31. Jatakamala — chapter 31

।। अथ ते पुरुषाः कान्तारनिस्तारणापेक्षया तस्य द्विरदपतेरभिप्रायमनुस्मरन्तस्तद्वचनमप्रतिक्षिप्य तस्य महासत्त्वस्य मांसान्यादाय दृतिभिरिव च तदन्त्रैः सलिलं तत्प्रदर्शितया दिशा स्वस्ति तस्मात्कान्ताराद्विनिर्ययुः । तदेवं परिहितोदर्कं दुःखमपि साधवो लाभमिव बहु मन्यन्ते, इति साधु जनप्रशंसायां वाच्यम् । तथागतवर्णे ऽपि, सत्कृत्य धर्मश्रवणे च भद्रप्रकृतिनिष्पादनवर्णे ऽपि वाच्यम् - एवं भद्रा प्रकृतिरभ्यस्ता जन्मान्तरेष्वनुवर्तत इति । त्यागपरिचयगुणनिदर्शने ऽपि वाच्यम् - एवं द्रव्यत्यागपरिचयादात्मस्नेहपरित्यागमप्यकृच्छ्रेण करोतीति । यच्चोक्तं भगवत परिनिर्वाणसमये समुपस्थितेषु दिव्यकुसुमवादित्रादिषु - न खलु पुनरानन्द एतावता तथागतः सत्कृतो भवतीति, तच्चैवं निदर्शयितव्यम् । एवमभिप्रायसंपादनात्पूजा कृता भवति न गन्धमाल्याद्यभिहारेणेति । ।। इति हस्तिजातकं त्रिंशत्तमम् ।। ३१. सुतसोमजातकम् श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति सज्जनापाश्रयेण श्रेयो ऽर्थिना भवितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् यशःप्रकाशवंशे गुणपरिग्रहप्रसङ्गात्सात्मीभूतप्रजानुरागे प्रतापानतदृप्तसामन्ते श्रीमति कौरव्यराजकुले जन्म प्रतिलेभे तस्य । गुणशतकिरणमालिनः सोमप्रियदर्शनस्य सुतस्य सुतसोम इत्येवं पिता नाम चक्रे । स शुक्लपक्षचन्द्रमा इव प्रतिदिनमभिवर्धमानकान्तिलावण्यः कालक्रमादवाप्य साङ्गेषु सोपवेदेषु च वेदेषु वैचक्षण्यं दृष्टक्रमः सोत्तरकलानां कलानां लोक्यानां लोकप्रेमबहुमाननिकेतभूतः सम्यगभ्युपपत्तिसौमुख्यादभिवर्धमानादरात्परिपालननियमाच्च बन्धुरिव गुणानां बभूव । शीलश्रुतत्यागदयादमानां तेजःक्षमाधीधृतिसंनतीनाम् । अनुन्नतिह्रीमतिकान्तिकीर्तिदाक्षिण्यमेधाबलशुक्लतानाम् ॥ ३१.१ ॥

// atha te puruṣāḥ kāntāranistāraṇāpekṣayā tasya dviradapaterabhiprāyamanusmarantastadvacanamapratikṣipya tasya mahāsattvasya māṃsānyādāya dṛtibhiriva ca tadantraiḥ salilaṃ tatpradarśitayā diśā svasti tasmātkāntārādviniryayuḥ / tadevaṃ parihitodarkaṃ duḥkhamapi sādhavo lābhamiva bahu manyante, iti sādhu janapraśaṃsāyāṃ vācyam / tathāgatavarṇe 'pi, satkṛtya dharmaśravaṇe ca bhadraprakṛtiniṣpādanavarṇe 'pi vācyam - evaṃ bhadrā prakṛtirabhyastā janmāntareṣvanuvartata iti / tyāgaparicayaguṇanidarśane 'pi vācyam - evaṃ dravyatyāgaparicayādātmasnehaparityāgamapyakṛcchreṇa karotīti / yaccoktaṃ bhagavata parinirvāṇasamaye samupasthiteṣu divyakusumavāditrādiṣu - na khalu punarānanda etāvatā tathāgataḥ satkṛto bhavatīti, taccaivaṃ nidarśayitavyam / evamabhiprāyasaṃpādanātpūjā kṛtā bhavati na gandhamālyādyabhihāreṇeti / // iti hastijātakaṃ triṃśattamam // 31. sutasomajātakam śreyaḥ samādhatte yathātathāpyupanataḥ satsaṃgama iti sajjanāpāśrayeṇa śreyo 'rthinā bhavitavyam / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān yaśaḥprakāśavaṃśe guṇaparigrahaprasaṅgātsātmībhūtaprajānurāge pratāpānatadṛptasāmante śrīmati kauravyarājakule janma pratilebhe tasya / guṇaśatakiraṇamālinaḥ somapriyadarśanasya sutasya sutasoma ityevaṃ pitā nāma cakre / sa śuklapakṣacandramā iva pratidinamabhivardhamānakāntilāvaṇyaḥ kālakramādavāpya sāṅgeṣu sopavedeṣu ca vedeṣu vaicakṣaṇyaṃ dṛṣṭakramaḥ sottarakalānāṃ kalānāṃ lokyānāṃ lokapremabahumānaniketabhūtaḥ samyagabhyupapattisaumukhyādabhivardhamānādarātparipālananiyamācca bandhuriva guṇānāṃ babhūva / śīlaśrutatyāgadayādamānāṃ tejaḥkṣamādhīdhṛtisaṃnatīnām / anunnatihrīmatikāntikīrtidākṣiṇyamedhābalaśuklatānām (31.1)

।। तेषां च तेषां स गुणोदयानामलंकृतानामिव यौवनेन । विशुद्धतौदार्यमनोहराणां चन्द्रः कलानामिव संश्रयो ऽभूत् ॥ ३१.२ ॥

// teṣāṃ ca teṣāṃ sa guṇodayānāmalaṃkṛtānāmiva yauvanena / viśuddhataudāryamanoharāṇāṃ candraḥ kalānāmiva saṃśrayo 'bhūt (31.2)

।। अतश्चैनं स राजा लोकपरिपालनसामर्थ्यादक्षुद्रभद्रप्रकृतित्वाच्च यौवराज्यविभूत्या संयोजयामास । विद्वत्तया त्वासुरतीव तस्य प्रियाणि धर्म्याणि सुभाषितानि । आनर्च पूजातिशयैरतस्तं सुभाषितैरेनमुपागमद्यः ॥ ३१.३ ॥

// ataścainaṃ sa rājā lokaparipālanasāmarthyādakṣudrabhadraprakṛtitvācca yauvarājyavibhūtyā saṃyojayāmāsa / vidvattayā tvāsuratīva tasya priyāṇi dharmyāṇi subhāṣitāni / ānarca pūjātiśayairatastaṃ subhāṣitairenamupāgamadyaḥ (31.3)

।। अथ कदाचित्स महात्मा कुसुममासप्रभावविरचितकिसलयलक्ष्मीमाधुर्याणि प्रविकसत्कुसुममनोज्ञप्रहसितानि प्रविततनवशाद्वलकुथास्तरणसनाथधरणीतलानि कमलोत्पलदलास्तीर्णनिर्मलनीलसलिलानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपगीतान्यनिभृतपरभृतबर्हिगणानि मृदुसुरभिशिशिरसुखपवनानि मनःप्रसादोद्भावनानि नगरोपवनान्यनुविचरन् अन्यतममुद्यानवनं नातिमहता बलकायेन परिवृतः क्रीडार्थमुपनिर्जगाम । स तत्र पुंस्कोकिलनादिते वने मनोहरोद्यानविमानभूषिते । चचार पुष्पानतचित्रपादपे प्रियासहायः सुकृतीव नन्दने ॥ ३१.४ ॥

// atha kadācitsa mahātmā kusumamāsaprabhāvaviracitakisalayalakṣmīmādhuryāṇi pravikasatkusumamanojñaprahasitāni pravitatanavaśādvalakuthāstaraṇasanāthadharaṇītalāni kamalotpaladalāstīrṇanirmalanīlasalilāni bhramadbhramaramadhukarīgaṇopagītānyanibhṛtaparabhṛtabarhigaṇāni mṛdusurabhiśiśirasukhapavanāni manaḥprasādodbhāvanāni nagaropavanānyanuvicaran anyatamamudyānavanaṃ nātimahatā balakāyena parivṛtaḥ krīḍārthamupanirjagāma / sa tatra puṃskokilanādite vane manoharodyānavimānabhūṣite / cacāra puṣpānatacitrapādape priyāsahāyaḥ sukṛtīva nandane (31.4)

।। गीतस्वनैर्मधुरतूर्यरवानुविद्धैर्नृत्यैश्च हावचतुरैर्ललिताङ्गहारैः । स्त्रीणां मदोपहृतया च विलासलक्ष्म्या रेमे स तत्र वनचारुतया तया च ॥ ३१.५ ॥

// gītasvanairmadhuratūryaravānuviddhairnṛtyaiśca hāvacaturairlalitāṅgahāraiḥ / strīṇāṃ madopahṛtayā ca vilāsalakṣmyā reme sa tatra vanacārutayā tayā ca (31.5)

।। तत्रस्थं चैनमन्यतमः सुभाषिताख्यायी ब्राह्मणः समभिजगाम । कृतोपचारसत्कारश्च तद्रूपशोभापहृतमनास्तत्रोपविवेश । इति स महासत्त्वो यौवनानुवृत्त्या पुण्यसमृद्धिप्रभावोपनतं क्रीडाविधिमनुभवंस्तदागमनादुत्पन्नबहुमान एव तस्मिन् ब्राह्मणे सुभाषितश्रवणादनवाप्तागमनफले सहसैवोत्पतितं गीतवादित्रस्वनोपरोधि क्रिडाप्रसङ्गजनितप्रहर्षोपहन्तृ प्रमदाजनभयविषादजननं कोलाहलमुपश्रुत्य ज्ञायतां किमेतम्दिति सादरमन्तः पुरावचरान् समादिदेश । अथास्य दौवारिका भयविषाददिनवदनाः ससंभ्रमं द्रुततरमुपेत्य न्यवेदयन्त - एष स देव पुरुषादः कल्माषवादः सौदासः साक्षादिवान्तको नरशतकदनकरणपरिचयाद्राक्षसाधिकक्रूरतरमतिरतिमानुषबलवीर्यदर्पो रक्षःप्रतिभयरौद्रमूर्तिमूर्तिमानिव जगत्संत्रास इति एवाभिवर्तते । विद्रुतं च नस्तत्संत्रासग्रस्तधैर्यमुद्भ्रान्तरथतुरगद्विरदव्याकुलयोधं बलम् । यतः प्रतियत्नो भवतु देवः, प्राप्तकालं वा संप्रधार्यतामिति । अथ सुतसोमो जानानो ऽपि तानुवाच - भोः क एष सौदासो नाम? ते तं प्रोचुः - किमेतद्देवस्य न विदितं यथा सुदासो नाम राजा बभूव । स मृगयानिर्गतो ऽश्वेनापहृतो वनगहनमनुप्रविष्टः सिंह्या सार्धं योगमगमत् । आपन्नसत्त्वा च सा सिंही संवृत्ता । कालान्तरेण च कुमारं प्रसुषुवे । स वनचरैर्गृहीतः सुदासायोपनीतः । अपुत्रो ऽहमिति च कृत्वा सुदासेन संवर्धितः । पितरि च सुरपुरमुपगते स्वं राज्यं प्रतिलेभे । स मातृदोषादामिषेष्वभिसक्तः । इदमिदं रसवरं मांसमिति स मानुषं मांसमास्वाद्य स्वपौरानेव च हत्वा हत्वा भक्षयितुमुपचक्रमे । अथ पौरास्तद्वधायोद्योगं चक्रुः । यतो ऽसौ भीतः सौदासो नररुधिरपिशितबलिभुग्भ्यो भुतेभ्य उपशुश्राव - अस्मात्संकटान्मुक्तो ऽहं राज्ञां कुमारशतेन भूतयज्ञं करिष्यामीति । सो ऽयं तस्मात्संकटान्मुक्तः । प्रसह्य प्रसह्य चानेन राजकुमारापहरनं कृतम् । सो ऽयं देवमप्यपहर्तुंमायातः । श्रुत्वा देवं प्रमाणमिति । अथ स बोधिसत्त्वः पूर्वमेव विदितशीलदोषविभ्रमः सौदासस्य कारुण्यात्तच्चिकित्सावहितमतिराशंसमानश्चात्मनि तच्छीलविकृतप्रशमनसामर्थ्यं प्रियाख्यान इव च सौदासाभियाननिवेदने प्रीतिं प्रतिसंवेदयन्नियतमित्युवाच - राज्याच्च्युते ऽस्मिन्नरमांसलोभादुन्मादवक्तव्य इवास्वतन्त्रे । त्यक्तस्वधर्मे हतपुण्यकीर्तौ शोच्यां दशामित्यनुवर्तमाने ॥ ३१.६ ॥

// tatrasthaṃ cainamanyatamaḥ subhāṣitākhyāyī brāhmaṇaḥ samabhijagāma / kṛtopacārasatkāraśca tadrūpaśobhāpahṛtamanāstatropaviveśa / iti sa mahāsattvo yauvanānuvṛttyā puṇyasamṛddhiprabhāvopanataṃ krīḍāvidhimanubhavaṃstadāgamanādutpannabahumāna eva tasmin brāhmaṇe subhāṣitaśravaṇādanavāptāgamanaphale sahasaivotpatitaṃ gītavāditrasvanoparodhi kriḍāprasaṅgajanitapraharṣopahantṛ pramadājanabhayaviṣādajananaṃ kolāhalamupaśrutya jñāyatāṃ kimetamditi sādaramantaḥ purāvacarān samādideśa / athāsya dauvārikā bhayaviṣādadinavadanāḥ sasaṃbhramaṃ drutataramupetya nyavedayanta - eṣa sa deva puruṣādaḥ kalmāṣavādaḥ saudāsaḥ sākṣādivāntako naraśatakadanakaraṇaparicayādrākṣasādhikakrūrataramatiratimānuṣabalavīryadarpo rakṣaḥpratibhayaraudramūrtimūrtimāniva jagatsaṃtrāsa iti evābhivartate / vidrutaṃ ca nastatsaṃtrāsagrastadhairyamudbhrāntarathaturagadviradavyākulayodhaṃ balam / yataḥ pratiyatno bhavatu devaḥ, prāptakālaṃ vā saṃpradhāryatāmiti / atha sutasomo jānāno 'pi tānuvāca - bhoḥ ka eṣa saudāso nāma? te taṃ procuḥ - kimetaddevasya na viditaṃ yathā sudāso nāma rājā babhūva / sa mṛgayānirgato 'śvenāpahṛto vanagahanamanupraviṣṭaḥ siṃhyā sārdhaṃ yogamagamat / āpannasattvā ca sā siṃhī saṃvṛttā / kālāntareṇa ca kumāraṃ prasuṣuve / sa vanacarairgṛhītaḥ sudāsāyopanītaḥ / aputro 'hamiti ca kṛtvā sudāsena saṃvardhitaḥ / pitari ca surapuramupagate svaṃ rājyaṃ pratilebhe / sa mātṛdoṣādāmiṣeṣvabhisaktaḥ / idamidaṃ rasavaraṃ māṃsamiti sa mānuṣaṃ māṃsamāsvādya svapaurāneva ca hatvā hatvā bhakṣayitumupacakrame / atha paurāstadvadhāyodyogaṃ cakruḥ / yato 'sau bhītaḥ saudāso nararudhirapiśitabalibhugbhyo bhutebhya upaśuśrāva - asmātsaṃkaṭānmukto 'haṃ rājñāṃ kumāraśatena bhūtayajñaṃ kariṣyāmīti / so 'yaṃ tasmātsaṃkaṭānmuktaḥ / prasahya prasahya cānena rājakumārāpaharanaṃ kṛtam / so 'yaṃ devamapyapahartuṃmāyātaḥ / śrutvā devaṃ pramāṇamiti / atha sa bodhisattvaḥ pūrvameva viditaśīladoṣavibhramaḥ saudāsasya kāruṇyāttaccikitsāvahitamatirāśaṃsamānaścātmani tacchīlavikṛtapraśamanasāmarthyaṃ priyākhyāna iva ca saudāsābhiyānanivedane prītiṃ pratisaṃvedayanniyatamityuvāca - rājyāccyute 'sminnaramāṃsalobhādunmādavaktavya ivāsvatantre / tyaktasvadharme hatapuṇyakīrtau śocyāṃ daśāmityanuvartamāne (31.6)

।। को विक्रमस्यात्र ममावकाश एवंगताद्वा भयसंभ्रमस्य । अयत्नसंरम्भपराक्रमेण पाप्मानमस्य प्रसभं निहन्मि ॥ ३१.७ ॥

// ko vikramasyātra mamāvakāśa evaṃgatādvā bhayasaṃbhramasya / ayatnasaṃrambhaparākrameṇa pāpmānamasya prasabhaṃ nihanmi (31.7)

।। गत्वापि यो नाम मयानुकम्प्यो मद्गोचरं स स्वयमब्युपेतः । युक्तं मयातिथ्यमतो ऽस्य कर्तुमेवं हि सन्तो ऽतिथिषु प्रवृत्ताः ॥ ३१.८ ॥

// gatvāpi yo nāma mayānukampyo madgocaraṃ sa svayamabyupetaḥ / yuktaṃ mayātithyamato 'sya kartumevaṃ hi santo 'tithiṣu pravṛttāḥ (31.8)

।। तद्यथाधिकारमत्रावहिता भवन्ति भवन्तः । इति स तानन्तः पुरावचराननुशिष्य विषादविपुलतरपारिप्लवाक्षमागद्गदविलुलितकङ्ठं मार्गावरणसोद्यममाश्वासनपूर्वकं विनिवर्त्य युवतिजनं यतस्तत्कोलाहलं ततः प्रससार । दृष्ट्वैव च व्यायताबद्धमलिनवसनपरिकरं वल्कलपट्टविनियतं रेणुपरुषप्रलम्बव्याकुलशिरोरुहे प्ररुढश्मश्रुजालावनद्धान्धकारवदनं रोषसंरम्भव्यावृत्तरौद्रनयनमुद्यतासिमचर्माणं सौदासं विद्रवदनुपतन्तं राजबलं विगतभयसाध्वसः समाजुहाव - अयमहमरे सुतसोमः । इत एव निवर्तस्व । किमनेन कृपणजनकदनकरणप्रसङ्गेनेति । तत्समाह्वानशब्दाकलितदर्पस्तु सौदासः सिंह इव ततो न्यवर्तत । निरावरणप्रहरणमेकाकिनं प्रकृतिसौम्यदर्शनमभिवीक्ष्य च बोधिसत्त्वमहमपि त्वामेव मृगयामीत्युक्त्वा निविशङ्क सहसा संरम्भद्रुततरमभिसृत्यैनं स्कन्धमारोप्य प्रदुद्राव । बोधिसत्त्वो ऽपि चैनं संरम्भदर्पोद्धतमानसं ससंभ्रमाकुलितमतिं राजबलविद्रावणादुपरूढप्रहर्षावलेपं साभिशङ्कमवेत्य नायमस्यानुशिष्टिकाल इत्युपेक्षांचक्रे । सौदासो ऽप्यभिमतार्थप्रसिद्ध्या परमिव लाभभधिगम्य प्रमुदितमनाः स्वमावासदुर्गं प्रविवेश । हतपुरुषकलेवराकुलं रुधिरसमुक्षितरौद्रभूतलम् । पुरुषमिव रुषावभर्त्सयत्स्फुटदहनैरशिवैः शिवारुतैः ॥ ३१.९ ॥

// tadyathādhikāramatrāvahitā bhavanti bhavantaḥ / iti sa tānantaḥ purāvacarānanuśiṣya viṣādavipulatarapāriplavākṣamāgadgadavilulitakaṅṭhaṃ mārgāvaraṇasodyamamāśvāsanapūrvakaṃ vinivartya yuvatijanaṃ yatastatkolāhalaṃ tataḥ prasasāra / dṛṣṭvaiva ca vyāyatābaddhamalinavasanaparikaraṃ valkalapaṭṭaviniyataṃ reṇuparuṣapralambavyākulaśiroruhe praruḍhaśmaśrujālāvanaddhāndhakāravadanaṃ roṣasaṃrambhavyāvṛttaraudranayanamudyatāsimacarmāṇaṃ saudāsaṃ vidravadanupatantaṃ rājabalaṃ vigatabhayasādhvasaḥ samājuhāva - ayamahamare sutasomaḥ / ita eva nivartasva / kimanena kṛpaṇajanakadanakaraṇaprasaṅgeneti / tatsamāhvānaśabdākalitadarpastu saudāsaḥ siṃha iva tato nyavartata / nirāvaraṇapraharaṇamekākinaṃ prakṛtisaumyadarśanamabhivīkṣya ca bodhisattvamahamapi tvāmeva mṛgayāmītyuktvā niviśaṅka sahasā saṃrambhadrutataramabhisṛtyainaṃ skandhamāropya pradudrāva / bodhisattvo 'pi cainaṃ saṃrambhadarpoddhatamānasaṃ sasaṃbhramākulitamatiṃ rājabalavidrāvaṇāduparūḍhapraharṣāvalepaṃ sābhiśaṅkamavetya nāyamasyānuśiṣṭikāla ityupekṣāṃcakre / saudāso 'pyabhimatārthaprasiddhyā paramiva lābhabhadhigamya pramuditamanāḥ svamāvāsadurgaṃ praviveśa / hatapuruṣakalevarākulaṃ rudhirasamukṣitaraudrabhūtalam / puruṣamiva ruṣāvabhartsayatsphuṭadahanairaśivaiḥ śivārutaiḥ (31.9)

।। गृध्रध्वाङ्क्षाध्यासनरूक्षारुणपर्णैः कीर्णं वृक्षैर्नैकचिताधूमविवर्णैः । रक्षःप्रेतानर्तनबिभत्समशान्तं दूराद् दृष्टं त्रासजडैः सार्थिकनेत्रैः ॥ ३१.१० ॥

// gṛdhradhvāṅkṣādhyāsanarūkṣāruṇaparṇaiḥ kīrṇaṃ vṛkṣairnaikacitādhūmavivarṇaiḥ / rakṣaḥpretānartanabibhatsamaśāntaṃ dūrād dṛṣṭaṃ trāsajaḍaiḥ sārthikanetraiḥ (31.10)

।। समवतार्य च तत्र बोधिसत्त्वं तद्रूपसंपदा विनिबध्यमाननयनः प्रततं वीक्षमाणो विशश्राम । अथ बोधिसत्त्वस्य सुभाषितोपायनाभिगतं ब्राह्मणमकृतसत्कारं तदुद्यानविनिवर्तनप्रतीक्षिणमाशावबद्धहृदयमनुस्मृत्य चिन्ता प्रादुरभूत् - कष्टं भोः उभाषितोपायनवानाशया दुरमागतः । स मं हृतमुपश्रुत्य विप्रः किं नु करिष्यति ॥ ३१.११ ॥

// samavatārya ca tatra bodhisattvaṃ tadrūpasaṃpadā vinibadhyamānanayanaḥ pratataṃ vīkṣamāṇo viśaśrāma / atha bodhisattvasya subhāṣitopāyanābhigataṃ brāhmaṇamakṛtasatkāraṃ tadudyānavinivartanapratīkṣiṇamāśāvabaddhahṛdayamanusmṛtya cintā prādurabhūt - kaṣṭaṃ bhoḥ ubhāṣitopāyanavānāśayā duramāgataḥ / sa maṃ hṛtamupaśrutya vipraḥ kiṃ nu kariṣyati (31.11)

।। आशाविघाताग्निपरीतचेता वैतान्यतीव्रेण परिश्रमेण । विनिश्वसिष्यत्यनुशोच्य वा मां स्वभाग्यनिन्दां प्रतिपत्स्यते वा ॥ ३१.१२ ॥

// āśāvighātāgniparītacetā vaitānyatīvreṇa pariśrameṇa / viniśvasiṣyatyanuśocya vā māṃ svabhāgyanindāṃ pratipatsyate vā (31.12)

।। इति विचिन्तयतस्तस्य महासत्त्वस्य तदीयदुःखाभितप्तमनसः कारुण्यपरिचयादश्रूणि प्रावर्तन्त । अथ सौदासः साश्रूनयनमभिवीक्ष्य बोधिसत्त्वं समभिप्रहसन्नुवाचमा तवद्भोः । धीर इत्यसि विख्यातस्तैस्तैश्च बहुभिर्गुणैः । अथ चास्मद्वशं प्राप्य त्वमप्यश्रूणि मुञ्चसि ॥ ३१.१३ ॥

// iti vicintayatastasya mahāsattvasya tadīyaduḥkhābhitaptamanasaḥ kāruṇyaparicayādaśrūṇi prāvartanta / atha saudāsaḥ sāśrūnayanamabhivīkṣya bodhisattvaṃ samabhiprahasannuvācamā tavadbhoḥ / dhīra ityasi vikhyātastaistaiśca bahubhirguṇaiḥ / atha cāsmadvaśaṃ prāpya tvamapyaśrūṇi muñcasi (31.13)

।। सुष्ठु खल्विदमुच्यते - आपत्सु विफलं धैर्यं शोके श्रुतमपार्थकम् । न हि तद्विद्यते भूतमाहतं युअन्न कम्पते ॥ ३१.१४ ॥

// suṣṭhu khalvidamucyate - āpatsu viphalaṃ dhairyaṃ śoke śrutamapārthakam / na hi tadvidyate bhūtamāhataṃ yuanna kampate (31.14)

।। इति । तत्सत्यं तावद् ब्रूहि - प्राणान् प्रियानथ धनं सुखसाधनं वा बन्धून्नराधिपतितामथवानुशोचन् । पुत्रप्रियं पितरमश्रुमुखान् सुतान् वा स्मृत्वेति साश्रूनयनत्वमुपागतो ऽसि ॥ ३१.१५ ॥

// iti / tatsatyaṃ tāvad brūhi - prāṇān priyānatha dhanaṃ sukhasādhanaṃ vā bandhūnnarādhipatitāmathavānuśocan / putrapriyaṃ pitaramaśrumukhān sutān vā smṛtveti sāśrūnayanatvamupāgato 'si (31.15)

।। बोधिसत्त्व उवाच - न प्राणान् पितरौ न चैव तनयान् बन्धून्न दारान्न च नैवैश्वर्यसुखानि संस्मृतवतो बाष्पोद्गमो ऽयं मम । आशावांस्तु सुभाषितैरभिगतः श्रुत्वा हृतं मां द्विजो नैराश्येन स दह्यते ध्रुवमिति स्मृत्वास्मि सास्रेक्षणः ॥ ३१.१६ ॥

// bodhisattva uvāca - na prāṇān pitarau na caiva tanayān bandhūnna dārānna ca naivaiśvaryasukhāni saṃsmṛtavato bāṣpodgamo 'yaṃ mama / āśāvāṃstu subhāṣitairabhigataḥ śrutvā hṛtaṃ māṃ dvijo nairāśyena sa dahyate dhruvamiti smṛtvāsmi sāsrekṣaṇaḥ (31.16)

।। तस्माद्विसर्जयितुमर्हसि तस्य यावदाशाविघातमथितं हृदयं द्विजस्य । संमाननाम्बुपरिषेकनविकरोमि तस्मात्सुभाषितमधूनि च संबिभर्मि ॥ ३१.१७ ॥

// tasmādvisarjayitumarhasi tasya yāvadāśāvighātamathitaṃ hṛdayaṃ dvijasya / saṃmānanāmbupariṣekanavikaromi tasmātsubhāṣitamadhūni ca saṃbibharmi (31.17)

।। प्राप्यैवमानृण्यमहं दिव्जस्य गन्तास्मि भूयो ऽनृणतां तवापि । इहागमात्प्रीतिकृतक्षणाभ्यां निरीक्ष्यमाणो भवदीक्षणाभ्याम् ॥ ३१.१८ ॥

// prāpyaivamānṛṇyamahaṃ divjasya gantāsmi bhūyo 'nṛṇatāṃ tavāpi / ihāgamātprītikṛtakṣaṇābhyāṃ nirīkṣyamāṇo bhavadīkṣaṇābhyām (31.18)

।। मा चापयातव्यनयो ऽयमस्येत्येवं विशङ्काकुलमानसो भूः । अन्यो हि मार्गो नृप मद्विधानामन्यादृशस्त्वन्यजनाभिपन्नः ॥ ३१.१९ ॥

// mā cāpayātavyanayo 'yamasyetyevaṃ viśaṅkākulamānaso bhūḥ / anyo hi mārgo nṛpa madvidhānāmanyādṛśastvanyajanābhipannaḥ (31.19)

।। सौदास उवाच - इदं त्वया ह्यादृतमुच्यमानं श्रद्धेयतां नैव कथंचिदेति । को नाम मृत्योर्वदनाद्विमुक्तः स्वस्थः स्थितस्तत्पुनरभ्युपेयाम् ॥ ३१.२० ॥

// saudāsa uvāca - idaṃ tvayā hyādṛtamucyamānaṃ śraddheyatāṃ naiva kathaṃcideti / ko nāma mṛtyorvadanādvimuktaḥ svasthaḥ sthitastatpunarabhyupeyām (31.20)

।। दुरुत्तरं मृत्युभयं व्यतीत्य सुखे स्थितः श्रीमति वेश्मनि स्वे । किं नाम तत्कारणमस्ति येन त्वं मत्समीपं पुनरभ्युपेयाः ॥ ३१.२१ ॥

// duruttaraṃ mṛtyubhayaṃ vyatītya sukhe sthitaḥ śrīmati veśmani sve / kiṃ nāma tatkāraṇamasti yena tvaṃ matsamīpaṃ punarabhyupeyāḥ (31.21)

।। बोधिसत्त्व उवाच - कथमेवं महदपि ममागमनकारणमत्रभवान्नाबभुध्यते? ननु मया प्रतिपन्नमागमिष्यामीति । तदलं मां खलजनसमतयैवं परिशङ्कितुम् । सुतसोमः खल्वहम् । लोभेन मृत्योश्च भयेन सत्यं सत्यं यदेके तृणवत्त्यजन्ति । सतां तु सत्यं वसु जीवितं च कृच्छ्रे ऽप्यतस्तन्न परित्यजन्ति ॥ ३१.२२ ॥

// bodhisattva uvāca - kathamevaṃ mahadapi mamāgamanakāraṇamatrabhavānnābabhudhyate? nanu mayā pratipannamāgamiṣyāmīti / tadalaṃ māṃ khalajanasamatayaivaṃ pariśaṅkitum / sutasomaḥ khalvaham / lobhena mṛtyośca bhayena satyaṃ satyaṃ yadeke tṛṇavattyajanti / satāṃ tu satyaṃ vasu jīvitaṃ ca kṛcchre 'pyatastanna parityajanti (31.22)

।। न जीवितं यत्सुखमैहिकं वा सत्याच्च्युतं रक्षति दुर्गतिभ्यः । सत्यं विजह्यादिति कस्तदर्थं यच्चाकरः स्तुतियशःसुखानाम् ॥ ३१.२३ ॥

// na jīvitaṃ yatsukhamaihikaṃ vā satyāccyutaṃ rakṣati durgatibhyaḥ / satyaṃ vijahyāditi kastadarthaṃ yaccākaraḥ stutiyaśaḥsukhānām (31.23)

।। संदृश्यमानव्यभिचारमार्गे त्वदृष्टकल्याणपराक्रमे वा । श्रद्धेयतां नैति शुभं तथा च किं वीक्ष्य शङ्का तव मय्यपीति ॥ ३१.२४ ॥

// saṃdṛśyamānavyabhicāramārge tvadṛṣṭakalyāṇaparākrame vā / śraddheyatāṃ naiti śubhaṃ tathā ca kiṃ vīkṣya śaṅkā tava mayyapīti (31.24)

।। त्वत्तो भयं यदि च नाम ममाभविष्यत् सङ्गः सुखेषु करुणाविकलं मनो वा । विख्यातरौद्रचरितं ननु वीरमानी त्वामुद्यतप्रहरणावरणो ऽभ्युपैष्यम् ॥ ३१.२५ ॥

// tvatto bhayaṃ yadi ca nāma mamābhaviṣyat saṅgaḥ sukheṣu karuṇāvikalaṃ mano vā / vikhyātaraudracaritaṃ nanu vīramānī tvāmudyatapraharaṇāvaraṇo 'bhyupaiṣyam (31.25)

।। त्वत्संस्तवस्त्वयमभीप्सित एव मे स्यात् तस्य द्विजस्य सफलश्रमतां विधाय । एष्याम्यहं पुनरपि स्वयमन्तिकं ते नास्मद्विधा हि वितथां गिरमुद्गिरन्ति ॥ ३१.२६ ॥

// tvatsaṃstavastvayamabhīpsita eva me syāt tasya dvijasya saphalaśramatāṃ vidhāya / eṣyāmyahaṃ punarapi svayamantikaṃ te nāsmadvidhā hi vitathāṃ giramudgiranti (31.26)

।। अथ सौदासस्तद् बोधिसत्त्ववचनं विकल्पितमिवामृष्यमाणश्चिन्तामापेदे - सुष्ठु खल्वयं सत्यवादितया च धर्मिकतया च विकत्थते । तत्पश्यामि तावदस्य सत्यानुरागं धर्मप्रियतां च । किं च तावन्ममानेन नष्टेनापि स्यात्? अस्ति हि मे स्वभुजवीर्यप्रतापाद्वशीकृतं शतमात्रं क्षत्रियकुमाराणाम् । तैर्यथोपयाचितं भूतयज्ञं करिष्यामीति विचिन्त्य बोधिसत्त्वमुवाच - तेन हि गच्छ । द्रक्ष्यामस्ते सत्यप्रतिज्ञतां धार्मिकतां च । गत्वा कृत्वा च तस्य त्वं द्विजस्य यदभीप्सितम् । शीघ्रमायाहि यावत्ते चितां सज्जीकरोम्यहम् ॥ ३१.२७ ॥

// atha saudāsastad bodhisattvavacanaṃ vikalpitamivāmṛṣyamāṇaścintāmāpede - suṣṭhu khalvayaṃ satyavāditayā ca dharmikatayā ca vikatthate / tatpaśyāmi tāvadasya satyānurāgaṃ dharmapriyatāṃ ca / kiṃ ca tāvanmamānena naṣṭenāpi syāt? asti hi me svabhujavīryapratāpādvaśīkṛtaṃ śatamātraṃ kṣatriyakumārāṇām / tairyathopayācitaṃ bhūtayajñaṃ kariṣyāmīti vicintya bodhisattvamuvāca - tena hi gaccha / drakṣyāmaste satyapratijñatāṃ dhārmikatāṃ ca / gatvā kṛtvā ca tasya tvaṃ dvijasya yadabhīpsitam / śīghramāyāhi yāvatte citāṃ sajjīkaromyaham (31.27)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य स्वभवनमभिगतः प्रतिनन्द्यमानः स्वेन जनेन तमाहूय ब्राह्मणं तस्माद् गाथाचतुष्टयं शुश्राव । तच्छ्रुत्वा सुभाषिताभिप्रसादितमनाः स महासत्त्वः संराधयन् प्रियवचनसत्कारपुरःसरं साहस्रिकीं गाथां कृत्वा समभिलषितेनार्थेन तं ब्राह्मणं प्रतिपूजयामास । अथैनं तस्य पिता अस्थानातिव्ययनिवारणोद्यतमतिः प्रस्तावक्रमागतं सानुनयमित्युवाच - तात सुभाषितप्रतिपूजने साधु मात्रां ज्ञातुमर्हसि । महाजनः खलु ते भर्तव्यः, कोशसंपदपेक्षिणी च राजश्रीः । अतश्च त्वां ब्रवीमि - शतेन संपूजयितुं सुभाषितं परं प्रमाणं न ततः परं क्षमम् । अतिप्रदातुर्हि कियच्चिरं भवेद्धनेश्वरस्यापि धनेश्वरद्युतिः ॥ ३१.२८ ॥

// atha bodhisattvastathetyasmai pratiśrutya svabhavanamabhigataḥ pratinandyamānaḥ svena janena tamāhūya brāhmaṇaṃ tasmād gāthācatuṣṭayaṃ śuśrāva / tacchrutvā subhāṣitābhiprasāditamanāḥ sa mahāsattvaḥ saṃrādhayan priyavacanasatkārapuraḥsaraṃ sāhasrikīṃ gāthāṃ kṛtvā samabhilaṣitenārthena taṃ brāhmaṇaṃ pratipūjayāmāsa / athainaṃ tasya pitā asthānātivyayanivāraṇodyatamatiḥ prastāvakramāgataṃ sānunayamityuvāca - tāta subhāṣitapratipūjane sādhu mātrāṃ jñātumarhasi / mahājanaḥ khalu te bhartavyaḥ, kośasaṃpadapekṣiṇī ca rājaśrīḥ / ataśca tvāṃ bravīmi - śatena saṃpūjayituṃ subhāṣitaṃ paraṃ pramāṇaṃ na tataḥ paraṃ kṣamam / atipradāturhi kiyacciraṃ bhaveddhaneśvarasyāpi dhaneśvaradyutiḥ (31.28)

।। समर्थमर्थः परमं हि साधनं न तद्विरोधेन यतश्चरेत्प्रियम् । नराधिपं श्रीर्न हि कोशसंपदा विवर्जितं वेशवधूरिवेक्षते ॥ ३१.२९ ॥

// samarthamarthaḥ paramaṃ hi sādhanaṃ na tadvirodhena yataścaretpriyam / narādhipaṃ śrīrna hi kośasaṃpadā vivarjitaṃ veśavadhūrivekṣate (31.29)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अर्घप्रमाणं यदि नामं कर्तुं शक्यं भवेद्देव सुभाषितानाम् । व्यक्तं न ते वाच्यपथं व्रजेय तन्निष्क्रयं राज्यमपि प्रयच्छन् ॥ ३१.३० ॥

// bodhisattva uvāca - arghapramāṇaṃ yadi nāmaṃ kartuṃ śakyaṃ bhaveddeva subhāṣitānām / vyaktaṃ na te vācyapathaṃ vrajeya tanniṣkrayaṃ rājyamapi prayacchan (31.30)

।। श्रुत्वैव यन्नाम मनः प्रसादं श्रेयो ऽनुरागः स्थिरतां च याति । प्रज्ञा विवृद्ध्या वितमस्कतां च क्रय्यं ननु स्यादपि तत्स्वमांसैः ॥ ३१.३१ ॥

// śrutvaiva yannāma manaḥ prasādaṃ śreyo 'nurāgaḥ sthiratāṃ ca yāti / prajñā vivṛddhyā vitamaskatāṃ ca krayyaṃ nanu syādapi tatsvamāṃsaiḥ (31.31)

।। दीपः श्रुतं मोहतमःप्रमाथी चौराद्यहार्यं परमं धनं च । संमोहशत्रुव्यथनाय शस्त्रं नयोपदेष्टा परमश्च मन्त्री ॥ ३१.३२ ॥

// dīpaḥ śrutaṃ mohatamaḥpramāthī caurādyahāryaṃ paramaṃ dhanaṃ ca / saṃmohaśatruvyathanāya śastraṃ nayopadeṣṭā paramaśca mantrī (31.32)

।। आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रमपीडनीशोकरुजश्चिकित्सा । बलं महद्दोषबलावमर्दि परं निधानं यशसः श्रियश्च ॥ ३१.३३ ॥

// āpadgatasyāpyavikāri mitramapīḍanīśokarujaścikitsā / balaṃ mahaddoṣabalāvamardi paraṃ nidhānaṃ yaśasaḥ śriyaśca (31.33)

।। सत्संगमे प्राभृतशीभरस्य सभासु विद्वज्जनरञ्जनस्य । परप्रवादद्युतिभास्करस्य स्पर्धावतां कीर्तिमदापहस्य ॥ ३१.३४ ॥

// satsaṃgame prābhṛtaśībharasya sabhāsu vidvajjanarañjanasya / parapravādadyutibhāskarasya spardhāvatāṃ kīrtimadāpahasya (31.34)

।। प्रसन्ननेत्राननवर्णरागैरसंस्कृतैरप्यतिहर्षलब्धैः । संराद्ननव्यग्रकराग्रदेशैर्विख्याप्यमानातिशयक्रमस्य ॥ ३१.३५ ॥

// prasannanetrānanavarṇarāgairasaṃskṛtairapyatiharṣalabdhaiḥ / saṃrādnanavyagrakarāgradeśairvikhyāpyamānātiśayakramasya (31.35)

।। विस्पष्टहेत्वर्थनिदर्शनस्य विचित्रशास्त्रागमपेशलस्य । माधुर्यसंस्कारमनोहरत्वादक्लिष्टमाल्यप्रकरोपमस्य ॥ ३१.३६ ॥

// vispaṣṭahetvarthanidarśanasya vicitraśāstrāgamapeśalasya / mādhuryasaṃskāramanoharatvādakliṣṭamālyaprakaropamasya (31.36)

।। विनीतदीप्तप्रतिभोज्ज्वलस्य प्रसह्य कीर्तिप्रतिबोधनस्य । वाक्सौष्ठवस्यापि विशेषहेतुर्योगात्प्रसन्नार्थगतिः श्रुतश्रीः ॥ ३१.३७ ॥

// vinītadīptapratibhojjvalasya prasahya kīrtipratibodhanasya / vāksauṣṭhavasyāpi viśeṣaheturyogātprasannārthagatiḥ śrutaśrīḥ (31.37)

।। श्रुत्वा च वैरोधिकदोषमुक्तं त्रिवगमार्गं समुपाश्रयन्ते । श्रुतानुसारप्रतिपत्तिसारास्तरन्त्यकृच्छ्रेण च जन्मदुर्गम् ॥ ३१.३८ ॥

// śrutvā ca vairodhikadoṣamuktaṃ trivagamārgaṃ samupāśrayante / śrutānusārapratipattisārāstarantyakṛcchreṇa ca janmadurgam (31.38)

।। गुणैरनेकैरिति विश्रुतानि प्राप्तान्यहं प्राभृतवच्छ्रुतानि । शक्तः कथं नाम न पूजयमाज्ञां कथं वा तव लङ्घयेयम् ॥ ३१.३८ ॥

// guṇairanekairiti viśrutāni prāptānyahaṃ prābhṛtavacchrutāni / śaktaḥ kathaṃ nāma na pūjayamājñāṃ kathaṃ vā tava laṅghayeyam (31.38)

।। यास्यामि सौदाससमीपमस्मादर्थो न मे राज्यपरिश्रमेण । निवृत्तसंकेतगुणोपमर्दे लभ्यश्च यो दोषपथानुवृत्त्या ॥ ३१.४० ॥

// yāsyāmi saudāsasamīpamasmādartho na me rājyapariśrameṇa / nivṛttasaṃketaguṇopamarde labhyaśca yo doṣapathānuvṛttyā (31.40)

।। अथैनं पिता स्नेहात्समुत्पतितसंभ्रमः सादरमुवाच - तवैव खलु तात हितावेक्षिणा मयैवमभिहितम् । तदलमत्र ते मन्युवशमनुभवितुम् । द्विषन्तस्ते सौदासवर्शं गमिष्यन्ति । अथापि प्रतिज्ञातं त्वया तत्समीपोपगमनम्, अतः सत्यानुरक्षी तत्संपादयितुमिच्छसि, तदपि ते नाहमनुज्ञास्यामि । अपातकं हि स्वप्राणपरिरक्षानिमित्तं गुरुजनार्थं चानृतमार्गो वेदविहित इति । तत्परिहारश्रमेण तव को ऽर्थः? अर्थकामाभ्यां च विरोधिदृष्टं धर्मसंश्रयमनयमिति व्यसनमिति च राज्ञां प्रचक्षते नीतिकुशलाः । तदलमनेनास्मन्मनस्तापिना स्वार्थनिरपेक्षेण ते निर्बन्धेन । अथाप्ययशस्यं मार्ष धर्मविरोधि चेति प्रतिज्ञाविसंवादनमनुचितत्वान्न व्यवस्यति ते मतिः, एवमपीदं त्वद्विमोक्षणार्थं समुद्यक्तं सज्जमेव नो हस्त्यश्वरथपत्तिकायं संपन्नमनुरक्तं कृतास्त्रशूरपुरुषमनेकसमरनीराजितं महन्महौघभीमं बलम् । तदनेन परिवृतः समभिगम्यैनं वशमानय, अन्तकवशं वा प्रापय । एवमव्यर्थप्रतिज्ञता संपादिता स्यादात्मरक्षा चेति । बोधिसत्त्व उवाच - नोत्सहे देव अन्यथा प्रतिज्ञातुमन्यथा कर्तुं शोच्येषु वा व्यसनपङ्कनिमग्नेषु नरकाभिमुखेषु सुहृत्सु स्वजनपर्तियक्तेष्वनाथेषु च तद्विधेषु प्रहर्तुम् । अपि च, दुक्षरं पुरुषादो ऽसावुदारं चाकरोन्मयि । मद्वचःप्रत्ययाद्यो मां व्यसृजद्वशमागतम् ॥ ३१.४१ ॥

// athainaṃ pitā snehātsamutpatitasaṃbhramaḥ sādaramuvāca - tavaiva khalu tāta hitāvekṣiṇā mayaivamabhihitam / tadalamatra te manyuvaśamanubhavitum / dviṣantaste saudāsavarśaṃ gamiṣyanti / athāpi pratijñātaṃ tvayā tatsamīpopagamanam, ataḥ satyānurakṣī tatsaṃpādayitumicchasi, tadapi te nāhamanujñāsyāmi / apātakaṃ hi svaprāṇaparirakṣānimittaṃ gurujanārthaṃ cānṛtamārgo vedavihita iti / tatparihāraśrameṇa tava ko 'rthaḥ? arthakāmābhyāṃ ca virodhidṛṣṭaṃ dharmasaṃśrayamanayamiti vyasanamiti ca rājñāṃ pracakṣate nītikuśalāḥ / tadalamanenāsmanmanastāpinā svārthanirapekṣeṇa te nirbandhena / athāpyayaśasyaṃ mārṣa dharmavirodhi ceti pratijñāvisaṃvādanamanucitatvānna vyavasyati te matiḥ, evamapīdaṃ tvadvimokṣaṇārthaṃ samudyaktaṃ sajjameva no hastyaśvarathapattikāyaṃ saṃpannamanuraktaṃ kṛtāstraśūrapuruṣamanekasamaranīrājitaṃ mahanmahaughabhīmaṃ balam / tadanena parivṛtaḥ samabhigamyainaṃ vaśamānaya, antakavaśaṃ vā prāpaya / evamavyarthapratijñatā saṃpāditā syādātmarakṣā ceti / bodhisattva uvāca - notsahe deva anyathā pratijñātumanyathā kartuṃ śocyeṣu vā vyasanapaṅkanimagneṣu narakābhimukheṣu suhṛtsu svajanapartiyakteṣvanātheṣu ca tadvidheṣu prahartum / api ca, dukṣaraṃ puruṣādo 'sāvudāraṃ cākaronmayi / madvacaḥpratyayādyo māṃ vyasṛjadvaśamāgatam (31.41)

।। लब्धं तत्कारणाच्चेदं मया तात सुभाषितम् । उपकारी विशेषेण सो ऽनुकम्प्यो मया यतः ॥ ३१.४२ ॥

// labdhaṃ tatkāraṇāccedaṃ mayā tāta subhāṣitam / upakārī viśeṣeṇa so 'nukampyo mayā yataḥ (31.42)

।। अलं चात्र देवस्य मदत्ययाशङ्कया । का हि तस्य शक्तिरस्ति मामेवमभिगतं विहिंसितुमिति । एवमनुनीय च महत्मा पितरं विनिवारणसोद्यमं च विनिवर्त्य प्रणय्यिजनमनुरक्तं च बलकायमेकाकी विगतभयदैनयः सत्यानुरक्षी लोकहितार्थं सौदासमभिविनेष्यंस्तन्निकेतमभिजगाम । दूरादेवावलोक्य सौदासस्तं महासत्त्वमतिविस्मयादभिवृद्धबहुमानप्रसादश्चिराभ्यासविरूढक्रुरतामलिनमतिरपि व्यक्तमिति चिन्तामापेदे - अहहहह आश्चर्याणां बताश्चर्यमद्भुतानां तथाद्भतम् । सत्यौदार्यं नृपस्येदमतिमानुषदैवतम् ॥ ३१.४३ ॥

// alaṃ cātra devasya madatyayāśaṅkayā / kā hi tasya śaktirasti māmevamabhigataṃ vihiṃsitumiti / evamanunīya ca mahatmā pitaraṃ vinivāraṇasodyamaṃ ca vinivartya praṇayyijanamanuraktaṃ ca balakāyamekākī vigatabhayadainayaḥ satyānurakṣī lokahitārthaṃ saudāsamabhivineṣyaṃstanniketamabhijagāma / dūrādevāvalokya saudāsastaṃ mahāsattvamativismayādabhivṛddhabahumānaprasādaścirābhyāsavirūḍhakruratāmalinamatirapi vyaktamiti cintāmāpede - ahahahaha āścaryāṇāṃ batāścaryamadbhutānāṃ tathādbhatam / satyaudāryaṃ nṛpasyedamatimānuṣadaivatam (31.43)

।। मृत्युरौद्रस्वभावं मां विनीतभयसंभ्रमः । इति स्वयमुपेतो ऽयं ही धैर्यं साधु सत्यता ॥ ३१.४४ ॥

// mṛtyuraudrasvabhāvaṃ māṃ vinītabhayasaṃbhramaḥ / iti svayamupeto 'yaṃ hī dhairyaṃ sādhu satyatā (31.44)

।। स्थाने खल्वस्य विख्यातं सत्यवादितया यशः । इति प्राणान् स्वराज्यं च सत्यार्थं यो ऽयमत्यजत् ॥ ३१.४५ ॥

// sthāne khalvasya vikhyātaṃ satyavāditayā yaśaḥ / iti prāṇān svarājyaṃ ca satyārthaṃ yo 'yamatyajat (31.45)

।। अथ बोधिसत्त्वः समभिगम्यैनं विस्मयबहुमानावर्जितमानसमुवाच - प्राप्तं सुभाषितधनं प्रतिपूजितो ऽर्थी प्रीतिं मनश्च गमितं भवतः प्रभावात् । प्राप्तस्तदस्म्ययमशान यथेप्सितं मां यज्ञाय वा मम पशुव्रतमादिश त्वम् ॥ ३१.४६ ॥

// atha bodhisattvaḥ samabhigamyainaṃ vismayabahumānāvarjitamānasamuvāca - prāptaṃ subhāṣitadhanaṃ pratipūjito 'rthī prītiṃ manaśca gamitaṃ bhavataḥ prabhāvāt / prāptastadasmyayamaśāna yathepsitaṃ māṃ yajñāya vā mama paśuvratamādiśa tvam (31.46)

।। सौदास उवाच - नात्येति कालो मम खादितुं त्वां धूमाकुला तावदियं चितापि । विधूमपक्वं विशितं च हृद्यं शृण्मस्तदेतानि सुभाषितानि ॥ ३१.४७ ॥

// saudāsa uvāca - nātyeti kālo mama khādituṃ tvāṃ dhūmākulā tāvadiyaṃ citāpi / vidhūmapakvaṃ viśitaṃ ca hṛdyaṃ śṛṇmastadetāni subhāṣitāni (31.47)

।। बोधिसत्त्व उवाच कस्तवार्थ इत्थंगतस्य सुभाषितश्रवनेन? इमामवस्थामुदरस्य हेतोः प्राप्तो ऽसि संत्यक्तघृणः प्रजासु । इमाश्च धर्मं प्रवदन्ति गाथाः समेत्यधर्मेण यतो न धर्मः ॥ ३१.४८ ॥

// bodhisattva uvāca kastavārtha itthaṃgatasya subhāṣitaśravanena? imāmavasthāmudarasya hetoḥ prāpto 'si saṃtyaktaghṛṇaḥ prajāsu / imāśca dharmaṃ pravadanti gāthāḥ sametyadharmeṇa yato na dharmaḥ (31.48)

।। रक्षोविकृतवृत्तस्य संत्यक्तार्यपथस्य ते । नाष्ति सत्यं कुतो धर्मः किं श्रुतेन करिष्यसि ॥ ३१.४९ ॥

// rakṣovikṛtavṛttasya saṃtyaktāryapathasya te / nāṣti satyaṃ kuto dharmaḥ kiṃ śrutena kariṣyasi (31.49)

।। अथ सौदासस्तामवसादनाममृष्यमाणः प्रत्युवाच - मा तावद्भोः को ऽसौ नृपः कथय यो न समुद्यतास्त्रः क्रीडावने वनमृगीदयितान्निहन्ति । त्द्वन्निहन्मि मनुजान् यदि वृत्तिहेतोराधर्मिकः किल ततो ऽस्मि न ते मृगघ्नाः ॥ ३१.५० ॥

// atha saudāsastāmavasādanāmamṛṣyamāṇaḥ pratyuvāca - mā tāvadbhoḥ ko 'sau nṛpaḥ kathaya yo na samudyatāstraḥ krīḍāvane vanamṛgīdayitānnihanti / tdvannihanmi manujān yadi vṛttihetorādharmikaḥ kila tato 'smi na te mṛgaghnāḥ (31.50)

।। बोधिसत्त्व उवाच - धर्मे स्थिता न खलु ते ऽपि नमन्ति येषां भीतद्रुतेष्वपि मृगेषु शरासनानि । तेभ्यो ऽपि निन्द्यतम एव नराशनस्तु जात्युच्छ्रिता हि पुरुषा न च भक्षणीयाः ॥ ३१.५१ ॥

// bodhisattva uvāca - dharme sthitā na khalu te 'pi namanti yeṣāṃ bhītadruteṣvapi mṛgeṣu śarāsanāni / tebhyo 'pi nindyatama eva narāśanastu jātyucchritā hi puruṣā na ca bhakṣaṇīyāḥ (31.51)

।। अथ सौदासः परिकर्कशाक्षरमप्यभिधीयमानो बोधिसत्त्वेन तन्मैत्रीगुणप्रभावादभिभूतरौद्रस्वभावः सुखायमान एव तद्वचनमभिप्रहसन्नुवाच - भोः सुतसोम मुक्तो मया नाम समेत्य गेहं समन्ततो राज्यविभूतिरम्यम् । यन्मत्समीपं पुनरागतस्त्वं न नीतिमार्गे कुशलो ऽसि तस्मात् ॥ ३१.५२ ॥

// atha saudāsaḥ parikarkaśākṣaramapyabhidhīyamāno bodhisattvena tanmaitrīguṇaprabhāvādabhibhūtaraudrasvabhāvaḥ sukhāyamāna eva tadvacanamabhiprahasannuvāca - bhoḥ sutasoma mukto mayā nāma sametya gehaṃ samantato rājyavibhūtiramyam / yanmatsamīpaṃ punarāgatastvaṃ na nītimārge kuśalo 'si tasmāt (31.52)

।। बोधिसत्त्व उवाच - नैतदस्ति । अहमेव तु कुशलो नीतिमार्गे यदेनं न प्रतिपत्तुमिच्छामि । यं नाम प्रतिपन्नस्य धर्मादैकान्तिकी च्युतिः । न तु प्रसिद्धिः सौख्यस्य तत्र किं नाम कौशलम् ॥ ३१.५३ ॥

// bodhisattva uvāca - naitadasti / ahameva tu kuśalo nītimārge yadenaṃ na pratipattumicchāmi / yaṃ nāma pratipannasya dharmādaikāntikī cyutiḥ / na tu prasiddhiḥ saukhyasya tatra kiṃ nāma kauśalam (31.53)

।। किं च भूयः, ये नीतिमार्गप्रतिपत्तिधीराः प्रायेण ते प्रेत्य पतन्त्यपायान् । अपास्य जिह्मानिति नीतिमार्गान् सत्यानुरक्षी पुनरागतो ऽस्मि ॥ ३१.५४ ॥

// kiṃ ca bhūyaḥ, ye nītimārgapratipattidhīrāḥ prāyeṇa te pretya patantyapāyān / apāsya jihmāniti nītimārgān satyānurakṣī punarāgato 'smi (31.54)

।। अतश्च नीतौ कुशलो ऽहमेव त्यक्त्वानृतं यो ऽभिरतो ऽस्मि सत्ये । न तत्सुनीतं हि वदन्ति रज्ज्ञा यन्नानुबध्नन्ति यशःसुखार्थाः ॥ ३१.५५ ॥

// ataśca nītau kuśalo 'hameva tyaktvānṛtaṃ yo 'bhirato 'smi satye / na tatsunītaṃ hi vadanti rajjñā yannānubadhnanti yaśaḥsukhārthāḥ (31.55)

।। सौदास उवाच - प्राणान् प्रियान् स्वजनमश्रुमुखं च हित्वा राज्याश्रयाणि च सुखानि महोहराणि । कामर्थसिद्धिमनुपश्यसि सत्यवाक्ये तद्रक्षणार्थमपि मां यदुपागतो ऽसि ॥ ३१.५६ ॥

// saudāsa uvāca - prāṇān priyān svajanamaśrumukhaṃ ca hitvā rājyāśrayāṇi ca sukhāni mahoharāṇi / kāmarthasiddhimanupaśyasi satyavākye tadrakṣaṇārthamapi māṃ yadupāgato 'si (31.56)

।। बोधिसत्त्व उवाच - बहवः सत्यवचनाश्रया गुणातिशयाः । संक्षेपस्तु श्रूयताम् - मल्यश्रियं हृद्यतयातिशेते सर्वान् रसान् स्वादुतया च सत्यम् । श्रमादृते पुण्यगुणप्रसिद्ध्या तपांसि तीर्थाभिगमश्रमांश्च ॥ ३१.५७ ॥

// bodhisattva uvāca - bahavaḥ satyavacanāśrayā guṇātiśayāḥ / saṃkṣepastu śrūyatām - malyaśriyaṃ hṛdyatayātiśete sarvān rasān svādutayā ca satyam / śramādṛte puṇyaguṇaprasiddhyā tapāṃsi tīrthābhigamaśramāṃśca (31.57)

।। कीर्तेर्जगद्व्याप्तिकृतक्षणाया मार्गस्त्रिलोकाक्रमणाय सत्यम् । द्वारं प्रवेशाय सुरालयस्य संसारदुर्गोत्तरणाय सेतुः ॥ ३१.५८ ॥

// kīrterjagadvyāptikṛtakṣaṇāyā mārgastrilokākramaṇāya satyam / dvāraṃ praveśāya surālayasya saṃsāradurgottaraṇāya setuḥ (31.58)

।। अथ सौदासः साधु युक्तमित्यभिप्रणम्यैनं सविस्मयमभिवीक्षमाणः पुनरुवाच - अन्ये न रा मद्वशगा भवन्ति दैन्यार्पणात्त्रासविलुप्तधैर्यः । संत्यज्यसे त्वं तु न धैर्यलक्ष्म्या मन्ये न ते मृत्युभयं नरेन्द्र ॥ ३१.५९ ॥

// atha saudāsaḥ sādhu yuktamityabhipraṇamyainaṃ savismayamabhivīkṣamāṇaḥ punaruvāca - anye na rā madvaśagā bhavanti dainyārpaṇāttrāsaviluptadhairyaḥ / saṃtyajyase tvaṃ tu na dhairyalakṣmyā manye na te mṛtyubhayaṃ narendra (31.59)

।। बोधिसत्त्व उवाच - महतापि प्रयत्नेन यच्छक्त्यं नातिवर्तितुम् । प्रतीकारासमर्थेन भयक्लैब्येन तत्र किम् ॥ ३१.६० ॥

// bodhisattva uvāca - mahatāpi prayatnena yacchaktyaṃ nātivartitum / pratīkārāsamarthena bhayaklaibyena tatra kim (31.60)

।। इति परिगणितलोकस्थितयो ऽपि तु कापुरुषाः पापप्रसङ्गादनुतप्यमानाः शुभेषु कर्मस्वकृतश्रमश्च । आशङ्कमानाः परलोकदुःखं मर्तव्यसंत्रासजडा भवन्ति ॥ ३१.६१ ॥

// iti parigaṇitalokasthitayo 'pi tu kāpuruṣāḥ pāpaprasaṅgādanutapyamānāḥ śubheṣu karmasvakṛtaśramaśca / āśaṅkamānāḥ paralokaduḥkhaṃ martavyasaṃtrāsajaḍā bhavanti (31.61)

।। तदेव कर्तुं न तु संस्मरामि भवेद्यतो मे मनसो ऽनुतापः । सात्मीकृतं कर्म च शुक्लमस्माद्धर्मस्थितः को मरणाद्विभीयात् ॥ ३१.६२ ॥

// tadeva kartuṃ na tu saṃsmarāmi bhavedyato me manaso 'nutāpaḥ / sātmīkṛtaṃ karma ca śuklamasmāddharmasthitaḥ ko maraṇādvibhīyāt (31.62)

।। न च स्मराम्यर्थिजनोपयानं यन्न प्रहर्षाय ममार्थिनां वा । इति प्रदानैः समवाप्ततुष्टिर्धर्मे स्थितः को मरणाद्बिभीयात् ॥ ३१.६३ ॥

// na ca smarāmyarthijanopayānaṃ yanna praharṣāya mamārthināṃ vā / iti pradānaiḥ samavāptatuṣṭirdharme sthitaḥ ko maraṇādbibhīyāt (31.63)

।। चिरं विचिन्त्यापि च नैव पापे मनःपदन्यासमपि स्मरामि । विशोधितस्वर्गपथो ऽहमेवं मृत्योः किमर्थं भयमभ्युपेयाम् ॥ ३१.६४ ॥

// ciraṃ vicintyāpi ca naiva pāpe manaḥpadanyāsamapi smarāmi / viśodhitasvargapatho 'hamevaṃ mṛtyoḥ kimarthaṃ bhayamabhyupeyām (31.64)

।। विप्रेषु बन्धुषु सुहृत्सु समाष्रितेषु दीने जने यदिषु चाश्रमभूषणेषु । न्यस्तं मया बहु धनं ददता यथार्हं कृत्यं च यस्य यदभूत्तदकारि तस्य ॥ ३१.६५ ॥

// vipreṣu bandhuṣu suhṛtsu samāṣriteṣu dīne jane yadiṣu cāśramabhūṣaṇeṣu / nyastaṃ mayā bahu dhanaṃ dadatā yathārhaṃ kṛtyaṃ ca yasya yadabhūttadakāri tasya (31.65)

।। श्रीमन्ति कीर्तनशतानि निवेशितानि । सत्राजिराश्रमपदानि सभाः प्रपाश्च । मृत्योर्न मे भयमतस्तदवाप्ततुष्टेर्यज्ञाय तत्समुपक्ल्पय भौङ्क्ष्व वा माम् ॥ ३१.६६ ॥

// śrīmanti kīrtanaśatāni niveśitāni / satrājirāśramapadāni sabhāḥ prapāśca / mṛtyorna me bhayamatastadavāptatuṣṭeryajñāya tatsamupaklpaya bhauṅkṣva vā mām (31.66)

।। तदुपश्रुत्य सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनः समुद्भियमानरोमाञ्चपिटको विस्मृतपापस्वभावतामिस्रः सबहुमानमवेक्ष्य बोधिसत्त्वमुवाच - शान्तं पापम् । अद्याद्विषं स खलु हाहहलं प्रजानन्नाशीविषं प्रकुपितं ज्वलदायसं वा । मूर्धापि तस्य शतधा हृदयं च यायाद् यस्त्वद्विधस्य नृपपुंगव पापमिच्छेत् ॥ ३१.६७ ॥

// tadupaśrutya saudāsaḥ prasādāśruvyāptanayanaḥ samudbhiyamānaromāñcapiṭako vismṛtapāpasvabhāvatāmisraḥ sabahumānamavekṣya bodhisattvamuvāca - śāntaṃ pāpam / adyādviṣaṃ sa khalu hāhahalaṃ prajānannāśīviṣaṃ prakupitaṃ jvaladāyasaṃ vā / mūrdhāpi tasya śatadhā hṛdayaṃ ca yāyād yastvadvidhasya nṛpapuṃgava pāpamicchet (31.67)

।। तदर्हति भवांस्तान्यपि मे सुभाषितानि वक्तुम् । अनेन हि ते वचनकुसुमवर्षेणाभिप्रसादितमनसः सुष्टुतरमभिवृद्धं च तेषु मे कौतूहलम् । अपि च भोः । दृष्ट्वा मे चरितच्छायावैरूप्यं धर्मदर्पणे । अपि नामागतावेगं स्यन्मे धर्मोत्सुकं मनः ॥ ३१.६८ ॥

// tadarhati bhavāṃstānyapi me subhāṣitāni vaktum / anena hi te vacanakusumavarṣeṇābhiprasāditamanasaḥ suṣṭutaramabhivṛddhaṃ ca teṣu me kautūhalam / api ca bhoḥ / dṛṣṭvā me caritacchāyāvairūpyaṃ dharmadarpaṇe / api nāmāgatāvegaṃ syanme dharmotsukaṃ manaḥ (31.68)

।। अथैनं बोधिसत्त्वः पत्रीकृताशयं धर्मश्रवणप्रवणमानसमवेत्योवाच - तेन हि धर्मार्थिना तदनुरूपसमुदाचारसौष्ठवेन धर्मः श्रोतुं युक्तम् । पश्य । नीचैस्तरासनस्थानद्विबोध्य विनयश्रियम् । प्रीत्यर्पिताभ्यां चक्षुर्भ्यां वाङ्मध्वास्वादयन्निवि ॥ ३१.६९ ॥

// athainaṃ bodhisattvaḥ patrīkṛtāśayaṃ dharmaśravaṇapravaṇamānasamavetyovāca - tena hi dharmārthinā tadanurūpasamudācārasauṣṭhavena dharmaḥ śrotuṃ yuktam / paśya / nīcaistarāsanasthānadvibodhya vinayaśriyam / prītyarpitābhyāṃ cakṣurbhyāṃ vāṅmadhvāsvādayannivi (31.69)

।। गौरवावर्जितैकाग्रप्रसन्नामलमानसः । सत्कृत्य धर्मं शृणुयाद्भिषग्वाक्यमिवातुरः ॥ ३१.७० ॥

// gauravāvarjitaikāgraprasannāmalamānasaḥ / satkṛtya dharmaṃ śṛṇuyādbhiṣagvākyamivāturaḥ (31.70)

।। अथ सौदासः स्वेनोत्तरीयेण समास्तीर्योच्चैस्तरं शिलातलं तत्र चाधिरोप्य बोधिसत्त्वं स्वयमनास्तरितायमुपविश्य भूमौ बोधिसत्त्वस्य पुरस्तादाननोद्वीक्षणव्यापृतनिरीक्षणरतं महासत्त्वमुवाच - ब्रूहीदानीं मार्षेति । अथ बोधिसत्त्वो नवाम्भोधरनिनदमधुरेण गम्भीरेणापूरयन्निव तद्वनं व्यापिना स्वरेणोवाच । यदृच्छयाप्युपानीतं सकृत्सज्जनसंगतम् । भवत्यचलमत्यन्तं नाभ्यासक्रममीक्षते ॥ ३१.७१ ॥

// atha saudāsaḥ svenottarīyeṇa samāstīryoccaistaraṃ śilātalaṃ tatra cādhiropya bodhisattvaṃ svayamanāstaritāyamupaviśya bhūmau bodhisattvasya purastādānanodvīkṣaṇavyāpṛtanirīkṣaṇarataṃ mahāsattvamuvāca - brūhīdānīṃ mārṣeti / atha bodhisattvo navāmbhodharaninadamadhureṇa gambhīreṇāpūrayanniva tadvanaṃ vyāpinā svareṇovāca / yadṛcchayāpyupānītaṃ sakṛtsajjanasaṃgatam / bhavatyacalamatyantaṃ nābhyāsakramamīkṣate (31.71)

।। तदुपश्रुत्य सौदासः साधु साध्विति स्वशिरः प्रकम्प्याङ्गलीवीक्षेपं बोधिसत्त्वमुवाच - ततस्ततः? अथ बोधिसत्त्वो द्वितीयां गाथामुदाजहार - न सज्जनाद् दुरचरः क्वचिद्भवेद्भजेत साधून् विनयक्रमानुगः । स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसर्पिणस्तद्गुणपुष्परेणवः ॥ ३१.७२ ॥

// tadupaśrutya saudāsaḥ sādhu sādhviti svaśiraḥ prakampyāṅgalīvīkṣepaṃ bodhisattvamuvāca - tatastataḥ? atha bodhisattvo dvitīyāṃ gāthāmudājahāra - na sajjanād duracaraḥ kvacidbhavedbhajeta sādhūn vinayakramānugaḥ / spṛśantyayatnena hi tatsamīpagaṃ visarpiṇastadguṇapuṣpareṇavaḥ (31.72)

।। सौदास उवाच - सुभाषितान्यर्चयता साधो सर्वात्मना त्वया । स्थाने खलु नियुक्तो ऽर्थः स्थाने नावेक्षितः श्रमः ॥ ३१.७३ ॥

// saudāsa uvāca - subhāṣitānyarcayatā sādho sarvātmanā tvayā / sthāne khalu niyukto 'rthaḥ sthāne nāvekṣitaḥ śramaḥ (31.73)

।। ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच - रथा नृपाणां मणिहेमभूषणा व्रजन्ति देहाश्च जराविरूपताम् । सतां तु धर्मं न जराभिवर्तते स्थिरानुरागा हि गुणेषु साधवः ॥ ३१.७४ ॥

// tatastataḥ? bodhisattva uvāca - rathā nṛpāṇāṃ maṇihemabhūṣaṇā vrajanti dehāśca jarāvirūpatām / satāṃ tu dharmaṃ na jarābhivartate sthirānurāgā hi guṇeṣu sādhavaḥ (31.74)

।। अमृतवर्षं खल्विदम् । अहो संतर्पिताः स्मः । ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच - नभश्च दुरे वसुधातलाच्च पारादवारं च महार्णवस्य । अस्ताचलेन्द्रादुदयस्ततो ऽपि धर्मः सतां दूरतरे ऽसतां च ॥ ३१.७५ ॥

// amṛtavarṣaṃ khalvidam / aho saṃtarpitāḥ smaḥ / tatastataḥ? bodhisattva uvāca - nabhaśca dure vasudhātalācca pārādavāraṃ ca mahārṇavasya / astācalendrādudayastato 'pi dharmaḥ satāṃ dūratare 'satāṃ ca (31.75)

।। अथ सौदासः प्रसादविस्मयाभ्यामावर्जितप्रेमबहुमानो बोधिसत्त्वमुवाच - चित्राभिधानातिशयोज्ज्वलार्था गाथास्त्वदेता मधुरा निशम्य । आनन्दितस्तत्प्रतिपूजनार्थं वरानहं ते चतुरो ददामि ॥ ३१.७६ ॥

// atha saudāsaḥ prasādavismayābhyāmāvarjitapremabahumāno bodhisattvamuvāca - citrābhidhānātiśayojjvalārthā gāthāstvadetā madhurā niśamya / ānanditastatpratipūjanārthaṃ varānahaṃ te caturo dadāmi (31.76)

।। तद् वृणीष्व यद्यन्मत्तो ऽभिकाङ्क्षसीति । अथैनं बोधिसत्त्वः सविस्मयबहुमान उवाच कस्त्वं वरप्रदानस्य? यस्यास्ति नात्मनयपि ते प्रभुत्वमकार्यसंरागपराजितस्य । स त्वं वरं दास्यसि कं परस्मै शुभप्रवृतेरपवृत्तभावः ॥ ३१.७७ ॥

// tad vṛṇīṣva yadyanmatto 'bhikāṅkṣasīti / athainaṃ bodhisattvaḥ savismayabahumāna uvāca kastvaṃ varapradānasya? yasyāsti nātmanayapi te prabhutvamakāryasaṃrāgaparājitasya / sa tvaṃ varaṃ dāsyasi kaṃ parasmai śubhapravṛterapavṛttabhāvaḥ (31.77)

।। अहं च देहीति वरं वदेयं मनश्च दित्साथिशिलं तव स्यात् । तमत्ययं कः सघृणो ऽभ्युपेयादेतावदेवालमलं यतो नः ॥ ३१.७८ ॥

// ahaṃ ca dehīti varaṃ vadeyaṃ manaśca ditsāthiśilaṃ tava syāt / tamatyayaṃ kaḥ saghṛṇo 'bhyupeyādetāvadevālamalaṃ yato naḥ (31.78)

।। अथ सौदासः किंचिद् व्रीडावनतवदनो बोधिसत्त्वमुवाच - अलमत्रभवतो मामेवं विशङ्कितुम् । प्राणानपि परित्यज्य दास्याम्येतानहं वरान् । विस्रब्धं तद् वृणीष्व त्वं यद्यादिच्छसि भूमिप ॥ ३१.७९ ॥

// atha saudāsaḥ kiṃcid vrīḍāvanatavadano bodhisattvamuvāca - alamatrabhavato māmevaṃ viśaṅkitum / prāṇānapi parityajya dāsyāmyetānahaṃ varān / visrabdhaṃ tad vṛṇīṣva tvaṃ yadyādicchasi bhūmipa (31.79)

।। बोधिसत्त्व उवाच - तेन हि सत्यवरतो भव विसर्जय सत्त्वहिंसां बन्दीकृतं जनमशेषमिमं विमुञ्च । अद्या न चैव नरवीर मनुष्यमांसमेतान् वराननवरांश्चतुरः प्रयच्छ ॥ ३१.८० ॥

// bodhisattva uvāca - tena hi satyavarato bhava visarjaya sattvahiṃsāṃ bandīkṛtaṃ janamaśeṣamimaṃ vimuñca / adyā na caiva naravīra manuṣyamāṃsametān varānanavarāṃścaturaḥ prayaccha (31.80)

।। सौदास उवाच - ददामि पूर्वान् भवते वरांस्त्रीनन्यं चतुर्थं तु वरं वृणीष्व । अवैषि किं न त्वमिदं यथाहमीशो विरन्तुं न मनुष्यमांसात् ॥ ३१.८१ ॥

// saudāsa uvāca - dadāmi pūrvān bhavate varāṃstrīnanyaṃ caturthaṃ tu varaṃ vṛṇīṣva / avaiṣi kiṃ na tvamidaṃ yathāhamīśo virantuṃ na manuṣyamāṃsāt (31.81)

।। बोधिसत्त्व उवाच - हन्त तवैतत्संवृत्तम् । ननूक्तं मया कस्त्वं वरप्रदानस्येति? अपि च भोः? सत्यव्रतत्वं च कथं स्यदहिंसकता च ते । अपरित्यजतो राजन् मनुष्यपैशिताशिताम् ॥ ३१.८२ ॥

// bodhisattva uvāca - hanta tavaitatsaṃvṛttam / nanūktaṃ mayā kastvaṃ varapradānasyeti? api ca bhoḥ? satyavratatvaṃ ca kathaṃ syadahiṃsakatā ca te / aparityajato rājan manuṣyapaiśitāśitām (31.82)

।। आह - ननूक्तं भवता पूर्वं दास्याम्येतानहं वरान् । प्राणानपि परित्यज्य तदिदं जायते ऽन्यथा ॥ ३१.८३ ॥

// āha - nanūktaṃ bhavatā pūrvaṃ dāsyāmyetānahaṃ varān / prāṇānapi parityajya tadidaṃ jāyate 'nyathā (31.83)

।। अहिंसकत्वं च कुतो मांसार्थं ते घ्नतो नरान् । सत्येवं कतमे दत्ता भवता स्युर्वरास्त्रयः ॥ ३१.८४ ॥

// ahiṃsakatvaṃ ca kuto māṃsārthaṃ te ghnato narān / satyevaṃ katame dattā bhavatā syurvarāstrayaḥ (31.84)

।। सौदास उवाच - त्यक्त्वा राज्यं वने क्लेशो यस्य हेतुर्ताधृतो मया । हतो धर्मः क्षता कीर्तिस्त्यक्ष्यामि तदहं कथम् ॥ ३१.८५ ॥

// saudāsa uvāca - tyaktvā rājyaṃ vane kleśo yasya heturtādhṛto mayā / hato dharmaḥ kṣatā kīrtistyakṣyāmi tadahaṃ katham (31.85)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अत एव तद्भवांस्त्यक्तुमर्हति । धर्मादर्थात्सुखात्कीर्तेभ्रष्टो यस्य कृते भवान् । अनर्थायतनं तादृक्कथं न त्यक्तुमर्हसि ॥ ३१.८६ ॥

// bodhisattva uvāca - ata eva tadbhavāṃstyaktumarhati / dharmādarthātsukhātkīrtebhraṣṭo yasya kṛte bhavān / anarthāyatanaṃ tādṛkkathaṃ na tyaktumarhasi (31.86)

।। दत्तानुशयिता चेयमनौदार्यहते जने । नीचत सा कथं नाम त्वामप्यभिभवेदिति ॥ ३१.८७ ॥

// dattānuśayitā ceyamanaudāryahate jane / nīcata sā kathaṃ nāma tvāmapyabhibhavediti (31.87)

।। तदलं ते पाप्मानमेवानुभ्रामितुम् । अवबोद्धुमर्हस्यात्मानम् । सौदासः खल्वत्रभवान् । वैद्येक्षितानि कुशलैरुपकल्पितानि ग्राम्याण्यनूपजलजान्यथ जाङ्गलानि । मांसानि सन्ति कुरु तैर्हृदयस्य तुष्टिं निन्दावहाद्विरम साधु मनुष्यमांसात् ॥ ३१.८८ ॥

// tadalaṃ te pāpmānamevānubhrāmitum / avaboddhumarhasyātmānam / saudāsaḥ khalvatrabhavān / vaidyekṣitāni kuśalairupakalpitāni grāmyāṇyanūpajalajānyatha jāṅgalāni / māṃsāni santi kuru tairhṛdayasya tuṣṭiṃ nindāvahādvirama sādhu manuṣyamāṃsāt (31.88)

।। तूर्यस्वनान सजलतोयदनादधीरान् गीतस्वनं च निशि राज्यसुखं च तत्तत् । बन्धून् सुतान् परिजनं च मनोनुकूलं हित्वा कथं नु रमसे ऽत्र वने विविक्ते ॥ ३१.८९ ॥

// tūryasvanāna sajalatoyadanādadhīrān gītasvanaṃ ca niśi rājyasukhaṃ ca tattat / bandhūn sutān parijanaṃ ca manonukūlaṃ hitvā kathaṃ nu ramase 'tra vane vivikte (31.89)

।। चित्तस्य नार्हसि नरेन्द्र वशेन गन्तुं धर्मार्थयोरनुपरोधपथं भजस्व । एंको नृपान् युधि विजित्य समस्तसैन्यान् मा चित्तविग्रहविधौ परिकातरो भूः ॥ ३१.८० ॥

// cittasya nārhasi narendra vaśena gantuṃ dharmārthayoranuparodhapathaṃ bhajasva / eṃko nṛpān yudhi vijitya samastasainyān mā cittavigrahavidhau parikātaro bhūḥ (31.80)

।। लोकः परो ऽपि मनुजाधिप नन्ववेक्ष्यस्तस्मात्प्रियं यदहितं च न तन्निषेव्यम् । यत्स्यात्तु कीर्त्यनुपरोधि मनोज्ञमार्गं तद्विप्रियं सदपि भेषजवद्भजस्व ॥ ३१.९१ ॥

// lokaḥ paro 'pi manujādhipa nanvavekṣyastasmātpriyaṃ yadahitaṃ ca na tanniṣevyam / yatsyāttu kīrtyanuparodhi manojñamārgaṃ tadvipriyaṃ sadapi bheṣajavadbhajasva (31.91)

।। अथ सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनो गद्गदायमानकङ्ठः समभिसृत्यैव बोधिसत्त्वं पादयोः संपरिष्वज्योवाच - गुणकुसुमरजोभिः पुण्यगन्धिः समन्ताज्जगदिदमवकीर्णं कारणे त्वद्यशोभिः । इति विचरति पापे मृत्युदूतोग्रवृत्तौ त्वमिव हि क इवान्यः सानुकम्पो मयि स्यात् ॥ ३१.९२ ॥

// atha saudāsaḥ prasādāśruvyāptanayano gadgadāyamānakaṅṭhaḥ samabhisṛtyaiva bodhisattvaṃ pādayoḥ saṃpariṣvajyovāca - guṇakusumarajobhiḥ puṇyagandhiḥ samantājjagadidamavakīrṇaṃ kāraṇe tvadyaśobhiḥ / iti vicarati pāpe mṛtyudūtogravṛttau tvamiva hi ka ivānyaḥ sānukampo mayi syāt (31.92)

।। शस्ता गुरुश्च मम दैवतमेव च त्वं मूर्ध्ना वचांस्यहममूनि तवार्चयामि । भोक्ष्ये न चैव सुतसोम मनुष्यमांसं यन्मां यथा वदसि तच्च तथा करिष्ये ॥ ३१.९३ ॥

// śastā guruśca mama daivatameva ca tvaṃ mūrdhnā vacāṃsyahamamūni tavārcayāmi / bhokṣye na caiva sutasoma manuṣyamāṃsaṃ yanmāṃ yathā vadasi tacca tathā kariṣye (31.93)

।। नृपात्मजा यङनिमित्तमाहृता मया च ये बन्धनखेदपीडिताः । हतत्विषः शोकपरीतमानसास्तदेहि मुञ्चाव सहैव तानपि ॥ ३१.९४ ॥

// nṛpātmajā yaṅanimittamāhṛtā mayā ca ye bandhanakhedapīḍitāḥ / hatatviṣaḥ śokaparītamānasāstadehi muñcāva sahaiva tānapi (31.94)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य यत्र ते नृपसुतास्तेनावरुद्धास्तत्रैवाभिजगाम । दृष्टै व च ते नृपसुताः सुतसोमं हन्त मुक्ता वयमिति परं हर्षमुपजग्मुः । विरेजिरे ते सुतसोमदर्शनान्नरेन्द्रपुत्राः स्फुटहासकान्तयः । शरन्मुखे चन्द्रकरोपबृहिता विजृम्भमाणाः कुमुदाकरा इव ॥ ३१.९५ ॥

// atha bodhisattvastathetyasmai pratiśrutya yatra te nṛpasutāstenāvaruddhāstatraivābhijagāma / dṛṣṭai va ca te nṛpasutāḥ sutasomaṃ hanta muktā vayamiti paraṃ harṣamupajagmuḥ / virejire te sutasomadarśanānnarendraputrāḥ sphuṭahāsakāntayaḥ / śaranmukhe candrakaropabṛhitā vijṛmbhamāṇāḥ kumudākarā iva (31.95)