27. Jatakamala — chapter 27

।। अथ स राजा समभिनन्द्य तत्तस्य वचनं सयौरजानपदो धर्मपरायणो बभूव । अभयं च सर्वमृगपक्षिणां दत्त्वान् । तदेवं परदुःखमेव दुःखं साधूनाम् । तद्धि न सहन्ते नात्मदुःखमिति । करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् । सज्जनमाहात्म्ये खलजनकुत्सायामप्युपनेयमिति । ।। इति रुरुजातकं षडिंवशतितमम् ।। २७. महाकपिजातकम् द्विषतामपि मानसान्यावर्जयन्ति सद्वृत्तानुवर्तिनः । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल श्रीमति हिमवत्कुक्षौ विविधरसविर्यविपाकगुणैर्बहुभिरोषधिविशेषैः परिगृहीतभूमिभागे नाणाविधपुष्पफलपल्लवपत्रविटपरपरचनैर्महीरुहशतैराकीर्णे स्फटिकदलामलसलिलप्रस्रवणे विविधपक्षिगणनादनादिते वानरयूथाधिपतिर्बभूव । तदवस्थमपि चैनं त्यागकारुण्याभ्यासात्प्रतिपक्षसेवाविरोधितानीवेर्ष्यामात्सर्यक्रौर्याणि नोपजग्मुः । स तत्र महान्तं न्यग्रोधपादपं पर्वतशिखरमिव व्योमोल्लिखन्तमधिपतिमिव तस्य वनस्य मेघसंघातमिव प्रत्यन्धकारविटपमाकीर्णपर्णतया तालफलाधिकतरप्रमाणैः परमस्वादुभिर्मनोज्ञवर्णगन्धैः फलविशेषैरानम्यमानशाखं निश्रित्य विजहार । तिर्यग्गतानामपि भाग्यशेषं सतां भवत्येव सुखाश्रयाय । कर्तव्यसंबन्धि सुहृज्जनानां विदेशगानामिव वित्तशेषम् ॥ २७.१ ॥

// atha sa rājā samabhinandya tattasya vacanaṃ sayaurajānapado dharmaparāyaṇo babhūva / abhayaṃ ca sarvamṛgapakṣiṇāṃ dattvān / tadevaṃ paraduḥkhameva duḥkhaṃ sādhūnām / taddhi na sahante nātmaduḥkhamiti / karuṇāvarṇe 'pi vācyam / sajjanamāhātmye khalajanakutsāyāmapyupaneyamiti / // iti rurujātakaṃ ṣaḍiṃvaśatitamam // 27. mahākapijātakam dviṣatāmapi mānasānyāvarjayanti sadvṛttānuvartinaḥ / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila śrīmati himavatkukṣau vividharasaviryavipākaguṇairbahubhiroṣadhiviśeṣaiḥ parigṛhītabhūmibhāge nāṇāvidhapuṣpaphalapallavapatraviṭaparaparacanairmahīruhaśatairākīrṇe sphaṭikadalāmalasalilaprasravaṇe vividhapakṣigaṇanādanādite vānarayūthādhipatirbabhūva / tadavasthamapi cainaṃ tyāgakāruṇyābhyāsātpratipakṣasevāvirodhitānīverṣyāmātsaryakrauryāṇi nopajagmuḥ / sa tatra mahāntaṃ nyagrodhapādapaṃ parvataśikharamiva vyomollikhantamadhipatimiva tasya vanasya meghasaṃghātamiva pratyandhakāraviṭapamākīrṇaparṇatayā tālaphalādhikatarapramāṇaiḥ paramasvādubhirmanojñavarṇagandhaiḥ phalaviśeṣairānamyamānaśākhaṃ niśritya vijahāra / tiryaggatānāmapi bhāgyaśeṣaṃ satāṃ bhavatyeva sukhāśrayāya / kartavyasaṃbandhi suhṛjjanānāṃ videśagānāmiva vittaśeṣam (27.1)

।। तस्य तु वनस्पतेरेका शाखा तत्समीपगां निम्नगामभि प्रणताभवत् । अथ बोधिसत्त्वो दीर्घदर्शित्वात्तद्वानरयूथं समनुशशास - अस्यां न्योग्रोधशाखायामफलायामकृतायां न वः केन चिदन्यतः फलमुपभोक्तव्यमिति । अथ कदाचित्तस्यां शाखायां पिपीलिकाभिः पर्णपुटावच्छादितं तरुणत्वान्नातिमहदेकं फलं न ते वानरा ददृशुः । तत्क्रमेणाभिवर्धमानं वर्णगन्धरसमार्दवोपपन्नं परिपाकवशाच्छिथिलबन्धनं तस्यां नद्यां निपपात । अनुपूर्वेण वाह्यमान नदीस्त्रोतसा ऽन्यतमस्य राज्ञः सान्तःपुरस्य तस्यां नद्यां सलिलक्रीडामनुभवतो जालकरण्डकपार्श्वे व्यासज्यत । तत्स्नानमाल्यासववासगन्ध संश्लेषसंपिण्डितमङ्गनानाम् । विसर्पिणा स्वेन तिरश्चकार घ्राणाभिरामेण गुणोदयेन ॥ २७.२ ॥

// tasya tu vanaspaterekā śākhā tatsamīpagāṃ nimnagāmabhi praṇatābhavat / atha bodhisattvo dīrghadarśitvāttadvānarayūthaṃ samanuśaśāsa - asyāṃ nyogrodhaśākhāyāmaphalāyāmakṛtāyāṃ na vaḥ kena cidanyataḥ phalamupabhoktavyamiti / atha kadācittasyāṃ śākhāyāṃ pipīlikābhiḥ parṇapuṭāvacchāditaṃ taruṇatvānnātimahadekaṃ phalaṃ na te vānarā dadṛśuḥ / tatkrameṇābhivardhamānaṃ varṇagandharasamārdavopapannaṃ paripākavaśācchithilabandhanaṃ tasyāṃ nadyāṃ nipapāta / anupūrveṇa vāhyamāna nadīstrotasā 'nyatamasya rājñaḥ sāntaḥpurasya tasyāṃ nadyāṃ salilakrīḍāmanubhavato jālakaraṇḍakapārśve vyāsajyata / tatsnānamālyāsavavāsagandha saṃśleṣasaṃpiṇḍitamaṅganānām / visarpiṇā svena tiraścakāra ghrāṇābhirāmeṇa guṇodayena (27.2)

।। तद्गन्धमत्ताः क्षाणमङ्गनास्ता दीर्घीकृतोच्छ्वासविकुञ्चिताक्ष्यः । भुत्वाथ कौतूहलचञ्चलानि विचिक्षिपुर्दिक्षु विलोचनानि ॥ २७.३ ॥

// tadgandhamattāḥ kṣāṇamaṅganāstā dīrghīkṛtocchvāsavikuñcitākṣyaḥ / bhutvātha kautūhalacañcalāni vicikṣipurdikṣu vilocanāni (27.3)

।। कऊतुहलप्रसृतलोलतरनयनास्तु ता योषितस्तन्न्यग्रोधफलं परिपक्वतालफलाधिकतरप्रमाणं जालकरण्डकपार्श्वतो विलग्नमवेक्ष्य किमिदमिति तदावर्जितनयनाः समप्द्यन्त सह राज्ञा । अथ स राजा तत्फलमानाय्य प्रात्ययिकवैद्यजनपरिदृष्टं स्वयमास्वादयामास । अद्भूतेन रसेनाथ नृपस्तस्य विसिष्मिये । अद्भूतेन रसेनेव प्रयोगगुणहारिणा ॥ २७.४ ॥

// kaūtuhalaprasṛtalolataranayanāstu tā yoṣitastannyagrodhaphalaṃ paripakvatālaphalādhikatarapramāṇaṃ jālakaraṇḍakapārśvato vilagnamavekṣya kimidamiti tadāvarjitanayanāḥ samapdyanta saha rājñā / atha sa rājā tatphalamānāyya prātyayikavaidyajanaparidṛṣṭaṃ svayamāsvādayāmāsa / adbhūtena rasenātha nṛpastasya visiṣmiye / adbhūtena raseneva prayogaguṇahāriṇā (27.4)

।। अपूर्ववर्णगन्धाभ्यां तस्याकलितविस्मयः । ययौ तद्रससंरागात्परां विस्मयविक्रियाम् ॥ २७.५ ॥

// apūrvavarṇagandhābhyāṃ tasyākalitavismayaḥ / yayau tadrasasaṃrāgātparāṃ vismayavikriyām (27.5)

।। अथ तस्य राज्ञः स्वादुरसभोजनसमुचितस्यापि तद्रससंरागवशगस्यैतद भवत् - यो नाम नामूनि फलानि भुङ्क्ते स कानि राज्यस्य फलानि भुङ्क्ते । यस्यान्नमेतत्तु च एव राजा विनैव राजत्वपरिश्रमेण ॥ २७.६ ॥

// atha tasya rājñaḥ svādurasabhojanasamucitasyāpi tadrasasaṃrāgavaśagasyaitada bhavat - yo nāma nāmūni phalāni bhuṅkte sa kāni rājyasya phalāni bhuṅkte / yasyānnametattu ca eva rājā vinaiva rājatvapariśrameṇa (27.6)

।। स तत्प्रभवान्वेषणकृतमतिः स्वबुद्ध्या विममर्शव्यक्तमयं तरुवर इतो नातिदूरे नदीतीरसंनिविष्टश्च यस्येदं फलं तथा ह्यनुपहतवर्णगन्धरसमदीर्घकालसलिलसंपर्कादपरिक्षतमजर्जरं च यतः शक्यमस्य प्रभवो ऽधिगन्तुमिति निश्चयमुपेत्य तद्रसतृष्णया आकृष्यमाणो विरम्य जलक्रीडायाः सम्यक् पुरवरे स्वे रक्षाविधानं संदिश्य यात्रासज्जेन महता बलकायेन परिवृतस्तां नदीमनुससार । क्रमेण चोत्सादयन् सश्वापदगणानि वनगहनानि समनुभवं श्चत्राणि रसान्तराणि पश्यन्नकृत्रिमरमणीयशोभानि वनान्तराणि संत्रासयन् पटहरसितैरवन्यगजमृगान् मानुषजनदुर्गमं तस्य वनस्पतेः समीपमुपजगाम । तं मेघवृन्दमिव तोयभरावसन्नमासन्नशैलमपि शैलवदीक्ष्यमाणम् । दूराद्ददर्श नृपतिः स वनस्पतीन्द्रमुल्लोक्यमानमधिराजमिवान्यवृक्षैः ॥ २७.७ ॥

// sa tatprabhavānveṣaṇakṛtamatiḥ svabuddhyā vimamarśavyaktamayaṃ taruvara ito nātidūre nadītīrasaṃniviṣṭaśca yasyedaṃ phalaṃ tathā hyanupahatavarṇagandharasamadīrghakālasalilasaṃparkādaparikṣatamajarjaraṃ ca yataḥ śakyamasya prabhavo 'dhigantumiti niścayamupetya tadrasatṛṣṇayā ākṛṣyamāṇo viramya jalakrīḍāyāḥ samyak puravare sve rakṣāvidhānaṃ saṃdiśya yātrāsajjena mahatā balakāyena parivṛtastāṃ nadīmanusasāra / krameṇa cotsādayan saśvāpadagaṇāni vanagahanāni samanubhavaṃ ścatrāṇi rasāntarāṇi paśyannakṛtrimaramaṇīyaśobhāni vanāntarāṇi saṃtrāsayan paṭaharasitairavanyagajamṛgān mānuṣajanadurgamaṃ tasya vanaspateḥ samīpamupajagāma / taṃ meghavṛndamiva toyabharāvasannamāsannaśailamapi śailavadīkṣyamāṇam / dūrāddadarśa nṛpatiḥ sa vanaspatīndramullokyamānamadhirājamivānyavṛkṣaiḥ (27.7)

।। परिपक्वसहकारफलसुरभितरेण च निर्हारिणा अतिमनोज्ञेन गन्धेन प्रत्युद्गत इव तस्य पादपस्य अयं स वनस्पतिरिति निश्चयमुपजगाम । समुपेत्य चैनं ददर्श तत्फलोपभोगव्यापृतैरनेकवानरशतैराकीर्णविटपम् । अथ स राजा समभिलषितार्थविप्रलोपिनस्तान् वानरान् प्रत्यभिक्रुद्धमतिः - हत हतैतान् । विध्वंसयत विनाशयत सर्वान् वानरजाल्मानिति सपरुषाक्षरं स्वान् पुरुषानादिदेश । अथ ते राजपुरुषाः सज्यचापबाणव्यग्रकराग्रा वानरावभर्त्सनमुखराः समुद्यतलोष्टदण्डशस्त्राश्चापरे (वैद्य १८४) परदुर्गमिवाभिरोद्धुकामास्तं वनस्पतिमभिसस्रुः । अथ बोधिसत्त्वस्तुमुलं तद्राजबलमनिलजवाकलितमिवार्णवजलमनिभृतकलकलारावमभिपतदालोक्याशनिवर्षेणेव समन्ततो विकीर्यमाणं तरुवरं शरलोष्टदण्डशस्त्रवर्षेण भयविरसविरावमात्रपरायणं च विकृतदीनमुखमुन्मुखं वानरगणमवेक्ष्य महत्या करुणया समाक्रम्यमाणचेतास्त्यक्तविषाददैन्यसंत्रासः समाश्वास्य तद्वानरयूथं तत्परित्राणव्यवसितमतिरभिरुह्य तस्य वनस्पतेः शिखरं तत्समासन्नं गिरितटं लङ्घयितुमियेष । अथानेकप्रस्कन्दनक्रमप्राप्यमपि तं गिरितटं स महासत्त्वः स्ववीर्यातिशयात्खग इवाधिरुरोह । द्वाभ्यामपि लङ्घनक्रमाभ्यां गम्यं नैव तदन्यवानराणाम् । वेगेन यदन्तरं तरस्वी प्रतताराल्पमिवैकविक्रमेण ॥ २७.८ ॥

// paripakvasahakāraphalasurabhitareṇa ca nirhāriṇā atimanojñena gandhena pratyudgata iva tasya pādapasya ayaṃ sa vanaspatiriti niścayamupajagāma / samupetya cainaṃ dadarśa tatphalopabhogavyāpṛtairanekavānaraśatairākīrṇaviṭapam / atha sa rājā samabhilaṣitārthavipralopinastān vānarān pratyabhikruddhamatiḥ - hata hataitān / vidhvaṃsayata vināśayata sarvān vānarajālmāniti saparuṣākṣaraṃ svān puruṣānādideśa / atha te rājapuruṣāḥ sajyacāpabāṇavyagrakarāgrā vānarāvabhartsanamukharāḥ samudyataloṣṭadaṇḍaśastrāścāpare (vaidya 184) paradurgamivābhiroddhukāmāstaṃ vanaspatimabhisasruḥ / atha bodhisattvastumulaṃ tadrājabalamanilajavākalitamivārṇavajalamanibhṛtakalakalārāvamabhipatadālokyāśanivarṣeṇeva samantato vikīryamāṇaṃ taruvaraṃ śaraloṣṭadaṇḍaśastravarṣeṇa bhayavirasavirāvamātraparāyaṇaṃ ca vikṛtadīnamukhamunmukhaṃ vānaragaṇamavekṣya mahatyā karuṇayā samākramyamāṇacetāstyaktaviṣādadainyasaṃtrāsaḥ samāśvāsya tadvānarayūthaṃ tatparitrāṇavyavasitamatirabhiruhya tasya vanaspateḥ śikharaṃ tatsamāsannaṃ giritaṭaṃ laṅghayitumiyeṣa / athānekapraskandanakramaprāpyamapi taṃ giritaṭaṃ sa mahāsattvaḥ svavīryātiśayātkhaga ivādhiruroha / dvābhyāmapi laṅghanakramābhyāṃ gamyaṃ naiva tadanyavānarāṇām / vegena yadantaraṃ tarasvī pratatārālpamivaikavikrameṇa (27.8)

।। कृपयाभिविवर्धितः स तस्य व्यवसायः पटुतां जगाम शौर्यात् । स च यत्नविशेषमस्य चक्रे मनसैवाथ जगाम यत्नतैक्ष्ण्यात् ॥ २७.९ ॥

// kṛpayābhivivardhitaḥ sa tasya vyavasāyaḥ paṭutāṃ jagāma śauryāt / sa ca yatnaviśeṣamasya cakre manasaivātha jagāma yatnataikṣṇyāt (27.9)

।। अधिरुह्य च गिरेरुच्चतरं तातप्रदेशं तदन्तरालाधिकप्रमाणया महत्या विरूढया ऽशिथिलमूलया दृढया वेत्रलतया गाढमाबध्य चरणौ पुनस्तं वनस्पतिं प्रचस्कन्दः । विप्रकृष्टत्वात्तु तस्यान्तरालस्य चरणबन्धनव्याकुलत्वाच्च स महासत्त्वः कथंचित्तस्य वनस्पतेरग्रशाखां कराभ्यां समाससाद । ततः समालम्ब्य दृढं स शाखामातत्य तां वेत्रलतां च यत्नात् । स्वसंज्ञया यूथमथादिदेश द्रुमादतः शिघ्रमभिर्पयायात् ॥ २७.१० ॥

// adhiruhya ca gireruccataraṃ tātapradeśaṃ tadantarālādhikapramāṇayā mahatyā virūḍhayā 'śithilamūlayā dṛḍhayā vetralatayā gāḍhamābadhya caraṇau punastaṃ vanaspatiṃ pracaskandaḥ / viprakṛṣṭatvāttu tasyāntarālasya caraṇabandhanavyākulatvācca sa mahāsattvaḥ kathaṃcittasya vanaspateragraśākhāṃ karābhyāṃ samāsasāda / tataḥ samālambya dṛḍhaṃ sa śākhāmātatya tāṃ vetralatāṃ ca yatnāt / svasaṃjñayā yūthamathādideśa drumādataḥ śighramabhirpayāyāt (27.10)

।। अथ ते वानरा भयातुरत्वादपयानमार्गमासाद्य चपलतरगतयस्तदाक्रमणनिर्विशङ्कास्तया स्वस्त्यपचक्रमुः । भयातुरैस्तस्य तु वानरैस्तैराक्रम्यमाणं चरणैः प्रसक्तम् । गात्रं ययौ स्वैः पिशितैर्वियोगं न त्वेव धैर्यातिशयेन चेतः ॥ २७.११ ॥

// atha te vānarā bhayāturatvādapayānamārgamāsādya capalataragatayastadākramaṇanirviśaṅkāstayā svastyapacakramuḥ / bhayāturaistasya tu vānaraistairākramyamāṇaṃ caraṇaiḥ prasaktam / gātraṃ yayau svaiḥ piśitairviyogaṃ na tveva dhairyātiśayena cetaḥ (27.11)

।। तद्दृष्ट्वा स राजा ते च राजपुरुषाः परां विस्मयवक्तव्यतामुपजग्मुः । एवंविधा विक्रमबुद्धिसम्पदात्मानपेक्षा च दया परेषु । आश्चर्यबुद्धिं जनयेच्छ्रुतापि प्रत्यक्षतः किं पुनरीक्ष्यमाणा ॥ २७.१२ ॥

// taddṛṣṭvā sa rājā te ca rājapuruṣāḥ parāṃ vismayavaktavyatāmupajagmuḥ / evaṃvidhā vikramabuddhisampadātmānapekṣā ca dayā pareṣu / āścaryabuddhiṃ janayecchrutāpi pratyakṣataḥ kiṃ punarīkṣyamāṇā (27.12)

।। अथ स राजा तान् पुरुषान् समादिदेशभयोद्भ्रान्तवानरगणचरणक्षोभितक्षतशरीरश्चिरमेकक्रमावस्थानाच्च दृढं परिश्रान्तो व्यक्तमयं वानराधिपतिः न चाय मतः शक्ष्यति स्वयमात्मानं संहर्तुम्, तच्छ्रीघ्रमस्याधः पटवितानं वितत्य वित्रलतेयं च न्यग्रोधशाखा शाराभ्यां युगपत्प्रच्छिद्येतामिति । ते तथा चक्रुः । अथैनं स राजा शनकैर्वितानादवतार्य मुर्छया व्रणवेदनाक्लमोपजातया समाक्रम्यमाणचेतसं मृदुनि शयनीये संवेशयामास । सद्यःक्षतप्रशमनयोग्यैश्च सर्पिरादिभिरस्य व्रणान्यभ्यज्य मन्दीभूतपरिश्रमं समाश्वस्तमेनमभ्युपगम्य स राजा सकौतूहलविस्मयबहुमानः कुशलपरिप्रश्नपूर्वकमुवाच - गत्वा स्वयं संक्रमताममीषां स्वजीविते त्यक्तदयेन भुत्वा । समुद्धृता ये कपयस्त्वयेमे को नु त्वमेषां तव वा क एते ॥ २७.१३ ॥

// atha sa rājā tān puruṣān samādideśabhayodbhrāntavānaragaṇacaraṇakṣobhitakṣataśarīraściramekakramāvasthānācca dṛḍhaṃ pariśrānto vyaktamayaṃ vānarādhipatiḥ na cāya mataḥ śakṣyati svayamātmānaṃ saṃhartum, tacchrīghramasyādhaḥ paṭavitānaṃ vitatya vitralateyaṃ ca nyagrodhaśākhā śārābhyāṃ yugapatpracchidyetāmiti / te tathā cakruḥ / athainaṃ sa rājā śanakairvitānādavatārya murchayā vraṇavedanāklamopajātayā samākramyamāṇacetasaṃ mṛduni śayanīye saṃveśayāmāsa / sadyaḥkṣatapraśamanayogyaiśca sarpirādibhirasya vraṇānyabhyajya mandībhūtapariśramaṃ samāśvastamenamabhyupagamya sa rājā sakautūhalavismayabahumānaḥ kuśalaparipraśnapūrvakamuvāca - gatvā svayaṃ saṃkramatāmamīṣāṃ svajīvite tyaktadayena bhutvā / samuddhṛtā ye kapayastvayeme ko nu tvameṣāṃ tava vā ka ete (27.13)

।। श्रोतुं वयं चेदिदमर्हरूपास्तत्तावदाचक्ष्व कपिप्रधान । न ह्यल्पसौहार्दनिबन्धनानामेवं मनांसि प्रतरन्ति कर्तुम् ॥ २७.१४ ॥

// śrotuṃ vayaṃ cedidamarharūpāstattāvadācakṣva kapipradhāna / na hyalpasauhārdanibandhanānāmevaṃ manāṃsi prataranti kartum (27.14)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञस्तदभ्युपपत्तिसौमुख्यं प्रतिपूजयन्नात्मनिवेदनमनुगुणेन क्रमेण चकार - एभिर्मदाज्ञाप्रतिपत्तिदक्षैरारोपितो मय्यधिपत्वभारः । पुत्रेष्विवैतेस्ष्ववबद्धहार्दस्तं वोढुमेवाहमभिप्रपन्नः ॥ २७.१५ ॥

// atha bodhisattvastasya rājñastadabhyupapattisaumukhyaṃ pratipūjayannātmanivedanamanuguṇena krameṇa cakāra - ebhirmadājñāpratipattidakṣairāropito mayyadhipatvabhāraḥ / putreṣvivaitesṣvavabaddhahārdastaṃ voḍhumevāhamabhiprapannaḥ (27.15)

।। इयं महाराज समं ममैभिः संबन्धजातिश्चिरकालरूढा । समानजातित्वमयी च मैत्री ज्ञातेयजाता सहवासयोगात् ॥ २७.१६ ॥

// iyaṃ mahārāja samaṃ mamaibhiḥ saṃbandhajātiścirakālarūḍhā / samānajātitvamayī ca maitrī jñāteyajātā sahavāsayogāt (27.16)

।। तच्छ्रुत्वा स राजा परं विस्मयमुपेत्य पुनरेनमुवाच - अधिपार्थममात्यादि न तदर्थं महीपतिः । इति कस्मात्स्वभृत्यार्थमात्मानं त्यक्तवान् भवान् ॥ २७.१७ ॥

// tacchrutvā sa rājā paraṃ vismayamupetya punarenamuvāca - adhipārthamamātyādi na tadarthaṃ mahīpatiḥ / iti kasmātsvabhṛtyārthamātmānaṃ tyaktavān bhavān (27.17)

।। बोधिसत्त्व उवाच - काममेवं प्रवृत्ता, महाराज, राजनीतिः । दुरनुवर्त्या तु मां प्रतिभाति । असंस्तुतस्याप्यविषह्यतीव्रमुपेक्षितुं दुःखमतीव दुःखम् । प्रागेव भक्त्युन्मुखमानसम्य गतस्य बन्धुप्रियतां जनस्य ॥ २७.१८ ॥

// bodhisattva uvāca - kāmamevaṃ pravṛttā, mahārāja, rājanītiḥ / duranuvartyā tu māṃ pratibhāti / asaṃstutasyāpyaviṣahyatīvramupekṣituṃ duḥkhamatīva duḥkham / prāgeva bhaktyunmukhamānasamya gatasya bandhupriyatāṃ janasya (27.18)

।। इदं च दृष्ट्वा व्यसनार्तिदैन्यं शाखामृगान् प्रत्यभिवर्धमानम् । स्वकार्यचिन्तावसरोपरोधि प्रादुद्रुवन्मां सहसैव दुःखम् ॥ २७.१९ ॥

// idaṃ ca dṛṣṭvā vyasanārtidainyaṃ śākhāmṛgān pratyabhivardhamānam / svakāryacintāvasaroparodhi prādudruvanmāṃ sahasaiva duḥkham (27.19)

।। आनम्यमानानि धनूंसि दृष्ट्वा विनिष्पतद्दीप्तशिलीमुखानि । भीमस्वनज्यान्यविचिन्त्य वेगादस्मात्तरोः शैलमिमं गतो ऽस्मि ॥ २७.२० ॥

// ānamyamānāni dhanūṃsi dṛṣṭvā viniṣpataddīptaśilīmukhāni / bhīmasvanajyānyavicintya vegādasmāttaroḥ śailamimaṃ gato 'smi (27.20)

।। वैशेषिकत्रासपरीतचित्तैराकृष्यमाणो ऽहमथ स्वयूथ्यैः । आलक्षितायामगुणां सुमूलां स्वपादयोर्वेत्रलतां निबध्य ॥ २७.२१ ॥

// vaiśeṣikatrāsaparītacittairākṛṣyamāṇo 'hamatha svayūthyaiḥ / ālakṣitāyāmaguṇāṃ sumūlāṃ svapādayorvetralatāṃ nibadhya (27.21)

।। प्रास्कन्दमस्मात्पुनरेव शैलादिमं द्रुमं तारयितुं स्वयूथ्यान् । ततः कराभ्यां समवापमस्य प्रसारितं प्रसारितं पाणिमिवाग्रशाखाम् ॥ २७.२२ ॥

// prāskandamasmātpunareva śailādimaṃ drumaṃ tārayituṃ svayūthyān / tataḥ karābhyāṃ samavāpamasya prasāritaṃ prasāritaṃ pāṇimivāgraśākhām (27.22)

।। समातताङ्गं लतया तया च शाक्षाग्रहस्तेन च पादपस्य । अमी मदध्याक्रमणे विशङ्का निश्रित्य मां स्वस्ति गताः स्वयूथ्याः ॥ २७.२३ ॥

// samātatāṅgaṃ latayā tayā ca śākṣāgrahastena ca pādapasya / amī madadhyākramaṇe viśaṅkā niśritya māṃ svasti gatāḥ svayūthyāḥ (27.23)

।। अथ स राजा प्रमोद्यजातं तस्यामप्यवस्थायां तं महासत्त्वमवेक्ष्य परं विस्मयमुद्वहन् पुनरेनमुवाच - परिभूयात्मनः सौख्यं परव्यसनमापतत् । इत्यात्मनि समारोप्य प्राप्तः को भवता गुणः ॥ २७.२४ ॥

// atha sa rājā pramodyajātaṃ tasyāmapyavasthāyāṃ taṃ mahāsattvamavekṣya paraṃ vismayamudvahan punarenamuvāca - paribhūyātmanaḥ saukhyaṃ paravyasanamāpatat / ityātmani samāropya prāptaḥ ko bhavatā guṇaḥ (27.24)

।। बोधिसत्त्व उवाच - कामं शरीरं क्षितिप क्षतं मे मनः परस्वास्थ्यमुपागतं तु । अकारि येषां चिरमाधिपत्यं तेषां मयार्तिर्विनिवर्तितेति ॥ २७.२५ ॥

// bodhisattva uvāca - kāmaṃ śarīraṃ kṣitipa kṣataṃ me manaḥ parasvāsthyamupāgataṃ tu / akāri yeṣāṃ ciramādhipatyaṃ teṣāṃ mayārtirvinivartiteti (27.25)

।। जित्वाहवे विद्विषतः सदर्पान् गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति । वीरा यथा विक्रमचिह्नशोभां प्रीत्या तथेमां रुजमुद्वहामि ॥ २७.२६ ॥

// jitvāhave vidviṣataḥ sadarpān gātreṣvalaṃkāravadudvahanti / vīrā yathā vikramacihnaśobhāṃ prītyā tathemāṃ rujamudvahāmi (27.26)

।। प्रणामसत्कारपुरःसरस्य भक्तिप्रयुक्तस्य समानजात्यैः । एश्वर्यलब्धस्य सुखक्रमस्य संप्राप्तामानृण्यमिदं मयाद्य ॥ २७.२७ ॥

// praṇāmasatkārapuraḥsarasya bhaktiprayuktasya samānajātyaiḥ / eśvaryalabdhasya sukhakramasya saṃprāptāmānṛṇyamidaṃ mayādya (27.27)

।। तन्मां तपत्येष न दुःखयोगः सुहृद्वियोगः सुखविप्लवो वा । क्रमेण चानेन अमभ्युपेतो महोत्सवाभ्यागम एष मृत्युः ॥ २७.२८ ॥

// tanmāṃ tapatyeṣa na duḥkhayogaḥ suhṛdviyogaḥ sukhaviplavo vā / krameṇa cānena amabhyupeto mahotsavābhyāgama eṣa mṛtyuḥ (27.28)

।। पूर्वोपकारानृणतात्मतुष्टिः संतापशान्तिर्विमलं यशश्च । पूजा नृपान्निर्भयता च मृत्योः कृतज्ञभावाद् ग्रहणं च सत्सु ॥ २७.२९ ॥

// pūrvopakārānṛṇatātmatuṣṭiḥ saṃtāpaśāntirvimalaṃ yaśaśca / pūjā nṛpānnirbhayatā ca mṛtyoḥ kṛtajñabhāvād grahaṇaṃ ca satsu (27.29)

।। एते गुणाः सद्गुणवासवृक्ष प्राप्ता मयैतद् व्यसनं प्रपद्य । एषां विपक्षांस्तु समभ्युपैति दयाविहीनो नृपतिः श्रितेषु ॥ २७.३० ॥

// ete guṇāḥ sadguṇavāsavṛkṣa prāptā mayaitad vyasanaṃ prapadya / eṣāṃ vipakṣāṃstu samabhyupaiti dayāvihīno nṛpatiḥ śriteṣu (27.30)

।। गुणैर्विहीनस्य विपन्नकीर्तेर्दोषोदयैरावसथीकृतस्य । गतिर्भवेत्तस्य च नम कान्या ज्वालाकुलेभ्यो नरकानलेभ्यः ॥ २७.३१ ॥

// guṇairvihīnasya vipannakīrterdoṣodayairāvasathīkṛtasya / gatirbhavettasya ca nama kānyā jvālākulebhyo narakānalebhyaḥ (27.31)

।। तद्दर्शितो ऽयं गुणदोषयोस्ते मया प्रभावः प्रथितप्रभाव । धर्मेण तस्मादनुशाधि राज्यं स्त्रीचञ्चलप्रेमगुणा हि लक्ष्मीः ॥ २७.३२ ॥

// taddarśito 'yaṃ guṇadoṣayoste mayā prabhāvaḥ prathitaprabhāva / dharmeṇa tasmādanuśādhi rājyaṃ strīcañcalapremaguṇā hi lakṣmīḥ (27.32)

।। युग्यं बलं जानपदानमात्यान् पौराननाथाञ्छ्रमणान् द्विजातीन् । सर्वान् सुखेन प्रयतेत योक्तुं हितानुकूलेन पितेव राजा ॥ २७.३३ ॥

// yugyaṃ balaṃ jānapadānamātyān paurānanāthāñchramaṇān dvijātīn / sarvān sukhena prayateta yoktuṃ hitānukūlena piteva rājā (27.33)

।। एवं हि धर्मार्थयशःसमृद्धिः स्यात्ते सुखायेह परत्र चैव । प्रजानुकम्पार्जितया त्वमस्माद्राजर्षिलक्ष्म्या नरराज राज ॥ २७.३४ ॥

// evaṃ hi dharmārthayaśaḥsamṛddhiḥ syātte sukhāyeha paratra caiva / prajānukampārjitayā tvamasmādrājarṣilakṣmyā nararāja rāja (27.34)

।। इति नृपमनुशिष्य शिस्यवद् बहुमतवाक्प्रयतेन तेन सः । रुगभिभवनसंहृतक्रियां तनुमपहाय ययौ त्रिविष्टपम् ॥ २७.३५ ॥

// iti nṛpamanuśiṣya śisyavad bahumatavākprayatena tena saḥ / rugabhibhavanasaṃhṛtakriyāṃ tanumapahāya yayau triviṣṭapam (27.35)