1. Kūrma Purāṇa (part 1 of 2)

1,mang

कूर्मपुराणम्-1 अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्

kūrmapurāṇam-1 atha śrīkūrmapurāṇam pūrvavibhāgaḥ nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet

1,1.1

.1 ॥
नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे ।
पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना

.1 // namaskṛtvāprameyāya viṣṇave kūrmarūpiṇe |
purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ viśvayoninā

---

1,1.2

सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः ।
पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्

satrānte sūtamanaghaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ |
purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ papracchū romaharṣaṇam

---

1,1.3

त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः ।
इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः

tvayā sūta mahābuddhe bhagavān brahmavittamaḥ |
itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ

---

1,1.4

तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् ।
द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः

tasya te sarvaromāṇi vacasā hṛṣitāni yat |
dvaipāyanasya bhagavāṃstato vai romaharṣaṇaḥ

---

1,1.5

भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः ।
मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा

bhavantameva bhagavān vyājahāra svayaṃ prabhuḥ |
munīnāṃ saṃhitāṃ vaktuṃ vyāsaḥ paurāṇikīṃ purā

---

1,1.6

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः ।
संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः

tvaṃ hi svāyaṃbhuve yajñe sutyāhe vitate hariḥ |
saṃbhūtaḥ saṃhitāṃ vaktuṃ svāṃśena puruṣottamaḥ

---

1,1.7

तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् ।
वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद

tasmād bhavantaṃ pṛcchāmaḥ purāṇaṃ kaurmamuttamam |
vaktumarhasi cāsmākaṃ purāṇārthaviśārada

---

1,1.8

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः ।
प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्

munīnāṃ vacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
praṇamya manasā prāha guruṃ satyavatīsutam

---

1,1.9

रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् ।
वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्

romaharṣaṇa uvāca namaskṛtvā jagadyoniṃ kūrmarūpadharaṃ harim |
vakṣye paurāṇikīṃ divyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm

---

1,1.10

यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् ।
न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन

yāṃ śrutvā pāpakarmāpi gaccheta paramāṃ gatim |
na nāstike kathāṃ puṇyāmimāṃ brūyāt kadācana

---

1,1.11

श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये ।
इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्

śraddadhānāya śāntāya dhārmikāya dvijātaye |
imāṃ kathāmanubrūyāt sākṣānnārāyaṇeritām

---

1,1.12

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

---

1,1.13

ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च ।
शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ pādmaṃ vaiṣṇavameva ca |
śaivaṃ bhāgavataṃ caiva bhaviṣyaṃ nāradīyakam

---

1,1.14

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च ।
लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च

mārkaṇḍeyamathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca |
laiṅgaṃ tathā ca vārāhaṃ skāndaṃ vāmanameva ca

---

1,1.15

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् ।
अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्

kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍaṃ ca vāyavīyamanantaram |
aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmaṇḍamiti saṃjñitam

---

1,1.16

अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु ।
अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः

anyānyuparāṇāni munibhiḥ kathitāni tu |
aṣṭādaśapurāṇāni śrutvā saṃkṣepato dvijāḥ

---

1,1.17

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् ।
तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्

ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasihamataḥ param |
tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam

---

1,1.18

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् ।
दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्

caturthaṃ śivadharmākhyaṃ sākṣānnandīśabhāṣitam |
durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param

---

1,1.19

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् ।
ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च

kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam |
brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ cātha kālikāhvayameva ca

---

1,1.20

माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् ।
पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्

māheśvaraṃ tathā sāmbaṃ sauraṃ sarvārthasaṃcayam |
parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam

---

1,1.21

इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् ।
चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः

idaṃ tu pañcadaśamaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam |
caturdhā saṃsthitaṃ puṇyaṃ saṃhitānāṃ prabhedataḥ

---

1,1.22

ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः ।
चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः

brāhmī bhagavatī saurī vaiṣṇavī ca prakīrtitāḥ |
catastraḥ saṃhitāḥ puṇyā dharmakāmārthamokṣadāḥ

---

1,1.23

इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता ।
भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया

iyaṃ tu saṃhitā brāhmī caturvedaistu sammitā |
bhavanti ṣaṭsahastrāṇi ślokānāmatra saṃkhyayā

---

1,1.24

यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः ।
माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः

yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca munīśvarāḥ |
māhātmyamakhilaṃ brahma jñāyate parameśvaraḥ

---

1,1.25

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
vaṃśānucaritaṃ divyāḥ puṇyāḥ prāsaṅgikīḥ kathāḥ

---

1,1.26

ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः ।
तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा

brāhmaṇādyairiyaṃ dhāryā dhārmikaiḥ śāntamānasaiḥ |
tāmahaṃ vartayiṣyāmi vyāsena kathitāṃ purā

---

1,1.27

पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्

purāmṛtārthaṃ daiteyadānavaiḥ saha devatāḥ |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuḥ kṣīrasāgaram

---

1,1.28

मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः ।
बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया

mathyamāne tadā tasmin kūrmarūpī janārdanaḥ |
babhāra mandaraṃ devo devānāṃ hitakāmyayā

---

1,1.29

देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः ।
कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्

devāśca tuṣṭuvurdevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ |
kūrmarūpadharaṃ dṛṣṭvā sākṣiṇaṃ viṣṇumavyayam

---

1,1.30

तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा ।
जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः

tadantare 'bhavad devī śrīrnārāyaṇavallabhā |
jagrāha bhagavān viṣṇustāmeva puruṣottamaḥ

---

1,1.31

तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः ।
मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्

tejasā viṣṇumavyaktaṃ nāradādyā maharṣayaḥ |
mohitāḥ saha śakreṇa śriyo vacanamabruvan

---

1,1.32

भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय ।
कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

bhagavan devadeveśa nārāyaṇa jaganmaya |
kaiṣā devī viśālākṣī yathāvad brūhi pṛcchatām

---

1,1.33

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः ।
प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्

śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ viṣṇurdānavamardanaḥ |
provāca devīṃ saṃprekṣya nāradādīnakalmaṣān

---

1,1.34

इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी ।
माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्

iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī |
māyā mama priyānantā yayedaṃ mohitaṃ jagat

---

1,1.35

अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च

anayaiva jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam |
mohayāmi dvijaśreṣṭhā grasāmi visṛjāmi ca

---

1,1.36

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् ।
विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtanāmāgatiṃ gatim |
vijñāyānvīkṣya cātmānaṃ taranti vipulāmimām

---

1,1.37

अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः ।
ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम

asyāstvaṃśānadhiṣṭhāya śaktimanto 'bhavan dvijāḥ |
brahmeśānādayo devāḥ sarvaśaktiriyaṃ mama

---

1,1.38

सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका ।
प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी

saiṣā sarvajagatsūtiḥ prakṛtistriguṇātmikā |
prāgeva mattaḥ saṃjātā śrīkalpe padmavāsinī

---

1,1.39

चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

caturbhujā śaṅkhacakrapadmahastā śubhānvitā |
koṭisūryapratīkāśā mohinī sarvadehinām

---

1,1.40

नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च ।
मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः

nālaṃ devā na pitaro mānavā vasavo 'pi ca |
māyāmetāṃ samuttartuṃ ye cānye bhuvi dehinaḥ

---

1,1.41

इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् ।
ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च ।
को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्

ityukto vāsudevena munayo viṣṇumabruvan |
brūhi tvaṃ puṇḍarīkākṣa yadi kālatraye 'pi ca |
ko vā tarati tāṃ māyāṃ durjayāṃ devanirmitām

---

1,1.42

अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः ।
अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः

athovāca hṛṣīkeśo munīn munigaṇārcitaḥ |
asti dvijātipravara indradyumna iti śrutaḥ

---

1,1.43

पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः ।
दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् ।
संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्

pūrvajanmani rājāsāvadhṛṣyaḥ śaṅkarādibhiḥ |
dṛṣṭvā māṃ kūrmasaṃsthānaṃ śrutvā paurāṇikīṃ svayam |
saṃhitāṃ manmukhād divyāṃ puraskṛtya munīśvarān

---

1,1.44

ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः ।
मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः

brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ devāṃścānyān svaśaktibhiḥ |
macchaktau saṃsthitān buddhvā māmeva śaraṇaṃ gataḥ

---

1,1.45

संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि ।
इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्

saṃbhāṣito mayā cātha viprayoniṃ gamiṣyasi |
indradyumna iti khyāto jātiṃ smarasi paurvikīm

---

1,1.46

सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् ।
वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ ।
लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि

sarveṣāmeva bhūtānāṃ devānāmapyagocaram |
vaktavyaṃ yad guhyatamaṃ dāsye jñānaṃ tavānagha |
labdhvā tanmāmakaṃ jñānaṃ māmevānte pravekṣyasi

---

1,1.47

अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः ।
वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि

aṃśāntareṇa bhūmyāṃ tvaṃ tatra tiṣṭha sunirdṛtaḥ |
vaivasvate 'ntare 'tite kāryārthaṃ māṃ pravekṣyasi

---

1,1.48

मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् ।
कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह

māṃ praṇamya purīṃ gatvā pālayāmāsa medinīm |
kāladharmaṃ gataḥ kālācchvetadvīpe mayā saha

---

1,1.49

भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् ।
मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः

bhuktvā tān vaiṣṇavān bhogān yogināmapyagocarān |
madājñayā muniśreṣṭhā jajñe viprakule punaḥ

---

1,1.50

ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे ।
विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः

jñātvā māṃ vāsudevākhyaṃ yatra dve nihite 'kṣare |
vidyāvidye gūḍharūpe yattad brahma paraṃ viduḥ

---

1,1.51

सोरऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् ।
व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः

sor'cayāmāsa bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram |
vratopavāsaniyamairhemairbrāhmaṇatarpaṇaiḥ

---

1,1.52

तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्

tadāśīstannamaskārastanniṣṭhastatparāyaṇaḥ |
ārādhayan mahādevaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam

---

1,1.53

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला ।
स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्

tasyaivaṃ vartamānasya kadācit paramā kalā |
svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ viṣṇusamudbhavam

---

1,1.54

दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् ।
संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत

dṛṣṭvā praṇamya śirasā viṣṇorbhagavataḥ priyām |
saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalirabhāṣata

---

1,1.55

इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे ।
याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे

irnddayumna uvāca kā tvaṃ deviviśālākṣi viṣṇucihnaṅkite śubhe |
yāthātathyena vai bhāvaṃ tavedānīṃ bravīhi me

---

1,1.56

तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला ।
हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्

tasya tad vākyamākarṇya suprasannā sumaṅgalā |
hasantī saṃsmaran viṣṇuṃ priyaṃ brāhmaṇamabravīt

---

1,1.57

न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः ।
नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा

na māṃ paśyanti munayo devāḥ śakrapurogamāḥ |
nārāyaṇātmikā caikā māyāhaṃ tanmayā parā

---

1,1.58

न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः ।
तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः

na me nārāyaṇād bhedo vidyate hi vicārataḥ |
tanmayāhaṃ paraṃ brahma sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

---

1,1.59

येरऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् ।
ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्

yer'cayantīha bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram |
jñānena karmayogena na teṣāṃ prabhavāmyaham

---

1,1.60

तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः ।
ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि

tasmādanādinidhanaṃ karmayogaparāyaṇaḥ |
jñānenārādhayānantaṃ tato mokṣamavāpsyasi

---

1,1.61

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः ।
प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्

ityuktaḥ sa muniśreṣṭha indradyumno mahāmatiḥ |
praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt

---

1,1.62

कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः ।
ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि

kathaṃ sa bhagavānīśaḥ śāśvato niṣkalo 'cyutaḥ |
jñātuṃ hi śakyate devi brūhi me parameśvari

---

1,1.63

एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी ।
साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्

ekamuktātha vipreṇa devī kamalavāsinī |
sākṣānnārāyaṇo jñānaṃ dāsyatītyāha taṃ munim

---

1,1.64

उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् ।
स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत

ubhābhyāmatha hastābhyāṃ saṃspṛśya praṇataṃ munim |
smṛtvā parātparaṃ viṣṇuṃ tatraivāntaradhīyata

---

1,1.65

सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना ।
आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्

so 'pi nārāyaṇaṃ draṣṭuṃ parameṇa samādhinā |
ārādhayaddhṛṣīkeśaṃ praṇatārtiprabhañjanam

---

1,1.66

ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् ।
प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः

tato bahutithe kāle gate nārāyaṇaḥ svayam |
prādurāsīnmahāyogī pītavāsā jaganmayaḥ

---

1,1.67

दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् ।
जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्

dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ viṣṇumātmānamavyayam |
jānubhyāmavaniṃ gatvā tuṣṭāva garuḍadhvajam

---

1,1.68

इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव ।
कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः

indradyumna uvāca yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava |
kuṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa tubhyaṃ viśvātmane namaḥ

---

1,1.69

नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये ।
सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये

namo 'stu te purāṇāya haraye viśvamūrtaye |
sargasthitivināśānāṃ hetave 'nantaśakye

---

1,1.70

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने ।
पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः

nirguṇāya namastubhyaṃ niṣkalāyāmalātmane |
puruṣāya namastubhyaṃ viśvarūpāya te namaḥ

---

1,1.71

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये ।
आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye |
ādimadhyāntahīnāya jñānagamyāya te namaḥ

---

1,1.72

नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः ।
भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे

namaste nirvikārāya niṣprapañcāya te namaḥ |
bhedābhedavihīnāya namo 'stvānandarūpiṇe

---

1,1.73

नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने ।
अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः

namastārāya śāntāya namo 'pratihatātmane |
anantamūrtaye tubhyamamūrtāya namo namaḥ

---

1,1.74

नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः ।
नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने

namaste paramārthāya māyātītāya te namaḥ |
namaste parameśāya brahmaṇe paramātmane

---

1,1.75

नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः ।
नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने

namo 'stu te susūkṣmāya mahādevāya te namaḥ |
namaḥ śivāya śuddhāya namaste parameṣṭhine

---

1,1.76

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः ।
त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvameva paramā gatiḥ |
tvaṃ pitā sarvabhūtānāṃ tvaṃ mātā puruṣottama

---

1,1.77

त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् ।
सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्

tvamakṣaraṃ paraṃ dhāma cinmātraṃ vyoma niṣkalam |
sarvasyādhāramavyaktamanantaṃ tamasaḥ param

---

1,1.78

प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् ।
प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्

prapaśyanti parātmānaṃ jñānadīpena kevalam |
prapadye bhavato rūpaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,1.79

एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः ।
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव

evaṃ stuvantaṃ bhagavān bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ |
ubhābhyāmatha hastābhyāṃ pasparśa prahasanniva

---

1,1.80

स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः ।
यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः

spṛṣṭamātro bhagavatā viṣṇunā munipuṅgavaḥ |
yathāvat paramaṃ tattvaṃ jñātavāṃstatprasādataḥ

---

1,1.81

ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् ।
प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्

tataḥ prahṛṣṭamanasā praṇipatya janārdanam |
provāconnidrapadmākṣaṃ pītavāsasamacyutam

---

1,1.82

त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम ।
ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्

tvatprasādādasaṃdigdhamutpannaṃ puruṣottama |
jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ paramānandasiddhidam

---

1,1.83

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे ।
किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase |
kiṃ kariṣyāmi yogeśa tanme vada jaganmaya

---

1,1.84

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः ।
उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्

śrutvā nārāyaṇo vākyamindradyumnasya mādhavaḥ |
uvāca sasmitaṃ vākyamaśeṣajagato hitam

---

1,1.85

श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः ।
ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा

śrībhagavānuvāca varṇāśramācāravatāṃ puṃsāṃ devo maheśvaraḥ |
jñānena bhaktiyogena pūjanīyo na cānyathā

---

1,1.86

विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् ।
प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्

vijñāya tatparaṃ tattvaṃ vibhūtiṃ kāryakāraṇam |
pravṛtiṃ cāpi me jñātvā mokṣārthośvaramarcayet

---

1,1.87

सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् ।
अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्

sarvasaṅgān parityajya jñātvā māyāmayaṃ jagat |
advaitaṃ bhāvayātmānaṃ drakṣyase parameśvaram

---

1,1.88

त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे ।
एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया ।
अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा

trividhā bhāvanā brahman procyamānā nibodha me |
ekā madviṣayā tatra dvitīyā vyaktasaṃśrayā |
anyā ca bhāvanā brāhmī vijñeyā sā guṇātigā

---

1,1.89

आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः ।
अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः

āsāmanyatamāṃ cātha bhāvanāṃ bhāvayed budhaḥ |
aśaktaḥ saṃśrayedādyāmityeṣā vaidikī śrutiḥ

---

1,1.90

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि

tasmāt sarvaprayatnena tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ |
samārādhaya viśveśaṃ tato mokṣamavāpsyasi

---

1,1.91

इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन ।
किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव

indradyumna uvāca kiṃ tat parataraṃ tattvaṃ kā vibhūtirjanārdana |
kiṃ kāryaṃ kāraṇaṃ kastvaṃ pravṛttiścāpi kā tava

---

1,1.92

परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् ।
नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्

parātparataraṃ tattvaṃ paraṃ brahmaikamavyayam |
nityānandaṃ svayañjyotirakṣaraṃ tamasaḥ param

---

1,1.93

ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते ।
कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्

aiśvaryaṃ tasya yannityaṃ vibhūtiriti gīyate |
kāryaṃ jagadathāvyaktaṃ kāraṇaṃ śuddhamakṣaram

---

1,1.94

अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः ।
सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते

ahaṃ hi sarvabhūtānāmantaryāmīśvaraḥ paraḥ |
sargasthityantakartṛtvaṃ pravṛttirmama gīyate

---

1,1.95

एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज ।
ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय

etad vijñāya bhāvena yathāvadakhilaṃ dvija |
tatastvaṃ karmayogena śāśvataṃ samyagarcaya

---

1,1.96

इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः ।
ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्

indradyumna uvāca ke te varṇāśramācārā yaiḥ samārādhyate paraḥ |
jñānaṃ ca kīdṛśaṃ divyaṃ bhāvanātrayasaṃsthitam

---

1,1.97

कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः ।
कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च ।
कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च

kathaṃ sṛṣṭamidaṃ pūrvaṃ kathaṃ saṃhriyate punaḥ |
kiyatyaḥ sṛṣṭayo loke vaṃśā manvantarāṇi ca |
kāni teṣāṃ pramāṇāni pāvanāni vratāni ca

---

1,1.98

तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे ।
कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः ।
ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्

tīrthānyarkādisaṃsthānaṃ pṛthivyāyāmavistare |
kati dvīpāḥ samudrāśca parvatāśca nadīnadāḥ |
brūhi me puṇḍarīkākṣa yathāvadadhunākhilam

---

1,1.99

श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया ।
यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः

śrīkūrma uvāca evamukto 'tha tenāhaṃ bhaktānugrahakāmyayā |
yathāvadakhilaṃ sarvamavocaṃ munipuṅgavāḥ

---

1,1.100

व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु ।
अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्

vyākhyāyāśeṣamevedaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ dvijena tu |
anugṛhya ca taṃ vipraṃ tatraivāntarhito 'bhavam

---

1,1.101

सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः ।
आराधयामास परं भावपूतः समाहितः

so 'pi tena vidhānena maduktena dvijottamaḥ |
ārādhayāmāsa paraṃ bhāvapūtaḥ samāhitaḥ

---

1,1.102

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः

tyaktvā putrādiṣu snehaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
saṃnyasya sarvakarmāṇi paraṃ vairāgyamāśritaḥ

---

1,1.103

आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् ।
संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्

ātmanyātmānamanvīkṣya svātmanyevākhilaṃ jagat |
saṃprāpya bhāvanāmantyāṃ brāhmīmakṣarapūrvikām

---

1,1.104

अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति ।
यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः

avāpa paramaṃ yogaṃ yenaikaṃ paripaśyati |
yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ kāṅkṣante mokṣakāṅkṣiṇaḥ

---

1,1.105

ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् ।
जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् ।
आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः

tataḥ kadācid yogīndro brahmāṇaṃ draṣṭumavyayam |
jagāmādityanirdeśānmānasottaraparvatam |
ākāśenaiva viprendro yogaiśvaryaprabhāvataḥ

---

1,1.106

विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् ।
अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः

vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ prādhurbhūtamanuttamam |
anvagacchan devagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
dṛṣṭvānye pathi yogīndraṃ siddhā brahmarṣayo yayuḥ

---

1,1.107

ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् ।
स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्

tataḥ sa gatvā tu giriṃ viveśa suravanditam |
sthānaṃ tadyogibhirjuṣṭaṃ yatrāste paramaḥ pumān

---

1,1.108

संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् ।
विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्

saṃprāpya paramaṃ sthānaṃ sūryāyutasamaprabham |
viveśa cāntarbhavanaṃ devānāṃ ca durāsadam

---

1,1.109

विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् ।
अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्

vicintayāmāsa paraṃ śaraṇyaṃ sarvadehinām |
anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ pitāmaham

---

1,1.110

ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः ।
तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्

tataḥ prādurabhūt tasmin prakāśaḥ paramātmanaḥ |
tanmadhye puruṣaṃ pūrvamapaśyat paramaṃ padam

---

1,1.111

महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् ।
चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्

mahāntaṃ tejaso rāśimagamyaṃ brahmavidviṣām |
caturmukhamudārāṅgamarcibhirupaśobhitam

---

1,1.112

सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् ।
प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे

so 'pi yoginamanvīkṣya praṇamantamupasthitam |
pratyudgamya svayaṃ devo viśvātmā pariṣasvaje

---

1,1.113

परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः ।
निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् ।
ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्

pariṣvaktasya devena dvijendrasyātha dehataḥ |
nirgatya mahatī jyotsnā viveśādityamaṇḍalam |
ṛgyajuḥ sāmasaṃjñaṃ tat pavitramamalaṃ padam

---

1,1.114

हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् ।
द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् ।
ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्

hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk |
dvāraṃ tad yogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam |
brahmatejomayaṃ śrīmanniṣṭhā caiva manīṣiṇām

---

1,1.115

दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः ।
अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्

dṛṣṭamātro bhagavatāta brahmaṇārcirmayo muniḥ |
apaśyadaiśvaraṃ tejaḥ śāntaṃ sarvatragaṃ śivam

---

1,1.116

स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् ।
आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्

svātmānamakṣaraṃ vyomatad viṣṇoḥ paramaṃ padam |
ānandamacalaṃ brahma sthānaṃ tatpārameśvaram

---

1,1.117

सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः ।
प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्

sarvabhūtātmabhūtaḥ sa paramaiśvaryamāsthitaḥ |
prāptavānātmano dhāma yattanmokṣākhyamavyayam

---

1,1.118

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः ।
समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः

tasmāt sarvaprayatnena varṇāśramavidhau sthitaḥ |
samāśrityāntimaṃ bhāvaṃ māyāṃ lakṣmīṃ tared budhaḥ

---

1,1.119

सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः ।
शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्

sūta uvāca vyāhṛtā hariṇā tvevaṃ nārādādyā maharṣayaḥ |
śakreṇa sahitāḥ sarve papracchurgaruḍadhvajam

---

1,1.120

ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल ।
तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा

ṛṣaya ūcuḥ devadeva hṛṣīkeśa nātha nārāyaṇāmala |
tad vadāśeṣamasmākaṃ yaduktaṃ bhavatā purā

---

1,1.121

इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् ।
शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय

indradyumnāya viprayā jñānaṃ dharmādigocaram |
śuśrūṣuścāpyayaṃ śakraḥ sakhā tava jaganmaya

---

1,1.122

ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः ।
रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः

tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ kūrmarūpī janārdanaḥ |
rasātalagato devo nāradādyairmaharṣibhiḥ

---

1,1.123

पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् ।
सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्

pṛṣṭaḥ provāca sakalaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam |
sannidhau devarājasya tad vakṣye bhavatāmaham

---

1,1.124

धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् ।
पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः

dhanyaṃ yaśasyāmāyuṣyaṃ puṇyaṃ mokṣapradaṃ nṛṇām |
purāṇaśravaṇaṃ viprāḥ kathanaṃ ca viśeṣataḥ

---

1,1.125

श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते

śrutvā cādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate |
upākhyānamathaikaṃ vā brahmaloke mahīyate

---

1,1.126

इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा ।
उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

idaṃ purāṇaṃ paramaṃ kaurmaṃ kūrmasvarūpiṇā |
uktaṃ devādhidevena śraddhātavyaṃ dvijātibhiḥ

1,2.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् ।
वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge prathamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve yatpṛṣṭo 'haṃ jagaddhitam |
vakṣyamāṇaṃ mayā sarvamindradyumnāya bhāṣitam

---

1,2.2

भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् ।
पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्

bhūtairbhavyairbhaviṣyadbhiścaritairupabṛṃhitam |
purāṇaṃ puṇyadaṃ nṛṇāṃ mokṣadharmānukīrtanam

---

1,2.3

अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् ।
उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः

ahaṃ nārāyaṇo devaḥ pūrvamāsaṃ na me param |
upāsya vipulāṃ nidrāṃ bhogiśayyāṃ samāśritaḥ

---

1,2.4

चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु ।
ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा

cintayāmi punaḥ sṛṣṭiṃ niśānte pratibudhya tu |
tato me sahasotpannaḥ prasādo munipuṅgavā

---

1,2.5

चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा

caturmukhastato jāto brahmā lokapitāmahaḥ |
tadantare 'bhavat krodhaḥ kasmāccit kāraṇāt tadā

---

1,2.6

आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः ।
रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।
तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव

ātmano muniśārdūlāstatra devo maheśvaraḥ |
rudraḥ krodhātmajo jajñe śūlapāṇistrilocanaḥ |
tejasā sūryasaṃkāśastrailokyaṃ saṃharanniva

---

1,2.7

ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना ।
सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्

tataḥ śrīrabhavad devi kamalāyatalocanā |
surūpā saumyavadanā mohinī sarvadehinām

---

1,2.8

शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा ।
दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता

śucismitā suprasannā maṅgalā mahimāspadā |
divyakāntisamāyuktā divyamālyopaśobhitā

---

1,2.9

नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया ।
स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्

nārāyaṇī mahāmāyā mūlaprakṛtiravyayā |
svadhāmnā pūrayantīdaṃ matpārśvaṃ samupāviśat

---

1,2.10

तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः ।
मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् ।
येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव

tāṃ dṛṣṭavā bhagavān brahmā māmuvāca jagatpatiḥ |
mohāyāśeṣabhūtānāṃ niyojaya surūpiṇīm |
yeneyaṃ vipulā sṛṣṭirvardhate mama mādhava

---

1,2.11

तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव ।
देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् ।
मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय

tathokto 'haṃ śriyaṃ devīmabruvaṃ prahasanniva |
devīdamakhilaṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam |
mohayitvā mamādeśāt saṃsāre vinipātaya

---

1,2.12

ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः ।
अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय

jñānayogaratān dāntān brahmiṣṭhān brahmavādinaḥ |
akrodhanān satyaparān dūrataḥ parivarjaya

---

1,2.13

ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् ।
जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

dhyāyino nirmamān śāntān dhārmikān vedapāragān |
jāpinastāpasān viprān dūrataḥ parivarjaya

---

1,2.14

वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् ।
महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

vedavedāntavijñānasaṃchinnāśeṣasaṃśayān |
mahāyajñaparān viprān dūrataḥ parivarjaya

---

1,2.15

ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् ।
स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय

ye yajanti japairhemairdevadevaṃ maheśvaram |
svādhyāyenejyayā dūrāt tān prayatnena varjaya

---

1,2.16

भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् ।
प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्

bhaktiyogasamāyuktānīśvarārpitamānasān |
prāṇāyāmādiṣu ratān dūrāt pariharāmalān

---

1,2.17

प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् ।
अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय

praṇavāsaktamanaso rudrajapyaparāyaṇān |
atharvaśiraso 'dhyetṛn dharmajñān parivarjaya

---

1,2.18

बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् ।
ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय

bahunātra kimuktena svadharmaparipālakān |
īśvarārādhanaratān manniyogānna mohaya

---

1,2.19

एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा ।
यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्

evaṃ mayā mahāmāyā preritā harivallabhā |
yathādeśaṃ cakārāsau tasmāllakṣmīṃ samarcayet

---

1,2.20

श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् ।
अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्

śriyaṃ dadāti vipulāṃ puṣṭiṃ medhāṃ yaśo balam |
arcitā bhagavatpatnī tasmāllakṣmīṃ samarcayet

---

1,2.21

ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया

tato 'sṛjat sa bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ |
carācarāṇi bhūtāni yathāpūrvaṃ mamājñayā

---

1,2.22

परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया

parīcibhṛgvaṅgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjad yogavidyayā

---

1,2.23

नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः ।
ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः

navaite brahmaṇaḥ putrā brahmāṇo brāhmaṇottamāḥ |
brahmavādina evaite marīcyādyāstu sādhakāḥ

---

1,2.24

ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः ।
वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः

sasarja brāhmaṇān vaktrāt kṣatriyāṃśca bhujād vibhuḥ |
vaiśyānūrudvayād devaḥ pādārchūdrān pitāmahaḥ

---

1,2.25

यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह ।
गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ

yajñaniṣpattaye brahmā śūdravarjaṃ sasarja ha |
guptaye sarvavedānāṃ tebhyo yajño hi nirbabhau

---

1,2.26

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च ।
ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया

ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca |
brahmaṇaḥ sahajaṃ rūpaṃ nityaiṣā śaktiravyayā

---

1,2.27

अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ।
आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

anādinidhanā divyā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā |
ādau vedamayī bhūtā yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ

---

1,2.28

अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् ।
न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते

ato 'nyānitu śāstrāṇipṛthivyāṃyānikānicit |
na teṣu ramate dhīraḥ pāṣaṇḍī tena jāyate

---

1,2.29

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा ।
स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः

vedārthavittamaiḥ kāryaṃ yatsmṛtaṃ munibhiḥ purā |
sa jñeyaḥ paramo dharmo nānyaśāstreṣu saṃsthitaḥ

---

1,2.30

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ।
सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः

yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ |
sarvāstā niṣphalāḥ pretyatamoniṣṭhāhitāḥ smṛtāḥ

---

1,2.31

पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः ।
शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा

pūrvakalpe prajā jātāḥ sarvabādāvivarjitāḥ |
śuddhāntaḥ karaṇāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā

---

1,2.32

ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् ।
अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः

tataḥ kālavaśāt tāsāṃ rāgadveṣādiko 'bhavat |
adharmo muniśārdūlāḥ svadharmapratibandhakaḥ

---

1,2.33

ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते ।
रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्

tataḥ sā sahajā siddhistāsāṃ nātīva jāyate |
rajomātrātmikāstāsāṃ siddhayo 'nyāstadābhavan

---

1,2.34

तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः ।
वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् ।
ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्

tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu kālayogena tāḥ punaḥ |
vārtopāyaṃ punaścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām |
tatastāsāṃ vibhurbrahmā karmājīvamakalpayat

---

1,2.35

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् ।
साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः ।
भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ dharmān provāca dharmadṛk |
sākṣāt prajāpatermūrtirnisṛṣṭā brahmaṇā dvijāḥ |
bhṛgvādayastadvadanācchrutvā dharmānathocire

---

1,2.36

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् ।
अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigraham |
adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇi dvijottamāḥ

---

1,2.37

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः ।
दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣatriyavaiśyayoḥ |
daṇḍo yuddhaṃ kṣatriyasya kṛṣirvaiśyasya śasyate

---

1,2.38

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् ।
कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam |
kārukarma tathājīvaḥ pākayajño 'pi dharmataḥ

---

1,2.39

ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् ।
गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्

tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān |
gṛhasthaṃ ca vanasthaṃ ca bhikṣukaṃ brahmacāriṇam

---

1,2.40

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् ।
गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः

agnayo 'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam |
gṛhasthasya samāsena dharmo 'yaṃ munipuṅgavāḥ

---

1,2.41

होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।
संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्

homo mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca |
saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo 'yaṃ vanavāsinām

---

1,2.42

भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः ।
सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

bhaikṣāśanaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ |
samyagjñānaṃ ca vairāgyaṃ dharmo 'yaṃ bhikṣuke mataḥ

---

1,2.43

भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।
सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्

bhikṣācaryā ca śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca |
sandhyākarmāgnikāryaṃ ca dharmo 'yaṃ brahmacāriṇām

---

1,2.44

ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः ।
साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः

brahmacārivanasthānāṃ bhikṣukāṇāṃ dvijottamāḥ |
sādhāraṇaṃ brahmacaryaṃ provāca kamalodbhavaḥ

---

1,2.45

ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः ।
पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्

ṛtukālābhigāmitvaṃ svadāreṣu na cānyataḥ |
parvavarjaṃ gṛhasthasya brahmacaryamudāhṛtam

---

1,2.46

आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः ।
अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते

āgarbhasaṃbhavādādyāt kāryaṃ tenāpramādataḥ |
akurvāṇastu viprendrā bhrūṇahā tu prajāyate

---

1,2.47

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् ।
गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा

vedābhyāso 'nvahaṃ śaktyā śrāddhaṃ cātithipūjanam |
gṛhasthasya paro dharmo devatābhyarcanaṃ tathā

---

1,2.48

वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि ।
देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा

vaivāhmamagnimindhīta sāyaṃ prātaryathāvidhi |
deśāntaragato vātha mṛtapatnīka eva vā

---

1,2.49

त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते ।
अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी

trayāṇāmāśramāṇāṃ tu gṛhastho yonirucyate |
anye tamupajīvanti tasmācchreyān gṛhāśramī

---

1,2.50

ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् ।
तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्

aikāśramyaṃ gṛhasthasya trayāṇāṃ śrutidarśanāt |
tasmād gārhasthyamevaikaṃ vijñeyaṃ dharmasādhanam

---

1,2.51

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।
सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु

parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau |
sarvalokaviruddhaṃ ca dharmamapyācarenna tu

---

1,2.52

धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते ।
धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्

dharmāt saṃjāyate hyartho dharmāt kāmo 'bhijāyate |
dharma evāpavargāya tasmād dharmaṃ samāśrayet

---

1,2.53

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः ।
सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्

dharmaścārthaśca kāmaśca trivargastriguṇo mataḥ |
sattvaṃ rajastamaśceti tasmāddharmaṃ samāśrayet

---

1,2.54

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ

---

1,2.55

यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ ।
इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते

yasmin dharmasamāyuktāvarthakāmau vyavasthitau |
iha loke sukhī bhūtvā pretyānantyāya kalpate

---

1,2.56

धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते ।
एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्

dharmāt saṃjāyate mokṣo hyarthāt kāmo 'bhijāyate |
evaṃ sādhanasādhyatvaṃ cāturvidhye pradarśitam

---

1,2.57

य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः ।
माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते

ya evaṃ veda dharmārthakāmamokṣasya mānavaḥ |
māhātmyaṃ cānutiṣṭheta sa cānantyāya kalpate

---

1,2.58

तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् ।
धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः

tasmādarthaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā dharmaṃ samāśrayet |
dharmāt saṃjāyate sarvamityāhurbrahmavādinaḥ

---

1,2.59

धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः

dharmeṇa dhāryate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |
anādinidhanā śaktiḥ saiṣā brāhmī dvijottamāḥ

---

1,2.60

कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः ।
तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्

karmaṇā prāpyate dharmo jñānena ca na saṃśayaḥ |
tasmājjñānena sahitaṃ karmayogaṃ samācaret

---

1,2.61

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ।
ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam |
jñānapūrvaṃ nivṛttaṃ syāt pravṛttaṃ yadato 'nyathā

---

1,2.62

निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् ।
तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः

nivṛttaṃ sevamānastu yāti tat paramaṃ padam |
tasmānnivṛttaṃ saṃsevyamanyathā saṃsaret punaḥ

---

1,2.63

क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च ।
आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा

kṣamā damo dayā dānamalobhastyāga eva ca |
ārjavaṃ cānasūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā

---

1,2.64

सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः ।
देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः

satyaṃ santoṣa āstikyaṃ śraddhā cendriyanigrahaḥ |
devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

---

1,2.65

आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता ।
सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः

āhiṃsā priyavāditvamapaiśunyamakalkatā |
sāmāsikamimaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'bravīnmanuḥ

---

1,2.66

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ।
स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām |
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām

---

1,2.67

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् ।
गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartatām |
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāreṇa vartatām

---

1,2.68

अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahastrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām

---

1,2.69

सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा

saptarṣoṇāṃ tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ sthānamuktaṃ svayaṃbhuvā

---

1,2.70

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् ।
हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः

yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrdhvaretasām |
hairaṇyagarbhaṃ tat sthānaṃ yasmānnāvartate punaḥ

---

1,2.71

योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् ।
आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः

yogināmamṛtaṃ sthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram |
ānandamaiśvaraṃ dhāma sā kāṣṭhā sā parāgatiḥ

---

1,2.72

ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन ।
चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते

ṛṣaca ūcuḥ bhagavan devatārighna hiraṇyākṣaniṣūdana |
catvāro hyāśramāḥ proktā yogināmeka ucyate

---

1,2.73

श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः ।
य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः

śrīkūrma ūvāca sarvakarmāṇi saṃnyasya samādhimacalaṃ śritaḥ |
ya āste niścalo yogī sa saṃnyāsī na pañcamaḥ

---

1,2.74

सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् ।
ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

sarveṣāmāśramāṇāṃ tu dvaividhyaṃ śrutadarśitam |
brahmacāryupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ

---

1,2.75

यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् ।
उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

yo 'dhītyavidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet |
upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ

---

1,2.76

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् ।
कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet |
kuṭumbabharaṇe yattaḥ sādhako 'sau gṛhī bhavet

---

1,2.77

ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् ।
एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

ṛṇānitrīṇyapākṛtyatyaktvā bhāryādhanādikam |
ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ

---

1,2.78

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च ।
स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः

tapastapyati yo 'raṇye yajed devān juhoti ca |
svādhyāye caiva nirato vanasthastāpaso mataḥ

---

1,2.79

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।
सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

tapasā karṣito 'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet |
sāṃnyāsikaḥ sa vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ

---

1,2.80

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः ।
ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ |
jñānāya vartate bhikṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ

---

1,2.81

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः ।
सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ |
samyag darśanasaṃpannaḥ sa yogī bhikṣurucyate

---

1,2.82

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे ।
कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः

jñānasaṃnyāsinaḥ kecid vedasaṃnyāsino 'pare |
karmasanyāsinaḥ kecit trividhāḥ parāmeṣṭhikāḥ

---

1,2.83

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च ।
तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः

yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ sāṃkhya eva ca |
tṛtīyotyāśramī proktī yogamuttamamāsthitaḥ

---

1,2.84

प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना ।
तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

prathamā bhāvanā pūrve sāṃkhye tvakṣarabhāvanā |
tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī

---

1,2.85

तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् ।
सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते

tasmādetad vijānīdhvamāśramāṇāṃ catuṣṭayam |
sarveṣu vedaśāstreṣu pañcamo nopapadyate

---

1,2.86

एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः ।
दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः

evaṃ varṇāśramān sṛṣṭvā devadevo nirañjanaḥ |
dakṣādīn prāha viśvātmā sṛjadhvaṃ vividhāḥ prajāḥ

---

1,2.87

ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः ।
असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः

brahmaṇo vacanāt putrā dakṣādyā munisattamāḥ |
asṛjanta prajāḥ sarvā devamānuṣapūrvikāḥ

---

1,2.88

इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः ।
अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्

ityeṣa bhagavān brahmā straṣṭvatve sa vyavasthitaḥ |
ahaṃ vai pālayāmīdaṃ saṃhariṣyati śūlabhṛt

---

1,2.89

तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः

tistrastu mūrtayaḥ proktā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
rajaḥ sattvatamoyogāt parasya paramātmanaḥ

---

1,2.90

अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः ।
अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः

anoyanyamanuraktāste hyanyonyamupajīvinaḥ |
anyonyaṃ praṇatāścaiva līlayā parameśvarāḥ

---

1,2.91

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना ।
तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः

brāhmī māheśvarī caiva tathaivākṣarabhāvanā |
tistrastu bhāvanā rudre vartante satataṃ dvijāḥ

---

1,2.92

प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना ।
द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना

pravartate mayyajastramādyā cākṣarabhāvanā |
dvitīyā brahmaṇaḥ proktā devasyākṣarabhāvanā

---

1,2.93

अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः ।
विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः

ahaṃ caiva mahādevo na bhinnau paramārthataḥ |
vibhajyasvecchayātmānaṃ so 'nyaryāmīśvaraḥ sthitaḥ

---

1,2.94

त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् ।
पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्

trailokyamakhilaṃ straṣṭuṃ sadevāsuramānuṣam |
puruṣaḥ parato 'vyaktād brahmatvaṃ samupāgamat

---

1,2.95

तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः ।
एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः

tasmād brahmā mahādevo viṣṇurviśveśvaraḥ paraḥ |
ekasyaiva smṛtāstistrastanūḥ kāryavaśāt prabhoḥ

---

1,2.96

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः ।
यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्

tasmāt sarvaprayatnena vandyāḥ pūjyāḥ prayatnataḥ |
yadīcchedacirāt sthānaṃ yattanmokṣākhyamavyayam

---

1,2.97

वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः ।
पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया

varṇāśramaprayuktena dharmeṇa prītisaṃyutaḥ |
pūjayed bhāvayuktena yāvajjīvaṃ pratijñayā

---

1,2.98

चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः ।
आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः

caturṇāmāśramāṇāṃ tu prokto 'yaṃ vidhivaddvijāḥ |
āśramo vaiṣṇavo brāhmo harāśrama iti trayaḥ

---

1,2.99

तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः ।
ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः

talliṅgadhārī satataṃ tadbhaktajanavatsalaḥ |
dhyāyedathārcayedetān brahmavidyāparāyaṇaḥ

---

1,2.100

सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् ।
सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्

sarveṣāmeva bhaktānāṃ śaṃbhorliṅgamanuttamam |
sitena bhasmanā kāryaṃ lalāṭe tu tripuṇḍrakam

---

1,2.101

यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् ।
धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः

yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam |
dhārayet sarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāribhiḥ

---

1,2.102

प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा

prapannā ye jagadbījaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
teṣāṃ lalāṭe tilakaṃ dhāraṇīyaṃ tu sarvadā

---

1,2.103

यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् ।
उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्

yo 'sāvanādirbhūtādiḥ kālātmāsau dhṛto bhavet |
uparyadho bhāvayogāt tripuṇḍrasya tu dhāraṇāt

---

1,2.104

यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।
धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः

yattat pradhānaṃ triguṇaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam |
dhṛtaṃ triśūladharaṇād bhavatyeva na saṃśayaḥ

---

1,2.105

ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः ।
भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते

brahmatejomayaṃ śuklaṃ yadetan maṇḍalaṃ raveḥ |
bhavatyeva dhṛtaṃ sthānamaiśvaraṃ tilake kṛte

---

1,2.106

तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् ।
त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्

tasmāt kāryaṃ triśūlāṅkaṃ tathā ca tilakaṃ śubham |
triyāyuṣaṃ ca bhaktānāṃ trayāṇāṃ vidhipūrvakam

---

1,2.107

यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः ।
शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्

yajeta juhuyādagnau japed dadyājjitendriyaḥ |
śānto dānto jitakrodho varṇāśramavidhānavit

---

1,2.108

एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः ।
तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति

evaṃ paricared devān yāvajjīvaṃ samāhitaḥ |
teṣāṃ saṃsthānamacalaṃ so 'cirādadhigacchati

1,3.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा ।
इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ varṇā bhagavatoddiṣṭāścatvāro 'pyāśramāstathā |
idānīṃ kramamasmākamāśramāṇāṃ vada prabho

---

1,3.2

श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।
क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्

śrīkūrma uvāca brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā |
krameṇaivāśramāḥ proktāḥ kāraṇādanyathā bhavet

---

1,3.3

उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः ।
प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्

utpannajñānavijñāno vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ |
pravrajed brahmacaryāt tu yadicchet paramāṃ gatim

---

1,3.4

दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः ।
यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्

dārānāhṛtya vidhivadanyathā vividhairmakhaiḥ |
yajedutpādayet putrān virakto yadi saṃnyaset

---

1,3.5

अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् ।
नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः

aniṣṭvā vidhivad yajñairanutpādya tathātmajam |
nagārhasthyaṃ gṛhītyaktvā saṃnyased buddhimān dvijaḥ

---

1,3.6

अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे ।
तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः

atha vairāgyavegena sthātuṃ notsahate gṛhe |
tatraiva saṃnyased vidvānaniṣṭvāpi dvijottamaḥ

---

1,3.7

अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् ।
तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि

anyathā vividhairyajñairiṣṭvā vanamathākṣayet |
tapastaptvā tapoyogād viraktaḥ saṃnyased yadi

---

1,3.8

वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः ।
न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः

vānaprasthāśramaṃ gatvā na gṛhaṃ praviśet punaḥ |
na saṃnyāsī vanaṃ cātha brahmācaryaṃ na sādhakaḥ

---

1,3.9

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः ।
प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्

prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭimāgneyīmathavā dvijaḥ |
pravrajeta gṛhī vidvān vanād vā śruticodanāt

---

1,3.10

प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः ।
अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः

prakartumasamartho 'pi juhotiyajatikriyāḥ |
andhaḥ paṅgurdaridro vā viraktaḥ saṃnyased dvijaḥ

---

1,3.11

सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते ।
पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति

sarveṣāmeva vairāgyaṃ saṃnyāsāya vidhīyate |
patatyevāvirakto yaḥ saṃnyāsaṃ kartumicchati

---

1,3.12

एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः ।
श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते

ekasminnathavā samyag vartetāmaraṇaṃ dvijaḥ |
śraddhāvanāśrame yuktaḥ so 'mṛtatvāya kalpate

---

1,3.13

न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः ।
स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते

nyāyāgatadhanaḥ śānto brahmavidyāparāyaṇaḥ |
svadharmapālako nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate

---

1,3.14

ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः ।
प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्

brahmaṇyādhāya kramāṇi niḥsaṅgaḥ kāmavarjitaḥ |
prasannenaiva manasā kurvāṇo yāti tatpadam

---

1,3.15

ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते ।
ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्

brahmaṇā dīyate deyaṃ brahmaṇe saṃpradīyate |
brahmaiva dīyate ceti brahmārpaṇamidaṃ param

---

1,3.16

नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा ।
एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः

nāhaṃ kartā sarvametad brahmaiva kurute tathā |
etad brahmārpaṇaṃ proktamṛṣibhiḥ tattvadarśibhiḥ

---

1,3.17

प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः ।
करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्

prīṇātu bhagavānīśaḥ karmaṇānena śāśvataḥ |
karoti satataṃ buddhyā brahmārpaṇamidaṃ param

---

1,3.18

यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे ।
कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्

yadvā phalānāṃ saṃnyāsaṃ prakuryāt parameśvare |
karmaṇāmetadapyāhuḥ brahmārpaṇamanuttamam

---

1,3.19

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् ।
क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्

kāryamityeva yatkarma niyataṃ saṅgavarjitam |
kriyate viduṣā karma tadbhavedapi mokṣadam

---

1,3.20

अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः ।
अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु

anyathā yadi karmāṇi kuryānnityamapi dvijaḥ |
akṛtvā phalasaṃnyāsaṃ badhyate tatphalena tu

---

1,3.21

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् ।
अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्

tasmāt sarvaprayatnena tyaktvā karmāśritaṃ phalam |
avidvānapi kurvota karmāpnotyacirāt padam

---

1,3.22

कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा ।
मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः

karmaṇā kṣīyate pāpamaihikaṃ paurvikaṃ tathā |
manaḥ prasādamanveti brahma vijñāyate tataḥ

---

1,3.23

कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते ।
ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्

karmaṇā sahitājjñānāt samyag yogo 'bijāyate |
jñānaṃ ca karmasahitaṃ jāyate doṣavarjitam

---

1,3.24

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः ।
कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्

tasmāt sarvaprayatnena tatra tatrāśrame rataḥ |
karmāṇīśvaratuṣṭyarthaṃ kuryānnaiṣkarmyamāpnuyāt

---

1,3.25

संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः ।
एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते

saṃprāpya paramaṃ jñānaṃ naiṣkarmyaṃ tatprasādataḥ |
ekākī nirmamaḥ śānto jīvanneva vimucyate

---

1,3.26

वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् ।
नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्

vīkṣate paramātmānaṃ paraṃ brahma maheśvaram |
nityānandaṃ nirābhāsaṃ tasminneva layaṃ vrajet

---

1,3.27

तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः ।
तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्

tasmāt seveta satataṃ karmayogaṃ prasannadhīḥ |
tṛptaye parameśasya tat padaṃ yāti śāśvatam

---

1,3.28

एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् ।
न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

etad vaḥ sathitaṃ sarvaṃ cāturāśramyamuttamam |
na hyetat samatikramya siddhiṃ vindati mānavaḥ

1,4.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः ।
नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śrutvā'śramavidhiṃ kṛtsanamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ |
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan

---

1,4.2

मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्

munaya ūcuḥ bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam |
idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat

---

1,4.3

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति ।
नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati |
niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama

---

1,4.4

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् ।
प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ

śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk |
prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau

---

1,4.5

श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः ।
अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः

śrīkūrma uvāca maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ |
anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ

---

1,4.6

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam |
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ

---

1,4.7

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam |
ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

---

1,4.8

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् ।
विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam |
vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat

---

1,4.9

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ।
असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam |
asāṃpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata

---

1,4.10

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते ।
प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

guṇasāmye tadā tasmin puruṣe cātmani sthite |
prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvad viśvasamudbhavaḥ

---

1,4.11

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता ।
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭirudāhṛtā |
aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ

---

1,4.12

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् ।
सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān |
sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ

---

1,4.13

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः ।
क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ |
kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ

---

1,4.14

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः ।
अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ |
anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān

---

1,4.15

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः ।
स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ |
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ

---

1,4.16

प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् ।
प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

pradhānāt kṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt |
prādurāsīnmahad bījaṃ pradhānapuruṣātmakam

---

1,4.17

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ।
प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ |
prajñādhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tat smṛtam

---

1,4.18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः ।
त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ |
trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha

---

1,4.19

अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः ।
आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

ahaṅkāro 'bimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ |
ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ

---

1,4.20

पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे ।
इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

pañcabhūtānyahaṅkārāt tanmātrāṇi ca jajñire |
indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat

---

1,4.21

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः ।
येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ |
yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati

---

1,4.22

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् ।
तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

vaikārikādahaṅkārāt sargo vaikāriko 'bhavat |
taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa

---

1,4.23

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ।
भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam |
bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavan prajāḥ

---

1,4.24

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह ।
आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha |
ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam

---

1,4.25

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ।
वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha |
vāyurutpadyate tasmāt tasya sparśo guṇo mataḥ

---

1,4.26

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ।
ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha |
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

---

1,4.27

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ।
संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha |
saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu

---

1,4.28

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे ।
संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire |
saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ

---

1,4.29

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ākāśaṃ śabdamātraṃ yat sparśamātraṃ samāvṛṇot |
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat

---

1,4.30

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ ।
त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau |
triguṇaḥ syāt tato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān

---

1,4.31

शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् ।
तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

śabda sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśan |
tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ

---

1,4.32

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् ।
तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaṃ samāviśan |
tasamāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate

---

1,4.33

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः ।
परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ |
parasparānupraveśād dhārayanti parasparam

---

1,4.34

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् ।
नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt |
nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ

---

1,4.35

पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ।
महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitātvācca avyaktānugraheṇa ca |
mahādādayo viśeṣāntā hmaṇḍamutpādayanti te

---

1,4.36

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् ।
विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat |
viśeṣebhyo 'ṇḍamabhavad bṛhat tadudakeśayam

---

1,4.37

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः ।
प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ |
prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

---

1,4.38

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate |
ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata

---

1,4.39

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् ।
हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्

yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam |
hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam

---

1,4.40

मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः ।
गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः

merurulbamabhūt tasya jarāyuścāpi parvatāḥ |
garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsan paramātmanaḥ

---

1,4.41

तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् ।
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṇḍe 'bhavad viśvaṃ sadevāsuramānuṣam |
candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

---

1,4.42

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् ।
आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः

adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam |
āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ

---

1,4.43

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् ।
आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्

tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam |
ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam

---

1,4.44

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् ।
एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān |
ete lokā mahātmanaḥ sarvatattvābhimāninaḥ

---

1,4.45

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः ।
ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः

vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ |
īśvarā yogadharmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ

---

1,4.46

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः ।
एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

sarvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ |
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

---

1,4.47

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः ।
एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् ।
प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः

etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ |
etat prādhānikaṃ kāryaṃ yanmayā bījamīritam |
prajāpateḥ parā mūrtiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ

---

1,4.48

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् ।
द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः

brahmāṇḍametat sakalaṃ saptalokatalānvitam |
dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ

---

1,4.49

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः ।
तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ |
tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ

---

1,4.50

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः ।
चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते

rajoguṇamayaṃ cānyad rūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ |
caturmukhaḥ sa bhagavān jagatsṛṣṭau pravartate

---

1,4.51

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।
सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्

sṛṣṭaṃ ca pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ |
sattvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam

---

1,4.52

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः ।
तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ |
tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat

---

1,4.53

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः ।
सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः ।
एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः

eko 'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ |
sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ |
ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ

---

1,4.54

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च ।
नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca |
nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā

---

1,4.55

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः ।
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते ।
सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः

hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ |
tridhā vibhajya cātmānaṃ traikālye saṃpravartate |
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ

---

1,4.56

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः ।
गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ |
guṇātmakatvāt traikālye tasmādekaḥ sa ucyate

---

1,4.57

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः ।
आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः

agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ |
āditvādādidevo 'sau ajātatvādajaḥ smṛtaḥ

---

1,4.58

पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः ।
देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः

pātiyasmāt prajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ |
deveṣu ca mahādevo māhadeva iti smṛtaḥ

---

1,4.59

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः ।
वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः

bṛhattvācca smṛto brahmā paratvāt parameśvaraḥ |
vaśitvādapyavaśyatvādīśvaraḥ paribhāṣitaḥ

---

1,4.60

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः ।
अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः

ṛṣiḥ sarvatragatvena hariḥ sarvaharo yataḥ |
anutpādācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ

---

1,4.61

नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः ।
हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते

narāṇāmayano yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
haraḥ saṃsāraharaṇād vibhutvād viṣṇurucyate

---

1,4.62

भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः ।
सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः

bhagavān sarvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ |
sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ

---

1,4.63

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः ।
तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते

śivaḥ sa nirmalo yasmād vibhuḥ sarvagato yataḥ |
tāraṇāt sarvaduḥ khānāṃ tārakaḥ parigīyate

---

1,4.64

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ।
अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः

bahunātra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat |
anekabhedabhinnastu krīḍate parameśvaraḥ

---

1,4.65

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया ।
अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepāt kathito mayā |
abuddhipūrvako viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata

1,5.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः ।
न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvaṃvibhāge caturtho 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca svayaṃbhuvo vivṛttasya kālasaṃkhyā dvijottamāḥ |
na śakyate samākhyātuṃ bahuvarṣairapi svayam

---

1,5.2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता ।
स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

kālasaṃkhyā samāsena parārdhadvayakalpitā |
sa eva syāt paraḥ kālaḥ tadante pratisṛjyate

---

1,5.3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् ।
तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam |
tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdhamabhidīyate

---

1,5.4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः ।
काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

kāṣṭhā pañcadaśa khyātā nimeṣā dvijasattamāḥ |
kāṣṭhāstriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtikī gatiḥ

---

1,5.5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyairahorātraṃ muhūrtairmānuṣaṃ smṛtam |
ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

---

1,5.6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare |
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam

---

1,5.7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

divyairvarṣasahastraistu kṛtatretādisaṃjñitam |
caturyugaṃ dvādaśabhiḥ tadvibhāgaṃ nibodhata

---

1,5.8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

catvāryāhuḥ sahastrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca kṛtasya tu

---

1,5.9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् ।
अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

triśatī dviśatī sandhyā tathā caikaśatī kramāt |
aṃśakaṃ ṣaṭśataṃ tasmāt kṛsandhyāṃśakaṃ vinā

---

1,5.10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु ।
त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

tridvyekasāhastramato vinā sandhyāṃśakena tu |
tretādvāparatiṣyāṇāṃ kālajñāne prakīrtitam

---

1,5.11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् ।
तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

etad dvādaśasāhastraṃ sādhikaṃ parikalpitam |
tadekasaptatiguṇaṃ manorantaramucyate

---

1,5.12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश ।
स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

brahmaṇo divase viprā manavaḥ syuścaturdaśa |
svāyaṃbhuvādayaḥ sarve tataḥ sāvarṇikādayaḥ

---

1,5.13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता ।
पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā |
pūrṇaṃ yugasahastraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ

---

1,5.14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै ।
व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai |
vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaṃ kalpena caiva hi

---

1,5.15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते ।
चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

brāhmamekamahaḥ kalpastāvatī rātririṣyate |
caturyugasahastraṃ tu kalpamāhurmanīṣiṇaḥ

---

1,5.16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः ।
ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

trīṇi kalpaśatāni syuḥ tathā ṣaṣṭirdvijottamāḥ |
brahmaṇaḥ kathitaṃ varṣaṃ parākhyaṃ tacchataṃ viduḥ

---

1,5.17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः ।
तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

tasyānte sarvatattvānāṃ svahetau prakṛtau layaḥ |
tenāyaṃ procyate sadbhiḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ

---

1,5.18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः ।
प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

brahmanārāyaṇeśānāṃ trayāṇāṃ prakṛtau layaḥ |
procyate kālayogena punareva ca saṃbhavaḥ

---

1,5.19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः ।
कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

evaṃ brahmā ca bhūtāni vāsudevo 'pi śaṅkaraḥ |
kālenaiva tu sṛjyante sa eva grasate punaḥ

---

1,5.20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः ।
सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

anādireṣa bhagavān kālo 'nanto 'jaro 'maraḥ |
sarvagatvāt svatantratvāt sarvātmāsau maheśvaraḥ

---

1,5.21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः ।
एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

brahmāṇo bahavo rudrā hyanye nārāyaṇādayaḥ |
eko hi bhagavānīśaḥ kālaḥ kaviriti śruti

---

1,5.22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः ।
सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

ekamatra vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo dvijāḥ |
sāṃprataṃ vartate tadvat tasya kalpo 'yamaṣṭamaḥ

---

1,5.23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः ।
वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

yo 'tītaḥ saptamaḥ kalpaḥ pādma ityucyate budhaiḥ |
vārāho vartate kalpaḥ tasya vakṣyāmi vistaram

1,6.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् ।
शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca āsīdekārṇavaṃ ghoramavibhāgaṃ tamomayam |
śāntavātādikaṃ sarvaṃ na prajñāyata kiñcana

---

1,6.2

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्

ekārṇave tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame |
tadā samabhavad brahmā sahastrākṣaḥ sahastrapāt

---

1,6.3

सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः ।
ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahastraśīrṣā puruṣo rukmavarṇastvatīndriyaḥ |
brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

---

1,6.4

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति ।
ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

---

1,6.5

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः ।
अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā nāmnā pūrvamiti śrutiḥ |
ayanaṃ tasya tā yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

---

1,6.6

तुल्यं युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्य सः ।
शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

tulyaṃ yugasahastrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ |
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt

---

1,6.7

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् ।
अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm |
anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ

---

1,6.8

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः ।
अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

jalakrīḍāsu ruciraṃ vārāhaṃ rupamāsthitaḥ |
adhṛṣyaṃ manasāpyanyairvāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam

---

1,6.9

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् ।
दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः

pṛthivyuddharaṇārthāya praviśya ca rasātalam |
daṃṣṭrayābhyujjahāraināmātmādhāro dharādharaḥ

---

1,6.10

दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम् ।
अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम्

dṛṣṭvā daṃṣṭrāgravinyastāṃ pṛthivīṃ prathitapauruṣam |
astuvañjanalokasthāḥ siddhā brahmarṣayo harim

---

1,6.11

ऋषय ऊचुः नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च

ṛṣaya ūcuḥ namaste devadevāya brahmaṇe parameṣṭhine |
puruṣāya purāṇāya śāśvatāya jayāya ca

---

1,6.12

नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने ।
नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने

namaḥ svayaṃbhuve tubhyaṃ straṣṭre sarvārthavedine |
namo hiraṇyagarbhāya vedhase paramātmane

---

1,6.13

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये ।
नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे

namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye |
nārāyaṇāya devāya devānāṃ hitakāriṇe

---

1,6.14

नमो ऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे ।
सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः

namo 'stu te caturvaktre śārṅgacakrāsidhāriṇe |
sarvabhūtātmabhūtāya kūṭasthāya namo namaḥ

---

1,6.15

नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये ।
नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे

namo vedarahasyāya namaste vedayonaye |
namo buddhāya śuddhāya namaste jñānarūpiṇe

---

1,6.16

नमो ऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः ।
अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च

namo 'stvānandarūpāya sākṣiṇe jagatāṃ namaḥ |
anantāyāprameyāya kāryāya karaṇāya ca

---

1,6.17

नमस्ते पञ्चबूताय पञ्चभूतात्मने नमः ।
नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः

namaste pañcabūtāya pañcabhūtātmane namaḥ |
namo mūlaprakṛtaye māyārūpāya te namaḥ

---

1,6.18

नमो ऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे ।
नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते

namo 'stu te varāhāya namaste matsyarūpiṇe |
namo yogādhigamyāya namaḥ sakarṣaṇāya te

---

1,6.19

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे ।
नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने

namastrimūrtaye tubhyaṃ tridhāmne divyatejase |
namaḥ siddhāya pūjyāya guṇatrayavibhāvine

---

1,6.20

तमो ऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये ।
नमो ऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः

tamo 'stvādityavarṇāya namaste padmayonaye |
namo 'mūrtāya mūrtāya mādhavāya namo namaḥ

---

1,6.21

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति ।
पालयैतज्जगत् सर्वं त्राता त्वं शरणं गति

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvayyeva layameṣyati |
pālayaitajjagat sarvaṃ trātā tvaṃ śaraṇaṃ gati

---

1,6.22

इत्थं स भगवान् विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः ।
प्रसादमकरोत् तेषां वराहवपुरीश्वरः

itthaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sanakādyairabhiṣṭutaḥ |
prasādamakarot teṣāṃ varāhavapurīśvaraḥ

---

1,6.23

ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रिजापतिः

tataḥ saṃsthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
mumoca rūpaṃ manasā dhārayitvā prijāpatiḥ

---

1,6.24

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता ।
विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā |
vitatatvācca dehasya na mahī yāti saṃplavam

---

1,6.25

पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् ।
प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गे ऽदधन्मनः

pṛthivīṃ tu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinod girīn |
prāksargadagdhānakhilāṃstataḥ sarge 'dadhanmanaḥ

1,7.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ।
अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭasāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā |
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ

---

1,7.2

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः ।
अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

tamo moho mahāmohastāmistraścāndhasaṃjñitaḥ |
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

---

1,7.3

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः ।
संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ |
saṃvṛtastamasā caiva bījakambhuvanāvṛtaḥ

---

1,7.4

वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च ।
मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः

varhirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥ saṃjña eva ca |
mukyā nagā iti proktā mukhyasargastu sa smṛtaḥ

---

1,7.5

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः ।
तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ prabhuḥ |
tasyābhidhyāyataḥ sargastiryakstroto 'bhyavartata

---

1,7.6

यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः ।
पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः

yasmāt tiryak pravṛttaḥ sa tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ |
paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ

---

1,7.7

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह ।
ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyaṃ sasarja ha |
ūrdhvastrota iti prokto devasargastu sāttvikaḥ

---

1,7.8

ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः

te sukhapratibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ |
prakāśā bahirantaśca svabhāvād devasaṃjñitāḥ

---

1,7.9

ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा ।
प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः

tato 'bidhāyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā |
prādurāsīt tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ

---

1,7.10

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः ।
दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता

te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ |
duḥ khotkaṭāḥ sattvayutā manuṣyāḥ parikīrtitā

---

1,7.11

तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः ।
तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्

taṃ dṛṣṭvā cāparaṃ sargamamanyad bhagavānajaḥ |
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ sargo bhūtādiko 'bhavat

---

1,7.12

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः ।
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः ।
इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः

te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ |
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ |
ityete pañca kathitāḥ sargā vai dvijapuṅgavāḥ

---

1,7.13

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः ।
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ |
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ

---

1,7.14

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ।
इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ |
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto 'buddhipūrvakaḥ

---

1,7.15

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।
तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ |
tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

---

1,7.16

तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।
ततोरऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ |
tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

---

1,7.17

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः ।
नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे

aṣṭamo bhautikaḥ sargo bhūtādīnāṃ prakīrtitaḥ |
navamaścaiva kaumāraḥ prākṛtā vaikṛtāstvime

---

1,7.18

प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः ।
बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः

prākṛtāstu trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ |
buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyā munipuṅgavāḥ

---

1,7.19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ।
सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् ।
ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān |
sanakaṃ sanātanaṃ caiva tathaiva ca sanandanam |
ṛbhuṃ sanātkumāraṃ ca pūrvameva prajāpatiḥ

---

1,7.20

पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः ।
ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्

pañcaite yogino viprāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ |
īśvarāsaktamanaso na sṛṣṭau dadhire matim

---

1,7.21

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः ।
मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः

teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau prajāpatiḥ |
mumoha māyayā sadyo māyinaḥ parameṣṭhinaḥ

---

1,7.22

तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः ।
नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः

taṃ bodhayāmāsa sutaṃ jaganmāyo mahāmuniḥ |
nārāyaṇo mahāyogī yogicittānurañjanaḥ

---

1,7.23

बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः ।
स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत

bodhitastena viśvātmā tatāpa paramaṃ tapaḥ |
sa tapyamāno bhagavān na kiñcit pratipadyata

---

1,7.24

ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत ।
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः

tato dīrgheṇa kālena dukhāt krodho vyajāyata |
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśru bindavaḥ

---

1,7.25

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः ।
समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः

bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt parameśvaraḥ |
samutpanno mahādevaḥ śaraṇyo nīlalohitaḥ

---

1,7.26

स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः ।
यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्

sa eva bhagavānīśastejorāśiḥ sanātanaḥ |
yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ svātmasthaṃ parameśvaram

---

1,7.27

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः ।
ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः

oṅkāraṃ samanusmṛtya praṇamya ca kṛtāñjaliḥ |
tāma bhagavān brahmā sṛjemā vividhāḥ prajāḥ

---

1,7.28

निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः ।
स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः ।
कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्

niśamya bhagavān vākyaṃ śaṅkaro dharmavāhanaḥ |
svātmanā sadśān rudrān sasarja manasā śivaḥ |
kapardino nirātaṅkāṃstrinetrān nīlalohitān

---

1,7.29

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः ।
सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः ।
प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः

taṃ prāha bhagavān brahmā janmamṛtyuyutāḥ prajāḥ |
sṛjeti so 'bravīdīśo nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ |
prajāḥ strakṣye jagannātha sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ

---

1,7.30

निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः ।
स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत

nivārya ca tadā rudraṃ sasarja kamalodbhavaḥ |
sthānābhimāninaḥ sarvān gadatastān nibodhata

---

1,7.31

अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा ।
नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च

apo 'gnirantarikṣaṃ ca dyaurvāyuḥ pṛthivī tathā |
nadyaḥ samudrāḥ śailāśca vṛkṣā vīrudha eva ca

---

1,7.32

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः ।
अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः

lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtā divasāḥ kṣapāḥ |
ardhamāsāśca māsāśca ayanābdayugādayaḥ

---

1,7.33

स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः ।
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च

sthānābimāninaḥ sṛṣṭvā sādhakānasṛjat punaḥ |
marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca dharmaṃ saṃkalpameva ca

---

1,7.34

प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् ।
शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च

prāṇād brahmāsṛjad dakṣaṃ cakṣuṣaśca marīcinam |
śiraso 'ṅgirasaṃ devo hṛdayād bhṛgumeva ca

---

1,7.35

श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः ।
संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः

śrotrābhyāmatrināmānaṃ dharmaṃ ca vyavasāyataḥ |
saṃkalpaṃ caiva saṃkalpāt sarvalokapitāmahaḥ

---

1,7.36

पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् ।
अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्

pulastyaṃ ca tathodānād vyanācca pulahaṃ munim |
apānāt kratumavyagraṃ samānācca vasiṣṭhakam

---

1,7.37

इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः ।
आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः

ityete brahmaṇā sṛṣṭāḥ sādhakā gṛhamedhinaḥ |
āsthāya mānavaṃ rūpaṃ dharmastaiḥ saṃpravartitaḥ

---

1,7.38

ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् ।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

tato devāsurapitṛn manuṣyāṃśca catuṣṭayam |
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

---

1,7.39

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः ।
ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः

yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ |
tato 'sya jaghanāt pūrvamasurā jajñire sutāḥ

---

1,7.40

उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः ।
सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ।
सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः

utsasarjāsurān sṛṣṭvā tāṃ tanuṃ puruṣottamaḥ |
sā cotsṛṣṭā tanustena sadyo rātrirajāyata |
sā tamobahulā yasmāt prajāstasyāṃsvapantyataḥ

---

1,7.41

सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत ।
ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे

sattvamātratmikāṃ devastanumanyāmagṛhṇata |
tato 'sya mukhato devā dīvyataḥ saṃprajajñire

---

1,7.42

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् ।
तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūd dinam |
tasmādaho dharmayuktā devatāḥ samupāsate

---

1,7.43

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् ।
पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum |
pitṛvanmanyamānasya pitaraḥ saṃprajajñire

---

1,7.44

उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् ।
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत

utsasarja pitṛn sṛṣṭvā tatastāmapi viśvasṛk |
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā vyajāyata

---

1,7.45

तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् ।
तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी

tasmādahardevatānāṃ rātriḥ syād devavidviṣām |
tayormadhye pitṝṇāṃ tu mūrtiḥ sandhyā garīyasī

---

1,7.46

तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा ।
उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्

tasmād devāsurāḥ sarve manavo mānavāstathā |
upāsate tadā yuktā rātryahnormadhyamāṃ tanum

---

1,7.47

रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत ।
ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः

rajomātrātmikāṃ brahmā tanumanyāmagṛhṇata |
tato 'sya jajñire putrā manuṣyā rajasāvṛtāḥ

---

1,7.48

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ।
ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते

tāmapyāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ |
jyotstrā sā cābhavadviprāḥ prāksandhyā yābidhīyate

---

1,7.49

ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः ।
मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

tataḥ sa bhagavān brahmā saṃprāpya dvijapuṅgavāḥ |
mūrti tamorajaḥ prāyāṃ punarevābhyayūyujat

---

1,7.50

अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे ।
पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः

andhakāre kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire |
putrāstamorajaḥ prāyā balinaste niśācarāḥ

---

1,7.51

सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे ।
रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः

sarpā yakṣāstathā būtā gandharvāḥ saṃprajajñire |
rajastamobhyāmāviṣṭāṃstato 'nyānasṛjat prabhuḥ

---

1,7.52

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् ।
मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे

vayāṃsi vayasaḥ sṛṣṭvā avayo vakṣaso 'sṛjat |
mukhato 'jān sasarjānyān udarādgāścanirmame

---

1,7.53

पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् ।
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः ।
औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

padbhyāñcāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān |
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅkūnanyāṃśva jātayaḥ |
aupadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire

---

1,7.54

गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatraṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathantaram |
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

---

1,7.55

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा ।
बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā |
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt

---

1,7.56

सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्

sāmāni jāgataṃ chandastomaṃ saptadaśaṃ tathā |
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt

---

1,7.57

एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च ।
अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca |
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt

---

1,7.58

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire |
brahmaṇo hi prajāsargaṃ sṛjatastu prajāpateḥ

---

1,7.59

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् ।
ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ sargaṃ devarṣipitṛmānuṣam |
tato 'sṛjacca bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

---

1,7.60

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasaḥ śubhāḥ |
narakinnararakṣāṃsi vayaḥ puśumṛgoragān |
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

---

1,7.61

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे ।
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭau pratipedire |
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

---

1,7.62

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte |
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate

---

1,7.63

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrtiṣu |
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhāt svayam

---

1,7.64

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam |
vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

---

1,7.65

आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ।
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu dṛṣṭayaḥ |
śarvaryante prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadātyajaḥ

---

1,7.66

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

1,8.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ।
यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
yadā cāsya prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta dhīmataḥ

---

1,8.2

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः ।
ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्

tamomātrāvṛto brahmā tadāśocata duḥ khitaḥ |
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīm

---

1,8.3

अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् ।
रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः

athātmani samadrākṣīt tamomātrāṃ niyāmikām |
rajaḥ sattvaṃ ca saṃvṛtya vartamānāṃ svadharmataḥ

---

1,8.4

तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः ।
तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

tamastad vyanudat paścāt rajaḥ sattvena saṃyutaḥ |
tat tamaḥ pratinunnaṃ vai mithunaṃ samajāyata

---

1,8.5

अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा ।
स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्

adharmācaraṇo viprā hiṃsā cāśubhalakṣaṇā |
svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohata bhāsvarām

---

1,8.6

द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् ।
अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः

dvidhākarot punardehamardhena puruṣo 'bhavat |
ardhena nārī puruṣo virājamasṛjat prabhuḥ

---

1,8.7

नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् ।
सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता

nārīṃ ca śatarūpākhyāṃ yoginīṃ sasṛje śubhām |
sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahamnā vyāpya saṃsthitā

---

1,8.8

योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता ।
यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः

yogaiśvaryabalopetā jñānavijñānasaṃyutā |
yo 'bhavat puruṣāt putro virāḍavyaktajanmanaḥ

---

1,8.9

स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः ।
सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्

svāyaṃbhuvo manurdevaḥ so 'bhavat puruṣo muniḥ |
sā devī śatarūpākhyā tapaḥ kṛtvā suduścaram

---

1,8.10

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत ।
तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत

bhartāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ manumevānupadyata |
tasmācca śatarūpā sā putradvayamasūyata

---

1,8.11

प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् ।
तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः

priyavratottānapādau kanyādvayamanuttamam |
tayoḥ prasūtiṃ dakṣāya manuḥ kanyāṃ dadau punaḥ

---

1,8.12

प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः ।
आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् ।
यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्

prajāpatirathākūtiṃ mānaso jagṛhe ruciḥ |
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham |
yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvardhitaṃ jagat

---

1,8.13

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ।
यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire |
yāmā iti samākyatā devāḥ svāyaṃbhuve 'ntare

---

1,8.14

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा ।
ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaścatastro viṃśatiṃ tathā |
sasarja kanyā nāmāni tāsāṃ samyam nibodhata

---

1,8.15

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ।
बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā |
buddhirlajjāvapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī

---

1,8.16

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः ।
ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ śubhāḥ |
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

---

1,8.17

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।
संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā |
saṃtatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

---

1,8.18

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्

bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ |
pulastyaḥ pulahaścaiva kratuḥ paramadharmavit

---

1,8.19

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् ।
ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः

atrirvasiṣṭho vahniśca pitaraśca yathākramam |
khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ

---

1,8.20

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः ।
धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते

śraddhāyā ātmajaḥ kāmo darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ |
dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate

---

1,8.21

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा ।
क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā |
kriyāyāścābhavat putro daṇḍaḥ samaya eva ca

---

1,8.22

बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत ।
लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः

buddhyā bodhaḥ sutastadvadapramādo vyajāyata |
lajjāyā vinayaḥ putro vapuṣo vyavasāyakaḥ

---

1,8.23

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत ।
यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhirajāyata |
yaśaḥ kīrtisutastadvadityete dharmasūnavaḥ

---

1,8.24

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत ।
इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः

kāmasya harṣaḥ putro 'bhūd devānando vyajāyata |
ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya kīrtitaḥ

---

1,8.25

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् ।
निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च

jajñe hiṃsā tvadharmād vai nikṛtiṃ cānṛtaṃ sutam |
nikṛtyanṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca

---

1,8.26

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः ।
भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ |
bhayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

---

1,8.27

वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् ।
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे

vedanā ca sutaṃ cāpi duḥ khaṃ jajñe 'tha rauravāt |
mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāśca jajñire

---

1,8.28

दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।
नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

duḥ khottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ

---

1,8.29

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।
संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा

ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ |
saṃkṣepeṇa mayā proktā visṛṣṭirmunipuṅgavā

1,9.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः ।
प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu vacanaṃ nāradādyā maharṣayaḥ |
praṇamya varadaṃ viṣṇuṃ papracchuḥ saṃśayānvitā

---

1,9.2

ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन ।
इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि

ṛṣaya ūcuḥ kathito bhavatā sargo mukhyādīnāṃ janārdana |
idānīṃ saṃśayaṃ cemamasmākaṃ chettumarhasi

---

1,9.3

कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् ।
पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

kathaṃ sa bhagavānīśaḥ pūrvajo 'pi pinākadhṛk |
putratvamagacchaṃbhurbrahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

---

1,9.4

कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः ।
अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि

kathaṃ ca bhagavāñjajñe brahmā lokapitāmahaḥ |
aṇḍajo jagatāmīśastanno vaktumihārhasi

---

1,9.5

श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः ।
पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च

śrīkūrma uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve śaṅkarasyāmitaujasaḥ |
putratvaṃ brahmaṇastasya padmayonitvameva ca

---

1,9.6

अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् ।
आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः

atītakalpāvasāne tamobhūtaṃ jagat trayam |
āsīdekārṇavaṃ sarvaṃ na devādyā na carṣayaḥ

---

1,9.7

तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे ।
आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः

tatra nārāyaṇo devo nirjane nirupaplave |
āśritya śeṣaśayanaṃ suṣvāpa puruṣottamaḥ

---

1,9.8

सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ।
सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः

sahastraśīrṣā bhūtvā sa sahastrākṣaḥ sahastrapāt |
sahastrabāhuḥ sarvajñaścintyamāno manīṣibhiḥ

---

1,9.9

पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः ।
महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः

pītavāsā viśālākṣo nīlajimūtasannibhaḥ |
mahāvibhūtiryogātmā yogināṃ hṛdayālayaḥ

---

1,9.10

कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् ।
त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ

kadācit tasya suptasya līlārthaṃ divyamadbhutam |
trailokyasāraṃ vimalaṃ nābhyāṃ paṅkajamudvabhau

---

1,9.11

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् ।
दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्

śatayojanavistīrṇaṃ taruṇādityasannibham |
divyagandhamayaṃ puṇyaṃ karṇikākesarānvitam

---

1,9.12

तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः ।
हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे

tasyaivaṃ suciraṃ kālaṃ vartamānasya śārṅgiṇaḥ |
hiraṇyagarbho bhagavāṃstaṃ deśamupacakrame

---

1,9.13

स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः

sa taṃ kareṇa viśvātmā samutthāpya sanātanam |
provāca madhuraṃ vākyaṃ māyayā tasya mohitaḥ

---

1,9.14

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते ।
एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ

asminnekārṇave ghore nirjane tamasāvṛte |
ekākī ko bhavāñchete brūhi me puruṣarṣabha

---

1,9.15

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः ।
उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā vihasya garuḍadhvajaḥ |
uvāca devaṃ brahmāṇaṃ meghagambhīraniḥ svanaḥ

---

1,9.16

भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् ।
महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्

bho bho nārāyaṇaṃ devaṃ lokānāṃ prabhavāpyayam |
mahāyogeśvaraṃ māṃ tvaṃ jānīhi puruṣottamam

---

1,9.17

मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् ।
सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्

mayi paśya jagat kṛtsnaṃ tvāṃ ca lokapitāmaham |
saparvatamahādvīpaṃ samudraiḥ saptabhirvṛtam

---

1,9.18

एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः ।
जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्

evamābhāṣya viścātmā provāca puruṣaṃ hariḥ |
jānannapi mahāyogī ko bhavāniti vedhasam

---

1,9.19

ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः ।
प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा

tataḥ prahasya bhagavān brahmā vedanidhiḥ prabhuḥ |
pratyuvācāmbujābhākṣaṃ sasmitaṃ ślakṣṇayā girā

---

1,9.20

अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः ।
मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः

ahaṃ dhātā vidhātā ca svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ |
mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ brahmāhaṃ viśvatomukhaḥ

---

1,9.21

श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः ।
अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्

śrutvā vācaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ satyaparākramaḥ |
anujñāpyātha yogena praviṣṭo brahmaṇastanum

---

1,9.22

त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् ।
उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः

tralokyametat sakalaṃ sadevāsuramānuṣam |
udare tasya devasya dṛṣṭvā vismayamāgataḥ

---

1,9.23

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः ।
अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्

tadāsya vaktrānniṣkramya pannagendraniketanaḥ |
ajātaśatrurbhagavān pitāmahamathābravīt

---

1,9.24

भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् ।
प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ

bhavānapyevamevādya śāśvataṃ hi mamoharam |
praviśya lokān paśyaitān vicitrān puruṣarṣabha

---

1,9.25

ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च ।
श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः

tataḥ prahlādanīṃ vāṇī śrutvā tasyābhinandya ca |
śrīpaterudaraṃ bhūyaḥ praviveśa kuśadhvajaḥ

---

1,9.26

तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः ।
पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः

tāneva lokān garbhasthānapaśyat satyavikramaḥ |
paryaṭitvā tu devasya dadṛśe 'ntaṃ na vai hareḥ

---

1,9.27

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना ।
जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत

tato dvārāṇi sarvāṇi pihitāni mahātmanā |
janārdanena brahmāsau nābhyāṃ dvāramavindata

---

1,9.28

तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः ।
उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः

tatra yogabalenāsau praviśya kanakāṇḍajaḥ |
ujjahārātmano rūpaṃ puṣkarāccaturānanaḥ

---

1,9.29

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः

virarājāravindasthaḥ padmagarbhasamadyutiḥ |
brahmā svayaṃbhūrbhagavān jagadyoniḥ pitāmahaḥ

---

1,9.30

समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् ।
प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा

samanyamāno viśveśamātmānaṃ paramaṃ padam |
provāca puruṣaṃ viṣṇuṃ meghagambhīrayā girā

---

1,9.31

किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया ।
एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति

kiṃ kṛtaṃ bhavatedānīmātmano jayakāṅkṣayā |
eko 'haṃ prabalo nānyo māṃ vai ko 'bibhaviṣyati

---

1,9.32

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः

śrutvā nārāyaṇo vākyaṃ brahmaṇo lokatantriṇaḥ |
sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ babhāṣe madhuraṃ hariḥ

---

1,9.33

भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः ।
न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे

bhavān dhātā vidhātā ca svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ |
na mātsaryābhiyogena dvārāṇi pihitāni me

---

1,9.34

किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया ।
को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्

kintu līlārthamevaitanna tvāṃ bādhitumicchayā |
ko hi bādhitumanvicched devadevaṃ pitāmaham

---

1,9.35

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् ।
सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव

na te 'nyathāvagantavyaṃ mānyo me sarvathā bhavān |
sarvamanvaya kalyāṇaṃ yanmayāpahṛtaṃ tava

---

1,9.36

अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् ।
पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय

asmācca kāraṇād brahman putro bhavatu me bhavān |
padmayoniriti khyāto matpriyārthaṃ jaganmaya

---

1,9.37

ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने ।
प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत

tataḥ sa bhagavān devo varaṃ dattvā kirīṭine |
praharṣamatulaṃ gatvā punarviṣṇumabhāṣata

---

1,9.38

भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः ।
सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्

bhavān sarvātmako 'nantaḥ sarveṣāṃ parameśvaraḥ |
sarvabhūtāntarātmā vai paraṃ bahma sanātanam

---

1,9.39

अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः ।
मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः

ahaṃ vai sarvalokānāmātmā lokamaheśvaraḥ |
manmayaṃ sarvamevedaṃ brahmāhaṃ puruṣaḥ paraḥ

---

1,9.40

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः ।
एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ

nāvābhyāṃ vidyate hyanyo lokānāṃ parameśvaraḥ |
ekā mūrtirdvidhā bhinnā nārāyaṇapitāmahau

---

1,9.41

तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् ।
इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति

tenaivamukto brahmāṇaṃ vāsudevo 'bravīdidam |
iyaṃ pratijñā bhavato vināśāya bhaviṣyati

---

1,9.42

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् ।
प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्

kiṃ na paśyasi yogeśaṃ brahmādhipatimavyayam |
pradhānapuruṣeśānaṃ vedāhaṃ parameśvaram

---

1,9.43

यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् ।
अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज

yaṃ na paśyanti yogīndrāḥ sāṃkhyā api maheśvaram |
anādinidhanaṃ brahma tameva śaraṇaṃ vraja

---

1,9.44

ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् ।
भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्

tataḥ kruddho 'mbujābhākṣaṃ brahmā provāca keśavam |
bhavān na nūnamātmānaṃ vetti tat paramakṣaram

---

1,9.45

ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् ।
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः

brahmāṇaṃ jagatāmekamātmānaṃ paramaṃ padam |
nāvābhyāṃ vidyate hyanyo lokānāṃ parameśvaraḥ

---

1,9.46

संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय ।
तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत

saṃtyajya nidrāṃ vipulāṃ svamātmānaṃ vilokaya |
tasya tat krodhajaṃ vākyaṃ śrutvā viṣṇurabhāṣata

---

1,9.47

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः ।
न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते

mā maivaṃ vada kalyāṇa parivādaṃ mahātmanaḥ |
na me 'styaviditaṃ brahman nānyathāhaṃ vadāmite

---

1,9.48

किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी ।
मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा

kintu mohayati brahman bhavantaṃ pārameśvarī |
māyāśeṣaviśeṣāṇāṃ heturātmasamudbhāvā

---

1,9.49

एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह ।
ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्

etāvaduktvā bhagavān viṣṇustūṣṇīṃ babhūva ha |
jñātvā tat paramaṃ tattvaṃ svamātmānaṃ maheśvaram

---

1,9.50

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः ।
प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः

kuto 'pyaparimeyātmā bhūtānāṃ parameśvaraḥ |
prasādaṃ brahmaṇe kartuṃ prādurāsīt tato haraḥ

---

1,9.51

ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः ।
त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः

lalāṭanayano 'nanto jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ |
triśūlapāṇirbhagavāṃstejasāṃ paramo nidhiḥ

---

1,9.52

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः ।
मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्

divyāṃ viśālāṃ grathitāṃ grahaiḥ sārkendutārakaiḥ |
mālāmatyadbhutākārāṃ dhārayan pādalambinīm

---

1,9.53

तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्

taṃ dṛṣṭvā devamīśānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
mohito māyayātyarthaṃ pītavāsasamabvīt

---

1,9.54

क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।
तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन

ka eṣa puruṣo 'nantaḥ śūlapāṇistrilocanaḥ |
tejorāśirameyātmā samāyāti janārdana

---

1,9.55

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः ।
अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि

tasya tad vacanaṃ śrutvā viṣṇurdānavamardanaḥ |
apaśyadīśvaraṃ devaṃ jvalantaṃ vimale 'mbhasi

---

1,9.56

ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् ।
प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्

jñātvā tatparamaṃ bhāvamaiśvaraṃ brahmabhāvanam |
provācotthāya bhagavān devadevaṃ pitāmaham

---

1,9.57

अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः ।
अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्

ayaṃ devo mahādevaḥ svayañjyotiḥ sanātanaḥ |
anādinidhano 'cintyo lokānāmīśvaro mahān

---

1,9.58

शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः ।
भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः

śaṅkaraḥ śaṃbhurīśānaḥ sarvātmā parameśvaraḥ |
bhūtānāmadhipo yogī maheśo vimalaḥ śivaḥ

---

1,9.59

एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः ।
यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः

eṣa dhātā vidhātā ca pradhānapuruṣeśvaraḥ |
yaṃ prapaśyanti yatayo brahmabhāvena bhāvitāḥ

---

1,9.60

सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा ।
कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः

sṛjatyeṣa jagat kṛtsnaṃ pāti saṃharate tathā |
kālo bhūtvā mahādevaḥ kevalo niṣkalaḥ śivaḥ

---

1,9.61

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः ।
वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः

brahmāṇaṃ vidadhe pūrvaṃ bhavantaṃ yaḥ sanātanaḥ |
vedāṃśca pradadau tubhyaṃ so 'yamāyāti śaṅkaraḥ

---

1,9.62

अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् ।
वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह

asyaiva cāparāṃ mūrti viśvayoniṃ sanātanīm |
vāsudevābhidhānāṃ māmavehi prapitāmaha

---

1,9.63

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् ।
दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्

kiṃ na paśyasi yogeśaṃ brahmādhipatimavyayam |
divyaṃ bhavatu te cakṣuryena drakṣyasi tatparam

---

1,9.64

लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः ।
बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्

labdhvā śaivaṃ tadā cakṣurviṣṇorlokapitāmahaḥ |
bubudhe parameśānaṃ purataḥ samavasthitam

---

1,9.65

स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः ।
प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्

sa labdhvā paramaṃ jñānamaiśvaraṃ prapitāmahaḥ |
prapede śaraṇaṃ devaṃ tameva pitaraṃ śivam

---

1,9.66

ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः

oṅkāraṃ samanusmṛtya saṃstabhyātmānamātmanā |
atharvaśirasā devaṃ tuṣṭāva ca kṛtāñjaliḥ

---

1,9.67

संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः ।
अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव

saṃstutastena bhagavān brahmaṇā parameśvaraḥ |
avāpa paramāṃ prītiṃ vyājahāra smayanniva

---

1,9.68

मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् ।
मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्

matsamastvaṃ na saṃdeho madbhaktaśca yato bhavān |
mayaivotpāditaḥ pūrvaṃ lokasṛṣṭyarthamavyayam

---

1,9.69

त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः ।
वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ

tvamātmā hyādipuruṣo mama dehasamudbhavaḥ |
varaṃ varaya viśvātman varado 'haṃ tavānagha

---

1,9.70

स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः ।
निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्

sa devadevavacanaṃ niśamya kamalodbhavaḥ |
nirīkṣya viṣṇuṃ puruṣaṃ praṇamyāha vṛṣadhvajam

---

1,9.71

भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते ।
त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्

bhagavan bhūtabhavyeśa mahādevāmbikāpate |
tvāmeva putramicchāmi tvayā vā sadṛśaṃ satam

---

1,9.72

मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया ।
न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव

mohito 'smi mahādeva māyayā sūkṣmayā tvayā |
na jāne paramaṃ bhāvaṃ yāthātathyena te śiva

---

1,9.73

त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् ।
प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः

tvameva deva bhaktānāṃ bhrātā mātā pitā suhṛt |
prasīda tava pādābjaṃ namāmi śaraṇaṃ gataḥ

---

1,9.74

स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः ।
व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्

sa tasya vacanaṃ śrutvā jagannātho vṛṣadhvajaḥ |
vyājahāra tadā putraṃ samālokya janārdanam

---

1,9.75

यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक ।
विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ

yadarthitaṃ bhagavatā tat kariṣyāmi putraka |
vijñānamaiśvaraṃ divyamutpatsyati tavānagha

---

1,9.76

त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः ।
तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह

tvameva sarvabhūtānāmādikartā niyojitaḥ |
tathā kuruṣva deveśa mayā lokapitāmaha

---

1,9.77

एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः ।
भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः

eṣa nārāyaṇo 'nanto mamaiva paramā tanuḥ |
bhaviṣyati taveśāno yogakṣemavaho hariḥ

---

1,9.78

एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः ।
संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्

evaṃ vyāhṛtya hastābhyāṃ prītātmā parameśvaraḥ |
saṃspṛśya devaṃ brahmāṇaṃ hariṃ vacanamabravīt

---

1,9.79

तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय ।
वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः

tṛṣṭo 'smi sarvathāhante bhaktyā tava jaganmaya |
varaṃ vṛṇīṣvaṃ nahyāvāṃ vibhinnau paramārthataḥ

---

1,9.80

श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः ।
प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्

śrutvātha devavacanaṃ viṣṇurviśvajaganmayaḥ |
prāha prasannayā vācā samālokya caturmukham

---

1,9.81

एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् ।
पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि

eṣa eva varaḥ śloghyo yadahaṃ parameśvaram |
paśyāmi paramātmānaṃ bhaktirbhavatu me tvayi

---

1,9.82

तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत ।
भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्

tathetyuktvā mahādevaḥ punarviṣṇumabhāṣata |
bhavān sarvasya kāryasya kartāha'madhidaivatam

---

1,9.83

मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः ।
भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्

manmayaṃ tvanmayaṃ caiva sarvametanna saṃśayaḥ |
bhavān somastvahaṃ sūryo bhavān rātrirahaṃ dinam

---

1,9.84

भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च ।
भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः

bhavān prakṛtiravyaktamahaṃ puruṣa eva ca |
bhavān jñānamahaṃ jñātā bhavān māyāhamīśvaraḥ

---

1,9.85

भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः ।
यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः

bhavān vidyātmikā śaktiḥ śaktimānahamīśvaraḥ |
yo 'haṃ suniṣkalo devaḥ so 'pi nārāyaṇaḥ paraḥ

---

1,9.86

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः ।
त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति ।
पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

ekībhāvena paśyanti yogino brahmavādinaḥ |
tvāmanāśritya viśvātman na yogī māmupaiṣyati |
pālayaitajjagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam

---

1,9.87

इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः ।
जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः

itīdamuktvā bhagavānanādiḥ svamāyayā mohitabhūtabhedaḥ |
jagāma janmardhivināśahīnaṃ dhāmaikamavyaktamanantaśaktiḥ

1,10.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः ।
तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge navamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca gate maheśvare deve svādhivāsaṃ pitāmahaḥ |
tadeva sumahat padmaṃ bheje nābhisamutthitam

---

1,10.2

अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ ।
महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ

atha dīrgheṇa kālena tatrāpratimapauruṣau |
mahāsurau samāyātau bhrātarau madhukaiṭabhau

---

1,10.3

क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ ।
कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

krodhena mahatāviṣṭau mahāparvatavigrahau |
karṇāntarasamudbhūtau devadevasya śārṅgiṇaḥ

---

1,10.4

तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः ।
त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि

tāvāgatau samīkṣyāha nārāyaṇamajo vibhuḥ |
trailokyakaṇṭakāvetāvasurau hantumarhasi

---

1,10.5

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः ।
आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ

tasya tad vacanaṃ śrutvā harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
ājñāpayāmāsa tayorvadhārthaṃ puruṣāvubhau

---

1,10.6

तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः ।
व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्

tadājñayā mahadyuddhaṃ tayostābhyāmabhūd dvijāḥ |
vyanayat kaiṭabhaṃ viṣṇurjiṣṇuśca vyanayanmadhum

---

1,10.7

ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् ।
बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः

tataḥ padmāsanāsīnaṃ jagannāthaṃ pitāmaham |
babhāṣe madhuraṃ vākyaṃ snehāviṣṭamanā hariḥ

---

1,10.8

अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो ।
नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्

asmānmayocyamānastvaṃ padmādavatara prabho |
nāhaṃ bhavantaṃ śaknomi voḍhuṃ tejāmayaṃ gurum

---

1,10.9

ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः ।
अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना

tato 'vatīrya viśvātmā dehamāviśya cakriṇaḥ |
avāca vaiṣṇavīṃ nidrāmekībhūyātha viṣṇunā

---

1,10.10

सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः ।
ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा

sahastraśīrṣanayanaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ |
brahmā nārāyaṇākhyo 'sau suṣvāpa salile tadā

---

1,10.11

सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः ।
अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्

so 'nubhūya ciraṃ kālamānandaṃ paramātmanaḥ |
anādyanantamadvaitaṃ svātmānaṃ brahmasaṃjñitam

---

1,10.12

ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः ।
ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः

tataḥ prabhāte yogātmā bhūtvā devaścaturmukhaḥ |
sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ vaiṣṇavaṃ bhāvamāśritaḥ

---

1,10.13

पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा ।
ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्

purastādasṛjad devaḥ sanandaṃ sanakaṃ tathā |
ṛbhuṃ sanatkumāraṃ ca purvajaṃ taṃ sanātanam

---

1,10.14

ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः ।
विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्

te dvandvamohanirmuktāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ |
viditvā paramaṃ bhāvaṃ na sṛṣṭau dadhire matim

---

1,10.15

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः ।
बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः

teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau pitāmahaḥ |
babhūva naṣṭacetā vai māyayā parameṣṭhinaḥ

---

1,10.16

ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः ।
व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्

tataḥ purāṇapuruṣo jaganmūrtirjanārdanaḥ |
vyājahārātmanaḥ putraṃ mohanāśāya padmajam

---

1,10.17

विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः ।
यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः

viṣṇuruvāca kaccinna vismṛto devaḥ śūlapāṇiḥ sanātanaḥ |
yaduktavānātmano 'sau putratve tava śaṅkaraḥ

---

1,10.18

अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः ।
प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्

avāpya saṃjñāṃ govindāt padmayoniḥ pitāmahaḥ |
prajāḥ straṣṭumanāstepe tapaḥ paramaduścaram

---

1,10.19

तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत ।
ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत

tasyaivaṃ tapyamānasya na kiñcit samavartata |
tato dīrgheṇa kālena duḥ khāt krodho 'bhyajāyata

---

1,10.20

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ।
ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्

krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ |
tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstathābhavan

---

1,10.21

सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन ।
जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

sarvāṃstānaśrujān dṛṣṭvā brahmātmānamanindana |
jahau prāṇāṃśca bhagavān krodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ

---

1,10.22

तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् ।
सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः

tadā prāṇamayo rudraḥ prādurasīt prabhīrmukhāt |
sahastrādityasaṃkāśo yugāntadahanopamaḥ

---

1,10.23

रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः ।
रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत ।
रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि

ruroda susvaraṃ ghoraṃ devadevaḥ svayaṃ śivaḥ |
rodamānaṃ tato brahmā mā rodīrityabhāṣata |
rodanād rudra ityevaṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi

---

1,10.24

अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् ।
स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः

anyāni sapta nāmāni patnīḥ putrāṃścaśāśvatān |
sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ dadau lokapitāmahaḥ

---

1,10.25

भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च ।
भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै

bhavaḥ śarvastatheśānaḥ paśūnāṃ patireva ca |
bhīmaścogro mahādevastāni nāmāni sapta vai

---

1,10.26

सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च ।
दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः

sūryo jalaṃ mahī vahnirvāyurākāśameva ca |
dīkṣito brāhmaṇaścandra ityetā aṣṭamūrtayaḥ

---

1,10.27

स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च ।
तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्

sthāneṣveteṣu ye rudraṃ dhyāyanti praṇamanti ca |
teṣāmaṣṭatanurdevo dadāti paramaṃ padam

---

1,10.28

सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा ।
स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः

suvarcalā tathaivomā vikeśī ca tathā śivā |
svāhā diśaśca dīkṣā ca rohiṇī ceti patnayaḥ

---

1,10.29

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ।
स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः

śanaiścarastathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ |
skandaḥ sargo 'tha santāno budhaścaiṣāṃ sutāḥ smṛtāḥ

---

1,10.30

एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः ।
प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः

evaṃprakāro bhagavān devadevo maheśvaraḥ |
prajādharmaṃ ca kāma ca tyaktvā vairāgyamāśritaḥ

---

1,10.31

आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः ।
पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्

ātmanyādhya cātmānamaiśvaraṃ bhāvamāsthitaḥ |
pītvā tadakṣaraṃ brahma śāśvataṃ paramāmṛtam

---

1,10.32

प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः ।
स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः

prajāḥ sṛjeti cādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ |
svātmanā sadṛśān rudrān sasarja manasā śivaḥ

---

1,10.33

कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः ।
त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्

kapardino nirātaṅkān nīlakaṇṭhān pinākinaḥ |
triśūlahastānṛṣṭighnān mahānandāṃstrilocanān

---

1,10.34

जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् ।
वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः

jarāmaraṇanirmuktān mahāvṛṣabhavāhanān |
vītarāgāṃśca sarvajñān koṭikoṭiśatān prabhuḥ

---

1,10.35

तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् ।
जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः

tān dṛṣṭvā vividhān rudrāna nirmalān nīlalohitān |
jarāmaraṇanirmuktān vyājaharā haraṃ guruḥ

---

1,10.36

मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः ।
अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः

mā strākṣīrīdṛśīrdeva prajā mṛtyuvivarjitāḥ |
anyāḥ sṛjasva bhūteśa janmamṛtyusamanvitāḥ

---

1,10.37

ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः ।
नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः

tatastamāha bhagavān kaparde kāmaśāsanaḥ |
nāsti me tādṛśaḥ sargaḥ sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ

---

1,10.38

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः ।
स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत ।
स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः

tataḥ prabhṛti devo 'sau na prasūte 'śubhāḥ prajāḥ |
svātmajaireva tai rudrairnivṛttātmā hyatiṣṭhata |
sthāṇutvaṃ tena tasyāsīd devadevasya śūlinaḥ

---

1,10.39

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।
स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ |
straṣṭṛtvamātmasaṃbodho hyadhiṣṭhātṛtvameva ca

---

1,10.40

अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे ।
स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः

avyayāni daśaitāni nityaṃ tiṣṭhanti śaṅkare |
sa eva śaṅkaraḥ sākṣāt pinākī parameśvaraḥ

---

1,10.41

ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् ।
सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः

tataḥ sa bhagavān brahmā vīkṣya devaṃ trilocanam |
sahaiva mānasaiḥ putraiḥ prītivisphārilocanaḥ

---

1,10.42

ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा ।
तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

jñātvā parataraṃ bhāvamaiśvaraṃ jñānacakṣuṣā |
tuṣṭāva jagatāmekaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim

---

1,10.43

ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर ।
नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

brahmovāca namaste 'stu mahādeva namaste parameśvara |
namaḥ śivāya devāya namaste brahmarūpiṇe

---

1,10.44

नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे ।
प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः

namo 'stu te maheśāya namaḥ śāntāya hetave |
pradhānapuruṣeśāya yogādhipataye namaḥ

---

1,10.45

नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने ।
नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः

namaḥ kālāya rudrāya mahāgrāsāya śūline |
namaḥ pinākahastāya trinetrāya namo namaḥ

---

1,10.46

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते ।
ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने

namastrimūrtaye tubhyaṃ brahmaṇo janakāya te |
brahmavidyādhipataye brahmavidyāpradāyine

---

1,10.47

नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः ।
वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये

namo vedarahasyāya kālakālāya te namaḥ |
vedāntasārasārāya namo vedātmamūrtaye

---

1,10.48

नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः ।
प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते

namo buddhāya śuddhāya yogināṃ gurave namaḥ |
prahīṇaśokairvividhairbhūtaiḥ varivṛtāya te

---

1,10.49

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः ।
त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने

namo brahmaṇyadevāya brahmādhipataye namaḥ |
triyambakāya devāya namaste parameṣṭhine

---

1,10.50

नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने ।
अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

namo digvāsase tubhyaṃ namo muṇḍāyā daṇḍine |
anādimalahīnāya jñānagamyāya te namaḥ

---

1,10.51

नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे ।
नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः

namastārāya tīrthāya namo yogardhihetave |
namo dharmādhigamyāya yogagamyāya te namaḥ

---

1,10.52

नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः ।
ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने

namaste niṣprapañcāya nirābhāsāya te namaḥ |
brahmaṇe viśvarūpāya namaste paramātmane

---

1,10.53

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् ।
त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvayyeva sakalaṃ sthitam |
tvayā saṃhriyate viśvaṃ pradhānādyaṃ jaganmaya

---

1,10.54

त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः ।
परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः

tvamīśvaro mahādevaḥ paraṃ brahma maheśvaraḥ |
parameṣṭhī śivaḥ śāntaḥ puruṣo niṣkalo haraḥ

---

1,10.55

त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः ।
त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा

tvamakṣaraṃ paraṃ jyotistvaṃ kālaḥ parameśvaraḥ |
tvameva puruṣo 'nantaḥ pradhānaṃ prakṛtistathā

---

1,10.56

भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च ।
यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्

bhūmirāpo 'nalo vāyurvyomāhaṅkāra eva ca |
yasya rūpaṃ namasyāmi bhavantaṃ brahmasaṃjñitam

---

1,10.57

यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः ।
आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्

yasya dyaurabhavanmūrdhā pādau pṛthvī diśo bhujāḥ |
ākāśamudaraṃ tasmai virāje praṇamāmyaham

---

1,10.58

संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः ।
ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः

saṃtāpayati yo viśvaṃ svabhābhirbhāsayan diśaḥ |
brahmatejomayaṃ nityaṃ tasmai sūryātmane namaḥ

---

1,10.59

हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः ।
कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः

havyaṃ vahati yo nityaṃ raudrī tejomayo tanuḥ |
kavyaṃ pitṛgaṇānāṃ ca tasmai vahnyātmane namaḥ

---

1,10.60

आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् ।
पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः

āpyāyati yo nityaṃ svadhāmnā sakalaṃ jagat |
pīyate devatāsaṅghaistasmai somātmane namaḥ

---

1,10.61

विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा ।
शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः

vibhartyaśeṣabhūtāni yo 'ntaścarati sarvadā |
śaktirmāheścarī tubhyaṃ tasmai vāyvātmane namaḥ

---

1,10.62

सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः ।
स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः

sṛjatyaśeṣamevedaṃ yaḥ svakarmānurūpataḥ |
svātmanyavasthitastasmai caturvaktrātmane namaḥ

---

1,10.63

यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया ।
स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः

yaḥ śeṣaśayane śete viśvamāvṛtya māyayā |
svātmānubhūtiyogena tasmai viśvātmane namaḥ

---

1,10.64

विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् ।
ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः

vibharti śirasā nityaṃ dvisaptabhuvanātmakam |
brahmāṇḍaṃ yo 'khilādhārastasmai śeṣātmane namaḥ

---

1,10.65

यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् ।
नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः

yaḥ parānte parānandaṃ pītvā divyaikasākṣikam |
nṛtyatyanantamahimā tasmai rudrātmane namaḥ

---

1,10.66

यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः ।
तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्

yo 'ntarā sarvabhūtānāṃ niyantā tiṣṭhatīśvaraḥ |
taṃ sarvasākṣiṇaṃ devaṃ namasye bhavatastanum

---

1,10.67

यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः

yaṃ vinindrā jitaśvāsāḥ saṃtuṣṭāḥ samadarśinaḥ |
jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ

---

1,10.68

यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः ।
अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः

yayā saṃtarate māyāṃ yogī saṃkṣīṇakalmaṣaḥ |
apārataraparyantāṃ tasmai vidyātmane namaḥ

---

1,10.69

यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् ।
प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्

yasya bhāsā vibhātīdamadvayaṃ tamasaḥ param |
prapadye tat paraṃ tattvaṃ tadrūpaṃ parameśvaram

---

1,10.70

नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् ।
प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्

nityānandaṃ nirādhāraṃ niṣkalaṃ paramaṃ śivam |
prapadye paramātmānaṃ bhavantaṃ parameśvaram

---

1,10.71

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः ।
प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā tadbhāvabhāvitaḥ |
prāñjaliḥ praṇatastasthau gṛṇan brahma sanātanam

---

1,10.72

ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् ।
ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः

tatastasmai mahādevo divyaṃ yogamanuttamam |
aiśvaryaṃ brahmasadbhāvaṃ vairāgyaṃ ca dadau haraḥ

---

1,10.73

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा ।
व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्

karābhyāṃ suśubhābhyāṃ ca saṃspṛśya praṇatārtihā |
vyājaharā svayaṃ devaḥ so 'nugṛhya pitāmaham

---

1,10.74

यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम ।
कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्

yattvayābhyarthitaṃ brahman putratve bhavato mama |
kṛtaṃ mayā tat sakalaṃ sṛjasva vividhaṃ jagat

---

1,10.75

त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।
सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः

tridhā bhinno 'smyahaṃ brahman brahmaviṣṇuharākhyayā |
sargarakṣālayaguṇairniṣkalaḥ parameśvaraḥ

---

1,10.76

स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः ।
ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः

sa tvaṃ mamāgrajaḥ putraḥ sṛṣṭihetorvinirmitaḥ |
mamaiva dakṣiṇādaṅgād vāmāṅgāt puruṣottamaḥ

---

1,10.77

तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः ।
संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः

tasya devādidevasya śaṃbhorhṛdayadeśataḥ |
saṃbabhūvātha rudro 'sāvahaṃ tasyāparā tanuḥ

---

1,10.78

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः ।
विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः

brahmaviṣṇuśivā brahman sargasthityantahetavaḥ |
vibhajyātmānameko 'pi svecchayā śaṅkaraḥ sthitaḥ

---

1,10.79

तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु ।
निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः

tathānyāni ca rūpāṇi mama māyākṛtāni tu |
nirūpaḥ kevalaḥ svaccho mahādevaḥ svabhāvataḥ

---

1,10.80

एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः ।
माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा

ebhyaḥ parataro devastrimūrtiḥ paramā tanuḥ |
māheśvarī trinayanā yogināṃ śāntidā sadā

---

1,10.81

तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह ।
शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्

tasyā eva parāṃ mūrti māmavehi pitāmaha |
śāśvataiśvaryavijñānatejoyogasamanvitām

---

1,10.82

सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् ।
कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति

so 'haṃ grasāmi sakalamadhiṣṭhāya tamoguṇam |
kālo bhūtvā na tamasā māmanyo 'bhibhaviṣyati

---

1,10.83

यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज ।
तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ

yadā yadā hi māṃ nityaṃ vicintayasi padmaja |
tadā tadā me sānnidhyaṃ bhaviṣyati tavānagha

---

1,10.84

एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः ।
सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत

etāvaduktvā brahmāṇaṃ so 'bhivandya guruṃ haraḥ |
sahaiva mānasaiḥ putraiḥ kṣaṇādantaradhīyata

---

1,10.85

सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् ।
नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः

so 'pi yogaṃ samāsthāya sasarja vividhaṃ jagat |
nārāyaṇākhyo bhagavān yathāpūrvaṃ prijāpatiḥ

---

1,10.86

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया

marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjad yogavidyayā

---

1,10.87

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
sarve te brahmaṇā tulyāḥ sādhakā brahmavādinaḥ

---

1,10.88

संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् ।
स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा

saṃkalpaṃ caiva dharmaṃ ca yugadharmāṃśca śāśvatān |
sthānābhimāninaḥ sarvān yathā te kathitaṃ purā

1,11.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे देशमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं सृष्ट्वा परीच्यादीन् देवदेवः पितामहः ।
सहैव मानसैः पुत्रैस्तताप परमं तपः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge deśamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca evaṃ sṛṣṭvā parīcyādīn devadevaḥ pitāmahaḥ |
sahaiva mānasaiḥ putraistatāpa paramaṃ tapaḥ

---

1,11.2

तस्यैवं तपतो वक्त्राद् रुद्रः कालाग्निसन्निभः ।
त्रिशूलपाणिरीशानः प्रदुरासीत् त्रिलोचनः

tasyaivaṃ tapato vaktrād rudraḥ kālāgnisannibhaḥ |
triśūlapāṇirīśānaḥ pradurāsīt trilocanaḥ

---

1,11.3

अर्धनारीनरवपुः दुष्प्रेक्ष्यो ऽतिभयङ्करः ।
विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चान्तर्दधे भयात्

ardhanārīnaravapuḥ duṣprekṣyo 'tibhayaṅkaraḥ |
vibhajātmānamityuktvā brahmā cāntardadhe bhayāt

---

1,11.4

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वमथाकरोत् ।
बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः

tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvamathākarot |
bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ

---

1,11.5

एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ।
कपालोशादयो विप्रा देवकार्ये नियोजिताः

ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ |
kapālośādayo viprā devakārye niyojitāḥ

---

1,11.6

सौम्यासौम्यैस्तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः ।
बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैरसितैः सितैः

saumyāsaumyaistathā śāntāśāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ |
bibheda bahudhā devaḥ svarūpairasitaiḥ sitaiḥ

---

1,11.7

ता वै विभूतयो विप्रा विश्रुताः शक्तयो भुवि ।
लक्ष्म्यादयो याभिरीशा विश्वंव्याप्नोति शाङ्करी

tā vai vibhūtayo viprā viśrutāḥ śaktayo bhuvi |
lakṣmyādayo yābhirīśā viśvaṃvyāpnoti śāṅkarī

---

1,11.8

विभज्य पुररीशानी स्वात्मानं शङ्कराद् विभोः ।
महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता

vibhajya purarīśānī svātmānaṃ śaṅkarād vibhoḥ |
mahādevaniyogena pitāmahamupasthitā

---

1,11.9

तामाह भगवान् ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव ।
सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत् प्रजापतेः

tāmāha bhagavān brahmā dakṣasya duhitā bhava |
sāpi tasya niyogena prādurāsīt prajāpateḥ

---

1,11.10

नियोगाद् ब्रह्मणो देवीं ददौ रुद्राय तां सतीम् ।
दक्षाद् रुद्रो ऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत्

niyogād brahmaṇo devīṃ dadau rudrāya tāṃ satīm |
dakṣād rudro 'pi jagrāha svakīyāmeva śūlabhṛt

---

1,11.11

प्रजापतिं विनिन्द्यैषा कालेन परमेश्वरी ।
मेनायामभवत् पुत्री तदा हिमवतः सती

prajāpatiṃ vinindyaiṣā kālena parameśvarī |
menāyāmabhavat putrī tadā himavataḥ satī

---

1,11.12

स चापि पर्वतवरो ददौ रुद्राय पार्वतीम् ।
हिताय सर्वदेवानां त्रिलोकस्यात्मनो ऽपि च

sa cāpi parvatavaro dadau rudrāya pārvatīm |
hitāya sarvadevānāṃ trilokasyātmano 'pi ca

---

1,11.13

सैषा माहेश्वरी देवी शङ्करार्धशरीरिणी ।
शिवा सती हैमवती सुरासुरनमस्कृता

saiṣā māheśvarī devī śaṅkarārdhaśarīriṇī |
śivā satī haimavatī surāsuranamaskṛtā

---

1,11.14

तस्याः प्रभावमतुलं सर्वे देवाः सवासवाः ।
विन्दन्ति मुनयो वेत्ति शङ्करो वा स्वयं हरिः

tasyāḥ prabhāvamatulaṃ sarve devāḥ savāsavāḥ |
vindanti munayo vetti śaṅkaro vā svayaṃ hariḥ

---

1,11.15

एतद् वः कथितं विप्राः पुत्रत्वं परमेष्ठिनः ।
ब्रह्मणः पद्मयोनित्वं शङ्करस्यामितौजसः

etad vaḥ kathitaṃ viprāḥ putratvaṃ parameṣṭhinaḥ |
brahmaṇaḥ padmayonitvaṃ śaṅkarasyāmitaujasaḥ

---

1,11.16

सूत उवाच इत्याकर्ण्याथ मुनयः कूर्मरूपेण भाषितम् ।
विष्णुना पुनरेवैनं प्रणता हरिम्

sūta uvāca ityākarṇyātha munayaḥ kūrmarūpeṇa bhāṣitam |
viṣṇunā punarevainaṃ praṇatā harim

---

1,11.17

ऋषय ऊचुः कैषा भगवती देवी शङ्करार्धशरीरिणी ।
शिवा सती हैमवती यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

ṛṣaya ūcuḥ kaiṣā bhagavatī devī śaṅkarārdhaśarīriṇī |
śivā satī haimavatī yathāvad brūhi pṛcchatām

---

1,11.18

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा मुनीनां पुरुषोत्तमः ।
प्रत्युवाच महायोगी ध्यात्वा स्वं परमं पदम्

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ puruṣottamaḥ |
pratyuvāca mahāyogī dhyātvā svaṃ paramaṃ padam

---

1,11.19

श्रीकूर्म उवाच पुरा पितामहेनोक्तं मेरुपृष्ठे सुशोभनम् ।
रहस्यमेतद् विज्ञानं गोपनीयं विशेषतः

śrīkūrma uvāca purā pitāmahenoktaṃ merupṛṣṭhe suśobhanam |
rahasyametad vijñānaṃ gopanīyaṃ viśeṣataḥ

---

1,11.20

सांख्यानां परमं सांख्यं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् ।
संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामेकमोचनम्

sāṃkhyānāṃ paramaṃ sāṃkhyaṃ brahmavijñānamuttamam |
saṃsārārṇavamagnānāṃ jantūnāmekamocanam

---

1,11.21

या सा माहेश्वरी शक्तिर्ज्ञानरूपातिलालसा ।
व्योमसंज्ञा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता

yā sā māheśvarī śaktirjñānarūpātilālasā |
vyomasaṃjñā parā kāṣṭhā seyaṃ haimavatī matā

---

1,11.22

शिवा सर्वगतानान्ता गुणातीता सुनिष्कला ।
एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा

śivā sarvagatānāntā guṇātītā suniṣkalā |
ekānekavibhāgasthā jñānarūpātilālasā

---

1,11.23

अनन्या निष्कले तत्त्वे संस्थिता तस्य तेजसा ।
स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला

ananyā niṣkale tattve saṃsthitā tasya tejasā |
svābhāvikī ca tanmūlā prabhā bhānorivāmalā

---

1,11.24

एका माहेश्वरी शक्तिरनेकोपाधियोगतः ।
परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधौ

ekā māheśvarī śaktiranekopādhiyogataḥ |
parāvareṇa rūpeṇa krīḍate tasya sannidhau

---

1,11.25

सेयं करोति सकलं तस्याः कार्यमिदं जगत् ।
न कार्यं नापि करणमीश्वरस्येति सूरयः

seyaṃ karoti sakalaṃ tasyāḥ kāryamidaṃ jagat |
na kāryaṃ nāpi karaṇamīśvarasyeti sūrayaḥ

---

1,11.26

चतस्त्रः शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः ।
अधिष्ठानवशात् तस्याः शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः

catastraḥ śaktayo devyāḥ svarūpatvena saṃsthitāḥ |
adhiṣṭhānavaśāt tasyāḥ śṛṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ

---

1,11.27

शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेतिताः स्मृतः ।
चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते परमेश्वरः

śāntirvidyā pratiṣṭhā ca nivṛttiścetitāḥ smṛtaḥ |
caturvyūhastato devaḥ procyate parameśvaraḥ

---

1,11.28

अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते ।
चतुर्ष्वपि च वेदेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः

anayā parayā devaḥ svātmānandaṃ samaśnute |
caturṣvapi ca vedeṣu caturmūrtirmaheśvaraḥ

---

1,11.29

अस्यास्त्वनादिसंसिद्धमैश्वर्यमतुलं महत् ।
तत्सम्बन्धादनन्ताया रुद्रेण परमात्मना

asyāstvanādisaṃsiddhamaiśvaryamatulaṃ mahat |
tatsambandhādanantāyā rudreṇa paramātmanā

---

1,11.30

सैषा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका ।
प्रोच्यते भगवान् कालो हरिः प्राणो महेश्वरः

saiṣā sarveśvarī devī sarvabhūtapravartikā |
procyate bhagavān kālo hariḥ prāṇo maheśvaraḥ

---

1,11.31

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् ।
स कालो ऽग्निर्हरो रुद्रो गीयते वेदवादिभिः

tatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhilaṃ jagat |
sa kālo 'gnirharo rudro gīyate vedavādibhiḥ

---

1,11.32

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |
sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe

---

1,11.33

प्रधानं पुरुषस्तत्त्वं महानात्मा त्वहङ्कृतिः ।
कालेनान्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना

pradhānaṃ puruṣastattvaṃ mahānātmā tvahaṅkṛtiḥ |
kālenānyāni tattvāni samāviṣṭāni yoginā

---

1,11.34

तस्य सर्वजगत्सूतिः शक्तिर्मायेति विश्रुता ।
तयेदं भ्रामयेदीशो मायावी पुरुषोत्तमः

tasya sarvajagatsūtiḥ śaktirmāyeti viśrutā |
tayedaṃ bhrāmayedīśo māyāvī puruṣottamaḥ

---

1,11.35

सैषा मायात्मिका शक्तिः सर्वाकारा सनातनी ।
वैश्वरूप्यं महेशस्य सर्वदा संप्रकाशयेत्

saiṣā māyātmikā śaktiḥ sarvākārā sanātanī |
vaiśvarūpyaṃ maheśasya sarvadā saṃprakāśayet

---

1,11.36

अन्याश्च शक्तयो मुख्यास्तस्य देवस्य निर्मिताः ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिरिति त्रयम्

anyāśca śaktayo mukhyāstasya devasya nirmitāḥ |
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ prāṇaśaktiriti trayam

---

1,11.37

सर्वासामेव शक्तीनां शक्तिमन्तो विनिर्मिताः ।
माययैवाथ विप्रेन्द्राः सा चानादिरनन्तया

sarvāsāmeva śaktīnāṃ śaktimanto vinirmitāḥ |
māyayaivātha viprendrāḥ sā cānādiranantayā

---

1,11.38

सर्वशक्त्यात्मिका माया दुर्निवारा दुरत्यया ।
मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकारः प्रभुः

sarvaśaktyātmikā māyā durnivārā duratyayā |
māyāvī sarvaśaktīśaḥ kālaḥ kālakāraḥ prabhuḥ

---

1,11.39

करोति कालः सकलं संहरेत् काल एव हि ।
कालः स्थापयते विश्वं कालाधीनमिदं जगत्

karoti kālaḥ sakalaṃ saṃharet kāla eva hi |
kālaḥ sthāpayate viśvaṃ kālādhīnamidaṃ jagat

---

1,11.40

लब्ध्वा देवाधिदेवस्य सन्निधिं परमेष्ठिनः ।
अनन्तस्याखिलेशस्य शंभोः कालात्मनः प्रभोः

labdhvā devādhidevasya sannidhiṃ parameṣṭhinaḥ |
anantasyākhileśasya śaṃbhoḥ kālātmanaḥ prabhoḥ

---

1,11.41

प्रधानं पुरुषो माया माया चैवं प्रपद्यते ।
एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा

pradhānaṃ puruṣo māyā māyā caivaṃ prapadyate |
ekā sarvagatānantā kevalā niṣkalā śivā

---

1,11.42

एका शक्तिः शिवैको ऽपि शक्तिमानुच्यते शिवः ।
शक्तयः शक्तिमन्तो ऽन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः

ekā śaktiḥ śivaiko 'pi śaktimānucyate śivaḥ |
śaktayaḥ śaktimanto 'nye sarvaśaktisamudbhavāḥ

---

1,11.43

शक्तिशक्तिमतोर्भेदं वदन्ति परमार्थतः ।
अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः

śaktiśaktimatorbhedaṃ vadanti paramārthataḥ |
abhedaṃ cānupaśyanti yoginastattvacintakāḥ

---

1,11.44

शक्तयो गिरजा देवी शक्तिमन्तो ऽथ शङ्करः ।
विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः

śaktayo girajā devī śaktimanto 'tha śaṅkaraḥ |
viśeṣaḥ kathyate cāyaṃ purāṇe brahmavādibhiḥ

---

1,11.45

भोग्या विश्वेश्वरी देवी महेश्वरपतिव्रता ।
प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपर्दे नीललोहितः

bhogyā viśveśvarī devī maheśvarapativratā |
procyate bhagavān bhoktā kaparde nīlalohitaḥ

---

1,11.46

मन्ता विश्वेश्वरो देवः शङ्करो मन्मथान्तकः ।
प्रोच्यते मतिरीशानी मन्तव्या च विचारतः

mantā viśveśvaro devaḥ śaṅkaro manmathāntakaḥ |
procyate matirīśānī mantavyā ca vicārataḥ

---

1,11.47

इत्येतदखिलं विप्राः शक्तिशक्तिमदुद्भवम् ।
प्रोच्यते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ityetadakhilaṃ viprāḥ śaktiśaktimadudbhavam |
procyate sarvavedeṣu munibhistattvadarśibhiḥ

---

1,11.48

एतत् प्रदर्शितं दिव्यं देव्या माहात्म्यमुत्तमम् ।
सर्ववेदान्तवेदेषु निश्चितं ब्रह्मवादिभिः

etat pradarśitaṃ divyaṃ devyā māhātmyamuttamam |
sarvavedāntavedeṣu niścitaṃ brahmavādibhiḥ

---

1,11.49

एकं सर्वगतं सूक्ष्मं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।
योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

ekaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam |
yoginastat prapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam

---

1,11.50

आनन्दमक्षरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम् ।
योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

ānandamakṣaraṃ brahma kevalaṃ niṣkalaṃ param |
yoginastat prapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam

---

1,11.51

परात्परतरं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।
अनन्तप्रकृतौ लीनं देव्यास्तत् परमं पदम्

parātparataraṃ tattvaṃ śāśvataṃ śivamacyutam |
anantaprakṛtau līnaṃ devyāstat paramaṃ padam

---

1,11.52

शुभं निरञ्जनं शुद्धं निर्गुणं द्वैतवर्जितम् ।
आत्मोपलब्धिविषयं देव्यास्तत् परमं पदम्

śubhaṃ nirañjanaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ dvaitavarjitam |
ātmopalabdhiviṣayaṃ devyāstat paramaṃ padam

---

1,11.53

सैषा धात्री विधात्री च परमानन्दमिच्छताम् ।
संसारतापानखिलान् निहन्तीश्वरसंश्रया

saiṣā dhātrī vidhātrī ca paramānandamicchatām |
saṃsāratāpānakhilān nihantīśvarasaṃśrayā

---

1,11.54

तस्माद् विमुक्तिमन्विच्छन् पार्वतीं परमेश्वरीम् ।
आश्रयेत् सर्वभावानामात्मभूतां शिवात्मिकाम्

tasmād vimuktimanvicchan pārvatīṃ parameśvarīm |
āśrayet sarvabhāvānāmātmabhūtāṃ śivātmikām

---

1,11.55

लब्ध्वा च पुत्रीं शर्वाणीं तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
सभार्यः शरं यातः पार्वतीं परमेश्वरीम्

labdhvā ca putrīṃ śarvāṇīṃ tapastaptvā suduścaram |
sabhāryaḥ śaraṃ yātaḥ pārvatīṃ parameśvarīm

---

1,11.56

तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम् ।
मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम्

tāṃ dṛṣṭvā jāyamānāṃ ca svecchayaiva varānanām |
menā himavataḥ patnī prāhedaṃ parvateśvaram

---

1,11.57

मेनोवाच पश्य बालामिमां राजन् राजीवसदृशाननाम् ।
हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसावयोः

menovāca paśya bālāmimāṃ rājan rājīvasadṛśānanām |
hitāya sarvabhūtānāṃ jātā ca tapasāvayoḥ

---

1,11.58

सो ऽपि दृष्ट्वा ततः पुत्रीं तरुणादित्यसन्निभाम् ।
कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम्

so 'pi dṛṣṭvā tataḥ putrīṃ taruṇādityasannibhām |
kapardinīṃ caturvaktrāṃ trinetrāmatilālasām

---

1,11.59

अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रावयवभूषणाम् ।
निर्गुणां सगुणां साक्षात् सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्

aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ candrāvayavabhūṣaṇām |
nirguṇāṃ saguṇāṃ sākṣāt sadasadvyaktivarjitām

---

1,11.60

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा चातिविह्वलः ।
भीतः कृताञ्जलिस्तस्याः प्रोवाच परमेश्वरीम्

praṇamya śirasā bhūmau tejasā cātivihvalaḥ |
bhītaḥ kṛtāñjalistasyāḥ provāca parameśvarīm

---

1,11.61

हीमवानुवाच का त्वं देवि विशालाक्षि शशाङ्कावयवाङ्किते ।
न जाने त्वामहं वत्से यथावद् ब्रूहि पृच्छते

hīmavānuvāca kā tvaṃ devi viśālākṣi śaśāṅkāvayavāṅkite |
na jāne tvāmahaṃ vatse yathāvad brūhi pṛcchate

---

1,11.62

गिरीन्द्रवचनं श्रुत्वा ततः सा परमेश्वरी ।
व्याजहार महाशैलं योगिनामभयप्रदा

girīndravacanaṃ śrutvā tataḥ sā parameśvarī |
vyājahāra mahāśailaṃ yogināmabhayapradā

---

1,11.63

देव्युवाच मां विद्ध परमां शक्तिं परमेश्वरसमाश्रयाम् ।
अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः

devyuvāca māṃ viddha paramāṃ śaktiṃ parameśvarasamāśrayām |
ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyanti mumukṣavaḥ

---

1,11.64

अहं वै सर्वभावानात्मा सर्वान्तरा शिवा ।
शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्तिः सर्वप्रवर्तिका

ahaṃ vai sarvabhāvānātmā sarvāntarā śivā |
śāśvataiśvaryavijñānamūrtiḥ sarvapravartikā

---

1,11.65

अनन्तानन्तमहिमा संसारार्णवतारिणी ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम्

anantānantamahimā saṃsārārṇavatāriṇī |
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me rūpamaiśvaram

---

1,11.66

एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम् ।
स्वं रूपं दर्शयामास दिव्यं तत् पारमेश्वरम्

etāvaduktvā vijñānaṃ dattvā himavate svayam |
svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ tat pārameśvaram

---

1,11.67

कोटिसूर्यप्रितीकाशं तेजोबिम्बं निराकुलम् ।
ज्वालामालासहस्त्राढ्यं कालानलशतोपमम्

koṭisūryapritīkāśaṃ tejobimbaṃ nirākulam |
jvālāmālāsahastrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam

---

1,11.68

दंष्ट्राकरालं दुर्धर्ष जटामण्डलमण्डितम् ।
त्रिशूलवरहस्तं च घोररूपं भयानकम्

daṃṣṭrākarālaṃ durdharṣa jaṭāmaṇḍalamaṇḍitam |
triśūlavarahastaṃ ca ghorarūpaṃ bhayānakam

---

1,11.69

प्रशान्तं सौम्यवदनमनन्ताश्चर्यसंयुतम् ।
चन्द्रावयवलक्ष्माणं चन्द्रकोटिसमप्रभम्

praśāntaṃ saumyavadanamanantāścaryasaṃyutam |
candrāvayavalakṣmāṇaṃ candrakoṭisamaprabham

---

1,11.70

किरीटिनं गदाहस्तं नूपुरैरुपशोभितम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्

kirīṭinaṃ gadāhastaṃ nūpurairupaśobhitam |
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam

---

1,11.71

शङ्खचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम् ।
अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमाभ्यन्तरं परम्

śaṅkhacakradharaṃ kāmyaṃ trinetraṃ kṛttivāsasam |
aṇḍasthaṃ cāṇḍabāhyasthaṃ bāhyamābhyantaraṃ param

---

1,11.72

सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वाकारं सनातनम् ।
ब्रह्मोन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमानपदाम्बुजम्

sarvaśaktimayaṃ śubhraṃ sarvākāraṃ sanātanam |
brahmondropendrayogīndrairvandyamānapadāmbujam

---

1,11.73

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वमावृत्य तिष्ठन्तं ददर्श परमेश्वरम्

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham |
sarvamāvṛtya tiṣṭhantaṃ dadarśa parameśvaram

---

1,11.74

दृष्ट्वा तदीदृशं रूपं देव्या माहेश्वरं परम् ।
भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः

dṛṣṭvā tadīdṛśaṃ rūpaṃ devyā māheśvaraṃ param |
bhayena ca samāviṣṭaḥ sa rājā hṛṣṭamānasaḥ

---

1,11.75

आत्मन्याधाय चात्मानमोङ्कारं समनुस्मरन् ।
नाम्नामष्टसहस्त्रेण तुष्टाव परमेश्वरीम्

ātmanyādhāya cātmānamoṅkāraṃ samanusmaran |
nāmnāmaṣṭasahastreṇa tuṣṭāva parameśvarīm

---

1,11.76

हीमवानुवाच शिवोमा परमा शक्तिरनन्ता निष्कलामला ।
शान्ता माहेश्वरी नित्या शाश्वती परमाक्षरा

hīmavānuvāca śivomā paramā śaktiranantā niṣkalāmalā |
śāntā māheśvarī nityā śāśvatī paramākṣarā

---

1,11.77

अचिन्त्या केवलानन्त्या शिवात्मा परमात्मिका ।
अनादिरव्यया शुद्धा देवात्मा सर्वगाचला

acintyā kevalānantyā śivātmā paramātmikā |
anādiravyayā śuddhā devātmā sarvagācalā

---

1,11.78

एकानेकविभागस्था मायातीता सुनिर्मला ।
महामाहेश्वरी सत्या महादेवी निरञ्जना

ekānekavibhāgasthā māyātītā sunirmalā |
mahāmāheśvarī satyā mahādevī nirañjanā

---

1,11.79

काष्ठा सर्वान्तरस्था च चिच्छक्तिरतिलालसा ।
नन्दा सर्वात्मिका विद्या ज्योतीरूपामृताक्षरा

kāṣṭhā sarvāntarasthā ca cicchaktiratilālasā |
nandā sarvātmikā vidyā jyotīrūpāmṛtākṣarā

---

1,11.80

शान्तिः प्रतिष्ठा सर्वेषां निवृत्तिरमृतप्रदा ।
व्योममूर्तिर्व्योमलया व्योमाधाराच्युतामरा

śāntiḥ pratiṣṭhā sarveṣāṃ nivṛttiramṛtapradā |
vyomamūrtirvyomalayā vyomādhārācyutāmarā

---

1,11.81

अनादिनिधनामोघा कारणात्मा कलाकला ।
क्रतुः प्रथमजा नाभिरमृतस्यात्मसंश्रया

anādinidhanāmoghā kāraṇātmā kalākalā |
kratuḥ prathamajā nābhiramṛtasyātmasaṃśrayā

---

1,11.82

प्राणेश्वरप्रिया माता महामहिषघातिनी ।
प्राणेश्वरी प्राणरूपा प्रधानपुरुषेश्वरी

prāṇeśvarapriyā mātā mahāmahiṣaghātinī |
prāṇeśvarī prāṇarūpā pradhānapuruṣeśvarī

---

1,11.83

सर्वशक्तिकलाकारा ज्योत्स्ना द्योर्महिमास्पदा ।
सर्वकार्यनियन्त्री च सर्वभूतेश्वरेश्वरी

sarvaśaktikalākārā jyotsnā dyormahimāspadā |
sarvakāryaniyantrī ca sarvabhūteśvareśvarī

---

1,11.84

अनादिरव्यक्तगुहा महानन्दा सनातनी ।
आकाशयोनिर्योगस्था महायोगेश्वरेश्वरी

anādiravyaktaguhā mahānandā sanātanī |
ākāśayoniryogasthā mahāyogeśvareśvarī

---

1,11.85

महामाया सुदुष्पूरा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
संसारयोनिः सकला सर्वशक्तिसमुद्भवा

mahāmāyā suduṣpūrā mūlaprakṛtirīśvarī |
saṃsārayoniḥ sakalā sarvaśaktisamudbhavā

---

1,11.86

संसारपारा दुर्वारा दुर्निरोक्ष्या दुरासदा ।
प्राणशक्तिः प्रणविद्या योगिनी परमा कला

saṃsārapārā durvārā durnirokṣyā durāsadā |
prāṇaśaktiḥ praṇavidyā yoginī paramā kalā

---

1,11.87

महाविभूतिर्दुर्धर्षा मूलप्रकृतिसंभवा ।
अनाद्यनन्तविभवा परार्था पुरुषारणिः

mahāvibhūtirdurdharṣā mūlaprakṛtisaṃbhavā |
anādyanantavibhavā parārthā puruṣāraṇiḥ

---

1,11.88

सर्गस्थित्यन्तकरणी सुदुर्वाच्या दुरत्यया ।
शब्दयोनिः शब्दमयी नादाख्या नादविग्रहा

sargasthityantakaraṇī sudurvācyā duratyayā |
śabdayoniḥ śabdamayī nādākhyā nādavigrahā

---

1,11.89

प्रधानपुरुषातीता प्रधानपुरुषात्मिका ।
पुराणी चिन्मयी पुंसामादिः पुरुषरूपिणी

pradhānapuruṣātītā pradhānapuruṣātmikā |
purāṇī cinmayī puṃsāmādiḥ puruṣarūpiṇī

---

1,11.90

भूतान्तरात्मा कूटस्था महापुरुषसंज्ञिता ।
जन्ममृत्युजरातीता सर्वशक्तिसमन्विता

bhūtāntarātmā kūṭasthā mahāpuruṣasaṃjñitā |
janmamṛtyujarātītā sarvaśaktisamanvitā

---

1,11.91

व्यापिनी चानवच्छिन्ना प्रधानानुप्रवेशिनी ।
क्षेत्रज्ञशक्तिरव्यक्तलक्षणा मलवर्जिता

vyāpinī cānavacchinnā pradhānānupraveśinī |
kṣetrajñaśaktiravyaktalakṣaṇā malavarjitā

---

1,11.92

अनादिमायसंभिन्ना त्रितत्त्वा प्रकृतिर्गुहा ।
महामायासमुत्पन्ना तामसी पौरुषी ध्रुवा

anādimāyasaṃbhinnā tritattvā prakṛtirguhā |
mahāmāyāsamutpannā tāmasī pauruṣī dhruvā

---

1,11.93

व्यक्ताव्यक्तात्मिकाकृष्णा रक्ताशुक्ला प्रसूतिका ।
अकार्या कार्यजननी नित्यं प्रसवधर्मिणी

vyaktāvyaktātmikākṛṣṇā raktāśuklā prasūtikā |
akāryā kāryajananī nityaṃ prasavadharmiṇī

---

1,11.94

सर्गप्रलयनिर्मुक्ता सृष्टिस्थित्यन्तधर्मिणी ।
ब्रह्मगर्भा चतुर्विशा पद्मनाभाच्युतात्मिका

sargapralayanirmuktā sṛṣṭisthityantadharmiṇī |
brahmagarbhā caturviśā padmanābhācyutātmikā

---

1,11.95

वैद्युती शाश्वती योनिर्जगन्मातेश्वरप्रिया ।
सर्वाधारा महारूपा सर्वैश्वर्यसमन्विता

vaidyutī śāśvatī yonirjaganmāteśvarapriyā |
sarvādhārā mahārūpā sarvaiśvaryasamanvitā

---

1,11.96

विश्वरूपा महागर्भा विश्वेशेच्छानुवर्तिनी ।
महीयसी ब्रह्मयोनिर्महालक्ष्मीसमुद्भावा

viśvarūpā mahāgarbhā viśveśecchānuvartinī |
mahīyasī brahmayonirmahālakṣmīsamudbhāvā

---

1,11.97

महाविमानमध्यस्था महानिद्रात्महेतुका ।
सर्वसाधारणी सूक्ष्मा ह्यविद्या पारमार्थिका

mahāvimānamadhyasthā mahānidrātmahetukā |
sarvasādhāraṇī sūkṣmā hyavidyā pāramārthikā

---

1,11.98

अनन्तरूपानन्तस्था देवी पुरुषमोहिनी ।
अनेकाकारसंस्थाना कालत्रयविवर्जिता

anantarūpānantasthā devī puruṣamohinī |
anekākārasaṃsthānā kālatrayavivarjitā

---

1,11.99

ब्रह्मजन्मा हरेर्मूर्तिर्ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका ।
ब्रह्मेशविष्णुजननी ब्रह्माख्या ब्रह्मसंश्रया

brahmajanmā harermūrtirbrahmaviṣṇuśivātmikā |
brahmeśaviṣṇujananī brahmākhyā brahmasaṃśrayā

---

1,11.100

व्यक्ता प्रथमजा ब्राह्मी महती ज्ञानरूपिणी ।
वैराग्यैश्वर्यधर्मात्मा ब्रह्ममूर्तिर्हृदिस्थिता ।
अपांयोनिः स्वयंभूतिर्मानसी तत्त्वसंभवा

vyaktā prathamajā brāhmī mahatī jñānarūpiṇī |
vairāgyaiśvaryadharmātmā brahmamūrtirhṛdisthitā |
apāṃyoniḥ svayaṃbhūtirmānasī tattvasaṃbhavā

---

1,11.101

ईश्वराणी च शर्वाणी शङ्करार्धशरीरिणी ।
भवानी चैव रुद्राणी महालक्ष्मीरथाम्बिका

īśvarāṇī ca śarvāṇī śaṅkarārdhaśarīriṇī |
bhavānī caiva rudrāṇī mahālakṣmīrathāmbikā

---

1,11.102

महेश्वरसमुत्पन्ना भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या नित्यं मुदितमानसा

maheśvarasamutpannā bhuktimuktiphalapradā |
sarveśvarī sarvavandyā nityaṃ muditamānasā

---

1,11.103

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रनमिता शङ्करेच्छानुवर्तिनी ।
ईश्वरार्धासनगता महेश्वरपतिव्रता

brahmendropendranamitā śaṅkarecchānuvartinī |
īśvarārdhāsanagatā maheśvarapativratā

---

1,11.104

सकृद्विभाविता सर्वा समुद्रपरिशोषिणी ।
पार्वती हिमवत्पुत्री परमानन्ददायिनी

sakṛdvibhāvitā sarvā samudrapariśoṣiṇī |
pārvatī himavatputrī paramānandadāyinī

---

1,11.105

गुणाढ्या योगजा योग्या ज्ञानमूर्तिर्विकासिनी ।
सावित्रीकमला लक्ष्मीः श्रीरनन्तोरसि स्थिता

guṇāḍhyā yogajā yogyā jñānamūrtirvikāsinī |
sāvitrīkamalā lakṣmīḥ śrīranantorasi sthitā

---

1,11.106

सरोजनिलया मुद्रा योगनिद्रा सुरार्दिना ।
सरस्वती सर्वविद्या जगज्ज्येष्ठा सुमङ्गला

sarojanilayā mudrā yoganidrā surārdinā |
sarasvatī sarvavidyā jagajjyeṣṭhā sumaṅgalā

---

1,11.107

वाग्देवी वरदा वाच्या कीर्तिः सर्वार्थसाधिका ।
योगीश्वरी ब्रह्मविद्या महाविद्या सुशोभना

vāgdevī varadā vācyā kīrtiḥ sarvārthasādhikā |
yogīśvarī brahmavidyā mahāvidyā suśobhanā

---

1,11.108

गुह्यविद्यात्मविद्या च धर्मविद्यात्मभाविता ।
स्वाहा विश्वंभरा सिद्धिः स्वधा मेधा धृतिः श्रुतिः

guhyavidyātmavidyā ca dharmavidyātmabhāvitā |
svāhā viśvaṃbharā siddhiḥ svadhā medhā dhṛtiḥ śrutiḥ

---

1,11.109

नीतिः सुनीतिः सुकृतिर्माधवी नरवाहिनी ।
अजा विभावरी सौम्या भोगिनी भोगदायिनी

nītiḥ sunītiḥ sukṛtirmādhavī naravāhinī |
ajā vibhāvarī saumyā bhoginī bhogadāyinī

---

1,11.110

शोभा वंशकरी लोला मालिनी परमेष्ठिनी ।
त्रैलोक्यसुन्दरी रम्या सुन्दरी कामचारिणी

śobhā vaṃśakarī lolā mālinī parameṣṭhinī |
trailokyasundarī ramyā sundarī kāmacāriṇī

---

1,11.111

महानुभावा सत्त्वस्था महामहिषमर्दनी ।
पद्ममाला पापहरा विचित्रा मुकुटानना

mahānubhāvā sattvasthā mahāmahiṣamardanī |
padmamālā pāpaharā vicitrā mukuṭānanā

---

1,11.112

निर्यन्त्रा यन्त्रवाहस्था नन्दिनी भद्रकालिका ।
आदित्यवर्णा कौमारी मयूरवरवाहिनी

niryantrā yantravāhasthā nandinī bhadrakālikā |
ādityavarṇā kaumārī mayūravaravāhinī

---

1,11.113

निर्यन्त्रा यन्त्रवाहस्था नन्दिनी भद्रकालिका ।
आदित्यवर्णा कौमारी मयूरवरवाहिनी

niryantrā yantravāhasthā nandinī bhadrakālikā |
ādityavarṇā kaumārī mayūravaravāhinī

---

1,11.114

वृषासनगता गौरो महाकाली सुरार्चिता ।
अदितिर्नियता रौद्री पद्मगर्भा विवाहना

vṛṣāsanagatā gauro mahākālī surārcitā |
aditirniyatā raudrī padmagarbhā vivāhanā

---

1,11.115

विरूपाक्षी लेलिहाना महापुरनिवासिनी ।
महाफलानवद्याङ्गी कामपूरा विभावरी

virūpākṣī lelihānā mahāpuranivāsinī |
mahāphalānavadyāṅgī kāmapūrā vibhāvarī

---

1,11.116

विचित्ररत्नमुकुटा प्रणतार्तिप्रभञ्जनी ।
कौशिकी कर्षणी रात्रिस्त्रिदशार्तिविनाशिनी

vicitraratnamukuṭā praṇatārtiprabhañjanī |
kauśikī karṣaṇī rātristridaśārtivināśinī

---

1,11.117

बहुरूपा सुरूपा च विरूपा रूपवर्जिता ।
भक्तार्तिशमनी भव्या भवभावविनाशनी

bahurūpā surūpā ca virūpā rūpavarjitā |
bhaktārtiśamanī bhavyā bhavabhāvavināśanī

---

1,11.118

निर्गुणा नित्यविभवा निः सारा निरपत्रपा ।
यशस्विनी सामगीतिर्भवाङ्गनिलयालया

nirguṇā nityavibhavā niḥ sārā nirapatrapā |
yaśasvinī sāmagītirbhavāṅganilayālayā

---

1,11.119

दीक्षा विद्याधरी दीप्ता महेन्द्रविनिपातिनी ।
सर्वातिशायिनी विद्या सर्वसिद्धिप्रदायिनी

dīkṣā vidyādharī dīptā mahendravinipātinī |
sarvātiśāyinī vidyā sarvasiddhipradāyinī

---

1,11.120

सर्वेश्वरप्रिया तार्क्ष्या समुद्रान्तरवासिनी ।
अकलङ्का निराधारा नित्यसिद्धा निरामया

sarveśvarapriyā tārkṣyā samudrāntaravāsinī |
akalaṅkā nirādhārā nityasiddhā nirāmayā

---

1,11.121

कामधेनुर्बृहद्गर्भा धीमती मोहनाशिनी ।
निः सङ्कल्पा निरातङ्का विनया विनयप्रदा

kāmadhenurbṛhadgarbhā dhīmatī mohanāśinī |
niḥ saṅkalpā nirātaṅkā vinayā vinayapradā

---

1,11.122

ज्वालामालासहस्त्राढ्या देवदेवी मनोन्मनी ।
महाभगवती दुर्गा वासुदेवसमुद्भवा

jvālāmālāsahastrāḍhyā devadevī manonmanī |
mahābhagavatī durgā vāsudevasamudbhavā

---

1,11.123

महेन्द्रोपेन्द्रभगिनी भक्तिगम्या परावरा ।
ज्ञानज्ञेया जरातीता वेदान्तविषया गतिः

mahendropendrabhaginī bhaktigamyā parāvarā |
jñānajñeyā jarātītā vedāntaviṣayā gatiḥ

---

1,11.124

दक्षिणा दहना दाह्या सर्वभूतनमस्कृता ।
योगमाया विभावज्ञा महामाया महीयसी

dakṣiṇā dahanā dāhyā sarvabhūtanamaskṛtā |
yogamāyā vibhāvajñā mahāmāyā mahīyasī

---

1,11.125

संध्या सर्वसमुद्भूतिर्ब्रह्मवृक्षाश्रयानतिः ।
बीजाङ्कुरसमुद्भूतिर्महाशक्तिर्महामतिः

saṃdhyā sarvasamudbhūtirbrahmavṛkṣāśrayānatiḥ |
bījāṅkurasamudbhūtirmahāśaktirmahāmatiḥ

---

1,11.126

ख्यातिः प्रज्ञा चितिः संवित् महाभोगीन्द्रशायिनी ।
विकृतिः शांसरी शास्त्री गणगन्धर्वसेविता

khyātiḥ prajñā citiḥ saṃvit mahābhogīndraśāyinī |
vikṛtiḥ śāṃsarī śāstrī gaṇagandharvasevitā

---

1,11.127

वैश्वानरी महाशाला देवसेना गुहप्रिया ।
महारात्रिः शिवानन्दा शची दुः स्वप्ननाशिनी

vaiśvānarī mahāśālā devasenā guhapriyā |
mahārātriḥ śivānandā śacī duḥ svapnanāśinī

---

1,11.128

इज्या पूज्या जगद्धात्री दुर्विज्ञेया सुरूपिणी ।
गुहाम्बिका गुणोत्पत्तिर्महापीठा मरुत्सुता

ijyā pūjyā jagaddhātrī durvijñeyā surūpiṇī |
guhāmbikā guṇotpattirmahāpīṭhā marutsutā

---

1,11.129

हव्यवाहान्तरागादिः हव्यवाहसमुद्भवा ।
जगद्योनिर्जगन्माता जन्ममृत्युजरातिगा

havyavāhāntarāgādiḥ havyavāhasamudbhavā |
jagadyonirjaganmātā janmamṛtyujarātigā

---

1,11.130

बुद्धिमाता बुद्धिमती पुरुषान्तरवासिनी ।
तरस्विनी समाधिस्था त्रिनेत्रा दिविसंस्थिता

buddhimātā buddhimatī puruṣāntaravāsinī |
tarasvinī samādhisthā trinetrā divisaṃsthitā

---

1,11.131

सर्वेन्द्रियमनोमाता सर्वभूतहृदि स्थिता ।
संसारतारिणी विद्या ब्रह्मवादिमनोलया

sarvendriyamanomātā sarvabhūtahṛdi sthitā |
saṃsāratāriṇī vidyā brahmavādimanolayā

---

1,11.132

ब्रह्माणी बृहती ब्राह्मी ब्रह्मभूता भवारणिः ।
हिरण्मयी महारात्रिः संसारपरिवर्तिका

brahmāṇī bṛhatī brāhmī brahmabhūtā bhavāraṇiḥ |
hiraṇmayī mahārātriḥ saṃsāraparivartikā

---

1,11.133

सुमालिनी सुरूपा च भाविनी तारिणी प्रभा ।
उन्मीलनी सर्वसहा सर्वप्रत्ययसाक्षिणी

sumālinī surūpā ca bhāvinī tāriṇī prabhā |
unmīlanī sarvasahā sarvapratyayasākṣiṇī

---

1,11.134

सुसौम्या चन्द्रवदना ताण्डवासक्तमानसा ।
सत्त्वशुद्धिकरी शुद्धिर्मलत्रयविनाशिनी

susaumyā candravadanā tāṇḍavāsaktamānasā |
sattvaśuddhikarī śuddhirmalatrayavināśinī

---

1,11.135

जगत्प्रिया जगन्मूर्तिस्त्रिमूर्तिरमृताश्रया ।
निराश्रया निराहारा निरङ्कुरवनोद्भवा

jagatpriyā jaganmūrtistrimūrtiramṛtāśrayā |
nirāśrayā nirāhārā niraṅkuravanodbhavā

---

1,11.136

चन्द्रहस्ता विचित्राङ्गी स्त्रग्विणी पद्मधारिणी ।
परावरविधानज्ञा महापुरुषपूर्वजा

candrahastā vicitrāṅgī stragviṇī padmadhāriṇī |
parāvaravidhānajñā mahāpuruṣapūrvajā

---

1,11.137

विद्येश्वरप्रिया विद्या विद्युज्जिह्वा जितश्रमा ।
विद्यामयी सहस्त्राक्षी सहस्त्रवदनात्मजा

vidyeśvarapriyā vidyā vidyujjihvā jitaśramā |
vidyāmayī sahastrākṣī sahastravadanātmajā

---

1,11.138

सहस्त्ररश्मिः सत्त्वस्था महेश्वरपदाश्रया ।
क्षालिनी सन्मयी व्याप्ता तैजसी पद्मबोधिका

sahastraraśmiḥ sattvasthā maheśvarapadāśrayā |
kṣālinī sanmayī vyāptā taijasī padmabodhikā

---

1,11.139

महामायाश्रया मान्या महादेवमनोरमा ।
व्योमलक्ष्मीः सिहरथा चेकितानामितप्रभा

mahāmāyāśrayā mānyā mahādevamanoramā |
vyomalakṣmīḥ siharathā cekitānāmitaprabhā

---

1,11.140

वीरेश्वरी विमानस्था विशोकाशोकनाशिनी ।
अनाहता कुण्डलिना नलिनी पद्मवासिनी

vīreśvarī vimānasthā viśokāśokanāśinī |
anāhatā kuṇḍalinā nalinī padmavāsinī

---

1,11.141

सदानन्दा सदाकीर्तिः सर्वभूताश्रयस्थिता ।
वाग्देवता ब्रह्मकला कलातीता कलारणिः

sadānandā sadākīrtiḥ sarvabhūtāśrayasthitā |
vāgdevatā brahmakalā kalātītā kalāraṇiḥ

---

1,11.142

ब्रह्मश्रीर्ब्रह्महृदया ब्रह्मविष्णुशिवप्रिया ।
व्योमशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिः परागतिः

brahmaśrīrbrahmahṛdayā brahmaviṣṇuśivapriyā |
vyomaśaktiḥ kriyāśaktirjñānaśaktiḥ parāgatiḥ

---

1,11.143

क्षोभिका बन्धिका भेद्या भेदाभेदविवर्जिता ।
अभिन्नाभिन्नसंस्थाना वंशिनी वंशहारिणी

kṣobhikā bandhikā bhedyā bhedābhedavivarjitā |
abhinnābhinnasaṃsthānā vaṃśinī vaṃśahāriṇī

---

1,11.144

गुह्यशक्तिर्गुणातीता सर्वदा सर्वतोमुखी ।
भगिनी भगवत्पत्नी सकला कालकारिणी

guhyaśaktirguṇātītā sarvadā sarvatomukhī |
bhaginī bhagavatpatnī sakalā kālakāriṇī

---

1,11.145

सर्ववित् सर्वतोभद्रा गुह्यातीता गुहारणिः ।
प्रक्रिया योगमाता च गङ्गा विश्वेश्वरेश्वरी

sarvavit sarvatobhadrā guhyātītā guhāraṇiḥ |
prakriyā yogamātā ca gaṅgā viśveśvareśvarī

---

1,11.146

कपिला कापिला कान्ताकनकाभाकलान्तरा ।
पुण्या पुष्करिणी भोक्त्री पुरन्दरपुरस्सरा

kapilā kāpilā kāntākanakābhākalāntarā |
puṇyā puṣkariṇī bhoktrī purandarapurassarā

---

1,11.147

पोषणी परमैश्वर्यभूतिदा भूतिभूषणा ।
पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिः परमार्थार्थविग्रहा

poṣaṇī paramaiśvaryabhūtidā bhūtibhūṣaṇā |
pañcabrahmasamutpattiḥ paramārthārthavigrahā

---

1,11.148

धर्मोदया भानुमती योगिज्ञेय मनोजवा ।
मनोहरा मनोरक्षा तापसी वेदरूपिणी

dharmodayā bhānumatī yogijñeya manojavā |
manoharā manorakṣā tāpasī vedarūpiṇī

---

1,11.149

वेदशक्तिर्वेदमाता वेदविद्याप्रकाशिनी ।
योगेश्वरेश्वरी माता महाशक्तिर्मनोमयी

vedaśaktirvedamātā vedavidyāprakāśinī |
yogeśvareśvarī mātā mahāśaktirmanomayī

---

1,11.150

विश्वावस्था वियन्मूर्तिर्विद्युन्माला विहायसी ।
किंनरी सुरभी वन्द्या नन्दिनी नन्दिवल्लभा

viśvāvasthā viyanmūrtirvidyunmālā vihāyasī |
kiṃnarī surabhī vandyā nandinī nandivallabhā

---

1,11.151

भारती परमानन्दा परापरविभेदिका ।
सर्वप्रहरणोपेता काम्या कामेश्वरेश्वरी

bhāratī paramānandā parāparavibhedikā |
sarvapraharaṇopetā kāmyā kāmeśvareśvarī

---

1,11.152

अचिन्त्याचिन्त्यविभवा हृल्लेखा कनकप्रभा ।
कूष्माण्डी धनरत्नाढ्या सुगन्धा गन्धायिनी

acintyācintyavibhavā hṛllekhā kanakaprabhā |
kūṣmāṇḍī dhanaratnāḍhyā sugandhā gandhāyinī

---

1,11.153

त्रिविक्रमपदोद्भूता धनुष्पाणिः शिवोदया ।
सुदुर्लभा धनाद्यक्षा धन्या पिङ्गललोचना

trivikramapadodbhūtā dhanuṣpāṇiḥ śivodayā |
sudurlabhā dhanādyakṣā dhanyā piṅgalalocanā

---

1,11.154

शान्तिः प्रभावती दीप्तिः पङ्कजायतलोचना ।
आद्या हृत्कमलोद्भूता गवां मता रणप्रिया

śāntiḥ prabhāvatī dīptiḥ paṅkajāyatalocanā |
ādyā hṛtkamalodbhūtā gavāṃ matā raṇapriyā

---

1,11.155

सत्क्रिया गिरिजा शुद्धा नित्यपुष्टा निरन्तरा ।
दुर्गाकात्यायनीचण्डी चर्चिका शान्तविग्रहा

satkriyā girijā śuddhā nityapuṣṭā nirantarā |
durgākātyāyanīcaṇḍī carcikā śāntavigrahā

---

1,11.156

हिरण्यवर्णा रजनी जगद्यन्त्रप्रवर्तिका ।
मन्दराद्रिनिवासा च शारदा स्वर्णमालिनी

hiraṇyavarṇā rajanī jagadyantrapravartikā |
mandarādrinivāsā ca śāradā svarṇamālinī

---

1,11.157

रत्नमाला रत्नगर्भा पृथ्वी विश्वप्रमाथिनी ।
पद्मानना पद्मनिभा नित्यतुष्टामृतोद्भवा

ratnamālā ratnagarbhā pṛthvī viśvapramāthinī |
padmānanā padmanibhā nityatuṣṭāmṛtodbhavā

---

1,11.158

धुन्वती दुः प्रकम्प्या च सूर्यमाता दृषद्वती ।
महेन्द्रभगिनी मान्या वरेण्या वरदर्पिता

dhunvatī duḥ prakampyā ca sūryamātā dṛṣadvatī |
mahendrabhaginī mānyā vareṇyā varadarpitā

---

1,11.159

कल्याणी कमला रामा पञ्चभूता वरप्रदा ।
वाच्या वरेश्वरी वन्द्या दुर्जया दुरतिक्रमा

kalyāṇī kamalā rāmā pañcabhūtā varapradā |
vācyā vareśvarī vandyā durjayā duratikramā

---

1,11.160

कालरात्रिर्महावेगा वीरभद्रप्रिया हिता ।
भद्रकाली जगन्माता भक्तानां भद्रदायिनी

kālarātrirmahāvegā vīrabhadrapriyā hitā |
bhadrakālī jaganmātā bhaktānāṃ bhadradāyinī

---

1,11.161

कराला पिङ्गलाकारा नामभेदामहामदा ।
यशस्विनी यशोदा च षडध्वपरिवर्तिका

karālā piṅgalākārā nāmabhedāmahāmadā |
yaśasvinī yaśodā ca ṣaḍadhvaparivartikā

---

1,11.162

शङ्खिनी पद्मिनी सांख्या सांख्ययोगप्रवर्तिका ।
चैत्रा संवत्सरारूढा जगत्संपूरणीन्द्रजा

śaṅkhinī padminī sāṃkhyā sāṃkhyayogapravartikā |
caitrā saṃvatsarārūḍhā jagatsaṃpūraṇīndrajā

---

1,11.163

शुम्भारिः खेचरीस्वस्था कम्बुग्रीवा कलिप्रिया ।
खगध्वजी खगारूढा परार्घ्या परमालिनी

śumbhāriḥ khecarīsvasthā kambugrīvā kalipriyā |
khagadhvajī khagārūḍhā parārghyā paramālinī

---

1,11.164

ऐश्वर्यवर्त्मनिलया विरक्ता गरुडासना ।
जयन्ती हृद्गुहा रम्या गह्विरेष्ठा गणाग्रणीः

aiśvaryavartmanilayā viraktā garuḍāsanā |
jayantī hṛdguhā ramyā gahvireṣṭhā gaṇāgraṇīḥ

---

1,11.165

संकल्पसिद्धा साम्यस्था सर्वविज्ञानदायिनी ।
कलिकल्पषहन्त्री च गुह्योपनिषदुत्तमा

saṃkalpasiddhā sāmyasthā sarvavijñānadāyinī |
kalikalpaṣahantrī ca guhyopaniṣaduttamā

---

1,11.166

निष्ठा दृष्टिः स्मृतिर्व्याप्तिः पुष्टिस्तुष्टिः क्रियावती ।
विश्वामरेश्वरेशाना भुक्तिर्मुक्तीः शिवामृता

niṣṭhā dṛṣṭiḥ smṛtirvyāptiḥ puṣṭistuṣṭiḥ kriyāvatī |
viśvāmareśvareśānā bhuktirmuktīḥ śivāmṛtā

---

1,11.167

लोहिता सर्पमाला च भीषणी वनमालिनी ।
अनन्तशयनानन्या नरनारायणोद्भवा

lohitā sarpamālā ca bhīṣaṇī vanamālinī |
anantaśayanānanyā naranārāyaṇodbhavā

---

1,11.168

नृसिंही दैत्यमथनी शङ्खचक्रगदाधरा ।
संकर्षणसमुत्पत्तिरम्बिकापादसंश्रया

nṛsiṃhī daityamathanī śaṅkhacakragadādharā |
saṃkarṣaṇasamutpattirambikāpādasaṃśrayā

---

1,11.169

महाज्वाला महामूर्तिः सुमूर्तिः सर्वकामधुक् ।
सुप्रभा सुस्तना गौरी धर्मकामार्थमोक्षदा

mahājvālā mahāmūrtiḥ sumūrtiḥ sarvakāmadhuk |
suprabhā sustanā gaurī dharmakāmārthamokṣadā

---

1,11.170

भ्रूमध्यनिलया पूर्वा पुराणपुरुषारणिः ।
महाविभूतिदा मध्या सरोजनयना समा

bhrūmadhyanilayā pūrvā purāṇapuruṣāraṇiḥ |
mahāvibhūtidā madhyā sarojanayanā samā

---

1,11.171

अष्टादशभुजानाद्या नीलोत्पलदलप्रभा ।
सर्वशक्त्यासनारूढा धर्माधर्मार्थवर्जिता

aṣṭādaśabhujānādyā nīlotpaladalaprabhā |
sarvaśaktyāsanārūḍhā dharmādharmārthavarjitā

---

1,11.172

वैराग्यज्ञाननिरता निरालोका निरिन्द्रिया ।
विचित्रगहनाधारा शाश्वतस्थानवासिनी

vairāgyajñānaniratā nirālokā nirindriyā |
vicitragahanādhārā śāśvatasthānavāsinī

---

1,11.173

स्थानेश्वरी निरानन्दा त्रिशूलवरधारिणी ।
अशेषदेवतामूर्तिर्देवता वरदेवता ।
गणाम्बिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी

sthāneśvarī nirānandā triśūlavaradhāriṇī |
aśeṣadevatāmūrtirdevatā varadevatā |
gaṇāmbikā gireḥ putrī niśumbhavinipātinī

---

1,11.174

अवर्ण वर्णरहिता निवर्णा बीजसंभवा ।
अनन्तवर्णानन्यस्था शङ्करी शान्तमानसा

avarṇa varṇarahitā nivarṇā bījasaṃbhavā |
anantavarṇānanyasthā śaṅkarī śāntamānasā

---

1,11.175

अगोत्रा गोमती गोप्त्री गुह्यरूपा गुणोत्तरा ।
गौर्गोर्गव्यप्रिया गौणी गणेश्वरनमस्कृता

agotrā gomatī goptrī guhyarūpā guṇottarā |
gaurgorgavyapriyā gauṇī gaṇeśvaranamaskṛtā

---

1,11.176

सत्यमात्रा सत्यसंधा त्रिसंध्या संधिवर्जिता ।
सर्ववादाश्रया संख्या संख्ययोगसमुद्भवा

satyamātrā satyasaṃdhā trisaṃdhyā saṃdhivarjitā |
sarvavādāśrayā saṃkhyā saṃkhyayogasamudbhavā

---

1,11.177

असंख्येयाप्रमेयाख्या शून्या शुद्धकुलोद्भवा ।
बिन्दुनादसमुत्पत्तिः शंभुवामा शशिप्रभा

asaṃkhyeyāprameyākhyā śūnyā śuddhakulodbhavā |
bindunādasamutpattiḥ śaṃbhuvāmā śaśiprabhā

---

1,11.178

विसङ्गा भेदरहिता मनोज्ञा मधुसूदनी ।
महाश्रीः श्रीसमुत्पत्तिस्तमः पारे प्रतिष्ठिता

visaṅgā bhedarahitā manojñā madhusūdanī |
mahāśrīḥ śrīsamutpattistamaḥ pāre pratiṣṭhitā

1,11.179

त्रितत्त्वमाता त्रिविधा सुसूक्ष्मपदसंश्रया ।
शान्त्यतीता मलातीता निर्विकारा निराश्रया

tritattvamātā trividhā susūkṣmapadasaṃśrayā |
śāntyatītā malātītā nirvikārā nirāśrayā

---

1,11.180

शिवाख्या चित्तनिलया शिवज्ञानस्वरूपिणी ।
दैत्यदानवनिर्मात्री काश्यपी कालकल्पिका

śivākhyā cittanilayā śivajñānasvarūpiṇī |
daityadānavanirmātrī kāśyapī kālakalpikā

---

1,11.181

शास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिश्चतुर्वर्गप्रदर्शिका ।
नारायणी नरोद्भूतिः कौमुदी लिङ्गधारिणी

śāstrayoniḥ kriyāmūrtiścaturvargapradarśikā |
nārāyaṇī narodbhūtiḥ kaumudī liṅgadhāriṇī

---

1,11.182

कामुकी ललिता भावा परापरविभूतिदा ।
परान्तजातमहिमा बडवा वामलोचना

kāmukī lalitā bhāvā parāparavibhūtidā |
parāntajātamahimā baḍavā vāmalocanā

---

1,11.183

सुभद्रा देवकी सीता वेदवेदाङ्गपारगा ।
मनस्विनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा

subhadrā devakī sītā vedavedāṅgapāragā |
manasvinī manyumātā mahāmanyusamudbhavā

---

1,11.184

अमृत्युरमृता स्वाहा पुरुहूता पुरुष्टुता ।
अशोच्या भिन्नविषया हिरण्यरजतप्रिया

amṛtyuramṛtā svāhā puruhūtā puruṣṭutā |
aśocyā bhinnaviṣayā hiraṇyarajatapriyā

---

1,11.185

हिरण्या राजती हैमी हेमाभरणभूषिता ।
विभ्राजमाना दुर्ज्ञेया ज्योतिष्टोमफलप्रदा

hiraṇyā rājatī haimī hemābharaṇabhūṣitā |
vibhrājamānā durjñeyā jyotiṣṭomaphalapradā

---

1,11.186

महानिद्रासमुद्भूतिरनिद्रा सत्यदेवता ।
दीर्घाककुद्मिनी हृद्या शान्तिदा शान्तिवर्धिनी

mahānidrāsamudbhūtiranidrā satyadevatā |
dīrghākakudminī hṛdyā śāntidā śāntivardhinī

---

1,11.187

लक्ष्म्यादिशक्तिजननी शक्तिचक्रप्रवर्तिका ।
त्रिशक्तिजननी जन्या षडूर्मिपरिर्जिता

lakṣmyādiśaktijananī śakticakrapravartikā |
triśaktijananī janyā ṣaḍūrmiparirjitā

---

1,11.188

सुधामा कर्मकरणी युगान्तदहनात्मिका ।
संकर्षणी जगद्धात्री कामयोनिः किरीटिनी

sudhāmā karmakaraṇī yugāntadahanātmikā |
saṃkarṣaṇī jagaddhātrī kāmayoniḥ kirīṭinī

---

1,11.189

ऐन्द्री त्रैलोक्यनमिता वैष्णवी परमेश्वरी ।
प्रद्युम्नदयिता दान्ता युग्मदृष्टिस्त्रिलोचना

aindrī trailokyanamitā vaiṣṇavī parameśvarī |
pradyumnadayitā dāntā yugmadṛṣṭistrilocanā

---

1,11.190

मदोत्कटा हंसगतिः प्रचण्डा चण्डविक्रमा ।
वृषावेशा वियन्माता विन्ध्यपर्वतवासिनी

madotkaṭā haṃsagatiḥ pracaṇḍā caṇḍavikramā |
vṛṣāveśā viyanmātā vindhyaparvatavāsinī

---

1,11.191

हिमवन्मेरुनिलया कैलासगिरिवासिनी ।
चाणूरहन्तृतनया नीतिज्ञा कामरूपिणी

himavanmerunilayā kailāsagirivāsinī |
cāṇūrahantṛtanayā nītijñā kāmarūpiṇī

---

1,11.192

वेदविद्याव्रतस्नाता धर्मशीलानिलाशना ।
वीरभद्रप्रिया वीरा महाकालसमुद्भवा

vedavidyāvratasnātā dharmaśīlānilāśanā |
vīrabhadrapriyā vīrā mahākālasamudbhavā

---

1,11.193

विद्याधरप्रिया सिद्धा विद्याधरनिराकृतिः ।
आप्यायनी हरन्ती च पावनी पोषणी खिला

vidyādharapriyā siddhā vidyādharanirākṛtiḥ |
āpyāyanī harantī ca pāvanī poṣaṇī khilā

---

1,11.194

मातृका मन्मथोद्भूता वारिजा वाहनप्रिया ।
करीषिणी सुधावाणी वीणावादनतत्परा

mātṛkā manmathodbhūtā vārijā vāhanapriyā |
karīṣiṇī sudhāvāṇī vīṇāvādanatatparā

---

1,11.195

सेविता सेविका सेव्या सिनीवाली गरुत्मती ।
अरुन्धती हिरण्याक्षी मृगाङ्का मानदायिनी

sevitā sevikā sevyā sinīvālī garutmatī |
arundhatī hiraṇyākṣī mṛgāṅkā mānadāyinī

---

1,11.196

वसुप्रदा वसुमती वसोर्धारा वसुंधरा ।
धाराधरा वरारोहा वरावरसहस्त्रदा

vasupradā vasumatī vasordhārā vasuṃdharā |
dhārādharā varārohā varāvarasahastradā

---

1,11.197

श्रीफला श्रीमती श्रीशा श्रीनिवासा शिवप्रिया ।
श्रीधरा श्रीकरी कल्या श्रीधरार्धशरीरिणी

śrīphalā śrīmatī śrīśā śrīnivāsā śivapriyā |
śrīdharā śrīkarī kalyā śrīdharārdhaśarīriṇī

---

1,11.198

अनन्तदृष्टिरक्षुद्रा धात्रीशा धनदप्रिया ।
निहन्त्री दैत्यसङ्घानां सिहिका सिहवाहना

anantadṛṣṭirakṣudrā dhātrīśā dhanadapriyā |
nihantrī daityasaṅghānāṃ sihikā sihavāhanā

---

1,11.199

सुषेणा चन्द्रनिलया सुकीर्तिश्छिन्नसंशया ।
रसज्ञा रसदा रामा लेलिहानामृतस्त्रवा

suṣeṇā candranilayā sukīrtiśchinnasaṃśayā |
rasajñā rasadā rāmā lelihānāmṛtastravā

---

1,11.200

नित्योदिता स्वयञ्ज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी ।
वज्रदण्डा वज्रजिह्वा वैदेवी वज्रविग्रहा

nityoditā svayañjyotirutsukā mṛtajīvanī |
vajradaṇḍā vajrajihvā vaidevī vajravigrahā

---

1,11.201

मङ्गल्या मङ्गला माला मलिना मलहारिणी ।
गान्धर्वो गारुडी चान्द्री कम्बलाश्वतरप्रिया

maṅgalyā maṅgalā mālā malinā malahāriṇī |
gāndharvo gāruḍī cāndrī kambalāśvatarapriyā

---

1,11.202

सौदामिनी जनानन्दा भ्रुकुटीकुटिलानना ।
कर्णिकारकरा कक्ष्या कंसप्राणापहारिणी

saudāminī janānandā bhrukuṭīkuṭilānanā |
karṇikārakarā kakṣyā kaṃsaprāṇāpahāriṇī

---

1,11.203

युगन्धरा युगावर्ता त्रिसंध्या हर्षवर्धनी ।
प्रत्यक्षदेवता दिव्या दिव्यगन्धा दिवापरा

yugandharā yugāvartā trisaṃdhyā harṣavardhanī |
pratyakṣadevatā divyā divyagandhā divāparā

---

1,11.204

शक्रासनगता शाक्री साध्वी नारी शवासना ।
इष्टा विशिष्टा शिष्टेष्टा शिष्टाशिष्टप्रपूजिता

śakrāsanagatā śākrī sādhvī nārī śavāsanā |
iṣṭā viśiṣṭā śiṣṭeṣṭā śiṣṭāśiṣṭaprapūjitā

---

1,11.205

शतरूपा शतावर्ता विनता सुरभिः सुरा ।
सुरेन्द्रमाता सुद्युम्ना सुषुम्ना सूर्यसंस्थिता

śatarūpā śatāvartā vinatā surabhiḥ surā |
surendramātā sudyumnā suṣumnā sūryasaṃsthitā

---

1,11.206

समीक्ष्या सत्प्रतिष्ठा च निवृत्तिर्ज्ञानपारगा ।
धर्मशास्त्रार्थकुशला धर्मज्ञा धर्मवाहना

samīkṣyā satpratiṣṭhā ca nivṛttirjñānapāragā |
dharmaśāstrārthakuśalā dharmajñā dharmavāhanā

---

1,11.207

धर्माधर्मविनिर्मात्री धार्मिकाणां शिवप्रदा ।
धर्मशक्तिर्धर्ममयी विधर्मा विश्वधर्मिणी

dharmādharmavinirmātrī dhārmikāṇāṃ śivapradā |
dharmaśaktirdharmamayī vidharmā viśvadharmiṇī

---

1,11.208

धर्मान्तरा धर्ममेघा धर्मपूर्वा धनावहा ।
धर्मोपदेष्ट्री धर्मत्मा धर्मगम्या धराधरा

dharmāntarā dharmameghā dharmapūrvā dhanāvahā |
dharmopadeṣṭrī dharmatmā dharmagamyā dharādharā

---

1,11.209

कापाली शाकला मूर्तिः कला कलितविग्रहा ।
सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशक्त्याश्रयाश्रया

kāpālī śākalā mūrtiḥ kalā kalitavigrahā |
sarvaśaktivinirmuktā sarvaśaktyāśrayāśrayā

---

1,11.210

सर्वा सर्वेश्वरी सूक्ष्मा सुसूक्ष्मा ज्ञानरूपिणी ।
प्रधानपुरुषेशेशा महादेवैकसाक्षिणी ।
सदाशिवा वियन्मूर्तिर्विश्वमूर्तिरमूर्तिका

sarvā sarveśvarī sūkṣmā susūkṣmā jñānarūpiṇī |
pradhānapuruṣeśeśā mahādevaikasākṣiṇī |
sadāśivā viyanmūrtirviśvamūrtiramūrtikā

---

1,11.211

एवं नाम्नां सहस्त्रेण स्तुत्वासौ हिमवान् गिरिः ।
भूयः प्रणम्य भीतात्मा प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः

evaṃ nāmnāṃ sahastreṇa stutvāsau himavān giriḥ |
bhūyaḥ praṇamya bhītātmā provācedaṃ kṛtāñjaliḥ

---

1,11.212

यदेतदैश्वरं रूपं घोरं ते परमेश्वरि ।
भीतो ऽस्मि साम्प्रतं दृष्ट्वा रूपमन्यत् प्रदर्शय

yadetadaiśvaraṃ rūpaṃ ghoraṃ te parameśvari |
bhīto 'smi sāmprataṃ dṛṣṭvā rūpamanyat pradarśaya

---

1,11.213

एवमुक्ताथ सा देवी तेन शैलेन पार्वती ।
संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं पुनः

evamuktātha sā devī tena śailena pārvatī |
saṃhṛtya darśayāmāsa svarūpamaparaṃ punaḥ

---

1,11.214

नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगन्धिकम् ।
द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम्

nīlotpaladalaprakhyaṃ nīlotpalasugandhikam |
dvinetraṃ dvibhujaṃ saumyaṃ nīlālakavibhūṣitam

---

1,11.215

रक्तपादाम्बुजतलं सुरक्तकरपल्लवम् ।
श्रीमद् विशालसंवृत्तललाटतिलकोज्ज्वलम्

raktapādāmbujatalaṃ suraktakarapallavam |
śrīmad viśālasaṃvṛttalalāṭatilakojjvalam

---

1,11.216

भूषितं चारुसर्वाङ्गं भूषणैरतिकोमलम् ।
दधानमुरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम्

bhūṣitaṃ cārusarvāṅgaṃ bhūṣaṇairatikomalam |
dadhānamurasā mālāṃ viśālāṃ hemanirmitām

---

1,11.217

ईषत्स्मितं सुविम्बोष्ठं नूपुरारावसंयुतम् ।
प्रसन्नवदनं दिव्यमनन्तमहिमास्पदम्

īṣatsmitaṃ suvimboṣṭhaṃ nūpurārāvasaṃyutam |
prasannavadanaṃ divyamanantamahimāspadam

---

1,11.218

तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः ।
भीतिं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

tadīdṛśaṃ samālokya svarūpaṃ śailasattamaḥ |
bhītiṃ saṃtyajya hṛṣṭātmā babhāṣe parameśvarīm

---

1,11.219

हिमवानुवाच अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ।
यन्मे साक्षात् त्वमव्यक्ताप्रसन्ना दृष्टिगोचरा

himavānuvāca adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ |
yanme sākṣāt tvamavyaktāprasannā dṛṣṭigocarā

---

1,11.220

त्वया सृष्टं जगत् सर्वं प्रधानाद्यन्त्वयि स्थितम् ।
त्वय्येव लीयते देवि त्वमेव च परा गतिः

tvayā sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ pradhānādyantvayi sthitam |
tvayyeva līyate devi tvameva ca parā gatiḥ

---

1,11.221

वदन्ति केचित् त्वामेव प्रकृतिं प्रकृतेः पराम् ।
अपरे परमार्थज्ञाः शिवेति शिवसंश्रये

vadanti kecit tvāmeva prakṛtiṃ prakṛteḥ parām |
apare paramārthajñāḥ śiveti śivasaṃśraye

---

1,11.222

त्वयि प्रधानं पुरुषो महान् ब्रह्मा तथेश्वरः ।
अविद्या नियतिर्माया कलाद्याः शतशो ऽभवन्

tvayi pradhānaṃ puruṣo mahān brahmā tatheśvaraḥ |
avidyā niyatirmāyā kalādyāḥ śataśo 'bhavan

---

1,11.223

त्वं हि सा परमा शक्तिरनन्ता परमेष्ठिनी ।
सर्वभेदविनिर्मुक्ता सर्वेभेदाश्रया निजा

tvaṃ hi sā paramā śaktiranantā parameṣṭhinī |
sarvabhedavinirmuktā sarvebhedāśrayā nijā

---

1,11.224

त्वामधिष्ठाय योगेशि महादेवो महेश्वरः ।
प्रधानाद्यं जगत् कृत्स्नं करोति विकरोति च

tvāmadhiṣṭhāya yogeśi mahādevo maheśvaraḥ |
pradhānādyaṃ jagat kṛtsnaṃ karoti vikaroti ca

---

1,11.225

त्वयैव संगतो देवः स्वमानन्दं समश्नुते ।
त्वमेव परमानन्दस्त्वमेवानन्ददायिनी

tvayaiva saṃgato devaḥ svamānandaṃ samaśnute |
tvameva paramānandastvamevānandadāyinī

---

1,11.226

त्वमक्षरं परं व्योम महज्ज्योतिर्निरञ्जनम् ।
शिवं सर्वगतं सूक्ष्मं परं ब्रह्मा सनातनम्

tvamakṣaraṃ paraṃ vyoma mahajjyotirnirañjanam |
śivaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ paraṃ brahmā sanātanam

---

1,11.227

त्वं शक्रः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि ।
वायुर्बलवतां देवि योगिनां त्वं कुमारकः

tvaṃ śakraḥ sarvadevānāṃ brahmā brahmavidāmasi |
vāyurbalavatāṃ devi yogināṃ tvaṃ kumārakaḥ

---

1,11.228

ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं व्यासो वेदविदामसि ।
सांख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शङ्करः

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ vyāso vedavidāmasi |
sāṃkhyānāṃ kapilo devo rudrāṇāmasi śaṅkaraḥ

---

1,11.229

आदित्यानामुपेन्द्रस्त्वं वसूनां चैव पावकः ।
वेदानां सामवेदस्त्वं गायत्री छन्दसामसि

ādityānāmupendrastvaṃ vasūnāṃ caiva pāvakaḥ |
vedānāṃ sāmavedastvaṃ gāyatrī chandasāmasi

---

1,11.230

अध्यात्मविद्या विद्यानां गतीनां परम् गतिः ।
माया त्वं सर्वशक्तीनां कालः कलयतामसि

adhyātmavidyā vidyānāṃ gatīnāṃ param gatiḥ |
māyā tvaṃ sarvaśaktīnāṃ kālaḥ kalayatāmasi

---

1,11.231

ओङ्कारः सर्वगुह्यानां वर्णानां च द्विजात्तमः ।
आश्रमाणां च गार्हस्थ्यमीश्वराणां महेश्वरः

oṅkāraḥ sarvaguhyānāṃ varṇānāṃ ca dvijāttamaḥ |
āśramāṇāṃ ca gārhasthyamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

---

1,11.232

पुंसां त्वमेकः पुरुषः सर्वभूतहृदि स्थितः ।
सर्वोपनिषदां देवि गुह्योपनिषदुच्यते

puṃsāṃ tvamekaḥ puruṣaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ |
sarvopaniṣadāṃ devi guhyopaniṣaducyate

---

1,11.233

ईशानश्चासि कल्पानां युगानां कृतमेव च ।
आदित्यः सर्वमार्गाणां वाचां देवि सरस्वती

īśānaścāsi kalpānāṃ yugānāṃ kṛtameva ca |
ādityaḥ sarvamārgāṇāṃ vācāṃ devi sarasvatī

---

1,11.234

त्वं लक्ष्मीश्चारुरूपाणां विष्णुर्मायाविनामसि ।
अरुन्धती सतीनां त्वं सुपर्णः पततामसि

tvaṃ lakṣmīścārurūpāṇāṃ viṣṇurmāyāvināmasi |
arundhatī satīnāṃ tvaṃ suparṇaḥ patatāmasi

---

1,11.235

सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु ।
सावित्री चासि जप्यानां यजुषां शतरुद्रियम्

sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu |
sāvitrī cāsi japyānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

---

1,11.236

पर्वतानां महामेरुरनन्तो भोगिनामसि ।
सर्वेषां त्वं परं ब्रह्म त्वन्मयं सर्वमेव हि

parvatānāṃ mahāmerurananto bhogināmasi |
sarveṣāṃ tvaṃ paraṃ brahma tvanmayaṃ sarvameva hi

---

1,11.237

रूपं तवोशेषकलाविहीन- मगोचरं निर्मलमेकरूपम् ।
अनादिमध्यान्तमनन्तामाद्यं नमामि सत्यं तमसः परस्तात्

rūpaṃ tavośeṣakalāvihīna- magocaraṃ nirmalamekarūpam |
anādimadhyāntamanantāmādyaṃ namāmi satyaṃ tamasaḥ parastāt

---

1,11.238

यदेव पश्यन्ति जगत्प्रसूतिं वेदान्तविज्ञानविनिश्चितार्थाः ।
आनन्दमात्रं प्रणवाभिधानं तदेव रूपं शरणं प्रपद्ये

yadeva paśyanti jagatprasūtiṃ vedāntavijñānaviniścitārthāḥ |
ānandamātraṃ praṇavābhidhānaṃ tadeva rūpaṃ śaraṇaṃ prapadye

---

1,11.239

अशेषभूतान्तरसन्निविष्टं प्रधानपुंयोगवियोगहेतुम् ।
तेजोमयं जन्मविनाशहीनं प्राणाभिधानं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

aśeṣabhūtāntarasanniviṣṭaṃ pradhānapuṃyogaviyogahetum |
tejomayaṃ janmavināśahīnaṃ prāṇābhidhānaṃ praṇato 'smi rūpam

---

1,11.240

आद्यन्तहीनं जगदात्मभूतं विभिन्नसंस्थं प्रकृतेः परस्तात् ।
कूटस्थमव्यक्तवपुस्तवैव नमामि रूपं पुरुषाभिधानम्

ādyantahīnaṃ jagadātmabhūtaṃ vibhinnasaṃsthaṃ prakṛteḥ parastāt |
kūṭasthamavyaktavapustavaiva namāmi rūpaṃ puruṣābhidhānam

---

1,11.241

सर्वाश्रयं सर्वजगद्विधानं सर्वत्रगं जन्मविनाशहीनम् ।
सूक्ष्मं विचित्रं त्रिगुणं प्रधानं नतो ऽस्मि ते रूपमलुप्तभेदम्

sarvāśrayaṃ sarvajagadvidhānaṃ sarvatragaṃ janmavināśahīnam |
sūkṣmaṃ vicitraṃ triguṇaṃ pradhānaṃ nato 'smi te rūpamaluptabhedam

---

1,11.242

आद्यं महत् ते पुरुषात्मरूपं प्रकृत्यवस्थं त्रिगुणात्मबीजम् ।
ऐश्वर्यविज्ञानविरागधर्मैः समन्वितं देवि नतो ऽस्मि रूपम्

ādyaṃ mahat te puruṣātmarūpaṃ prakṛtyavasthaṃ triguṇātmabījam |
aiśvaryavijñānavirāgadharmaiḥ samanvitaṃ devi nato 'smi rūpam

---

1,11.243

द्विसप्तलोकात्मकमम्बुसंस्थं विचित्रभेदं पुरुषैकनाथम् ।
अनन्तभूतैरधिवासितं ते नतो ऽस्मि रूपं जगदण्डसंज्ञम्

dvisaptalokātmakamambusaṃsthaṃ vicitrabhedaṃ puruṣaikanātham |
anantabhūtairadhivāsitaṃ te nato 'smi rūpaṃ jagadaṇḍasaṃjñam

---

1,11.244

अशेषवेदात्मकमेकमाद्यं स्वतेजसा पूरितलोकभेदम् ।
त्रिकालहेतुं रपमेष्ठिसंज्ञं नमामि रूपं रविमण्डलस्थम्

aśeṣavedātmakamekamādyaṃ svatejasā pūritalokabhedam |
trikālahetuṃ rapameṣṭhisaṃjñaṃ namāmi rūpaṃ ravimaṇḍalastham

---

1,11.245

सहस्त्रमूर्धानमनन्तशक्तिं सहस्त्रबाहुं पुरुषं पुराणम् ।
शयानमन्तः सलिले तथैव नारायणाख्यं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

sahastramūrdhānamanantaśaktiṃ sahastrabāhuṃ puruṣaṃ purāṇam |
śayānamantaḥ salile tathaiva nārāyaṇākhyaṃ praṇato 'smi rūpam

---

1,11.246

दंष्ट्राकरालं त्रिदशाभिवन्द्यं युगान्तकालानलकल्परूपम् ।
अशेषभूताण्डविनाशहेतुं नमामि रूपं तव कालसंज्ञम्

daṃṣṭrākarālaṃ tridaśābhivandyaṃ yugāntakālānalakalparūpam |
aśeṣabhūtāṇḍavināśahetuṃ namāmi rūpaṃ tava kālasaṃjñam

---

1,11.247

फणासहस्त्रेण विराजमानं भोगीन्द्रमुख्यैरभिपूज्यमानम् ।
जनार्दनारूढतनुं प्रसुप्तं नतो ऽस्मि रूपं तव शेषसंज्ञम्

phaṇāsahastreṇa virājamānaṃ bhogīndramukhyairabhipūjyamānam |
janārdanārūḍhatanuṃ prasuptaṃ nato 'smi rūpaṃ tava śeṣasaṃjñam

---

1,11.248

अव्याहतैश्वर्यमयुग्मनेत्रं ब्रह्मामृतानन्दरसज्ञमेकम् ।
युगान्तशेषं दिवि नृत्यमानं नतो ऽस्मि रूपं तव रुद्रसंज्ञम्

avyāhataiśvaryamayugmanetraṃ brahmāmṛtānandarasajñamekam |
yugāntaśeṣaṃ divi nṛtyamānaṃ nato 'smi rūpaṃ tava rudrasaṃjñam

---

1,11.249

प्रहीणशोकं विमलं पवित्रं सुरासुरैरर्चितापादपद्मम् ।
सुकोमलं देवि विशालशुम्रं नमामि ते रूपमिदं नमासि

prahīṇaśokaṃ vimalaṃ pavitraṃ surāsurairarcitāpādapadmam |
sukomalaṃ devi viśālaśumraṃ namāmi te rūpamidaṃ namāsi

---

1,11.250

ओं नमस्ते महादेवि नमस्ते परमेश्वरि ।
नमो भगवतीशानि शिवायै ते नमो नमः

oṃ namaste mahādevi namaste parameśvari |
namo bhagavatīśāni śivāyai te namo namaḥ

---

1,11.251

त्वन्मयो ऽहं त्वदाधारस्त्वमेव च गतिर्मम ।
त्वामेव शरणं यास्ये प्रसीद परमेश्वरि

tvanmayo 'haṃ tvadādhārastvameva ca gatirmama |
tvāmeva śaraṇaṃ yāsye prasīda parameśvari

---

1,11.252

मया नास्ति समो लोके देवो वादानवो ऽपि वा ।
जगन्मातैव मत्पुत्री संभूता तपसा यतः

mayā nāsti samo loke devo vādānavo 'pi vā |
jaganmātaiva matputrī saṃbhūtā tapasā yataḥ

---

1,11.253

एषा तवाम्बिका देवि किलाभूत पितृकन्यका ।
मेनाशेषजगन्मातुरहो वुण्यस्य गौरवम्

eṣā tavāmbikā devi kilābhūta pitṛkanyakā |
menāśeṣajaganmāturaho vuṇyasya gauravam

---

1,11.254

पाहि माममरेशानि मेनया सह सर्वदा ।
नमामि तव पादाब्जं व्रजामि शरणं शिवाम्

pāhi māmamareśāni menayā saha sarvadā |
namāmi tava pādābjaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivām

---

1,11.255

अहो मे सुमहद् भाग्यं महादेवीसमागमात् ।
आज्ञापय महादेवि किं करिष्यामि शङ्करि

aho me sumahad bhāgyaṃ mahādevīsamāgamāt |
ājñāpaya mahādevi kiṃ kariṣyāmi śaṅkari

---

1,11.256

एतावदुक्त्वा वचनं तदा हिमगिरीश्वरः ।
संप्रेक्षणमाणो गिरिजां प्राञ्जलिः पार्श्वतो ऽभवत्

etāvaduktvā vacanaṃ tadā himagirīśvaraḥ |
saṃprekṣaṇamāṇo girijāṃ prāñjaliḥ pārśvato 'bhavat

---

1,11.257

अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः ।
सस्मितं प्राह पितरं स्मृत्वा पशुपतिं पतिम्

atha sā tasya vacanaṃ niśamya jagato 'raṇiḥ |
sasmitaṃ prāha pitaraṃ smṛtvā paśupatiṃ patim

---

1,11.258

देव्युवाच शृणुष्व चैतत् परमं गुह्यमीश्वरगोचरम् ।
उपदेशं गिरिश्रेष्ठ सेवितं ब्रह्मवादिभिः

devyuvāca śṛṇuṣva caitat paramaṃ guhyamīśvaragocaram |
upadeśaṃ giriśreṣṭha sevitaṃ brahmavādibhiḥ

---

1,11.259

यन्मे साक्षात् परं रूपमैश्वरं दृष्टमद्भुतम् ।
सर्वशक्तिसमायुक्तमनन्तं प्रेरकं परम्

yanme sākṣāt paraṃ rūpamaiśvaraṃ dṛṣṭamadbhutam |
sarvaśaktisamāyuktamanantaṃ prerakaṃ param

---

1,11.260

शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदेव शरणं व्रज

śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ |
tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadeva śaraṇaṃ vraja

---

1,11.261

भक्त्या त्वनन्यया तात पद्भावं परमाश्रितः ।
सर्वयज्ञतपोदानैस्तदेवार्चय सर्वदा

bhaktyā tvananyayā tāta padbhāvaṃ paramāśritaḥ |
sarvayajñatapodānaistadevārcaya sarvadā

---

1,11.262

तदेव मनसा पश्य तद् ध्यायस्व जपस्व च ।
ममोपदेशात् संसारं नाशयामि तवानघ

tadeva manasā paśya tad dhyāyasva japasva ca |
mamopadeśāt saṃsāraṃ nāśayāmi tavānagha

---

1,11.263

अहं वै मत्परान् भक्तानैश्वरं योगमास्थितान् ।
संसारसागरादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु

ahaṃ vai matparān bhaktānaiśvaraṃ yogamāsthitān |
saṃsārasāgarādasmāduddharāmyacireṇa tu

---

1,11.264

ध्यानेन कर्मयोगेन भक्त्या ज्ञानेन चैव हि ।
प्राप्याहं ते गिरिश्रेष्ठ नान्यथा कर्मकोटिभिः

dhyānena karmayogena bhaktyā jñānena caiva hi |
prāpyāhaṃ te giriśreṣṭha nānyathā karmakoṭibhiḥ

---

1,11.265

श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् कर्म वर्णाश्रमात्मकम् ।
अध्यात्मज्ञानसहितं मुक्तये सततं कुरु

śrutismṛtyuditaṃ samyak karma varṇāśramātmakam |
adhyātmajñānasahitaṃ muktaye satataṃ kuru

---

1,11.266

धर्मात् संजायते भक्तिर्भक्त्या संप्राप्यते परम् ।
श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितो धर्मो यज्ञादिको मतः

dharmāt saṃjāyate bhaktirbhaktyā saṃprāpyate param |
śrutismṛtibhyāmudito dharmo yajñādiko mataḥ

---

1,11.267

नान्यतो जायते धर्मो वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ ।
तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थो मद्रूपं वेदमाश्रयेत्

nānyato jāyate dharmo vedād dharmo hi nirbabhau |
tasmānmumukṣurdharmārtho madrūpaṃ vedamāśrayet

---

1,11.268

ममैवैषा परा शक्तिर्वेदसंज्ञा पुरातनी ।
ऋग्यजुः सामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तते

mamaivaiṣā parā śaktirvedasaṃjñā purātanī |
ṛgyajuḥ sāmarūpeṇa sargādau saṃpravartate

---

1,11.269

तेषामेव च गुप्त्यर्थं वेदानां भगवानजः ।
ब्राह्मणादीन् ससर्जाथ स्वे स्वे कर्मण्ययोजयत्

teṣāmeva ca guptyarthaṃ vedānāṃ bhagavānajaḥ |
brāhmaṇādīn sasarjātha sve sve karmaṇyayojayat

---

1,11.270

ये न कुर्वन्ति तद् धर्मं तदर्थं ब्रह्मनिर्मितम् ।
तेषामधस्ताद् नरकांस्तामिस्त्रादीनकल्पयत्

ye na kurvanti tad dharmaṃ tadarthaṃ brahmanirmitam |
teṣāmadhastād narakāṃstāmistrādīnakalpayat

---

1,11.271

न च वेदाद् ऋते किञ्चिच्छास्त्रधर्माभिधायकम् ।
यो ऽन्यत्ररमतेसो ऽसौनसंभाष्यो द्विजातिभिः

na ca vedād ṛte kiñcicchāstradharmābhidhāyakam |
yo 'nyatraramateso 'saunasaṃbhāṣyo dvijātibhiḥ

---

1,11.272

यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोके ऽस्मिन् विविधानितु ।
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी

yāni śāstrāṇi dṛśyante loke 'smin vividhānitu |
śrutismṛtiviruddhāni niṣṭhā teṣāṃ hi tāmasī

---

1,11.273

कापालं पञ्चरात्रं च यामलं वाममार्हतम् ।
एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु

kāpālaṃ pañcarātraṃ ca yāmalaṃ vāmamārhatam |
evaṃvidhāni cānyāni mohanārthāni tāni tu

---

1,11.274

ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीह मानवान् ।
मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तरे

ye kuśāstrābhiyogena mohayantīha mānavān |
mayā sṛṣṭāni śāstrāṇi mohāyaiṣāṃ bhavāntare

---

1,11.275

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत् स्मृतं कर्म वैदिकम् ।
तत् प्रयत्नेन कुर्वन्ति मत्प्रियास्ते हि ये नराः

vedārthavittamaiḥ kāryaṃ yat smṛtaṃ karma vaidikam |
tat prayatnena kurvanti matpriyāste hi ye narāḥ

---

1,11.276

वर्णानामनुकम्पार्थं मन्नियोगाद् विराट् स्वयम् ।
स्वायंभुवो मनुर्धार्मान् मुनीनां पूर्वमुक्तवाना

varṇānāmanukampārthaṃ manniyogād virāṭ svayam |
svāyaṃbhuvo manurdhārmān munīnāṃ pūrvamuktavānā

---

1,11.277

श्रुत्वा चान्ये ऽपि मुनयस्तन्मुखाद् धर्ममुत्तमम् ।
चक्रुर्धर्मप्रतिष्ठार्थं धर्मशास्त्राणि चैव हि

śrutvā cānye 'pi munayastanmukhād dharmamuttamam |
cakrurdharmapratiṣṭhārthaṃ dharmaśāstrāṇi caiva hi

---

1,11.278

तेषु चान्तर्हितेष्वेवं युगान्तेषु महर्षयः ।
ब्रह्मणो वचनात् तानि करिष्यन्ति युगे युगे

teṣu cāntarhiteṣvevaṃ yugānteṣu maharṣayaḥ |
brahmaṇo vacanāt tāni kariṣyanti yuge yuge

---

1,11.279

अष्टादश पुराणानि व्यासेन कथितानि तु ।
नियोगाद् ब्रह्मणो राजंस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः

aṣṭādaśa purāṇāni vyāsena kathitāni tu |
niyogād brahmaṇo rājaṃsteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

---

1,11.280

अन्यान्युपपुराणानि तच्छिष्यैः कथितानि तु ।
युगे युगे ऽत्र सर्वेषां कर्ता वै धर्मशास्त्रवित्

anyānyupapurāṇāni tacchiṣyaiḥ kathitāni tu |
yuge yuge 'tra sarveṣāṃ kartā vai dharmaśāstravit

---

1,11.281

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ।
ज्योतिः शास्त्रं न्यायविद्या मीमांसा चोपबृंहणम्

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca |
jyotiḥ śāstraṃ nyāyavidyā mīmāṃsā copabṛṃhaṇam

---

1,11.282

एवं चतुर्दशैतानि विद्यास्थानानि सत्तम ।
चतुर्वेदैः सहोक्तानि धर्मो नान्यत्र विद्यते

evaṃ caturdaśaitāni vidyāsthānāni sattama |
caturvedaiḥ sahoktāni dharmo nānyatra vidyate

---

1,11.283

एवं पैतामहं धर्मं मनुव्यासादयः परम् ।
स्थापयन्ति ममादेशाद् यावदाभूतसंप्लवम्

evaṃ paitāmahaṃ dharmaṃ manuvyāsādayaḥ param |
sthāpayanti mamādeśād yāvadābhūtasaṃplavam

---

1,11.284

ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।
परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्

brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare |
parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam

---

1,11.285

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थं वेदमाश्रयेत् ।
धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्

tasmāt sarvaprayatnena dharmārthaṃ vedamāśrayet |
dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet

---

1,11.286

ये तु सङ्गान् परित्यज्य मामेव शरणं गताः ।
उपासते सदा भक्त्या योगमैश्वरमास्थिताः

ye tu saṅgān parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ |
upāsate sadā bhaktyā yogamaiśvaramāsthitāḥ

---

1,11.287

सर्वभूतदयावन्तः शान्ता दान्ता विमत्सराः ।
अमानिनो बुद्धिमन्तस्तापसाः शंसितव्रताः

sarvabhūtadayāvantaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ |
amānino buddhimantastāpasāḥ śaṃsitavratāḥ

---

1,11.288

मच्चित्ता मद्गतप्राणा मज्ज्ञानकथने रताः ।
संन्यासिनो गृहस्थाश्च वनस्था ब्रह्मचारिणः

maccittā madgataprāṇā majjñānakathane ratāḥ |
saṃnyāsino gṛhasthāśca vanasthā brahmacāriṇaḥ

---

1,11.289

तेषां नित्याभियुक्तानां मायातत्त्वसमुत्थितम् ।
नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपने मा चिरात्

teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ māyātattvasamutthitam |
nāśayāmi tamaḥ kṛtsnaṃ jñānadīpane mā cirāt

---

1,11.290

ते सुनिर्धूततमसो ज्ञानेनैकेन मन्मयाः ।
सदानन्दास्तु संसारे न जायन्ते पुनः पुनः

te sunirdhūtatamaso jñānenaikena manmayāḥ |
sadānandāstu saṃsāre na jāyante punaḥ punaḥ

---

1,11.291

तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्भक्तो मत्परायणः ।
मामेवार्चय सर्वत्र मेनया सह संगतः

tasmāt sarvaprakāreṇa madbhakto matparāyaṇaḥ |
māmevārcaya sarvatra menayā saha saṃgataḥ

---

1,11.292

अशक्तो यदि मे ध्यातुमैश्वरं रूपमव्ययम् ।
ततो मे सकलं रूपं कालाद्यं शरणं व्रज

aśakto yadi me dhyātumaiśvaraṃ rūpamavyayam |
tato me sakalaṃ rūpaṃ kālādyaṃ śaraṇaṃ vraja

---

1,11.293

यद् यत् स्वरूपं मे तात मनसो गोचरं भवेत् ।
तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदर्चनपरो भव

yad yat svarūpaṃ me tāta manaso gocaraṃ bhavet |
tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadarcanaparo bhava

---

1,11.294

यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मात्रं केवलं शिवम् ।
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तमनन्तममृतं परम्

yattu me niṣkalaṃ rūpaṃ cinmātraṃ kevalaṃ śivam |
sarvopādhivinirmuktamanantamamṛtaṃ param

---

1,11.295

ज्ञानेनैकेन तल्लभ्यं क्लेशेन परमं पदम् ।
ज्ञानमेव प्रपश्यन्तो मामेव प्रविशन्ति ते

jñānenaikena tallabhyaṃ kleśena paramaṃ padam |
jñānameva prapaśyanto māmeva praviśanti te

---

1,11.296

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ

---

1,11.297

मामनाश्रित्य परमं निर्वाणममलं पदम् ।
प्राप्यते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya paramaṃ nirvāṇamamalaṃ padam |
prāpyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

---

1,11.298

एकत्वेन पृथक्त्वेन तथा चोभयतो ऽपि वा ।
मामुपास्य महाराज ततो यास्यासि तत्पदम्

ekatvena pṛthaktvena tathā cobhayato 'pi vā |
māmupāsya mahārāja tato yāsyāsi tatpadam

---

1,11.299

मामनाश्रित्य तत् तत्त्वं स्वभावविमलं शिवम् ।
ज्ञायते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya tat tattvaṃ svabhāvavimalaṃ śivam |
jñāyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

---

1,11.300

तस्मात् त्वमक्षरं रूपं नित्यं चारूपमैश्वरम् ।
आराधय प्रयत्नेन ततो बन्धं प्रहास्यसि

tasmāt tvamakṣaraṃ rūpaṃ nityaṃ cārūpamaiśvaram |
ārādhaya prayatnena tato bandhaṃ prahāsyasi

---

1,11.301

कर्मणा मनसा वाचा शिवं सर्वत्र सर्वदा ।
समाराधय भावेन ततो यास्यसि तत्पदम्

karmaṇā manasā vācā śivaṃ sarvatra sarvadā |
samārādhaya bhāvena tato yāsyasi tatpadam

---

1,11.302

न वै पश्यन्ति तत् तत्त्वं मोहिता मम मायया ।
अनाद्यनन्तं परमं महेश्वरमजं शिवम्

na vai paśyanti tat tattvaṃ mohitā mama māyayā |
anādyanantaṃ paramaṃ maheśvaramajaṃ śivam

---

1,11.303

सर्वभूतात्मभूतस्थं सर्वाधारं निरञ्जनम् ।
नित्यानन्दं निराभासं निर्गुणं तमसः परम्

sarvabhūtātmabhūtasthaṃ sarvādhāraṃ nirañjanam |
nityānandaṃ nirābhāsaṃ nirguṇaṃ tamasaḥ param

---

1,11.304

अद्वैतमचलं ब्रह्म निष्कलं निष्प्रपञ्चकम् ।
स्वसंवेद्यमवेद्यं तत् परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

advaitamacalaṃ brahma niṣkalaṃ niṣprapañcakam |
svasaṃvedyamavedyaṃ tat pare vyomni vyavasthitam

---

1,11.305

सूक्ष्मेण तमसा नित्यं वेष्टिता मम मायया ।
संसारसागरे घोरे जायन्ते च पुनः पुनः

sūkṣmeṇa tamasā nityaṃ veṣṭitā mama māyayā |
saṃsārasāgare ghore jāyante ca punaḥ punaḥ

---

1,11.306

भक्त्या त्वनन्यया राजन् सम्यग् ज्ञानेन चैव हि ।
अन्वेष्टव्यं हि तद् ब्रह्म जन्मबन्धनिवृत्तये

bhaktyā tvananyayā rājan samyag jñānena caiva hi |
anveṣṭavyaṃ hi tad brahma janmabandhanivṛttaye

---

1,11.307

अहङ्कारं च मात्सर्यं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
अधर्माभिनिवेशं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितः

ahaṅkāraṃ ca mātsaryaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |
adharmābhiniveśaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitaḥ

---

1,11.308

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
अन्वीक्ष्य चात्मनात्मानं ब्रह्मभूयाय कल्पते

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
anvīkṣya cātmanātmānaṃ brahmabhūyāya kalpate

---

1,11.309

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा सर्वभूताभयप्रदः ।
ऐश्वरीं परमां भक्तिं विन्देतानन्यगामिनीम्

brahmabhūtaḥ prasannātmā sarvabhūtābhayapradaḥ |
aiśvarīṃ paramāṃ bhaktiṃ vindetānanyagāminīm

---

1,11.310

वीक्षते तत् परं तत्त्वमैश्वरं ब्रह्मनिष्कलम् ।
सर्वसंसारनिर्मुक्तो ब्रह्मणेयवावतिष्ठते

vīkṣate tat paraṃ tattvamaiśvaraṃ brahmaniṣkalam |
sarvasaṃsāranirmukto brahmaṇeyavāvatiṣṭhate

---

1,11.311

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठायं परस्य परमः शिवः ।
अनन्तस्याव्ययस्यैकः स्वात्माधारो महेश्वरः

brahmaṇo hi pratiṣṭhāyaṃ parasya paramaḥ śivaḥ |
anantasyāvyayasyaikaḥ svātmādhāro maheśvaraḥ

---

1,11.312

ज्ञानेन कर्मयोगेन भक्तियोगेन वा नृप ।
सर्वसंसारमुक्त्यर्थमीश्वरं सततं श्रय

jñānena karmayogena bhaktiyogena vā nṛpa |
sarvasaṃsāramuktyarthamīśvaraṃ satataṃ śraya

---

1,11.313

एष गुह्योपदेशस्ते मया दत्तो गिरीश्वर ।
अन्वीक्ष्य चैतदखिलं यथेष्टं कर्तुमर्हसि

eṣa guhyopadeśaste mayā datto girīśvara |
anvīkṣya caitadakhilaṃ yatheṣṭaṃ kartumarhasi

---

1,11.314

अहं वै याचिता देवैः संजाता परमेश्वरात् ।
विनिन्द्य दक्षं पितरं महेश्वरविनिन्दकम्

ahaṃ vai yācitā devaiḥ saṃjātā parameśvarāt |
vinindya dakṣaṃ pitaraṃ maheśvaravinindakam

---

1,11.315

धर्मसंस्थापनार्थाय तवाराधनकारणात् ।
मेनादेहसमुत्पन्ना त्वामेव पितरं श्रिता

dharmasaṃsthāpanārthāya tavārādhanakāraṇāt |
menādehasamutpannā tvāmeva pitaraṃ śritā

---

1,11.316

स त्वं नियोगाद् देवस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
प्रिदास्यसे मां रुद्राय स्वयंवरसमागमे

sa tvaṃ niyogād devasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
pridāsyase māṃ rudrāya svayaṃvarasamāgame

---

1,11.317

तत्संबन्धाच्च ते राजन् सर्वे देवाः सवासवाः ।
त्वां नमस्यन्ति वै तात प्रसीदति च शङ्करः

tatsaṃbandhācca te rājan sarve devāḥ savāsavāḥ |
tvāṃ namasyanti vai tāta prasīdati ca śaṅkaraḥ

---

1,11.318

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मां विद्धीश्वरगोचराम् ।
संपूज्य देवमीशानं शरण्यं शरणं व्रज

tasmāt sarvaprayatnena māṃ viddhīśvaragocarām |
saṃpūjya devamīśānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ vraja

---

1,11.319

स एवमुक्तो भगवान् देवदेव्या गिरीश्वरः ।
प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्

sa evamukto bhagavān devadevyā girīśvaraḥ |
praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt

---

1,11.320

विस्तरेण महेशानि योगं माहेश्वरं परम् ।
ज्ञानं चैवात्मनो योगं साधनानि प्रचक्ष्व मे

vistareṇa maheśāni yogaṃ māheśvaraṃ param |
jñānaṃ caivātmano yogaṃ sādhanāni pracakṣva me

---

1,11.321

तस्यैतत् परमं ज्ञानमात्मयोगमनुत्तमम् ।
यथावद् व्याजहारेशासाधनानिच विस्तरात्

tasyaitat paramaṃ jñānamātmayogamanuttamam |
yathāvad vyājahāreśāsādhanānica vistarāt

---

1,11.322

निशम्य वदनाम्भोजाद् गिरीन्द्रो लोकपूजितः ।
लोकमातुः परं ज्ञानं योगासक्तो ऽभवत्पुनः

niśamya vadanāmbhojād girīndro lokapūjitaḥ |
lokamātuḥ paraṃ jñānaṃ yogāsakto 'bhavatpunaḥ

---

1,11.323

प्रददौ च महेशाय पार्वतीं भाग्यगौरवात् ।
नियोगाद् ब्रह्मणः साध्वीं देवानां चैव संनिधौ

pradadau ca maheśāya pārvatīṃ bhāgyagauravāt |
niyogād brahmaṇaḥ sādhvīṃ devānāṃ caiva saṃnidhau

---

1,11.324

य इमं पठते ऽध्यायं देव्या माहात्म्यकीर्तनम् ।
शिवस्य संनिधौ भक्त्या सुचिस्तद्भावभावितः

ya imaṃ paṭhate 'dhyāyaṃ devyā māhātmyakīrtanam |
śivasya saṃnidhau bhaktyā sucistadbhāvabhāvitaḥ

---

1,11.325

सर्वपापविनिर्मुक्तो दिव्ययोगसमन्वितः ।
उल्लङ्घ्य ब्रह्मणो लोकन्देव्याः स्थानमवाप्नुयात्

sarvapāpavinirmukto divyayogasamanvitaḥ |
ullaṅghya brahmaṇo lokandevyāḥ sthānamavāpnuyāt

---

1,11.326

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं ब्राह्मणानां समीपतः ।
देव्याः समाहितमनाः सर्वपापैः प्रमुच्यते

yaścaitat paṭhate stotraṃ brāhmaṇānāṃ samīpataḥ |
devyāḥ samāhitamanāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

---

1,11.327

नाम्नामष्टसहस्त्रं तु देव्या यत् समुदीरितम् ।
ज्ञात्वारऽकमण्डलगतां संभाव्य परमेश्वरीम्

nāmnāmaṣṭasahastraṃ tu devyā yat samudīritam |
jñātvār'kamaṇḍalagatāṃ saṃbhāvya parameśvarīm

---

1,11.328

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्भक्तियोगसमन्वितः ।
संस्मरन् परमं भावं देव्या माहेश्वरं परम्

abhyarcya gandhapuṣpādyairbhaktiyogasamanvitaḥ |
saṃsmaran paramaṃ bhāvaṃ devyā māheśvaraṃ param

---

1,11.329

अनन्यमानसो नित्यं जपेदामरणाद् द्विजः ।
सो ऽन्तकाले स्मृतिं लब्ध्वापरं ब्रह्माधिगच्छति

ananyamānaso nityaṃ japedāmaraṇād dvijaḥ |
so 'ntakāle smṛtiṃ labdhvāparaṃ brahmādhigacchati

---

1,11.330

अथवा जायते विप्रो ब्राह्मणानां कुले शुचौ ।
पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्य सः

athavā jāyate vipro brāhmaṇānāṃ kule śucau |
pūrvasaṃskāramāhātmyād brahmavidyāmavāpya saḥ

---

1,11.331

संप्राप्य योगं परमं दिव्यं तत् पारमेश्वरम् ।
शान्तः सर्वगातो भूत्वा शिवसायुज्यमानप्नुयात्

saṃprāpya yogaṃ paramaṃ divyaṃ tat pārameśvaram |
śāntaḥ sarvagāto bhūtvā śivasāyujyamānapnuyāt

---

1,11.332

प्रत्येकं चाथ नामानि जुहुयात् सवनत्रयम् ।
पूतनादिकृतैर्देषैर्ग्रहदोषैश्च मुच्यते

pratyekaṃ cātha nāmāni juhuyāt savanatrayam |
pūtanādikṛtairdeṣairgrahadoṣaiśca mucyate

---

1,11.333

जपेद् वाहरहर्नित्यं संवत्सरमतन्द्रितः ।
श्रीकामः पार्वतीं देवीं पूजयित्वा विधानतः

japed vāharaharnityaṃ saṃvatsaramatandritaḥ |
śrīkāmaḥ pārvatīṃ devīṃ pūjayitvā vidhānataḥ

---

1,11.334

संपूज्य पार्श्वतः शंभुं त्रिनेत्रं भक्तिसंयुतः ।
लभते महतीं लक्ष्मीं महादेवप्रसादतः

saṃpūjya pārśvataḥ śaṃbhuṃ trinetraṃ bhaktisaṃyutaḥ |
labhate mahatīṃ lakṣmīṃ mahādevaprasādataḥ

---

1,11.335

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जप्तव्यं हि द्विजातिभिः ।
सर्वपापानोदार्थं देव्या नाम सहस्त्रकम्

tasmāt sarvaprayatnena japtavyaṃ hi dvijātibhiḥ |
sarvapāpānodārthaṃ devyā nāma sahastrakam

---

1,11.336

प्रसङ्गात् कथितं विप्रा देव्या माहात्म्यमुत्तमम् ।
अतः परं प्रजासर्गं भृग्वादीनां निबोधत

prasaṅgāt kathitaṃ viprā devyā māhātmyamuttamam |
ataḥ paraṃ prajāsargaṃ bhṛgvādīnāṃ nibodhata