29. Jatakamala — chapter 29

।। तदेवं सात्मीभूतक्षमाणां प्रतिसंख्यानमहतां नाविषह्यं नामास्तीति क्षान्तिगुणसंवर्णने मुनिमुपनीय वाच्यम् । चापलाक्षान्तिदोषनिदर्शने राजानमुपनीय कामादिनवकथायामपि वाच्यम् - एवं कामहेतोर्दुश्चरितमासेव्य विनिपातभागिनो भवन्तीति । संपदामनित्यतासंदर्शने चेति । ।। इति क्षान्तिजातकमष्टाविंशतितमम् ।। २९. ब्रह्मजातकम् मिथ्यादृष्टिपरमाण्यवद्यानीति विशेसानुकम्प्याः सतां दृष्टिव्यसनगताः । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलायं भगवान् ध्यानाभ्यासोपचितस्य कुशलस्य कर्मणो विपाकप्रभावाद् ब्रह्मलोके जन्म प्रतिलेभे । तस्य तन्महदपि ध्यानविशेषाधिगतं ब्राह्मं सुखं पूर्वजन्मसु कारुण्यपरिचयान्नैव परहितकरणव्यापारनिरुत्सुकं मनश्चकार । विषयसुखेनापि परां प्रमादवक्तव्यतां व्रजति लोकः । ध्यानसुखैरपि तु सतां न तिरस्क्रियते परहितेच्छा ॥ २९.१ ॥

// tadevaṃ sātmībhūtakṣamāṇāṃ pratisaṃkhyānamahatāṃ nāviṣahyaṃ nāmāstīti kṣāntiguṇasaṃvarṇane munimupanīya vācyam / cāpalākṣāntidoṣanidarśane rājānamupanīya kāmādinavakathāyāmapi vācyam - evaṃ kāmahetorduścaritamāsevya vinipātabhāgino bhavantīti / saṃpadāmanityatāsaṃdarśane ceti / // iti kṣāntijātakamaṣṭāviṃśatitamam // 29. brahmajātakam mithyādṛṣṭiparamāṇyavadyānīti viśesānukampyāḥ satāṃ dṛṣṭivyasanagatāḥ / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilāyaṃ bhagavān dhyānābhyāsopacitasya kuśalasya karmaṇo vipākaprabhāvād brahmaloke janma pratilebhe / tasya tanmahadapi dhyānaviśeṣādhigataṃ brāhmaṃ sukhaṃ pūrvajanmasu kāruṇyaparicayānnaiva parahitakaraṇavyāpāranirutsukaṃ manaścakāra / viṣayasukhenāpi parāṃ pramādavaktavyatāṃ vrajati lokaḥ / dhyānasukhairapi tu satāṃ na tiraskriyate parahitecchā (29.1)

।। अथ कदाचित्स महात्मा करुणाश्रयभूतं विविधदूःखव्यसनशतोपसृष्टमुत्क्लिष्टव्यापादविहिंसाकामधातुं कामधातुं व्यलोकयन् ददर्श विदेहराजमङ्गदिन्नं नाम कुमित्रसंपर्कदोषादसन्मनस्कारपरिचयाच्च मिथ्यादृष्टिगहने परिभ्रमन्तम् । नास्ति परलोकः, कुतः शुभशुभानां कर्मणां विपाक इत्येवं स निश्चयमुपेत्य प्रशान्तधर्मक्रियौत्सुक्यः प्रदानशीलादिसुकृतप्रतिपत्तिविमुखः संरूढपरिभवबुद्धिर्धार्मिकेष्वश्रद्धारूक्षमतिर्धर्मशास्त्रेषु परिहासचित्तः पर्लोककथासु शिथिलविनयोपचारगौरवबहुमानः श्रमणब्राह्मणेषु कामसुखपरायणो बभूव । शुभाशुभं कर्म सुखासुखोदयं ध्रुवं परत्रेति विरूढनिश्चयः । अपास्य पाप यतते शुभाश्रयो यथेष्टमश्रद्धतया तु गम्यते ॥ २९.२ ॥

// atha kadācitsa mahātmā karuṇāśrayabhūtaṃ vividhadūḥkhavyasanaśatopasṛṣṭamutkliṣṭavyāpādavihiṃsākāmadhātuṃ kāmadhātuṃ vyalokayan dadarśa videharājamaṅgadinnaṃ nāma kumitrasaṃparkadoṣādasanmanaskāraparicayācca mithyādṛṣṭigahane paribhramantam / nāsti paralokaḥ, kutaḥ śubhaśubhānāṃ karmaṇāṃ vipāka ityevaṃ sa niścayamupetya praśāntadharmakriyautsukyaḥ pradānaśīlādisukṛtapratipattivimukhaḥ saṃrūḍhaparibhavabuddhirdhārmikeṣvaśraddhārūkṣamatirdharmaśāstreṣu parihāsacittaḥ parlokakathāsu śithilavinayopacāragauravabahumānaḥ śramaṇabrāhmaṇeṣu kāmasukhaparāyaṇo babhūva / śubhāśubhaṃ karma sukhāsukhodayaṃ dhruvaṃ paratreti virūḍhaniścayaḥ / apāsya pāpa yatate śubhāśrayo yatheṣṭamaśraddhatayā tu gamyate (29.2)

।। अथ स महात्मा देवर्षिस्तस्य राज्ञस्तेन दृष्टिव्यसनोपनिपातेनापायिकेन लोकानर्थाकरभूतेन समावर्जितानुकम्पस्तस्य राज्ञो विषयसुखाकलितमतेः श्रीमति प्रविविक्ते विमानदेशे ऽवतिष्ठमानस्याभिज्वलन् ब्रह्मलोकात्पुरस्तात्समवततार । अथ स राजा तमग्निस्कन्धमिव ज्वलन्तं विद्युत्समूहमिव चावभासमानं दिनकरकीरणसंघातमिव च परया दीप्त्या विरोचमानमभिवीक्ष्य तत्तेजसाभिभूतमतिः ससंभ्रमः प्राञ्जलिरेन प्रत्युत्थाय सबहुमानमुदीक्षमाण इत्युवाच - करोति ते भूरिव संपरिग्रहं नभो ऽपि पद्मोपमपाद पादयोः । विभासि सौरीमिव चोद्वहन् प्रभां विलोचनानन्दनरूप को भवान् ॥ २९.३ ॥

// atha sa mahātmā devarṣistasya rājñastena dṛṣṭivyasanopanipātenāpāyikena lokānarthākarabhūtena samāvarjitānukampastasya rājño viṣayasukhākalitamateḥ śrīmati pravivikte vimānadeśe 'vatiṣṭhamānasyābhijvalan brahmalokātpurastātsamavatatāra / atha sa rājā tamagniskandhamiva jvalantaṃ vidyutsamūhamiva cāvabhāsamānaṃ dinakarakīraṇasaṃghātamiva ca parayā dīptyā virocamānamabhivīkṣya tattejasābhibhūtamatiḥ sasaṃbhramaḥ prāñjalirena pratyutthāya sabahumānamudīkṣamāṇa ityuvāca - karoti te bhūriva saṃparigrahaṃ nabho 'pi padmopamapāda pādayoḥ / vibhāsi saurīmiva codvahan prabhāṃ vilocanānandanarūpa ko bhavān (29.3)

।। बोधिसत्त्व उवाच - जित्वा दृप्तौ शास्त्रवमुख्याविव संख्ये रागद्वेषौ चित्तसमादानबलेन । ब्राह्मं लोकं ये ऽभिगता भूमिप तेषां देवर्षीणामन्यतमं मां त्वमवेहि ॥ २९.४ ॥

// bodhisattva uvāca - jitvā dṛptau śāstravamukhyāviva saṃkhye rāgadveṣau cittasamādānabalena / brāhmaṃ lokaṃ ye 'bhigatā bhūmipa teṣāṃ devarṣīṇāmanyatamaṃ māṃ tvamavehi (29.4)

।। इत्युक्ते स राजा स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं पाद्यार्घ्यसत्कारमस्मै समुपहृत्य सविस्मयमेनमभिवीक्षमाण उवाच - आश्चर्यरूपः खलु ते महर्षे ऋद्धिप्रभावः । प्रासादभित्तिष्वविषज्यमानश्चंक्रम्यसे व्योम्नि यथैव भूमौ । शतह्रदोन्मेषसमृद्धदीप्ते प्रचक्ष्व तत्केन तवेयमृद्धिः ॥ २९.५ ॥

// ityukte sa rājā svāgatādipriyavacanapuraḥsaraṃ pādyārghyasatkāramasmai samupahṛtya savismayamenamabhivīkṣamāṇa uvāca - āścaryarūpaḥ khalu te maharṣe ṛddhiprabhāvaḥ / prāsādabhittiṣvaviṣajyamānaścaṃkramyase vyomni yathaiva bhūmau / śatahradonmeṣasamṛddhadīpte pracakṣva tatkena taveyamṛddhiḥ (29.5)

।। बोधिसत्त्व उवाच - ध्यानस्य शीलस्य च निर्मलस्य वरस्य चैवेन्द्रियसंवरस्य । सात्मीकृतस्यान्यभवेषु राजन्नेवंप्रकारा फलसिद्धिरेषा ॥ २९.६ ॥

// bodhisattva uvāca - dhyānasya śīlasya ca nirmalasya varasya caivendriyasaṃvarasya / sātmīkṛtasyānyabhaveṣu rājannevaṃprakārā phalasiddhireṣā (29.6)

।। राजोवाच - किं सत्यमेवेदमस्ति परलोक इति? ब्रह्मोवाच - आम । अस्ति महाराज परलोकः । राजोवाच - कथं पुनरिदं मार्ष शक्यमस्माभिरपि श्रद्धातुं स्यात्? बोधिसत्त्व उवाच - स्थूलमेतन्महाराज प्रत्यक्षादिप्रमाणयुक्तिग्राह्यमाप्तजननिदर्शितक्रमं परीक्षाक्रमगम्यं च । पश्यतु भवान् । चन्द्रार्कनक्षत्रविभूषणा द्यौस्तिर्यग्विकल्पाश्च बहुप्रकाराः । प्रत्यक्षरूपः परलोक एष मा ते ऽत्र संदेहजडा मतिर्भूत् ॥ २९.७ ॥

// rājovāca - kiṃ satyamevedamasti paraloka iti? brahmovāca - āma / asti mahārāja paralokaḥ / rājovāca - kathaṃ punaridaṃ mārṣa śakyamasmābhirapi śraddhātuṃ syāt? bodhisattva uvāca - sthūlametanmahārāja pratyakṣādipramāṇayuktigrāhyamāptajananidarśitakramaṃ parīkṣākramagamyaṃ ca / paśyatu bhavān / candrārkanakṣatravibhūṣaṇā dyaustiryagvikalpāśca bahuprakārāḥ / pratyakṣarūpaḥ paraloka eṣa mā te 'tra saṃdehajaḍā matirbhūt (29.7)

।। जातिस्मराः सन्ति च तत्र तत्र ध्यानाभियोगात्स्मृतिपाटवाच्च । अतो ऽपि लोकः परतो ऽनुमेयः साक्ष्यं च नन्वत्र कृतं मयैव ॥ २९.८ ॥

// jātismarāḥ santi ca tatra tatra dhyānābhiyogātsmṛtipāṭavācca / ato 'pi lokaḥ parato 'numeyaḥ sākṣyaṃ ca nanvatra kṛtaṃ mayaiva (29.8)

।। यद्बुद्धिपूर्वैव च बुद्धिसिद्धिर्लोकः परो ऽस्तीति ततो ऽप्यवेहि । आद्या हि या गर्भगतस्य बुद्धिः सानन्तरं पूर्वकजन्मबुद्धेः ॥ २९.९ ॥

// yadbuddhipūrvaiva ca buddhisiddhirlokaḥ paro 'stīti tato 'pyavehi / ādyā hi yā garbhagatasya buddhiḥ sānantaraṃ pūrvakajanmabuddheḥ (29.9)

।। ज्ञेयावबोधं च वदन्ति बुद्धिं जन्मादिबुद्धेर्विषयो ऽस्ति तस्मात् । न चैहिको ऽसौ नयनाद्यभावात्सिद्धौ यदियस्तु परः स लोकः ॥ २९.१० ॥

// jñeyāvabodhaṃ ca vadanti buddhiṃ janmādibuddherviṣayo 'sti tasmāt / na caihiko 'sau nayanādyabhāvātsiddhau yadiyastu paraḥ sa lokaḥ (29.10)

।। पित्र्यं स्वभावं व्यतिरिच्य दृष्टः शीलादिभेदश्च यतः प्रजानाम् । नाकस्मिकस्यास्ति च यत्प्रसिद्धिर्जात्यन्तराभ्यासमयः स तस्मात् ॥ २९.११ ॥

// pitryaṃ svabhāvaṃ vyatiricya dṛṣṭaḥ śīlādibhedaśca yataḥ prajānām / nākasmikasyāsti ca yatprasiddhirjātyantarābhyāsamayaḥ sa tasmāt (29.11)

।। पटुत्वहीने ऽपि मतिप्रभावे जडप्रकारेष्वपि चेन्द्रियेषु । विनोपदेशात्प्रतिपद्यते यत्प्रसूतमात्रः स्तनपानयत्नम् ॥ २९.१२ ॥

// paṭutvahīne 'pi matiprabhāve jaḍaprakāreṣvapi cendriyeṣu / vinopadeśātpratipadyate yatprasūtamātraḥ stanapānayatnam (29.12)

।। आहारयोग्यासु कृतश्रमत्वं तद्दर्शयत्यस्य भवान्तरेषु । अभ्याससिद्धिर्हि पटुकरोति शिक्षागणं कर्मसु तेषु तेषु ॥ २९.१३ ॥

// āhārayogyāsu kṛtaśramatvaṃ taddarśayatyasya bhavāntareṣu / abhyāsasiddhirhi paṭukaroti śikṣāgaṇaṃ karmasu teṣu teṣu (29.13)

।। तत्र चेत्परलोकसंप्रत्ययापरिचयात्स्यादियमाशङ्का भवतः - यत्संकुचन्ति विकसन्ति च अप्ङ्कजाति कामं तदन्यभवचेष्टिसिद्धिरेषा । नो चेत्तदिष्टमथ किं स्तनपानयत्नं जात्यन्तरीयकपरिश्रमजं करोषि ॥ २९.१४ ॥

// tatra cetparalokasaṃpratyayāparicayātsyādiyamāśaṅkā bhavataḥ - yatsaṃkucanti vikasanti ca apṅkajāti kāmaṃ tadanyabhavaceṣṭisiddhireṣā / no cettadiṣṭamatha kiṃ stanapānayatnaṃ jātyantarīyakapariśramajaṃ karoṣi (29.14)

।। सा चाशङ्का नानुविधेया नियमानियमदर्शनात्प्रयत्नानुपपत्त्युपपत्तिभ्यां च । दृष्टो हि कालनियमः कमलप्रबोधे संमीलने च न पुनः स्तनपानयत्ने । यत्नश्च नास्ति कमले स्तनपे तु दृष्टः सूर्यप्रभाव इति पद्मविकासहेतुः ॥ २९.१५ ॥

// sā cāśaṅkā nānuvidheyā niyamāniyamadarśanātprayatnānupapattyupapattibhyāṃ ca / dṛṣṭo hi kālaniyamaḥ kamalaprabodhe saṃmīlane ca na punaḥ stanapānayatne / yatnaśca nāsti kamale stanape tu dṛṣṭaḥ sūryaprabhāva iti padmavikāsahetuḥ (29.15)

।। तदेवं महाराज सम्यगुपपरीक्षमाणेन शक्यमेतच्छ्रद्धातुम् - अस्ति परलोक इति । अथ स राजा मिथ्यादृष्टिपरिग्रहाभिनिविष्टबुद्धित्वादुपचितपापत्वाच्च तां परलोककथां श्रुत्वा असुखायमान उवाच - भो महर्षे, लोकः परो यदि न बालविभीषिकैषा ग्राह्यं मयैतदिति वा यदि मन्यसे त्वम् । तेनेह नः प्रदिश निष्कशतानि पञ्च तत्ते सहस्रमहमन्यभवे प्रदास्ये ॥ २९.१६ ॥

// tadevaṃ mahārāja samyagupaparīkṣamāṇena śakyametacchraddhātum - asti paraloka iti / atha sa rājā mithyādṛṣṭiparigrahābhiniviṣṭabuddhitvādupacitapāpatvācca tāṃ paralokakathāṃ śrutvā asukhāyamāna uvāca - bho maharṣe, lokaḥ paro yadi na bālavibhīṣikaiṣā grāhyaṃ mayaitaditi vā yadi manyase tvam / teneha naḥ pradiśa niṣkaśatāni pañca tatte sahasramahamanyabhave pradāsye (29.16)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तदस्य प्रागल्भ्यपरिचयनिर्विशङ्कं मिथ्यादृष्टिविषोद्गारभूतमसमुदाचारवचनं युक्तेनेव क्रमेण प्रत्युवाच - इहापि तावद्धनसंपदर्थिनः प्रयुञ्जते नैव धनं दुरात्मनि । न घस्मरे नानिपुणे न चालसे गतं हि यत्तत्र तदन्तमेति तत् ॥ २९.१७ ॥

// atha bodhisattvastadasya prāgalbhyaparicayanirviśaṅkaṃ mithyādṛṣṭiviṣodgārabhūtamasamudācāravacanaṃ yukteneva krameṇa pratyuvāca - ihāpi tāvaddhanasaṃpadarthinaḥ prayuñjate naiva dhanaṃ durātmani / na ghasmare nānipuṇe na cālase gataṃ hi yattatra tadantameti tat (29.17)

।। यमेव पश्यन्ति तु सव्यपत्रपं शमाभिजातं व्यवहारनैपुणम् । ऋणं प्रयच्छन्ति रहो ऽपि तद्विधे तदर्पणं ह्यभ्युदयावहं धनम् ॥ २९.१८ ॥

// yameva paśyanti tu savyapatrapaṃ śamābhijātaṃ vyavahāranaipuṇam / ṛṇaṃ prayacchanti raho 'pi tadvidhe tadarpaṇaṃ hyabhyudayāvahaṃ dhanam (29.18)

।। क्रमश्च तावद्विध एव गम्यतामृणप्रयोगे नृप पारलौकिके । त्वयि त्वसद्दर्शनदुष्टचेष्टिते धनप्रयोगस्य गतिर्न विद्यते ॥ २९.१९ ॥

// kramaśca tāvadvidha eva gamyatāmṛṇaprayoge nṛpa pāralaukike / tvayi tvasaddarśanaduṣṭaceṣṭite dhanaprayogasya gatirna vidyate (29.19)

।। कुदृष्टिदोषप्रभवैर्हि दारुणैर्निपातितं त्वां नरके स्वकर्मभिः । विचेतसं निष्कसहस्रकारणाद्रुजातुरं कः प्रतिचोदयेत्ततः ॥ २९.२० ॥

// kudṛṣṭidoṣaprabhavairhi dāruṇairnipātitaṃ tvāṃ narake svakarmabhiḥ / vicetasaṃ niṣkasahasrakāraṇādrujāturaṃ kaḥ praticodayettataḥ (29.20)

।। न तत्र चन्द्रार्ककरैर्दिगङ्गना विभान्ति संक्षिप्ततमो ऽवगुण्ठनाः । न चैव तारागणभूषणं नभः सरः प्रबुद्धैः कुमुदैरिवेक्ष्यते ॥ २९.२१ ॥

// na tatra candrārkakarairdigaṅganā vibhānti saṃkṣiptatamo 'vaguṇṭhanāḥ / na caiva tārāgaṇabhūṣaṇaṃ nabhaḥ saraḥ prabuddhaiḥ kumudairivekṣyate (29.21)

।। परत्र यस्मिन्निवसन्ति नास्तिका घनं तमस्तत्र हिमश्च मारुतः । करोति यो ऽस्तीन्यपि दारयन् रुजं तमात्मवान् कः प्रविशेद्धनेप्सया ॥ २९.२२ ॥

// paratra yasminnivasanti nāstikā ghanaṃ tamastatra himaśca mārutaḥ / karoti yo 'stīnyapi dārayan rujaṃ tamātmavān kaḥ praviśeddhanepsayā (29.22)

।। धनान्धकारे पटुधूमदुर्दिने भ्रमन्ति केचिन्नरकोदरे चिरम् । स्ववध्रचीरप्रविकर्षणातुराः परस्परप्रस्खलनार्तनादिनः ॥ २९.२३ ॥

// dhanāndhakāre paṭudhūmadurdine bhramanti kecinnarakodare ciram / svavadhracīrapravikarṣaṇāturāḥ parasparapraskhalanārtanādinaḥ (29.23)

।। विशीर्यमाणैश्चर्णैर्मुहुर्महुर्ज्वलत्कुकूले नरके तथापरे । दिशः प्रधावन्ति तदुन्मुमुक्षया न चान्तमायान्त्यशुभस्य नायुषः ॥ २९.२४ ॥

// viśīryamāṇaiścarṇairmuhurmahurjvalatkukūle narake tathāpare / diśaḥ pradhāvanti tadunmumukṣayā na cāntamāyāntyaśubhasya nāyuṣaḥ (29.24)

।। आतक्ष्य तक्षाण इवापरेषां गात्रानि रौद्रा विनियम्य याम्याः । निस्तक्ष्णुवन्त्येव शिताग्रशस्त्राः सार्द्रेषु दारुष्विव लब्धहर्षाः ॥ २९.२५ ॥

// ātakṣya takṣāṇa ivāpareṣāṃ gātrāni raudrā viniyamya yāmyāḥ / nistakṣṇuvantyeva śitāgraśastrāḥ sārdreṣu dāruṣviva labdhaharṣāḥ (29.25)

।। समुत्कृत्तसर्वत्वचो वेदनार्ता विमांसीकृताः केचिदप्यस्थिशेषाः । न चायान्ति नाशंधृता दुष्कृतैः स्वैस्तथा चापरे खण्डशश्छिद्यमानाः ॥ २९.२६ ॥

// samutkṛttasarvatvaco vedanārtā vimāṃsīkṛtāḥ kecidapyasthiśeṣāḥ / na cāyānti nāśaṃdhṛtā duṣkṛtaiḥ svaistathā cāpare khaṇḍaśaśchidyamānāḥ (29.26)

।। ज्वलितपृथुखलीनपूर्णवक्त्राः स्थिरदहनासु महीष्वयोमयीषु । ज्वलनकपिलयोक्त्रतोत्रवश्याश्चिरमपरे वलतो रथान् वहन्ति ॥ २९.२७ ॥

// jvalitapṛthukhalīnapūrṇavaktrāḥ sthiradahanāsu mahīṣvayomayīṣu / jvalanakapilayoktratotravaśyāściramapare valato rathān vahanti (29.27)

।। संघातपर्वतसमागमपिष्टदेहाः । केचित्तदाक्रमणचूर्णितमूर्तयो ऽपि । दुःखे महत्यविकले ऽपि च नो म्रियन्ते यावत्परिक्षयमुपैति न कर्म पापम् ॥ २९.२८ ॥

// saṃghātaparvatasamāgamapiṣṭadehāḥ / kecittadākramaṇacūrṇitamūrtayo 'pi / duḥkhe mahatyavikale 'pi ca no mriyante yāvatparikṣayamupaiti na karma pāpam (29.28)

।। द्रोणिषु केचिज्ज्वलनोज्ज्वलासु लौहैर्महद्भिर्मुसलैर्ज्वलद्भिः । समानि पञ्चापि समाशतानि संचूर्ण्यमाना विसृजन्ति नासून् ॥ २९.२९ ॥

// droṇiṣu kecijjvalanojjvalāsu lauhairmahadbhirmusalairjvaladbhiḥ / samāni pañcāpi samāśatāni saṃcūrṇyamānā visṛjanti nāsūn (29.29)

।। तीक्ष्णायसज्वलितकण्टककर्कशेषु तप्तेषु विद्रुमनिभेष्वपरे द्रुमेषु । पाट्यन्त ऊर्ध्वमध एव च कृष्यमाणाः क्रूरै रवैरपुरुषैः पुरुषैर्यमस्य ॥ २९.३० ॥

// tīkṣṇāyasajvalitakaṇṭakakarkaśeṣu tapteṣu vidrumanibheṣvapare drumeṣu / pāṭyanta ūrdhvamadha eva ca kṛṣyamāṇāḥ krūrai ravairapuruṣaiḥ puruṣairyamasya (29.30)

।। ज्वलितेषु तप्ततपनीयनिभेष्वङ्गारराशिषु महत्स्वपरे । उपभुञ्जते स्वचरितस्य फलं विस्पन्दितारसितमत्रबलाः ॥ २९.३१ ॥

// jvaliteṣu taptatapanīyanibheṣvaṅgārarāśiṣu mahatsvapare / upabhuñjate svacaritasya phalaṃ vispanditārasitamatrabalāḥ (29.31)

।। केचित्तीक्ष्णैः शङ्कशतैराततजिह्वा ज्वालामालादीप्ततरायां वसुधायाम् । रारट्यन्ते तीव्ररुजाविष्टशरीराः प्रत्याय्यन्ते ते च तदानीं परलोकम् ॥ २९.३२ ॥

// kecittīkṣṇaiḥ śaṅkaśatairātatajihvā jvālāmālādīptatarāyāṃ vasudhāyām / rāraṭyante tīvrarujāviṣṭaśarīrāḥ pratyāyyante te ca tadānīṃ paralokam (29.32)

।। आवेष्ट्यन्ते लोहपट्टैर्ज्वलद्भिर्निष्काथ्यन्ते लोहकुम्भीष्वथान्ये । केचित्तीक्ष्णैः शस्त्रवर्षैः क्षताङ्गा निस्त्वङ्मांसा व्यालसंघैः क्रियन्ते ॥ २९.३३ ॥

// āveṣṭyante lohapaṭṭairjvaladbhirniṣkāthyante lohakumbhīṣvathānye / kecittīkṣṇaiḥ śastravarṣaiḥ kṣatāṅgā nistvaṅmāṃsā vyālasaṃghaiḥ kriyante (29.33)

।। केचित्क्लान्ता वह्निसंस्पर्शतीक्ष्णं क्षारं तोयं वैतरण्यां विशन्ति । संशीर्यन्ते यत्र मांसानि तेषां नो तु प्राणा दुष्कृतैर्धार्यमाणा ॥ २९.३४ ॥

// kecitklāntā vahnisaṃsparśatīkṣṇaṃ kṣāraṃ toyaṃ vaitaraṇyāṃ viśanti / saṃśīryante yatra māṃsāni teṣāṃ no tu prāṇā duṣkṛtairdhāryamāṇā (29.34)

।। अशुचिकुणपमभ्युपेयिवांसो ह्रदमिव दाहपरिश्रमार्तचित्ताः । अतुलमनुभवन्ति तत्र दुःखं क्रिमिशतजर्जरितास्थिभिः शरीरैः ॥ २९.३५ ॥

// aśucikuṇapamabhyupeyivāṃso hradamiva dāhapariśramārtacittāḥ / atulamanubhavanti tatra duḥkhaṃ krimiśatajarjaritāsthibhiḥ śarīraiḥ (29.35)

।। ज्वलनपरिगता ज्वलच्छरीराश्चिरमपरे ऽनुभवन्ति दाहदुःखम् । ज्वलनपरिगतायसप्रकाशाः स्वकृतधृता न च भस्मसाद्भवन्ति ॥ २९.३६ ॥

// jvalanaparigatā jvalaccharīrāściramapare 'nubhavanti dāhaduḥkham / jvalanaparigatāyasaprakāśāḥ svakṛtadhṛtā na ca bhasmasādbhavanti (29.36)

।। पाट्यन्ते क्रकचैर्ज्वलद्भिरपरे केचिन्निशातैः क्षुरैः केचिन्मुद्गरवेगपिष्टशिरसः कूजन्ति शोकातुराः । पच्यन्ते पृथुशूलभिन्नवपुषः केचिद्विधूमे ऽनले पाय्यन्ते ज्वलिताग्निवर्णमपरे लौहं रसन्तो रसम् ॥ २९.३७ ॥

// pāṭyante krakacairjvaladbhirapare kecinniśātaiḥ kṣuraiḥ kecinmudgaravegapiṣṭaśirasaḥ kūjanti śokāturāḥ / pacyante pṛthuśūlabhinnavapuṣaḥ kecidvidhūme 'nale pāyyante jvalitāgnivarṇamapare lauhaṃ rasanto rasam (29.37)

।। अपरे श्वभिर्भृशबलैः शबलैरभिपत्य तीक्ष्णदशनैर्दशनैः । परिलुप्तमांसतनवस्तनवः प्रपतन्ति दीनविरुता विरुताः ॥ २९.३८ ॥

// apare śvabhirbhṛśabalaiḥ śabalairabhipatya tīkṣṇadaśanairdaśanaiḥ / pariluptamāṃsatanavastanavaḥ prapatanti dīnavirutā virutāḥ (29.38)

।। एवंप्रकारमसुखं निरयेषु घोरं प्राप्तो भविष्यति (भवान्) स्वकृतप्रणुन्नः । शोकातुरं श्रमविषादपरीतचित्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् ॥ २९.३९ ॥

// evaṃprakāramasukhaṃ nirayeṣu ghoraṃ prāpto bhaviṣyati (bhavān) svakṛtapraṇunnaḥ / śokāturaṃ śramaviṣādaparītacittaṃ yācedṛṇaṃ ka iva nāma tadā bhavantam (29.39)

।। लौहीषु दुर्जनकलेवरसंकुलासु कुम्भीष्वभिज्वलितवह्निदुरासदासु । प्रक्वाथवेगवशगं विवशं भ्रमन्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् ॥ २९.४० ॥

// lauhīṣu durjanakalevarasaṃkulāsu kumbhīṣvabhijvalitavahnidurāsadāsu / prakvāthavegavaśagaṃ vivaśaṃ bhramantaṃ yācedṛṇaṃ ka iva nāma tadā bhavantam (29.40)

।। यच्चायसज्वलितकिलनिबद्धदेहं निर्धूमवह्निकपिले वसुधातले वा । निर्दह्यमानवपुषं करुणं रुदन्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् ॥ २९.४१ ॥

// yaccāyasajvalitakilanibaddhadehaṃ nirdhūmavahnikapile vasudhātale vā / nirdahyamānavapuṣaṃ karuṇaṃ rudantaṃ yācedṛṇaṃ ka iva nāma tadā bhavantam (29.41)

।। प्राप्तं पराभवं तं दुःखानि महान्ति कस्तदानुभवन्तम् । याचेदृणं भवन्तं प्रतिवचनमपि प्रदातुमप्रभवन्तम् ॥ २९.४२ ॥

// prāptaṃ parābhavaṃ taṃ duḥkhāni mahānti kastadānubhavantam / yācedṛṇaṃ bhavantaṃ prativacanamapi pradātumaprabhavantam (29.42)

।। विशस्यमानं हिममारुतेन वा निकूजितव्ये ऽपि विपन्नविक्रमम् । विदार्यमाण भृशमार्तिनादिनं परत्र कस्त्वार्हति याचितुं धनम् ॥ २९.४३ ॥

// viśasyamānaṃ himamārutena vā nikūjitavye 'pi vipannavikramam / vidāryamāṇa bhṛśamārtinādinaṃ paratra kastvārhati yācituṃ dhanam (29.43)

।। विहिंस्यमान पुरुषैर्यमस्य वा विचेष्टमानं ज्वलिते ऽथवानले । श्ववायसैर्व्याहृतमांसशोणितं परत्र कस्त्वा धनयाच्ञया तुदेत् ॥ २९.४४ ॥

// vihiṃsyamāna puruṣairyamasya vā viceṣṭamānaṃ jvalite 'thavānale / śvavāyasairvyāhṛtamāṃsaśoṇitaṃ paratra kastvā dhanayācñayā tudet (29.44)

।। वधविकर्तनताडनपाटनैर्दहनतक्षणपेषाणभेदनैः । विशसनैर्विविधैश्च सदातुरः कथमृणं प्रतिदास्यसि मे तदा ॥ २९.४५ ॥

// vadhavikartanatāḍanapāṭanairdahanatakṣaṇapeṣāṇabhedanaiḥ / viśasanairvividhaiśca sadāturaḥ kathamṛṇaṃ pratidāsyasi me tadā (29.45)

।। अथ स राजा, तां निरयकथामतिभीषणां समुपश्रुत्य जातसंवेगस्त्यक्तमिथ्यादृष्ट्यनुरागो लब्धसंप्रत्ययः परलोके, तमृषिवरं प्रणम्योवाच - निशम्य तावन्नरेषु यातनां भयादिदं विद्रवतीव मे मनः । कथं भविष्यामि न तां समेयिवान् वितक्रवह्निर्दहतीव मां पुनः ॥ २९.४६ ॥

// atha sa rājā, tāṃ nirayakathāmatibhīṣaṇāṃ samupaśrutya jātasaṃvegastyaktamithyādṛṣṭyanurāgo labdhasaṃpratyayaḥ paraloke, tamṛṣivaraṃ praṇamyovāca - niśamya tāvannareṣu yātanāṃ bhayādidaṃ vidravatīva me manaḥ / kathaṃ bhaviṣyāmi na tāṃ sameyivān vitakravahnirdahatīva māṃ punaḥ (29.46)

।। मया ह्यसद्दर्शननष्टचेतसा कुवर्मना यातमदीर्घदर्शिना । तदत्र मे साधुगतिर्गतिर्भवान् परायणं त्वं शरणं च मे मुने ॥ २९.४७ ॥

// mayā hyasaddarśananaṣṭacetasā kuvarmanā yātamadīrghadarśinā / tadatra me sādhugatirgatirbhavān parāyaṇaṃ tvaṃ śaraṇaṃ ca me mune (29.47)

।। यथैव मे दृष्टितमस्त्वयोद्धृतं दिवाकरेणेव समुद्यता तमः । तथैव मार्गं त्वमृषे प्रचक्ष्व मे भजेय येनाहमितो न दुर्गतिम् ॥ २९.४८ ॥

// yathaiva me dṛṣṭitamastvayoddhṛtaṃ divākareṇeva samudyatā tamaḥ / tathaiva mārgaṃ tvamṛṣe pracakṣva me bhajeya yenāhamito na durgatim (29.48)

।। अथैनं बोधिसत्त्वः संविग्नमानसमृजूभूतदृष्टिं धर्मप्रतिपत्तिपात्रभूतमवेक्ष्य पितेव पुत्रमाचार्य इव च शिष्यमनुकम्पमान इति समनुशशास - सुशिष्यवृत्त्या श्रमणद्विजेषु पूर्वे गुणप्रेम यथा विचक्रुः । नृपाः स्ववृत्त्या च दयां प्रजासु कीर्तिक्षमः स त्रिदिवस्य पन्थाः ॥ २९.४९ ॥

// athainaṃ bodhisattvaḥ saṃvignamānasamṛjūbhūtadṛṣṭiṃ dharmapratipattipātrabhūtamavekṣya piteva putramācārya iva ca śiṣyamanukampamāna iti samanuśaśāsa - suśiṣyavṛttyā śramaṇadvijeṣu pūrve guṇaprema yathā vicakruḥ / nṛpāḥ svavṛttyā ca dayāṃ prajāsu kīrtikṣamaḥ sa tridivasya panthāḥ (29.49)

।। अधर्ममस्माद् भृशदुर्जयं जयन् कदर्यभावं च दुरुतरं तरन् । उपैहि रत्नातिशयोज्ज्वलं ज्वलन् दिवस्पतेः काञ्चनगोपुरं पुरम् ॥ २९.५० ॥

// adharmamasmād bhṛśadurjayaṃ jayan kadaryabhāvaṃ ca durutaraṃ taran / upaihi ratnātiśayojjvalaṃ jvalan divaspateḥ kāñcanagopuraṃ puram (29.50)

।। मनस्यसद्दर्शनसंस्तुते ऽस्तु ते रुचिस्थिरं सज्जनसंमतं मतम् । जहीहि तं बालिशरञ्जनैजनैः प्रवेदितो ऽधर्मविनिश्चयश्च यः ॥ २९.५१ ॥

// manasyasaddarśanasaṃstute 'stu te rucisthiraṃ sajjanasaṃmataṃ matam / jahīhi taṃ bāliśarañjanaijanaiḥ pravedito 'dharmaviniścayaśca yaḥ (29.51)

।। त्वया हि सद्दर्शनसाधुनाधुना नरेन्द्र वृत्तेन यियासता सता । यदैव चित्ते गुणरूक्षता क्षता तदैव ते मार्गकृतास्पदं पदम् ॥ २९.५२ ॥

// tvayā hi saddarśanasādhunādhunā narendra vṛttena yiyāsatā satā / yadaiva citte guṇarūkṣatā kṣatā tadaiva te mārgakṛtāspadaṃ padam (29.52)

।। कुरुष्व तस्माद् गुणसाधनं धनं शिवां च लोके स्वहितोदयां दयाम् । स्थिरं च शीलेन्द्रियसंवरं वरं परत्र हि स्यादशिवं न तेन ते ॥ २९.५३ ॥

// kuruṣva tasmād guṇasādhanaṃ dhanaṃ śivāṃ ca loke svahitodayāṃ dayām / sthiraṃ ca śīlendriyasaṃvaraṃ varaṃ paratra hi syādaśivaṃ na tena te (29.53)

।। स्वपुण्यलक्ष्म्या नृप दीप्तयाप्तया सुकृत्सु शुक्लत्वमनोज्ञयाज्ञया । चरात्मनो ऽर्थप्रतिसंहितं हितं जगद्व्यथां कीर्तिमनोहरं हरन् ॥ २९.५४ ॥

// svapuṇyalakṣmyā nṛpa dīptayāptayā sukṛtsu śuklatvamanojñayājñayā / carātmano 'rthapratisaṃhitaṃ hitaṃ jagadvyathāṃ kīrtimanoharaṃ haran (29.54)

।। त्वमत्र सन्मानससारथी रथी स्व एव देहो गुणसूरथो रथः । अरूक्षताक्षो दमदानचक्रवान् समन्वितः पुण्यमनीषयेषया ॥ २९.५५ ॥

// tvamatra sanmānasasārathī rathī sva eva deho guṇasūratho rathaḥ / arūkṣatākṣo damadānacakravān samanvitaḥ puṇyamanīṣayeṣayā (29.55)

।। यतेन्द्रियाश्वः स्मृतिरश्मिसंपदा मतिप्रतोदः श्रुतिविस्तरायुधः । ह्रयुपस्करः संनतिचारुकूबरः क्षमायुगो दाक्षगतिर्धृतिस्थिरः ॥ २९.५६ ॥

// yatendriyāśvaḥ smṛtiraśmisaṃpadā matipratodaḥ śrutivistarāyudhaḥ / hrayupaskaraḥ saṃnaticārukūbaraḥ kṣamāyugo dākṣagatirdhṛtisthiraḥ (29.56)

।। असद्वचःसंयमनादकूजनो मनोज्ञवाङ् मन्दगभीरनिस्वनः । अमुक्तसंधिर्नियमाविखण्डनादसत्क्रियाजिह्मविवर्जनार्जवः ॥ २९.५७ ॥

// asadvacaḥsaṃyamanādakūjano manojñavāṅ mandagabhīranisvanaḥ / amuktasaṃdhirniyamāvikhaṇḍanādasatkriyājihmavivarjanārjavaḥ (29.57)

।। अनेन यानेन यशःपताकिना दयानुयात्रेण शमोच्चकेतुना । चरन् परात्मार्थममोहभास्वता न जातु राजन्निरयं गमिष्यसि ॥ २९.५८ ॥

// anena yānena yaśaḥpatākinā dayānuyātreṇa śamoccaketunā / caran parātmārthamamohabhāsvatā na jātu rājannirayaṃ gamiṣyasi (29.58)