26. Jatakamala — chapter 26

।। इति स महात्मा तं राजानं दृढं सांपरायिकेष्वर्थेष्वनुगृह्य संप्रतिगृहीतवचनस्तेन राज्ञा सबहुमानमभिवीक्ष्यमाणस्तमेव वनान्तं प्रविवेश । तदेवं जिघांसुमप्यापद्गतमनुकम्पन्त एव महाकारूणिका नोपेक्षन्त इति करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् । तथागतमहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे । अवैरेण वैरप्रशमननिदर्शने च क्षान्तिकथायामप्युपनेयम् । एवं तिर्यग्गतानामपि महात्मनां वधकेष्वपि सानुक्रोधा प्रवृत्तिर्दृष्टा । को मनुष्यभूतः प्रव्रजितप्रतिज्ञो वा सत्त्वेष्वनुक्रोशविकलं शोभेतेति प्राणिषु सानुक्रोशेनार्येण भवितव्यम् । इति शरभजातकं पञ्चविंशतितमम् । २६. रुरुजातकम् परदुःखमेव दुःखं साघूनाम् । तद्धि न सहन्ते नात्मदुःखम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल सालबकुलपियालहिन्तालतमालनक्तमालविदुलनिचुलक्षिपबहुले शिंशपातिनिशशमीपलाशशाककुशवंशशरवणगहने कदम्बसर्जार्जुनधवखदिरकुटजनिचिते विविधवल्लीप्रतानावगुण्ठितबहुतरुविटपे रुरुपृषतसृमरचमरगजगवय महिषहरिणन्यङ्कुवराहद्वीपितरक्षुव्याघ्रवृकसिंहर्क्षादिमृगविचरिते मनुष्यसंपातविरहिते महत्यरण्यवनप्रदेशे तत्पकाञ्चनोज्ज्वलवर्णः सुकुमाररोमा नानाविधपद्मरागेन्द्रनीलमरकतवैडूर्यरुचिरवर्णबिन्दुविद्योतितविचित्रगात्रः स्निग्धाभिनीलविमलविपुलनयनो मनीमयैरिवापरुषप्रभैर्विषाणक्षुरप्रदेशैः परमदर्शनीयरूपो रत्नाकर इव पादचारी रुरुमृगो बभूव । स जानानः स्वस्य वपुषो ऽतिलोभनीयतां तनुकारुण्यतां च जनस्य निर्जनसंपातेषु वनगहनेष्वभिरेमे, पटुविज्ञानत्वाच्च तत्र तत्र व्याधजनविरचितानि यन्त्रकूटवागुरापाशावपातलेपकाष्ठनिवापभोजनानि सम्यक् परिहरन्ननुगामिनं च मृगसार्थमवबोधयन्नाचार्य इव पितेव च मृगाणामाधिपत्यं चकार । रूपविज्ञानसंपत्तिः क्रियासौष्ठवसंस्कृता । स्वहितान्वेषिणि जने कुत्र नाम न पूज्यते ॥ २६.१ ॥

// iti sa mahātmā taṃ rājānaṃ dṛḍhaṃ sāṃparāyikeṣvartheṣvanugṛhya saṃpratigṛhītavacanastena rājñā sabahumānamabhivīkṣyamāṇastameva vanāntaṃ praviveśa / tadevaṃ jighāṃsumapyāpadgatamanukampanta eva mahākārūṇikā nopekṣanta iti karuṇāvarṇe 'pi vācyam / tathāgatamahātmye satkṛtya dharmaśravaṇe / avaireṇa vairapraśamananidarśane ca kṣāntikathāyāmapyupaneyam / evaṃ tiryaggatānāmapi mahātmanāṃ vadhakeṣvapi sānukrodhā pravṛttirdṛṣṭā / ko manuṣyabhūtaḥ pravrajitapratijño vā sattveṣvanukrośavikalaṃ śobheteti prāṇiṣu sānukrośenāryeṇa bhavitavyam / iti śarabhajātakaṃ pañcaviṃśatitamam / 26. rurujātakam paraduḥkhameva duḥkhaṃ sāghūnām / taddhi na sahante nātmaduḥkham / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila sālabakulapiyālahintālatamālanaktamālavidulaniculakṣipabahule śiṃśapātiniśaśamīpalāśaśākakuśavaṃśaśaravaṇagahane kadambasarjārjunadhavakhadirakuṭajanicite vividhavallīpratānāvaguṇṭhitabahutaruviṭape rurupṛṣatasṛmaracamaragajagavaya mahiṣahariṇanyaṅkuvarāhadvīpitarakṣuvyāghravṛkasiṃharkṣādimṛgavicarite manuṣyasaṃpātavirahite mahatyaraṇyavanapradeśe tatpakāñcanojjvalavarṇaḥ sukumāraromā nānāvidhapadmarāgendranīlamarakatavaiḍūryaruciravarṇabinduvidyotitavicitragātraḥ snigdhābhinīlavimalavipulanayano manīmayairivāparuṣaprabhairviṣāṇakṣurapradeśaiḥ paramadarśanīyarūpo ratnākara iva pādacārī rurumṛgo babhūva / sa jānānaḥ svasya vapuṣo 'tilobhanīyatāṃ tanukāruṇyatāṃ ca janasya nirjanasaṃpāteṣu vanagahaneṣvabhireme, paṭuvijñānatvācca tatra tatra vyādhajanaviracitāni yantrakūṭavāgurāpāśāvapātalepakāṣṭhanivāpabhojanāni samyak pariharannanugāminaṃ ca mṛgasārthamavabodhayannācārya iva piteva ca mṛgāṇāmādhipatyaṃ cakāra / rūpavijñānasaṃpattiḥ kriyāsauṣṭhavasaṃskṛtā / svahitānveṣiṇi jane kutra nāma na pūjyate (26.1)

।। अथ स कदाचिन्महात्मा तस्मिन् वनगहने वासोपगतस्तत्समीपवाहिन्या नवाम्बुपुर्णया महवेगया नद्या ह्रियमाणस्य पुरुषस्याक्रन्दितशब्दं शुश्राव । ह्रियमाणमनाथमप्लवं सरितोदीर्णजलौघवेगया । अभिधावत दीनवत्सलाः कृपणं तारयितुं जवेन माम् ॥ २६.२ ॥

// atha sa kadācinmahātmā tasmin vanagahane vāsopagatastatsamīpavāhinyā navāmbupurṇayā mahavegayā nadyā hriyamāṇasya puruṣasyākranditaśabdaṃ śuśrāva / hriyamāṇamanāthamaplavaṃ saritodīrṇajalaughavegayā / abhidhāvata dīnavatsalāḥ kṛpaṇaṃ tārayituṃ javena mām (26.2)

।। न विलम्बितुमत्र शक्यते श्रमदोषविधेयबाहुना । न च गाधमवाप्यते क्वचित्तदयं मां समयो ऽभिधावितुम् ॥ २६.३ ॥

// na vilambitumatra śakyate śramadoṣavidheyabāhunā / na ca gādhamavāpyate kvacittadayaṃ māṃ samayo 'bhidhāvitum (26.3)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तेन तस्य करुणेनाक्रन्दितशब्देन हृदिव समभिहन्यमानो मा भैर्मा भैरिति जन्मशताभ्यस्तां भयविषाददैन्यश्रमापनोदिनीमाम्रेडिताभिनिष्पीडितस्पष्टपदामुच्चैर्मानुषीं वाचं विसृजंस्तस्माद्वनगहनाद्विनिष्पपात् । दूरत एव च तं पुरुषमिष्टमिवोपायनमानीयमानं सलिलौघेन ददर्श । ततस्तदुत्तारणनिश्चितात्मा स्वं प्राणसंदेहमचिन्तयित्वा । स तां नदीं भीमरयां जगाहेविमोक्षोभयन् वीर इवारिसेनाम् ॥ २६.४ ॥

// atha bodhisattvastena tasya karuṇenākranditaśabdena hṛdiva samabhihanyamāno mā bhairmā bhairiti janmaśatābhyastāṃ bhayaviṣādadainyaśramāpanodinīmāmreḍitābhiniṣpīḍitaspaṣṭapadāmuccairmānuṣīṃ vācaṃ visṛjaṃstasmādvanagahanādviniṣpapāt / dūrata eva ca taṃ puruṣamiṣṭamivopāyanamānīyamānaṃ salilaughena dadarśa / tatastaduttāraṇaniścitātmā svaṃ prāṇasaṃdehamacintayitvā / sa tāṃ nadīṃ bhīmarayāṃ jagāhevimokṣobhayan vīra ivārisenām (26.4)

।। आवृत्य मार्ग वपुषाथ तस्य मामाश्रयस्वेति तमभ्युवाच । त्रासातुरत्वाच्छ्रमविह्वलाङ्गः स पृष्ठमेवाधिरुरोह तस्य ॥ २६.५ ॥

// āvṛtya mārga vapuṣātha tasya māmāśrayasveti tamabhyuvāca / trāsāturatvācchramavihvalāṅgaḥ sa pṛṣṭhamevādhiruroha tasya (26.5)

।। संसाद्यमानो ऽपि नरेण तेन विवर्त्यमानो ऽपि नदीरयेण । सत्त्वोच्छ्रयादस्खलितोरुवीर्यः कूलं ययौ तस्य मनोनुकूलम् ॥ २६.६ ॥

// saṃsādyamāno 'pi nareṇa tena vivartyamāno 'pi nadīrayeṇa / sattvocchrayādaskhalitoruvīryaḥ kūlaṃ yayau tasya manonukūlam (26.6)

।। प्रापय्य तीरमथ तं पुरुषं परेण प्रीत्युद्गमेन विनिवर्तितखेददुःखम् । स्वेनोष्मणा समपनीय च शीतमस्य गच्छेति तं स विससर्ज निवेद्य मार्गम् ॥ २६.७ ॥

// prāpayya tīramatha taṃ puruṣaṃ pareṇa prītyudgamena vinivartitakhedaduḥkham / svenoṣmaṇā samapanīya ca śītamasya gaccheti taṃ sa visasarja nivedya mārgam (26.7)

।। अथ स पुरुषः स्निग्धबान्धवसुहृज्जनदुर्लभेन तेन तस्याद्भुतेनाभ्युपपत्तिसौमुखेयन् समावर्जितहृदयस्तया चास्य रूपशोभया समुत्थाप्यमानविस्मयबहुमानः प्रणम्यैनं तत्तत्प्रियमुवाच - आ बाल्यात्संभृतस्नेहः सुहृद्वान्धव एव वा । नालं कर्तुमिदं कर्म मदर्थे यत्कृतं त्वया ॥ २६.८ ॥

// atha sa puruṣaḥ snigdhabāndhavasuhṛjjanadurlabhena tena tasyādbhutenābhyupapattisaumukheyan samāvarjitahṛdayastayā cāsya rūpaśobhayā samutthāpyamānavismayabahumānaḥ praṇamyainaṃ tattatpriyamuvāca - ā bālyātsaṃbhṛtasnehaḥ suhṛdvāndhava eva vā / nālaṃ kartumidaṃ karma madarthe yatkṛtaṃ tvayā (26.8)

।। त्वदीयास्तदिमे प्राणास्त्वदर्थे यदि नाम मे । स्वल्पे ऽपि विनियुज्येरन् स मे स्यदत्यनुग्रहः ॥ २६.९ ॥

// tvadīyāstadime prāṇāstvadarthe yadi nāma me / svalpe 'pi viniyujyeran sa me syadatyanugrahaḥ (26.9)

।। तदाज्ञासंप्रदानेन कर्तुमर्हस्यनुग्रहम् । विनियोगक्षमत्वं मे भवान् यत्रावगच्छति ॥ २६.१० ॥

// tadājñāsaṃpradānena kartumarhasyanugraham / viniyogakṣamatvaṃ me bhavān yatrāvagacchati (26.10)

।। अथैनं बोधिसत्त्वः संराधयान् प्रत्युवाच - न चित्ररूपा सुजने कृतज्ञता निसर्गसिद्धैव हि तस्य सा स्थितिः । जगत्तु दृष्ट्वा समुदीर्णविक्रियं कृतज्ञताप्यद्य गुणेषु गण्यते ॥ २६.११ ॥

// athainaṃ bodhisattvaḥ saṃrādhayān pratyuvāca - na citrarūpā sujane kṛtajñatā nisargasiddhaiva hi tasya sā sthitiḥ / jagattu dṛṣṭvā samudīrṇavikriyaṃ kṛtajñatāpyadya guṇeṣu gaṇyate (26.11)

।। यतस्त्वां ब्रवीमि कृतमिदमनुस्मरता भवता नायमर्थः कस्मैचिन्निवेद्यः ईदृशेनास्मि सत्त्वविशेषेणोत्तारित इति । आमिषभूतमतिलोभनीयमिदं हि मे रूपम् । पश्य । तनुघृणानि बहुलौल्यादनिभृतानि च प्रायेण मानुषहृदयानि । तदात्मनि गुणांश्चैव मां च रक्षितुमर्हसि । न हि मित्रेष्वभिद्रोहः क्वचिद्भवति भूतये ॥ २६.१२ ॥

// yatastvāṃ bravīmi kṛtamidamanusmaratā bhavatā nāyamarthaḥ kasmaicinnivedyaḥ īdṛśenāsmi sattvaviśeṣeṇottārita iti / āmiṣabhūtamatilobhanīyamidaṃ hi me rūpam / paśya / tanughṛṇāni bahulaulyādanibhṛtāni ca prāyeṇa mānuṣahṛdayāni / tadātmani guṇāṃścaiva māṃ ca rakṣitumarhasi / na hi mitreṣvabhidrohaḥ kvacidbhavati bhūtaye (26.12)

।। मा चैवमुच्यमानो मन्युप्रणयविरसं हृदयं कार्षिः । मृगा हि वयमनभ्यस्तमानुसोपचारशाठ्याः । अपि च । तत्कृतं वञ्चनादक्षैर्मिथ्याविनयपण्डितैः । येन भावविनीतो ऽपि जनः साशङ्कमीक्ष्यते ॥ २६.१३ ॥

// mā caivamucyamāno manyupraṇayavirasaṃ hṛdayaṃ kārṣiḥ / mṛgā hi vayamanabhyastamānusopacāraśāṭhyāḥ / api ca / tatkṛtaṃ vañcanādakṣairmithyāvinayapaṇḍitaiḥ / yena bhāvavinīto 'pi janaḥ sāśaṅkamīkṣyate (26.13)

।। तदेतत्प्रियं भवता संपाद्यमानमिच्छामीति । स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य च तं महासत्त्वं स्वगृहमभ्यजगाम । तेन खलु समयेन तत्रान्यतमस्य राज्ञो देवी सत्यस्वप्ना बभूव । सा यं यमातिशयिकं स्वप्नं ददर्श, स तथैवाभवत् । सा कथाचिन्निद्रावशमुपगता प्रत्युषसमये स्वप्नं पश्यति स्म सर्वरत्नसमाहारमिव श्रिया ज्वलन्तं सिंहासनस्थं रुरुमृगं सराजिकया पर्षदा परिवृतं विस्पष्टाक्षरपदन्यसेन मानुषेण वचसा धर्मं देशयन्तम् । विस्मया क्षिप्तहृदया च भर्तुः प्रबोधपटहध्वनिना सह सा व्यबुध्यत । यथाप्रस्तावं च समुपेत्य राजानं लब्धप्रसरप्रणयसंमाना - सा मिस्मयोत्फुल्लतरेक्षणश्रीः प्रीत्या समुत्कम्पिकपोलशोभा । उपायनेनेव नृपं ददर्श तेनाद्भुतस्वप्ननिवेदनेन ॥ २६.१४ ॥

// tadetatpriyaṃ bhavatā saṃpādyamānamicchāmīti / sa tatheti pratiśrutya praṇamya pradakṣiṇīkṛtya ca taṃ mahāsattvaṃ svagṛhamabhyajagāma / tena khalu samayena tatrānyatamasya rājño devī satyasvapnā babhūva / sā yaṃ yamātiśayikaṃ svapnaṃ dadarśa, sa tathaivābhavat / sā kathācinnidrāvaśamupagatā pratyuṣasamaye svapnaṃ paśyati sma sarvaratnasamāhāramiva śriyā jvalantaṃ siṃhāsanasthaṃ rurumṛgaṃ sarājikayā parṣadā parivṛtaṃ vispaṣṭākṣarapadanyasena mānuṣeṇa vacasā dharmaṃ deśayantam / vismayā kṣiptahṛdayā ca bhartuḥ prabodhapaṭahadhvaninā saha sā vyabudhyata / yathāprastāvaṃ ca samupetya rājānaṃ labdhaprasarapraṇayasaṃmānā - sā mismayotphullatarekṣaṇaśrīḥ prītyā samutkampikapolaśobhā / upāyaneneva nṛpaṃ dadarśa tenādbhutasvapnanivedanena (26.14)

।। निवेद्य च तं स्वप्नातिशयं राज्ञे सादरं पुनरुवाच - तत्साधु तावत्किर्यतां मृगस्य तस्योपलम्भं प्रति देव यत्नः । अन्तःपुरं रत्नमृगेण तेन तारामृगेणेव नभो विराजेत् ॥ २६.१५ ॥

// nivedya ca taṃ svapnātiśayaṃ rājñe sādaraṃ punaruvāca - tatsādhu tāvatkiryatāṃ mṛgasya tasyopalambhaṃ prati deva yatnaḥ / antaḥpuraṃ ratnamṛgeṇa tena tārāmṛgeṇeva nabho virājet (26.15)

।। अथ स राजा दृष्टप्रत्ययस्तस्याः स्वप्नदर्शनस्य प्रतिगृह्य तद्वचनं तत्प्रियकाम्यया रत्नमृगाधिगमलोभाच्च तस्य मृगस्यान्वेषणार्थं सर्वं व्याधगणं समादिदेश । प्रत्यहं च पुरवरे गोषणामिति कारयामास - हेमच्छविर्मणिशतैरिव चित्रगात्रः ख्यातो मृगः श्रुतिषु दृष्टचरश्च कैश्चित् । यस्तं प्रदर्शयति तस्य ददाति राजा ग्रामोत्तमं परिदशा रुचिराः स्त्रियश्च ॥ २६.१६ ॥

// atha sa rājā dṛṣṭapratyayastasyāḥ svapnadarśanasya pratigṛhya tadvacanaṃ tatpriyakāmyayā ratnamṛgādhigamalobhācca tasya mṛgasyānveṣaṇārthaṃ sarvaṃ vyādhagaṇaṃ samādideśa / pratyahaṃ ca puravare goṣaṇāmiti kārayāmāsa - hemacchavirmaṇiśatairiva citragātraḥ khyāto mṛgaḥ śrutiṣu dṛṣṭacaraśca kaiścit / yastaṃ pradarśayati tasya dadāti rājā grāmottamaṃ paridaśā rucirāḥ striyaśca (26.16)

।। अथ स पुरुषस्तां घोषणां पुनः पुनरुपश्रुत्य - दारिद्र्यदुःखगणनपरिखिन्नचेताः स्मृत्वा च तं रुरुमृगस्य महोपकारम् । लोभेन तेन च कृतेन विकृष्यमाणो दोलायमानहृदयो विममर्श तत्तत् ॥ २६.१७ ॥

// atha sa puruṣastāṃ ghoṣaṇāṃ punaḥ punarupaśrutya - dāridryaduḥkhagaṇanaparikhinnacetāḥ smṛtvā ca taṃ rurumṛgasya mahopakāram / lobhena tena ca kṛtena vikṛṣyamāṇo dolāyamānahṛdayo vimamarśa tattat (26.17)

।। किं नु खलु करोमि? गुणं पश्याम्युत धनसमृद्धिम्? कृतमनुपालयाम्युत कुटुम्बतन्त्रम्? परलोकमुद्भावयाम्यथेयमम्? सद्वृत्तमनुगच्छाम्युताहो लोकवृत्तम्? श्रियमनुगच्छाम्युताहोस्वित्साधुदयितां श्रियम्? तदात्वं पश्याम्युतायतिमिति । अथास्य लोभाकुलितमतेरेवमभूत् - शक्यमधिगतविपुलधनसमृद्धिना स्वजनमित्रातिथिप्रणयिजनसंमाननपरेण सुखान्यनुभवता परो ऽपि लोकः संपादयितुम् । इति निश्चितमतिर्विस्मृत्य तं रुरुमृगस्योपकारं समुपेत्य राजानमुवाच - अहं देव तं मृगवरमधिवासं चास्य जानामि । तदाज्ञापय कस्मै प्रदर्शयाम्येनमिति । तच्छ्रुत्वा स राजा प्रमुदितमनाः - ममैवैनं भद्र प्रदर्शयेत्युक्त्वा मृगयाप्रयाणानुरूपं वेषमास्थाय महता बलकायेन परिवृतः पुरवरान्निर्गम्य तेन पुरुषेणादेश्यमानमार्गस्तं नदीतीरमुपजगाम । परिक्षिप्य च तद्वनगहनं समग्रेण बलकायेन धन्वी हस्तावापि व्यवसिताप्तपुरुषपरिवृतः स राजा तेनैव पुरुषेणादेश्यमानमार्गस्तद्वनगहनमनुप्रविवेश । अथ स पुरुषस्तं रुरुमृगं विश्वस्तस्थितमालोक्य प्रदर्शयामास राज्ञे - अयमयं देव स मृगवरः । पश्यत्वेनं देवः, प्रयत्नश्च भवत्विति । तस्योन्नामयतो बाहुं मृगसंदर्शनादरात् । प्रकोष्ठान्न्यपतत्पाणिर्विनिकृत्त इवासिना ॥ २६.१८ ॥

// kiṃ nu khalu karomi? guṇaṃ paśyāmyuta dhanasamṛddhim? kṛtamanupālayāmyuta kuṭumbatantram? paralokamudbhāvayāmyatheyamam? sadvṛttamanugacchāmyutāho lokavṛttam? śriyamanugacchāmyutāhosvitsādhudayitāṃ śriyam? tadātvaṃ paśyāmyutāyatimiti / athāsya lobhākulitamaterevamabhūt - śakyamadhigatavipuladhanasamṛddhinā svajanamitrātithipraṇayijanasaṃmānanapareṇa sukhānyanubhavatā paro 'pi lokaḥ saṃpādayitum / iti niścitamatirvismṛtya taṃ rurumṛgasyopakāraṃ samupetya rājānamuvāca - ahaṃ deva taṃ mṛgavaramadhivāsaṃ cāsya jānāmi / tadājñāpaya kasmai pradarśayāmyenamiti / tacchrutvā sa rājā pramuditamanāḥ - mamaivainaṃ bhadra pradarśayetyuktvā mṛgayāprayāṇānurūpaṃ veṣamāsthāya mahatā balakāyena parivṛtaḥ puravarānnirgamya tena puruṣeṇādeśyamānamārgastaṃ nadītīramupajagāma / parikṣipya ca tadvanagahanaṃ samagreṇa balakāyena dhanvī hastāvāpi vyavasitāptapuruṣaparivṛtaḥ sa rājā tenaiva puruṣeṇādeśyamānamārgastadvanagahanamanupraviveśa / atha sa puruṣastaṃ rurumṛgaṃ viśvastasthitamālokya pradarśayāmāsa rājñe - ayamayaṃ deva sa mṛgavaraḥ / paśyatvenaṃ devaḥ, prayatnaśca bhavatviti / tasyonnāmayato bāhuṃ mṛgasaṃdarśanādarāt / prakoṣṭhānnyapatatpāṇirvinikṛtta ivāsinā (26.18)

।। आसाद्य वस्तूनि हि तादृशानि क्रियाविशेषैरभिसंस्कृतानि । लब्धप्रयामाणि विपक्षमान्द्यात्कर्माणि सद्यः फलतां व्रजन्ति ॥ २६.१९ ॥

// āsādya vastūni hi tādṛśāni kriyāviśeṣairabhisaṃskṛtāni / labdhaprayāmāṇi vipakṣamāndyātkarmāṇi sadyaḥ phalatāṃ vrajanti (26.19)

।। अथ स राजा तत्प्रदर्शितेन मार्गेण रुरुसंदर्शनकुतूहले नयने विचिक्षेप । वने ऽथ तस्मिन्नवमेघनीले ज्वलत्तनुं रत्ननिधानलक्ष्म्या । गुणैरुरुं तं स रुरुं ददर्श शातह्नदं वह्निमिवाभ्रमक्षे ॥ २६.२० ॥

// atha sa rājā tatpradarśitena mārgeṇa rurusaṃdarśanakutūhale nayane vicikṣepa / vane 'tha tasminnavameghanīle jvalattanuṃ ratnanidhānalakṣmyā / guṇairuruṃ taṃ sa ruruṃ dadarśa śātahnadaṃ vahnimivābhramakṣe (26.20)

।। तद्रूपशोभाहृतमानसो ऽथ स भूमिपस्तद्ग्रहणातिलोभात् । कृत्वा धनुर्बाणविदष्टमौर्वि बिभित्सया चैनमुपारुरोह ॥ २६.२१ ॥

// tadrūpaśobhāhṛtamānaso 'tha sa bhūmipastadgrahaṇātilobhāt / kṛtvā dhanurbāṇavidaṣṭamaurvi bibhitsayā cainamupāruroha (26.21)

।। अथ बोधिसत्त्वः समन्ततो जनकोलाहलमुपश्रुत्य व्यक्तं समन्तात्परिवृत्तो ऽस्मीति निश्चितमतिर्व्यद्धुकाममुपारूढं चावेत्य राजानं नायमपयानकाल इति विदित्वा विशदपदाक्षरेण मानुषेण वचसा राजानमाबभाषे - तिष्ठ तावन्महाराज मा मां व्यात्सीर्नरर्षभ । कौतूहलमिदं तावद्विनोदयितुमर्हसि ॥ २६.२२ ॥

// atha bodhisattvaḥ samantato janakolāhalamupaśrutya vyaktaṃ samantātparivṛtto 'smīti niścitamatirvyaddhukāmamupārūḍhaṃ cāvetya rājānaṃ nāyamapayānakāla iti viditvā viśadapadākṣareṇa mānuṣeṇa vacasā rājānamābabhāṣe - tiṣṭha tāvanmahārāja mā māṃ vyātsīrnararṣabha / kautūhalamidaṃ tāvadvinodayitumarhasi (26.22)

।। अस्मिन्निर्जनसंपाते निरतं गहने वने । असावत्र मृगो ऽस्तीति को नु ते मां न्यवेदयत् ॥ २६.२३ ॥

// asminnirjanasaṃpāte nirataṃ gahane vane / asāvatra mṛgo 'stīti ko nu te māṃ nyavedayat (26.23)

।। अथ स राजा तस्याद्भूतेन मानुषेणाभिव्याहारेण भृशतरमावर्जितहृदयस्तमस्मै पुरुषं शराग्रेण निर्दिदेश - अयमस्यात्यद्भुतस्य नो दर्शयितेति । अथ बोधिसत्त्वस्तं पुरुषं प्रत्यभिज्ञाय विगर्हमाण उवाच - कष्टं भोः । सत्य एव प्रवादो ऽयमुदकौघगतं किल । दार्वेव वरमुद्धतु नाकृतज्ञमतिं जनम् ॥ २६.२४ ॥

// atha sa rājā tasyādbhūtena mānuṣeṇābhivyāhāreṇa bhṛśataramāvarjitahṛdayastamasmai puruṣaṃ śarāgreṇa nirdideśa - ayamasyātyadbhutasya no darśayiteti / atha bodhisattvastaṃ puruṣaṃ pratyabhijñāya vigarhamāṇa uvāca - kaṣṭaṃ bhoḥ / satya eva pravādo 'yamudakaughagataṃ kila / dārveva varamuddhatu nākṛtajñamatiṃ janam (26.24)

।। परिश्रमस्य तस्येयमोदृशी प्रत्युपक्रिया । आत्मनो ऽपि न दृष्टो ऽयं हितस्यापनयः कथम् ॥ २६.२५ ॥

// pariśramasya tasyeyamodṛśī pratyupakriyā / ātmano 'pi na dṛṣṭo 'yaṃ hitasyāpanayaḥ katham (26.25)

।। अथ स राजा किं नु खल्वयमेवं विजुगुप्सत इति समुत्पन्नकौतूहलः सावेगस्तं रुरुमुवाच - अनिर्भिन्नार्थगम्भीरमनारभ्यविगर्हितम् । त्वदिदं समुपश्रुत्य साकम्पमिव मे मनः ॥ २६.२६ ॥

// atha sa rājā kiṃ nu khalvayamevaṃ vijugupsata iti samutpannakautūhalaḥ sāvegastaṃ rurumuvāca - anirbhinnārthagambhīramanārabhyavigarhitam / tvadidaṃ samupaśrutya sākampamiva me manaḥ (26.26)

।। मृगातिशय तद्ब्रूहि कमारभ्येति भाषसे । मनुष्यममनुष्यं वा पक्षिणं मृगमेव वा ॥ २६.२७ ॥

// mṛgātiśaya tadbrūhi kamārabhyeti bhāṣase / manuṣyamamanuṣyaṃ vā pakṣiṇaṃ mṛgameva vā (26.27)

।। बोधिसत्त्व उवाच - नायं विगर्हादर एव राजन् कुत्सार्हमेतत्त्ववगम्य कर्म । नायं पुनः कर्तुमिति व्यवस्येत्तीक्ष्णाक्षरं तेन मयैवमुक्तम् ॥ २६.२८ ॥

// bodhisattva uvāca - nāyaṃ vigarhādara eva rājan kutsārhametattvavagamya karma / nāyaṃ punaḥ kartumiti vyavasyettīkṣṇākṣaraṃ tena mayaivamuktam (26.28)

।। को हि क्षते क्षारमिवावसिञ्चेद् रूक्षाक्षरं विस्खलितेषु वाक्यम् । प्रिये तु पुत्रे ऽपि चिकित्सकस्य प्रवर्तते व्याधिवशाच्चिकित्सा ॥ २६.२९ ॥

// ko hi kṣate kṣāramivāvasiñced rūkṣākṣaraṃ viskhaliteṣu vākyam / priye tu putre 'pi cikitsakasya pravartate vyādhivaśāccikitsā (26.29)

।। यमुह्यमानं सलिलेन हारिणा कृपवशदभ्युपपन्नवाहनम् । ततो भयं मां नृवरेदमागतं न खल्वसत्संगतमस्ति भूतये ॥ २६.३० ॥

// yamuhyamānaṃ salilena hāriṇā kṛpavaśadabhyupapannavāhanam / tato bhayaṃ māṃ nṛvaredamāgataṃ na khalvasatsaṃgatamasti bhūtaye (26.30)

।। अथ स राजा तं पुरुषं तीक्ष्णया दृष्ट्या निर्भर्त्सनरूक्षमवेक्ष्योवाच - सत्यमरे रे पुरा त्वमनेनैवमापन्नो ऽभ्युद्धृत इति? अथ स पुरुषः समापतितभयविषादस्वेदवैवर्ण्यदैन्यो ह्रीमन्दं सत्यमित्यवोचत् । अथ स राजा धिक् त्वामित्येनमवभर्त्य्सयन् धनुषि शरं संधायाब्रवीत् - मा तावद्भोः एवंविधेनापि परिश्रमेण मृदूकृतं यस्य न नाम चेतः । तुल्याकृतीनामयशोध्वजेन किं जीवतानेन नराधमेन ॥ २६.३१ ॥

// atha sa rājā taṃ puruṣaṃ tīkṣṇayā dṛṣṭyā nirbhartsanarūkṣamavekṣyovāca - satyamare re purā tvamanenaivamāpanno 'bhyuddhṛta iti? atha sa puruṣaḥ samāpatitabhayaviṣādasvedavaivarṇyadainyo hrīmandaṃ satyamityavocat / atha sa rājā dhik tvāmityenamavabhartysayan dhanuṣi śaraṃ saṃdhāyābravīt - mā tāvadbhoḥ evaṃvidhenāpi pariśrameṇa mṛdūkṛtaṃ yasya na nāma cetaḥ / tulyākṛtīnāmayaśodhvajena kiṃ jīvatānena narādhamena (26.31)

।। इत्युक्त्वा मुष्टिमाबध्य तद्वधार्थं धनुः प्रचकर्ष । अथ बोधिसत्त्वः करुणया महत्या समुपरुध्यमानहृदयस्तदन्तरा स्थित्वा राजानमुवाच - अलमलं महाराज हतं हत्वा । यदेव लोभद्विषतः प्रतारणां विगर्हितामप्ययमभ्युपेयिवान् । हतस्तदेवेह यशःपरिक्षयाद् ध्रुवं परत्रापि च धर्मसंक्षयात् ॥ २६.३२ ॥

// ityuktvā muṣṭimābadhya tadvadhārthaṃ dhanuḥ pracakarṣa / atha bodhisattvaḥ karuṇayā mahatyā samuparudhyamānahṛdayastadantarā sthitvā rājānamuvāca - alamalaṃ mahārāja hataṃ hatvā / yadeva lobhadviṣataḥ pratāraṇāṃ vigarhitāmapyayamabhyupeyivān / hatastadeveha yaśaḥparikṣayād dhruvaṃ paratrāpi ca dharmasaṃkṣayāt (26.32)

।। असह्यदुःखोदयपीतमानसाः पतन्ति चैवं व्यसनेषु मानुषाः । प्रलोभ्यमानाः फलसम्पदाशया पतंगमूर्खा इव दीपशोभया ॥ २६.३३ ॥

// asahyaduḥkhodayapītamānasāḥ patanti caivaṃ vyasaneṣu mānuṣāḥ / pralobhyamānāḥ phalasampadāśayā pataṃgamūrkhā iva dīpaśobhayā (26.33)

।। अतः कृपामत्र कुरूष्व मा रुषं यदीप्सितं चैवमनेन किंचन । किरुष्व तेनैनमवन्ध्यसाहसं स्थितं त्वदाज्ञाप्रवणं हि मे शिरः ॥ २६.३४ ॥

// ataḥ kṛpāmatra kurūṣva mā ruṣaṃ yadīpsitaṃ caivamanena kiṃcana / kiruṣva tenainamavandhyasāhasaṃ sthitaṃ tvadājñāpravaṇaṃ hi me śiraḥ (26.34)

।। अथ स राजा तेन तस्यापकारिण्यपि सदयत्वेनाकृतकेन च तत्प्रत्युपकारादरेण परमविस्मितमतिर्जातप्रसादः सबहुमानमुदीक्षमाणस्तं रुरुवरमुवाच - साधु साधु महाभाग प्रत्यक्षोग्रापकारे ऽपि दया यस्येयमीदृशी । गुणतो मानुषस्त्वं हि वयमाकृतिमानुषाः ॥ २६.३५ ॥

// atha sa rājā tena tasyāpakāriṇyapi sadayatvenākṛtakena ca tatpratyupakārādareṇa paramavismitamatirjātaprasādaḥ sabahumānamudīkṣamāṇastaṃ ruruvaramuvāca - sādhu sādhu mahābhāga pratyakṣogrāpakāre 'pi dayā yasyeyamīdṛśī / guṇato mānuṣastvaṃ hi vayamākṛtimānuṣāḥ (26.35)

।। येनानुकम्प्यस्तु तवैष जाल्मो हेतुश्च नः सज्जनदर्शनस्य । ददामि तेनेप्सितमर्थमस्मै राज्ये तवास्मिंश्च यथेष्टचारम् ॥ २६.३६ ॥

// yenānukampyastu tavaiṣa jālmo hetuśca naḥ sajjanadarśanasya / dadāmi tenepsitamarthamasmai rājye tavāsmiṃśca yatheṣṭacāram (26.36)

।। रुरुरुवाच - प्रतिगृहीतो ऽयं मयावन्ध्यो महाराजप्रसादः । तदाज्ञापय यावदिह संगमनप्रयोजनेन तवोपयोगं गच्छाम इति । अथ स राजा तं रुरुं गुरुमिव रथवरमारोप्य महता सत्कारेण पुरवरं प्रवेश्य कृतातिथिसत्कारं महति सिंहासने निवेश्य समुत्साहयमानः सान्तःपुरो ऽमात्यगणपरिवृतः प्रीतिबहुमानसौम्यमुदीक्षमाणो धर्मं पप्रच्छ - धर्मं प्रति मनुष्याणां बहुधा बुद्धयो गताः । निश्चयस्तव धर्मे तु यथा तं वक्तुमर्हसि ॥ २६.३७ ॥

// rururuvāca - pratigṛhīto 'yaṃ mayāvandhyo mahārājaprasādaḥ / tadājñāpaya yāvadiha saṃgamanaprayojanena tavopayogaṃ gacchāma iti / atha sa rājā taṃ ruruṃ gurumiva rathavaramāropya mahatā satkāreṇa puravaraṃ praveśya kṛtātithisatkāraṃ mahati siṃhāsane niveśya samutsāhayamānaḥ sāntaḥpuro 'mātyagaṇaparivṛtaḥ prītibahumānasaumyamudīkṣamāṇo dharmaṃ papraccha - dharmaṃ prati manuṣyāṇāṃ bahudhā buddhayo gatāḥ / niścayastava dharme tu yathā taṃ vaktumarhasi (26.37)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञः सपर्षत्कस्य स्फुटमधुरचित्राक्षरेण वचसा धर्मं देशयामास - दयां सत्त्वेषु मन्ये ऽहं धर्मं संक्षेपतो नृप । हिंसास्तेयनिवृत्त्यादिप्रभेदं विविधक्रियम् ॥ २६.३८ ॥

// atha bodhisattvastasya rājñaḥ saparṣatkasya sphuṭamadhuracitrākṣareṇa vacasā dharmaṃ deśayāmāsa - dayāṃ sattveṣu manye 'haṃ dharmaṃ saṃkṣepato nṛpa / hiṃsāsteyanivṛttyādiprabhedaṃ vividhakriyam (26.38)

।। पश्य महाराज, आत्मनीव दया स्याच्चेत्स्वजने वा यथा जने । कस्य नाम भवेच्चित्तमधर्मप्रणयाशिवम् ॥ २६.३९ ॥

// paśya mahārāja, ātmanīva dayā syāccetsvajane vā yathā jane / kasya nāma bhaveccittamadharmapraṇayāśivam (26.39)

।। दयावियोगात्तु जनः परमामेति विक्रियाम् । मनोवाक्कायविस्पन्दैः स्वजने ऽपि जने यथा ॥ २६.४० ॥

// dayāviyogāttu janaḥ paramāmeti vikriyām / manovākkāyavispandaiḥ svajane 'pi jane yathā (26.40)

।। धर्मार्थी न त्यजेदस्माद् दयामिष्टफलोदयाम् । सुवृष्टिरिव सस्यानि गुणान् सा हि प्रसूयते ॥ २६.४१ ॥

// dharmārthī na tyajedasmād dayāmiṣṭaphalodayām / suvṛṣṭiriva sasyāni guṇān sā hi prasūyate (26.41)

।। दयाक्रान्तं चित्तं न भवति परद्रोहरभसं शुचौ तस्मिन् वाणी व्रजति विकृतं नैव च तनुः । विवृद्धा तस्यैवं परहितरुचिः प्रीत्यनुसृतान् प्रदानक्षान्त्यादीञ्जनयति गुणान् कीर्त्यनुगुणान् ॥ २६.४२ ॥

// dayākrāntaṃ cittaṃ na bhavati paradroharabhasaṃ śucau tasmin vāṇī vrajati vikṛtaṃ naiva ca tanuḥ / vivṛddhā tasyaivaṃ parahitaruciḥ prītyanusṛtān pradānakṣāntyādīñjanayati guṇān kīrtyanuguṇān (26.42)

।। दयालुर्नोद्वेगं जनयति परेषामुपशमाद् दयावान् विश्वास्यो भवति जगतां बान्धव इव । न संरम्भक्षोभः प्रभवति दयाधीरहृदये न कोपाग्निश्चित्ते ज्वलति हि दयातोयशिशिरे ॥ २६.४३ ॥

// dayālurnodvegaṃ janayati pareṣāmupaśamād dayāvān viśvāsyo bhavati jagatāṃ bāndhava iva / na saṃrambhakṣobhaḥ prabhavati dayādhīrahṛdaye na kopāgniścitte jvalati hi dayātoyaśiśire (26.43)

।। संक्षेपेण दयामतः स्थिरतया पश्यन्ति धर्मं बुद्धाः को नामास्ति गुणः स साधुदयितो यो नानुयातो दयाम् । तस्मात्पुत्र इवात्मनीव च दयां नीत्वा प्रकर्षं जने सद्वृत्तेन हरन्मनांसि जगतां राजत्वमुद्भावय ॥ २६.४४ ॥

// saṃkṣepeṇa dayāmataḥ sthiratayā paśyanti dharmaṃ buddhāḥ ko nāmāsti guṇaḥ sa sādhudayito yo nānuyāto dayām / tasmātputra ivātmanīva ca dayāṃ nītvā prakarṣaṃ jane sadvṛttena haranmanāṃsi jagatāṃ rājatvamudbhāvaya (26.44)