32. Jatakamala — chapter 32

।। अथैनानभिगम्य बोधिसत्त्वः समाश्वासयन् प्रियवचनपुरःसरं च प्रतिसंमोद्य सौदासस्याद्रोहाय शपथं कारयित्वा बन्धनाद्विमुच्य सार्धं सौदासेन तैश्च नृपतिपुत्रैरनुगम्यमानः स्वं राज्यमुपेत्य यथार्हकृतसंस्कारांस्तान् राजपुत्रान् सौदासं च स्वेषु स्वेषु राज्येषु प्रतिष्ठापयामास । तदेवं श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति श्रेयो ऽर्थिना सज्जनसमाश्रयेण भवितव्यम् । एवमसंस्तुतहृत्पूर्वजन्मस्वप्युपकारपरत्वाद् बुद्धो भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् । एवं सद्धर्मश्रवणं दोषापचयाय गुणसमाधानाय च भवतीति सद्धर्मश्रवणे ऽपि वाच्यम् । श्रुतप्रशंसायामपि वाच्यम् - एवमनेकानुशंसं श्रुतमिति । सत्यकथायामपि वाच्यम् - एवं सज्जनेष्टं पुण्यकीर्त्याकरं सत्यवचनमित्येवं स्वप्राणसुखेश्वर्यनिरपेक्षाः सत्यमनुरक्षन्ति सत्पुरुषा इति । सत्यप्रशंसायामप्युपनेयं करुणावर्णे ऽपि चेति । ।। इति सुतसोमजातकमेकत्रिंशत्तमम् ।। ३२. अयोगृहजातकम् राजलक्ष्मीरपि श्रेयोमार्गं नावृणोति संविग्नमानसानामिति संवेगपरिचयः कार्यः । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् व्याधिजरामरणप्रियविप्रयोगादिव्यसनशतोपनिपातं दुःखितमनाथमत्राणमपरिणायकं लोकमवेक्ष्य करुणया समुत्साह्यमानस्तत्परित्राणव्यवसितमतिरतिसाधुस्वभावस्तत्तत्संपादयमानो विमुखस्यासंस्तुतस्यापि च लोकस्य हितं सुखविशेष च कदाचिदन्यतमस्मिन् राजकुले प्रजानुरागसौमुख्यादस्खलिताभिवृद्ध्या च समृद्ध्या समानतदृप्तसामन्तया चाभिव्यज्यमानमहाभाग्ये विनयश्लाघिनि जन्म प्रतिलेभे । स जायमान एव तद्राजकुलं तत्समानसुखदुःखं च पुरवरं परयाभ्युदयश्रिया सम्योजयामास । प्रतिग्रहव्याकुलतुष्टविप्रं मदोद्धताभ्युज्ज्वलवेषभृत्यम् । अनेकतूर्यस्वनपूर्णकूजमानन्दनृत्तानयवृत्ताभावम् ॥ ३२.१ ॥

// athainānabhigamya bodhisattvaḥ samāśvāsayan priyavacanapuraḥsaraṃ ca pratisaṃmodya saudāsasyādrohāya śapathaṃ kārayitvā bandhanādvimucya sārdhaṃ saudāsena taiśca nṛpatiputrairanugamyamānaḥ svaṃ rājyamupetya yathārhakṛtasaṃskārāṃstān rājaputrān saudāsaṃ ca sveṣu sveṣu rājyeṣu pratiṣṭhāpayāmāsa / tadevaṃ śreyaḥ samādhatte yathātathāpyupanataḥ satsaṃgama iti śreyo 'rthinā sajjanasamāśrayeṇa bhavitavyam / evamasaṃstutahṛtpūrvajanmasvapyupakāraparatvād buddho bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam / evaṃ saddharmaśravaṇaṃ doṣāpacayāya guṇasamādhānāya ca bhavatīti saddharmaśravaṇe 'pi vācyam / śrutapraśaṃsāyāmapi vācyam - evamanekānuśaṃsaṃ śrutamiti / satyakathāyāmapi vācyam - evaṃ sajjaneṣṭaṃ puṇyakīrtyākaraṃ satyavacanamityevaṃ svaprāṇasukheśvaryanirapekṣāḥ satyamanurakṣanti satpuruṣā iti / satyapraśaṃsāyāmapyupaneyaṃ karuṇāvarṇe 'pi ceti / // iti sutasomajātakamekatriṃśattamam // 32. ayogṛhajātakam rājalakṣmīrapi śreyomārgaṃ nāvṛṇoti saṃvignamānasānāmiti saṃvegaparicayaḥ kāryaḥ / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān vyādhijarāmaraṇapriyaviprayogādivyasanaśatopanipātaṃ duḥkhitamanāthamatrāṇamapariṇāyakaṃ lokamavekṣya karuṇayā samutsāhyamānastatparitrāṇavyavasitamatiratisādhusvabhāvastattatsaṃpādayamāno vimukhasyāsaṃstutasyāpi ca lokasya hitaṃ sukhaviśeṣa ca kadācidanyatamasmin rājakule prajānurāgasaumukhyādaskhalitābhivṛddhyā ca samṛddhyā samānatadṛptasāmantayā cābhivyajyamānamahābhāgye vinayaślāghini janma pratilebhe / sa jāyamāna eva tadrājakulaṃ tatsamānasukhaduḥkhaṃ ca puravaraṃ parayābhyudayaśriyā samyojayāmāsa / pratigrahavyākulatuṣṭavipraṃ madoddhatābhyujjvalaveṣabhṛtyam / anekatūryasvanapūrṇakūjamānandanṛttānayavṛttābhāvam (32.1)

।। संसक्तगीतद्रवहासनादं परस्पराश्लेषविवृद्धहर्षम् । नरैः प्रियाख्यानकदानतुष्टैराशास्यमानाभ्युदयं नृपस्य ॥ ३२.२ ॥

// saṃsaktagītadravahāsanādaṃ parasparāśleṣavivṛddhaharṣam / naraiḥ priyākhyānakadānatuṣṭairāśāsyamānābhyudayaṃ nṛpasya (32.2)

।। विघट्टितद्वारविमुक्तबन्धनं समुछ्रिताग्रध्वजचित्रचत्वरम् । विचूर्णपुष्पासवसिक्तभूतलं बभार रम्यां पुरमुत्सवश्रियम् ॥ ३२.३ ॥

// vighaṭṭitadvāravimuktabandhanaṃ samuchritāgradhvajacitracatvaram / vicūrṇapuṣpāsavasiktabhūtalaṃ babhāra ramyāṃ puramutsavaśriyam (32.3)

।। महागृहेभ्यः प्रविकीर्यमाणैर्हिरण्यवस्त्राभरणादिवर्षैः । लोकं तदा व्याप्तुमिवोद्यता श्रीरुन्मत्तगङ्गाललितं चकार ॥ ३२.४ ॥

// mahāgṛhebhyaḥ pravikīryamāṇairhiraṇyavastrābharaṇādivarṣaiḥ / lokaṃ tadā vyāptumivodyatā śrīrunmattagaṅgālalitaṃ cakāra (32.4)

।। तेन च समयेन तस्य राज्ञो जाता जाताः कुमारा म्रियन्ते स्म । स तं विधिममानुषकृतमिति मन्यमानस्तस्य तनयस्य रक्षार्थं मणिकाञ्चनरजतभक्तिचित्रे श्रीमति सर्वायसे प्रसूतिभवने भूतविद्यापरिदृष्टेन वेदविहितेन च क्रमेण विहितरक्षोध्नप्रतीकारे समुचितैश्च कौतुकमङ्गलैः कृतस्वस्त्ययनपरिग्रहे जातकर्मादिसंस्कारविधिं संवर्धनं च कारयामास । (वैद्य २३४) तमपि च महासत्त्वं सत्त्वसंपत्तेः पुण्योपचयप्रभावात्सुसंविहितत्वाच्च रक्षाया नामानुषाः प्रसेहिरे । स कालक्रमादवाप्तसंस्कारकर्मा श्रुताभिजनाचारमहद्भ्यो लब्धविद्वद्यशःसंमाननेभ्यः प्रशमविनयमेधागुणावर्जितेभ्यो गुरुभ्यः समधिगतानेकविद्यः प्रत्यहमापूर्यमाणमूर्तिर्यौवनकान्त्या निसर्गसिद्धेन च विनयानुरागेण परं प्रेमास्पदं स्वजनस्य जनस्य च बभूव । असंस्तुतमसंबन्धं दुरस्थमपि सज्जनम् । जनो ऽन्वेति सुहृत्प्रीत्या गुणश्रीस्तत्र करणम् ॥ ३२.५ ॥

// tena ca samayena tasya rājño jātā jātāḥ kumārā mriyante sma / sa taṃ vidhimamānuṣakṛtamiti manyamānastasya tanayasya rakṣārthaṃ maṇikāñcanarajatabhakticitre śrīmati sarvāyase prasūtibhavane bhūtavidyāparidṛṣṭena vedavihitena ca krameṇa vihitarakṣodhnapratīkāre samucitaiśca kautukamaṅgalaiḥ kṛtasvastyayanaparigrahe jātakarmādisaṃskāravidhiṃ saṃvardhanaṃ ca kārayāmāsa / (vaidya 234) tamapi ca mahāsattvaṃ sattvasaṃpatteḥ puṇyopacayaprabhāvātsusaṃvihitatvācca rakṣāyā nāmānuṣāḥ prasehire / sa kālakramādavāptasaṃskārakarmā śrutābhijanācāramahadbhyo labdhavidvadyaśaḥsaṃmānanebhyaḥ praśamavinayamedhāguṇāvarjitebhyo gurubhyaḥ samadhigatānekavidyaḥ pratyahamāpūryamāṇamūrtiryauvanakāntyā nisargasiddhena ca vinayānurāgeṇa paraṃ premāspadaṃ svajanasya janasya ca babhūva / asaṃstutamasaṃbandhaṃ durasthamapi sajjanam / jano 'nveti suhṛtprītyā guṇaśrīstatra karaṇam (32.5)

।। हासभूतेन नभसः शरद्विकचरश्मिना । संबन्धसिद्धिर्लोकस्य का हि चन्द्रमसा सह ॥ ३२.६ ॥

// hāsabhūtena nabhasaḥ śaradvikacaraśminā / saṃbandhasiddhirlokasya kā hi candramasā saha (32.6)

।। अथ स महासत्त्वः पुण्यप्रभावसुखोपनतैर्दिव्यकल्पैरनल्पैरपि च विषयैरुपलाल्यमानः स्नेहबहुमानसुमुखेन च पित्रा विश्वासननिर्विशङ्कं दृश्यमानः कदाचित्स्वस्मिन् पुरवरे प्रविततरमणीयशोभां कलक्रमोपनतां कौमुदीविभूतिं दिदृक्षुः कृताभ्यनुज्ञः पित्रा काञ्चनमणिरजतभक्तिचित्रालंकारं समुच्छ्रितनानाविधरागप्रचलितोज्ज्वलपताकध्वजं हैमभाण्डाभ्यलंकृतविनीतचतुरतुरंगं दक्षदाक्षिण्यनिपुणशुचिविनीतधीरसारथिं चित्रोज्ज्वलवेषप्रहरणावरणानुयात्रं रथवरमधिरुह्य मनोङतूर्यस्वनपुरःसरस्तत्पुरवरमनुविचरंस्तद्दर्शनाक्षिप्तहृदयस्य कौतूहललोलचक्षुषः स्तुतिसभाजनाञ्जलिप्रग्रहप्रणामाशीर्वचनप्रयोगसव्यापरस्योत्सवरम्यतरवेषरचनस्य पौरजानपदस्य समुदयशोभामालोक्य लब्धप्रहर्षावकाशे ऽपि मनसि कृतसंवेगपरिचयत्वात्पूर्वजन्मसु स्मृतिं प्रतिलेभे । कृपणा बत लोकस्य चलत्वविरसा स्थितिः । यदियं कौमुदीलक्ष्मीः स्मर्तव्यैव भविष्यति ॥ ३२.७ ॥

// atha sa mahāsattvaḥ puṇyaprabhāvasukhopanatairdivyakalpairanalpairapi ca viṣayairupalālyamānaḥ snehabahumānasumukhena ca pitrā viśvāsananirviśaṅkaṃ dṛśyamānaḥ kadācitsvasmin puravare pravitataramaṇīyaśobhāṃ kalakramopanatāṃ kaumudīvibhūtiṃ didṛkṣuḥ kṛtābhyanujñaḥ pitrā kāñcanamaṇirajatabhakticitrālaṃkāraṃ samucchritanānāvidharāgapracalitojjvalapatākadhvajaṃ haimabhāṇḍābhyalaṃkṛtavinītacaturaturaṃgaṃ dakṣadākṣiṇyanipuṇaśucivinītadhīrasārathiṃ citrojjvalaveṣapraharaṇāvaraṇānuyātraṃ rathavaramadhiruhya manoṅatūryasvanapuraḥsarastatpuravaramanuvicaraṃstaddarśanākṣiptahṛdayasya kautūhalalolacakṣuṣaḥ stutisabhājanāñjalipragrahapraṇāmāśīrvacanaprayogasavyāparasyotsavaramyataraveṣaracanasya paurajānapadasya samudayaśobhāmālokya labdhapraharṣāvakāśe 'pi manasi kṛtasaṃvegaparicayatvātpūrvajanmasu smṛtiṃ pratilebhe / kṛpaṇā bata lokasya calatvavirasā sthitiḥ / yadiyaṃ kaumudīlakṣmīḥ smartavyaiva bhaviṣyati (32.7)

।। एवंविधायां च जगत्प्रवृत्तावहो यथा निर्भयता जनानाम् । यन्मृत्युनाधिष्ठितसर्वमार्गा निःसंभ्रमा हर्षमनुभ्रमन्ति ॥ ३२.८ ॥

// evaṃvidhāyāṃ ca jagatpravṛttāvaho yathā nirbhayatā janānām / yanmṛtyunādhiṣṭhitasarvamārgā niḥsaṃbhramā harṣamanubhramanti (32.8)

।। अवार्यवीर्येष्वरिषु स्थितेषु जिघांसया व्याधिजरान्तकेषु । अवश्यगम्ये परलोकदुर्गे हर्षावकाशो ऽत्र सचेतसः कः ॥ ३२.९ ॥

// avāryavīryeṣvariṣu sthiteṣu jighāṃsayā vyādhijarāntakeṣu / avaśyagamye paralokadurge harṣāvakāśo 'tra sacetasaḥ kaḥ (32.9)

।। स्वनानुकृत्येव महार्णवानां संरम्भरौद्राणि जलानि कृत्वा । मेघास्तडिद्भासुरहेममालाः संभूय भूयो विलयं व्रजन्ति ॥ ३२.१० ॥

// svanānukṛtyeva mahārṇavānāṃ saṃrambharaudrāṇi jalāni kṛtvā / meghāstaḍidbhāsurahemamālāḥ saṃbhūya bhūyo vilayaṃ vrajanti (32.10)

।। तटैः समं तद्विनिबद्धमूलान् हृत्वा तरूंल्लब्धजवैः पयोभिः । भवन्ति भूयः सरितः क्रमेन शोकोपतापादिव दिनरूपाः ॥ ३२.११ ॥

// taṭaiḥ samaṃ tadvinibaddhamūlān hṛtvā tarūṃllabdhajavaiḥ payobhiḥ / bhavanti bhūyaḥ saritaḥ kramena śokopatāpādiva dinarūpāḥ (32.11)

।। हृत्वापि शृङ्गाणि महीधराणां वेगेन वृन्दानि च तोयदानाम् । विघूर्ण्य चोद्वर्त्य च सागराम्भः प्रयाति नाश पवनप्रभावः ॥ ३२.१२ ॥

// hṛtvāpi śṛṅgāṇi mahīdharāṇāṃ vegena vṛndāni ca toyadānām / vighūrṇya codvartya ca sāgarāmbhaḥ prayāti nāśa pavanaprabhāvaḥ (32.12)

।। दिप्तोद्धतार्चिर्विकसत्स्फुलिङ्गः संक्षिप्य कक्षं क्षयमेति वह्निः । क्रमेण शोभाश्च वनान्तराणामुद्यन्ति भूयश्च तिरोभवन्ति ॥ ३२.१३ ॥

// diptoddhatārcirvikasatsphuliṅgaḥ saṃkṣipya kakṣaṃ kṣayameti vahniḥ / krameṇa śobhāśca vanāntarāṇāmudyanti bhūyaśca tirobhavanti (32.13)

।। कः संप्रयोगो न वियोगनिष्ठः काः संपदो या न विपत्परैति । जगत्प्रवृत्ताविति चञ्चलायामप्रत्यवेक्ष्यैव जनस्य हर्षः ॥ ३२.१४ ॥

// kaḥ saṃprayogo na viyoganiṣṭhaḥ kāḥ saṃpado yā na vipatparaiti / jagatpravṛttāviti cañcalāyāmapratyavekṣyaiva janasya harṣaḥ (32.14)

।। इति स परिगणयन् महात्मा संवेगाद्व्यावृत्तप्रमोदौद्धवेन मनसा रमणीयेष्वपि पुरवरविभूषार्थमभिप्रसारिषु लोकचित्रेष्वविषज्यमानबुद्धिः क्रमेण स्वभवनमनुप्राप्तमेवात्मानमपश्यत् । तदभिवृद्धसंवेगश्च विषयसुखेष्वनास्थो धर्म एकः शरणमिति तत्प्रतिपत्तिनिश्चितमतिर्यथाप्रस्तावमभिगम्य राजानं कृताञ्जलिस्तपोवनगमनायानुज्ञामयाचत - प्रव्रज्यासंश्रयात्कर्तुमिच्छामि हितमात्मनः । कृतां तत्राभ्यनुज्ञां च त्वयानुग्रहपद्धतिम् ॥ ३२.१५ ॥

// iti sa parigaṇayan mahātmā saṃvegādvyāvṛttapramodauddhavena manasā ramaṇīyeṣvapi puravaravibhūṣārthamabhiprasāriṣu lokacitreṣvaviṣajyamānabuddhiḥ krameṇa svabhavanamanuprāptamevātmānamapaśyat / tadabhivṛddhasaṃvegaśca viṣayasukheṣvanāstho dharma ekaḥ śaraṇamiti tatpratipattiniścitamatiryathāprastāvamabhigamya rājānaṃ kṛtāñjalistapovanagamanāyānujñāmayācata - pravrajyāsaṃśrayātkartumicchāmi hitamātmanaḥ / kṛtāṃ tatrābhyanujñāṃ ca tvayānugrahapaddhatim (32.15)

।। तच्छ्रत्वा प्रियतनयः स तस्य राजा दिग्धेन द्विरद इवेषुणाभिविद्धः । गम्भीरो ऽप्युदधिरिवानिलावधूतस्तच्छोकव्यथितमनाः समाचकम्पे ॥ ३२.१६ ॥

// tacchratvā priyatanayaḥ sa tasya rājā digdhena dvirada iveṣuṇābhividdhaḥ / gambhīro 'pyudadhirivānilāvadhūtastacchokavyathitamanāḥ samācakampe (32.16)

।। निवारयिष्यन्नथ तं स राजा स्नेहात्पष्वज्य सबाष्पकण्ठः । उवाच कस्मात्सहसैव तात संत्यक्तुमस्मान् मतिमित्यकार्षीः ॥ ३२.१७ ॥

// nivārayiṣyannatha taṃ sa rājā snehātpaṣvajya sabāṣpakaṇṭhaḥ / uvāca kasmātsahasaiva tāta saṃtyaktumasmān matimityakārṣīḥ (32.17)

।। त्वदप्रियेणात्मविनाशहेतुः केनायमित्याकलितः कृतान्तः । शोकाश्रुपर्याकुललोचनानि भवन्तु कस्य स्वजनाननानि ॥ ३२.१८ ॥

// tvadapriyeṇātmavināśahetuḥ kenāyamityākalitaḥ kṛtāntaḥ / śokāśruparyākulalocanāni bhavantu kasya svajanānanāni (32.18)

।। अथापि किंचित्परिशङ्कितं वा मयि व्यलीकं समुपश्रुतं वा । तद्ब्रूहि यावद्विरमामि तस्मात्पश्यामि न त्वात्मनि किंचिदीदृक् ॥ ३२.१९ ॥

// athāpi kiṃcitpariśaṅkitaṃ vā mayi vyalīkaṃ samupaśrutaṃ vā / tadbrūhi yāvadviramāmi tasmātpaśyāmi na tvātmani kiṃcidīdṛk (32.19)

।। बोधिसत्त्व उवाच - इत्यभिस्नेहसुमुखे व्यलीकं नाम किं त्वयि । विप्रियेण समर्थः स्यान्मामासादयितुं च कः ॥ ३२.२० ॥

// bodhisattva uvāca - ityabhisnehasumukhe vyalīkaṃ nāma kiṃ tvayi / vipriyeṇa samarthaḥ syānmāmāsādayituṃ ca kaḥ (32.20)

।। अथ किं तर्हि नः परित्युअक्तुमिच्छसीति चाभिहितः साश्रुनयनेन राज्ञा स महासत्त्वस्तमुवाच - मृत्युभयात् । पश्यतु देवः, यामेव रात्रिं प्रथमामुपैति गर्भे निवासं नरवीर लोकः । ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥ ३२.२१ ॥

// atha kiṃ tarhi naḥ parityuaktumicchasīti cābhihitaḥ sāśrunayanena rājñā sa mahāsattvastamuvāca - mṛtyubhayāt / paśyatu devaḥ, yāmeva rātriṃ prathamāmupaiti garbhe nivāsaṃ naravīra lokaḥ / tataḥ prabhṛtyaskhalitaprayāṇaḥ sa pratyahaṃ mṛtyusamīpameti (32.21)

।। नीतौ सुयुक्तो ऽपि बले स्थितो ऽपि नात्येति कश्चिन्मरणं जरां वा । उपद्रुतं सर्वमितीदमाभ्यां धर्मार्थमस्माद्वनमाश्रयिष्ये ॥ ३२.२२ ॥

// nītau suyukto 'pi bale sthito 'pi nātyeti kaścinmaraṇaṃ jarāṃ vā / upadrutaṃ sarvamitīdamābhyāṃ dharmārthamasmādvanamāśrayiṣye (32.22)

।। व्यूढान्युदीर्णनरवाजिरथद्विपानि सैन्यानि दर्परभसाः क्षितिपा जयन्ति । जेतुं कृता तरिपुमेकमपि त्वशक्तास्तन्मे मतिर्भवति धर्ममभिप्रपत्तुम् ॥ ३२.२३ ॥

// vyūḍhānyudīrṇanaravājirathadvipāni sainyāni darparabhasāḥ kṣitipā jayanti / jetuṃ kṛtā taripumekamapi tvaśaktāstanme matirbhavati dharmamabhiprapattum (32.23)

।। हृष्टाश्वकुञ्जरपदातिरथैरनीकैर्गुप्ता विमोक्षमुपयानि नृपा द्विषद्भ्यः । सार्धं बलैरतिबलस्य तु मृत्युशत्रोर्मन्वादयो ऽपि विवशा वशमभ्युपेताः ॥ ३२.२४ ॥

// hṛṣṭāśvakuñjarapadātirathairanīkairguptā vimokṣamupayāni nṛpā dviṣadbhyaḥ / sārdhaṃ balairatibalasya tu mṛtyuśatrormanvādayo 'pi vivaśā vaśamabhyupetāḥ (32.24)

।। संचूर्ण्य दन्तमुसलैः पुरगोपुराणि मत्ता द्विपा युधि रथांश्च नरान् द्वीपांश्च । नैवान्तकं प्रतिमुखाभिगतं नुदन्ति वप्रान्तलब्धविजयैरपि तैर्विषाणैः ॥ ३२.२५ ॥

// saṃcūrṇya dantamusalaiḥ puragopurāṇi mattā dvipā yudhi rathāṃśca narān dvīpāṃśca / naivāntakaṃ pratimukhābhigataṃ nudanti vaprāntalabdhavijayairapi tairviṣāṇaiḥ (32.25)

।। दृढचित्रवर्मकवचावरणान् युधि दारयन्त्यपि विदूरचरान् । इषुभिस्तदस्त्रकुशला द्विषतश्चिरवैरिणं न तु कृतान्तमरिम् ॥ ३२.२६ ॥

// dṛḍhacitravarmakavacāvaraṇān yudhi dārayantyapi vidūracarān / iṣubhistadastrakuśalā dviṣataściravairiṇaṃ na tu kṛtāntamarim (32.26)

।। सिंहा विकर्तनकरैर्नखरैर्द्विपानां कुम्भाग्रमग्नशिखरैः प्रशमय्य तेजः । भित्त्वैव च श्रुतमनांसि रवैः परेषां मृत्युं समेत्य हतदर्पबलाः स्वपन्ति ॥ ३२.२७ ॥

// siṃhā vikartanakarairnakharairdvipānāṃ kumbhāgramagnaśikharaiḥ praśamayya tejaḥ / bhittvaiva ca śrutamanāṃsi ravaiḥ pareṣāṃ mṛtyuṃ sametya hatadarpabalāḥ svapanti (32.27)

।। दोषानुरूपं प्रणयन्ति दण्डं कृतापराधेषु नृपाः परेषु । महापराधे यदि मृत्युशत्रौ न दण्डनीतिप्रवणा भवन्ति ॥ ३२.२८ ॥

// doṣānurūpaṃ praṇayanti daṇḍaṃ kṛtāparādheṣu nṛpāḥ pareṣu / mahāparādhe yadi mṛtyuśatrau na daṇḍanītipravaṇā bhavanti (32.28)

।। नृपाश्च सामादिभिरप्युपायैः कृतपराधं वशमानयन्ति । रौद्रश्चिराभ्यासदृढावलेपो मृत्युः पुनर्नानुनयादिसाध्यः ॥ ३२.२९ ॥

// nṛpāśca sāmādibhirapyupāyaiḥ kṛtaparādhaṃ vaśamānayanti / raudraścirābhyāsadṛḍhāvalepo mṛtyuḥ punarnānunayādisādhyaḥ (32.29)

।। क्रोधानलज्वलितघोरविषाग्निगर्भैर्दंष्ट्राङ्करैरभिदशन्ति नरान् भुजंगाः । दंष्टव्ययत्नविधुरास्तु भवन्ति मृत्यौ वध्ये ऽपि नित्यमपकारविधानदक्षे ॥ ३२.३० ॥

// krodhānalajvalitaghoraviṣāgnigarbhairdaṃṣṭrāṅkarairabhidaśanti narān bhujaṃgāḥ / daṃṣṭavyayatnavidhurāstu bhavanti mṛtyau vadhye 'pi nityamapakāravidhānadakṣe (32.30)

।। दष्टस्य कोपरभसैरपि पन्नगैश्च मन्त्रैर्विषं प्रशमयन्त्यगदैश्च वैद्याः । आशीविषस्त्वतिवीषो ऽयमरिष्टदंष्ट्रो मन्त्रगदादिभिरसाध्यबलः कृतान्तः ॥ ३२.३१ ॥

// daṣṭasya koparabhasairapi pannagaiśca mantrairviṣaṃ praśamayantyagadaiśca vaidyāḥ / āśīviṣastvativīṣo 'yamariṣṭadaṃṣṭro mantragadādibhirasādhyabalaḥ kṛtāntaḥ (32.31)

।। पक्षानिलैर्ललितमीनकुलं व्युदस्य मेघौघभीमरसितं जलमर्णवेभ्यः । सर्पान् हरन्ति विततग्रहणाः सुपर्णा मृत्युं पुनः प्रमथितुं न तथोत्सहन्ते ॥ ३२.३२ ॥

// pakṣānilairlalitamīnakulaṃ vyudasya meghaughabhīmarasitaṃ jalamarṇavebhyaḥ / sarpān haranti vitatagrahaṇāḥ suparṇā mṛtyuṃ punaḥ pramathituṃ na tathotsahante (32.32)

।। भीतद्रुतानपि जवातिशयेन जित्वा संसाद्य चैकभुजवज्रविलासवृत्त्या । व्याघ्राः पिबन्ति रुधिराणि वने मृगाणां नैवंप्रवृत्तिपटवस्तु भवन्ति मृत्यौ ॥ ३२.३३ ॥

// bhītadrutānapi javātiśayena jitvā saṃsādya caikabhujavajravilāsavṛttyā / vyāghrāḥ pibanti rudhirāṇi vane mṛgāṇāṃ naivaṃpravṛttipaṭavastu bhavanti mṛtyau (32.33)

।। दष्ट्राकरालमपि नाम मृगः समेत्य वैयाघ्रमाननमुपैति पुनर्विमोक्षम् । मृत्योर्मुखं तु पृथुरोगजरार्तिदंष्ट्रं प्राप्तस्य कस्य च पुनः शिवतातिरस्ति ॥ ३२.३४ ॥

// daṣṭrākarālamapi nāma mṛgaḥ sametya vaiyāghramānanamupaiti punarvimokṣam / mṛtyormukhaṃ tu pṛthurogajarārtidaṃṣṭraṃ prāptasya kasya ca punaḥ śivatātirasti (32.34)

।। पिबन्ति नॄणां विकृतोग्रविग्रहा शौजसायूंषि दृढग्रहा ग्रहाः । भवन्ति तु प्रस्तुतमृत्युविग्रहा विपन्नदर्पोत्कटतापरिग्रहाः ॥ ३२.३५ ॥

// pibanti nṝṇāṃ vikṛtogravigrahā śaujasāyūṃṣi dṛḍhagrahā grahāḥ / bhavanti tu prastutamṛtyuvigrahā vipannadarpotkaṭatāparigrahāḥ (32.35)

।। पूजारतद्रोहकृते ऽभ्युपेतान् ग्रहान्नियच्छन्ति स सिद्धविद्याः । तपोबलस्वस्त्ययनौषधैश्च मृत्युग्रहस्त्वप्रतिवार्यं एव ॥ ३२.३६ ॥

// pūjāratadrohakṛte 'bhyupetān grahānniyacchanti sa siddhavidyāḥ / tapobalasvastyayanauṣadhaiśca mṛtyugrahastvaprativāryaṃ eva (32.36)

।। मायाविधिज्ञाश्च महासमाजे जनस्य चक्षुंषि विमोहयन्ति । को ऽपि प्रभावस्त्वयमन्तकस्ययद्भ्राम्यते तैरपि नास्य चक्षुः ॥ ३२.३७ ॥

// māyāvidhijñāśca mahāsamāje janasya cakṣuṃṣi vimohayanti / ko 'pi prabhāvastvayamantakasyayadbhrāmyate tairapi nāsya cakṣuḥ (32.37)

।। हत्वा विषाणि च तपोबलसिद्धमन्त्रा व्याधीन्नृणामुपशमय्य च वैद्यवर्याः । धन्वन्तरिप्रभृतयो ऽपि गता विनाशं धर्माय मे नमति तेन मतिर्वनान्ते ॥ ३२.३८ ॥

// hatvā viṣāṇi ca tapobalasiddhamantrā vyādhīnnṛṇāmupaśamayya ca vaidyavaryāḥ / dhanvantariprabhṛtayo 'pi gatā vināśaṃ dharmāya me namati tena matirvanānte (32.38)

।। आविर्भवन्ति च पुनश्च तिरोभवन्ति गच्छन्ति वानिलपथेन महीं विशन्ति । विद्याधरा विविधमन्त्रबलप्रभावा मृत्युं समेत्य तु भवन्ति हतप्रभावाः ॥ ३२.३९ ॥

// āvirbhavanti ca punaśca tirobhavanti gacchanti vānilapathena mahīṃ viśanti / vidyādharā vividhamantrabalaprabhāvā mṛtyuṃ sametya tu bhavanti hataprabhāvāḥ (32.39)

।। दृप्तानपि प्रतिनुदन्त्यसुरान् सुरेन्द्रा दृप्तानपि प्रतिनुदन्त्यसुराः सुरांश्च । मानाधिरूढमतिभिः सुमुदीर्णसैन्यैस्तैः संहतैरपि तु मृत्युरजय्य एव ॥ ३२.४० ॥

// dṛptānapi pratinudantyasurān surendrā dṛptānapi pratinudantyasurāḥ surāṃśca / mānādhirūḍhamatibhiḥ sumudīrṇasainyaistaiḥ saṃhatairapi tu mṛtyurajayya eva (32.40)

।। इमामवेत्याप्रतिवार्यरौद्रतां कृतान्तशत्रोर्भवने न मे मतिः । न मन्युना स्नेहपरिक्षयेण वा प्रयामि धर्माय तु निश्चितो वनम् ॥ ३२.४१ ॥

// imāmavetyāprativāryaraudratāṃ kṛtāntaśatrorbhavane na me matiḥ / na manyunā snehaparikṣayeṇa vā prayāmi dharmāya tu niścito vanam (32.41)

।। राजोवाच - अथ वने तव क आश्वासः एवमप्रतिक्रिये मृत्युभये सति धर्मपरिग्रहे च । किं त्वा वने न समुपैष्यति मृत्युशत्रुर्धर्मे स्थिताः किमृषयो न वने विनष्टाः । सर्वत्र नाम नियतः क्रम एष तत्र को ऽर्थो विहाय भवनं वनसंश्रयेण ॥ ३२.४२ ॥

// rājovāca - atha vane tava ka āśvāsaḥ evamapratikriye mṛtyubhaye sati dharmaparigrahe ca / kiṃ tvā vane na samupaiṣyati mṛtyuśatrurdharme sthitāḥ kimṛṣayo na vane vinaṣṭāḥ / sarvatra nāma niyataḥ krama eṣa tatra ko 'rtho vihāya bhavanaṃ vanasaṃśrayeṇa (32.42)

।। बोधिसत्त्व उवाच - कामं स्थितेषु भवने च वने च मृत्युर्धर्मात्मकेसु विगुणेषु च तुल्यवृत्तिः । धर्मात्मनां भवति न त्वनुतापहेतुधर्मश्च नाम वन एव सुख प्रपत्तुम् ॥ ३२.४३ ॥

// bodhisattva uvāca - kāmaṃ sthiteṣu bhavane ca vane ca mṛtyurdharmātmakesu viguṇeṣu ca tulyavṛttiḥ / dharmātmanāṃ bhavati na tvanutāpahetudharmaśca nāma vana eva sukha prapattum (32.43)

।। पश्यतु देवः, प्रमादमदकन्दर्पलोभद्वेषास्पदे गृहे । तद्विरुद्धस्य धर्मस्य को ऽवकाशपरिग्रहः ॥ ३२.४४ ॥

// paśyatu devaḥ, pramādamadakandarpalobhadveṣāspade gṛhe / tadviruddhasya dharmasya ko 'vakāśaparigrahaḥ (32.44)

।। विकृष्यमाणो बहुभिः कुकर्मभिः परिग्रहोपार्जनरक्षणाकुलः । अशान्तचेता व्यसनोदयागमैः कदा गृहस्थः शममार्गमेष्यति ॥ ३२.४५ ॥

// vikṛṣyamāṇo bahubhiḥ kukarmabhiḥ parigrahopārjanarakṣaṇākulaḥ / aśāntacetā vyasanodayāgamaiḥ kadā gṛhasthaḥ śamamārgameṣyati (32.45)

।। वने तु संत्यक्तकुकार्यविस्तरः परिग्रहक्लेशविवर्जितः सुखी । शमैककार्यः परितुष्टमानसः सुखं च धर्मं च यशांसि चार्च्छति ॥ ३२.४६ ॥

// vane tu saṃtyaktakukāryavistaraḥ parigrahakleśavivarjitaḥ sukhī / śamaikakāryaḥ parituṣṭamānasaḥ sukhaṃ ca dharmaṃ ca yaśāṃsi cārcchati (32.46)

।। धर्मश्च रक्षति नरं न धनं बलं वा धर्मः सुखाय महते न विभुतिसिद्धिः । धर्मात्मनश्च मुदमेव करोति मृत्युर्न ह्यस्ति दुर्गतिभयं निरतस्य धर्मे ॥ ३२.४७ ॥

// dharmaśca rakṣati naraṃ na dhanaṃ balaṃ vā dharmaḥ sukhāya mahate na vibhutisiddhiḥ / dharmātmanaśca mudameva karoti mṛtyurna hyasti durgatibhayaṃ niratasya dharme (32.47)

।। क्रियाविशेषश्च यथा व्यवस्थितः शुभस्य पापस्य च भिन्नलक्षणः । तथा विपाको ऽप्यशुभस्य दुर्गतिश्चित्रस्य धर्मस्य सुखाश्रया गतिः ॥ ३२.४८ ॥

// kriyāviśeṣaśca yathā vyavasthitaḥ śubhasya pāpasya ca bhinnalakṣaṇaḥ / tathā vipāko 'pyaśubhasya durgatiścitrasya dharmasya sukhāśrayā gatiḥ (32.48)