23. Jatakamala — chapter 23

।। तदेवं विनिपातगतानामपि सतां वृत्तं नालमनुगन्तुमसत्पुरुषाः प्रागेव सुगतिष्ठानामिति । एवं कल्याणी वागुभयहितावहा भवतीति कल्याणवचनप्रशंसायामप्युपनेयम् । कल्याणमित्रवर्णे ऽपि वाच्यम्, एवं कल्याणमित्रवतां कृच्छ्रे ऽप्यर्थाः संसिध्यन्तीति । स्थविरार्यानन्दपूर्वसभागप्रदर्शने च, एवमयं स्थविरः सहचरितचरणो बोधिसत्त्वेन चिरकालाभ्यस्तप्रेमबहुमानो भवतीति । ।। इति हंसजातकं द्वाविशतितमम् ।। २३. महाबोधिजातकम् असत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात् क्षमासात्म्याच्च । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् महाबोधिर्नाम परिव्राजको बभूव । स गृहस्थभाव एव परिविदितक्रमव्यायामो लोकाभिमतानां विद्यास्थानानां कृतज्ञानकौतूहलश्चित्रासु च कलासु प्रव्रज्याश्रयाल्लोकहितोद्योगाच्च विशेषवत्तरं धर्मशास्त्रेष्ववहितमतिस्तेष्वाचार्यकं पदमवाप । स कृतपुण्यत्वाज्ज्ञानमाहात्म्याल्लोकज्ञतया प्रतिपत्तिगुणसौष्ठवाच्च यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र तत्रैव विदुषां विद्वत्प्रियाणां च राज्ञां ब्राह्मणगृहपतीनामन्यतीर्थिकानां च प्रव्रजितानामभिगमनीयो भावनीयश्च बभूव । गुणा हि पुण्याश्रयलब्धदीप्तयो गताः प्रियत्वं प्रतिपत्तिशोभया । अपि द्विषद्भ्यः स्वयशोनुरक्षया भवन्ति सत्कारविशेषभागिनः ॥ २३.१ ॥

// tadevaṃ vinipātagatānāmapi satāṃ vṛttaṃ nālamanugantumasatpuruṣāḥ prāgeva sugatiṣṭhānāmiti / evaṃ kalyāṇī vāgubhayahitāvahā bhavatīti kalyāṇavacanapraśaṃsāyāmapyupaneyam / kalyāṇamitravarṇe 'pi vācyam, evaṃ kalyāṇamitravatāṃ kṛcchre 'pyarthāḥ saṃsidhyantīti / sthavirāryānandapūrvasabhāgapradarśane ca, evamayaṃ sthaviraḥ sahacaritacaraṇo bodhisattvena cirakālābhyastapremabahumāno bhavatīti / // iti haṃsajātakaṃ dvāviśatitamam // 23. mahābodhijātakam asatkṛtānāmapi satpuruṣāṇāṃ pūrvopakāriṣvanukampā na śithilībhavati kṛtajñatvāt kṣamāsātmyācca / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān mahābodhirnāma parivrājako babhūva / sa gṛhasthabhāva eva parividitakramavyāyāmo lokābhimatānāṃ vidyāsthānānāṃ kṛtajñānakautūhalaścitrāsu ca kalāsu pravrajyāśrayāllokahitodyogācca viśeṣavattaraṃ dharmaśāstreṣvavahitamatisteṣvācāryakaṃ padamavāpa / sa kṛtapuṇyatvājjñānamāhātmyāllokajñatayā pratipattiguṇasauṣṭhavācca yatra yatra gacchati sma tatra tatraiva viduṣāṃ vidvatpriyāṇāṃ ca rājñāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmanyatīrthikānāṃ ca pravrajitānāmabhigamanīyo bhāvanīyaśca babhūva / guṇā hi puṇyāśrayalabdhadīptayo gatāḥ priyatvaṃ pratipattiśobhayā / api dviṣadbhyaḥ svayaśonurakṣayā bhavanti satkāraviśeṣabhāginaḥ (23.1)

।। अथ स महात्मा लोकानुग्रहार्थमनुविचरन् ग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधाणीरन्यतमस्य राज्ञो विषायान्तरमुपजागाम । श्रुतगुनविस्तरप्रभवस्तु स राजा तस्यागमनं दूरत एवोपलभ्य प्रीतमना रमणीये स्वस्मिन्नुद्यानवनप्रदेशे तस्यावसथं कारयामास । अभ्युद्गमनादिसत्कारपुरःसरं चैनं प्रवेश्य स्वविषयं शिष्य इवाचार्यं परिचरणपर्युपासनविधिना संमानयामास । विभूतिगुणसंपन्नमुपेतः प्रणयाद् गृहम् । गुनप्रियस्य गुनवानुत्सवातिशयो ऽतिथिः ॥ २३.२ ॥

// atha sa mahātmā lokānugrahārthamanuvicaran grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhāṇīranyatamasya rājño viṣāyāntaramupajāgāma / śrutagunavistaraprabhavastu sa rājā tasyāgamanaṃ dūrata evopalabhya prītamanā ramaṇīye svasminnudyānavanapradeśe tasyāvasathaṃ kārayāmāsa / abhyudgamanādisatkārapuraḥsaraṃ cainaṃ praveśya svaviṣayaṃ śiṣya ivācāryaṃ paricaraṇaparyupāsanavidhinā saṃmānayāmāsa / vibhūtiguṇasaṃpannamupetaḥ praṇayād gṛham / gunapriyasya gunavānutsavātiśayo 'tithiḥ (23.2)

।। बोधिसत्त्वो ऽपि चैनं श्रुतिहृदयह्लादिनीभिर्धर्म्याभिः कथाभिः श्रेयोमार्गमनुप्रतिपादयमानः प्रत्यहमनुजग्राह । अदृष्टभक्तिष्वपि धर्मवत्सला हितं विवक्षन्ति परानुकम्पिनः । क एव वादः शुचिभाजनोपमे हितार्थिनि प्रेमगुणोत्सुके जने ॥ २३.३ ॥

// bodhisattvo 'pi cainaṃ śrutihṛdayahlādinībhirdharmyābhiḥ kathābhiḥ śreyomārgamanupratipādayamānaḥ pratyahamanujagrāha / adṛṣṭabhaktiṣvapi dharmavatsalā hitaṃ vivakṣanti parānukampinaḥ / ka eva vādaḥ śucibhājanopame hitārthini premaguṇotsuke jane (23.3)

।। अथ तस्य राज्ञो ऽमात्या लब्धविद्वत्संभावना लब्धसंमानाश्च सदस्याः प्रत्यहमभिवर्धमानसत्कारां बोधिसत्त्वस्य गुणसमृद्धिमीर्ष्योपहतबुद्धित्वान्न सेहिरे । स्वगुणातिशयोदितैर्यशोभिर्जगदावर्जनदृष्टशक्तियोगः । रचनागुनमत्रसत्कृतेषु ज्वलयत्येव परेष्वमर्षवह्निम् ॥ २३.४ ॥

// atha tasya rājño 'mātyā labdhavidvatsaṃbhāvanā labdhasaṃmānāśca sadasyāḥ pratyahamabhivardhamānasatkārāṃ bodhisattvasya guṇasamṛddhimīrṣyopahatabuddhitvānna sehire / svaguṇātiśayoditairyaśobhirjagadāvarjanadṛṣṭaśaktiyogaḥ / racanāgunamatrasatkṛteṣu jvalayatyeva pareṣvamarṣavahnim (23.4)

।। प्रसह्य चैनं शास्त्रकथास्वभिभवितुमशक्ता धर्मप्रसङ्गममृष्यमाणाश्च राज्ञस्तेन तेन क्रमेण राजानं बोधिसत्त्वं प्रति विग्राहयामासुः - नार्हति देवो बोधिपरिव्राजके विश्वासमुपगन्तुम् । व्यक्तमयं देवस्य गुणप्रियतां धर्माभिमुखतां चोपलभ्य व्यसनप्रतारणश्लक्ष्णठमधुरवचनः प्रवृत्तिसंचारणहेतुरभूतः कस्यापि प्रत्यर्थिनो राज्ञो निपुणः प्रणिधिप्रयोगः । तथा हि धर्मात्मको नाम भूत्वा देवमेकान्तेन कारुण्यप्रवृत्तौ ह्रीदैन्ये च समनुशास्ति, अर्थकामोपरोधिषु च क्षत्रधर्मबाह्येष्वासन्नापनयेषु धर्मसमादानेषु दयानुवृत्त्या च नाम ते कृत्यपक्षमाश्वासनविधिनोपगृणीते प्रियसंस्तवश्चान्यराजदूतैः । न चायमविदितवृत्तान्तो राजशास्त्राणाम् । अतः साशङ्कान्यत्र नो हृदयानीति । अथ तस्य राज्ञः पुनः पुनर्भेदोपसंहितं हितमिव बहुभिरुच्यमानस्य बोधिसत्त्वं प्रति परिशङ्कासंकोचितस्नेहगौरवप्रसरमन्यादृशं चित्तमभवत् । पैसुन्यवज्राशनिसंनिपाते भीमस्वने चाशनिसंनिपाते । विस्रम्भवान्मानुषमात्रधैर्यः स्यान्निर्विकारो यदि नाम कश्चित् ॥ २३.५ ॥

// prasahya cainaṃ śāstrakathāsvabhibhavitumaśaktā dharmaprasaṅgamamṛṣyamāṇāśca rājñastena tena krameṇa rājānaṃ bodhisattvaṃ prati vigrāhayāmāsuḥ - nārhati devo bodhiparivrājake viśvāsamupagantum / vyaktamayaṃ devasya guṇapriyatāṃ dharmābhimukhatāṃ copalabhya vyasanapratāraṇaślakṣṇaṭhamadhuravacanaḥ pravṛttisaṃcāraṇaheturabhūtaḥ kasyāpi pratyarthino rājño nipuṇaḥ praṇidhiprayogaḥ / tathā hi dharmātmako nāma bhūtvā devamekāntena kāruṇyapravṛttau hrīdainye ca samanuśāsti, arthakāmoparodhiṣu ca kṣatradharmabāhyeṣvāsannāpanayeṣu dharmasamādāneṣu dayānuvṛttyā ca nāma te kṛtyapakṣamāśvāsanavidhinopagṛṇīte priyasaṃstavaścānyarājadūtaiḥ / na cāyamaviditavṛttānto rājaśāstrāṇām / ataḥ sāśaṅkānyatra no hṛdayānīti / atha tasya rājñaḥ punaḥ punarbhedopasaṃhitaṃ hitamiva bahubhirucyamānasya bodhisattvaṃ prati pariśaṅkāsaṃkocitasnehagauravaprasaramanyādṛśaṃ cittamabhavat / paisunyavajrāśanisaṃnipāte bhīmasvane cāśanisaṃnipāte / visrambhavānmānuṣamātradhairyaḥ syānnirvikāro yadi nāma kaścit (23.5)

।। अथ स राजा विस्रम्भविरहन्मन्दीभुतप्रेमबहुमानस्तस्मिन् महासत्त्वे न यथापूर्वं सत्कारप्रयोगसुमुखो बभूव । बोधिसत्त्वो ऽपि शुद्धस्वभावत्वात् बहुकार्यव्यासङ्गा राजान इति तन्मनसि चकार । तत्समीपवर्तिनां तु विनयोपचारशैथिल्यसंदर्शनाद्विरक्तहृदयमवेत्य राजानं समादाय त्रिदण्डादुण्डिकाद्यां परिव्राजकभाण्डिकां प्रक्रमणसव्यापारः समभवत् । तदुपश्रुत्य स राजा सावशेषस्नेहतया दाक्षिण्यविनयनुवृत्त्या चैनमभिगम्य प्रदर्शितसंभ्रमो विनिवर्तयितुकाम इव तमुवाच - अस्मनकस्मादपहाय कस्माद्गन्तव्य एव प्रणता मतिस्ते । व्यलीकशङ्काजनकं नु किंचिद् दृष्टं प्रमादस्खलितं त्वया नः ॥ २३.६ ॥

// atha sa rājā visrambhavirahanmandībhutapremabahumānastasmin mahāsattve na yathāpūrvaṃ satkāraprayogasumukho babhūva / bodhisattvo 'pi śuddhasvabhāvatvāt bahukāryavyāsaṅgā rājāna iti tanmanasi cakāra / tatsamīpavartināṃ tu vinayopacāraśaithilyasaṃdarśanādviraktahṛdayamavetya rājānaṃ samādāya tridaṇḍāduṇḍikādyāṃ parivrājakabhāṇḍikāṃ prakramaṇasavyāpāraḥ samabhavat / tadupaśrutya sa rājā sāvaśeṣasnehatayā dākṣiṇyavinayanuvṛttyā cainamabhigamya pradarśitasaṃbhramo vinivartayitukāma iva tamuvāca - asmanakasmādapahāya kasmādgantavya eva praṇatā matiste / vyalīkaśaṅkājanakaṃ nu kiṃcid dṛṣṭaṃ pramādaskhalitaṃ tvayā naḥ (23.6)

।। अथैनं बोधिसत्त्व उवाच - नाकस्मिको ऽयं गमनोद्यमो मे नासत्क्रियामात्रकरूक्षिकत्वात् । अभजनत्वं तु गतो ऽसि शाठ्याद्धर्मस्य तेनाहमितो व्रजामि ॥ २३.७ ॥

// athainaṃ bodhisattva uvāca - nākasmiko 'yaṃ gamanodyamo me nāsatkriyāmātrakarūkṣikatvāt / abhajanatvaṃ tu gato 'si śāṭhyāddharmasya tenāhamito vrajāmi (23.7)

।। अथास्य सरभसभषितमतिविवृतवदनमभिद्रवन्तं वल्लभं श्वानं तत्रागतमभिप्रदर्शयन् पुनरुवाच - अयं चात्र महाराज अमानुषः साक्षिनिर्देशो दृश्यताम् । अयं हि पूर्वं पटुचाटुकर्मा भूत्वा मयि श्वा भवतो ऽनुवृत्त्या । आकारगुप्त्यज्ञतया त्विदानीं त्वद्भावसूचां भषितैः करोति ॥ २३.८ ॥

// athāsya sarabhasabhaṣitamativivṛtavadanamabhidravantaṃ vallabhaṃ śvānaṃ tatrāgatamabhipradarśayan punaruvāca - ayaṃ cātra mahārāja amānuṣaḥ sākṣinirdeśo dṛśyatām / ayaṃ hi pūrvaṃ paṭucāṭukarmā bhūtvā mayi śvā bhavato 'nuvṛttyā / ākāraguptyajñatayā tvidānīṃ tvadbhāvasūcāṃ bhaṣitaiḥ karoti (23.8)

।। त्वत्तः श्रुतं किंचिदनेन नूनं मदन्तरे भक्तिविपत्तिरुक्षम् । अतो ऽनुवृत्तं ध्रुवमित्यनेन त्वत्प्रीतिहेतोरनुजीविवृत्तम् ॥ २३.९ ॥

// tvattaḥ śrutaṃ kiṃcidanena nūnaṃ madantare bhaktivipattirukṣam / ato 'nuvṛttaṃ dhruvamityanena tvatprītihetoranujīvivṛttam (23.9)

।। अथ स राजा तत्प्रत्यदेशाद् व्रीडावनामितवदनस्तेन चास्य मतिनैपुण्येन समावर्जितमतिर्जातसंवेगो नेदानीं शाठ्यानुवृत्तिकाल इति बोधिसत्त्वमभिप्रणम्योवाच - त्वदाश्रया कचिदभूत्कथैषा संप्रस्तुता नः सदसि प्रगल्भैः । उपेक्षिता कार्यवशान्मया च तत्क्षम्यतां तिष्ठ च साधु मा गाः ॥ २३.१० ॥

// atha sa rājā tatpratyadeśād vrīḍāvanāmitavadanastena cāsya matinaipuṇyena samāvarjitamatirjātasaṃvego nedānīṃ śāṭhyānuvṛttikāla iti bodhisattvamabhipraṇamyovāca - tvadāśrayā kacidabhūtkathaiṣā saṃprastutā naḥ sadasi pragalbhaiḥ / upekṣitā kāryavaśānmayā ca tatkṣamyatāṃ tiṣṭha ca sādhu mā gāḥ (23.10)

।। बोधिसत्त्व उवाच - नैव खल्वहं महाराज असत्कारप्रकृतत्वादक्षमया वा प्रणुद्यमाणो गच्छामि । न त्वयं महाराज अवस्थानकाल इति न तिष्ठामि । पश्यतु भवान् । विमध्यभावादपि हीनशोभे यायां न सत्कारविधौ स्वयं चेत् । सङ्गादगत्या जडताबलाद्वा नन्वर्धचन्द्राभिनयोत्तरः स्याम् ॥ २३.११ ॥

// bodhisattva uvāca - naiva khalvahaṃ mahārāja asatkāraprakṛtatvādakṣamayā vā praṇudyamāṇo gacchāmi / na tvayaṃ mahārāja avasthānakāla iti na tiṣṭhāmi / paśyatu bhavān / vimadhyabhāvādapi hīnaśobhe yāyāṃ na satkāravidhau svayaṃ cet / saṅgādagatyā jaḍatābalādvā nanvardhacandrābhinayottaraḥ syām (23.11)

।। प्राप्तक्रमो ऽयं विधिरत्र तेन यास्यामि नाप्रीत्यभितप्तचित्तः । एकावमानाभिहता हि सत्सु पूर्वोपकारा न समीभवन्ति ॥ २३.१२ ॥

// prāptakramo 'yaṃ vidhiratra tena yāsyāmi nāprītyabhitaptacittaḥ / ekāvamānābhihatā hi satsu pūrvopakārā na samībhavanti (23.12)

।। अस्निग्धभावस्तु न पर्युपास्यस्तोयार्थिन शुष्क इवोदपानः । प्रयत्नसाध्यापि ततो ऽर्थसिद्धिर्यस्माद्भवेदाकलुषा कृशा च ॥ २३.१३ ॥

// asnigdhabhāvastu na paryupāsyastoyārthina śuṣka ivodapānaḥ / prayatnasādhyāpi tato 'rthasiddhiryasmādbhavedākaluṣā kṛśā ca (23.13)

।। प्रसन्न एव त्वभिगम्यरूपः शरद्विशुद्धाम्बुमहाह्रदाभः । सुखार्थिनः क्लेशपराङ्मुखस्य लोकप्रसिद्धः स्फुट एष मार्गः ॥ २३.१४ ॥

// prasanna eva tvabhigamyarūpaḥ śaradviśuddhāmbumahāhradābhaḥ / sukhārthinaḥ kleśaparāṅmukhasya lokaprasiddhaḥ sphuṭa eṣa mārgaḥ (23.14)

।। भक्त्युन्मुखाद्यो ऽपि पराङ्मुखः स्यात्पराङ्मुखे चाभिमुखत्वदीनः । पूर्वोपकारस्मरणालसो वा नराकृतिश्चिन्त्यविनिश्चयः सः ॥ २३.१५ ॥

// bhaktyunmukhādyo 'pi parāṅmukhaḥ syātparāṅmukhe cābhimukhatvadīnaḥ / pūrvopakārasmaraṇālaso vā narākṛtiścintyaviniścayaḥ saḥ (23.15)

।। असेवना चात्युपसेवना च याच्ञाभियोगाश्च दहन्ति मैत्रीम् । रक्ष्यं यतः प्रीत्यवशेषमेतन्निवासदोषादिति यामि तावत् ॥ २३.१६ ॥

// asevanā cātyupasevanā ca yācñābhiyogāśca dahanti maitrīm / rakṣyaṃ yataḥ prītyavaśeṣametannivāsadoṣāditi yāmi tāvat (23.16)

।। राजोवाच - यद्यवश्यमेव गन्तव्यमिति निश्चितात्रभवतो मतिः, तत्पुनरपीदानीमिहागमनेनास्माननुग्रहीतुमर्हति भवान् । असेवनादपि हि प्रीतिरनुरक्षितव्यैव । बोधिसत्त्व उवाच - बह्वन्तरायो महाराज बहूपद्रवप्रत्यर्थिकत्वाल्लोकसंनिवेश इति न शक्यमेतदवधारणया प्रतिज्ञातुमागमिष्यामीति । सति त्वागमनकारणसाकल्ये ऽपि नाम पुनर्भवन्तं पश्येम । इत्यनुनीय स माहत्मा तं राजानं कृताभ्यनुज्ञासत्कारस्तेन राज्ञा तद्विषयात्प्रचक्राम । स तेन गृहिजनसंस्तवेनाकुलितहृदयो ऽन्यतमदरण्यायतनमुपश्रित्य ध्यानाभियुक्तमतिस्तत्र विहरन्नचिरेणेव चत्वारि ध्यानानि पञ्चाभिज्ञाः प्रतिलेभे । तस्य समस्वादितप्रशमसुखरसस्य स्मृतिरनुकम्पनुसारिणी तं राजानं प्रति प्रादुरभूत् - का नु खलु तस्य राज्ञो ऽवस्थेति । अथैनं ददर्श तैरमात्यैर्यथाभिनिविष्टानि दृष्टिगतानि प्रैत् प्रतार्यमाणम् । कश्चिदेनममात्यो दुर्विभाव्यहेतुभिर्निदर्शनैरहेतुवादं प्रति प्रचकर्ष - कः पद्मनालदलकेसरकर्णिकानां संस्थानवर्णरचनामृदुतादिहेतुः । पत्राणि चित्रयति को ऽत्र पतत्रिणां वा स्वाभाविकं जगदिदं नियतं तथैव ॥ २३.१७ ॥

// rājovāca - yadyavaśyameva gantavyamiti niścitātrabhavato matiḥ, tatpunarapīdānīmihāgamanenāsmānanugrahītumarhati bhavān / asevanādapi hi prītiranurakṣitavyaiva / bodhisattva uvāca - bahvantarāyo mahārāja bahūpadravapratyarthikatvāllokasaṃniveśa iti na śakyametadavadhāraṇayā pratijñātumāgamiṣyāmīti / sati tvāgamanakāraṇasākalye 'pi nāma punarbhavantaṃ paśyema / ityanunīya sa māhatmā taṃ rājānaṃ kṛtābhyanujñāsatkārastena rājñā tadviṣayātpracakrāma / sa tena gṛhijanasaṃstavenākulitahṛdayo 'nyatamadaraṇyāyatanamupaśritya dhyānābhiyuktamatistatra viharannacireṇeva catvāri dhyānāni pañcābhijñāḥ pratilebhe / tasya samasvāditapraśamasukharasasya smṛtiranukampanusāriṇī taṃ rājānaṃ prati prādurabhūt - kā nu khalu tasya rājño 'vastheti / athainaṃ dadarśa tairamātyairyathābhiniviṣṭāni dṛṣṭigatāni prait pratāryamāṇam / kaścidenamamātyo durvibhāvyahetubhirnidarśanairahetuvādaṃ prati pracakarṣa - kaḥ padmanāladalakesarakarṇikānāṃ saṃsthānavarṇaracanāmṛdutādihetuḥ / patrāṇi citrayati ko 'tra patatriṇāṃ vā svābhāvikaṃ jagadidaṃ niyataṃ tathaiva (23.17)

।। अपर इश्वरकारणमस्मै स्वबुद्धिरुचितमुपवर्णयामास - नाकस्मिकं भवितुमर्हति सर्वमेतदस्त्यत्र सर्वमधि कश्चिदनन्त एकः । स्वेच्छाविशेषनियमाद्य इमं विचित्रं लोकं करोति च पुनश्च समीकरोति ॥ २३.१८ ॥

// apara iśvarakāraṇamasmai svabuddhirucitamupavarṇayāmāsa - nākasmikaṃ bhavitumarhati sarvametadastyatra sarvamadhi kaścidananta ekaḥ / svecchāviśeṣaniyamādya imaṃ vicitraṃ lokaṃ karoti ca punaśca samīkaroti (23.18)

।। सर्वमिदं पूर्वकर्मकृतं सुखासुखम् । न प्रयत्नसामर्थ्यमस्तीत्येवमन्य एनं विग्राहयामास - एवं करिष्यति कथं नु समानकालं भिन्नाश्रयान् बहुविधानमितांश्च भावान् । सर्वं तु पूर्वकृतकर्मनिमित्तमेतत् सौख्यप्रयत्ननिपुणो ऽपि हि दुःखमेति ॥ २३.१९ ॥

// sarvamidaṃ pūrvakarmakṛtaṃ sukhāsukham / na prayatnasāmarthyamastītyevamanya enaṃ vigrāhayāmāsa - evaṃ kariṣyati kathaṃ nu samānakālaṃ bhinnāśrayān bahuvidhānamitāṃśca bhāvān / sarvaṃ tu pūrvakṛtakarmanimittametat saukhyaprayatnanipuṇo 'pi hi duḥkhameti (23.19)

।। अपर उच्छेदवादकथाभिरेनं कामभोगप्रसङ्ग एव प्रतारयामास - दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव । नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति लोकस्तथायमिति सौख्यपरायणः स्यात् ॥ २३.२० ॥

// apara ucchedavādakathābhirenaṃ kāmabhogaprasaṅga eva pratārayāmāsa - dārūṇi naikavidhavarṇaguṇākṛtīni karmātmakāni na bhavanti bhavanti caiva / naṣṭāni naiva ca yathā punarudbhavanti lokastathāyamiti saukhyaparāyaṇaḥ syāt (23.20)

।। अपर एनं क्षत्रविद्यापरिदृष्टेषु नीतिकौटिल्यप्रसङ्गेषु नैर्घृण्यमलिनेषु धर्मविरोधिष्वपि राजधर्मो ऽयमिति समनुशशास - छायाद्रुमेष्विव नरेषु कृताश्रयेषु तावत्कृतज्ञचरितैः स्वयशः परीप्सेत् । नार्थो ऽति यावदुपभोगनयेन तेषां कृत्ये तु यज्ञ इव ते पशवो नियोज्याः ॥ २३.२१ ॥

// apara enaṃ kṣatravidyāparidṛṣṭeṣu nītikauṭilyaprasaṅgeṣu nairghṛṇyamalineṣu dharmavirodhiṣvapi rājadharmo 'yamiti samanuśaśāsa - chāyādrumeṣviva nareṣu kṛtāśrayeṣu tāvatkṛtajñacaritaiḥ svayaśaḥ parīpset / nārtho 'ti yāvadupabhoganayena teṣāṃ kṛtye tu yajña iva te paśavo niyojyāḥ (23.21)

।। इति ते ऽमात्यास्तं राजानं तेन तेन दृष्टिकृतोन्मार्गेण नेतुमीषुः । अथ बोधिसत्त्वः पापजनसंपर्कवशात्परप्रत्ययनेयबुद्धित्वाच्च दृष्टिकृतप्रपाताभिमुखमवेक्ष्य राजानं तदनुकम्पासमावर्जितहृदयस्तन्निवर्तनोपायं विममर्श । गुणाभ्यासेन साधूनां कृतं तिष्ठति चेतसि । भ्रश्यत्यपकृतं तस्माज्जलं पद्मदलादिव ॥ २३.२२ ॥

// iti te 'mātyāstaṃ rājānaṃ tena tena dṛṣṭikṛtonmārgeṇa netumīṣuḥ / atha bodhisattvaḥ pāpajanasaṃparkavaśātparapratyayaneyabuddhitvācca dṛṣṭikṛtaprapātābhimukhamavekṣya rājānaṃ tadanukampāsamāvarjitahṛdayastannivartanopāyaṃ vimamarśa / guṇābhyāsena sādhūnāṃ kṛtaṃ tiṣṭhati cetasi / bhraśyatyapakṛtaṃ tasmājjalaṃ padmadalādiva (23.22)

।। अथ बोधिसत्त्वः इदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स्वस्मिन्नाश्रमपदे महान्तं वानरमभिनिर्माय ऋद्धिप्रभावात्तस्य चर्मापनीय शेषमन्तर्धापयामास । स तन्निर्मितं महद्वानरचर्म (वैद्य १५४) बिभ्रत्तस्य नृपतेर्भवनद्वारे प्रादुरभूत् । निवेदिताभ्यागमनश्च दौवारिकैर्यथाक्रममायुधीयगुप्तपर्यन्ताममात्यद्विजयोधदूपपौरमुख्याभिकीर्णां विनीतधीरोदात्तवेषजनां सासियष्टिभिः प्रतिहारैरधिष्ठितप्रद्वारां सिंहासनावश्तितनराधिपामनाकुलां राजपर्षदमवजगाहे । प्रत्युद्गमनादिविधिना चातिथिजनोपचारेण प्रतिपूज्यमानः कृतप्रतिसंमोदनकथासत्कारासनाभिनिर्हारश्च तेन राज्ञा कौतूहलानुवृत्त्या वानरचर्मप्रतिलम्भं प्रत्यनुयुक्तः - केनेदमार्याय वानरचर्मोपनयता महतानुग्रहेणात्मा संयोजित इति । बोधिसत्त्व उवाच - मयैवेदं महाराज स्वयमधिगतं नान्येन केनचिदुपहृतम् । कुशतृणमात्रास्तीर्णायां हि पृथिव्यां स्वभावकठिनायां निषण्णेन स्वपता वा प्रतप्यमानशरीरेण न सुखं धर्मविधिरनुष्ठियते । अयं च मयाश्रमपदे महान् वानरो दृष्टः । तस्य मे बुद्धिरभवत् - उपपन्नं बत मे धर्मसाधनमिदमस्य वानरस्य चर्म । शक्यमत्र निषण्णेन स्वपता वा परार्ध्यास्तरणास्तीर्णेभ्यो राजशयनेभ्यो ऽपि निवृत्तस्पृहेण स्वधर्मविधिरनुष्ठातुमिति मया तस्येदं चर्म प्रगृहीतम् । स च प्रशमित इति । तच्छ्रुत्वा स राजा दाक्षिण्यविनयानुवृत्त्या न बोधिसत्त्वं किंचित्प्रत्युवाच । सव्रीडहृदयस्तु किंचिदवाङ्मुखो बभूव । अथ ते ऽमात्याः पूर्वमपि तस्मिन् महासत्त्वे सामर्षहृदया लब्धवचनावकाशत्वात्प्रविकसितवदना राजानमूदीक्ष्य बोधिसत्त्वमुपदर्शयन्त ऊचुः - अहो भगवतो धर्मनुरागैकरसा मतिः । अहो धैर्यम् । अहो व्यवसायसाधुसामर्थ्यम् । आश्रमपदमभिगत एव महान्नाम वानर एकाकिना तपःक्षामशरीरेण प्रशमित इत्याश्चर्यम् । सर्वथा तपःसिद्धिरस्तु । अथैनानसंरब्ध एव बोधिसत्त्वः प्रत्युवाच - नार्हन्त्यत्रभवन्तः स्ववादशोभानिरपेक्षमित्यस्मान् विगर्हितुम् । न ह्ययं क्रमो विद्वद्यशः समुद्भाबयितुम् । पह्स्यन्त्वत्रभवन्तः - स्ववादघ्नेन वचसा यः परान् विजुगुप्सते । स खल्वात्मवधेनेव परस्याकिर्तीमिच्छति ॥ २३.२३ ॥

// atha bodhisattvaḥ idamatra prāptakālamiti viniścitya svasminnāśramapade mahāntaṃ vānaramabhinirmāya ṛddhiprabhāvāttasya carmāpanīya śeṣamantardhāpayāmāsa / sa tannirmitaṃ mahadvānaracarma (vaidya 154) bibhrattasya nṛpaterbhavanadvāre prādurabhūt / niveditābhyāgamanaśca dauvārikairyathākramamāyudhīyaguptaparyantāmamātyadvijayodhadūpapauramukhyābhikīrṇāṃ vinītadhīrodāttaveṣajanāṃ sāsiyaṣṭibhiḥ pratihārairadhiṣṭhitapradvārāṃ siṃhāsanāvaśtitanarādhipāmanākulāṃ rājaparṣadamavajagāhe / pratyudgamanādividhinā cātithijanopacāreṇa pratipūjyamānaḥ kṛtapratisaṃmodanakathāsatkārāsanābhinirhāraśca tena rājñā kautūhalānuvṛttyā vānaracarmapratilambhaṃ pratyanuyuktaḥ - kenedamāryāya vānaracarmopanayatā mahatānugraheṇātmā saṃyojita iti / bodhisattva uvāca - mayaivedaṃ mahārāja svayamadhigataṃ nānyena kenacidupahṛtam / kuśatṛṇamātrāstīrṇāyāṃ hi pṛthivyāṃ svabhāvakaṭhināyāṃ niṣaṇṇena svapatā vā pratapyamānaśarīreṇa na sukhaṃ dharmavidhiranuṣṭhiyate / ayaṃ ca mayāśramapade mahān vānaro dṛṣṭaḥ / tasya me buddhirabhavat - upapannaṃ bata me dharmasādhanamidamasya vānarasya carma / śakyamatra niṣaṇṇena svapatā vā parārdhyāstaraṇāstīrṇebhyo rājaśayanebhyo 'pi nivṛttaspṛheṇa svadharmavidhiranuṣṭhātumiti mayā tasyedaṃ carma pragṛhītam / sa ca praśamita iti / tacchrutvā sa rājā dākṣiṇyavinayānuvṛttyā na bodhisattvaṃ kiṃcitpratyuvāca / savrīḍahṛdayastu kiṃcidavāṅmukho babhūva / atha te 'mātyāḥ pūrvamapi tasmin mahāsattve sāmarṣahṛdayā labdhavacanāvakāśatvātpravikasitavadanā rājānamūdīkṣya bodhisattvamupadarśayanta ūcuḥ - aho bhagavato dharmanurāgaikarasā matiḥ / aho dhairyam / aho vyavasāyasādhusāmarthyam / āśramapadamabhigata eva mahānnāma vānara ekākinā tapaḥkṣāmaśarīreṇa praśamita ityāścaryam / sarvathā tapaḥsiddhirastu / athainānasaṃrabdha eva bodhisattvaḥ pratyuvāca - nārhantyatrabhavantaḥ svavādaśobhānirapekṣamityasmān vigarhitum / na hyayaṃ kramo vidvadyaśaḥ samudbhābayitum / pahsyantvatrabhavantaḥ - svavādaghnena vacasā yaḥ parān vijugupsate / sa khalvātmavadheneva parasyākirtīmicchati (23.23)

।। इति स महात्मा तानमात्यान् सामान्येनोपालभ्य प्रत्येकशः पुनरुपालब्धुकामस्तमहेतुवादिनमामन्त्र्योवाच - स्वाभाविकं जगदिति प्रविकथसे त्वं तत्त्वं च तद्यदि विकुत्सयसि किमस्मान् । शाखामृगे निधनमापतिते स्वभावात् पापं कृतो मम यतः सुहतो मयायम् ॥ २३.२४ ॥

// iti sa mahātmā tānamātyān sāmānyenopālabhya pratyekaśaḥ punarupālabdhukāmastamahetuvādinamāmantryovāca - svābhāvikaṃ jagaditi pravikathase tvaṃ tattvaṃ ca tadyadi vikutsayasi kimasmān / śākhāmṛge nidhanamāpatite svabhāvāt pāpaṃ kṛto mama yataḥ suhato mayāyam (23.24)

।। अथ पापमस्ति मम तस्य वधान्ननु हेतुतस्तदिति सिद्धमिदम् । तदहेतुवादमिदमुत्सृज वा वद वात्र यत्तव न युक्तमिव ॥ २३.२५ ॥

// atha pāpamasti mama tasya vadhānnanu hetutastaditi siddhamidam / tadahetuvādamidamutsṛja vā vada vātra yattava na yuktamiva (23.25)

।। यदि पद्मनालरचनादि च यत्तदहेतुकं ननु सदैव भवेत् । सलिलादीबीजकृतमेव तु तत् सति तत्र संभवति न ह्यसति ॥ २३.२६ ॥

// yadi padmanālaracanādi ca yattadahetukaṃ nanu sadaiva bhavet / salilādībījakṛtameva tu tat sati tatra saṃbhavati na hyasati (23.26)

।। अपि चायुष्मन्, सम्यगुपधारय तावत्, न हेतुरस्तीति वदन् सहेतुकं ननु प्रतिज्ञा स्वयमेव हापयेत् । अथापि हेतुप्रणयालसो भवेत् प्रतिज्ञया केवलयास्य किं भवेत् ॥ २३.२७ ॥

// api cāyuṣman, samyagupadhāraya tāvat, na heturastīti vadan sahetukaṃ nanu pratijñā svayameva hāpayet / athāpi hetupraṇayālaso bhavet pratijñayā kevalayāsya kiṃ bhavet (23.27)

।। एकत्र क्वचिदनवेक्ष्य यश्च हेतुं तेनैव प्रवदति सर्वहेत्वभावम् । प्र्त्यक्षं ननु तदवेत्य हेतुसारं तद्द्वेषी भवति विरोधदुष्टवाक्यः ॥ २३.२८ ॥

// ekatra kvacidanavekṣya yaśca hetuṃ tenaiva pravadati sarvahetvabhāvam / prtyakṣaṃ nanu tadavetya hetusāraṃ taddveṣī bhavati virodhaduṣṭavākyaḥ (23.28)

।। न लक्ष्यते यदि कुहचिच्च कारणं कथं नु तद् दृढमसदेव भाषसे । न दृश्यते सदपि हि कारणान्तराद्दिनात्यये विमलविवार्कमण्डलम् ॥ २३.२९ ॥

// na lakṣyate yadi kuhacicca kāraṇaṃ kathaṃ nu tad dṛḍhamasadeva bhāṣase / na dṛśyate sadapi hi kāraṇāntarāddinātyaye vimalavivārkamaṇḍalam (23.29)

।। ननु च भोः सुखार्थमिष्टान् विषयान् प्रपद्यसे निषेवितुं नेच्छसि तद्विरोधिनः । नृपस्य सेवां च करोषि तत्कृते न हेतुरस्तीति च नाम भाषसे ॥ २३.३० ॥

// nanu ca bhoḥ sukhārthamiṣṭān viṣayān prapadyase niṣevituṃ necchasi tadvirodhinaḥ / nṛpasya sevāṃ ca karoṣi tatkṛte na heturastīti ca nāma bhāṣase (23.30)

।। तदेवमपि चेद्भावाननुपश्यस्यहेतुकान् । अहेतोर्वानरवधे सिद्धे किं मां विगर्हसे ॥ २३.३१ ॥

// tadevamapi cedbhāvānanupaśyasyahetukān / ahetorvānaravadhe siddhe kiṃ māṃ vigarhase (23.31)

।। इति स महात्मा तमहेतुवादिनं विशदैर्हेतुभिर्निष्प्रतिभं कृत्वा तमीश्वकारणिकममन्त्रयोवाच - (वैद्य १५६) आयुष्मानप्यस्मान् नार्हत्येव विगर्हितुम् । ईश्वरः सर्वस्य हि ते कारणमभिमतः । पश्य - कुरुते यदि सर्वमीश्वरो ननु तेनैव हतः स वानरः । तव केयममैत्रचित्तता परदोषान् मयि यन्निषिञ्चसि ॥ २३.३२ ॥

// iti sa mahātmā tamahetuvādinaṃ viśadairhetubhirniṣpratibhaṃ kṛtvā tamīśvakāraṇikamamantrayovāca - (vaidya 156) āyuṣmānapyasmān nārhatyeva vigarhitum / īśvaraḥ sarvasya hi te kāraṇamabhimataḥ / paśya - kurute yadi sarvamīśvaro nanu tenaiva hataḥ sa vānaraḥ / tava keyamamaitracittatā paradoṣān mayi yanniṣiñcasi (23.32)

।। अथ वानरवीरवैशसं न कृतं तेन दयानुरोधिना । बृहदित्यवघुष्यते कथं जगतः कारणमीश्वरस्त्वया ॥ २३.३३ ॥

// atha vānaravīravaiśasaṃ na kṛtaṃ tena dayānurodhinā / bṛhadityavaghuṣyate kathaṃ jagataḥ kāraṇamīśvarastvayā (23.33)

।। अपि च भद्र सर्वमीश्वरकृतमिति पश्यतः - ईश्वरे प्रसादाशा का स्तुतिप्रणामाद्यैः । स स्वयं स्वयंभूस्ते यत्करोति तत्कर्म ॥ २३.३४ ॥

// api ca bhadra sarvamīśvarakṛtamiti paśyataḥ - īśvare prasādāśā kā stutipraṇāmādyaiḥ / sa svayaṃ svayaṃbhūste yatkaroti tatkarma (23.34)

।। त्वत्कृताथ यदीज्या न त्वसौ तदकर्ता । आत्मनो हि विभूत्या यः करोति स कर्जा ॥ २३.३५ ॥

// tvatkṛtātha yadījyā na tvasau tadakartā / ātmano hi vibhūtyā yaḥ karoti sa karjā (23.35)

।। ईश्वरः कुरुते चेत्पापकान्यखिलानि । तत्र् अभक्तिनिवेशः कं गुणं नु समीक्ष्य ॥ २३.३६ ॥

// īśvaraḥ kurute cetpāpakānyakhilāni / tatr abhaktiniveśaḥ kaṃ guṇaṃ nu samīkṣya (23.36)

।। तान्यधर्मभयाद्वा यद्ययं न करोति । तेन वक्तुमयुक्तं सर्वमीश्वरसृष्टम् ॥ २३.३७ ॥

// tānyadharmabhayādvā yadyayaṃ na karoti / tena vaktumayuktaṃ sarvamīśvarasṛṣṭam (23.37)

।। तस्य चेश्वरता स्याद्धर्मतः परतो वा । धर्मतो यदि न प्रागीश्वरः स ततो ऽभूत् ॥ २३.३८ ॥

// tasya ceśvaratā syāddharmataḥ parato vā / dharmato yadi na prāgīśvaraḥ sa tato 'bhūt (23.38)

।। दासतैव च सा स्याद्या क्रियेत परेण । स्यादथापि न हेतोः कस्यनेश्वरता स्यत् ॥ २३.३९ ॥

// dāsataiva ca sā syādyā kriyeta pareṇa / syādathāpi na hetoḥ kasyaneśvaratā syat (23.39)

।। एवमपि तु गते भक्तिरागादविगणितयुक्तायुक्तस्य - यदि कारणमीश्वर एव विभुर्जगतो निखिलस्य तवाभिमतः । ननु नार्हसि मय्यधिरोपयितुं विहितं विभुना कपिराजवधम् ॥ २३.४० ॥

// evamapi tu gate bhaktirāgādavigaṇitayuktāyuktasya - yadi kāraṇamīśvara eva vibhurjagato nikhilasya tavābhimataḥ / nanu nārhasi mayyadhiropayituṃ vihitaṃ vibhunā kapirājavadham (23.40)

।। इति स महात्मा तमीश्वकारणिकं सुश्लिष्टैर्हेतुभिर्मूकतामिवोपनीय तं पूर्वकर्मकृतवादिनमामन्त्रणासौष्ठवेनाभिमुखीकृत्योवाच - भवानप्यस्मान्न शोभते विकुत्सयमानः । सर्वं हि ते पूर्वकर्मकृतमित्यभिमानः । तेन च त्वां ब्रवीमि - स्यात्सर्वमेव यदि पूर्वकृतप्रभावाच्छाखामृगः सुहत एव मयैष तस्मात् । दग्धे हि पूर्वकृतकर्मदवाग्निनास्मिन् पापं किमत्र मम येन विगर्हसे माम् ॥ २३.४१ ॥

// iti sa mahātmā tamīśvakāraṇikaṃ suśliṣṭairhetubhirmūkatāmivopanīya taṃ pūrvakarmakṛtavādinamāmantraṇāsauṣṭhavenābhimukhīkṛtyovāca - bhavānapyasmānna śobhate vikutsayamānaḥ / sarvaṃ hi te pūrvakarmakṛtamityabhimānaḥ / tena ca tvāṃ bravīmi - syātsarvameva yadi pūrvakṛtaprabhāvācchākhāmṛgaḥ suhata eva mayaiṣa tasmāt / dagdhe hi pūrvakṛtakarmadavāgnināsmin pāpaṃ kimatra mama yena vigarhase mām (23.41)

।। अथास्ति पापं मम वानरं घ्नतः कृतं मया तर्हि न पूर्वकर्मणा । यदिष्यते कर्म च कर्महेतुकं न कश्चिदेवं सति मोक्षमेष्यति ॥ २३.४२ ॥

// athāsti pāpaṃ mama vānaraṃ ghnataḥ kṛtaṃ mayā tarhi na pūrvakarmaṇā / yadiṣyate karma ca karmahetukaṃ na kaścidevaṃ sati mokṣameṣyati (23.42)

।। भवेच्च सौख्यं यदि दुःखहेतुषु स्थितस्य दुःखं सुखसाधनेषु वा । अतो ऽनुमीयेत सुखासुखं ध्रुवं प्रवर्तते पूर्वकृतैकहेतुकम् ॥ २३.४३ ॥

// bhavecca saukhyaṃ yadi duḥkhahetuṣu sthitasya duḥkhaṃ sukhasādhaneṣu vā / ato 'numīyeta sukhāsukhaṃ dhruvaṃ pravartate pūrvakṛtaikahetukam (23.43)

।। न दृष्टमेवं च यतः सुखासुखं न पूर्वकर्मैकमतो ऽस्य कारणम् । भवेदभावश्च नवस्य कर्मणस्तदप्रसिद्धौ च पुरातनं कुतः ॥ २३.४४ ॥

// na dṛṣṭamevaṃ ca yataḥ sukhāsukhaṃ na pūrvakarmaikamato 'sya kāraṇam / bhavedabhāvaśca navasya karmaṇastadaprasiddhau ca purātanaṃ kutaḥ (23.44)

।। पूर्वकर्मकृतं सर्वमथैवमपि मन्यसे । वानरस्य वधः कस्मान्मत्कृतः परिकल्प्यते ॥ २३.४५ ॥

// pūrvakarmakṛtaṃ sarvamathaivamapi manyase / vānarasya vadhaḥ kasmānmatkṛtaḥ parikalpyate (23.45)

।। इति स महात्मा निरनुयोज्यैर्हेतुभिस्तस्य मौनव्रतमिवोपदिश्य तमुच्छेदवादिनं स्मितपूर्वकमुवाच - आयुष्मतः को ऽयमत्यादरो ऽस्मद्विगर्हायां यदि तत्त्वमुच्छेदवादं मन्यसे? लोकः परो यदि न कश्चन किं विवर्ज्यं पापं शुभं प्रति च किं बहुमानमोहः । स्वच्छन्दरम्यचरितो ऽत्र विचक्षणः स्यादेवं गते सुहत एव च वानरो ऽयम् ॥ २३.४६ ॥

// iti sa mahātmā niranuyojyairhetubhistasya maunavratamivopadiśya tamucchedavādinaṃ smitapūrvakamuvāca - āyuṣmataḥ ko 'yamatyādaro 'smadvigarhāyāṃ yadi tattvamucchedavādaṃ manyase? lokaḥ paro yadi na kaścana kiṃ vivarjyaṃ pāpaṃ śubhaṃ prati ca kiṃ bahumānamohaḥ / svacchandaramyacarito 'tra vicakṣaṇaḥ syādevaṃ gate suhata eva ca vānaro 'yam (23.46)

।। जनवादभयादथाशुभं परिवर्ज्यं शुभमार्गसंश्रयात् । स्ववचःप्रतिलोमचेष्टितैर्जनवादानपि नातियात्ययम् ॥ २३.४७ ॥

// janavādabhayādathāśubhaṃ parivarjyaṃ śubhamārgasaṃśrayāt / svavacaḥpratilomaceṣṭitairjanavādānapi nātiyātyayam (23.47)

।। स्वकृतान्तपथागतं सुखं न समाप्नोति च लोकशङ्कया । इति निष्फलवादविभ्रमः परमो ऽयं ननु बालिशाधमः ॥ २३.४८ ॥

// svakṛtāntapathāgataṃ sukhaṃ na samāpnoti ca lokaśaṅkayā / iti niṣphalavādavibhramaḥ paramo 'yaṃ nanu bāliśādhamaḥ (23.48)

।। यदपि च भवानाह - दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव । नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति लोकस्तथायमिति को ऽत्र च नाम हेतुः ॥ २३.४९ ॥

// yadapi ca bhavānāha - dārūṇi naikavidhavarṇaguṇākṛtīni karmātmakāni na bhavanti bhavanti caiva / naṣṭāni naiva ca yathā punarudbhavanti lokastathāyamiti ko 'tra ca nāma hetuḥ (23.49)

।। उच्छेदवादवात्सल्यं स्यादेवमपि ते यदि । विगर्हणीयः किं हन्ता वानरस्य नरस्य वा ॥ २३.५० ॥

// ucchedavādavātsalyaṃ syādevamapi te yadi / vigarhaṇīyaḥ kiṃ hantā vānarasya narasya vā (23.50)

।। इति स महासत्त्वस्तमुच्छेदवादिनं विस्पष्टशोभेनोत्तरक्रमेण तूष्णींभावपरायणं कृत्वा तं क्षत्रविद्याविदग्धममात्यमुवाच - भवानप्यस्मान् कस्मादिति विकुत्सयते यदि न्याय्यमर्थशास्त्रपरिदृष्टं विधिं मन्यसे? अनुष्ठेयं हि तत्रेष्टमर्थार्थं साध्वसाधु वा । अथोद्धृत्य किलात्मानमर्थैर्धर्मं करिष्यते ॥ २३.५१ ॥

// iti sa mahāsattvastamucchedavādinaṃ vispaṣṭaśobhenottarakrameṇa tūṣṇīṃbhāvaparāyaṇaṃ kṛtvā taṃ kṣatravidyāvidagdhamamātyamuvāca - bhavānapyasmān kasmāditi vikutsayate yadi nyāyyamarthaśāstraparidṛṣṭaṃ vidhiṃ manyase? anuṣṭheyaṃ hi tatreṣṭamarthārthaṃ sādhvasādhu vā / athoddhṛtya kilātmānamarthairdharmaṃ kariṣyate (23.51)

।। अतस्त्वां ब्रवीमि - प्रयोजनं प्राप्य न चेदवेक्ष्यं स्निग्धेषु बन्धुष्वपि साधुवृत्तम् । हते मया चर्मणि वानरे ऽस्मिन् का शास्त्रदृष्टे ऽपि नये विगर्हा ॥ २३.५२ ॥

// atastvāṃ bravīmi - prayojanaṃ prāpya na cedavekṣyaṃ snigdheṣu bandhuṣvapi sādhuvṛttam / hate mayā carmaṇi vānare 'smin kā śāstradṛṣṭe 'pi naye vigarhā (23.52)

।। दयावियोगादथ गर्हणीयं कर्मेदृशं दूःखफलं च दृष्टम् । यत्राभ्यनुज्ञातमिदं न तन्त्रे प्रपद्यसे केन मुखेन तत्त्वम् ॥ २३.५३ ॥

// dayāviyogādatha garhaṇīyaṃ karmedṛśaṃ dūḥkhaphalaṃ ca dṛṣṭam / yatrābhyanujñātamidaṃ na tantre prapadyase kena mukhena tattvam (23.53)

।। इयं विभूतिश्च नयस्य यत्र तत्रानयः किदृशविभ्रमः स्यात् । अहो प्रगल्भैः परिभूय लोकमुन्नीयते शास्त्रपथैरधर्मः ॥ २३.५४ ॥

// iyaṃ vibhūtiśca nayasya yatra tatrānayaḥ kidṛśavibhramaḥ syāt / aho pragalbhaiḥ paribhūya lokamunnīyate śāstrapathairadharmaḥ (23.54)

।। अदृष्टमेवाथ तवैतदिष्टं शास्त्रे किल स्पष्टपथोपदिष्टम् । शास्त्रप्रसिद्धेन नयेन गच्छन् न गर्हणीयो ऽस्मि कपेर्वधेन ॥ २३.५५ ॥

// adṛṣṭamevātha tavaitadiṣṭaṃ śāstre kila spaṣṭapathopadiṣṭam / śāstraprasiddhena nayena gacchan na garhaṇīyo 'smi kapervadhena (23.55)

।। इति स महात्मा जितपर्षत्कान् परिचितप्रागल्भ्यानपि च तानमात्यान् प्रसह्याभिभूय समावर्जितहृदयां च सराजिकां पर्षदमवेत्य तेषां वानरवधहृल्लेखविनयनार्थं राजानमाबभाषे - नैव च खल्वहं महाराज प्राणिनं वानरं हतवान् । निर्माणविधिरयम् । निर्मितस्य हि वानरस्येदं चर्म मया गृहीतमस्यैव कथाक्रमस्य प्रस्तावार्थम् । तदलं मामन्यथा प्रतिग्रहीतुम् । इत्युक्त्वा तमृद्ध्याभिसंस्कारं प्रतिसंहृत्य परया च मात्रयाभिप्रसादितमानसं राजानं सपर्षत्कमवेत्योवाच - संपश्यन् हेतुतः सिद्धिं स्वतन्त्रः परलोकवित् । साधुप्रतिज्ञः सघृणः प्राणिनं को हनिष्यति ॥ २३.५६ ॥

// iti sa mahātmā jitaparṣatkān paricitaprāgalbhyānapi ca tānamātyān prasahyābhibhūya samāvarjitahṛdayāṃ ca sarājikāṃ parṣadamavetya teṣāṃ vānaravadhahṛllekhavinayanārthaṃ rājānamābabhāṣe - naiva ca khalvahaṃ mahārāja prāṇinaṃ vānaraṃ hatavān / nirmāṇavidhirayam / nirmitasya hi vānarasyedaṃ carma mayā gṛhītamasyaiva kathākramasya prastāvārtham / tadalaṃ māmanyathā pratigrahītum / ityuktvā tamṛddhyābhisaṃskāraṃ pratisaṃhṛtya parayā ca mātrayābhiprasāditamānasaṃ rājānaṃ saparṣatkamavetyovāca - saṃpaśyan hetutaḥ siddhiṃ svatantraḥ paralokavit / sādhupratijñaḥ saghṛṇaḥ prāṇinaṃ ko haniṣyati (23.56)

।। पश्य महाराज, अहेतुवादी परतन्त्रदृष्टिरनास्तिकः क्षत्रनयानुगो वा । कुर्यान्न यन्नाम यशोलवार्थं तन्न्यायवादी कथमभ्युपेयात् ॥ २३.५७ ॥

// paśya mahārāja, ahetuvādī paratantradṛṣṭiranāstikaḥ kṣatranayānugo vā / kuryānna yannāma yaśolavārthaṃ tannyāyavādī kathamabhyupeyāt (23.57)

।। दृष्टिर्नरश्रेष्ठ शुभाशुभा वा सभागकर्मप्रतिपत्तिहेतुः । दृष्ट्यन्वयं हि प्रविकल्प्य तत्तद्वाग्भिः क्रियाभिश्च विदर्शयन्ति ॥ २३.५८ ॥

// dṛṣṭirnaraśreṣṭha śubhāśubhā vā sabhāgakarmapratipattihetuḥ / dṛṣṭyanvayaṃ hi pravikalpya tattadvāgbhiḥ kriyābhiśca vidarśayanti (23.58)

।। सद्दृष्टिरस्माच्च निषेवितव्या त्याज्या त्वसद्दृष्टिरनर्थवृष्टिः । लभ्यश्च सत्संश्रयिणा क्रमो ऽयमसज्जनाद्दूरचरेण भुत्वा ॥ २३.५९ ॥

// saddṛṣṭirasmācca niṣevitavyā tyājyā tvasaddṛṣṭiranarthavṛṣṭiḥ / labhyaśca satsaṃśrayiṇā kramo 'yamasajjanāddūracareṇa bhutvā (23.59)

।। असंयताः संयतवेषधारिणश्चरन्ति कामं भुवि भिक्षुराक्षसाः । विनिर्दहन्तः खलु बालिशं जनं कुदृष्टिभिर्दृष्टिविषा इवोरगाः ॥ २३.६० ॥

// asaṃyatāḥ saṃyataveṣadhāriṇaścaranti kāmaṃ bhuvi bhikṣurākṣasāḥ / vinirdahantaḥ khalu bāliśaṃ janaṃ kudṛṣṭibhirdṛṣṭiviṣā ivoragāḥ (23.60)

।। अहेतुवादादिविरूक्षवाशितं शृगालवत्तत्र विशेषलक्षणम् । अतो न तानर्हति सेवितुं बुधश्चरेत्तदर्थं तु पराक्रमे सति ॥ २३.६१ ॥

// ahetuvādādivirūkṣavāśitaṃ śṛgālavattatra viśeṣalakṣaṇam / ato na tānarhati sevituṃ budhaścarettadarthaṃ tu parākrame sati (23.61)

।। लोके विरूढयशसापि तु नैव कार्या कार्यार्थमप्यसदृशेन जनेन मैत्री । हेमन्तदुर्दिनसमागमदूषितो हि सौभाग्यहानिमुपयाति निशाकरो ऽपि ॥ २३.६२ ॥

// loke virūḍhayaśasāpi tu naiva kāryā kāryārthamapyasadṛśena janena maitrī / hemantadurdinasamāgamadūṣito hi saubhāgyahānimupayāti niśākaro 'pi (23.62)

।। तद्वर्जनाद् गुणविवर्जयितुर्जनस्य संसेवनाच्च गुणसेवनपण्डितस्य । स्वां किर्तिमुज्ज्वलय संजनयन् प्रजानां दोषानुरागविलयं गुणसौहृदं च ॥ २३.६३ ॥

// tadvarjanād guṇavivarjayiturjanasya saṃsevanācca guṇasevanapaṇḍitasya / svāṃ kirtimujjvalaya saṃjanayan prajānāṃ doṣānurāgavilayaṃ guṇasauhṛdaṃ ca (23.63)

।। त्वयि च चरति धर्म भूयसायं नृलोकः सुचरितसुमुखः स्यात्स्वर्गमार्गप्रतिष्ठः । जगदिदमनुपाल्यं चैवमभ्युद्यमस्ते विनयरुचिरमार्गं धर्ममस्माद्भजस्व ॥ २३.६४ ॥

// tvayi ca carati dharma bhūyasāyaṃ nṛlokaḥ sucaritasumukhaḥ syātsvargamārgapratiṣṭhaḥ / jagadidamanupālyaṃ caivamabhyudyamaste vinayaruciramārgaṃ dharmamasmādbhajasva (23.64)

।। शीलं विशोधय समर्जय दातृकीर्तिं मैत्रं मनः कुरु जने स्वजने यथैव । धर्मेण पालय महीं चिरमप्रमादादेवं समेष्यसि सुखं त्रिदिवं यशश्च ॥ २३.६५ ॥

// śīlaṃ viśodhaya samarjaya dātṛkīrtiṃ maitraṃ manaḥ kuru jane svajane yathaiva / dharmeṇa pālaya mahīṃ ciramapramādādevaṃ sameṣyasi sukhaṃ tridivaṃ yaśaśca (23.65)

।। कृषिप्रधानान् पशुपालनोद्यतान् महीरुहान् पुष्पफलान्वितानिव । अपालयञ्जानपदान् बलिप्रदान् नृपो हि सर्वौषधिभिर्विरुध्यते ॥ २३.६६ ॥

// kṛṣipradhānān paśupālanodyatān mahīruhān puṣpaphalānvitāniva / apālayañjānapadān balipradān nṛpo hi sarvauṣadhibhirvirudhyate (23.66)

।। विचित्रपण्यक्रयविक्रयाश्रयं वणिग्जनं पौरजनं तथा नृपः । न पाति यः शुल्कपथोपकारिणं विरोधमायाति स कोशसंपदा ॥ २३.६७ ॥

// vicitrapaṇyakrayavikrayāśrayaṃ vaṇigjanaṃ paurajanaṃ tathā nṛpaḥ / na pāti yaḥ śulkapathopakāriṇaṃ virodhamāyāti sa kośasaṃpadā (23.67)

।। अदृष्टदोषं युधि दृष्टविक्रमं तथा बलं यः प्रथितास्रकौशलम् । विमानयेद् भूपतिरध्युपेक्षया ध्रुवं विरुद्धः स रणे जयश्रिया ॥ २३.६८ ॥

// adṛṣṭadoṣaṃ yudhi dṛṣṭavikramaṃ tathā balaṃ yaḥ prathitāsrakauśalam / vimānayed bhūpatiradhyupekṣayā dhruvaṃ viruddhaḥ sa raṇe jayaśriyā (23.68)

।। तथैव शीलश्रुतयोगसाधुषु प्रकाशमाहात्म्यगुणेषु साधुषु । चरन्नवज्ञामलिनेन वर्त्मना नराधिपः स्वर्गसुखेर्विरुध्यते ॥ २३.६९ ॥

// tathaiva śīlaśrutayogasādhuṣu prakāśamāhātmyaguṇeṣu sādhuṣu / carannavajñāmalinena vartmanā narādhipaḥ svargasukhervirudhyate (23.69)

।। द्रुमद्यथामं प्रचिनोति यः फलं स हन्ति बीजं न रसं च विन्दति । अधर्म्यमेवं बलिमुद्धरन्नृपः क्षिणोति देशं न च तेन नन्दति ॥ २३.७० ॥

// drumadyathāmaṃ pracinoti yaḥ phalaṃ sa hanti bījaṃ na rasaṃ ca vindati / adharmyamevaṃ balimuddharannṛpaḥ kṣiṇoti deśaṃ na ca tena nandati (23.70)

।। यथा तु संपूर्णगुणो महोरुहः फलोदयं पाकवशात्प्रयच्छति । तथैव देशः क्षितिपाभिरक्षितो युनक्ति धर्मार्थसुखैर्नराधिपम् ॥ २३.७१ ॥

// yathā tu saṃpūrṇaguṇo mahoruhaḥ phalodayaṃ pākavaśātprayacchati / tathaiva deśaḥ kṣitipābhirakṣito yunakti dharmārthasukhairnarādhipam (23.71)

।। हितानमात्यान्निपुणार्थदर्शिनः शुचीनि मित्राणि जनं स्वमेव च । बधान चेतस्सु तदिष्टया गिरा धनैश्च संमाननयोपपादितैः ॥ २३.७२ ॥

// hitānamātyānnipuṇārthadarśinaḥ śucīni mitrāṇi janaṃ svameva ca / badhāna cetassu tadiṣṭayā girā dhanaiśca saṃmānanayopapāditaiḥ (23.72)

।। तस्माद्धर्मं त्वं पुरस्कृत्य नित्यं श्रेयःप्राप्तौ युक्तचेताः प्रजानाम् । रागद्वेषोन्मुक्तया दण्डनीत्या रक्षंल्लोकानात्मनो रक्ष लोकान् ॥ २३.७३ ॥

// tasmāddharmaṃ tvaṃ puraskṛtya nityaṃ śreyaḥprāptau yuktacetāḥ prajānām / rāgadveṣonmuktayā daṇḍanītyā rakṣaṃllokānātmano rakṣa lokān (23.73)