28. Jatakamala — chapter 28

।। तेदेवं द्विषतामपि मनांस्यावर्जयन्ति सद्वृत्तानुवर्तिनः, इति लोकं समावर्जयितुकामेन सद्वृत्तानुवर्तिना भवितव्यम् । न समर्थास्तथा स्वार्थमपि प्रतिपत्तुं सत्त्वा यथा परार्थं प्रतिपन्नवान् स भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् । सत्कृत्य धर्मश्रवणे करुणावर्णे राजाववादे च । एवं राज्ञा प्रजासु दयापन्नेन भवितव्यम् । कृतज्ञकथायामप्युपनेयम् । एवं कृतज्ञाः सन्तो भवन्तीति । ।। इति महाकपिजातकं सप्तविंशतितमम् ।। २८. क्षान्तिजातकम् सात्मीभूतक्षमाणां प्रतिसंख्यानमहतां नाविषह्यं नाम किंचिदस्ति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलानेकदोषव्यसनोपसृष्टमर्थकामप्रधानत्वादनौपशमिकं रागद्वेषमोहामर्षसंरम्भमदमानमात्सर्यादिदोषरजसामापातं पातनं ह्रीधर्मपरिग्रहस्यायतन लोभासद्ग्राहस्य कुकार्यसंबाधत्वात्कृशवकाशं धर्मस्यावेत्य गृहवासं परिग्रहविषयपरिवर्जनाच्च तद्दोषविवेकसुखां प्रव्रज्यामनुपश्यन् शीलश्रुतप्रशमविनयनियमानसस्तापसो बभूव । तमस्खलितसमादानं क्षान्तिवर्णवादिनं तदनुरूपधर्माख्यानक्रमं व्यतीत्य स्वे नामगोत्रे क्षान्तिवादिनमित्येव लोकः स्वबुद्धिपूर्वकं संजज्ञे । एश्वर्यविद्यातपसां समृद्धिर्लब्धप्रयामश्च कलासु सङ्गः । शरीरवाक्चेष्टितविक्रियाश्च नामापरं संजनयन्ति पुंसाम् ॥ २८.१ ॥

// tedevaṃ dviṣatāmapi manāṃsyāvarjayanti sadvṛttānuvartinaḥ, iti lokaṃ samāvarjayitukāmena sadvṛttānuvartinā bhavitavyam / na samarthāstathā svārthamapi pratipattuṃ sattvā yathā parārthaṃ pratipannavān sa bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam / satkṛtya dharmaśravaṇe karuṇāvarṇe rājāvavāde ca / evaṃ rājñā prajāsu dayāpannena bhavitavyam / kṛtajñakathāyāmapyupaneyam / evaṃ kṛtajñāḥ santo bhavantīti / // iti mahākapijātakaṃ saptaviṃśatitamam // 28. kṣāntijātakam sātmībhūtakṣamāṇāṃ pratisaṃkhyānamahatāṃ nāviṣahyaṃ nāma kiṃcidasti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānekadoṣavyasanopasṛṣṭamarthakāmapradhānatvādanaupaśamikaṃ rāgadveṣamohāmarṣasaṃrambhamadamānamātsaryādidoṣarajasāmāpātaṃ pātanaṃ hrīdharmaparigrahasyāyatana lobhāsadgrāhasya kukāryasaṃbādhatvātkṛśavakāśaṃ dharmasyāvetya gṛhavāsaṃ parigrahaviṣayaparivarjanācca taddoṣavivekasukhāṃ pravrajyāmanupaśyan śīlaśrutapraśamavinayaniyamānasastāpaso babhūva / tamaskhalitasamādānaṃ kṣāntivarṇavādinaṃ tadanurūpadharmākhyānakramaṃ vyatītya sve nāmagotre kṣāntivādinamityeva lokaḥ svabuddhipūrvakaṃ saṃjajñe / eśvaryavidyātapasāṃ samṛddhirlabdhaprayāmaśca kalāsu saṅgaḥ / śarīravākceṣṭitavikriyāśca nāmāparaṃ saṃjanayanti puṃsām (28.1)

।। जानन् स तु क्षान्तिगुणप्रभावं तेनात्मवल्लोकमलंकरिष्यन् । चकार यत्क्षान्तिकथाः प्रसक्तं तत्क्षान्तिवादीति ततो विजज्ञे ॥ २८.२ ॥

// jānan sa tu kṣāntiguṇaprabhāvaṃ tenātmavallokamalaṃkariṣyan / cakāra yatkṣāntikathāḥ prasaktaṃ tatkṣāntivādīti tato vijajñe (28.2)

।। स्वभावभूता महती क्षमा च परापकारेष्वविकारधीरा । तदर्थयुक्ताश्च कथाविशेषाः कीर्त्या मुनिं तं प्रथयांबभूवुः ॥ २८.३ ॥

// svabhāvabhūtā mahatī kṣamā ca parāpakāreṣvavikāradhīrā / tadarthayuktāśca kathāviśeṣāḥ kīrtyā muniṃ taṃ prathayāṃbabhūvuḥ (28.3)

।। अथ स महात्मा प्रविविक्तरमणीयं समर्तुसुलभपुष्पफलं पद्मोत्पलालंकृतविमलसलिलाशयमुद्यानरम्यशोभं वनप्रदेशमध्यासनात्तपोवनमङ्गल्यतामानिनाय । निवसन्ति हि यत्रैव सन्तः सद्गुणभूषणाः । तन्मङ्गल्यं मनोज्ञं च तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ २८.४ ॥

// atha sa mahātmā praviviktaramaṇīyaṃ samartusulabhapuṣpaphalaṃ padmotpalālaṃkṛtavimalasalilāśayamudyānaramyaśobhaṃ vanapradeśamadhyāsanāttapovanamaṅgalyatāmānināya / nivasanti hi yatraiva santaḥ sadguṇabhūṣaṇāḥ / tanmaṅgalyaṃ manojñaṃ ca tattīrthaṃ tattapovanam (28.4)

।। स तत्र बहुमन्यमानस्तदध्युषितैर्देवताविशेषैरभिगम्यमानश्च श्रेयोभिलाषिणागुणवत्सलेन जनेन क्षान्तिप्रतिसंयुक्ताभिः श्रुतिहृदयल्हादिनीभिर्धर्म्याभिः कथाभिसतस्य जनकायस्य परमनुग्रहं चकार । अथ कदाचित्ततस्त्यो राजा ग्रीष्मकालप्रभावादभिलषणीयतरां सलिलक्रीडां प्रति समुत्सुकमतिरुद्यानगुणातिशयनिकेतभूतं तं वनप्रदेशं सान्तःपुरः समभिजगाम । स तद्वनं नन्दनरम्यशोभमाकीर्णमन्तःपुरसुन्दरीभिः । अलंचकारेव चरन् विलासी विभूतिमत्या ललितानुवृत्त्या ॥ २८.५ ॥

// sa tatra bahumanyamānastadadhyuṣitairdevatāviśeṣairabhigamyamānaśca śreyobhilāṣiṇāguṇavatsalena janena kṣāntipratisaṃyuktābhiḥ śrutihṛdayalhādinībhirdharmyābhiḥ kathābhisatasya janakāyasya paramanugrahaṃ cakāra / atha kadācittatastyo rājā grīṣmakālaprabhāvādabhilaṣaṇīyatarāṃ salilakrīḍāṃ prati samutsukamatirudyānaguṇātiśayaniketabhūtaṃ taṃ vanapradeśaṃ sāntaḥpuraḥ samabhijagāma / sa tadvanaṃ nandanaramyaśobhamākīrṇamantaḥpurasundarībhiḥ / alaṃcakāreva caran vilāsī vibhūtimatyā lalitānuvṛttyā (28.5)

।। विमानदेशेषु लतागृहेषु लतागृहेषु पुष्पप्रहासेषु महीरुहेषु । तोयेषु चोन्मीलितपङ्कजेषु रेमे स्वभावातिशयैर्वधूनाम् ॥ २८.६ ॥

// vimānadeśeṣu latāgṛheṣu latāgṛheṣu puṣpaprahāseṣu mahīruheṣu / toyeṣu conmīlitapaṅkajeṣu reme svabhāvātiśayairvadhūnām (28.6)

।। माल्यासवस्नानविलेपनानां संमोदगन्धाकुलितैर्द्विरेफैः । ददर्श कासांचिदुपोह्यमाना जातस्मितस्त्रासविलासशोभाः ॥ २८.७ ॥

// mālyāsavasnānavilepanānāṃ saṃmodagandhākulitairdvirephaiḥ / dadarśa kāsāṃcidupohyamānā jātasmitastrāsavilāsaśobhāḥ (28.7)

।। प्रत्यग्रशोभैरपि कर्णपूरैः पर्याप्तमाल्यैरपि मूर्धजैश्च । तृप्तिर्यथासीत्कुसुमैर्न तासां तथैव नासां ललितैर्नृपस्य ॥ २८.८ ॥

// pratyagraśobhairapi karṇapūraiḥ paryāptamālyairapi mūrdhajaiśca / tṛptiryathāsītkusumairna tāsāṃ tathaiva nāsāṃ lalitairnṛpasya (28.8)

।। विमानदेशेषु विषज्यमाना विलम्बमानाः कमलाकरेषु । ददर्श राजा भ्रमरायमाणाः पुष्पद्रुमेषु प्रमदाक्षिमालाः ॥ २८.९ ॥

// vimānadeśeṣu viṣajyamānā vilambamānāḥ kamalākareṣu / dadarśa rājā bhramarāyamāṇāḥ puṣpadrumeṣu pramadākṣimālāḥ (28.9)

।। मदप्रगल्भान्यपि कोकिलानां रुतानि नृत्यानि च बर्हिणानाम् । द्विरेफगीतानि च नाभिरेजुस्तत्राङ्गनाजल्पितनृत्तगीतैः ॥ २८.१० ॥

// madapragalbhānyapi kokilānāṃ rutāni nṛtyāni ca barhiṇānām / dvirephagītāni ca nābhirejustatrāṅganājalpitanṛttagītaiḥ (28.10)

।। पयोदधीरस्तनितैर्मृदङ्गैरुदीर्णकेकास्ततबर्हचक्राः । नता इव स्वेन कलगुणेन चक्रुर्मयूराः क्षितिपस्य सेवाम् ॥ २८.११ ॥

// payodadhīrastanitairmṛdaṅgairudīrṇakekāstatabarhacakrāḥ / natā iva svena kalaguṇena cakrurmayūrāḥ kṣitipasya sevām (28.11)

।। स तत्र सान्तःपुर उद्यानवनविहारसुखं प्रकाममनुभूय क्रीडाप्रसङ्गपरिखेदान्मदपरिष्वङ्गाच्च श्रीमति विमानप्रदेशे महार्हशयनीयवरगतो निद्रावशमुपजगाम । अथ ता योषितः प्रस्तावान्तरगतमवेत्य राजानं वनशोभाभिराक्षिप्यमाणहृदयास्तद्दर्शनावितृप्ता यथाप्रीतिकृतसमवायाः समाकुलभूषणतिनादसंमिश्रकलप्रलापाः समन्ततः प्रसस्रुः । ताश्च्छत्रवालव्यजनासनाद्यैः प्रेष्याधृतैः काञ्चनभक्तिचित्रैः । एश्वर्यचिह्नैरनुगम्यमानाः स्त्रियः स्वभावानिभृतं विचेरुः ॥ २८.१२ ॥

// sa tatra sāntaḥpura udyānavanavihārasukhaṃ prakāmamanubhūya krīḍāprasaṅgaparikhedānmadapariṣvaṅgācca śrīmati vimānapradeśe mahārhaśayanīyavaragato nidrāvaśamupajagāma / atha tā yoṣitaḥ prastāvāntaragatamavetya rājānaṃ vanaśobhābhirākṣipyamāṇahṛdayāstaddarśanāvitṛptā yathāprītikṛtasamavāyāḥ samākulabhūṣaṇatinādasaṃmiśrakalapralāpāḥ samantataḥ prasasruḥ / tāścchatravālavyajanāsanādyaiḥ preṣyādhṛtaiḥ kāñcanabhakticitraiḥ / eśvaryacihnairanugamyamānāḥ striyaḥ svabhāvānibhṛtaṃ viceruḥ (28.12)

।। ताः प्राप्य रूपाणि महीरुहाणां पुष्पाणि चारूणि च पल्लवानि । प्रेष्याप्रयत्नानतिपत्य लोभादालेभिरे स्वेन पराक्रमेण ॥ २८.१३ ॥

// tāḥ prāpya rūpāṇi mahīruhāṇāṃ puṣpāṇi cārūṇi ca pallavāni / preṣyāprayatnānatipatya lobhādālebhire svena parākrameṇa (28.13)

।। मार्गोपलब्धान् कुसुमाभिरामान् गुल्मांश्चलत्पल्लविनश्च वृक्षान् । पर्याप्तपुष्पाभरणस्रजो ऽपि लोभादनालुप्य न ता व्यतीयुः ॥ २८.१४ ॥

// mārgopalabdhān kusumābhirāmān gulmāṃścalatpallavinaśca vṛkṣān / paryāptapuṣpābharaṇasrajo 'pi lobhādanālupya na tā vyatīyuḥ (28.14)

।। अथ ता वनरमणीयतयाक्षिप्यमाणहृदया राजयोषितस्तद्वनमनुविचरन्त्यः क्षान्तिवादिन आश्रमपदमुपजग्मुः । विदिततपःप्रभावमाहात्म्यास्तु तस्य मुनेः स्त्रीजनाधिकृता राज्ञो वाल्लभ्याद् दुरासदत्वाच्च तासां नैनास्ततो वारयितुं प्रसेहिरे । अभिसंस्काररमणीयतरया चाश्रमपदश्रिया समाकृष्यमाणा इव ता योषितः प्रविश्याश्रमपदं ददृशुस्तत्र तं मुनिवरं प्रशमसौम्यदर्शनमतिगाम्भीर्यातिशयाद् दुरासदमभिज्वलन्तमिव तपःश्रिया ध्यानाभियोगादुदारविषयसंनिकर्षे ऽप्यक्षुभितेन्द्रियनैभृत्यशोभं साक्षाद्धर्ममिव मङ्गल्यं पुण्यदर्शनं वृक्षमूले बद्धासनमासीनम् । अथ ता राजस्त्रियस्तस्य तपस्तेजसाक्रान्तसत्त्वाः संदर्शनादेव त्यक्तविभ्रमविलासौद्धत्या विनयनिभृतमभिगम्यैनं पर्युपासांचक्रिरे । स तासां स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरमतिथिजनमनोहरमुपचारविधिं प्रवर्त्य तत्परिप्रश्नोपपादितप्रस्तावाभिः स्त्रीजनसुखग्रहणार्थाभिर्दृष्टान्तवतीभिः कथाभिर्धर्मातिथ्यमासां चकार । अगर्हितां जातिमवाप्य मानूषीमनूनभावं पटुभिस्तथेन्द्रियैः । अवश्यमृत्युर्न करोति यः शुभं प्रमादभाक्प्रत्यहमेष वञ्च्यते ॥ २८.१५ ॥

// atha tā vanaramaṇīyatayākṣipyamāṇahṛdayā rājayoṣitastadvanamanuvicarantyaḥ kṣāntivādina āśramapadamupajagmuḥ / viditatapaḥprabhāvamāhātmyāstu tasya muneḥ strījanādhikṛtā rājño vāllabhyād durāsadatvācca tāsāṃ naināstato vārayituṃ prasehire / abhisaṃskāraramaṇīyatarayā cāśramapadaśriyā samākṛṣyamāṇā iva tā yoṣitaḥ praviśyāśramapadaṃ dadṛśustatra taṃ munivaraṃ praśamasaumyadarśanamatigāmbhīryātiśayād durāsadamabhijvalantamiva tapaḥśriyā dhyānābhiyogādudāraviṣayasaṃnikarṣe 'pyakṣubhitendriyanaibhṛtyaśobhaṃ sākṣāddharmamiva maṅgalyaṃ puṇyadarśanaṃ vṛkṣamūle baddhāsanamāsīnam / atha tā rājastriyastasya tapastejasākrāntasattvāḥ saṃdarśanādeva tyaktavibhramavilāsauddhatyā vinayanibhṛtamabhigamyainaṃ paryupāsāṃcakrire / sa tāsāṃ svāgatādipriyavacanapuraḥsaramatithijanamanoharamupacāravidhiṃ pravartya tatparipraśnopapāditaprastāvābhiḥ strījanasukhagrahaṇārthābhirdṛṣṭāntavatībhiḥ kathābhirdharmātithyamāsāṃ cakāra / agarhitāṃ jātimavāpya mānūṣīmanūnabhāvaṃ paṭubhistathendriyaiḥ / avaśyamṛtyurna karoti yaḥ śubhaṃ pramādabhākpratyahameṣa vañcyate (28.15)

।। कुलेन रूपेण वयोगुणेन वा बलप्रकर्षेण धनोदयेन वा । परत्र नाप्नोति सुखानि कश्चन प्रदानशीलादिगुणैरसंस्कृतः ॥ २८.१६ ॥

// kulena rūpeṇa vayoguṇena vā balaprakarṣeṇa dhanodayena vā / paratra nāpnoti sukhāni kaścana pradānaśīlādiguṇairasaṃskṛtaḥ (28.16)

।। कुलादिहीनो ऽपि हि पापनिःस्पृहः प्रदानशीलादिगुणाभिपत्तिमान् । परत्र सौख्यैरभिसार्यते ध्रुवं घनागमे सिन्धुजलैरिवार्णवः ॥ २८.१७ ॥

// kulādihīno 'pi hi pāpaniḥspṛhaḥ pradānaśīlādiguṇābhipattimān / paratra saukhyairabhisāryate dhruvaṃ ghanāgame sindhujalairivārṇavaḥ (28.17)

।। कुलस्य रूपस्य वयोगुणस्य वा बलप्रकर्षस्य धनोच्छ्रयस्य वा । इहाप्यलंकारविधिर्गुणादरः समृद्धिसूचैव तु हेममालिका ॥ २८.१८ ॥

// kulasya rūpasya vayoguṇasya vā balaprakarṣasya dhanocchrayasya vā / ihāpyalaṃkāravidhirguṇādaraḥ samṛddhisūcaiva tu hemamālikā (28.18)

।। अलंक्रियन्ते कुसुमैर्महीरुहास्तडिद्गुणैस्तोयविलम्बिनो घनाः । सरांसि मत्तभ्रमरैः सरोरुहैर्गुणैर्विशेषाधिगतैस्तु देहिनः ॥ २८.१९ ॥

// alaṃkriyante kusumairmahīruhāstaḍidguṇaistoyavilambino ghanāḥ / sarāṃsi mattabhramaraiḥ saroruhairguṇairviśeṣādhigataistu dehinaḥ (28.19)

।। अरोगतायुर्धनरूपजातिभिर्निकृष्टमध्योत्तमभेदचित्रता । जनस्य चेयं न खलु स्वभावतः पराश्रयाद्वा त्रिविधा तु कर्मणः ॥ २८.२० ॥

// arogatāyurdhanarūpajātibhirnikṛṣṭamadhyottamabhedacitratā / janasya ceyaṃ na khalu svabhāvataḥ parāśrayādvā trividhā tu karmaṇaḥ (28.20)

।। अवेत्य चैवं नियतां जगत्स्थितिं चलं विनाशप्रवणं च जीवितम् । जहीत पापानि शुभक्रमाशयादयं हि पन्था यशसे सुखाय च ॥ २८.२१ ॥

// avetya caivaṃ niyatāṃ jagatsthitiṃ calaṃ vināśapravaṇaṃ ca jīvitam / jahīta pāpāni śubhakramāśayādayaṃ hi panthā yaśase sukhāya ca (28.21)

।। मनःप्रदोषस्तु परात्मनोर्हितं विनिर्दहन्नग्निरिव प्रवर्तते । अतः प्रयत्नेन स पापभीरुणा जनेन वर्ज्यः प्रतिपक्षशंश्रयात् ॥ २८.२२ ॥

// manaḥpradoṣastu parātmanorhitaṃ vinirdahannagniriva pravartate / ataḥ prayatnena sa pāpabhīruṇā janena varjyaḥ pratipakṣaśaṃśrayāt (28.22)

।। यथा समेत्य ज्वलितो ऽपि पावकस्तटान्तसंसक्तजलां महानदीम् । प्रशान्तिमायातिमनोज्वलस्तथा श्रितस्य लोकद्वितयक्षमां क्षमाम् ॥ २८.२३ ॥

// yathā sametya jvalito 'pi pāvakastaṭāntasaṃsaktajalāṃ mahānadīm / praśāntimāyātimanojvalastathā śritasya lokadvitayakṣamāṃ kṣamām (28.23)

।। इति क्षान्त्या पापं परिहरति तद्धेत्वभिभवाद् अतश्चायं वैरं न जनयति मैत्र्याश्रयबलात् । प्रियः पूज्यश्चास्माद्भवति सुखभागेव च ततः प्रयात्यन्ते च द्यां स्वगृहमिव पुण्याश्रयगुणात् ॥ २८.२४ ॥

// iti kṣāntyā pāpaṃ pariharati taddhetvabhibhavād ataścāyaṃ vairaṃ na janayati maitryāśrayabalāt / priyaḥ pūjyaścāsmādbhavati sukhabhāgeva ca tataḥ prayātyante ca dyāṃ svagṛhamiva puṇyāśrayaguṇāt (28.24)

।। अपि च भवत्यः क्षान्तिर्नामैषा - शुभस्वभावातिशयः प्रसिद्धः पुण्येन कीर्त्या च परा विवृद्धिः । अतोयसंपर्ककृता विशुद्धिस्तैस्तैर्गुणौघैश्च परा समृद्धिः ॥ २८.२५ ॥

// api ca bhavatyaḥ kṣāntirnāmaiṣā - śubhasvabhāvātiśayaḥ prasiddhaḥ puṇyena kīrtyā ca parā vivṛddhiḥ / atoyasaṃparkakṛtā viśuddhistaistairguṇaughaiśca parā samṛddhiḥ (28.25)

।। परोपरोधेषु सदानभिज्ञा व्यवस्थितिः सत्त्ववतां मनोज्ञा । गुणाभिनिर्वार्तितचारुसंज्ञा क्षमेति लोकार्थकरी कृपाज्ञा ॥ २८.२६ ॥

// paroparodheṣu sadānabhijñā vyavasthitiḥ sattvavatāṃ manojñā / guṇābhinirvārtitacārusaṃjñā kṣameti lokārthakarī kṛpājñā (28.26)

।। अलंक्रिया शक्तिसमन्वितानां तपोधनानां बलसपदग्र्या । व्यापाददावानलवारिधारा प्रेत्येह च क्षान्तिरनर्थशान्तिः ॥ २८.२७ ॥

// alaṃkriyā śaktisamanvitānāṃ tapodhanānāṃ balasapadagryā / vyāpādadāvānalavāridhārā pretyeha ca kṣāntiranarthaśāntiḥ (28.27)

।। क्षमामये वर्मणि सज्जनानां विकुण्ठिता दुर्जनवाक्यबाणाः । प्रायः प्रशंसाकुसुमत्वमेत्य तत्कीर्तिमालावयवा भवन्ति ॥ २८.२८ ॥

// kṣamāmaye varmaṇi sajjanānāṃ vikuṇṭhitā durjanavākyabāṇāḥ / prāyaḥ praśaṃsākusumatvametya tatkīrtimālāvayavā bhavanti (28.28)

।। हन्तीति या धर्मविपक्षमायां प्राहुः सुखं चिव विमोक्षमायाम् । तस्मान्न कुर्यात्क इव क्षमायां प्रयत्नमेकान्तहितक्षमायाम् ॥ २८.२९ ॥

// hantīti yā dharmavipakṣamāyāṃ prāhuḥ sukhaṃ civa vimokṣamāyām / tasmānna kuryātka iva kṣamāyāṃ prayatnamekāntahitakṣamāyām (28.29)

।। इति स महात्मा तासां धर्मातिथ्यं चकार । अथ स राजा निद्राक्लमविनोदनात्प्रतिविबुद्धः सावशेषमदगुरुनयनो मदनानुवृत्त्या कुत्र देव्य इति शयनपालिकाः सभ्रूक्षेपं पर्यपृच्छत् । एता देव वनान्तराण्युपशोभयमानास्तद्विभूतिं पश्यन्तीति चोपलभ्य शयनपालिकाभ्यः स राजा देवीजनस्य विस्रम्भनिर्यन्त्रणहसितकथितद्रवविचेष्टितदर्शनोत्सुकमतिरुत्थाय शयनाद्युवतिधृतच्छत्रव्यजनोत्तरीयखङ्गः सकञ्चुकैर्वेत्रदण्डपाणिभिरन्तपुरावचरैः कृतानुयात्रस्तद्वनमनुविचचार । स तत्र युवतिजनानैभृत्यविरचितां विविधकुसुमस्तबकपल्लवनिकप्रपद्धतिं ताम्बूलरसरागविचित्रामनुसरंस्तदाश्रमपदमभिजगाम । दृष्टैव तु स राजा क्षान्तिवादिनं तमृषिवरं देविजनपरिवृतं पूर्ववैरानुशयदोषान्मदपरिभ्रमितस्मृतित्वादीर्ष्यापराभूतमतित्वाच्च परं कोपमुपजगाम । प्रतिसंख्यानबलवैकल्याच्च (वैद्य १९४) भ्रष्टविनयोपचारसौष्ठवः संरम्भपाप्माभिभवादापतितस्वेदवैवर्ण्यवेपथुर्भ्रूभङ्गजिह्मविवृत्तस्थिराभिताम्रनयनो विरक्तकान्तिलावण्यशोभः प्रचलत्कनकवलयौ परिमृद्नन् साङ्गलिविभूषणौ पाणी तमृषिवरमधिक्षिपंस्तत्तदुवाच । हंहो - अस्मत्तेजः खलीकृत्य पश्यन्नन्तःपुराणि नः । मुनिवेषप्रतिच्छन्नः को ऽयं वैतंसिकायते ॥ २८.३० ॥

// iti sa mahātmā tāsāṃ dharmātithyaṃ cakāra / atha sa rājā nidrāklamavinodanātprativibuddhaḥ sāvaśeṣamadagurunayano madanānuvṛttyā kutra devya iti śayanapālikāḥ sabhrūkṣepaṃ paryapṛcchat / etā deva vanāntarāṇyupaśobhayamānāstadvibhūtiṃ paśyantīti copalabhya śayanapālikābhyaḥ sa rājā devījanasya visrambhaniryantraṇahasitakathitadravaviceṣṭitadarśanotsukamatirutthāya śayanādyuvatidhṛtacchatravyajanottarīyakhaṅgaḥ sakañcukairvetradaṇḍapāṇibhirantapurāvacaraiḥ kṛtānuyātrastadvanamanuvicacāra / sa tatra yuvatijanānaibhṛtyaviracitāṃ vividhakusumastabakapallavanikaprapaddhatiṃ tāmbūlarasarāgavicitrāmanusaraṃstadāśramapadamabhijagāma / dṛṣṭaiva tu sa rājā kṣāntivādinaṃ tamṛṣivaraṃ devijanaparivṛtaṃ pūrvavairānuśayadoṣānmadaparibhramitasmṛtitvādīrṣyāparābhūtamatitvācca paraṃ kopamupajagāma / pratisaṃkhyānabalavaikalyācca (vaidya 194) bhraṣṭavinayopacārasauṣṭhavaḥ saṃrambhapāpmābhibhavādāpatitasvedavaivarṇyavepathurbhrūbhaṅgajihmavivṛttasthirābhitāmranayano viraktakāntilāvaṇyaśobhaḥ pracalatkanakavalayau parimṛdnan sāṅgalivibhūṣaṇau pāṇī tamṛṣivaramadhikṣipaṃstattaduvāca / haṃho - asmattejaḥ khalīkṛtya paśyannantaḥpurāṇi naḥ / muniveṣapraticchannaḥ ko 'yaṃ vaitaṃsikāyate (28.30)

।। तच्छ्रुत्वा वर्षवराः ससंभ्रमावेगा राजनमूचुः - देव मा मैवम् । चिरकालसंभृतव्रतनियमतपोभावितात्मा मुनिरयं क्षान्तिवादी नामेति । उपहताध्याशयत्वात्तु स राजा तत्तेषां वचनमप्रतिगृह्णन्नुवाच - कष्टं भोः चिरात्प्रभृति कोलो ऽयमेवमेतेन वञ्च्यते । कुहनाजिह्मभावेन तापसाकुम्भसात्मना ॥ २८.३१ ॥

// tacchrutvā varṣavarāḥ sasaṃbhramāvegā rājanamūcuḥ - deva mā maivam / cirakālasaṃbhṛtavrataniyamatapobhāvitātmā munirayaṃ kṣāntivādī nāmeti / upahatādhyāśayatvāttu sa rājā tatteṣāṃ vacanamapratigṛhṇannuvāca - kaṣṭaṃ bhoḥ cirātprabhṛti kolo 'yamevametena vañcyate / kuhanājihmabhāvena tāpasākumbhasātmanā (28.31)

।। तदयमस्य तापसनेपथ्यावच्छादितं मायशाठ्यसंभृतं कुहकस्वभावं प्रकाषयामीत्युक्त्वा प्रतिहारीहस्तादसिमादाय हन्तुमुत्पतितनिश्चयस्तमृषिवरं सपत्नवचभिजगाम । अथ ता देव्यः परिजननिवेदिताभ्यगमनमालोक्य राजानं क्रोधसंक्षिप्तसौम्यभावं वितानीभूतहृदयाः ससंभ्रमावेगचञ्चलनयनाः समुत्थायाभिवाद्य च तमृषिवरं समुद्यताञ्जलिकुड्मलाः शरन्नलिन्य इव समुद्गतैकपङ्कजाननमुकुला राजानमभिजग्मुः । तत्तासां समुदाचारलीलाविनयसौष्ठम् । न तस्य शमयामास क्रोधाग्निज्वलितं मनः ॥ २८.३२ ॥

// tadayamasya tāpasanepathyāvacchāditaṃ māyaśāṭhyasaṃbhṛtaṃ kuhakasvabhāvaṃ prakāṣayāmītyuktvā pratihārīhastādasimādāya hantumutpatitaniścayastamṛṣivaraṃ sapatnavacabhijagāma / atha tā devyaḥ parijananiveditābhyagamanamālokya rājānaṃ krodhasaṃkṣiptasaumyabhāvaṃ vitānībhūtahṛdayāḥ sasaṃbhramāvegacañcalanayanāḥ samutthāyābhivādya ca tamṛṣivaraṃ samudyatāñjalikuḍmalāḥ śarannalinya iva samudgataikapaṅkajānanamukulā rājānamabhijagmuḥ / tattāsāṃ samudācāralīlāvinayasauṣṭham / na tasya śamayāmāsa krodhāgnijvalitaṃ manaḥ (28.32)

।। लब्धतरप्राणप्रसरास्तु ता देव्यः ससंरम्भविकारसमुदाचाररूक्षक्रमं सायुधमभिपतन्तं तमुदीक्ष्य राजानं तमृषिवरं प्रति विवर्तिताभिनिविस्टदृष्टिं समावृण्वत्य ऊचुः - देव मा मा खलु साहसं कार्षीः । क्षान्तिवादी भगवानयमिति । प्रदुष्टभावात्तु स राजा समावर्जितभावा नूनमनेनेमा इति सुष्ठुतरं कोपमुपेत्य स्फुटरं भ्रूभङ्गैरसूयासमावेशतीक्ष्णैस्तिर्यगवेक्षितैस्तत्तासां प्रणयप्रागल्भ्यमवभर्त्स्य सरोषमवेक्षमाणः स्त्रीजनाधिकृताञ्छिरःकम्पादाकम्पमानकुण्डलमुकुटविटपस्ता योषितो ऽभिवीक्षमाण उवाच - वदत्येव क्षमामेष न त्वेनां प्रतिपद्यते । तथा हि योषित्संपर्कतृष्णा न क्षान्तवानयम् ॥ २८.३३ ॥

// labdhataraprāṇaprasarāstu tā devyaḥ sasaṃrambhavikārasamudācārarūkṣakramaṃ sāyudhamabhipatantaṃ tamudīkṣya rājānaṃ tamṛṣivaraṃ prati vivartitābhinivisṭadṛṣṭiṃ samāvṛṇvatya ūcuḥ - deva mā mā khalu sāhasaṃ kārṣīḥ / kṣāntivādī bhagavānayamiti / praduṣṭabhāvāttu sa rājā samāvarjitabhāvā nūnamanenemā iti suṣṭhutaraṃ kopamupetya sphuṭaraṃ bhrūbhaṅgairasūyāsamāveśatīkṣṇaistiryagavekṣitaistattāsāṃ praṇayaprāgalbhyamavabhartsya saroṣamavekṣamāṇaḥ strījanādhikṛtāñchiraḥkampādākampamānakuṇḍalamukuṭaviṭapastā yoṣito 'bhivīkṣamāṇa uvāca - vadatyeva kṣamāmeṣa na tvenāṃ pratipadyate / tathā hi yoṣitsaṃparkatṛṣṇā na kṣāntavānayam (28.33)

।। वागन्यथान्यैव शरीरेचेष्टा दुष्टाशयं मानसमन्यथैव । तपोवने को ऽयमसंयतात्मा दम्भव्रताडम्बरधीरमास्ते ॥ २८.३४ ॥

// vāganyathānyaiva śarīreceṣṭā duṣṭāśayaṃ mānasamanyathaiva / tapovane ko 'yamasaṃyatātmā dambhavratāḍambaradhīramāste (28.34)

।। अथ ता देव्यस्तस्मिन् राजनि क्रोधसंरम्भकर्कशहृदये प्रत्याहतप्रणयाः प्रजानानाश्च तस्य राज्ञश्चण्डतां दुरनुनेयतां च वैमनस्यदैन्याक्रान्तमनसः स्त्रीजनाधिकृतैर्भयविषादव्याकुलितैर्हस्तसंज्ञाभिरपसार्यमाणा व्रीडावनतवदनास्तमृषिवर्यं समनुशोचन्त्यस्ततो ऽपचक्रमुः । अस्मन्निमित्तमपराधविवर्जिते ऽपि दान्ते तपस्विनि गुणप्रतिते ऽप्यमुष्मिन् । को वेत्ति कामपि विवृत्य विकारलीलं केनापि यास्यपि पथा क्षितिपस्य रोषः ॥ २८.३५ ॥

// atha tā devyastasmin rājani krodhasaṃrambhakarkaśahṛdaye pratyāhatapraṇayāḥ prajānānāśca tasya rājñaścaṇḍatāṃ duranuneyatāṃ ca vaimanasyadainyākrāntamanasaḥ strījanādhikṛtairbhayaviṣādavyākulitairhastasaṃjñābhirapasāryamāṇā vrīḍāvanatavadanāstamṛṣivaryaṃ samanuśocantyastato 'pacakramuḥ / asmannimittamaparādhavivarjite 'pi dānte tapasvini guṇapratite 'pyamuṣmin / ko vetti kāmapi vivṛtya vikāralīlaṃ kenāpi yāsyapi pathā kṣitipasya roṣaḥ (28.35)

।। क्षितीशवृत्तिं प्रतिलब्धकीर्तिं तनुं मुनेरस्य तपस्तनुं च । अमून्यनागांसि च नो मनांसि तुल्यं हि हन्यादपि नाम राजा ॥ २८.३६ ॥

// kṣitīśavṛttiṃ pratilabdhakīrtiṃ tanuṃ munerasya tapastanuṃ ca / amūnyanāgāṃsi ca no manāṃsi tulyaṃ hi hanyādapi nāma rājā (28.36)

।। इति तासु देवीष्वनुशोचितविनिःश्वसितमात्रपरायणास्वपयातासु स राजा तमृषीवरं संतर्जयन् रोषवशन्निष्कृष्य खङ्गं स्वयमेव च्छेत्तुमुपचक्रमे । निर्विकारधीरमसंभ्रान्तस्वस्थचेष्टितं च तं महासत्त्वमासाद्यमानमप्यवेक्ष्य संरम्भितरमेनमुवाच - दाण्डाजिनिकतानेन प्रकर्षं गमिता यथा । उद्वहन् कपटाटोपं मुनिवन्मामपीक्षते ॥ २८.३७ ॥

// iti tāsu devīṣvanuśocitaviniḥśvasitamātraparāyaṇāsvapayātāsu sa rājā tamṛṣīvaraṃ saṃtarjayan roṣavaśanniṣkṛṣya khaṅgaṃ svayameva cchettumupacakrame / nirvikāradhīramasaṃbhrāntasvasthaceṣṭitaṃ ca taṃ mahāsattvamāsādyamānamapyavekṣya saṃrambhitaramenamuvāca - dāṇḍājinikatānena prakarṣaṃ gamitā yathā / udvahan kapaṭāṭopaṃ munivanmāmapīkṣate (28.37)

।। अथ बोधिसत्त्वः क्षान्तिपरिचयादविचलितधृतिस्तेनासत्कारप्रयोगेण तं राजानं रोषसंरम्भविरूपचेष्टितं भ्रष्टविनयोपचारश्रियं विस्मृतात्महिताहितपथमागतविस्मयः क्षणमभिवीक्ष्य करूणायमानः समुनेष्यन्नियतमीदृशं किंचिदुवाच - भाग्यापराधजनितो ऽप्यपमानयोगः संदृश्यते जगति तेन न मे ऽत्र चिन्ता । दूःखं तु मे यदुचिताभिगतेसु वृत्तिर्वाचापि न त्वयि मया क्रियते यथार्हम् ॥ २८.३८ ॥

// atha bodhisattvaḥ kṣāntiparicayādavicalitadhṛtistenāsatkāraprayogeṇa taṃ rājānaṃ roṣasaṃrambhavirūpaceṣṭitaṃ bhraṣṭavinayopacāraśriyaṃ vismṛtātmahitāhitapathamāgatavismayaḥ kṣaṇamabhivīkṣya karūṇāyamānaḥ samuneṣyanniyatamīdṛśaṃ kiṃciduvāca - bhāgyāparādhajanito 'pyapamānayogaḥ saṃdṛśyate jagati tena na me 'tra cintā / dūḥkhaṃ tu me yaducitābhigatesu vṛttirvācāpi na tvayi mayā kriyate yathārham (28.38)

।। अपि च महाराज, असत्प्रवृत्तान् पथि संनियोक्ष्यता भवद्विधानां जगदर्थकारिणाम् । न युक्तरूपं सहसा प्रवर्तितुं विमर्शमार्गो ऽप्यनुगम्यतां यतः ॥ २८.३९ ॥

// api ca mahārāja, asatpravṛttān pathi saṃniyokṣyatā bhavadvidhānāṃ jagadarthakāriṇām / na yuktarūpaṃ sahasā pravartituṃ vimarśamārgo 'pyanugamyatāṃ yataḥ (28.39)

।। अयुक्तवत्साध्वपि किंचिदीक्ष्यते प्रकाशते ऽसाध्वपि किंचिदन्यथा । न कार्यतत्त्वं सहसैव लक्ष्यते विमर्शमप्राप्य विशेषहेतुभिः ॥ २८.४० ॥

// ayuktavatsādhvapi kiṃcidīkṣyate prakāśate 'sādhvapi kiṃcidanyathā / na kāryatattvaṃ sahasaiva lakṣyate vimarśamaprāpya viśeṣahetubhiḥ (28.40)

।। विमृश्य कार्यं त्ववगम्य तत्त्वतः प्रपद्य धर्मेण च नीतिवर्त्मना । महान्ति धर्मार्थसुखानि साधयजनस्य तैरेव न हीयते नृपः ॥ २८.४१ ॥

// vimṛśya kāryaṃ tvavagamya tattvataḥ prapadya dharmeṇa ca nītivartmanā / mahānti dharmārthasukhāni sādhayajanasya taireva na hīyate nṛpaḥ (28.41)

।। विनीय तस्मादतिचापलान्मति यशस्यमेवार्हसि कर्म सेवितुम् । अभिप्रथन्ते ह्यभिलक्षितात्मनामदृष्टपूर्वाश्चरितेष्वतिक्रमाः ॥ २८.४२ ॥

// vinīya tasmādaticāpalānmati yaśasyamevārhasi karma sevitum / abhiprathante hyabhilakṣitātmanāmadṛṣṭapūrvāścariteṣvatikramāḥ (28.42)

।। तपोवने त्वद्भुजवीर्यरक्षिते परेण यन्नाम कृतं न मर्षयेः । हितक्रमोन्माथि यदार्यगर्हितं स्वयं महीनाथ कथं व्यवस्यसि ॥ २८.४३ ॥

// tapovane tvadbhujavīryarakṣite pareṇa yannāma kṛtaṃ na marṣayeḥ / hitakramonmāthi yadāryagarhitaṃ svayaṃ mahīnātha kathaṃ vyavasyasi (28.43)

।। स्त्रियो ऽभियाता यदि ते ममाश्रमं यदृच्छयान्तःपुररैक्षिभिः सह । व्यतिक्रमस्तत्र च नो भवेत्कियान् रुषायदेवं गमितो ऽसि विक्रियाम् ॥ २८.४४ ॥

// striyo 'bhiyātā yadi te mamāśramaṃ yadṛcchayāntaḥpuraraikṣibhiḥ saha / vyatikramastatra ca no bhavetkiyān ruṣāyadevaṃ gamito 'si vikriyām (28.44)

।। अथाप्ययं स्यादपराध एव मे क्षमा तु शोभेत तथापि ते नृप । क्षमा हि शक्तस्य परं विभूषणं गुणानुरक्षानिपूनत्वसूचनात् ॥ २८.४५ ॥

// athāpyayaṃ syādaparādha eva me kṣamā tu śobheta tathāpi te nṛpa / kṣamā hi śaktasya paraṃ vibhūṣaṇaṃ guṇānurakṣānipūnatvasūcanāt (28.45)

।। कपोललोलद्युतिनीलकुण्डले न मौलिरत्नद्युतयः पृथग्विधाः । तथाभ्यलंकर्तुमलं नृपान्यथा क्षमेति नैनामवमन्तुमर्हसि ॥ २८.४६ ॥

// kapolaloladyutinīlakuṇḍale na mauliratnadyutayaḥ pṛthagvidhāḥ / tathābhyalaṃkartumalaṃ nṛpānyathā kṣameti naināmavamantumarhasi (28.46)

।। त्यजाक्षमां नित्यमसंश्रयक्षमां क्षमामिवारक्षितुमर्हसि क्षमाम् । तपोधनेष्वभ्युदिता हि वृत्तयः क्षितीश्वराणां बहुमानपेशलाः ॥ २८.४७ ॥

// tyajākṣamāṃ nityamasaṃśrayakṣamāṃ kṣamāmivārakṣitumarhasi kṣamām / tapodhaneṣvabhyuditā hi vṛttayaḥ kṣitīśvarāṇāṃ bahumānapeśalāḥ (28.47)

।। इत्यनुनीयमानो ऽपि स राजा तेन मुनिवरेणानार्जवोपहतमतिस्तमन्यथैवाभिशङ्कमानः पुनरुवाच - न तापसच्छद्म बिभर्ति चेद्भवान् स्थितो ऽसि वा स्वे नियमव्रते यदि । क्षमोपदेशव्यपदेशसंगतं किमर्थमस्मादभयं प्रयाचसे ॥ २८.४८ ॥

// ityanunīyamāno 'pi sa rājā tena munivareṇānārjavopahatamatistamanyathaivābhiśaṅkamānaḥ punaruvāca - na tāpasacchadma bibharti cedbhavān sthito 'si vā sve niyamavrate yadi / kṣamopadeśavyapadeśasaṃgataṃ kimarthamasmādabhayaṃ prayācase (28.48)

।। बोधिसत्त्व उवाच - श्रूयतां महाराज यदर्थो ऽयं मम प्रयत्नः । अनागसं प्रव्रजितमवधीद् ब्राह्मणं नृपः । इति ते मत्कृते मा भूद्यशो वाच्यविजर्जरम् ॥ २८.४९ ॥

// bodhisattva uvāca - śrūyatāṃ mahārāja yadartho 'yaṃ mama prayatnaḥ / anāgasaṃ pravrajitamavadhīd brāhmaṇaṃ nṛpaḥ / iti te matkṛte mā bhūdyaśo vācyavijarjaram (28.49)

।। मर्तव्यमिति भूतानामयं नैयमिको विधिः । इति मे न भयं तस्मात्स्वं वृत्तं चनुपश्यतः ॥ २८.५० ॥

// martavyamiti bhūtānāmayaṃ naiyamiko vidhiḥ / iti me na bhayaṃ tasmātsvaṃ vṛttaṃ canupaśyataḥ (28.50)

।। सुखोदर्कस्य धर्मस्य पीडा मा भुत्तथैव तु । क्षमामित्यवदं तुभ्यं श्रेयोभिगमनक्षमाम् ॥ २८.५१ ॥

// sukhodarkasya dharmasya pīḍā mā bhuttathaiva tu / kṣamāmityavadaṃ tubhyaṃ śreyobhigamanakṣamām (28.51)

।। गुणानामाकरत्वाच्च दोषाणां च निवारणात् । प्राभृतातिशयप्रीत्या कथयामि क्षमामहम् ॥ २८.५२ ॥

// guṇānāmākaratvācca doṣāṇāṃ ca nivāraṇāt / prābhṛtātiśayaprītyā kathayāmi kṣamāmaham (28.52)

।। अथ स राजा सूनृतान्यपि तान्यनादृत्य तस्य मुनेर्वचनकुसुमानि सासूयं तमृषिवरमुवाच - द्रक्ष्याम इदानीं ते क्षान्त्यनुरागमित्युक्त्वा निवारणार्थमिषदभिप्रसारितमभ्युच्छ्रितप्रतनुदीर्घाङ्गलिं तस्य मुनेर्दक्षिणं पाणिं निशितेनासिना कमलमिव नालदेशाद् व्ययोजयत् । छिन्ने ऽग्रहस्ते ऽपि तु तस्य नासीद्दुःखं तथा क्षान्तिदृढव्रतस्य । सुखोचितस्याप्रतिकारघोरं छेत्तुर्यथागामि समीक्ष्य दुःखम् ॥ २८.५३ ॥

// atha sa rājā sūnṛtānyapi tānyanādṛtya tasya munervacanakusumāni sāsūyaṃ tamṛṣivaramuvāca - drakṣyāma idānīṃ te kṣāntyanurāgamityuktvā nivāraṇārthamiṣadabhiprasāritamabhyucchritapratanudīrghāṅgaliṃ tasya munerdakṣiṇaṃ pāṇiṃ niśitenāsinā kamalamiva nāladeśād vyayojayat / chinne 'grahaste 'pi tu tasya nāsīdduḥkhaṃ tathā kṣāntidṛḍhavratasya / sukhocitasyāpratikāraghoraṃ chetturyathāgāmi samīkṣya duḥkham (28.53)

।। अथ बोधिसत्त्वः कष्टमतिक्रान्तो ऽयं स्वहितमर्यादामपात्रीभूतो ऽनुनयस्येति वैद्य प्रत्याख्यातमानुरमिवैनं समनुशोचंस्तूष्णींबभूव । अथैनं स राजा संतर्जयन् पुनरुवाच - एवं चाच्छिद्यमानस्य नाशमेष्यति ते तनुः । मुञ्च दम्भव्रतं चेदं खलबुद्धिप्रलम्भनम् ॥ २८.५४ ॥

// atha bodhisattvaḥ kaṣṭamatikrānto 'yaṃ svahitamaryādāmapātrībhūto 'nunayasyeti vaidya pratyākhyātamānuramivainaṃ samanuśocaṃstūṣṇīṃbabhūva / athainaṃ sa rājā saṃtarjayan punaruvāca - evaṃ cācchidyamānasya nāśameṣyati te tanuḥ / muñca dambhavrataṃ cedaṃ khalabuddhipralambhanam (28.54)

।। बोधिसत्त्वस्त्वनुनयाक्षममेनं विदित्वायं च नामास्य निर्बन्ध इति नैनं किंचिदुवाच । अथ स राजा तस्य महात्मनो द्वितीयं पाणिभूमौ बाहु कर्णनासं चरणौ तथैव निचकर्त । पतति तु निशिते ऽप्यसौ शरीरे न मुनिवरः स शुशोच नो चुकोप । परिविदितशरीरयन्त्रनिष्ठः परिचितया च जने क्षमानुवृत्त्या ॥ २८.५५ ॥

// bodhisattvastvanunayākṣamamenaṃ viditvāyaṃ ca nāmāsya nirbandha iti nainaṃ kiṃciduvāca / atha sa rājā tasya mahātmano dvitīyaṃ pāṇibhūmau bāhu karṇanāsaṃ caraṇau tathaiva nicakarta / patati tu niśite 'pyasau śarīre na munivaraḥ sa śuśoca no cukopa / parividitaśarīrayantraniṣṭhaḥ paricitayā ca jane kṣamānuvṛttyā (28.55)

।। गात्रच्छेदे ऽप्यक्षतक्षान्तिधीरं चित्तं तस्य प्रेक्षमाणस्य साधोः । नासीद् दुःखं प्रीतियोगान्नृपं तु भ्रष्टं धर्माद्विक्ष्य संतापमाप ॥ २८.५६ ॥

// gātracchede 'pyakṣatakṣāntidhīraṃ cittaṃ tasya prekṣamāṇasya sādhoḥ / nāsīd duḥkhaṃ prītiyogānnṛpaṃ tu bhraṣṭaṃ dharmādvikṣya saṃtāpamāpa (28.56)

।। प्रतिसंख्यानमहतां न तथा करुणात्मनाम् । बाधते दुःखमुत्पन्नं परानेव यथाश्रितम् ॥ २८.५७ ॥

// pratisaṃkhyānamahatāṃ na tathā karuṇātmanām / bādhate duḥkhamutpannaṃ parāneva yathāśritam (28.57)

।। घोरं तु तत्कर्मः नृपः स कृत्वा सद्यो ज्वरेणानुगतो ऽग्निनेव । विनिर्गतश्चोपवनान्तदेशाद् गां चावदीर्णां सहसा विवेश ॥ २८.५८ ॥

// ghoraṃ tu tatkarmaḥ nṛpaḥ sa kṛtvā sadyo jvareṇānugato 'gnineva / vinirgataścopavanāntadeśād gāṃ cāvadīrṇāṃ sahasā viveśa (28.58)

।। निमग्ने तु तस्मिन् राजनि भीमशब्दमवदीर्णायां वह्निज्वालाकुलायां समुद्भूते महति कोलाहले समन्ततः प्रक्षुभिते व्याकुले राजकुले तस्य राज्ञो ऽमात्या जानानास्तस्य मुनेस्तपःप्रभावमाहात्म्यं तत्कृतं च राज्ञो धरणीतलनिमज्जनं मन्यमानाः पुरायमृषिवरस्तस्य राज्ञो दोषात्सर्वमिदं जनपदं निर्दहतीति जातभयाशङ्काः समभिगम्य तमृषिवरमभिप्रणम्य क्षमयमाणाः कृताञ्जलयो विज्ञापयामासुः - इमामवस्थां गमितो ऽसि येन नृपेणे मोहादतिचापलेन । शापानलस्येन्धनतां स एव प्रयातु ते मा पुरमस्य क्षाक्षीः ॥ २८.५९ ॥

// nimagne tu tasmin rājani bhīmaśabdamavadīrṇāyāṃ vahnijvālākulāyāṃ samudbhūte mahati kolāhale samantataḥ prakṣubhite vyākule rājakule tasya rājño 'mātyā jānānāstasya munestapaḥprabhāvamāhātmyaṃ tatkṛtaṃ ca rājño dharaṇītalanimajjanaṃ manyamānāḥ purāyamṛṣivarastasya rājño doṣātsarvamidaṃ janapadaṃ nirdahatīti jātabhayāśaṅkāḥ samabhigamya tamṛṣivaramabhipraṇamya kṣamayamāṇāḥ kṛtāñjalayo vijñāpayāmāsuḥ - imāmavasthāṃ gamito 'si yena nṛpeṇe mohādaticāpalena / śāpānalasyendhanatāṃ sa eva prayātu te mā puramasya kṣākṣīḥ (28.59)

।। स्त्रीबालवृद्धातुरविप्रदीनाननागसो नार्हसि दग्धुमत्र । तत्साधु देशं क्षितिपस्य तस्य स्वं चैव धर्मं गुणपक्ष रक्ष ॥ २८.६० ॥

// strībālavṛddhāturavipradīnānanāgaso nārhasi dagdhumatra / tatsādhu deśaṃ kṣitipasya tasya svaṃ caiva dharmaṃ guṇapakṣa rakṣa (28.60)

।। अथैतान् बोधिसत्त्वः समाश्वासयन्नुवाच - मा भैष्ट आयुष्मन्तः । सपाणिपादमसिना कर्णनासमनागसः । छिन्नवान् यो ऽपि तावन्मे वने निवसत सतः ॥ २८.६१ ॥

// athaitān bodhisattvaḥ samāśvāsayannuvāca - mā bhaiṣṭa āyuṣmantaḥ / sapāṇipādamasinā karṇanāsamanāgasaḥ / chinnavān yo 'pi tāvanme vane nivasata sataḥ (28.61)

।। कथं तस्यापि दुःखाय चिन्तयेदपि मद्विधः । चिरं जीवत्वसौ राजा मा चैनं पापमागमत् ॥ २८.६२ ॥

// kathaṃ tasyāpi duḥkhāya cintayedapi madvidhaḥ / ciraṃ jīvatvasau rājā mā cainaṃ pāpamāgamat (28.62)

।। मरणव्याधिदुःखार्ते लोभद्वेषवशीकृते । दग्धे दुश्चरितैः शोच्ये कः कोपं कर्तुमर्हति ॥ २८.६३ ॥

// maraṇavyādhiduḥkhārte lobhadveṣavaśīkṛte / dagdhe duścaritaiḥ śocye kaḥ kopaṃ kartumarhati (28.63)

।। स्याल्लभ्यरूपस्तु यदि क्रमो ऽयं मय्येव पच्येत तदस्य पापम् । दुःखानुबन्धो हि सुखोचितानां भवत्यदीर्घो ऽप्यविषह्यतीक्ष्णः ॥ २८.६४ ॥

// syāllabhyarūpastu yadi kramo 'yaṃ mayyeva pacyeta tadasya pāpam / duḥkhānubandho hi sukhocitānāṃ bhavatyadīrgho 'pyaviṣahyatīkṣṇaḥ (28.64)

।। त्रातुं न शक्यस्तु मया यदेवं विनिर्दहन्नात्महितं स राजा । उत्सृज्य तामात्मगतामशक्तिं राज्ञे करिष्यामि किमित्यसूयाम् ॥ २८.६५ ॥

// trātuṃ na śakyastu mayā yadevaṃ vinirdahannātmahitaṃ sa rājā / utsṛjya tāmātmagatāmaśaktiṃ rājñe kariṣyāmi kimityasūyām (28.65)

।। ऋते ऽपि राज्ञो मरणादिदुःखं जातेन सर्वेण निषेवितव्यम् । जन्मैव तेनात्र न मर्षणीयं तन्नास्ति चेत्किं च कुतश्च दुःखम् ॥ २८.६६ ॥

// ṛte 'pi rājño maraṇādiduḥkhaṃ jātena sarveṇa niṣevitavyam / janmaiva tenātra na marṣaṇīyaṃ tannāsti cetkiṃ ca kutaśca duḥkham (28.66)

।। कल्पाननल्पान् बहुधा विनष्टं शरीरकं जन्मपरंपरासु । जह्यां कथं तत्प्रलये तितिक्षां तृणस्य हेतोरिव रत्नजाटम् ॥ २८.६७ ॥

// kalpānanalpān bahudhā vinaṣṭaṃ śarīrakaṃ janmaparaṃparāsu / jahyāṃ kathaṃ tatpralaye titikṣāṃ tṛṇasya hetoriva ratnajāṭam (28.67)

।। वने वसन् प्रव्रजितप्रतिज्ञः क्षमाभिधायी नचिरान्मरिष्यन् । किमक्षमायां प्रणयं करिष्ये तद्भैष्ट मा स्वस्ति च वो ऽस्तु यात् ॥ २८.६८ ॥

// vane vasan pravrajitapratijñaḥ kṣamābhidhāyī nacirānmariṣyan / kimakṣamāyāṃ praṇayaṃ kariṣye tadbhaiṣṭa mā svasti ca vo 'stu yāt (28.68)

।। इति स मुनिवरो ऽनुशिष्य तान् सममुपनीय च साधुशिष्यताम् । अविचलितधृतिः क्षमाश्रयात्समधिरुरोह दिवं क्षमाश्रयात् ॥ २८.६९ ॥

// iti sa munivaro 'nuśiṣya tān samamupanīya ca sādhuśiṣyatām / avicalitadhṛtiḥ kṣamāśrayātsamadhiruroha divaṃ kṣamāśrayāt (28.69)