34. Jatakamala — chapter 34

।। इत्येनमभिप्रशस्य तं चास्य दुष्टवानरं पृष्ठादवधूय समादिश्य चास्य रक्षाविधानं तत्रैवान्तर्दधे । तदेवं सति क्षन्तव्ये क्षमा स्यान्नासतीत्यपकारिणमपि साधवो लाभमिव बहु मन्यन्ते इति क्षान्तिकथायां वाच्यम् । एवं तिर्यग्गतानां बोधिसत्त्वानां प्रतिसंख्यानसौष्ठवं दृष्टम् । को नाम मनुष्यभूतः प्रव्रजितप्रतिज्ञो वा तद्विकलः शोभेत? इत्येवमपि वाच्यम् । तथगतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति । इति महिषजातकं त्रयस्त्रिंशत्तमम् ।। ३४. शतपत्रजातकम् प्रोत्साह्यमानो ऽपि साधुर्नालं पापे प्रवर्तितुमनभ्यासात् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन् वनप्रदेशे नानाविधरागरुचिरचित्रपत्रः शतपत्रो बभूव । करुणापरिचयाच्च तदवस्थो ऽपि न प्राणिहिंसाकलुषां शतपत्रवृत्तिमनुववर्त । बालैः प्रवालैः स महीरुहाणां पुष्पाधिवासैर्मधुभिश्च ह्यद्यैः । फलैश्च नानारसगन्धवर्णैः संतोषवृत्तिं विभरांचकार ॥ ३४.१ ॥

// ityenamabhipraśasya taṃ cāsya duṣṭavānaraṃ pṛṣṭhādavadhūya samādiśya cāsya rakṣāvidhānaṃ tatraivāntardadhe / tadevaṃ sati kṣantavye kṣamā syānnāsatītyapakāriṇamapi sādhavo lābhamiva bahu manyante iti kṣāntikathāyāṃ vācyam / evaṃ tiryaggatānāṃ bodhisattvānāṃ pratisaṃkhyānasauṣṭhavaṃ dṛṣṭam / ko nāma manuṣyabhūtaḥ pravrajitapratijño vā tadvikalaḥ śobheta? ityevamapi vācyam / tathagatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe ceti / iti mahiṣajātakaṃ trayastriṃśattamam // 34. śatapatrajātakam protsāhyamāno 'pi sādhurnālaṃ pāpe pravartitumanabhyāsāt / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānyatamasmin vanapradeśe nānāvidharāgaruciracitrapatraḥ śatapatro babhūva / karuṇāparicayācca tadavastho 'pi na prāṇihiṃsākaluṣāṃ śatapatravṛttimanuvavarta / bālaiḥ pravālaiḥ sa mahīruhāṇāṃ puṣpādhivāsairmadhubhiśca hyadyaiḥ / phalaiśca nānārasagandhavarṇaiḥ saṃtoṣavṛttiṃ vibharāṃcakāra (34.1)

।। धर्मं परेभ्यः प्रवदन् यथार्हमार्तान् यथाशक्ति समुद्धरंश्च । निवारयंश्चाविनयादनार्यानुद्भावयामास परार्थचर्याम् ॥ ३४.२ ॥

// dharmaṃ parebhyaḥ pravadan yathārhamārtān yathāśakti samuddharaṃśca / nivārayaṃścāvinayādanāryānudbhāvayāmāsa parārthacaryām (34.2)

।। इति परिपाल्यमानस्तेन महासत्त्वेन तस्मिन् वनप्रदेशे सत्त्वकायः साचार्यक इव बन्धुमानिव सविद्य इव राजन्वानिव सुखमभ्यवर्धत । दयामहत्त्वात्परिपाल्यमानो वृद्धिं यथासौ गुणतो जगाम । स सत्त्वकायो ऽपि तथैव तेन संरक्ष्यमाणो गुणवृद्धिमाप ॥ ३४.३ ॥

// iti paripālyamānastena mahāsattvena tasmin vanapradeśe sattvakāyaḥ sācāryaka iva bandhumāniva savidya iva rājanvāniva sukhamabhyavardhata / dayāmahattvātparipālyamāno vṛddhiṃ yathāsau guṇato jagāma / sa sattvakāyo 'pi tathaiva tena saṃrakṣyamāṇo guṇavṛddhimāpa (34.3)

।। अथ कदाचित्स महासत्त्वः सत्त्वानुकम्पया वनान्तराणि समनुविचरंस्तीव्रवेदनाभिभवाद्विचेष्टमानं दिग्धविद्धमिवान्यतमस्मिन् वनप्रदेशे रेणुसंपर्कव्याकुलमलिनके सरसटं सिहं ददर्श । समभिगम्य चैनं करुणया परिचोद्यमानः पप्रच्छ - किमिदं मृगराज? बाढं खल्वकल्यशरीरं त्वां पश्यामी । द्विपेषु दर्पातिरसानुवृत्त्या जवप्रसङ्गादथवा मृगेषु । कृतं तवास्वास्थ्यमिदं श्रमेण व्याधेषुणा वा रुजया कयाचित् ॥ ३४.४ ॥

// atha kadācitsa mahāsattvaḥ sattvānukampayā vanāntarāṇi samanuvicaraṃstīvravedanābhibhavādviceṣṭamānaṃ digdhaviddhamivānyatamasmin vanapradeśe reṇusaṃparkavyākulamalinake sarasaṭaṃ sihaṃ dadarśa / samabhigamya cainaṃ karuṇayā paricodyamānaḥ papraccha - kimidaṃ mṛgarāja? bāḍhaṃ khalvakalyaśarīraṃ tvāṃ paśyāmī / dvipeṣu darpātirasānuvṛttyā javaprasaṅgādathavā mṛgeṣu / kṛtaṃ tavāsvāsthyamidaṃ śrameṇa vyādheṣuṇā vā rujayā kayācit (34.4)

।। तद् ब्रूहि वाच्यं मयि चेदिदं ते यदेव वा कृत्यमिहोच्यतां तत् । ममास्ति या मित्रगता च शक्तिस्तत्साध्यसौख्यस्य भवान् सुखी च ॥ ३४.५ ॥

// tad brūhi vācyaṃ mayi cedidaṃ te yadeva vā kṛtyamihocyatāṃ tat / mamāsti yā mitragatā ca śaktistatsādhyasaukhyasya bhavān sukhī ca (34.5)

।। सिंह उवाच - साधो पक्षिवर न मे श्रमजातमिदमस्वास्थ्यं रुजया व्याधेषुणा वा । इदं त्वस्थिशकलं गलान्तरे विलग्नं शल्यमिव मां भृशं दुनोति । न ह्येनच्छक्नोम्य भ्यवहर्तुमुद्गरितुं वा । तदेष कालः सुहृदाम् । यथेदानीं जानासि, तथा मां सुखिनं कुरुष्वेति । अथ बोधिसत्त्वः पटुविज्ञानत्वाद्विचिन्त्य शल्योद्धरणोपायं तद्वचनविष्कम्भप्रमाणं काष्ठमादाय तं सिंहमुवाच - या ते शक्तिस्तया सम्यक् तावत्स्वमुखं निर्व्यादेहीति । स तथा चकार । अथ बोधिसत्त्वस्तदस्य काष्ठं दन्तपाल्योरन्तरे सम्यग्निवेश्य प्रविश्य चास्य गलमूलं तत्तिर्यगवस्थितिमस्थिशकलं वदनाग्रेणाभिहृत्यैकस्मिन् प्रदेशे समुत्पादितशैथिल्यमितरस्मिन् परिगृह्य पर्यन्ते विचकर्ष । निर्गच्छन्नेव तत्तस्य वदनविष्कम्भणकाष्ठं निपातयामास । सुदृष्टकर्मा निपुणो ऽपि शल्यहृन्न तत्प्रयत्नादपि शल्यमुद्धरेत् । यदुज्जहारानभियोगसिद्धया स मेधया जन्मशतानुबद्धया ॥ ३४.६ ॥

// siṃha uvāca - sādho pakṣivara na me śramajātamidamasvāsthyaṃ rujayā vyādheṣuṇā vā / idaṃ tvasthiśakalaṃ galāntare vilagnaṃ śalyamiva māṃ bhṛśaṃ dunoti / na hyenacchaknomya bhyavahartumudgarituṃ vā / tadeṣa kālaḥ suhṛdām / yathedānīṃ jānāsi, tathā māṃ sukhinaṃ kuruṣveti / atha bodhisattvaḥ paṭuvijñānatvādvicintya śalyoddharaṇopāyaṃ tadvacanaviṣkambhapramāṇaṃ kāṣṭhamādāya taṃ siṃhamuvāca - yā te śaktistayā samyak tāvatsvamukhaṃ nirvyādehīti / sa tathā cakāra / atha bodhisattvastadasya kāṣṭhaṃ dantapālyorantare samyagniveśya praviśya cāsya galamūlaṃ tattiryagavasthitimasthiśakalaṃ vadanāgreṇābhihṛtyaikasmin pradeśe samutpāditaśaithilyamitarasmin parigṛhya paryante vicakarṣa / nirgacchanneva tattasya vadanaviṣkambhaṇakāṣṭhaṃ nipātayāmāsa / sudṛṣṭakarmā nipuṇo 'pi śalyahṛnna tatprayatnādapi śalyamuddharet / yadujjahārānabhiyogasiddhayā sa medhayā janmaśatānubaddhayā (34.6)

।। उद्धृत्य शल्येन सहैव तस्य दुःखं च तत्संजनितां शुचं च । प्रीतः स शल्योद्धरणाद्यथासीत् प्रीतः सशल्योद्धरणात्तथासीत् ॥ ३४.७ ॥

// uddhṛtya śalyena sahaiva tasya duḥkhaṃ ca tatsaṃjanitāṃ śucaṃ ca / prītaḥ sa śalyoddharaṇādyathāsīt prītaḥ saśalyoddharaṇāttathāsīt (34.7)

।। धर्मता ह्येषा सज्जनस्य । प्रसाध्य सौख्यं व्यसनं निवर्त्य वा सहापि दुःखेन परस्य सज्जनः । उपैति तां प्रीतिविशेषसंपदं न यां स्वसौख्येषु सुखागतेष्वपि ॥ ३४.८ ॥

// dharmatā hyeṣā sajjanasya / prasādhya saukhyaṃ vyasanaṃ nivartya vā sahāpi duḥkhena parasya sajjanaḥ / upaiti tāṃ prītiviśeṣasaṃpadaṃ na yāṃ svasaukhyeṣu sukhāgateṣvapi (34.8)

।। इति स महासत्त्वस्तस्य तद्दुःखमुपशमय्य प्रीतहृदयस्तमामन्त्र्य सिंहं प्रतिनन्दितस्तेन यथेष्टं जगाम । अथ स कदाचित्प्रविततरुचिरचित्रपत्रः शतपत्रः परिभ्रमन् किंचित्क्वचित् तद्विधमाहारजातमनासाद्य क्षुदग्निपरिगततनुस्तमेव सिंहमचिरहस्तस्य हरिणतरुणस्य मांसमुपभुञ्जानं तद्रुधिरानुरञ्जितवदननखरकेसराग्रं संध्याप्रभासमालब्धं शरन्मेघविच्छेदमिव ददर्श । कृतोपकारो ऽपि तु न प्रसेहे वक्तुं स याच्ञाविरसाक्षरं तम् । विशारदस्यापि हि तस्य लज्जा तत्कालमौनव्रतमादिदेश ॥ ३४.९ ॥

// iti sa mahāsattvastasya tadduḥkhamupaśamayya prītahṛdayastamāmantrya siṃhaṃ pratinanditastena yatheṣṭaṃ jagāma / atha sa kadācitpravitataruciracitrapatraḥ śatapatraḥ paribhraman kiṃcitkvacit tadvidhamāhārajātamanāsādya kṣudagniparigatatanustameva siṃhamacirahastasya hariṇataruṇasya māṃsamupabhuñjānaṃ tadrudhirānurañjitavadananakharakesarāgraṃ saṃdhyāprabhāsamālabdhaṃ śaranmeghavicchedamiva dadarśa / kṛtopakāro 'pi tu na prasehe vaktuṃ sa yācñāvirasākṣaraṃ tam / viśāradasyāpi hi tasya lajjā tatkālamaunavratamādideśa (34.9)

।। कार्यानुरोधात्तु तथापि तस्य चक्षुष्पथे ह्रीविधुरं चचार । स चानुपश्यन्नपि तं दुरात्मा निमन्त्रणामप्यकरोन्न तस्य ॥ ३४.१० ॥

// kāryānurodhāttu tathāpi tasya cakṣuṣpathe hrīvidhuraṃ cacāra / sa cānupaśyannapi taṃ durātmā nimantraṇāmapyakaronna tasya (34.10)

।। शिलातले बीजमिव प्रकीर्णं हुतं च शान्तोष्मणि भस्मपुञ्जे । समप्रकारं फलयोगकाले कृतं कृतघ्ने विदुले च पुष्पम् ॥ ३४.११ ॥

// śilātale bījamiva prakīrṇaṃ hutaṃ ca śāntoṣmaṇi bhasmapuñje / samaprakāraṃ phalayogakāle kṛtaṃ kṛtaghne vidule ca puṣpam (34.11)

।। अथ बोधिसत्त्वो नूनमयं मां न प्रत्यभिजानीत इति निर्विशङ्कतरः समभिगम्यैनमर्थिवृत्त्या प्रयुक्तयुक्ताशीर्वादः संविभागमयाचत - पथ्यमस्तु मृगेन्द्राय विक्रमार्जितवृत्तये । अर्थिसंमानमिच्छामि त्वद्यशःपुण्यसाधनम् ॥ ३४.१२ ॥

// atha bodhisattvo nūnamayaṃ māṃ na pratyabhijānīta iti nirviśaṅkataraḥ samabhigamyainamarthivṛttyā prayuktayuktāśīrvādaḥ saṃvibhāgamayācata - pathyamastu mṛgendrāya vikramārjitavṛttaye / arthisaṃmānamicchāmi tvadyaśaḥpuṇyasādhanam (34.12)

।। इत्याशीर्वादमधुरमप्युच्यमानो ऽथ सिंहः क्रौर्यमात्सर्यपरिचयादनुचितार्यवृत्तिः कोपाग्निदीप्तयातिपिङ्गलया दिधक्षन्निव विवर्तितया दृष्ट्या बोधिसत्त्वमीक्षमाण उवाच - मा तवद्भोः । दयाक्लैब्यं न यो वेद खादन विस्फुरतो मृगान् । प्रविश्य तस्य मे वक्त्रं यज्जीवसि न तद्बहु ॥ ३४.१३ ॥

// ityāśīrvādamadhuramapyucyamāno 'tha siṃhaḥ krauryamātsaryaparicayādanucitāryavṛttiḥ kopāgnidīptayātipiṅgalayā didhakṣanniva vivartitayā dṛṣṭyā bodhisattvamīkṣamāṇa uvāca - mā tavadbhoḥ / dayāklaibyaṃ na yo veda khādana visphurato mṛgān / praviśya tasya me vaktraṃ yajjīvasi na tadbahu (34.13)

।। मां पुनः परिभूयैवमासादयसि याच्ञया । जीवितेन नु खिन्नो ऽसि परं लोकं दिदृक्षसे ॥ ३४.१४ ॥

// māṃ punaḥ paribhūyaivamāsādayasi yācñayā / jīvitena nu khinno 'si paraṃ lokaṃ didṛkṣase (34.14)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तेन तस्य रूक्षाक्षरक्रमेण प्रत्याख्यानवचसा समुपजातव्रीडस्तत्रैव नभः समुत्पपात । पक्षिणो वयमित्यर्थतः पक्षविस्फारणशब्देनैनमुक्त्वा प्रचक्राम । अथान्यतमा वनदेवता तस्य तमसत्कारमसहमाना धैर्यप्रयामजिज्ञासया वा समुत्पत्य तं महासत्त्वमुवाच - पक्षिवर, कस्मादिममसत्कारमस्य दुरात्मनः कृतोपकारः । सन् संविद्यमानायां शक्तावपि मर्षयसि? को ऽर्थः कृतघ्नेनानेनैवमुपेक्षितेन? शक्तस्त्वमस्य नयने वदनाभिघाताद् विस्फूर्जितः प्रमथितुं बलशालिनो ऽपि । दंष्ट्रान्तरस्थमपि चामिषमस्य हर्तुं तन्मृष्यते किमयमस्य बलावलेपः ॥ ३४.१५ ॥

// atha bodhisattvastena tasya rūkṣākṣarakrameṇa pratyākhyānavacasā samupajātavrīḍastatraiva nabhaḥ samutpapāta / pakṣiṇo vayamityarthataḥ pakṣavisphāraṇaśabdenainamuktvā pracakrāma / athānyatamā vanadevatā tasya tamasatkāramasahamānā dhairyaprayāmajijñāsayā vā samutpatya taṃ mahāsattvamuvāca - pakṣivara, kasmādimamasatkāramasya durātmanaḥ kṛtopakāraḥ / san saṃvidyamānāyāṃ śaktāvapi marṣayasi? ko 'rthaḥ kṛtaghnenānenaivamupekṣitena? śaktastvamasya nayane vadanābhighātād visphūrjitaḥ pramathituṃ balaśālino 'pi / daṃṣṭrāntarasthamapi cāmiṣamasya hartuṃ tanmṛṣyate kimayamasya balāvalepaḥ (34.15)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तथाप्यसत्कारविप्रकृतः प्रोत्साह्यमानो ऽपि तया वनदेवतया स्वां प्रकृतिभद्रतां प्रदर्शयन्नुवाच - अलमलमनेन क्रमेण । नैष मार्गो ऽस्मद्विधानाम् । आर्ते प्रवृत्तिः साधूनां कृपया न तु लिप्सया । तामवैतु परो मा वा तत्र कोपस्य को विधिः ॥ ३४.१६ ॥

// atha bodhisattvastathāpyasatkāraviprakṛtaḥ protsāhyamāno 'pi tayā vanadevatayā svāṃ prakṛtibhadratāṃ pradarśayannuvāca - alamalamanena krameṇa / naiṣa mārgo 'smadvidhānām / ārte pravṛttiḥ sādhūnāṃ kṛpayā na tu lipsayā / tāmavaitu paro mā vā tatra kopasya ko vidhiḥ (34.16)

।। वञ्चना सा च तस्यैव यन्न वेत्ति कृतं परः । को हि प्रत्युपकारार्थी तस्य भूयः करिष्यति ॥ ३४.१७ ॥

// vañcanā sā ca tasyaiva yanna vetti kṛtaṃ paraḥ / ko hi pratyupakārārthī tasya bhūyaḥ kariṣyati (34.17)

।। उपकर्ता तु धर्मेण परतस्तत्फलेन च । योगमायाति नियमादिहापि यशसः शिर्या ॥ ३४.१८ ॥

// upakartā tu dharmeṇa paratastatphalena ca / yogamāyāti niyamādihāpi yaśasaḥ śiryā (34.18)

।। कृतश्चेद्धर्म इत्येव कस्तत्रानुशयः पुनः । अथ प्रत्युपकारार्थमृणदानं न तत्कृतम् ॥ ३४.१९ ॥

// kṛtaśceddharma ityeva kastatrānuśayaḥ punaḥ / atha pratyupakārārthamṛṇadānaṃ na tatkṛtam (34.19)

।। उपकृतं किल वेत्ति न मे परस्तदपकारमिति प्रकरोति यः । ननु विशोध्य गुणैः स यशस्तनुं द्विरदवृत्तिमभिप्रतिपद्यते ॥ ३४.२० ॥

// upakṛtaṃ kila vetti na me parastadapakāramiti prakaroti yaḥ / nanu viśodhya guṇaiḥ sa yaśastanuṃ dviradavṛttimabhipratipadyate (34.20)

।। न वेत्ति चेदुपकृतमातुरः परो न योक्ष्यते ऽपि स गुणकान्तया श्रिया । सचेतसः पुनरथ को भवेत्क्रमः समुच्छ्रितं प्रमथितुमात्मनो यशः ॥ ३४.२१ ॥

// na vetti cedupakṛtamāturaḥ paro na yokṣyate 'pi sa guṇakāntayā śriyā / sacetasaḥ punaratha ko bhavetkramaḥ samucchritaṃ pramathitumātmano yaśaḥ (34.21)

।। इदं त्वत्र मे युक्तरूपं प्रतिभाति - यस्मिन् साधूपचीर्णे ऽपि मित्रधर्मो न लक्ष्यते । अनिष्ठुरमसंरब्धमपयायाच्छनैस्ततः ॥ ३४.२२ ॥

// idaṃ tvatra me yuktarūpaṃ pratibhāti - yasmin sādhūpacīrṇe 'pi mitradharmo na lakṣyate / aniṣṭhuramasaṃrabdhamapayāyācchanaistataḥ (34.22)

।। अथ सा देवता तत्सुभाषितप्रसादितमनाः साधु साध्विति पुनरुक्तमभिप्रशस्य तत्तत्प्रियमुवाच - ऋते जटावल्कलधारणश्रमाद्भवानृषिस्त्वं विदितायतिर्यतिः । न वेषमात्रं हि मुनित्वसिद्धये गुणैरुपेतस्त्विह तत्त्वतो मुनिः ॥ ३४.२३ ॥

// atha sā devatā tatsubhāṣitaprasāditamanāḥ sādhu sādhviti punaruktamabhipraśasya tattatpriyamuvāca - ṛte jaṭāvalkaladhāraṇaśramādbhavānṛṣistvaṃ viditāyatiryatiḥ / na veṣamātraṃ hi munitvasiddhaye guṇairupetastviha tattvato muniḥ (34.23)

।। इत्यभिलक्ष्य प्रतिपूज्यैनं तत्रैवान्तर्दधे । तदेवं प्रोत्साह्यमानो ऽपि साधुर्नालं पापे प्रवर्तितुमनभ्यासादिति सज्जनप्रशंसायां वाच्यम् । एवं क्षान्तिकथायामप्युपनेयम् - एवं क्षमापरिचयान्न वैरबहुलो भवति, नावद्यबहुलो बहुजनप्रियो मनोङश्चेति । एवं प्रतिसंख्यानबहुलाः स्वां गुणशोभामनुरक्षन्ति पण्डिता इति प्रतिसंख्यानवर्णे वाच्यम् । तथागतमाहात्म्ये च भद्रप्रकृत्यभ्यासवर्णे च - एवं भद्रप्रकृतिरभ्यस्ता तिर्यग्गतानामपि न निवर्तत इति । ।। इति शतपत्रजातकं चतुस्त्रिंशत्तमम् ।। ।। कृतिरियमार्यशूरपादानाम्

// ityabhilakṣya pratipūjyainaṃ tatraivāntardadhe / tadevaṃ protsāhyamāno 'pi sādhurnālaṃ pāpe pravartitumanabhyāsāditi sajjanapraśaṃsāyāṃ vācyam / evaṃ kṣāntikathāyāmapyupaneyam - evaṃ kṣamāparicayānna vairabahulo bhavati, nāvadyabahulo bahujanapriyo manoṅaśceti / evaṃ pratisaṃkhyānabahulāḥ svāṃ guṇaśobhāmanurakṣanti paṇḍitā iti pratisaṃkhyānavarṇe vācyam / tathāgatamāhātmye ca bhadraprakṛtyabhyāsavarṇe ca - evaṃ bhadraprakṛtirabhyastā tiryaggatānāmapi na nivartata iti / // iti śatapatrajātakaṃ catustriṃśattamam // // kṛtiriyamāryaśūrapādānām