24. Jatakamala — chapter 24

।। इति स महात्मा तं राजानं दृष्टिकृतकापथाद्विवेच्य समवतार्य च सन्मार्गं सपर्षत्कं तत एव गगनतलं समुत्पत्य प्राञ्जलिना तेन जनेन सबहुमानप्रणतेन प्रत्यर्च्यमानस्तदेवारण्यायतनं प्रतिजगाम । तदेवमसत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात्क्षमासात्म्याच्च । इति नासत्कारमात्रकेण पूर्वकृतं विस्मर्तव्यम् । एवं स भगवाननभिसंबुद्धो ऽपि परवादानभिभूय सत्त्वविनयं कृतवानिति बुद्धवर्णे ऽपि वाच्यम् । एवं मिथ्यादृष्टिरननुयोगक्षमानुपाश्रयत्वादसेव्या चेति मिथ्यादृष्टिविगर्हायामप्युपनेयम् । विपर्ययेण सम्यग्दृष्टिप्रशंसायामिति । ।। इति महाबोधिजातकं त्रयोविंशतितमम् । २४. महाकपिजातकम् नात्मदुःखेन तथा सन्तः संतप्यन्ते यथापकारिणां कुशलपक्षहान्या । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल श्रीमति हिमवत्पार्श्वे विविधधातुरुचिरचित्राङ्गरागे नीलकौशेयप्रावारकृतोत्तरासङ्ग इव वनगहनलक्ष्म्या प्रयत्नरचितैरिवानेकवर्णसंस्थानविकल्पैर्वैषम्यभक्तिचित्रैर्विभूषिततटान्तदेशे प्रविसृतनैकप्रस्रवणजले गम्भीरकन्दरान्तरप्रपातसंकुले पटुतरमधुकरनिनादे मनोज्ञमारुतोपवीज्यमानविचित्रपुष्पफलपादपे विद्याधराक्रीडभुते महाकायः कपिरेकचरो बभुव । तदवस्थमपि चैनमपरिलुप्तधर्मसंज्ञं कृतज्ञमक्षुद्रस्वभावं धृत्या महत्या समन्वितमनुरागवशादिव करुणा नैव मुमोच । सकानना साद्रिवरा ससागरा गता विनाशं शतशो वसुंधरा । युगान्तकाले सलिलानलानिलैर्न बोधिसत्त्वस्य महाकृपालुता ॥ २४.१ ॥

// iti sa mahātmā taṃ rājānaṃ dṛṣṭikṛtakāpathādvivecya samavatārya ca sanmārgaṃ saparṣatkaṃ tata eva gaganatalaṃ samutpatya prāñjalinā tena janena sabahumānapraṇatena pratyarcyamānastadevāraṇyāyatanaṃ pratijagāma / tadevamasatkṛtānāmapi satpuruṣāṇāṃ pūrvopakāriṣvanukampā na śithilībhavati kṛtajñatvātkṣamāsātmyācca / iti nāsatkāramātrakeṇa pūrvakṛtaṃ vismartavyam / evaṃ sa bhagavānanabhisaṃbuddho 'pi paravādānabhibhūya sattvavinayaṃ kṛtavāniti buddhavarṇe 'pi vācyam / evaṃ mithyādṛṣṭirananuyogakṣamānupāśrayatvādasevyā ceti mithyādṛṣṭivigarhāyāmapyupaneyam / viparyayeṇa samyagdṛṣṭipraśaṃsāyāmiti / // iti mahābodhijātakaṃ trayoviṃśatitamam / 24. mahākapijātakam nātmaduḥkhena tathā santaḥ saṃtapyante yathāpakāriṇāṃ kuśalapakṣahānyā / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila śrīmati himavatpārśve vividhadhāturuciracitrāṅgarāge nīlakauśeyaprāvārakṛtottarāsaṅga iva vanagahanalakṣmyā prayatnaracitairivānekavarṇasaṃsthānavikalpairvaiṣamyabhakticitrairvibhūṣitataṭāntadeśe pravisṛtanaikaprasravaṇajale gambhīrakandarāntaraprapātasaṃkule paṭutaramadhukaranināde manojñamārutopavījyamānavicitrapuṣpaphalapādape vidyādharākrīḍabhute mahākāyaḥ kapirekacaro babhuva / tadavasthamapi cainamapariluptadharmasaṃjñaṃ kṛtajñamakṣudrasvabhāvaṃ dhṛtyā mahatyā samanvitamanurāgavaśādiva karuṇā naiva mumoca / sakānanā sādrivarā sasāgarā gatā vināśaṃ śataśo vasuṃdharā / yugāntakāle salilānalānilairna bodhisattvasya mahākṛpālutā (24.1)

।। अथ स महात्मा तापस इव वनरुपर्णफलमात्रवृत्तिरनुकम्पमानस्तेन तेन विधिना गोचरपतितान् प्राणिनस्तमरण्यप्रदेशमध्यवसति स्म । अथान्यतमः पुरुषो गां प्रनष्टामन्वेषितुं कृतोद्योगः समन्ततो ऽनुविचरन् मार्गाप्रनष्टो दिग्भागसंमूढमतिः परिभ्रमंस्तं देशमुपजगाम । स क्षुत्पिपासाधर्मश्रमपरिम्लानतनुर्दौर्मनस्यवह्निना चान्तःप्रदीप्यमानो विषादातिभारादिवान्यतमस्मिन् वृक्षमूले निषण्णो ददर्श परिपाकवशाद्विच्युतानि परिपिञ्जराणि कतिचित्तिन्दुकीफलानि । स तान्यास्वाद्य क्षुत्परिक्षामतया परमस्वादूनि मन्यमानस्तत्प्रभवान्वेषणं प्रत्यभिवृद्धोत्साहः समन्ततो ऽनुविलोकयन् ददर्श प्रपाततटान्तविरूढं परिपक्कफलानमितपिञ्जराग्रशाखं तिन्दुकीवृक्षम् । स तत्फलतृष्णयाकृष्यमाणस्तं गिरितटमधिरुह्य तस्य तिन्दुकीवृक्षस्य फलिनिं शाखां प्रपाताभिनतामध्यारुरोह फललोभेन चास्याः प्रान्तमुपजगाम । शाखाथ सा तस्य महीरुहस्य भारातियोगान्नमिता कृशत्वात् । परश्वधेनेव निकृत्तमूला सशब्दभङ्गं सहसा पपात ॥ २४.२ ॥

// atha sa mahātmā tāpasa iva vanaruparṇaphalamātravṛttiranukampamānastena tena vidhinā gocarapatitān prāṇinastamaraṇyapradeśamadhyavasati sma / athānyatamaḥ puruṣo gāṃ pranaṣṭāmanveṣituṃ kṛtodyogaḥ samantato 'nuvicaran mārgāpranaṣṭo digbhāgasaṃmūḍhamatiḥ paribhramaṃstaṃ deśamupajagāma / sa kṣutpipāsādharmaśramaparimlānatanurdaurmanasyavahninā cāntaḥpradīpyamāno viṣādātibhārādivānyatamasmin vṛkṣamūle niṣaṇṇo dadarśa paripākavaśādvicyutāni paripiñjarāṇi katicittindukīphalāni / sa tānyāsvādya kṣutparikṣāmatayā paramasvādūni manyamānastatprabhavānveṣaṇaṃ pratyabhivṛddhotsāhaḥ samantato 'nuvilokayan dadarśa prapātataṭāntavirūḍhaṃ paripakkaphalānamitapiñjarāgraśākhaṃ tindukīvṛkṣam / sa tatphalatṛṣṇayākṛṣyamāṇastaṃ giritaṭamadhiruhya tasya tindukīvṛkṣasya phaliniṃ śākhāṃ prapātābhinatāmadhyāruroha phalalobhena cāsyāḥ prāntamupajagāma / śākhātha sā tasya mahīruhasya bhārātiyogānnamitā kṛśatvāt / paraśvadheneva nikṛttamūlā saśabdabhaṅgaṃ sahasā papāta (24.2)

।। स तया सार्धं महति गिरिदुर्गे समन्ततः शैलभित्तिपरिक्षिप्ते कूप इव न्यपतत् । पर्णसंचयगुणात्त्वस्य गाम्भीर्याच्च सलिलस्य न किंचिदङ्गमभज्यत । स तस्मादुत्तीर्य सलिलात्समन्ततः परिसर्पन्न कुतश्चिदुत्तरणमार्गं ददर्श । स निस्प्रतीकारं मर्तव्यमिह मया नचिरादिति विस्रस्यमानजीविताशः शोकाश्रुपरिषिक्तदीनवदनस्त्रीव्रेण दौर्मनस्यशल्येन प्रतुद्यमानः कातरहृदयस्तत्तदार्तिवशाद् विललाप् । कान्तारे दुर्गे ऽस्मिजनसंपातरहिते निपतितं माम् । यत्नादपि परिमृगयन् मृत्योरन्यः क इव पश्येत् ॥ २४.३ ॥

// sa tayā sārdhaṃ mahati giridurge samantataḥ śailabhittiparikṣipte kūpa iva nyapatat / parṇasaṃcayaguṇāttvasya gāmbhīryācca salilasya na kiṃcidaṅgamabhajyata / sa tasmāduttīrya salilātsamantataḥ parisarpanna kutaściduttaraṇamārgaṃ dadarśa / sa nispratīkāraṃ martavyamiha mayā nacirāditi visrasyamānajīvitāśaḥ śokāśrupariṣiktadīnavadanastrīvreṇa daurmanasyaśalyena pratudyamānaḥ kātarahṛdayastattadārtivaśād vilalāp / kāntāre durge 'smijanasaṃpātarahite nipatitaṃ mām / yatnādapi parimṛgayan mṛtyoranyaḥ ka iva paśyet (24.3)

।। बन्धुजनमित्रवर्जितमेकनिपानीकृतं मशकसंघैः । अवपाताननमग्नं मृगमिव को ऽभ्युद्धरिष्यति माम् ॥ २४.४ ॥

// bandhujanamitravarjitamekanipānīkṛtaṃ maśakasaṃghaiḥ / avapātānanamagnaṃ mṛgamiva ko 'bhyuddhariṣyati mām (24.4)

।। उद्यानकाननविमानसरिद्विचित्रं ताराविकीर्णमणिरत्नविराजिताभ्रम् । तामिस्रपक्षरजनीव घनान्धकारा कष्टं जगन्मम तिरस्कुरुते ऽन्तरात्रिः ॥ २४.५ ॥

// udyānakānanavimānasaridvicitraṃ tārāvikīrṇamaṇiratnavirājitābhram / tāmisrapakṣarajanīva ghanāndhakārā kaṣṭaṃ jaganmama tiraskurute 'ntarātriḥ (24.5)

।। इति स पुरुषस्तत्तद्विलपंस्तेन सलिलेन तैश्च सहनिपतितैस्तिन्दुकफलैर्वर्तयमानः कतिचिद्दिनानि तत्रावसत् । अथ स महाकपिराहारहेतोस्तद्वनमनुविचरन्नाहूयमान् इव मारुताकम्पिताभिस्तस्य तिन्दुकीवृक्षस्याग्रशाखाभिस्तं प्रदेशमभिजगाम । अभिरुह्य चैनं तत्प्रपातमवलोकयन् ददर्श तं पुरुषं क्षुत्परिक्षामनयनवदनं परिपाण्डुकृशदीनगात्रं पर्युत्सुकं तत्र विचेष्टमानम् । स तस्य परिद्यूनतया समावजितानुकम्पो महाकपिर्निक्षिप्ताहारव्यापारस्तं पुरुषं प्रततं बिक्षमाणो मानुषीं वाचमुवाच - मानुषाणामगम्ये ऽस्मिन् प्रपाते परिवर्तसे । वक्तुमहंसि तत्साधु को भवाहिन वा कुतः ॥ २४.६ ॥

// iti sa puruṣastattadvilapaṃstena salilena taiśca sahanipatitaistindukaphalairvartayamānaḥ katiciddināni tatrāvasat / atha sa mahākapirāhārahetostadvanamanuvicarannāhūyamān iva mārutākampitābhistasya tindukīvṛkṣasyāgraśākhābhistaṃ pradeśamabhijagāma / abhiruhya cainaṃ tatprapātamavalokayan dadarśa taṃ puruṣaṃ kṣutparikṣāmanayanavadanaṃ paripāṇḍukṛśadīnagātraṃ paryutsukaṃ tatra viceṣṭamānam / sa tasya paridyūnatayā samāvajitānukampo mahākapirnikṣiptāhāravyāpārastaṃ puruṣaṃ pratataṃ bikṣamāṇo mānuṣīṃ vācamuvāca - mānuṣāṇāmagamye 'smin prapāte parivartase / vaktumahaṃsi tatsādhu ko bhavāhina vā kutaḥ (24.6)

।। अथ स पुरुषस्तं महाकपिमार्ततया समभिप्रणम्योद्वीक्षमाणः साञ्जलिरुवाच - मानुषो ऽस्मि महाभाग प्रनष्टो विचरन् वने । फलार्थी पादपादस्मादिमामापदमागमम् ॥ २४.७ ॥

// atha sa puruṣastaṃ mahākapimārtatayā samabhipraṇamyodvīkṣamāṇaḥ sāñjaliruvāca - mānuṣo 'smi mahābhāga pranaṣṭo vicaran vane / phalārthī pādapādasmādimāmāpadamāgamam (24.7)

।। तत्सुहृद्वन्धुहीनस्य प्राप्तस्य व्यसनं महत् । नाथ वानरयूथानां ममापि शरणं भव ॥ २४.८ ॥

// tatsuhṛdvandhuhīnasya prāptasya vyasanaṃ mahat / nātha vānarayūthānāṃ mamāpi śaraṇaṃ bhava (24.8)

।। तच्छ्रुत्वा स महासत्त्वः परां करुणामुपजगाम । आपद्गतो बन्धुसुहृद्विहीनः कृताञ्जलिर्दीनमुदीक्षमाणः । करोति शत्रूनपि सानुकम्पानाकम्पयत्येव तु सानुकम्पान् ॥ २४.९ ॥

// tacchrutvā sa mahāsattvaḥ parāṃ karuṇāmupajagāma / āpadgato bandhusuhṛdvihīnaḥ kṛtāñjalirdīnamudīkṣamāṇaḥ / karoti śatrūnapi sānukampānākampayatyeva tu sānukampān (24.9)

।। अथैनं बोधिसत्त्वः करुणायमाणस्तत्कालदुर्लभेन स्निग्धेन वचसा समाश्वासयामास - प्रपातसंक्षिप्तपराक्रमो ऽहमबान्धवो वेति कृथाः शुचं मा । यद्बन्धुकृत्यं तव किंचिदत्र कर्तास्मि तत्सर्वमलं भयेन ॥ २४.१० ॥

// athainaṃ bodhisattvaḥ karuṇāyamāṇastatkāladurlabhena snigdhena vacasā samāśvāsayāmāsa - prapātasaṃkṣiptaparākramo 'hamabāndhavo veti kṛthāḥ śucaṃ mā / yadbandhukṛtyaṃ tava kiṃcidatra kartāsmi tatsarvamalaṃ bhayena (24.10)

।। इति स महासत्त्वस्तं पुरुषमाश्वास्य ततश्चास्मै तिन्दुकान्यपराणि च फलानि समुपहृत्य तदुद्धरणयोग्यया पुरुषभारगुर्व्या शिलयान्यत्र योग्यां चकार । ततश्चात्मनो बलप्रमाणमवगम्य शक्तो ऽहमेनमेतस्मात्प्रपातादुर्द्धर्तुमिति निश्चितमतिरवतीर्य प्रपातं करुणया परिचोद्यमानस्तं पुरुषमुवाच - एहि पृष्ठं ममारुह्य सुलग्नो ऽस्तु भवान् मयि । यावदभ्युद्धरामि त्वां स्वदेहात्सारमेव च ॥ २४.११ ॥

// iti sa mahāsattvastaṃ puruṣamāśvāsya tataścāsmai tindukānyaparāṇi ca phalāni samupahṛtya taduddharaṇayogyayā puruṣabhāragurvyā śilayānyatra yogyāṃ cakāra / tataścātmano balapramāṇamavagamya śakto 'hamenametasmātprapātādurddhartumiti niścitamatiravatīrya prapātaṃ karuṇayā paricodyamānastaṃ puruṣamuvāca - ehi pṛṣṭhaṃ mamāruhya sulagno 'stu bhavān mayi / yāvadabhyuddharāmi tvāṃ svadehātsārameva ca (24.11)

।। असारस्य शरीरस्य सारो ह्येष मतः सताम् । यत्परेषां हितार्थेषु साधनीक्रियते बुधैः ॥ २४.१२ ॥

// asārasya śarīrasya sāro hyeṣa mataḥ satām / yatpareṣāṃ hitārtheṣu sādhanīkriyate budhaiḥ (24.12)

।। स तथेति प्रतिश्रुत्याभिप्रणस्य चैनमध्यारुरोह । अथाभिरूढः स नरेण तेन भरातियोगेन विहन्यमानः । सत्त्वप्रकर्षादविप्रन्नधैर्यः परेण दुःखेन तमुज्जहार ॥ २४.१३ ॥

// sa tatheti pratiśrutyābhipraṇasya cainamadhyāruroha / athābhirūḍhaḥ sa nareṇa tena bharātiyogena vihanyamānaḥ / sattvaprakarṣādaviprannadhairyaḥ pareṇa duḥkhena tamujjahāra (24.13)

।। उद्धृत्य चैनं परमप्रतीतः खेदात्परिव्याकुलखेलगामी । शिलातलं तोयधराभिनीलं विश्रामहेतोः शयनीचकार ॥ २४.१४ ॥

// uddhṛtya cainaṃ paramapratītaḥ khedātparivyākulakhelagāmī / śilātalaṃ toyadharābhinīlaṃ viśrāmahetoḥ śayanīcakāra (24.14)

।। अथ बोधिसत्त्वः शुद्धस्वभावतया कृतोपकारत्वाच्च तस्मात्पुरुषादपायनिराशङ्को विस्रम्भादेनमुवाच - अव्याहतव्यालमृगप्रवेशे वनप्रदेशे ऽत्र समन्तमार्गे । खेदप्रसुप्तं सहसा निहन्ति कश्चित्पुरा मां स्वहितोदयं च ॥ २४.१५ ॥

// atha bodhisattvaḥ śuddhasvabhāvatayā kṛtopakāratvācca tasmātpuruṣādapāyanirāśaṅko visrambhādenamuvāca - avyāhatavyālamṛgapraveśe vanapradeśe 'tra samantamārge / khedaprasuptaṃ sahasā nihanti kaścitpurā māṃ svahitodayaṃ ca (24.15)

।। यतो भवान् दिक्षुं विकीर्णचक्षुः करोतु रक्षां मम चात्मनश्च । दृढं श्रमेणास्मि परीतमूर्तिस्तत्स्वप्तुमिच्छामि मुहूर्तमात्रम् ॥ २४.१६ ॥

// yato bhavān dikṣuṃ vikīrṇacakṣuḥ karotu rakṣāṃ mama cātmanaśca / dṛḍhaṃ śrameṇāsmi parītamūrtistatsvaptumicchāmi muhūrtamātram (24.16)

।। अथ स मिथ्याविनयप्रगल्भः - स्वपितु भवान् यथाकामं सुखप्रबोधाय, स्थितो ऽहं त्वत्संरक्षणायेत्यस्मै प्रतिशुश्राव । अथ स पुरुषस्तस्मिन् महासत्त्वे श्रमबलान्निद्रावशमुपगते चिन्तामशिवामापेदे - मूलैः प्रयत्नातिशयाधिगम्यैर्वन्यैर्यदृच्छाधिगतैः फलैर्वा । एवं परिक्षीणतनोः कथं स्याद्यात्रापि तावत्कुत एव पुष्टिः ॥ २४.१७ ॥

// atha sa mithyāvinayapragalbhaḥ - svapitu bhavān yathākāmaṃ sukhaprabodhāya, sthito 'haṃ tvatsaṃrakṣaṇāyetyasmai pratiśuśrāva / atha sa puruṣastasmin mahāsattve śramabalānnidrāvaśamupagate cintāmaśivāmāpede - mūlaiḥ prayatnātiśayādhigamyairvanyairyadṛcchādhigataiḥ phalairvā / evaṃ parikṣīṇatanoḥ kathaṃ syādyātrāpi tāvatkuta eva puṣṭiḥ (24.17)

।। इदं च कान्तारमसुप्रतारं कथं तरिष्यामि बलेन हीनः । पर्याप्तरूपं त्विदमस्य मांसं कान्तारदुर्गोत्तरणाय मे स्यात् ॥ २४.१८ ॥

// idaṃ ca kāntāramasupratāraṃ kathaṃ tariṣyāmi balena hīnaḥ / paryāptarūpaṃ tvidamasya māṃsaṃ kāntāradurgottaraṇāya me syāt (24.18)

।। कृतोपकारो ऽपि च भक्ष्य एव निसर्गयोगः स हि तादृशो ऽस्य । आपत्प्रसिद्धश्च किलैष धर्मः पाथेयतामित्युपनेय एषः ॥ २४.१९ ॥

// kṛtopakāro 'pi ca bhakṣya eva nisargayogaḥ sa hi tādṛśo 'sya / āpatprasiddhaśca kilaiṣa dharmaḥ pātheyatāmityupaneya eṣaḥ (24.19)

।। यावच्च विस्रम्भसुखप्रसुप्तस्तावन्मया शक्यमयं निहन्तुम् । इमं हि युद्धाभिमुखं समेत्य सिंहो ऽपि संभाव्यपराजयः स्यात् ॥ २४.२० ॥

// yāvacca visrambhasukhaprasuptastāvanmayā śakyamayaṃ nihantum / imaṃ hi yuddhābhimukhaṃ sametya siṃho 'pi saṃbhāvyaparājayaḥ syāt (24.20)

।। तन्नायं विलम्बितुं मे काल इति विनिश्चित्य स दुरात्मा लोभदोषव्यामोहितमतिरकृतज्ञो विपन्नधर्मसंज्ञः प्रनष्टकारुण्यसौम्यस्वभावः परिदुर्बलो ऽप्यकार्यातिरागान्महतीं शिलामुद्यम्य तस्य महाकपेः शिरसि मुमोच । शिलाथ सा दुर्बलविह्वलेन कार्यातिरागात्त्वरितेन तेन । अत्यन्तनिद्रोपगमाय मुक्ता निद्राप्रवासाय कपेर्बभूव ॥ २४.२१ ॥

// tannāyaṃ vilambituṃ me kāla iti viniścitya sa durātmā lobhadoṣavyāmohitamatirakṛtajño vipannadharmasaṃjñaḥ pranaṣṭakāruṇyasaumyasvabhāvaḥ paridurbalo 'pyakāryātirāgānmahatīṃ śilāmudyamya tasya mahākapeḥ śirasi mumoca / śilātha sā durbalavihvalena kāryātirāgāttvaritena tena / atyantanidropagamāya muktā nidrāpravāsāya kaperbabhūva (24.21)

।। सर्वात्मना सा न समाससाद मूर्धानमस्मान्न विनिस्पिपेष । कोट्येकदेशेन तु तं रुजन्ती शीला तले साशनिवत्पपात ॥ २४.२२ ॥

// sarvātmanā sā na samāsasāda mūrdhānamasmānna vinispipeṣa / koṭyekadeśena tu taṃ rujantī śīlā tale sāśanivatpapāta (24.22)

।। शीलाभिघातादवभिन्नमूर्धा वेगादवप्लुत्य च बोधिसत्त्वः । केनाहतो ऽस्मीति ददर्श नान्यं तमेव तु ह्रीतमुखं ददर्श ॥ २४.२३ ॥

// śīlābhighātādavabhinnamūrdhā vegādavaplutya ca bodhisattvaḥ / kenāhato 'smīti dadarśa nānyaṃ tameva tu hrītamukhaṃ dadarśa (24.23)

।। वैलक्ष्यपीतप्रभमप्रगल्भं विषाददैन्यात्परिभिन्नवर्णम् । त्रासोदयादागतकङ्ठशोषं स्वेदार्द्रमुद्वीक्षितुमप्यशक्तम् ॥ २४.२४ ॥

// vailakṣyapītaprabhamapragalbhaṃ viṣādadainyātparibhinnavarṇam / trāsodayādāgatakaṅṭhaśoṣaṃ svedārdramudvīkṣitumapyaśaktam (24.24)

।। अथ स महाकपिरस्यैव तत्कर्मेति निस्चितमतिः स्वमभिघातदुःखमचिन्तयित्वा तेन तस्यात्महितनिरपेक्षेणातिकष्टेन कर्मणा समुपजातसंवेगकारुण्यः परित्यत्तक्रोधसंरम्भदोषः सबास्पयनयनस्तं पुरुषमवेक्ष्य समनुशोचन्नुवाच - मानुषेण सता भद्र त्वयेदं कृतमीदृशम् । कथं नाम व्यवसितं प्रारब्धं कथमेव वा ॥ २४.२५ ॥

// atha sa mahākapirasyaiva tatkarmeti niscitamatiḥ svamabhighātaduḥkhamacintayitvā tena tasyātmahitanirapekṣeṇātikaṣṭena karmaṇā samupajātasaṃvegakāruṇyaḥ parityattakrodhasaṃrambhadoṣaḥ sabāspayanayanastaṃ puruṣamavekṣya samanuśocannuvāca - mānuṣeṇa satā bhadra tvayedaṃ kṛtamīdṛśam / kathaṃ nāma vyavasitaṃ prārabdhaṃ kathameva vā (24.25)

।। मदभिद्रोहसंरब्धं त्वं नामापतितं परम् । विनिवारणशौटीरविक्रमो रोद्धुमर्हसि ॥ २४.२६ ॥

// madabhidrohasaṃrabdhaṃ tvaṃ nāmāpatitaṃ param / vinivāraṇaśauṭīravikramo roddhumarhasi (24.26)

।। दुष्करं कृतवानस्मीत्यभून्मानोन्नतिर्मम । त्वयापविद्धा सा दुरमतिदुष्करकारिणा ॥ २४.२७ ॥

// duṣkaraṃ kṛtavānasmītyabhūnmānonnatirmama / tvayāpaviddhā sā duramatiduṣkarakāriṇā (24.27)

।। परलोकादिवानीतो मृत्योर्वक्त्रान्तरादिव । प्रपातादुद्धृतो ऽन्यस्मादन्यत्र पतितो ह्यसि ॥ २४.२८ ॥

// paralokādivānīto mṛtyorvaktrāntarādiva / prapātāduddhṛto 'nyasmādanyatra patito hyasi (24.28)

।। धिगहो बत दुर्वृत्तमज्ञानमतिदारुणम् । यत्पातयति दुःखेषु सुखाशाकृपणं जगत् ॥ २४.२९ ॥

// dhigaho bata durvṛttamajñānamatidāruṇam / yatpātayati duḥkheṣu sukhāśākṛpaṇaṃ jagat (24.29)

।। पातितो दुर्गतावात्मा क्षिप्तः शोकानलो मयि । निमीलिता यशोलक्ष्मीर्गुणमैत्री विरोधिता ॥ २४.३० ॥

// pātito durgatāvātmā kṣiptaḥ śokānalo mayi / nimīlitā yaśolakṣmīrguṇamaitrī virodhitā (24.30)

।। गत्वा धिग्वादलक्षत्वं हता विश्वसनीयता । का नु खल्वर्थनिस्पत्तिरेवमाकाङ्क्षिता त्वया ॥ २४.३१ ॥

// gatvā dhigvādalakṣatvaṃ hatā viśvasanīyatā / kā nu khalvarthanispattirevamākāṅkṣitā tvayā (24.31)

।। दुनोति मां नैव तथा त्वियं रुजा यथैतदेवात्र मनः क्षिणोति माम् । गतो ऽस्मि पापे तव यन्निमित्ततां न चाहमेनस्तदपोहितुं प्रभुः ॥ २४.३२ ॥

// dunoti māṃ naiva tathā tviyaṃ rujā yathaitadevātra manaḥ kṣiṇoti mām / gato 'smi pāpe tava yannimittatāṃ na cāhamenastadapohituṃ prabhuḥ (24.32)

।। संदृश्यमानवपुरेव तु पार्श्वतो मां तत्साध्वनुव्रज दृढं ह्यसि शङ्कनीयः । यावद्बहुप्रतिभयाद्गहनादितस्त्वां ग्रामान्तपद्धतिमनुप्रतिपादयामि ॥ २४.३३ ॥

// saṃdṛśyamānavapureva tu pārśvato māṃ tatsādhvanuvraja dṛḍhaṃ hyasi śaṅkanīyaḥ / yāvadbahupratibhayādgahanāditastvāṃ grāmāntapaddhatimanupratipādayāmi (24.33)

।। एकाकिनं क्षामशरीरकं त्वां मार्गनभिज्ञं हि वने भ्रमन्तम् । कश्चित्समासाद्य पुरा करोति त्वत्पीडणाद्व्यर्थपरिश्रमं माम् ॥ २४.३४ ॥

// ekākinaṃ kṣāmaśarīrakaṃ tvāṃ mārganabhijñaṃ hi vane bhramantam / kaścitsamāsādya purā karoti tvatpīḍaṇādvyarthapariśramaṃ mām (24.34)

।। इति स महात्मा तं पुरुषमनुशोचञ्जनान्तमानीय प्रतिपाद्य चैनं तन्मार्गं पुनरुवाच - प्राप्तो जनान्तमसि कान्त वनान्तमेतत् कान्तारदुर्गभयमुत्सृज गच्छ साधु । पापं च कर्म परिवर्जयितुं यतेथा दुःखो हि तस्य नियमेन विपाककालः ॥ २४.३५ ॥

// iti sa mahātmā taṃ puruṣamanuśocañjanāntamānīya pratipādya cainaṃ tanmārgaṃ punaruvāca - prāpto janāntamasi kānta vanāntametat kāntāradurgabhayamutsṛja gaccha sādhu / pāpaṃ ca karma parivarjayituṃ yatethā duḥkho hi tasya niyamena vipākakālaḥ (24.35)

।। इति स महाकपिस्तं पुरुषमनुकम्पया शिष्यमिवानुशिष्य तमेव वनप्रदेशं प्रतिजगाम । अथ स पुरुषस्तदतिकस्टं पापं कृत्वा पश्चात्तापवह्निना संप्रदीप्यमानचेतामहता कुष्ठव्याधिना रूपान्तरमुपनीतः किलासचित्रच्छविः प्रभिद्यमानव्रणविस्रवार्द्रगात्रः परमदुर्गन्धशरीरः सद्यः समपद्यत । स यं यं देशमभिजगाम ततस्तत एवैनमतिबीभत्सविकृततरदर्शनं मानुष इत्यश्रद्धेयरूपं भिन्नदीनस्वरमभिवीक्ष्य पुरुषाः साक्षदयं पाष्मेति मन्यमानाः समुद्यतलोष्टदण्डा निर्भर्त्सनपरुषवचसः प्रवासयामासुः । अथैनमन्यतमो राजा मृगयामनुविचरन् प्रेतमिवारण्ये परिभ्रमन्तं प्रक्षीणमलिनवसनं नातिप्रच्छन्नकौपीनमतिदुर्दशनमभिवीक्ष्य ससाध्वसकौतूहलः पप्रच्छ - विरूपिततनुः कुष्ठैः किलासशबलच्छविः । पाण्डुः कृशतनुर्दीनो रजोरूक्षशिरोरुहः ॥ २४.३६ ॥

// iti sa mahākapistaṃ puruṣamanukampayā śiṣyamivānuśiṣya tameva vanapradeśaṃ pratijagāma / atha sa puruṣastadatikasṭaṃ pāpaṃ kṛtvā paścāttāpavahninā saṃpradīpyamānacetāmahatā kuṣṭhavyādhinā rūpāntaramupanītaḥ kilāsacitracchaviḥ prabhidyamānavraṇavisravārdragātraḥ paramadurgandhaśarīraḥ sadyaḥ samapadyata / sa yaṃ yaṃ deśamabhijagāma tatastata evainamatibībhatsavikṛtataradarśanaṃ mānuṣa ityaśraddheyarūpaṃ bhinnadīnasvaramabhivīkṣya puruṣāḥ sākṣadayaṃ pāṣmeti manyamānāḥ samudyataloṣṭadaṇḍā nirbhartsanaparuṣavacasaḥ pravāsayāmāsuḥ / athainamanyatamo rājā mṛgayāmanuvicaran pretamivāraṇye paribhramantaṃ prakṣīṇamalinavasanaṃ nātipracchannakaupīnamatidurdaśanamabhivīkṣya sasādhvasakautūhalaḥ papraccha - virūpitatanuḥ kuṣṭhaiḥ kilāsaśabalacchaviḥ / pāṇḍuḥ kṛśatanurdīno rajorūkṣaśiroruhaḥ (24.36)

।। कस्त्वं प्रेतः पिशाचो वा मूर्तः पाष्माथ पूतनः । अनेकरोगसंघातः कतमो वासि यक्ष्मणाम् ॥ २४.३७ ॥

// kastvaṃ pretaḥ piśāco vā mūrtaḥ pāṣmātha pūtanaḥ / anekarogasaṃghātaḥ katamo vāsi yakṣmaṇām (24.37)

।। स तं दीनेन कण्ठेन समभिप्रणमन्नुवाच - मानुसो ऽस्मि महाराज, नामानुष इति । तत्कथमिमामवस्थामनुप्राप्तो ऽसीति च पर्यनुयुक्तो राज्ञा तदस्मै स्वं दुश्चरितमाविष्कृत्योवाच - मित्रद्रोहस्य तस्येदं पुष्पं तावदुपस्थितम् । अतः कष्ठतरं व्यक्तं फलमन्यद्भविष्यति ॥ २४.३८ ॥

// sa taṃ dīnena kaṇṭhena samabhipraṇamannuvāca - mānuso 'smi mahārāja, nāmānuṣa iti / tatkathamimāmavasthāmanuprāpto 'sīti ca paryanuyukto rājñā tadasmai svaṃ duścaritamāviṣkṛtyovāca - mitradrohasya tasyedaṃ puṣpaṃ tāvadupasthitam / ataḥ kaṣṭhataraṃ vyaktaṃ phalamanyadbhaviṣyati (24.38)

।। तस्मान्मित्रेष्वभिद्रोहं शत्रुवद् द्रष्टुमर्हसि । भावस्निग्धमवेक्षस्व भावस्निग्धं सुहृज्जनम् ॥ २४.३९ ॥

// tasmānmitreṣvabhidrohaṃ śatruvad draṣṭumarhasi / bhāvasnigdhamavekṣasva bhāvasnigdhaṃ suhṛjjanam (24.39)

।। मित्रेष्वमित्रचरितं परिगृह्य वृत्तमेवंबिधां समुपयान्ति दशामिहैव । लोभादिदोषमलिनीकृतमानसानां मित्रद्रुहां गतिरतः परतो ऽनुमेया ॥ २४.४० ॥

// mitreṣvamitracaritaṃ parigṛhya vṛttamevaṃbidhāṃ samupayānti daśāmihaiva / lobhādidoṣamalinīkṛtamānasānāṃ mitradruhāṃ gatirataḥ parato 'numeyā (24.40)

।। वात्सल्यसौम्यहृदयस्तु सुहृत्सु कीर्तिं विश्वासभावमुपकारसुखं च तेभ्यः । प्राप्नोति संनतिगुणं मनसः प्रहर्षं दुर्धर्षतां च पिरुभिस्त्रिदशालयं च ॥ २४.४१ ॥

// vātsalyasaumyahṛdayastu suhṛtsu kīrtiṃ viśvāsabhāvamupakārasukhaṃ ca tebhyaḥ / prāpnoti saṃnatiguṇaṃ manasaḥ praharṣaṃ durdharṣatāṃ ca pirubhistridaśālayaṃ ca (24.41)

।। इमं विदित्वा नृप मित्रपक्षे प्रभावसिद्धी सदसत्प्रवृत्त्योः । भजस्व मार्ग सुजनाभिपन्नं तेन प्रयातमनुयाति भूतिः ॥ २४.४२ ॥

// imaṃ viditvā nṛpa mitrapakṣe prabhāvasiddhī sadasatpravṛttyoḥ / bhajasva mārga sujanābhipannaṃ tena prayātamanuyāti bhūtiḥ (24.42)