25. Jatakamala — chapter 25

।। तदेवं नात्मदुःखेन तथा सन्तः संतप्यन्ते यथापकारिणां कुशलपक्षहान्या । इति तथागतमाहात्म्ये वाच्यम् । सत्कृत्य धर्मश्रवणे क्षान्तिकथायां मित्रानभिद्रोहे पापकर्मादिनवप्रदर्शने चेति । इति महाकपिजातकं चतुविंशतितमम् । २५. शरभजातकम् जिघांसुमप्यापद्गतमनुकम्पन्त एव महाकारूणिका नोपेक्षन्ते । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन्नरण्यवनप्रदेशे निर्मानुषसंपातनीरवे विविधमृगकुलाधिवासे तृणगहननिमग्नमूलवृक्षक्षुपबहुले पथिकयानवाहनचरणैरविन्यस्तमार्गसिमान्तलेखे सलिलमार्गवल्मीकश्वभ्रविषमभूभागे बलजववर्णसत्त्वसंपन्नः संहननवत्कायोपपन्नः शरभो मृगो बभूव । स कारुण्याभ्यासादनभिद्रुग्धचित्तः सत्त्वेषु तृणपर्णसलिलमात्रवृत्तिः संतोषगुणादरण्यवासनिरतमतिः प्रविवेककाम इव योगी तमरण्यप्रदेशमभ्यलंचकार । मृगाकृतिर्मानुषधीरचेतास्तपस्विवत्प्राणिषु सानुकम्पः । चचार तस्मिन् स वने विविक्ते योगीव संतुष्टमतिस्तृणाग्रैः ॥ २५.१ ॥

// tadevaṃ nātmaduḥkhena tathā santaḥ saṃtapyante yathāpakāriṇāṃ kuśalapakṣahānyā / iti tathāgatamāhātmye vācyam / satkṛtya dharmaśravaṇe kṣāntikathāyāṃ mitrānabhidrohe pāpakarmādinavapradarśane ceti / iti mahākapijātakaṃ catuviṃśatitamam / 25. śarabhajātakam jighāṃsumapyāpadgatamanukampanta eva mahākārūṇikā nopekṣante / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānyatamasminnaraṇyavanapradeśe nirmānuṣasaṃpātanīrave vividhamṛgakulādhivāse tṛṇagahananimagnamūlavṛkṣakṣupabahule pathikayānavāhanacaraṇairavinyastamārgasimāntalekhe salilamārgavalmīkaśvabhraviṣamabhūbhāge balajavavarṇasattvasaṃpannaḥ saṃhananavatkāyopapannaḥ śarabho mṛgo babhūva / sa kāruṇyābhyāsādanabhidrugdhacittaḥ sattveṣu tṛṇaparṇasalilamātravṛttiḥ saṃtoṣaguṇādaraṇyavāsaniratamatiḥ pravivekakāma iva yogī tamaraṇyapradeśamabhyalaṃcakāra / mṛgākṛtirmānuṣadhīracetāstapasvivatprāṇiṣu sānukampaḥ / cacāra tasmin sa vane vivikte yogīva saṃtuṣṭamatistṛṇāgraiḥ (25.1)

।। अथ कदाचिदन्यतमो राजा तस्य विषयस्याधिपतिस्तुरगवराधिरूढः सज्यचापबाणव्यग्रपाणिर्मृगेष्वस्त्रकौशलमात्मनो जिज्ञासमानः संरागवशाज्जवेन मृगाननुपतन्नुत्तमजवेन वाजिना दूरादपसृतहस्त्यश्वरथपदातिकायस्तं प्रदेशमुपजगाम । दूरदेव चालोक्य तं महासत्त्वं हन्तुमुत्पतितनिश्चयः समुत्कृष्टनिशितसायको यतः स महात्मा तेन तुरगवरं संचोदयामास । अथ बोधिसत्त्वः समालोक्यैव तुरगवरगतं सायुधमभिपतन्तं तं राजानं शक्तिमानपि प्रत्यवस्थातुं निवृत्तसाहससंरम्भत्वात्परेण जवातिशयेन समुत्पपात । सो ऽनुगम्यमानस्तेन तुरंगमेणानुमार्गागतं महच्छ्वभ्रं गोष्पदमिव जवेन लङ्घयित्वा प्रदुद्राव । अथ तुरगवरस्तेनैव मार्गेण तं शरभमनुपतन्नुत्तमेन जवप्रमाणेन तच्छ्वभ्रमासाद्य लङ्गयितुमनध्यवसितमतिः सहसा व्यतिष्ठत । अथाश्वपृष्ठादुद्गीर्णः सायुधः स महीपतिः । पपात महति स्वभ्रे दैत्ययोध इवोदधौ ॥ २५.२ ॥

// atha kadācidanyatamo rājā tasya viṣayasyādhipatisturagavarādhirūḍhaḥ sajyacāpabāṇavyagrapāṇirmṛgeṣvastrakauśalamātmano jijñāsamānaḥ saṃrāgavaśājjavena mṛgānanupatannuttamajavena vājinā dūrādapasṛtahastyaśvarathapadātikāyastaṃ pradeśamupajagāma / dūradeva cālokya taṃ mahāsattvaṃ hantumutpatitaniścayaḥ samutkṛṣṭaniśitasāyako yataḥ sa mahātmā tena turagavaraṃ saṃcodayāmāsa / atha bodhisattvaḥ samālokyaiva turagavaragataṃ sāyudhamabhipatantaṃ taṃ rājānaṃ śaktimānapi pratyavasthātuṃ nivṛttasāhasasaṃrambhatvātpareṇa javātiśayena samutpapāta / so 'nugamyamānastena turaṃgameṇānumārgāgataṃ mahacchvabhraṃ goṣpadamiva javena laṅghayitvā pradudrāva / atha turagavarastenaiva mārgeṇa taṃ śarabhamanupatannuttamena javapramāṇena tacchvabhramāsādya laṅgayitumanadhyavasitamatiḥ sahasā vyatiṣṭhata / athāśvapṛṣṭhādudgīrṇaḥ sāyudhaḥ sa mahīpatiḥ / papāta mahati svabhre daityayodha ivodadhau (25.2)

।। निबद्धचक्षुः शरभे स तस्मिन् संलक्षयामास न तं प्रपातम् । विस्रम्भदोषाच्चलितासनो ऽथ द्रुताश्ववेगोपरमात्पपात ॥ २५.३ ॥

// nibaddhacakṣuḥ śarabhe sa tasmin saṃlakṣayāmāsa na taṃ prapātam / visrambhadoṣāccalitāsano 'tha drutāśvavegoparamātpapāta (25.3)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तुरगखुरशब्दप्रशमात्किं नु खलु प्रतिनिवृत्तः स्यादयं राजेति समुत्पन्नवितर्कः पश्चादावर्जितावदनः समालोकयन् ददर्श तमश्वमनारोहकं तस्मिन् प्रपातोद्देशे ऽवस्थितम् । तस्य बुद्धिरभवत् - नियतमत्र प्रपाते निपतितः स राजा । न ह्यत्र किंचिद्विश्रमहेतोः संश्रयणीयरूपं घनप्रच्छायं वृक्षमूलमस्ति नीलोत्पलदलनीलविमलसलिलमवगाहयोग्यं वा सरः । न चैव व्यालमृगानुविचरितमरण्यवनमवगाढेन यत्र क्वचिदुपसृज्य तुरगवरं (वैद्य १७०) विश्रम्यते मृगया वानुष्ठियते । न चात्र किंचित्तृणगहनमपि तद्विधं यत्र निलीनः स्यात् । तद्व्यक्तमात्र श्वभ्रे निपतितेन तेन राज्ञा भवितव्यमिति । ततः स महात्मा निश्चयमुपेत्य वधके ऽपि तस्मिन् परां करुणामुपजगाम । अद्यैव चित्रध्वजभूषणेन विभ्राजमानावरणायुधेन । रथाश्वपत्तिद्विरदाकुलेन वादित्रचित्रध्वनिना बलेन ॥ २५.४ ॥

// atha bodhisattvasturagakhuraśabdapraśamātkiṃ nu khalu pratinivṛttaḥ syādayaṃ rājeti samutpannavitarkaḥ paścādāvarjitāvadanaḥ samālokayan dadarśa tamaśvamanārohakaṃ tasmin prapātoddeśe 'vasthitam / tasya buddhirabhavat - niyatamatra prapāte nipatitaḥ sa rājā / na hyatra kiṃcidviśramahetoḥ saṃśrayaṇīyarūpaṃ ghanapracchāyaṃ vṛkṣamūlamasti nīlotpaladalanīlavimalasalilamavagāhayogyaṃ vā saraḥ / na caiva vyālamṛgānuvicaritamaraṇyavanamavagāḍhena yatra kvacidupasṛjya turagavaraṃ (vaidya 170) viśramyate mṛgayā vānuṣṭhiyate / na cātra kiṃcittṛṇagahanamapi tadvidhaṃ yatra nilīnaḥ syāt / tadvyaktamātra śvabhre nipatitena tena rājñā bhavitavyamiti / tataḥ sa mahātmā niścayamupetya vadhake 'pi tasmin parāṃ karuṇāmupajagāma / adyaiva citradhvajabhūṣaṇena vibhrājamānāvaraṇāyudhena / rathāśvapattidviradākulena vāditracitradhvaninā balena (25.4)

।। कृतानुयात्रो रुचिरातपत्रः परिस्फुरच्चामरहारशोभः । देवेन्द्रवत्प्राञ्जलिभिर्जनौघैरभ्यर्चितो राजसुखान्यवाप्य ॥ २५.५ ॥

// kṛtānuyātro rucirātapatraḥ parisphuraccāmarahāraśobhaḥ / devendravatprāñjalibhirjanaughairabhyarcito rājasukhānyavāpya (25.5)

।। अद्यैव मग्नो महति प्रपाते निपातवेगादभिरुग्णगात्रः । मुर्छान्वितः शोकपरायणो वा कष्टं बत क्लेशमयं प्रपन्नः ॥ २५.६ ॥

// adyaiva magno mahati prapāte nipātavegādabhirugṇagātraḥ / murchānvitaḥ śokaparāyaṇo vā kaṣṭaṃ bata kleśamayaṃ prapannaḥ (25.6)

।। किणाङ्कितानीव मनांसि दुःखैर्न हीनवर्गस्य तथा व्यथन्ते । अदृष्टदुःखान्यतिसौकुमार्याद्यथोत्तमानां व्यसनागमेषु ॥ २५.७ ॥

// kiṇāṅkitānīva manāṃsi duḥkhairna hīnavargasya tathā vyathante / adṛṣṭaduḥkhānyatisaukumāryādyathottamānāṃ vyasanāgameṣu (25.7)

।। न चायमतः शक्ष्यतेइ स्वयमुत्तर्तुम् । यद्यपि सावशेषप्राणस्तन्नायमुपेक्षितुं युक्तमिति वितर्कयन् स महात्मा करुणया समाकृष्यमाणहृदयस्तं प्रपाततटान्तमुपजगाम । ददर्श चैनं तत्र रेणुसंसर्गान्मृदितवारबाणशोभं व्याकुलितोष्णीषवसनसंनाहं प्रपातपतननिघातसंजानीताभिर्वेदनाभिरापीड्यमानहृदयमापतितवैतान्यं विचेष्टमानम् । दृष्ट्वाय तं तत्र विचेष्टमानं नराधिपं बाष्पपरीतनेत्रः । कृपावशाद्विस्मृतशत्रुसंज्ञस्तद्दुःखसामान्यमुपाजगाम ॥ २५.८ ॥

// na cāyamataḥ śakṣyatei svayamuttartum / yadyapi sāvaśeṣaprāṇastannāyamupekṣituṃ yuktamiti vitarkayan sa mahātmā karuṇayā samākṛṣyamāṇahṛdayastaṃ prapātataṭāntamupajagāma / dadarśa cainaṃ tatra reṇusaṃsargānmṛditavārabāṇaśobhaṃ vyākulitoṣṇīṣavasanasaṃnāhaṃ prapātapatananighātasaṃjānītābhirvedanābhirāpīḍyamānahṛdayamāpatitavaitānyaṃ viceṣṭamānam / dṛṣṭvāya taṃ tatra viceṣṭamānaṃ narādhipaṃ bāṣpaparītanetraḥ / kṛpāvaśādvismṛtaśatrusaṃjñastadduḥkhasāmānyamupājagāma (25.8)

।। उवाच चैनं विनयाभिजातमुद्भावयन् साधुजनस्वभावम् । आश्वासयन् स्पष्टपदेन साम्ना शिष्टोपचारेण मनोहरेण ॥ २५.९ ॥

// uvāca cainaṃ vinayābhijātamudbhāvayan sādhujanasvabhāvam / āśvāsayan spaṣṭapadena sāmnā śiṣṭopacāreṇa manohareṇa (25.9)

।। कच्चिन्महाराज न पीडितो ऽसि प्रपातपातालमिदं प्रपन्नः । कच्चिन्न ते विक्षतमत्र गात्रं कच्चिद्रुजस्ते तनुतां गच्छन्ति ॥ २५.१० ॥

// kaccinmahārāja na pīḍito 'si prapātapātālamidaṃ prapannaḥ / kaccinna te vikṣatamatra gātraṃ kaccidrujaste tanutāṃ gacchanti (25.10)

।। नामानुषश्चास्मि मनुष्यवर्य मृगो ऽप्यहं त्वद्विषयान्तवासी । वृद्धमस्त्वदीयेन तृणोदकेन विस्रम्भमित्यर्हसि मय्युपेतुम् ॥ २५.११ ॥

// nāmānuṣaścāsmi manuṣyavarya mṛgo 'pyahaṃ tvadviṣayāntavāsī / vṛddhamastvadīyena tṛṇodakena visrambhamityarhasi mayyupetum (25.11)

।। प्रपातपातादधृतिं च मा गाः शक्तो ऽहमुद्धर्तुमितो भवन्तम् । विस्रम्भितव्यं मयि मन्यसे चेत्तत्किप्रमाज्ञापय यावदैमि ॥ २५.१२ ॥

// prapātapātādadhṛtiṃ ca mā gāḥ śakto 'hamuddhartumito bhavantam / visrambhitavyaṃ mayi manyase cettatkipramājñāpaya yāvadaimi (25.12)

।। अथ स राजा तेन तस्याद्भतेनाभिव्याहारेण विस्मयावर्जितहृदयः संजायमानव्रीडो नियतमिति चिन्तामापेदे - दृष्टावदाने द्विषति का नामास्य दया मयि । मम विप्रतिपत्तिश्च केयमस्मिन्ननागसि ॥ २५.१३ ॥

// atha sa rājā tena tasyādbhatenābhivyāhāreṇa vismayāvarjitahṛdayaḥ saṃjāyamānavrīḍo niyatamiti cintāmāpede - dṛṣṭāvadāne dviṣati kā nāmāsya dayā mayi / mama vipratipattiśca keyamasminnanāgasi (25.13)

।। अहो मधुरतीक्ष्णेन प्रत्यादिष्टो ऽस्मि कर्मणा । अहमेव मृगो गौर्वा को ऽप्ययं शरभाकृतिः ॥ २५.१४ ॥

// aho madhuratīkṣṇena pratyādiṣṭo 'smi karmaṇā / ahameva mṛgo gaurvā ko 'pyayaṃ śarabhākṛtiḥ (25.14)

।। तदर्हत्ययं प्रणयप्रतिग्रहसंपूजनमिति विनिश्चित्यैनमुवाच - वारबाणावृतमिदं गात्रं मे नातिविक्षतम् । प्रपातनिष्पेषकृताः सह्या एव च मे रुजः ॥ २५.१५ ॥

// tadarhatyayaṃ praṇayapratigrahasaṃpūjanamiti viniścityainamuvāca - vārabāṇāvṛtamidaṃ gātraṃ me nātivikṣatam / prapātaniṣpeṣakṛtāḥ sahyā eva ca me rujaḥ (25.15)

।। प्रपातपनक्लेशान्न त्वहं पीडितस्तथा । इति कल्याणहृदये त्वयि प्रस्खलनाद्यथा ॥ २५.१६ ॥

// prapātapanakleśānna tvahaṃ pīḍitastathā / iti kalyāṇahṛdaye tvayi praskhalanādyathā (25.16)

।। आकृतिप्रत्ययाद्यच्च दृष्टो ऽसि मृगवन्मया । अविज्ञाय स्वभावं ते तच्च मा हृदये कृथाः ॥ २५.१७ ॥

// ākṛtipratyayādyacca dṛṣṭo 'si mṛgavanmayā / avijñāya svabhāvaṃ te tacca mā hṛdaye kṛthāḥ (25.17)

।। अथ शरभस्तस्य राज्ञः प्रीतिसूचकेन तेनाभिव्याहारेणानुमतमुद्धरणमवेत्य पुरुषभारगुर्व्या शीलया तदुद्धरणयोग्यां कृत्वा विदितात्मबलप्रमाणस्तं नृपतिमुद्धर्तुं व्यवसितमतिरवतीर्य तं प्रपातं सविनयमभिगम्योवाच - मद्गात्रसंस्पर्शमिमं मुहूर्तं कार्यानुरोधात्त्वमनुक्षमस्व । यावत्करोमि स्वहिताभिपत्त्या प्रीतिप्रसादाभिमुखं मुखं ते ॥ २५.१८ ॥

// atha śarabhastasya rājñaḥ prītisūcakena tenābhivyāhāreṇānumatamuddharaṇamavetya puruṣabhāragurvyā śīlayā taduddharaṇayogyāṃ kṛtvā viditātmabalapramāṇastaṃ nṛpatimuddhartuṃ vyavasitamatiravatīrya taṃ prapātaṃ savinayamabhigamyovāca - madgātrasaṃsparśamimaṃ muhūrtaṃ kāryānurodhāttvamanukṣamasva / yāvatkaromi svahitābhipattyā prītiprasādābhimukhaṃ mukhaṃ te (25.18)

।। तदारोहतु मत्पुष्ठं महाराजः सुलग्नश्च मयि भवत्विति । स तथेति प्रतिश्रुत्यैनमश्ववदारुरोह । ततः समभ्युन्नतपूर्वकायस्तेनाधिरूढः स नराधिपेन । समुत्पतन्नुत्तमसत्त्ववेगः खे तोरणव्यालकवद् बभासे ॥ २५.१९ ॥

// tadārohatu matpuṣṭhaṃ mahārājaḥ sulagnaśca mayi bhavatviti / sa tatheti pratiśrutyainamaśvavadāruroha / tataḥ samabhyunnatapūrvakāyastenādhirūḍhaḥ sa narādhipena / samutpatannuttamasattvavegaḥ khe toraṇavyālakavad babhāse (25.19)

।। उद्धृत्य दुर्गादथ तं नरेन्द्रं प्रीतः समानीय तुरंगमेण । निवेद्य चास्मै स्वपुराय मार्गं वनप्रयाणाभिमुखो बभूव ॥ २५.२० ॥

// uddhṛtya durgādatha taṃ narendraṃ prītaḥ samānīya turaṃgameṇa / nivedya cāsmai svapurāya mārgaṃ vanaprayāṇābhimukho babhūva (25.20)

।। अथ स राजा कृतज्ञत्वात्तेन तस्य विनयमधुरेणोपचारेण समावर्तितहृदयः संपरिष्वज्य शरभमुवाच - प्राणा अमी मे शरभ त्वदीयाः प्रागेव यत्रास्ति मम प्रभुत्वम् । तदर्हसि द्रष्टुमिदं पुरं मे सत्यां रुचौ तत्र च ते ऽस्तु वासः ॥ २५.२१ ॥

// atha sa rājā kṛtajñatvāttena tasya vinayamadhureṇopacāreṇa samāvartitahṛdayaḥ saṃpariṣvajya śarabhamuvāca - prāṇā amī me śarabha tvadīyāḥ prāgeva yatrāsti mama prabhutvam / tadarhasi draṣṭumidaṃ puraṃ me satyāṃ rucau tatra ca te 'stu vāsaḥ (25.21)

।। व्याधाभिकीर्णे सभये वने ऽस्मिन् शीतोष्णवर्साद्युपसर्गदुःखे । हित्वा भवन्तं मम नन्वयुक्तमेकस्य गेहाभिमुखस्य गन्तुम् ॥ २५.२२ ॥

// vyādhābhikīrṇe sabhaye vane 'smin śītoṣṇavarsādyupasargaduḥkhe / hitvā bhavantaṃ mama nanvayuktamekasya gehābhimukhasya gantum (25.22)

।। तदेहि गच्छाव इति । अथैनं बोधिसत्त्वः सविनयमधुरोपचारं संराधयन् प्रत्युवाच - भवद्विधेष्वेव मनुष्यवर्य युक्तः क्रमो ऽयं गुणवत्सलेषु । अभ्यासयोगेन हि सज्जनस्य स्वभावतामेव गुणा व्रजन्ति ॥ २५.२३ ॥

// tadehi gacchāva iti / athainaṃ bodhisattvaḥ savinayamadhuropacāraṃ saṃrādhayan pratyuvāca - bhavadvidheṣveva manuṣyavarya yuktaḥ kramo 'yaṃ guṇavatsaleṣu / abhyāsayogena hi sajjanasya svabhāvatāmeva guṇā vrajanti (25.23)

।। अनुग्रहीतव्यमवैषि यत्तु वनोचितं मां भवनाश्रयेण । तेनालमन्यद्धि सुखं नराणामन्यादृशं जात्युचितं मृगाणाम् ॥ २५.२४ ॥

// anugrahītavyamavaiṣi yattu vanocitaṃ māṃ bhavanāśrayeṇa / tenālamanyaddhi sukhaṃ narāṇāmanyādṛśaṃ jātyucitaṃ mṛgāṇām (25.24)

।। चिकीर्षिते ते यदि मत्प्रियं तु व्याधव्रतं वीर विमुञ्च तस्मात् । तिर्यक्त्वभवाज्जडचेतनेषु कृपैव शोच्येषु मृगेषु युक्ता ॥ २५.२५ ॥

// cikīrṣite te yadi matpriyaṃ tu vyādhavrataṃ vīra vimuñca tasmāt / tiryaktvabhavājjaḍacetaneṣu kṛpaiva śocyeṣu mṛgeṣu yuktā (25.25)

।। सुखाश्रये दुःखविनोदने च समानचित्तानवगच्छ सत्त्वान् । इत्यात्मनः स्यादनभीप्सितं यन्न तत्परेष्वाचरितुं क्षमं ते ॥ २५.२६ ॥

// sukhāśraye duḥkhavinodane ca samānacittānavagaccha sattvān / ityātmanaḥ syādanabhīpsitaṃ yanna tatpareṣvācarituṃ kṣamaṃ te (25.26)

।। कीर्तिक्षयं साधुजनाद्विगर्हां दुःखं च पापप्रभवं विदित्वा । पापं द्विषत्पक्षमिवोद्धरस्व नोपेक्षितुं व्याधिरिव क्षमं ते ॥ २५.२७ ॥

// kīrtikṣayaṃ sādhujanādvigarhāṃ duḥkhaṃ ca pāpaprabhavaṃ viditvā / pāpaṃ dviṣatpakṣamivoddharasva nopekṣituṃ vyādhiriva kṣamaṃ te (25.27)

।। लक्ष्मीनिकेतं यदपाश्रयेण प्राप्तो ऽसि लोकाभिमतं नृपत्वम् । तान्येव पुण्यानि विवर्धयेथा न कर्शनीयो ह्युपकारिपक्षः ॥ २५.२८ ॥

// lakṣmīniketaṃ yadapāśrayeṇa prāpto 'si lokābhimataṃ nṛpatvam / tānyeva puṇyāni vivardhayethā na karśanīyo hyupakāripakṣaḥ (25.28)

।। कालोपचारसुभगैर्विपुलैः प्रदानैः शीलेन साधुजनसंगतनिश्चयेन । भूतेषु चात्मनि यथा हितबुद्धिसिद्ध्या पुण्यानि संचिनु यशः सुखसाधनानि ॥ २५.२९ ॥

// kālopacārasubhagairvipulaiḥ pradānaiḥ śīlena sādhujanasaṃgataniścayena / bhūteṣu cātmani yathā hitabuddhisiddhyā puṇyāni saṃcinu yaśaḥ sukhasādhanāni (25.29)