33. Jatakamala — chapter 33

।। इत्यनुनीय स महात्मा पितरं कृताभ्यनुज्ञः पित्रा तृणवदपास्य राज्यलक्ष्मीं तपोवनाश्रयं चकार । तत्र च ध्यानान्यप्रमाणानि चोत्पाद्य तेषु च प्रतिष्ठाप्य लोकं ब्रह्मलोकमधिरोह । तदेवं संविग्नमनसां राजलक्ष्मीरपि श्रेयोमार्गं नावृणोतीति संवेगपरिचयः कार्यः । मरणसंज्ञावर्णे ऽपि वाच्यम् - एवमाशुमरणसंज्ञा संवेगाय भवतीति । तथा मरणानुस्मृतिवर्णे ऽनित्यताकथायामप्युपनेयम् - एवमनित्याः सर्वसंस्कारा इति । तथा सर्वलोके ऽनभिरतिसंज्ञायाम् - एवमनाश्वासिकं संस्कृतमिति । एवमत्राणो ऽयमसहायश्च लोक इत्येवमपि वाच्यम् । एवं वने धर्मः सुखं प्रतिपत्तुं न गेह इत्येवमप्युन्नेयम् । ।। इति अयोगृहजातकं द्वात्रिंशत्तमम् ।। ३३. महिषजातकम् सति क्षन्तव्ये क्षमा स्यान्नासतीत्यपकारिणामपि साधवो लाभमिव बहु मन्यन्ते । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन्नरण्यप्रदेशे पङ्कसंपर्कात्परुषवपुर्णीलमेघविच्छेद इव पादचारी वनमहिषवृषो बभूव । स तस्यां दुर्लभधर्मसंज्ञायां संमोहबहुलायामपि तिर्यग्गतौ वर्तमानः पटुविज्ञानत्वान्न धर्मचर्यानिरुद्योगमतिर्बभूव । चिरानुवृत्त्येवः निबद्धभावा न तं कदाचित्करुणा मुमोच । को ऽपि प्रभाव स तु कर्मणो वा तस्यैव वा यत्स तथा बभूव ॥ ३३.१ ॥

// ityanunīya sa mahātmā pitaraṃ kṛtābhyanujñaḥ pitrā tṛṇavadapāsya rājyalakṣmīṃ tapovanāśrayaṃ cakāra / tatra ca dhyānānyapramāṇāni cotpādya teṣu ca pratiṣṭhāpya lokaṃ brahmalokamadhiroha / tadevaṃ saṃvignamanasāṃ rājalakṣmīrapi śreyomārgaṃ nāvṛṇotīti saṃvegaparicayaḥ kāryaḥ / maraṇasaṃjñāvarṇe 'pi vācyam - evamāśumaraṇasaṃjñā saṃvegāya bhavatīti / tathā maraṇānusmṛtivarṇe 'nityatākathāyāmapyupaneyam - evamanityāḥ sarvasaṃskārā iti / tathā sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāyām - evamanāśvāsikaṃ saṃskṛtamiti / evamatrāṇo 'yamasahāyaśca loka ityevamapi vācyam / evaṃ vane dharmaḥ sukhaṃ pratipattuṃ na geha ityevamapyunneyam / // iti ayogṛhajātakaṃ dvātriṃśattamam // 33. mahiṣajātakam sati kṣantavye kṣamā syānnāsatītyapakāriṇāmapi sādhavo lābhamiva bahu manyante / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānyatamasminnaraṇyapradeśe paṅkasaṃparkātparuṣavapurṇīlameghaviccheda iva pādacārī vanamahiṣavṛṣo babhūva / sa tasyāṃ durlabhadharmasaṃjñāyāṃ saṃmohabahulāyāmapi tiryaggatau vartamānaḥ paṭuvijñānatvānna dharmacaryānirudyogamatirbabhūva / cirānuvṛttyevaḥ nibaddhabhāvā na taṃ kadācitkaruṇā mumoca / ko 'pi prabhāva sa tu karmaṇo vā tasyaiva vā yatsa tathā babhūva (33.1)

।। अतश्च नूनं भगवानवोचदचिन्त्यतां कर्मविपाकयुक्तेः । कृपात्मकः सन्नपि यत्स भेजे तिर्यग्गतिं तत्र च धर्मसंज्ञाम् ॥ ३३.२ ॥

// ataśca nūnaṃ bhagavānavocadacintyatāṃ karmavipākayukteḥ / kṛpātmakaḥ sannapi yatsa bheje tiryaggatiṃ tatra ca dharmasaṃjñām (33.2)

।। विना न कर्मास्ति गतिप्रबन्धः शुभं न चानिष्टविपाकमस्ति । स धर्मसंज्ञीपि तु कर्मलेशांस्तांस्तान् समासाद्य तथा तथासीत् ॥ ३३.३ ॥

// vinā na karmāsti gatiprabandhaḥ śubhaṃ na cāniṣṭavipākamasti / sa dharmasaṃjñīpi tu karmaleśāṃstāṃstān samāsādya tathā tathāsīt (33.3)

।। अथान्यतमो दुष्टवानरस्तस्य कालान्तराभिव्यक्तां प्रकृतिभद्रतां दयानुवृत्त्या च विगतक्रोधसंरम्भतामवेत्य नास्माद्भयमस्तीति तं महासत्त्वं तेन तेन विहिंसाक्रमेण भृशतरमबाधत । दयामृदुषु दुर्जनः पटुतरावलेपोद्भवः परां व्रजति विक्रियां न हि भयं ततः पश्यति । यतस्तु भयशङ्कया सुकृशयापि संस्पृश्यते विनीत इव नीचकैश्चरति तत्र शान्तोद्धवः ॥ ३३.४ ॥

// athānyatamo duṣṭavānarastasya kālāntarābhivyaktāṃ prakṛtibhadratāṃ dayānuvṛttyā ca vigatakrodhasaṃrambhatāmavetya nāsmādbhayamastīti taṃ mahāsattvaṃ tena tena vihiṃsākrameṇa bhṛśataramabādhata / dayāmṛduṣu durjanaḥ paṭutarāvalepodbhavaḥ parāṃ vrajati vikriyāṃ na hi bhayaṃ tataḥ paśyati / yatastu bhayaśaṅkayā sukṛśayāpi saṃspṛśyate vinīta iva nīcakaiścarati tatra śāntoddhavaḥ (33.4)

।। स कदाचित्तस्य महासत्त्वस्य विस्रब्धप्रसुप्तस्य निद्रावशाद्वा प्रचलायतः सहसैवोपरि निपतति स्म । द्रुममिव कदाचिदेनमधिरुह्य भृशं संचालयामास । क्षुधितस्यापि कदाचिदस्य मार्गमावृत्य व्यतिष्ठत । काष्थेणाप्येनमेकदा श्रवणयोर्घट्टयामास । सलिलावगाहनसमुत्सुकस्याप्यस्य कदाचिच्छिरः समभिरुह्य पाणिभ्यां नयने समावव्रे । अप्येनमधिरुह्य समुद्यतदण्डः (वैद्य २४२) प्रसह्यैव वाहयन् यमस्य लीलामनुचकार । बोधिसत्त्वो ऽपि महसत्त्वः सर्वं तदस्याविनयचेष्टितमुपकारमिव मन्यमानो निःसंक्षोभसंरम्भमन्युर्मर्षयामास । स्वभाव एव पापानां विनयोन्मार्गसंश्रयः । अभ्यासात्तत्र च सतामुपकार इव क्षमा ॥ ३३.५ ॥

// sa kadācittasya mahāsattvasya visrabdhaprasuptasya nidrāvaśādvā pracalāyataḥ sahasaivopari nipatati sma / drumamiva kadācidenamadhiruhya bhṛśaṃ saṃcālayāmāsa / kṣudhitasyāpi kadācidasya mārgamāvṛtya vyatiṣṭhata / kāṣtheṇāpyenamekadā śravaṇayorghaṭṭayāmāsa / salilāvagāhanasamutsukasyāpyasya kadācicchiraḥ samabhiruhya pāṇibhyāṃ nayane samāvavre / apyenamadhiruhya samudyatadaṇḍaḥ (vaidya 242) prasahyaiva vāhayan yamasya līlāmanucakāra / bodhisattvo 'pi mahasattvaḥ sarvaṃ tadasyāvinayaceṣṭitamupakāramiva manyamāno niḥsaṃkṣobhasaṃrambhamanyurmarṣayāmāsa / svabhāva eva pāpānāṃ vinayonmārgasaṃśrayaḥ / abhyāsāttatra ca satāmupakāra iva kṣamā (33.5)

।। अथ किलान्यतमो यक्षस्तमस्य परिभवममृष्यमानो भावं वा जिज्ञासमानस्तस्य महासत्त्वस्य तेन दुष्टकपिना वाह्यमानं तं महिषवृषभं मार्गे स्थित्वेदमुवाचमा तावद्भोः किं परिक्रीतो ऽस्यनेन दुष्टकपिना? अथ द्यूते पराजितः? उताहो भयमस्मात्किंचिदाशङ्कसे? उताहो बलमात्मगतं नावेषि यदेवमनेन परिभूय वाह्यसे? ननु भोः वेगाविद्धं त्वद्विषाणाग्रवज्रं वज्रं भिन्द्याद्वज्रवद्वा नगेन्द्रान् । पादाश्चेमे रोषसंरम्भमुक्ता मज्जेयुस्ते पङ्कवच्छैलपृष्ठे ॥ ३३.६ ॥

// atha kilānyatamo yakṣastamasya paribhavamamṛṣyamāno bhāvaṃ vā jijñāsamānastasya mahāsattvasya tena duṣṭakapinā vāhyamānaṃ taṃ mahiṣavṛṣabhaṃ mārge sthitvedamuvācamā tāvadbhoḥ kiṃ parikrīto 'syanena duṣṭakapinā? atha dyūte parājitaḥ? utāho bhayamasmātkiṃcidāśaṅkase? utāho balamātmagataṃ nāveṣi yadevamanena paribhūya vāhyase? nanu bhoḥ vegāviddhaṃ tvadviṣāṇāgravajraṃ vajraṃ bhindyādvajravadvā nagendrān / pādāśceme roṣasaṃrambhamuktā majjeyuste paṅkavacchailapṛṣṭhe (33.6)

।। इदं च शैलोपमसंहतस्थिरं समग्रशोभं बलसंपदा वपुः । स्वभावसौजस्कनिरीक्षितोर्जितं दुरासदं केसरिणो ऽपि ते भवेत् ॥ ३३.७ ॥

// idaṃ ca śailopamasaṃhatasthiraṃ samagraśobhaṃ balasaṃpadā vapuḥ / svabhāvasaujaskanirīkṣitorjitaṃ durāsadaṃ kesariṇo 'pi te bhavet (33.7)

।। मथान धृत्वा तदिमं क्षुरेण वा विषाणकोट्या मदमस्य वोद्धर । किमस्य जालमस्य कपेरशक्तवत्प्रबाधनादुःखमिदं तितिक्षसे ॥ ३३.८ ॥

// mathāna dhṛtvā tadimaṃ kṣureṇa vā viṣāṇakoṭyā madamasya voddhara / kimasya jālamasya kaperaśaktavatprabādhanāduḥkhamidaṃ titikṣase (33.8)

।। असज्जनः कुत्र यथा चिकित्स्यते गुणानुवृत्त्या सुखशीलसौम्यया । कटुष्णरूक्षाक्षि हि यत्र सिद्धये कफात्मको रोग इव प्रसर्पति ॥ ३३.९ ॥

// asajjanaḥ kutra yathā cikitsyate guṇānuvṛttyā sukhaśīlasaumyayā / kaṭuṣṇarūkṣākṣi hi yatra siddhaye kaphātmako roga iva prasarpati (33.9)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तं यक्षमवेक्षमाणः क्षमापक्षपतितमरूक्षाक्षरमित्युवाच - अवैम्येनं चलं नूनं सदा चाविनये रतम् । अत एव मया त्वस्य युक्तं मर्षयितुं ननु ॥ ३३.१० ॥

// atha bodhisattvastaṃ yakṣamavekṣamāṇaḥ kṣamāpakṣapatitamarūkṣākṣaramityuvāca - avaimyenaṃ calaṃ nūnaṃ sadā cāvinaye ratam / ata eva mayā tvasya yuktaṃ marṣayituṃ nanu (33.10)

।। प्रतिकर्तुमशक्तस्य क्षमा का हि बलीयसि । विनयाचारशीरेषु क्षन्तव्यं किं च साधुषु ॥ ३३.११ ॥

// pratikartumaśaktasya kṣamā kā hi balīyasi / vinayācāraśīreṣu kṣantavyaṃ kiṃ ca sādhuṣu (33.11)

।। शक्त एव तितिक्षते दुर्बलस्खलितं यतः । वरं परिभवस्तस्मान्न गुणानां पराभवः ॥ ३३.१२ ॥

// śakta eva titikṣate durbalaskhalitaṃ yataḥ / varaṃ paribhavastasmānna guṇānāṃ parābhavaḥ (33.12)

।। असत्क्रिया हीनबलाश्च्च नाम निर्देशकालः परमो गुणानाम् । गुणप्रियस्तत्र किमित्यपेक्ष्य स्वधैर्यभेदाय पराक्रमेत ॥ ३३.१३ ॥

// asatkriyā hīnabalāścca nāma nirdeśakālaḥ paramo guṇānām / guṇapriyastatra kimityapekṣya svadhairyabhedāya parākrameta (33.13)

।। नित्यं क्षमायाश्च ननु क्षमायाः कालः परायत्तया दुरापः । परेण तस्मिन्नुपपादिते च तत्रैव कोपप्रण कोपप्रणक्रमः कः ॥ ३३.१४ ॥

// nityaṃ kṣamāyāśca nanu kṣamāyāḥ kālaḥ parāyattayā durāpaḥ / pareṇa tasminnupapādite ca tatraiva kopapraṇa kopapraṇakramaḥ kaḥ (33.14)

।। स्वां धर्मपीडामविचिन्त्य यो ऽयं मत्पापशुद्ध्यर्थिमिव प्रवृत्तः । न चेत्क्षमामप्यहमत्र कुर्यामन्य कृतघ्नो बत कीदृशः स्यात् ॥ ३३.१५ ॥

// svāṃ dharmapīḍāmavicintya yo 'yaṃ matpāpaśuddhyarthimiva pravṛttaḥ / na cetkṣamāmapyahamatra kuryāmanya kṛtaghno bata kīdṛśaḥ syāt (33.15)

।। यक्ष उवाच - तेन हि न त्वमस्याः कचाचित्प्रबाधनाया मोक्ष्यसे - गुणेष्वबहुमानस्य दुर्जनस्याविनीतताम् । क्षमानैर्भृत्यमत्यक्त्वा कः संकोचयितुं प्रभुः ॥ ३३.१६ ॥

// yakṣa uvāca - tena hi na tvamasyāḥ kacācitprabādhanāyā mokṣyase - guṇeṣvabahumānasya durjanasyāvinītatām / kṣamānairbhṛtyamatyaktvā kaḥ saṃkocayituṃ prabhuḥ (33.16)

।। बोधिसत्त्व उवाच - परस्य पीडाप्रणयेन यत्सुखं निवारणं स्यादसुखोदयस्य वा । सुखार्थिनस्तन्न निषेवितुं क्षमं न तद्विपाको हि सुखप्रसिद्धये ॥ ३३.१७ ॥

// bodhisattva uvāca - parasya pīḍāpraṇayena yatsukhaṃ nivāraṇaṃ syādasukhodayasya vā / sukhārthinastanna niṣevituṃ kṣamaṃ na tadvipāko hi sukhaprasiddhaye (33.17)

।। क्शमाश्रयादेवमसौ मयर्थतः प्रबोध्यमानो यदि नावगच्छति । निवारयिष्यन्ति त एनमुत्पथादमर्षिणो यानयमभ्युपैष्यति ॥ ३३.१८ ॥

// kśamāśrayādevamasau mayarthataḥ prabodhyamāno yadi nāvagacchati / nivārayiṣyanti ta enamutpathādamarṣiṇo yānayamabhyupaiṣyati (33.18)

।। असत्क्रियां प्राप्य च तद्विधाज्जनान्न मादृशे ऽप्येवमसौ करिष्यति । न लब्धदोषो हि पुनस्तथाचरेदतश्च मुक्तिर्मम सा भविषय्ति ॥ ३३.१९ ॥

// asatkriyāṃ prāpya ca tadvidhājjanānna mādṛśe 'pyevamasau kariṣyati / na labdhadoṣo hi punastathācaredataśca muktirmama sā bhaviṣayti (33.19)

।। अथ यक्षस्तं महासत्त्वं प्रसादविस्मयबहुमानावर्जितमतिः साधु साध्विति सशिरःप्रकम्पाङ्गलिविक्षेपमभिसंराध्य तत्तत्प्रियमुवाच - कुतस्तिरश्चामियमीदृशी स्थितिर्गुणेष्वसौ चादरविस्तरः कुतः । कयापि बुद्ध्या त्विदमास्थितो वपुस्तपोवने को ऽपि भवांस्तपस्यति ॥ ३३.२० ॥

// atha yakṣastaṃ mahāsattvaṃ prasādavismayabahumānāvarjitamatiḥ sādhu sādhviti saśiraḥprakampāṅgalivikṣepamabhisaṃrādhya tattatpriyamuvāca - kutastiraścāmiyamīdṛśī sthitirguṇeṣvasau cādaravistaraḥ kutaḥ / kayāpi buddhyā tvidamāsthito vapustapovane ko 'pi bhavāṃstapasyati (33.20)