2. Kūrma Purāṇa (part 2 of 2)

1,47.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।
संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣaṭcatvāriśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca jambūdvīpasya vistārād dviguṇena samantataḥ |
saṃveṣṭayitvā kṣārodaṃ plakṣadvīpo vyavasthitaḥ

---

1,47.2

प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः ।
ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः

plakṣadvīpe ca viprendrāḥ saptāsan kulaparvatāḥ |
ṛjvāyatāḥ suparvāṇaḥ siddhasaṅghaniṣevitāḥ

---

1,47.3

गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते ।
नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा ।
वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः

gomedaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyaścandra ucyate |
nārādo dundubhiścaiva somaśca ṛṣabhastathā |
vaibhrājaḥ saptamaḥ prokto brahmaṇo 'tyantavallabhaḥ

---

1,47.4

तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः ।
उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्

tatra devarṣigandharvaiḥ siddhaiśca bhagavānajaḥ |
upāsyate sa viśvātmā sākṣī sarvasya viśvasṛk

---

1,47.5

तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च ।
न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन

teṣu puṇyā janapadā nādhayo vyādhayo na ca |
na tatra pāpakartāraḥ puruṣā vā kathañcana

---

1,47.6

तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः ।
तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहपुपासते

teṣāṃ nadyaśca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ |
tāsu brahmarṣayo nityaṃ pitāmahapupāsate

---

1,47.7

अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता ।
अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः

anutaptā śikhī caiva vipāpā tridivā kṛtā |
amṛtā sukṛtā caiva nāmataḥ parikīrtitāḥ

---

1,47.8

क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि ।
न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः

kṣudranadyastvasaṃkhyātāḥ sarāṃsi subahūnyapi |
na caiteṣu yugāvasthā puruṣā vai cirāyuṣaḥ

---

1,47.9

आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा ।
ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः

āryakāḥ kuravāścaiva vidaśā bhāvinastathā |
brahmakṣatriyaviṭśūdrāstasmin dvīpe prakīrtitāḥ

---

1,47.10

इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः ।
तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः

ijyate bhagavān somo varṇaistatra nivāsibhiḥ |
teṣāṃ ca somasāyujyaṃ sārūpyaṃ munipuṅgavāḥ

---

1,47.11

सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः ।
पञ्चवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति च निरामयाः

sarve dharmaparā nityaṃ nityaṃ muditamānasāḥ |
pañcavarṣasahastrāṇi jīvanti ca nirāmayāḥ

---

1,47.12

प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः ।
संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः

plakṣadvīpapramāṇaṃ tu dviguṇena samantataḥ |
saṃveṣṭyekṣurasāmbhodhiṃ śālmaliḥ saṃvyavasthitaḥ

---

1,47.13

सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः ।
ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः

sapta varṣāṇi tatrāpi saptaiva kulaparvatāḥ |
ṛjvāyatāḥ suparvāṇaḥ sapta nadyaśca suvratāḥ

---

1,47.14

कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः ।
द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः

kumudaśconnataścaiva tṛtīyaśca balāhakaḥ |
droṇaḥ kaṅkastu mahiṣaḥ kakudvān sapta parvatāḥ

---

1,47.15

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी ।
निवृत्तिश्चैति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम्

yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī |
nivṛttiścaiti tā nadyaḥ smṛtā pāpaharā nṛṇām

---

1,47.16

न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः ।
न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः

na teṣu vidyate lobhaḥ krodho vā dvijasattamāḥ |
na caivāsti yugāvasthā janā jīvantyanāmayāḥ

---

1,47.17

यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् ।
तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता

yajanti satataṃ tatra varṇā vāyuṃ sanātanam |
teṣāṃ tasyātha sāyujyaṃ sārūpyaṃ ca salokatā

---

1,47.18

कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा ।
पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः

kapilā brāhmaṇāḥ proktā rājānaścāruṇāstathā |
pītā vaiśyāḥ smṛtāḥ kṛṣṇā dvīpe 'smin vṛṣalā dvijāḥ

---

1,47.19

शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।
संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः

śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ |
saṃveṣṭya tu surodābdhiṃ kuśadvīpo vyavasthitaḥ

---

1,47.20

विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा ।
कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः

vidrumaścaiva hemaśca dyutimān puṣpavāṃstathā |
kuśeśayo hariścātha mandaraḥ sapta parvatāḥ

---

1,47.21

धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा ।
विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः

dhutapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatā tathā |
vidyudambhā mahī ceti nadyastatra jalāvahāḥ

---

1,47.22

अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः ।
तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते

anyāśca śataśoviprā nadyo maṇijalāḥ śubhāḥ |
tāsu brahmāṇamīśānaṃ devādyāḥ paryupāsate

---

1,47.23

ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा ।
वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः

brāhmaṇā draviṇo viprāḥ kṣatriyāḥ śuṣmiṇastathā |
vaiśyāḥ snehāstu mandehāḥ śūdrāstatra prakīrtitāḥ

---

1,47.24

सर्वे विज्ञानसंपन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः

sarve vijñānasaṃpannā maitrādiguṇasaṃyutāḥ |
yathoktakāriṇaḥ sarve sarve bhūtahite ratāḥ

---

1,47.25

यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता

yajanti vividhairyajñairbrahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
teṣāṃ ca brahmasāyujyaṃ sārūpyaṃ ca salokatā

---

1,47.26

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।
क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्

kuśadvīpasya vistārād dviguṇena samantataḥ |
krauñcadvīpastato viprā veṣṭayitvā ghṛtodadhim

---

1,47.27

क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः ।
देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च ।
नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः

krauñco vāmanakaścaiva tṛtīyaścāndhakārakaḥ |
devāvṛcca vivindaśca puṇḍarīkastathaiva ca |
nāmnā ca saptamaḥ proktaḥ parvato dundubhisvanaḥ

---

1,47.28

गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ।
ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः

gaurī kumudvitī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā |
khyātiśca puṇḍarīkāca nadyaḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ

---

1,47.29

पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyāstiṣyāstasya krameṇa vai |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva dvijottamāḥ

---

1,47.30

अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः ।
व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः

arcayanti mahādevaṃ yajñadānasamādhibhiḥ |
vratopavāsairvividhairhemaiḥ svādhyāyatarpaṇaiḥ

---

1,47.31

तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् ।
सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः

teṣāṃ vai rudrasāyujyaṃ sārūpyaṃ cātidurlabham |
salokatā ca sāmīpyaṃ jāyate tatprasādataḥ

---

1,47.32

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।
शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम्

krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena samantataḥ |
śākadvīpaḥ sthito viprā āveṣṭya dadhisāgaram

---

1,47.33

उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा ।
आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः

udayo raivataścaiva śyāmāko 'stagiristathā |
āmbikeyastathā ramyaḥ keśarī ceti parvatāḥ

---

1,47.34

सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा ।
इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः

sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā tathā |
ikṣukā dhenukā caiva gabhastiśceti nimnagāḥ

---

1,47.35

आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः ।
अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

āsāṃ pibantaḥ salilaṃ jīvante tatra mānavāḥ |
anāmayā hyaśokāśca rāgadveṣavivarjitāḥ

---

1,47.36

मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु

magāśca magadhāścaiva mānavā mandagāstathā |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścātra krameṇa tu

---

1,47.37

यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् ।
व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम्

yajanti satataṃ devaṃ sarvalokaikasākṣiṇam |
vratopavāsairvividhairdevadevaṃ divākaram

---

1,47.38

तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता ।
सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः

teṣāṃ sūryeṇa sāyujyaṃ sāmīpyaṃ ca sarūpatā |
salokatā ca viprendrā jāyate tatprasādataḥ

---

1,47.39

शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः ।
श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः

śākadvīpaṃ samāvṛtya kṣīrodaḥ sāgaraḥ sthitaḥ |
śvetadvīpaśca tanmadhye nārāyaṇaparāyaṇāḥ

---

1,47.40

तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः ।
श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः

tatra puṇyā janapadā nānāścaryasamanvitāḥ |
śvetāstatra narā nityaṃ jāyante viṣṇutatparāḥ

---

1,47.41

नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च ।
क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः

nādhayo vyādhayastatra jarāmṛtyubhayaṃ na ca |
krodhalobhavinirmuktā māyāmātsaryavarjitāḥ

---

1,47.42

नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः ।
नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः

nityapuṣṭā nirātaṅkā nityānandāśca bhoginaḥ |
nārāyaṇaparāḥ sarve nārāyaṇaparāyaṇāḥ

---

1,47.43

केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः ।
केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे

kecid dhyānaparā nityaṃ yoginaḥ saṃyatendriyāḥ |
kecijjapanti tapyanti kecid vijñānino 'pare

---

1,47.44

अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः ।
ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्

anye nirbojayogena brahmabhāvena bhāvitāḥ |
dhyāyanti tat paraṃ vyoma vāsudevaṃ paraṃ padam

---

1,47.45

एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे ।
पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णवाख्यं तमसः परं

ekāntino nirālambā mahābhāgavatāḥ pare |
paśyanti paramaṃ brahma viṣṇavākhyaṃ tamasaḥ paraṃ

---

1,47.46

सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः ।
सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः

sarve caturbhujākārāḥ śaṅkhacakragadādharāḥ |
supītavāsasaḥ sarve śrīvatsāṅkitavakṣasaḥ

---

1,47.47

अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः ।
स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः

anye maheśvaraparāstripuṇḍrāṅkitamastakāḥ |
svayogodbhūtakiraṇā mahāgaruḍavāhanāḥ

---

1,47.48

सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः ।
वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः

sarvaśaktisamāyuktā nityānandāśca nirmalāḥ |
vasanti tatra puruṣā viṣṇorantaracāriṇaḥ

---

1,47.49

तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् ।
नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्

tatra nārāyaṇasyānyad durgamaṃ duratikramam |
nārāyaṇaṃ nāma puraṃ vyāsādyairupaśobhitam

---

1,47.50

हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् ।
प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् ।
हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्

hemaprākārasaṃsuktaṃ sphāṭikairmaṇḍapairyutam |
prabhāsahastrakalilaṃ durādharṣaṃ suśobhanam |
harmyaprākārasaṃyuktamaṭṭālakasamākulam

---

1,47.51

हेमगोपुरसाहस्त्रैर्नानारत्नोपशोभितैः ।
शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्

hemagopurasāhastrairnānāratnopaśobhitaiḥ |
śubhrāstaraṇasaṃyuktaṃ vicitraiḥ samalaṅkṛtam

---

1,47.52

नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभीश्च शोभितम् ।
सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्

nandanairvividhākāraiḥ stravantībhīśca śobhitam |
sarobhiḥ sarvato yuktaṃ vīṇāveṇunināditam

---

1,47.53

पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् ।
वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः

patākābhirvicitrābhiranekābhiśca śobhitam |
vīthībhiḥ sarvato yuktaṃ sopānai ratnabhūṣitaiḥ

---

1,47.54

नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।
चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्

nārīśatasahastrāḍhyaṃ divyagoyasamanvitam |
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam |
caturdvāramanaupamyamagamyaṃ devavidviṣām

---

1,47.55

तत्र तत्राप्सरः सङ्धैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम् ।
नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः

tatra tatrāpsaraḥ saṅdhairnṛtyadbhirupaśobhitam |
nānāgītavidhānajñairdevānāmapi durlabhaiḥ

---

1,47.56

नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः ।
प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः

nānāvilāsasaṃpannaiḥ kāmukairatikomalaiḥ |
prabhūtacandravadanairnūpurārāvasaṃyutaiḥ

---

1,47.57

ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः ।
अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः

īṣatsmitaiḥ subimboṣṭhairbālamugdhamṛgekṣaṇaiḥ |
aśeṣavibhavopetairbhūṣitaistanumadhyamaiḥ

---

1,47.58

सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः ।
संलापालापकुशलैर्दिव्याभरणभूषैतैः

surājahaṃsacalanaiḥ suveṣairmadhurasvanaiḥ |
saṃlāpālāpakuśalairdivyābharaṇabhūṣaitaiḥ

---

1,47.59

स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः ।
नानावर्णविचित्राङ्गैर्नानाभोगरतिप्रियैः

stanabhāravinamraiśca madaghūrṇitalocanaiḥ |
nānāvarṇavicitrāṅgairnānābhogaratipriyaiḥ

---

1,47.60

प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् ।
असंख्येयगुणं शुद्धमागम्यं त्रिदशैरपि

praphullakusumodyānairitaścetaśca śobhitam |
asaṃkhyeyaguṇaṃ śuddhamāgamyaṃ tridaśairapi

---

1,47.61

श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः ।
तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्

śrīmatpavitraṃ devasya śrīpateramitaujasaḥ |
tasya madhye 'titejaskamuccaprākāratoraṇam

---

1,47.62

स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् ।
तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः ।
शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः

sthānaṃ pad vaiṣṇavaṃ divyaṃ yogināmapi durlabham |
tanmadhye bhagavānekaḥ puṇḍarīkadaladyutiḥ |
śete 'śeṣajagatsūtiḥ śeṣāhiśayane hariḥ

---

1,47.63

विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः ।
स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम्

vicintyamāno yogīndraiḥ sanandanapurogamaiḥ |
svātmānandāmṛtaṃ pītvā paraṃ tat tamasaḥ param

---

1,47.64

सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः ।
क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः

supītavasano 'nanto mahāmāyo mahābhujaḥ |
kṣīrodakanyayā nityaṃ gṛhītacaraṇadvayaḥ

---

1,47.65

सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया ।
समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम्

sā ca devī jagadvandyā pādamūle haripriyā |
samāste tanmanā nityaṃ pītvā nārāyaṇāmṛtam

---

1,47.66

न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः ।
वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्

na tatrādhārmikā yānti na ca devāntarāśrayāḥ |
vaikuṇṭhaṃ nāma tat sthānaṃ tridaśairapi vanditam

---

1,47.67

न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे ।
एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्

na me 'tra bhavati prajñā kṛtsnaśastannirūpaṇe |
etāvacchakyate vaktuṃ nārāyaṇapuraṃ hi tat

---

1,47.68

स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः ।
शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्

sa eva paramaṃ brahma vāsudevaḥ sanātanaḥ |
śete nārāyaṇaḥ śrīmān māyayā mohayañjagat

---

1,47.69

नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् ।
तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः

nārāyaṇādidaṃ jātaṃ tasminneva vyavasthitam |
tamevābhyeti kalpānte sa eva paramā gatiḥ

1,48.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः ।
क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhstryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptacatvāriṃśodhyāyaḥ sūta uvāca śākadvīpasya vistārād dviguṇena vyavasthitaḥ |
kṣīrārṇavaṃ samāśritya dvīpaḥ puṣkarasaṃvṛtaḥ

---

1,48.2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः ।
योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

eka evātra viprendrāḥ parvato mānasottaraḥ |
yojanānāṃ sahastrāṇi sārdhaṃ pañcāśaducchritaḥ |
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

---

1,48.3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः ।
एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

sa eva dvīpaḥ paścārdhe mānasottarasaṃjñitaḥ |
eka eva mahāsānuḥ saṃniveśād dvidhā kṛtaḥ

---

1,48.4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ।
अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।
महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau |
aparau mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau |
mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ dhātakīkhaṇḍameva ca

---

1,48.5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ।
तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ |
tasmin dvīpe mahāvṛkṣo nyagrodho 'marapūjitaḥ

---

1,48.6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः ।
तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

tasmin nivasati brahmā viśvātmā viśvabhāvanaḥ |
tatraiva muniśārdūlāḥ śivanārāyaṇālayaḥ

---

1,48.7

वसत्यत्र महादेवो हरोरऽद्धहरिरव्ययः ।
संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः ।
गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

vasatyatra mahādevo haror'ddhahariravyayaḥ |
saṃpūjyamāno brahmādyaiḥ kumārādyaiśca yogibhiḥ |
gandharvaiḥ kinnarairyakṣairīśvaraḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ

---

1,48.8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः ।
निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

svasthāstatra prajāḥ sarvā brahmaṇā sadṛśatviṣaḥ |
nirāmayā viśokāśca rāgadveṣavivarjitāḥ

---

1,48.9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ।
न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

satyānṛte na tatrāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ |
na varṇāśramadharmāśca na nadyo na ca parvatāḥ

---

1,48.10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् ।
स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

pareṇa puṣkarasyātha sthito mahān |
svādūdakasamudrastu samantād dvijasattamāḥ

---

1,48.11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ |
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caiva śilopamā

---

1,48.12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

tasyāḥ pareṇa śailastu maryādātmātmamaṇḍalaḥ |
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

---

1,48.13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।
तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

yojanānāṃ sahastrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ |
tāvāneva ca vistāro lokāloko mahāgiriḥ

---

1,48.14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् ।
तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

samāvṛtya tu taṃ śailaṃ sarvato vai tamaḥ sthitam |
tamaścāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam

---

1,48.15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः ।
ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

etai sapta mahālokāḥ pātālāḥ saptakīrtitāḥ |
brahmāṇḍasyaiṣa vistāraḥ saṃkṣepeṇa mayoditaḥ

---

1,48.16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः ।
सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahastraśaḥ |
sarvagatvāt pradhānasya kāraṇasyāvyayātmanaḥ

---

1,48.17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश ।
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

aṇḍeṣveteṣu sarveṣu bhuvanāni caturdaśa |
tatra tatra caturvaktrā rudrā nārāyaṇādayaḥ

---

1,48.18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् ।
समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

daśottaramathaikaikamaṇḍāvaraṇasaptakam |
samantāt saṃsthitaṃ viprā yatra yānti manīṣiṇaḥ

---

1,48.19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् ।
अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

anantamekamavyaktanādinidhanaṃ mahat |
atītya vartate sarvaṃ jagat prakṛtirakṣaram

---

1,48.20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

anantatvamanantasya yataḥ saṃkhyā na vidyate |
tadavyaktamiti jñeyaṃ tad brahma paramaṃ padam

---

1,48.21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते ।
तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

ananta eṣa sarvatra sarvasthāneṣu paṭhyate |
tasya pūrvaṃ mayāpyuktaṃ yattanmāhātmyamavyayam

---

1,48.22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते ।
भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले ।
अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

gataḥ sa eṣa sarvatra sarvasthāneṣu vartate |
bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale |
arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saśayaḥ

---

1,48.23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः ।
अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

tathā tamasi sattve ca eṣa eva mahādyutiḥ |
anekadhā vibhaktāṅgaḥ krīḍate puruṣottamaḥ

---

1,48.24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् ।
अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

maheśvaraḥ paro 'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam |
aṇḍād brahmā samutpannastena sṛṣṭamidaṃ jagat

1,49.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु ।
तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi tu |
tāni tvaṃ kathayāsmākaṃ vyāsāṃśca dvāpare yuge

---

1,49.2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः ।
तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

vedaśākhāpraṇayanaṃ devadevasya dhīmataḥ |
tathāvatārān dharmārthamīśānasya kalau yuge

---

1,49.3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै ।
एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

kiyanto devadevasya śiṣyāḥ kaliyugeṣu vai |
etat sarvaṃ samāsena sūta vaktumihārhasi

---

1,49.4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः ।
उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

sūta uvāca manuḥ svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ tataḥ svārociṣo manuḥ |
uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

---

1,49.5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः ।
वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ṣaḍete manavo 'tītāḥ sāṃprataṃ tu raveḥ sutaḥ |
vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram

---

1,49.6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया ।
अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāvantaraṃ mayā |
ata ūrdhvaṃ nibodhadhvaṃ manoḥ svārociṣasya tu

---

1,49.7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे ।
विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

pārāvatāśca tuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare |
vipaścinnāma devendro babhūvāsurasūdanaḥ

---

1,49.8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा ।
तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ūrjastambhastathā prāṇo dānto 'tha vṛṣabhastathā |
timiraścārvarīvāṃśca sapta saptarṣayo 'bhavan

---

1,49.9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु ।
द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

caitrakiṃpuruṣādyāśca sutāḥ svārociṣasya tu |
dvitīyamatadākhyātamantaraṃ śṛṇu cottaram

---

1,49.10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः ।
सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

tṛtīye 'pyantare viprā uttamo nāma vai manuḥ |
suśāntistatra devendro babhūvāmitrakarṣaṇaḥ

---

1,49.11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः ।
वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

sudhāmānastathā satyāḥ śivāścātha pratardanāḥ |
vaśavartinaśca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ

---

1,49.12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा ।
सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

rajordhvaścordhvabāhuśca sabalaścānayastathā |
sutapāḥ śukra ityete sapta saptarṣayo 'bhavan

---

1,49.13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा ।
सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

tāmasasyāntare devāḥ surā vāharayastathā |
satyāśca sudhiyaścaiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ

---

1,49.14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः ।
बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

śibirindrastathaivāsīcchatayajñopalakṣaṇaḥ |
babhūva śaṅkare bhakto mahādevārcane rataḥ

---

1,49.15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा ।
पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitrognirvanakastathā |
pīvarastvṛṣayo hyete sapta tatrāpi cāntare

---

1,49.16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः ।
मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

pañcame cāpi viprendrā raivato nāma nāmataḥ |
manurvasuśca tatrendro babhūvāsuramardanaḥ

---

1,49.17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः ।
एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ svacchamedhasaḥ |
ete devagaṇāstatra caturdaśa caturdaśa

---

1,49.18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च ।
वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ।
एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

hiraṇyaromā vedaśrīrūrdhvabāhustathaiva ca |
vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ |
ete saptarṣayo viprāstatrāsan raivate 'ntare

---

1,49.19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा ।
प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaścottamaśca tāmaso raivatastathā |
priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

---

1,49.20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः ।
मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

ṣaṣṭhe manvantare cāsīccākṣuṣastu manurdvijāḥ |
manojavastathaivendro devānapi nibodhataḥ

---

1,49.21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः ।
महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

ādyāḥ prasūtā bhāvyāśca pṛthugāśca divaukasaḥ |
mahānubhāvā lekhyāśca pañcaite hyaṣṭakā gaṇāḥ

---

1,49.22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः ।
अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

sumedhā virajāścaiva haviṣmānuttamo madhuḥ |
atināmā sahiṣṇuśca saptāsannṛṣayaḥ śubhāḥ

---

1,49.23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः ।
मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

vivasvataḥ suto viprāḥ śrāddhadevo mahādyutiḥ |
manuḥ sa vartate dhīmān sāṃprataṃ saptame 'ntare

---

1,49.24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः ।
पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

ādityā vasavo rudrā devāstatra marudgaṇāḥ |
purandarastathaivendro babhūva paravīrahā

---

1,49.25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः ।
विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

vasiṣṭhaḥ kaśyapaścātrirjamadagniśca gautamaḥ |
viśvāmitro bharadvājaḥ sapta saptarṣayo 'bhavan

---

1,49.26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ ।
तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

viṣṇuśaktiranaupamyā sattvodriktā sthitā sthitau |
tadaṃśabhūtā rājānaḥ sarve ca tridivaukasaḥ

---

1,49.27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः ।
रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamākūtyāṃ mānasaḥ sutaḥ |
ruceḥ prajāpateryajñastadaṃśenābhavad dvijāḥ

---

1,49.28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे ।
तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

tataḥ punarasau devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare |
tuṣitāyāṃ samutpannastuṣitaiḥ saha daivataiḥ

---

1,49.29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः ।
सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

auttame 'pyantare viṣṇuḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ |
satyāyāmabhavat satyaḥ satyarūpo janārdanaḥ

---

1,49.30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि ।
हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punareva hi |
haryāyāṃ haribhirdevairharirevābhavaddhariḥ

---

1,49.31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् ।
संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

raivate 'pyantare caiva saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat |
saṃbhūto mānasaiḥ sārdhaṃ devaiḥ saha mahādyutiḥ

---

1,49.32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ।
विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

cākṣuṣe 'pyantare caiva vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ |
vikuṇṭhāyāmasau jajñe vaikuṇṭhairdaivataiḥ saha

---

1,49.33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे ।
वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

manvantare 'tra saṃprāpte tathā vaivasvate 'ntare |
vāmanaḥ kaśyapād viṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha

---

1,49.34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना ।
पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

tribhiḥ kramairimāṃllokāñjitvā yena mahātmanā |
purandarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam

---

1,49.35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै ।
सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ityetāstanavastasya sapta manvantareṣu vai |
sapta caivābhavan viprā yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

---

1,49.36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना ।
तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

yasmād viṣṭamidaṃ kṛtsnaṃ vāmanena mahātmanā |
tasmāt sa vai smṛto viṣṇurviśerdhātoḥ praveśanāt

---

1,49.37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः ।
भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

eṣa sarvaṃ sṛjatyādau pāti hanti ca keśavaḥ |
bhūtāntarātmā bhagavān nārāyaṇa iti śrutiḥ

---

1,49.38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ।
चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

ekāṃśena jagat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ |
caturdhā saṃsthito vyāpī saguṇo nirguṇo 'pi ca

---

1,49.39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला ।
वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ekā bhagavato mūrtirjñānarūpā śivāmalā |
vāsudevābhidhānā sā guṇātītā suniṣkalā

---

1,49.40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता ।
निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

dvitīyā kālasaṃjñānyā tāmasī śeṣasaṃjñitā |
nihanti sakalaṃ cānte vaiṣṇavī paramā tanuḥ

---

1,49.41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता ।
जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

sattvodriktā tathaivānyā pradyumneti ca saṃjñitā |
jagat sthāpayate sarvaṃ sa viṣṇuḥ prakṛtirdhruvā

---

1,49.42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता ।
राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

caturtho vāsudevasya mūrtirbrāhmīti saṃjñitā |
rājasī cāniruddhākhyā pradyumnaḥ sṛṣṭikārikā

---

1,49.43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः ।
नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

yaḥ svapityakhilaṃ bhūtvā pradyumnena saha prabhuḥ |
nārāyaṇākhyo brahmāsau prijāsargaṃ karoti saḥ

---

1,49.44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः ।
तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

yā sā nārāyaṇatanuḥ pradyumnākhyā munīśvarāḥ |
tayā saṃmohayed viśvaṃ sadevāsuramānuṣam

---

1,49.45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता ।
वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

saiva sarvajagatsūtiḥ prakṛtiḥ parikīrtitā |
vāsudevo hyanantātmā kevalo nirguṇo hariḥ

---

1,49.46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् ।
वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

pradhānaṃ puruṣaḥ kālastattvatrayamanuttamam |
vāsudevātmakaṃ nityametad vijñāya mucyate

---

1,49.47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः ।
बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

ekaṃ cedaṃ catuṣpādaṃ caturdhā punaracyutaḥ |
bibheda vāsudevo 'sau pradyumno hariravyayaḥ

---

1,49.48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् ।
अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

kṛṣṇadvaipāyano vyāso viṣṇurnārāyaṇaḥ svayam |
apāntaratamāḥ pūrvaṃ svecchayā hyabhavaddhariḥ

---

1,49.49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |
eko 'yaṃ veda bhagavān vyāso nārāyaṇaḥ prabhuḥ

---

1,49.50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः ।
एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

ityetad viṣṇumāhātmyamuktaṃ vo munipuṅgavāḥ |
etat satyaṃ punaḥ satyamevaṃ jñātvā na muhyati

1,50.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः ।
द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekonapañcāśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca asmin manvantare pūrvaṃ vartamāne mahān vibhuḥ |
dvāpare prathame vyāso manuḥ svāyaṃbhuvo mataḥ

---

1,50.2

बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः ।
द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

bibheda bahudhā vedaṃ niyogād brahmaṇaḥ prabhoḥ |
dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ

---

1,50.3

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः ।
सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः

tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe syād bṛhaspatiḥ |
savitā pañcame vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyuḥ prakīrtitaḥ

---

1,50.4

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः ।
सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaścāṣṭame mataḥ |
sārasvataśca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ

---

1,50.5

एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः ।
त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे

ekādaśe tu trivṛṣaḥ śatatejāstataḥ paraḥ |
trayodaśe tathā dharmastarakṣustu caturdaśe

---

1,50.6

त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।
कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः

tryāruṇirvai pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ |
kṛtañjayaḥ saptadaśe hyaṣṭādaśe ṛtañjayaḥ

---

1,50.7

ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः ।
राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः

tato vyāso bharadvājastasmādūrdhvaṃ tu gautamaḥ |
rājaśravāścaikaviṃśastasmācchuṣmāyaṇaḥ paraḥ

---

1,50.8

तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः ।
पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः

tṛṇabindustrayoviṃśe vālmīkistatparaḥ smṛtaḥ |
pañcaviśe tathā śaktiḥ ṣaḍviṃśe tu parāśaraḥ

---

1,50.9

सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः ।
अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः ।
पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्

saptaviṃśe tathā vyāso jātūkarṇo mahāmuniḥ |
aṣṭāviṃśe punaḥ prāpte hyasmin vai dvāpare dvijāḥ |
parāśarasuto vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bhavat

---

1,50.10

स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः ।
पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः

sa eva sarvavedānāṃ purāṇānāṃ pradarśakaḥ |
pārāśaryo mahāyogī kṛṣṇadvaipāyano hariḥ

---

1,50.11

आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् ।
तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः

ārādhya devamīśānaṃ dṛṣṭvā sāmbaṃ trilocanam |
tatprasādādasau vyāsaṃ vedānāmakarot prabhuḥ

---

1,50.12

अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् ।
जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च ।
पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः

atha śiṣyān prijagrāha caturo vedapāragān |
jaiminiṃ ca sumantuṃ ca vaiśampāyanameva ca |
pailaṃ teṣāṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ māṃ mahāmuniḥ

---

1,50.13

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः ।
यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च

ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ |
yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca

---

1,50.14

जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत ।
तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।
इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्

jaiminiṃ sāmavedasya śrāvakaṃ sonvapadyata |
tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamam |
itihāsapurāṇāni pravaktuṃ māmayojayat

---

1,50.15

एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् ।
चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्

eka āsīdyajurvedastaṃ caturdhā vyakalpayat |
cāturhetramabhūd yasmiṃstena yajñamathākarot

---

1,50.16

आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः ।
औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

ādhvaryavaṃ yajurbhiḥ syādṛgbhirhetraṃ dvijottamāḥ |
audgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ

---

1,50.17

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः ।
यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān prabhuḥ |
yajūṃṣi ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca sāmabhiḥ

---

1,50.18

एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा ।
शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्

ekaviṃśatibhedena ṛgvedaṃ kṛtavān purā |
śākhānāṃ tu śatenaiva yajurvedamathākarot

---

1,50.19

सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः ।
अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु

sāmavedaṃ sahastreṇa śākhānāṃ prabibheda saḥ |
atharvāṇamatho vedaṃ bibheda navakena tu

---

1,50.20

भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः ।
सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्

bhedairaṣṭādaśairvyāsaḥ purāṇaṃ kṛtavān prabhuḥ |
so 'yamekaścatuṣpādo vedaḥ pūrvaṃ purātanāt

---

1,50.21

ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः ।
वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः

oṅkāro brahmaṇo jātaḥ sarvadoṣaviśodhanaḥ |
vedavedyo hi bhagavān vāsudevaḥ sanātanaḥ

---

1,50.22

स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् ।
एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्

sa gīyate paro vede yo vedainaṃ sa vedavit |
etat parataraṃ brahma jyotirānandamuttamam

---

1,50.23

वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् ।
वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः

vedavākyoditaṃ tattvaṃ vāsudevaḥ paraṃ padam |
vedavedyamimaṃ vetti vedaṃ vedaparo muniḥ

---

1,50.24

अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः ।
स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः ।
स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते

avedaṃ paramaṃ vetti vedaniṣṭhaḥ sadeśvaraḥ |
sa vedavedyo bhagavān vedamūrtirmaheśvaraḥ |
sa eva vedo vedyaśca tamevāśritya mucyate

---

1,50.25

इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् ।
अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः

ityedakṣaraṃ vedyamoṅkāraṃ vedamavyayam |
avedaṃ ca vijānāti pārāśaryo mahāmuniḥ

1,51.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु ।
महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcāśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vedavyāsāvatārāṇi dvāpare kathitāni tu |
mahādevāvatārāṇi kalau śṛṇuta suvratāḥ

---

1,51.2

आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः ।
नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे

ādye kaliyuge śveto devadevo mahādyutiḥ |
nāmnā hitāya viprāṇāmabhūd vaivasvate 'ntare

---

1,51.3

हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे ।
तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः

himavacchikhare ramye chagale parvatottame |
tasya śiṣyāḥ śikhāyuktā vabhūvuramitaprabhāḥ

---

1,51.4

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः ।
चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāsyaḥ śvetalohitaḥ |
catvāraste mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ

---

1,51.5

सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा ।
लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे

subhāno damanaścātha suhotraḥ kaṅkaṇastathā |
lokākṣiratha yogīndro jaigīṣavyastu saptame

---

1,51.6

अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः ।
भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः

aṣṭame dadhivāhaḥ syānnavame vṛṣabhaḥ prabhuḥ |
bhṛgustu daśame proktastasmādugraḥ paraḥ smṛtaḥ

---

1,51.7

द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे ।
चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्

dvādaśe 'triḥ samākhyāto balī cātha trayodaśe |
caturdaśe gautamastu vedaśīrṣā tataḥ param

---

1,51.8

गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ ।
जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्

gokarṇaścābhavat tasmād guhāvāsaḥ śikhaṇḍyatha |
jaṭāmālyaṭṭahāsaśca dāruko lāṅgalī kramāt

---

1,51.9

श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् ।
सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः

śvetastathā paraḥ śūlī ḍiṇḍī muṇḍī ca vai kramāt |
sahiṣṇuḥ somaśarmā ca nakulīśo 'ntime prabhuḥ

---

1,51.10

वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः ।
अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः ।
तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः

vaivasvate 'ntare śaṃbhoravatārāstriśūlinaḥ |
aṣṭāviṃśatirākhyātā hyante kaliyuge prabhoḥ |
tīrthe kāyāvatāre syād deveśo nakulīśvaraḥ

---

1,51.11

तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः ।
शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

tatra devādidevasya catvāraḥ sutapodhanāḥ |
śiṣyā babhūvuścānyeṣāṃ pratyekaṃ munipuṅgavāḥ

---

1,51.12

प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः ।
क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्

prasannamanaso dāntā aiśvarīṃ bhaktimāśritāḥ |
krameṇa tān pravakṣyāmi yogino yogavittamān

---

1,51.13

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः ।
दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा ।
विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः

śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāsyaḥ śvetalohitaḥ |
dundubhiḥ śatarūpaśca ṛcīkaḥ ketumāṃstathā |
vikeśaśca viśokaśca viśāpaśśāpanāśanaḥ

---

1,51.14

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः ।
सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः

sumukho durmukhaścaiva durdamo duratikramaḥ |
sanaḥ sanātanaścaiva mukāraśca sanandanaḥ

---

1,51.15

दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः ।
सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च

dālabhyaśca mahāyogī dharmātmano mahaujasaḥ |
sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapātraja eva ca

---

1,51.16

सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः ।
कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः

sārasvatastathā megho ghanavāhaḥ suvāhanaḥ |
kapilaścāsuriścaiva voḍhuḥ pañcaśikho muniḥ

---

1,51.17

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा ।
बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

parāśaraśca gargaśca bhārgavaścāṅgirāstathā |
balabandhurnirāmitraḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ

---

1,51.18

लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः ।
सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च

lambodaraśca lambaśca lāmbākṣo lambakeśakaḥ |
sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyaḥ satyastathaiva ca

---

1,51.19

शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा ।
अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

śudhāmā kāśyapaścaiva vasiṣṭho virajāstathā |
atrirugrastathā caiva śravaṇo 'tha śraviṣṭhakaḥ

---

1,51.20

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः ।
कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ |
kaśyapohyuśanā caiva cyavano 'tha bṛhaspatiḥ

---

1,51.21

उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः ।
वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः

utathyo vāmadevaśca mahākāyo mahānilaḥ |
vācaśravāḥ supīkaśca śyāvāśvaḥ sapathīśvaraḥ

---

1,51.22

हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा ।
सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

hariṇyanābhaḥ kauśalyo lokākṣiḥ kuthumistathā |
sumanturvarcarī vidvān kabandhaḥ kuśikandharaḥ

---

1,51.23

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा ।
भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः

plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā |
bhallāpī madhupiṅgaśca śvetaketustaponidhiḥ

---

1,51.24

उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च ।
शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

uśijo bṛhadukthaśca devalaḥ kapireva ca |
śālihotro 'gniveśyaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ

---

1,51.25

छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः ।
उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः

chagalaḥ kuṇḍakarṇaśca kumbhaścaiva pravāhakaḥ |
ulūko vidyutaścaiva śādvalo hyāśvalāyanaḥ

---

1,51.26

अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च ।
कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च

akṣapādaḥ kumāraśca ulūko vatsa eva ca |
kuśikaścaiva gargaśca mitrako ṛṣya eva ca

---

1,51.27

शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् ।
विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः

śiṣyā ete mahātmānaḥ sarvovarteṣu yoginām |
vimalā brahmabhūyiṣṭhā jñānayogaparāyaṇāḥ

---

1,51.28

कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि ।
योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै

kurvanti cāvatārāṇi brāhmaṇānāṃ hitāya hi |
yogeśvarāṇāmādeśād vedasaṃsthāpanāya vai

---

1,51.29

ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा ।
तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः

ye brāhmaṇāḥ saṃsmaranti namasyanti ca sarvadā |
tarpayantyarcayantyetān brahmavidyāmavāpnuyuḥ

---

1,51.30

इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु ।
भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च

idaṃ vaivasvataṃ proktamantaraṃ vistareṇa tu |
bhaviṣyati ca sāvarṇo dakṣasāvarṇa eva ca

---

1,51.31

दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च ।
द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः ।
भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्

daśamo brahmasāvarṇo dharmasāvarṇa eva ca |
dvādaśo rudrasāvarṇo rocamānastrayodaśaḥ |
bhautyaścaturdaśaḥ prokto bhaviṣyā manavaḥ kramāt

---

1,51.32

अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः ।
भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः

ayaṃ vaḥ kathito hyaṃśaḥ pūrvo nārāyaṇeritaḥ |
bhūtabhavyairvartamānairākhyānairupabṛṃhitaḥ

---

1,51.33

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् ।
स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते

yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi śrāvayed vā dvijottamān |
sa sarvapāpanirmukto brahmaṇā saha modate

---

1,51.34

पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि ।
नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्

paṭhed devālaye snātvā nadītīreṣu caiva hi |
nārāyaṇaṃ namaskṛtya bhāvena puruṣottamam

---

1,51.35

नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने ।
पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

namo devādidevāya devānāṃ paramātmane |
puruṣāya purāṇāya viṣṇave kūrmarūpiṇe

2,1.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः ।
ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekapañcāśo 'dhyāyaḥ uparivibhāgaḥ ṛṣaya ūcuḥ bhavatā kathitaḥ samyak sargaḥ svāyaṃbhuvastataḥ |
brahmāṇḍasyāsya vistāro manvantaraviniścayaḥ

---

2,1.2

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः ।
ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया

tatreśvareśvaro devo varṇibhirdharmatatparaiḥ |
jñānayogaratairnityamārādhyaḥ kathitastvayā

---

2,1.3

तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् ।
ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्

tadvadāśeṣasaṃsāraduḥ khanāśamanuttamam |
jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ yena paśyema tatparam

---

2,1.4

त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो ।
अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः

tvaṃ hi nārāyaṇātsākṣāt kṛṣṇadvaipāyanāt prabho |
avāptākhilavijñānastattvāṃ pṛcchāmahe punaḥ

---

2,1.5

श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् ।
सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे

śrutvā munīnāṃ tad vākyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum |
sūtaḥ paurāṇikaḥ smṛtvā bhāṣituṃ hyupacakrame

---

2,1.6

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् ।
आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते

athāsminnantare vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam |
ājagāma muniśreṣṭhā yatra satraṃ samāsate

---

2,1.7

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् ।
व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः

taṃ dṛṣṭvā vedavidvāṃsaṃ kālameghasamadyutim |
vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ praṇemurdvijapuṅgavāḥ

---

2,1.8

पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः ।
प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्

papāta daṇḍavad bhūmau dṛṣṭvāsau romaharṣaṇaḥ |
pradakṣiṇīkṛtya guruṃ prāñjaliḥ pārśvago 'bhavat

---

2,1.9

पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् ।
समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्

pṛṣṭāste 'nāmayaṃ viprāḥ śaunakādyā mahāmunim |
samāśvāsyāsanaṃ tasmai tadyogyaṃ samakalpayan

---

2,1.10

अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः ।
कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च

athaitānabravīd vākyaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ |
kaccinna tapaso hāniḥ svādhyāyasya śrutasya ca

---

2,1.11

ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् ।
ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि

tataḥ sa sūtaḥ svaguruṃ praṇamyāha mahāmunim |
jñānaṃ tad brahmaviṣayaṃ munīnāṃ vaktumarhasi

---

2,1.12

इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः ।
शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ime hi munayaḥ śāntāstāpasā dharmatatparāḥ |
śuśrūṣā jāyate caiṣāṃ vaktumarhasi tattvataḥ

---

2,1.13

ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् ।
मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा

jñānaṃ vimuktidaṃ divyaṃ yanme sākṣāt tvayoditam |
munīnāṃ vyāhṛtaṃ pūrvaṃ viṣṇunā kūrmarūpiṇā

---

2,1.14

श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः ।
प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्

śrutvā sūtasya vacanaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ |
praṇamya śirasā rudraṃ vacaḥ prāha sukhāvaham

---

2,1.15

व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा ।
सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत

vyāsa uvāca vakṣye devo mahādevaḥ pṛṣṭo yogīśvaraiḥ purā |
sanatkumārapramukhaiḥ svayaṃ yatsamabhāṣata

---

2,1.16

सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः ।
अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्

sanatkumāraḥ sanakastathaiva ca sanandanaḥ |
aṅgirā rudrasahito bhṛguḥ paramadharmavit

---

2,1.17

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः ।
शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः

kaṇādaḥ kapilo yogī vāmadevo mahāmuniḥ |
śukro vasiṣṭho bhagavān sarve saṃyatamānasāḥ

---

2,1.18

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः ।
तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे

parasparaṃ vicāryaite saṃśayāviṣṭacetasaḥ |
taptavantastapo ghoraṃ puṇye badarikāśrame

---

2,1.19

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् ।
नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा

apaśyaṃste mahāyogamṛṣiṃ dharmasutaṃ śucim |
nārāyaṇamanādyantaṃ nareṇa sahitaṃ tadā

---

2,1.20

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः ।
प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्

saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ sarve vedasamudbhavaiḥ |
praṇemurbhaktisaṃyuktā yogino yogavittamam

---

2,1.21

विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् ।
प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः

vijñāya vāñchitaṃ teṣāṃ bhagavānapi sarvavit |
prāha gambhīrayā vācā kimarthaṃ tapyate tapaḥ

---

2,1.22

अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् ।
साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्

abruvan hṛṣṭamanaso viśvātmānaṃ sanātanam |
sākṣānnārāyaṇaṃ devamāgataṃ siddhisūcakam

---

2,1.23

वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः ।
भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्

vayaṃ saṃśayamāpannāḥ sarve vai brahmavādinaḥ |
bhavantamekaṃ śaraṇaṃ prapannāḥ puruṣottamam

---

2,1.24

त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः ।
नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः

tvaṃ hi tad vettha paramaṃ sarvajño bhagavānṛṣiḥ |
nārāyaṇaḥ svayaṃ sākṣāt purāṇo 'vyaktapūruṣaḥ

---

2,1.25

नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर ।
शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि

nahyanyo vidyate vettā tvāmṛte parameśvara |
śuśrūṣāsmākamakhilaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi

---

2,1.26

किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा ।
कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः

kiṃ kāraṇamidaṃ kṛtsnaṃ ko 'nusaṃsarate sadā |
kaścidātmā ca kā muktiḥ saṃsāraḥ kiṃnimittakaḥ

---

2,1.27

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति ।
किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि

kaḥ saṃsārayatīśānaḥ ko vā sarvaṃ prapaśyati |
kiṃ tat parataraṃ brahma sarvaṃ no vaktumarhasi

---

2,1.28

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् ।
विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा

evamukte tu munayaḥ prāpaśyan puruṣottamam |
vihāya tāpasaṃ rūpaṃ saṃsthitaṃ svena tejasā

---

2,1.29

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् ।
श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्

vibhrājamānaṃ vimalaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam |
śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ taptajāmbūnadaprabham

---

2,1.30

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् ।
न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा

śaṅkhacakragadāpāṇiṃ śārṅgahastaṃ śriyāvṛtam |
na dṛṣṭastatkṣaṇādeva narastasyaiva tejasā

---

2,1.31

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः ।
प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः

tadantare mahādevaḥ śaśāṅkāṅkitaśekharaḥ |
prasādābhimukho rudraḥ prādurāsīnmaheśvaraḥ

---

2,1.32

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् ।
तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्

nirīkṣya te jagannāthaṃ trinetraṃ candrabhūṣaṇam |
tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso bhaktyā taṃ parameśvaram

---

2,1.33

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव ।
जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित

jayeśvara mahādeva jaya bhūtapate śiva |
jayāśeṣamunīśāna tapasābhiprapūjita

---

2,1.34

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक ।
जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण

sahasramūrte viśvātman jagadyantrapravartaka |
jayānanta jagajjanmatrāṇasaṃhārakāraṇa

---

2,1.35

सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित ।
जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर

sahasracaraṇeśāna śaṃbho yogīndravandita |
jayāmbikāpate deva namaste parameśvara

---

2,1.36

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः ।
समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा

saṃstuto bhagavānīśastryambako bhaktavatsalaḥ |
samāliṅgya hṛṣīkeśaṃ prāha gambhīrayā girā

---

2,1.37

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः ।
इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत

kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa munīndrā brahmavādinaḥ |
imaṃ samāgatā deśaṃ kiṃ vā kāryaṃ mayācyuta

---

2,1.38

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः ।
प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्

ākarṇya bhagavadvākyaṃ devadevo janārdanaḥ |
prāha devo mahādevaṃ prasādābhimukhaṃ sthitam

---

2,1.39

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः ।
अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः

ime hi munayo deva tāpasāḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
abhyāgatā māṃ śaraṇaṃ samyagdarśanakāṅkṣiṇaḥ

---

2,1.40

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् ।
सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि

yadi prasanno bhagavān munīnāṃ bhāvitātmanām |
sannidhau mama tajjñānaṃ divyaṃ vaktumihārhasi

---

2,1.41

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव ।
ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय

tvaṃ hi vettha svamātmānaṃ na hyanyo vidyate śiva |
tatastvamātmanātmānaṃ munīndrebhyaḥ pradarśaya

---

2,1.42

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् ।
प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

evamuktvā hṛṣīkeśaḥ provāca munipuṅgavān |
pradarśayan yogasiddhiṃ nirīkṣya vṛṣabhadhvajam

---

2,1.43

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः ।
कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः

saṃdarśanānmaheśasya śaṅkarasyātha śūlinaḥ |
kṛtārthaṃ svayamātmānaṃ jñātumarhatha tattvataḥ

---

2,1.44

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् ।
ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः

praṣṭumarhatha viśveśaṃ pratyakṣaṃ purataḥ sthitam |
mamaiva sannidhāveṣa yathāvad vaktumīśvaraḥ

---

2,1.45

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् ।
सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्

niśamya viṣṇuvacanaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam |
sanatkumārapramukhāḥ pṛcchanti sma maheśvaram

---

2,1.46

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् ।
किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ

athāsminnantare divyamāsanaṃ vimalaṃ śivam |
kimapyacintyaṃ gaganādīśvarārhaṃ samudbabhau

---

2,1.47

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् ।
तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः

tatrāsasāda yogātmā viṣṇunā saha viśvakṛt |
tejasā pūrayan viśvaṃ bhāti devo maheśvaraḥ

---

2,1.48

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः ।
विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने

taṃ te devādideveśaṃ śaṅkaraṃ brahmavādinaḥ |
vibhrājamānaṃ vimale tasmin dadṛśurāsane

---

2,1.49

यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा ।
अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल

yaṃ prapaśyantiyogasthāḥ svātmanyātmānamīśvaramā |
ananyatejasaṃ śāntaṃ śivaṃ dadṛśire kila

---

2,1.50

यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते ।
तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल

yataḥ prasūtirbhūtānāṃ yatraitat pravilīyate |
tamāsanasthaṃ bhūtānāmīśaṃ dadṛśire kila

---

2,1.51

यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् ।
स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल

yadantarā sarvametad yato 'bhinnamidaṃ jagat |
sa vāsudevamāsīnaṃ tamīśaṃ dadṛśuḥ kila

---

2,1.52

प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः ।
निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्

provāca pṛṣṭo bhagavān munīnāṃ parameśvaraḥ |
nirīkṣya puṇḍarīkākṣaṃ svātmayogamanuttamam

---

2,1.53

तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः ।
प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्

tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyamucyamānaṃ mayānaghāḥ |
praśāntamānasāḥ sarve jñānamīśvarabhāṣitam

2,2.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) प्रथमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् ।
यन्न देवा विजानन्ति यतन्तो ऽपि द्विजातयः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) prathamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avācyametad vijñānamātmaguhyaṃ sanātanam |
yanna devā vijānanti yatanto 'pi dvijātayaḥ

---

2,2.2

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः ।
न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्मवादिनः

idaṃ jñānaṃ samāśritya brahmabhūtā dvijottamāḥ |
na saṃsāraṃ prapadyante pūrve 'pi brahmavādinaḥ

---

2,2.3

गुह्याद् गुह्यतमं साक्षाद् गोपनीयं प्रयत्नतः ।
वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम्

guhyād guhyatamaṃ sākṣād gopanīyaṃ prayatnataḥ |
vakṣye bhaktimatāmadya yuṣmākaṃ brahmavādinām

---

2,2.4

आत्मायः केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः ।
अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः

ātmāyaḥ kevalaḥ svasthaḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sanātanaḥ |
asti sarvāntaraḥ sākṣāccinmātrastamasaḥ paraḥ

---

2,2.5

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः ।
स कालो ऽग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः

so 'ntaryāmī sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa maheśvaraḥ |
sa kālo 'gnistadavyaktaṃ sa evedamiti śrutiḥ

---

2,2.6

अस्माद् विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते ।
स मायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः

asmād vijāyate viśvamatraiva pravilīyate |
sa māyī māyayā baddhaḥ karoti vividhāstanūḥ

---

2,2.7

न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः ।
नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः

na cāpyayaṃ saṃsarati na ca saṃsārayet prabhuḥ |
nāyaṃ pṛthvī na salilaṃ na tejaḥ pavano nabhaḥ

---

2,2.8

न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च ।
न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्ता न वागपि

na prāṇe na mano 'vyaktaṃ na śabdaḥ sparśa eva ca |
na rūparasagandhāśca nāhaṃ kartā na vāgapi

---

2,2.9

न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः ।
न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ ।
न माया नैव च प्राश्चैतन्यं परमार्थतः

na pāṇipādau no pāyurna copasthaṃ dvijottamāḥ |
na kartā na ca bhoktā vā na ca prakṛtipūruṣau |
na māyā naiva ca prāścaitanyaṃ paramārthataḥ

---

2,2.10

यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते ।
तद्वदैक्यं न संबन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः

yathā prakāśatamasoḥ sambandho nopapadyate |
tadvadaikyaṃ na saṃbandhaḥ prapañcaparamātmanoḥ

---

2,2.11

छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ ।
तद्वत् प्रपञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः

chāyātapau yathā loke parasparavilakṣaṇau |
tadvat prapañcapuruṣau vibhinnau paramārthataḥ

---

2,2.12

यद्यात्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः ।
नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि

yadyātmā malino 'svastho vikārī syāt svabhāvataḥ |
nahi tasya bhavenmuktirjanmāntaraśatairapi

---

2,2.13

पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः ।
विकारहीनं निर्दुः खमानन्दात्मानमव्ययम्

paśyanti munayo yuktāḥ svātmānaṃ paramārthataḥ |
vikārahīnaṃ nirduḥ khamānandātmānamavyayam

---

2,2.14

अहं कर्ता सुखी दुः खी कृशः स्थूलेति या मतिः ।
सा चाहङ्कारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः

ahaṃ kartā sukhī duḥ khī kṛśaḥ sthūleti yā matiḥ |
sā cāhaṅkārakartṛtvādātmanyāropyate janaiḥ

---

2,2.15

वदन्ति वेदविद्वांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् ।
भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम्

vadanti vedavidvāṃsaḥ sākṣiṇaṃ prakṛteḥ param |
bhoktāramakṣaraṃ śuddhaṃ sarvatra samavasthitam

---

2,2.16

तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ।
अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम्

tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām |
ajñānādanyathā jñānaṃ tacca prakṛtisaṃgatam

---

2,2.17

नित्योदितः स्वयं ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः ।
अहङ्काराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते

nityoditaḥ svayaṃ jyotiḥ sarvagaḥ puruṣaḥ paraḥ |
ahaṅkārāvivekena kartāhamiti manyate

---

2,2.18

पश्यन्ति ऋषयो ऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः

paśyanti ṛṣayo 'vyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam |
pradhānaṃ prakṛtiṃ buddhvā kāraṇaṃ brahmavādinaḥ

---

2,2.19

तेनायं संगतो ह्यात्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः ।
स्वात्मानमक्षरं ब्रह्म नावबुद्ध्येत तत्त्वतः

tenāyaṃ saṃgato hyātmā kūṭastho 'pi nirañjanaḥ |
svātmānamakṣaraṃ brahma nāvabuddhyeta tattvataḥ

---

2,2.20

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद् दुः खं तथेतरम् ।
रगद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः

anātmanyātmavijñānaṃ tasmād duḥ khaṃ tathetaram |
ragadveṣādayo doṣāḥ sarve bhrāntinibandhanāḥ

---

2,2.21

कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः ।
तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः

karmaṇyasya bhaved doṣaḥ puṇyāpuṇyamiti sthitiḥ |
tadvaśādeva sarveṣāṃ sarvadehasamudbhavaḥ

---

2,2.22

नित्यः सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ।
एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः

nityaḥ sarvatrago hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ |
ekaḥ sa bhidyate śaktyā māyayā na svabhāvataḥ

---

2,2.23

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः ।
भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ |
bhedo vyaktasvabhāvena sā ca māyātmasaṃśrayā

---

2,2.24

यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् ।
अन्तः करणजैर्भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते

yathā hi dhūmasaṃparkānnākāśo malino bhavet |
antaḥ karaṇajairbhāvairātmā tadvanna lipyate

---

2,2.25

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः ।
उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते

yathā svaprabhayā bhāti kevalaḥ sphaṭiko 'malaḥ |
upādhihīno vimalastathaivātmā prakāśate

---

2,2.26

ज्ञानस्वूपमेवाहुर्जगदेतद् विचक्षणाः ।
अर्थस्वरूपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः

jñānasvūpamevāhurjagadetad vicakṣaṇāḥ |
arthasvarūpamevājñāḥ paśyantyanye kudṛṣṭayaḥ

---

2,2.27

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।
दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषैर्भ्रान्तिदृष्टिभिः

kūṭastho nirguṇo vyāpī caitanyātmā svabhāvataḥ |
dṛśyate hyartharūpeṇa puruṣairbhrāntidṛṣṭibhiḥ

---

2,2.28

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः ।
रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः

yathā saṃlakṣyate raktaḥ kevalaḥ sphaṭiko janaiḥ |
raktikādyupadhānena tadvat paramapūruṣaḥ

---

2,2.29

तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतो ऽव्ययः ।
उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः

tasmādātmākṣaraḥ śuddho nityaḥ sarvagato 'vyayaḥ |
upāsitavyo mantavyaḥ śrotavyaśca mumukṣubhiḥ

---

2,2.30

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा ।
योगिनो ऽव्यवधानेन तदा संपद्यते स्वयम्

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā |
yogino 'vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam

---

2,2.31

यदा सर्वाणि बूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā sarvāṇi būtāni svātmanyevābhipaśyati |
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate tadā

---

2,2.32

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति ।
एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati |
ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ

---

2,2.33

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः ।
तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi sthitāḥ |
tadāsāvamṛtībhūtaḥ kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ

---

2,2.34

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

---

2,2.35

यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः ।
मायामात्रं जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः

yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ |
māyāmātraṃ jagat kṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtaḥ

---

2,2.36

यदा जन्मजरादुः खव्याधीनामेकभेषजम् ।
केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायते ऽसौ तदा शिवः

yadā janmajarāduḥ khavyādhīnāmekabheṣajam |
kevalaṃ brahmavijñānaṃ jāyate 'sau tadā śivaḥ

---

2,2.37

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः ।
तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत्

yathā nadīnadā loke sāgareṇaikatāṃ yayuḥ |
tadvadātmākṣareṇāsau niṣkalenaikatāṃ vrajet

---

2,2.38

तस्माद् विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ।
अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्यति

tasmād vijñānamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ |
ajñānenāvṛtaṃ loko vijñānaṃ tena muhyati

---

2,2.39

तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् ।
अज्ञानमितरत् सर्वं विज्ञानमिति मे मतम्

tajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam |
ajñānamitarat sarvaṃ vijñānamiti me matam

---

2,2.40

एतद् वः परमं सांख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् ।
सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता

etad vaḥ paramaṃ sāṃkhyaṃ bhāṣitaṃ jñānamuttamam |
sarvavedāntasāraṃ hi yogastatraikacittatā

---

2,2.41

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते ।
योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित्

yogāt saṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate |
yogajñānābhiyuktasya nāvāpyaṃ vidyate kvacit

---

2,2.42

यदेव योगिनो यान्ति सांख्यैस्तदधिगम्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्

yadeva yogino yānti sāṃkhyaistadadhigamyate |
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit

---

2,2.43

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्यासक्तचेतसः ।
मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः

anye ca yogino viprā aiśvaryāsaktacetasaḥ |
majjanti tatra tatraiva na tvātmaiṣāmiti śrutiḥ

---

2,2.44

यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् ।
ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात्

yattat sarvagataṃ divyamaiśvaryamacalaṃ mahat |
jñānayogābhiyuktastu dehānte tadavāpnuyāt

---

2,2.45

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः ।
कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः

eṣa ātmāhamavyakto māyāvī parameśvaraḥ |
kīrtitaḥ sarvavedeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ

---

2,2.46

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धो ऽजरो ऽमरः ।
सर्वतः पाणिपादो ऽहमन्तर्यामी सनातनः

sarvakāmaḥ sarvarasaḥ sarvagandho 'jaro 'maraḥ |
sarvataḥ pāṇipādo 'hamantaryāmī sanātanaḥ

---

2,2.47

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः ।
अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्णः शृणोम्यहम्

apāṇipādo javano grahītā hṛdi saṃsthitaḥ |
acakṣurapi paśyāmi tathākarṇaḥ śṛṇomyaham

---

2,2.48

वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन ।
प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः

vedāhaṃ sarvamevedaṃ na māṃ jānāti kaścana |
prāhurmahāntaṃ puruṣaṃ māmekaṃ tattvadarśinaḥ

---

2,2.49

पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः ।
निर्गुणामलरूपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम्

paśyanti ṛṣayo hetumātmanaḥ sūkṣmadarśinaḥ |
nirguṇāmalarūpasya yattadaiśvaryamuttamam

---

2,2.50

यन्न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया ।
वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः

yanna devā vijānanti mohitā mama māyayā |
vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ

---

2,2.51

नाहं प्रशास्ता सर्वस्य मायातीतः स्वभावतः ।
प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः

nāhaṃ praśāstā sarvasya māyātītaḥ svabhāvataḥ |
prerayāmi tathāpīdaṃ kāraṇaṃ sūrayo viduḥ

---

2,2.52

यन्मे गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः ।
प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम्

yanme guhyatamaṃ dehaṃ sarvagaṃ tattvadarśinaḥ |
praviṣṭā mama sāyujyaṃ labhante yogino 'vyayam

---

2,2.53

तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी ।
लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह

teṣāṃ hi vaśamāpannā māyā me viśvarūpiṇī |
labhante paramāṃ śuddhiṃ nirvāṇaṃ te mayā saha

---

2,2.54

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।
प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम्

na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi |
prasādānmama yogīndrā etad vedānuśāsanam

---

2,2.55

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः ।
मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम्

nāputraśiṣyayogibhyo dātavyaṃ brahmavādibhiḥ |
maduktametad vijñānaṃ sāṃkhyayogasamāśrayam

2,3.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः ।
तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avyaktādabhavat kālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ |
tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmād brahmamayaṃ jagat

---

2,3.2

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

---

2,3.3

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
sarvādhāraṃ sadānandamavyaktaṃ dvaitavarjitam

---

2,3.4

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् ।
निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

sarvopamānarahitaṃ pramāṇātītagocaram |
nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ sarvāvāsaṃ parāmṛtam

---

2,3.5

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् ।
निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

abhinnaṃ bhinnasaṃsthānaṃ śāśvataṃ dhru vamavyayam |
nirguṇaṃ paramaṃ vyoma tajjñānaṃ sūrayo viduḥ

---

2,3.6

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः ।
सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ |
so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ

---

2,3.7

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

mayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktamūrtinā |
matsthāni sarvabhūtāni yastaṃ veda sa vedavit

---

2,3.8

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् ।
तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

pradhānaṃ puruṣaṃ caiva tattvadvayamudāhṛtam |
tayoranādiruddiṣṭaḥ kālaḥ saṃyojakaḥ paraḥ

---

2,3.9

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् ।
तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

trayametadanādyantamavyakte samavasthitam |
tadātmakaṃ tadanyat syāt tadrūpaṃ māmakaṃ viduḥ

---

2,3.10

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् ।
या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ saṃprasūte 'khilaṃ jagat |
yā sā prakṛtiruddiṣṭā mohinī sarvadehinām

---

2,3.11

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् ।
अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkteyaḥ prākṛtān guṇān |
ahaṅkāravimuktatvāt procyate pañcaviṃśakaḥ

---

2,3.12

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते ।
विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

ādyo vikāraḥ prakṛtermahānātmeti kathyate |
vijñānaśaktirvijñātā hyahaṅkārastadutthitaḥ

---

2,3.13

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते ।
स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

eka eva mahānātmā so 'haṅkāro 'bhidhīyate |
sa jīvaḥ so 'ntarātmeti gīyate tattvacintakaiḥ

---

2,3.14

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु ।
स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

tena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu |
sa vijñānātmakastasya manaḥ syādupakārakam

---

2,3.15

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु ।
स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

tenāvivekatastasmāt saṃsāraḥ puruṣasya tu |
sa cāvivekaḥ prakṛtau saṅgāt kālena so 'bhavat

---

2,3.16

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः ।
सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ |
sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe

---

2,3.17

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः ।
प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

so 'ntarā sarvamevedaṃ niyacchati sanātanaḥ |
procyate bhagavān prāṇaḥ sarvajñaḥ puruṣottamaḥ

---

2,3.18

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः ।
मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

sarvendriyebhyaḥ paramaṃ mana āhurmanīṣiṇaḥ |
manasaścāpyahaṅkāramahaṅkārānmahān paraḥ

---

2,3.19

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।
पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ |
puruṣād bhagavān prāṇastasya sarvamidaṃ jagat

---

2,3.20

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः ।
सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः ।
नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

prāṇāt parataraṃ vyoma vyomātīto 'gnirīśvaraḥ |
so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ |
nāsti mattaḥ paraṃ bhūtaṃ māṃ vijñāya vimucyate

---

2,3.21

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
ṛte māmekamavyaktaṃ vyomarūpaṃ maheśvaram

---

2,3.22

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् ।
मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

so 'haṃ sṛjāmi sakalaṃ saṃharāmi sadā jagat |
māyī māyāmayo devaḥ kālena saha saṅgataḥ

---

2,3.23

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् ।
नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

matsannidhāveṣa kālaḥ karoti sakalaṃ jagat |
niyojayatyanantātmā hyetad vedānuśāsanam

2,4.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) tṛtīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ |
māhātmyaṃ devadevasya yenedaṃ saṃpravartate

---

2,4.2

नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया ।
शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्

nāhaṃ tapobhirvividhairna dānena na cejyayā |
śakyo hi puruṣairjñātumṛte bhaktimanuttamām

---

2,4.3

अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः ।
मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः

ahaṃ hi sarvabhāvānāmantastiṣṭhāmi sarvagaḥ |
māṃ sarvasākṣiṇaṃ loko na jānāti munīśvarāḥ

---

2,4.4

यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः ।
सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः

yasyāntarā sarvamidaṃ yo hi sarvāntaraḥ paraḥ |
so 'handhātā vidhātā ca kālo 'gnirviśvatomukhaḥ

---

2,4.5

न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः ।
ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः

na māṃ paśyanti munayaḥ sarve 'pi tridivaukasaḥ |
brahmā ca manavaḥ śakro ye cānye prathitaujasaḥ

---

2,4.6

गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् ।
यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः

gṛṇanti satataṃ vedā māmekaṃ parameśvaram |
yajanti vividhairagniṃ brāhmaṇā vaidikairmakhaiḥ

---

2,4.7

सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः ।
ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्

sarve lokā namasyanti brahmā lokapitāmahaḥ |
dhyāyanti yogino devaṃ bhūtādhipatimīśvaram

---

2,4.8

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः ।
सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः

ahaṃ hi sarvahaviṣāṃ bhoktā caiva phalapradaḥ |
sarvadevatanurbhūtvā sarvātmā sarvasaṃsthitaḥ

---

2,4.9

मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः ।
तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते

māṃ paśyantīha vidvāṃśo dhārmikā vedavādinaḥ |
teṣāṃ sannihito nityaṃ ye bhaktyā māmupāsate

---

2,4.10

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते ।
तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā dhārmikā māmupāsate |
teṣāṃ dadāmi tat sthānamānandaṃ paramaṃ padam

---

2,4.11

अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः ।
भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः

anye 'pi ye vikarmasthāḥ śūdrādyā nīcajātayaḥ |
bhaktimantaḥ pramucyante kālena mayi saṃgatāḥ

---

2,4.12

न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।
आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति

na madbhaktā vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ |
ādāvetat pratijñātaṃ na me bhaktaḥ praṇaśyati

---

2,4.13

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति ।
यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा

yo vai nindati taṃ mūḍho devadevaṃ sa nindati |
yo hi taṃ pūjayed bhaktyā sa pūjayati māṃ sadā

---

2,4.14

पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् ।
यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ madārādhanakāraṇāt |
yo me dadāti niyataḥ sa me bhaktaḥ priyo mataḥ

---

2,4.15

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्

ahaṃ hi jagatāmādau brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
vidhāya dattavān vedānaśeṣānātmaniḥ sṛtān

---

2,4.16

अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः ।
धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्

ahameva hi sarveṣāṃ yogināṃ gururavyayaḥ |
dhārmikāṇāṃ ca goptāhaṃ nihantā vedavidviṣām

---

2,4.17

अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह ।
संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः

ahaṃ vai sarvasaṃsārānmocako yogināmiha |
saṃsāraheturevāhaṃ sarvasaṃsāravarjitaḥ

---

2,4.18

अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः ।
मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी

ahameva hi saṃhartā straṣṭāhaṃ paripālakaḥ |
māyāvī māmīkā śaktirmāyā lokavimohinī

---

2,4.19

ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते ।
नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः

mamaiva ca parā śaktiryā sā vidyeti gīyate |
nāśayāmi tayā māyāṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitaḥ

---

2,4.20

अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः ।
आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च

ahaṃ hi sarvaśaktīnāṃ pravartakanivartakaḥ |
ādhārabhūtaḥ sarvāsāṃ nidhānamamṛtasya ca

---

2,4.21

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् ।
आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता

ekā sarvāntarā śaktiḥ karoti vividhaṃ jagat |
āsthāya brahmāṇo rūpaṃ manmayī madadhiṣṭhitā

---

2,4.22

अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् ।
भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः

anyā ca śaktirvipulā saṃsthāpayati me jagat |
bhūtvā nārāyaṇo 'nanto jagannātho jaganmayaḥ

---

2,4.23

तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् ।
तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी

tṛtīyā mahatī śaktirnihanti sakalaṃ jagat |
tāmasī me samākhyātā kālākhyā rudrarūpiṇī

---

2,4.24

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे ।
अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे

dhyānena māṃ prapaśyanti kecijjñānena cāpare |
apare bhaktiyogena karmayogena cāpare

---

2,4.25

सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम ।
यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा

sarveṣāmeva bhaktānāmiṣṭaḥ priyataro mama |
yo hi jñānena māṃ nityamārādhayati nānyathā

---

2,4.26

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः ।
ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः

anye ca ye trayo bhaktā madārādhanakāṅkṣiṇaḥ |
te 'pi māṃ prāpnuvantyeva nāvartante ca vai punaḥ

---

2,4.27

मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् ।
मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्

mayā tatamidaṃ kṛtsanaṃ pradhānapuruṣātmakam |
mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ mayā saṃpreryate jagat

---

2,4.28

नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः ।
प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः

nāhaṃ prerayitā viprāḥ paramaṃ yogamāśritaḥ |
prerayāmi jagatkṛtsnametadyo veda so 'mṛtaḥ

---

2,4.29

पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः ।
करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्

paśyāmyaśeṣamevedaṃ vartamānaṃ svabhāvataḥ |
karoti kālo bhagavān mahāyogeśvaraḥ svayam

---

2,4.30

योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः ।
योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः

yogaḥ saṃprocyate yogī māyā śāstreṣu sūribhiḥ |
yogeśvaro 'sau bhagavān mahādevo mahān prabhuḥ

---

2,4.31

महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः ।
प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः

mahattvaṃ sarvatattvānāṃ paratvāt parameṣṭhinaḥ |
procyate bhagavān brahmā mahān brahmamayo 'malaḥ

---

2,4.32

यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् ।
सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः

yo māmevaṃ vijānāti mahāyogeśvareśvaram |
so 'vikalpena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ

---

2,4.33

सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः ।
नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्

so 'haṃ prerayitā devaḥ paramānandamāśritaḥ |
nṛtyāmi yogī satataṃ yastad veda sa vedavit

---

2,4.34

इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् ।
प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये

iti guhyatamaṃ jñānaṃ sarvavedeṣu niṣṭhitam |
prasannacetase deyaṃ dhārmikāyāhitāgnaye

2,5.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) चतुर्थो ऽध्यायः व्यास उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् योगिनां परमेश्वरः ।
ननर्त परमं भावमैश्वरं संप्रदर्शयन्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) caturtho 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca etāvaduktvā bhagavān yogināṃ parameśvaraḥ |
nanarta paramaṃ bhāvamaiśvaraṃ saṃpradarśayan

---

2,5.2

तं ते ददृशुरीशानं तेजसां परमं निधिम् ।
नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगने ऽमले

taṃ te dadṛśurīśānaṃ tejasāṃ paramaṃ nidhim |
nṛtyamānaṃ mahādevaṃ viṣṇunā gagane 'male

---

2,5.3

यं विदुर्योगतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः ।
तमीशं सर्वभूतानामाकशे ददृशुः किल

yaṃ viduryogatattvajñā yogino yatamānasāḥ |
tamīśaṃ sarvabhūtānāmākaśe dadṛśuḥ kila

---

2,5.4

यस्य मायामयं सर्वं येनेदं प्रेर्यते जगत् ।
नृत्यमानः स्वयं विप्रैर्विश्वेशः खलु दृश्यते

yasya māyāmayaṃ sarvaṃ yenedaṃ preryate jagat |
nṛtyamānaḥ svayaṃ viprairviśveśaḥ khalu dṛśyate

---

2,5.5

यत् पादपङ्कजं स्मृत्वा पुरुषो ऽज्ञानजं भयम् ।
जहति नृत्यमानं तं भूतेशं ददृशुः किल

yat pādapaṅkajaṃ smṛtvā puruṣo 'jñānajaṃ bhayam |
jahati nṛtyamānaṃ taṃ bhūteśaṃ dadṛśuḥ kila

---

2,5.6

यं विनिद्रा जितश्वासाः शान्ता भक्तिसमन्विताः ।
ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल

yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ śāntā bhaktisamanvitāḥ |
jyotirmayaṃ prapaśyanti sa yogī dṛśyate kila

---

2,5.7

यो ऽज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः ।
तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे ददृशुः परम्

yo 'jñānānmocayet kṣipraṃ prasanno bhaktavatsalaḥ |
tameva mocakaṃ rudramākāśe dadṛśuḥ param

---

2,5.8

सहस्रशिरसं देवं सहस्रचरणाकृतिम् ।
सहस्रबाहुं जटिलं चन्द्रार्धकृतशेखरम्

sahasraśirasaṃ devaṃ sahasracaraṇākṛtim |
sahasrabāhuṃ jaṭilaṃ candrārdhakṛtaśekharam

---

2,5.9

वसानं चर्म वैयाघ्रं शूलासक्तमहाकरम् ।
दण्डपाणिं त्रयीनेत्रं सूर्यसोमाग्निलोचनम्

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ śūlāsaktamahākaram |
daṇḍapāṇiṃ trayīnetraṃ sūryasomāgnilocanam

---

2,5.10

ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य च स्थितम् ।
दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं सूर्यकोटिसमप्रभम्

brahmāṇḍaṃ tejasā svena sarvamāvṛtya ca sthitam |
daṃṣṭrākarālaṃ durdharṣaṃ sūryakoṭisamaprabham

---

2,5.11

अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमभ्यन्तरं परम् ।
सृजन्तमनलज्वालं दहन्तमखिलं जगत् ।
नृत्यन्तं ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्

aṇḍasthaṃ cāṇḍabāhyasthaṃ bāhyamabhyantaraṃ param |
sṛjantamanalajvālaṃ dahantamakhilaṃ jagat |
nṛtyantaṃ dadṛśurdevaṃ viśvakarmāṇamīśvaram

---

2,5.12

महादेवं महायोगं देवानामपि दैवतम् ।
पशूनां पतिमीशानं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम्

mahādevaṃ mahāyogaṃ devānāmapi daivatam |
paśūnāṃ patimīśānaṃ jyotiṣāṃ jyotiravyayam

---

2,5.13

पिनाकिनं विशालाक्षं भेषजं भवरोगिणाम् ।
कालात्मानं कालकालं देवदेवं महेश्वरम्

pinākinaṃ viśālākṣaṃ bheṣajaṃ bhavarogiṇām |
kālātmānaṃ kālakālaṃ devadevaṃ maheśvaram

---

2,5.14

उमापतिं विरूपाक्षं योगानन्दमयं परम् ।
ज्ञानवैराग्यनिलयं ज्ञानयोगं सनातनम्

umāpatiṃ virūpākṣaṃ yogānandamayaṃ param |
jñānavairāgyanilayaṃ jñānayogaṃ sanātanam

---

2,5.15

शाश्वतैश्वर्यविभवं धर्माधारं दुरासदम् ।
महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम्

śāśvataiśvaryavibhavaṃ dharmādhāraṃ durāsadam |
mahendropendranamitaṃ maharṣigaṇavanditam

---

2,5.16

आधारं सर्वशक्तीनां महायोगेश्वरेश्वरम् ।
योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योगवन्दितम् ।
योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमावृतम्

ādhāraṃ sarvaśaktīnāṃ mahāyogeśvareśvaram |
yogināṃ paramaṃ brahma yogināṃ yogavanditam |
yogināṃ hṛdi tiṣṭhantaṃ yogamāyāsamāvṛtam

---

2,5.17

क्षणेन जगतो योनिं नारायणमनामयम् ।
ईश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः

kṣaṇena jagato yoniṃ nārāyaṇamanāmayam |
īśvareṇaikatāpannamapaśyan brahmavādinaḥ

---

2,5.18

दृष्ट्वा तदैश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम् ।
कृतार्थं मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः

dṛṣṭvā tadaiśvaraṃ rūpaṃ rudranārāyaṇātmakam |
kṛtārthaṃ menire santaḥ svātmānaṃ brahmavādinaḥ

---

2,5.19

सनत्कुमारः सनको भृगुश्च सनातनश्चैव सनन्दनश्च ।
रुद्रो ऽङ्गिरा वामदेवाथ शुक्रो महर्षिरत्रिः कपिलो मरीचिः

sanatkumāraḥ sanako bhṛguśca sanātanaścaiva sanandanaśca |
rudro 'ṅgirā vāmadevātha śukro maharṣiratriḥ kapilo marīciḥ

---

2,5.20

दृष्ट्वाथ रुद्रं जगदीशितारं तं पद्मनाभाश्रितवामभागम् ।
ध्यात्वा हृदिस्थं प्रणिपत्य मूर्ध्ना बद्ध्वाञ्जलिं स्वेषु शिरःसु भूयः

dṛṣṭvātha rudraṃ jagadīśitāraṃ taṃ padmanābhāśritavāmabhāgam |
dhyātvā hṛdisthaṃ praṇipatya mūrdhnā baddhvāñjaliṃ sveṣu śiraḥsu bhūyaḥ

---

2,5.21

ओङ्कारमुच्चार्य विलोक्य देवम् अन्तःशरीरे निहितं गुहायाम् ।
समस्तुवन् ब्रह्ममयैर्वचोभिर् आनन्दपूर्णायतमानसास्ते

oṅkāramuccārya vilokya devam antaḥśarīre nihitaṃ guhāyām |
samastuvan brahmamayairvacobhir ānandapūrṇāyatamānasāste

---

2,5.22

मुनय ऊचुः त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तयोगम् ।
नमाम सर्वे हृदि सन्निविष्टं प्रचेतसं ब्रह्ममयं पवित्रम्

munaya ūcuḥ tvāmekamīśaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ prāṇeśvaraṃ rudramanantayogam |
namāma sarve hṛdi sanniviṣṭaṃ pracetasaṃ brahmamayaṃ pavitram

---

2,5.23

त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं दान्ताः शान्ता विमलं रुक्मवर्णम् ।
ध्यात्वात्मस्थमचलं स्वे शरीरे कविं परेभ्यः परमं तत्परं च

tvāṃ paśyanti munayo brahmayoniṃ dāntāḥ śāntā vimalaṃ rukmavarṇam |
dhyātvātmasthamacalaṃ sve śarīre kaviṃ parebhyaḥ paramaṃ tatparaṃ ca

---

2,5.24

त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्वात्मभूस्त्वं परमाणुभूतः ।
अणोरणीयान् महतो महीयां- स्त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः

tvattaḥ prasūtā jagataḥ prasūtiḥ sarvātmabhūstvaṃ paramāṇubhūtaḥ |
aṇoraṇīyān mahato mahīyāṃ- stvāmeva sarvaṃ pravadanti santaḥ

---

2,5.25

हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तो ऽधिजातः पुरुषः पुराणः ।
संजायमानो भवता विसृष्टो यथाविधानं सकलं ससर्ज

hiraṇyagarbho jagadantarātmā tvatto 'dhijātaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ |
saṃjāyamāno bhavatā visṛṣṭo yathāvidhānaṃ sakalaṃ sasarja

---

2,5.26

त्वत्तो वेदाः सकलाः संप्रसूता- स्त्वय्येवान्ते संस्थितिं ते लभन्ते ।
पश्यामस्त्वां जगतो हेतुभूतं नृत्यन्तं स्वे हृदये सन्निविष्टम्

tvatto vedāḥ sakalāḥ saṃprasūtā- stvayyevānte saṃsthitiṃ te labhante |
paśyāmastvāṃ jagato hetubhūtaṃ nṛtyantaṃ sve hṛdaye sanniviṣṭam

---

2,5.27

त्वयैवेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं मायावी त्वं जगतामेकनाथः ।
नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्ना योगात्मानं चित्पतिं दिव्यनृत्यम्

tvayaivedaṃ bhrāmyate brahmacakraṃ māyāvī tvaṃ jagatāmekanāthaḥ |
namāmastvāṃ śaraṇaṃ saṃprapannā yogātmānaṃ citpatiṃ divyanṛtyam

---

2,5.28

पश्यामस्त्वां परमाकाशमध्ये नृत्यन्तं ते महिमानं स्मरामः ।
सर्वात्मानं बहुधा सन्निविष्टं ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय

paśyāmastvāṃ paramākāśamadhye nṛtyantaṃ te mahimānaṃ smarāmaḥ |
sarvātmānaṃ bahudhā sanniviṣṭaṃ brahmānandamanubhūyānubhūya

---

2,5.29

ओङ्कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं त्वमक्षरं प्रकृतौ गूढरूपम् ।
तत्त्वां सत्यं प्रवदन्तीह सन्तः स्वयंप्रभं भवतो यत्प्रकाशम्

oṅkāraste vācako muktibījaṃ tvamakṣaraṃ prakṛtau gūḍharūpam |
tattvāṃ satyaṃ pravadantīha santaḥ svayaṃprabhaṃ bhavato yatprakāśam

---

2,5.30

स्तुवन्ति त्वां सततं सर्ववेदा नमन्ति त्वामृषयः क्षीणदोषाः ।
शान्तात्मानः सत्यसंधा वरिष्ठं विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्मनिष्ठाः

stuvanti tvāṃ satataṃ sarvavedā namanti tvāmṛṣayaḥ kṣīṇadoṣāḥ |
śāntātmānaḥ satyasaṃdhā variṣṭhaṃ viśanti tvāṃ yatayo brahmaniṣṭhāḥ

---

2,5.31

एको वेदो बहुशाखो ह्यनन्तस् त्वामेवैकं बोधयत्येकरूपम् ।
वेद्यं त्वां शरणं ये प्रपन्ना- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

eko vedo bahuśākho hyanantas tvāmevaikaṃ bodhayatyekarūpam |
vedyaṃ tvāṃ śaraṇaṃ ye prapannā- steṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām

---

2,5.32

भवानीशो ऽनादिमांस्तेजोराशिर् ब्रह्मा विश्वं परमेष्ठी वरिष्ठः ।
स्वात्मानन्दमनुभूयाधिशेते स्वयं ज्योतिरचलो नित्यमुक्तः

bhavānīśo 'nādimāṃstejorāśir brahmā viśvaṃ parameṣṭhī variṣṭhaḥ |
svātmānandamanubhūyādhiśete svayaṃ jyotiracalo nityamuktaḥ

---

2,5.33

एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं त्वं पालयस्यखिलं विश्वरूपः ।
त्वामेवान्ते निलयं विन्दतीदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः

eko rudrastvaṃ karoṣīha viśvaṃ tvaṃ pālayasyakhilaṃ viśvarūpaḥ |
tvāmevānte nilayaṃ vindatīdaṃ namāmastvāṃ śaraṇaṃ saṃprapannāḥ

---

2,5.34

त्वामेकमाहुः कविमेकरुद्रं प्राणं बृहन्तं हरिमग्निमीशम् ।
इन्द्रं मृत्युमनिलं चेकितानं धातारमादित्यमनेकरूपम्

tvāmekamāhuḥ kavimekarudraṃ prāṇaṃ bṛhantaṃ harimagnimīśam |
indraṃ mṛtyumanilaṃ cekitānaṃ dhātāramādityamanekarūpam

---

2,5.35

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषोत्तमो ऽसि

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣottamo 'si

---

2,5.36

त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव रुद्रो भगवानधीशः ।
त्वं विश्वनाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva rudro bhagavānadhīśaḥ |
tvaṃ viśvanābhiḥ prakṛtiḥ pratiṣṭhā sarveśvarastvaṃ parameśvaro 'si

---

2,5.37

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
चिन्मात्रमव्यक्तमचिन्त्यरूपं खं ब्रह्म शून्यं प्रकृतिं निर्गुणं च

tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ purāṇa- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
cinmātramavyaktamacintyarūpaṃ khaṃ brahma śūnyaṃ prakṛtiṃ nirguṇaṃ ca

---

2,5.38

यदन्तरा सर्वमिदं विभाति यदव्ययं निर्मलमेकरूपम् ।
किमप्यचिन्त्यं तव रूपमेतत् तदन्तरा यत्प्रतिभाति तत्त्वम्

yadantarā sarvamidaṃ vibhāti yadavyayaṃ nirmalamekarūpam |
kimapyacintyaṃ tava rūpametat tadantarā yatpratibhāti tattvam

---

2,5.39

योगेश्वरं रुद्रमनन्तशक्तिं परायणं ब्रह्मतनुं पवित्रम् ।
नमाम सर्वे शरणार्थिनस्त्वां प्रसीद भूताधिपते महेश

yogeśvaraṃ rudramanantaśaktiṃ parāyaṇaṃ brahmatanuṃ pavitram |
namāma sarve śaraṇārthinastvāṃ prasīda bhūtādhipate maheśa

---

2,5.40

त्वत्पादपद्मस्मरणादशेष- संसारबीजं विलयं प्रयाति ।
मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयमेकमीशम्

tvatpādapadmasmaraṇādaśeṣa- saṃsārabījaṃ vilayaṃ prayāti |
mano niyamya praṇidhāya kāyaṃ prasādayāmo vayamekamīśam

---

2,5.41

नमो भवायास्तु भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम् ।
नमो ऽस्तु रुद्राय कपर्दिने ते नमो ऽग्नये देव नमः शिवाय

namo bhavāyāstu bhavodbhavāya kālāya sarvāya harāya tubhyam |
namo 'stu rudrāya kapardine te namo 'gnaye deva namaḥ śivāya

---

2,5.42

ततः स भगवान् देवः कपर्दी वृषवाहनः ।
संहृत्य परमं रूपं प्रकृतिस्थो ऽभवद् भवः

tataḥ sa bhagavān devaḥ kapardī vṛṣavāhanaḥ |
saṃhṛtya paramaṃ rūpaṃ prakṛtistho 'bhavad bhavaḥ

---

2,5.43

ते भवं भूतभव्येशं पूर्ववत् समवस्थितम् ।
दृष्ट्वा नारायणं देवं विस्मिता वाक्यमब्रुवन्

te bhavaṃ bhūtabhavyeśaṃ pūrvavat samavasthitam |
dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ vismitā vākyamabruvan

---

2,5.44

भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन ।
दृष्ट्वा ते परमं रूपं निर्वृताः स्म सनातन

bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana |
dṛṣṭvā te paramaṃ rūpaṃ nirvṛtāḥ sma sanātana

---

2,5.45

भवत्प्रसादादमले परस्मिन् परमेश्वरे ।
अस्माकं जायते भक्तिस्त्वय्येवाव्यभिचारिणी

bhavatprasādādamale parasmin parameśvare |
asmākaṃ jāyate bhaktistvayyevāvyabhicāriṇī

---

2,5.46

इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं तव शङ्कर ।
भूयो ऽपि तव यन्नित्यं याथात्म्यं परमेष्ठिनः

idānīṃ śrotumicchāmo māhātmyaṃ tava śaṅkara |
bhūyo 'pi tava yannityaṃ yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ

---

2,5.47

स तेषां वाक्यमाकर्ण्य योगिनां योगसिद्धिदः ।
प्राहः गम्भीरया वाचा समालोक्य च माधवम्

sa teṣāṃ vākyamākarṇya yogināṃ yogasiddhidaḥ |
prāhaḥ gambhīrayā vācā samālokya ca mādhavam

2,6.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः ।
वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) pañcamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve yathāvat parameṣṭhinaḥ |
vakṣyāmīśasya māhātmyaṃ yattadvedavido viduḥ

---

2,6.2

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता ।
सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः

sarvalokaikanirmātā sarvalokaikarakṣitā |
sarvalokaikasaṃhartā sarvātmāhaṃ sanātanaḥ

---

2,6.3

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् ।
मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः

sarveṣāmeva vastūnāmantaryāmī pitā hyaham |
madhye cāntaḥ sthitaṃ sarvaṃ nāhaṃ sarvatra saṃsthitaḥ

---

2,6.4

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् ।
ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया

bhavadbhiradbhutaṃ dṛṣṭaṃ yatsvarūpaṃ tu māmakam |
mamaiṣā hyupamā viprā māyayā darśitā mayā

---

2,6.5

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः ।
प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम

sarveṣāmeva bhāvānāmantarā samavasthitaḥ |
prerayāmi jagat kṛtsnaṃ kriyāśāktiriyaṃ mama

---

2,6.6

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च ।
सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्

yayedaṃ ceṣṭate viśvaṃ tatsvabhāvānuvarti ca |
so 'haṃ kālo jagat kṛtsnaṃ prerayāmi kalātmakam

---

2,6.7

एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः ।
संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु

ekāṃśena jagat kṛtsnaṃ karomi munipuṅgavāḥ |
saṃharāmyekarūpeṇa dvidhāvasthā mamaiva tu

---

2,6.8

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः ।
क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ

ādimadhyāntanirmukto māyātattvapravartakaḥ |
kṣobhayāmi ca sargādau pradhānapuruṣāvubhau

---

2,6.9

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् ।
महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते

tābhyāṃ saṃjāyate viśvaṃ saṃyuktābhyāṃ parasparam |
mahadādikrameṇaiva mama tejo vijṛmbhate

---

2,6.10

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः ।
हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः

yo hi sarvajagatsākṣī kālacakrapravartakaḥ |
hiraṇyagarbho mārtaṇḍaḥ so 'pi maddehasaṃbhavaḥ

---

2,6.11

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् ।
दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः

tasmai divyaṃ svamaiśvaryaṃ jñānayogaṃ sanātanam |
dattavānātmajān vedān kalpādau caturo dvijāḥ

---

2,6.12

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः ।
दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्

sa manniyogato devo brahmā madbhāvabhāvitaḥ |
divyaṃ tanmāmakaiśvaryaṃ sarvadā vahati svayam

---

2,6.13

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् ।
भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः

sa sarvalokanirmātā manniyogena sarvavit |
bhūtvā caturmukhaḥ sargaṃ sṛjatyevātmasaṃbhavaḥ

---

2,6.14

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः ।
ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्

yo 'pi nārāyaṇo 'nanto lokānāṃ prabhavāvyayaḥ |
mamaiva paramā mūrtiḥ karoti paripālanam

---

2,6.15

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः ।
मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः

yo 'ntakaḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ kālātmakaḥ prabhuḥ |
madājñayāsau satataṃ saṃhariṣyati me tanuḥ

---

2,6.16

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि ।
पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः

havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi |
pākaṃ ca kurute vahniḥ so 'pi macchakticoditaḥ

---

2,6.17

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् ।
वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः

bhuktamāhārajātaṃ ca pacate tadaharniśam |
vaiśvānaro 'gnirbhagavānīśvarasya niyogataḥ

---

2,6.18

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः ।
सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः

yo 'pi sarvāmbhasāṃ yonirvaruṇo devapuṅgavaḥ |
so 'pi saṃjīvayet kṛtsnamīśasyaiva niyogataḥ

---

2,6.19

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः ।
मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि

yo 'ntastiṣṭhati bhūtānāṃ bahirdevaḥ prabhañjanaḥ |
madājñayāsau bhūtānāṃ śarīrāṇi bibharti hi

---

2,6.20

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः ।
सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते

yo 'pi saṃjīvano nṝṇāṃ devānāmamṛtākaraḥ |
somaḥ sa manniyogena coditaḥ kila vartate

---

2,6.21

यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा ।
सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः

yaḥ svabhāsā jagat kṛtsnaṃ prakāśayati sarvadā |
sūryo vṛṣṭiṃ vitanute śāstreṇaiva svayaṃbhuvaḥ

---

2,6.22

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः ।
यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

yo 'pyaśeṣajagacchāstā śakraḥ sarvāmareśvaraḥ |
yajvanāṃ phalado devo vartate 'sau madājñayā

---

2,6.23

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह ।
यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः

yaḥ praśāstā hyasādhūnāṃ vartate niyamādiha |
yamo vaivasvato devo devadevaniyogataḥ

---

2,6.24

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः ।
सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा

yo 'pi sarvadhanādhyakṣo dhanānāṃ saṃpradāyakaḥ |
so 'pīśvaraniyogena kubero vartate sadā

---

2,6.25

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः ।
मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा

yaḥ sarvarakṣasāṃ nāthastāmasānāṃ phalapradaḥ |
manniyogādasau devo vartate nirṛtiḥ sadā

---

2,6.26

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः ।
ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया

vetālagaṇabhūtānāṃ svāmī bhogaphalapradaḥ |
īśānaḥ kila bhaktānāṃ so 'pi tiṣṭhanmamājñayā

---

2,6.27

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः ।
रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

yo vāmadevo 'ṅgirasaḥ śiṣyo rudragaṇāgraṇīḥ |
rakṣako yogināṃ nityaṃ vartate 'sau madājñayā

---

2,6.28

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः ।
विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल

yaśca sarvajagatpūjyo vartate vighnakārakaḥ |
vināyako dharmanetā so 'pi madvacanāt kila

---

2,6.29

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः ।
स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः

yo 'pi brahmavidāṃ śreṣṭho devasenāpatiḥ prabhuḥ |
skando 'sau vartate nityaṃ svayaṃbhūrvidhicoditaḥ

---

2,6.30

ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः ।
सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः

ye ca prajānāṃ patayo marīcyādyā maharṣayaḥ |
sṛjanti vividhaṃ lokaṃ parasyaiva niyogataḥ

---

2,6.31

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् ।
पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्

yā ca śrīḥ sarvabhūtānāṃ dadāti vipulāṃ śriyam |
patnī nārāyaṇasyāsau vartate madanugrahāt

---

2,6.32

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती ।
सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते

vācaṃ dadāti vipulāṃ yā ca devī sarasvatī |
sāpīśvaraniyogena coditā saṃpravartate

---

2,6.33

याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति ।
सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी

yāśeṣapuruṣān ghorānnarakāt tārayiṣyati |
sāvitrī saṃsmṛtā devī devājñānuvidhāyinī

---

2,6.34

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी ।
यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा

pārvatī paramā devī brahmavidyāpradāyinī |
yāpi dhyātā viśeṣeṇa sāpi madvacanānugā

---

2,6.35

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः ।
दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः

yo 'nantamahimānantaḥ śeṣo 'śeṣāmaraprabhuḥ |
dadhāti śirasā lokaṃ so 'pi devaniyogataḥ

---

2,6.36

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः ।
पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः

yo 'gniḥ saṃvartako nityaṃ vaḍavārūpasaṃsthitaḥ |
pibatyakhilamambhodhimīśvarasya niyogataḥ

---

2,6.37

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः ।
पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः

ye caturdaśa loke 'smin manavaḥ prathitaujasaḥ |
pālayanti prajāḥ sarvāste 'pi tasya niyogataḥ

---

2,6.38

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ ।
अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः

ādityā vasavo rudrā marutaśca tathāśvinau |
anyāśca devatāḥ sarvā macchāstreṇaiva dhiṣṭhitāḥ

---

2,6.39

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः ।
यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः

gandharvā garuḍā ṛkṣāḥ siddhāḥ sādhyāścacāraṇāḥ |
yakṣarakṣaḥ piśācāśca sthitāḥ śāstre svayaṃbhuvaḥ

---

2,6.40

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः ।
ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः

kalākāṣṭhānimeṣāśca muhūrtā divasāḥ kṣapāḥ |
ṛtavaḥ pakṣamāsāśca sthitāḥ śāstre prajāpateḥ

---

2,6.41

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने ।
पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे

yugamanvantarāṇyeva mama tiṣṭhanti śāsane |
parāścaiva parārdhāśca kālabhedāstathā pare

---

2,6.42

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः

caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
niyogādeva vartante devasya paramātmanaḥ

---

2,6.43

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् ।
ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः

pātālāni ca sarvāṇi bhuvanāni ca śāsanāt |
brahmāṇḍāni ca vartante sarvāṇyeva svayaṃbhuvaḥ

---

2,6.44

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया ।
प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः

atītānyapyasaṃkhyāni brahmāṇḍāni mamājñayā |
pravṛttāni padārthaughaiḥ sahitāni samantataḥ

---

2,6.45

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः ।
वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः

brahmāṇḍāni bhaviṣyanti saha vastubhirātmagaiḥ |
vahiṣyanti sadaivājñāṃ parasya paramātmanaḥ

---

2,6.46

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते

bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
bhūtādirādiprakṛtirniyoge mama vartate

---

2,6.47

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् ।
माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः

yāśeṣajagatāṃ yonirmohinī sarvadehinām |
māyā vivartate nityaṃ sāpīśvaraniyogataḥ

---

2,6.48

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः ।
आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः

yo vai dehabhṛtāṃ devaḥ puruṣaḥ paṭhyate paraḥ |
ātmāsau vartate nityamīśvarasya niyogataḥ

---

2,6.49

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् ।
सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी

vidhūya mohakalilaṃ yayā paśyati tat padam |
sāpi vidyā maheśasya niyogavaśavartinī

---

2,6.50

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् ।
मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्

bahunātra kimuktena mama śaktyātmakaṃ jagat |
mayaiva preryate kṛtsnaṃ mayyeva pralayaṃ vrajet

---

2,6.51

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः ।
परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

ahaṃ hi bhagavānīśaḥ svayaṃ jyotiḥ sanātanaḥ |
paramātmā paraṃ brahma matto hyanyanna vidyate

---

2,6.52

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया ।
ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्

ityetat paramaṃ jñānaṃ yuṣmākaṃ kathitaṃ mayā |
jñātvā vimucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt

2,7.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः ।
यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ īśvara uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve prabhāvaṃ parameṣṭhinaḥ |
yaṃ jñātvā puruṣo mukto na saṃsāre patet punaḥ

---

2,7.2

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् ।
नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम

parāt parataraṃ brahma śāśvataṃ niṣkalaṃ dhruvam |
nityānandaṃ nirvikalpaṃ taddhāma paramaṃ mama

---

2,7.3

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः ।
मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः

ahaṃ brahmavidāṃ brahmā svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ |
māyāvināmahaṃ devaḥ purāṇo hariravyayaḥ

---

2,7.4

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा ।
आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः

yogināmasmyahaṃ śaṃbhuḥ strīṇāṃ devī girīndrajā |
ādityānāmahaṃ viṣṇurvasūnāmasmi pāvakaḥ

---

2,7.5

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् ।
ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāhaṃ garuḍaḥ patatāmaham |
airāvato gajendrāṇāṃ rāmaḥ śastrabhṛtāmaham

---

2,7.6

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः ।
शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭho 'haṃ devānāṃ ca śatakratuḥ |
śilpināṃ viśvakarmāhaṃ prahlādo 'smyamaradviṣām

---

2,7.7

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः ।
वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः

munīnāmapyahaṃ vyāso gaṇānāṃ ca vināyakaḥ |
vīrāṇāṃ vīrabhadro 'haṃ siddhānāṃ kapilo muniḥ

---

2,7.8

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

parvatānāmahaṃ merurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ |
vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyamasmyaham

---

2,7.9

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः ।
आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः

ananto bhogināṃ devaḥ senānīnāṃ ca pāvakiḥ |
āśramāṇāṃ ca gārhasthamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

---

2,7.10

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः

mahākalpaśca kalpānāṃ yugānāṃ kṛtamasmyaham |
kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ gaṇeśānāṃ ca vīrakaḥ

---

2,7.11

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् ।
वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्

prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ nirṛtiḥ sarvarakṣasām |
vāyurbalavatāmasmi dvīpānāṃ puṣkaro 'smyaham

---

2,7.12

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च ।
वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

mṛgendrāṇāṃ ca siṃho 'haṃ yantrāṇāṃ dhanureva ca |
vedānāṃ sāmavedo 'haṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

---

2,7.13

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् ।
सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

sāvitrī sarvajapyānāṃ guhyānāṃ praṇavo 'smyaham |
sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu

---

2,7.14

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् ।
ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

sarvavedārthaviduṣāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'smyaham |
brahmāvartastu deśānāṃ kṣetrāṇāmavimuktakam

---

2,7.15

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् ।
भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

vidyānāmātmavidyāhaṃ jñānānāmaiśvaraṃ param |
bhūtānāmasmyahaṃ vyoma sattvānāṃ mṛtyureva ca

---

2,7.16

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् ।
गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः

pāśānāmasmyahaṃ māyā kālaḥ kalayatāmaham |
gatīnāṃ muktirevāhaṃ pareṣāṃ parameśvaraḥ

---

2,7.17

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् ।
तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

yaccānyadapi loke 'smin sattvaṃ tejobalādhikam |
tatsarvaṃ pratijānīdhvaṃ mama tejovijṛmbhitam

---

2,7.18

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः ।
तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

ātmānaḥ paśavaḥ proktāḥ sarve saṃsāravartinaḥ |
teṣāṃ patirahaṃ devaḥ smṛtaḥ paśupatirbudhaiḥ

---

2,7.19

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया ।
मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः

māyāpāśena badhnāmi paśūnetān svalīlayā |
māmeva mocakaṃ prāhuḥ paśūnāṃ vedavādinaḥ

---

2,7.20

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते ।
मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्

māyāpāśena baddhānāṃ mocako 'nyo na vidyate |
māmṛte paramātmānaṃ bhūtādhipatimavyayam

---

2,7.21

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति ।
एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

caturviṃśatitattvāni māyā karma guṇā iti |
ete pāśāḥ paśupateḥ kleśāśca paśubandhanāḥ

---

2,7.22

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः ।
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

mano buddhirahaṅkāraḥ khānilāgnijalāni bhūḥ |
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāśca tathāpare

---

2,7.23

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् ।
पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu pañcamam |
pāyūpasthaṃ karau pādau vāk caiva daśamī matā

---

2,7.24

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
trayoviṃśatiretāni tattvāni prākṛtāni tu

---

2,7.25

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् ।
अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्

caturviṃśakamavyaktaṃ pradhānaṃ guṇalakṣaṇam |
anādimadhyanidhanaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param

---

2,7.26

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् ।
साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः

sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayamudāhṛtam |
sāmyāvasthitimeteṣāmavyaktaṃ prakṛtiṃ viduḥ

---

2,7.27

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् ।
गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः

sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rajo miśramudāhṛtam |
guṇānāṃ buddhivaiṣamyād vaiṣamyaṃ kavayo viduḥ

---

2,7.28

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ ।
मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

dharmādharmāviti proktau pāśau dvau bandhasaṃjñitau |
mayyarpitāni karmāṇi nibandhāya vimuktaye

---

2,7.29

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् ।
क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्

avidyāmasmitāṃ rāgaṃ dveṣaṃ cābhiniveśakam |
kleśākhyānacalān prāhuḥ pāśānātmanibandhanān

---

2,7.30

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते ।
मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति

eteṣāmeva pāśānāṃ māyā kāraṇamucyate |
mūlaprakṛtiravyaktā sā śaktirmayi tiṣṭhati

---

2,7.31

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च ।
विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः

sa eva mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ puruṣo 'pi ca |
vikārā mahadādīni devadevaḥ sanātanaḥ

---

2,7.32

स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव ।
स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्

sa eva bandhaḥ sa ca bandhakartā sa eva pāśaḥ paśavaḥ sa eva |
sa veda sarvaṃ na ca tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

2,8.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः ।
येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) saptamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca anyad guhyatamaṃ jñānaṃ vakṣye brāhmaṇapuṅgavāḥ |
yenāsau tarate janturghoraṃ saṃsārasāgaram

---

2,8.2

अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः ।
एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः

ahaṃ brahmamayaḥ śāntaḥ śāśvato nirmalo 'vyayaḥ |
ekākī bhagavānuktaḥ kevalaḥ parameśvaraḥ

---

2,8.3

मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् ।
मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्

mama yonirmahad brahma tatra garbhaṃ dadhāmyaham |
mūlaṃ māyābhidhānaṃ tu tato jātamidaṃ jagat

---

2,8.4

प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च ।
तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे

pradhānaṃ puruṣo hyatmā mahān bhūtādireva ca |
tanmātrāṇi mahābhūtānīndriyāṇi ca jajñire

---

2,8.5

ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः

tato 'ṇḍamabhavaddhaimaṃ sūryakoṭisamaprabham |
tasmin jajñe mahābrahmā macchaktyā copabṛṃhitaḥ

---

2,8.6

ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते ।
न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः

ye cānye bahavo jīvā manmayāḥ sarva eva te |
na māṃ paśyanti pitaraṃ māyayā mama mohitāḥ

---

2,8.7

याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः ।
तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः

yāśca yoniṣu sarvāsu saṃbhavanti hi mūrtayaḥ |
tāsāṃ māyā parā yonirmāmeva pitaraṃ viduḥ

---

2,8.8

यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति

yo māmevaṃ vijānāti bījinaṃ pitaraṃ prabhum |
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati

---

2,8.9

ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः ।
ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः

īśānaḥ sarvavidyānāṃ bhūtānāṃ parameśvaraḥ |
oṅkāramūrtirbhagavānahaṃ brahmā prajāpatiḥ

---

2,8.10

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

---

2,8.11

समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्

samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṅgatim

---

2,8.12

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् ।
प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram |
pradhānaviniyogajñaḥ paraṃ brahmādhigacchati

---

2,8.13

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।
अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य

sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ |
anantaśaktiśca vibhorviditvā ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya

---

2,8.14

तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि ।
या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन

tanmātrāṇi mana ātmā ca tāni sūkṣmāṇyāhuḥ sapta tattvātmakāni |
yā sā hetuḥ prakṛtiḥ sā pradhānaṃ bandhaḥ prokto viniyogo 'pi tena

---

2,8.15

या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः ।
तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः

yā sā śaktiḥ prakṛtau līnarūpā vedeṣūktā kāraṇaṃ brahmayoniḥ |
tasyā ekaḥ parameṣṭhī parastā- nmaheśvaraḥ puruṣaḥ satyarūpaḥ

---

2,8.16

ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः ।
एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव

brahmā yogī paramātmā mahīyān vyomavyāpī vedavedyaḥ purāṇaḥ |
eko rudro mṛtyuravyaktamekaṃ bījaṃ viśvaṃ deva ekaḥ sa eva

---

2,8.17

तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः ।
अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः

tamevaikaṃ prāhuranye 'pyanekaṃ tvekātmānaṃ kecidanyattathāhuḥ |
aṇoraṇīyān mahato 'sau mahīyān mahādevaḥ procyate vedavidbhiḥ

---

2,8.18

एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् ।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति

evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ paraṃ prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimān buddhimatītya tiṣṭhati

2,9.1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः ।
तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्

iti śrīkūrmapārāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) aṣṭamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ niṣkalo nirmalo nityo niṣkriyaḥ parameśvaraḥ |
tanno vada mahādeva viśvarūpaḥ kathaṃ bhavān

---

2,9.2

ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः ।
मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता

īśvara uvāca nāhaṃ viśvo na viśvaṃ ca māmṛte vidyate dvijāḥ |
māyānimittamatrāsti sā cātmānamapāśritā

---

2,9.3

अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया ।
तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु

anādinidhanā śaktirmāyāvyaktasamāśrayā |
tannimittaḥ prapañco 'yamavyaktādabhavat khalu

---

2,9.4

अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् ।
अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

avyaktaṃ kāraṇaṃ prāhurānandaṃ jyotirakṣaram |
ahameva paraṃ brahma matto hyanyanna vidyate

---

2,9.5

तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः ।
एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

tasmānme viśvarūpatvaṃ niścitaṃ brahmavādibhiḥ |
ekatve ca pṛthaktve ca proktametannidarśanam

---

2,9.6

अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः ।
अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा

ahaṃ tat paramaṃ brahma paramātmā sanātanaḥ |
akāraṇaṃ dvijāḥ prokto na doṣo hyātmanastathā

---

2,9.7

अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः ।
तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्

anantā śaktayo 'vyakte māyādyāḥ saṃsthitā dhruvāḥ |
tasmin divi sthitaṃ nityamavyaktaṃ bhāti kevalam

---

2,9.8

याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः ।
एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्

yābhistallakṣyate bhinnamabhinnaṃ tu svabhāvataḥ |
ekayā mama sāyujyamanādinidhanaṃ dhruvam

---

2,9.9

पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् ।
अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल

puṃso 'bhūdanyayā bhūtiranyayā tattirohitam |
anādimadhyaṃ tiṣṭhantaṃ yujyate 'vidyayā kila

---

2,9.10

तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् ।
तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्

tadetat paramaṃ vyaktaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam |
tadakṣaraṃ paraṃ jyotistad viṣṇoḥ paramaṃ padam

---

2,9.11

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् ।
तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते

tatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhilaṃ jagat |
tadeva ca jagat kṛtsnaṃ tad vijñāya vimucyate

---

2,9.12

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha |
ānandaṃ brahmaṇo vidvān vibheti na kutaścana

---

2,9.13

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahānta- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
tad vijñāya parimucyeta vidvān nityānandī bhavati brahmabhūtaḥ

---

2,9.14

यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् ।
तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit yajjyotiṣāṃ jyotirekaṃ divistham |
tadevātmānaṃ manyamāno 'tha vidvān ātmānandī bhavati brahmabhūtaḥ

---

2,9.15

तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम ।
वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः

tadavyayaṃ kalilaṃ gūḍhadehaṃ brahmānandamamṛtaṃ viśvadhāma |
vadantyevaṃ brāhmaṇā brahmaniṣṭhā yatra gatvā na nivarteta bhūyaḥ

---

2,9.16

हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः ।
तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम

hiraṇmaye paramākāśatattve yadarciṣi pravibhātīva tejaḥ |
tadvijñāne paripaśyanti dhīrā vibhrājamānaṃ vimalaṃ vyoma dhāma

---

2,9.17

ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय ।
स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः

tataḥ paraṃ paripaśyanti dhīrā ātmanyātmānamanubhūyānubhūya |
svayaṃprabhaḥ parameṣṭhī mahīyān brahmānandī bhagavānīśa eṣaḥ

---

2,9.18

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।
तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |
tamevaikaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām

---

2,9.19

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ।
सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते

sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ |
sarvavyāpī ca bhagavān na tasmādanyadiṣyate

---

2,9.20

इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः ।
गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्

ityetadaiśvaraṃ jñānamuktaṃ vo munipuṅgavāḥ |
gopanīyaṃ viśeṣeṇa yogināmapi durlabham

2,10.1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् ।
स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

iti śrīkūrmapārāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) navamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca aliṅgamekamavyaktaṃ liṅgaṃ brahmeti niścitam |
svayañjyotiḥ paraṃ tattvaṃ pare vyomni vyavasthitam

---

2,10.2

अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् ।
निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattadakṣaraṃ paramaṃ padam |
nirguṇaṃ śuddhavijñānaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ

---

2,10.3

तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः ।
पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः

tanniṣṭhāḥ śāntasaṃkalpā nityaṃ tadbhāvabhāvitāḥ |
paśyanti tat paraṃ brahma yattalliṅgamiti śrutiḥ

---

2,10.4

अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः ।
नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्

anyathā nahi māṃ draṣṭuṃ śakyaṃ vai munipuṅgavāḥ |
nahi tad vidyate jñānaṃ yatastajjñāyate param

---

2,10.5

एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः ।
अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्

etattatparamaṃ jñānaṃ kevalaṃ kavayo viduḥ |
ajñānamitarat sarvaṃ yasmānmāyāmayaṃ jagat

---

2,10.6

यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् ।
ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः

yajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam |
mamātmāsau tadevemiti prāhurvipaścitaḥ

---

2,10.7

ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् ।
आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्

ye 'pyanekaṃ prapaśyanti te 'pi paśyanti tatparam |
āśritāḥ paramāṃ niṣṭhāṃ buddhvaikaṃ tattvamavyayam

---

2,10.8

ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् ।
भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः

ye punaḥ paramaṃ tattvamekaṃ vānekamīśvaram |
bhaktyā māṃ saṃprapaśyanti vijñeyāste tadātmakāḥ

---

2,10.9

साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् ।
नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः

sākṣādeva prapaśyanti svātmānaṃ parameśvaram |
nityānandaṃ nirvikalpaṃ satyarūpamiti sthitiḥ

---

2,10.10

भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् ।
स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु

bhajante paramānandaṃ sarvagaṃ yattadātmakam |
svātmanyavasthitāḥ śāntāḥ pare 'vyakte parasya tu

---

2,10.11

एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् ।
निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः

eṣā vimuktiḥ paramā mama sāyujyamuttamam |
nirvāṇaṃ brahmaṇā caikyaṃ kaivalyaṃ kavayo viduḥ

---

2,10.12

तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् ।
स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते

tasmādanādimadhyāntaṃ vastvekaṃ paramaṃ śivam |
sa īśvaro mahādevastaṃ vijñāya vimucyate

---

2,10.13

न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् ।
तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति

na tatra sūryaḥ pravibhātīha candro na nakṣatrāṇi tapano nota vidyut |
tadbhāsedamakhilaṃ bhāti nityaṃ tannityabhāsamacalaṃ sadvibhāti

---

2,10.14

नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति ।
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः

nityoditaṃ saṃvidā nirvikalpaṃ śuddhaṃ bṛhantaṃ paramaṃ yadvibhāti |
atrāntaraṃ brahmavido 'tha nityaṃ paśyanti tattvamacalaṃ yat sa īśaḥ

---

2,10.15

नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः ।
तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः

nityānandamamṛtaṃ satyarūpaṃ śuddhaṃ vadanti puruṣaṃ sarvavedāḥ |
tadevedamiti praṇaveneśitāraṃ dhāyāyanti vedārthaviniścitārthāḥ

---

2,10.16

न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः ।
न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः

na bhūmirāpo na mano na vahniḥ prāṇo 'nilo gaganaṃ nota buddhiḥ |
na cetano 'nyat paramākāśamadhye vibhāti devaḥ śiva eva kevalaḥ

---

2,10.17

इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् ।
जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्

ityetaduktaṃ paramaṃ rahasyaṃ jñānāmṛtaṃ sarvavedeṣu gūḍham |
jānāti yogī vijane 'tha deśe yuñjīta yogaṃ prayato hyajasram

2,11.1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् ।
येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) daśamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaṃ paramadurlabham |
yenātmānaṃ prapaśyanti bhānumantamiveśvaram

---

2,11.2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् ।
प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

yogāgnirdahati kṣipramaśeṣaṃ pāpapañjaram |
prasannaṃ jāyate jñānaṃ sākṣānnirvāṇasiddhidam

---

2,11.3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते ।
योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

yogātsaṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate |
yogajñānābhiyuktasya prasīdati maheśvaraḥ

---

2,11.4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा ।
ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ nityameva vā |
ye yuñjantīha madyogaṃ te vijñeyā maheśvarāḥ

---

2,11.5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः ।
अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

yogastu dvividho jñeyo hyabhāvaḥ prathamo mataḥ |
aparastu mahāyogaḥ sarvayogottamottamaḥ

---

2,11.6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते ।
अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

śūnyaṃ sarvanirābhāsaṃ svarūpaṃ yatra cintyate |
abhāvayogaḥ sa prokto yenātmānaṃ prapaśyati

---

2,11.7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् ।
मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

yatra paśyati cātmānaṃ nityānandaṃ nirañjanam |
mayaikyaṃ sa mahāyogo bhāṣitaḥ parameśvaraḥ

---

2,11.8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे ।
सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ye cānye yogināṃ yogāḥ śrūyante granthavistare |
sarve te brahmayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

---

2,11.9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् ।
सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

yatra sākṣāt prapaśyanti vimuktā viśvamīśvaram |
sarveṣāmeva yogānāṃ sa yogaḥ paramo mataḥ

---

2,11.10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः ।
न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

sahasraśo 'tha śataśo ye ceśvarabahiṣkṛtāḥ |
na te paśyanti māmekaṃ yogino yatamānasāḥ

---

2,11.11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा ।
समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro 'tha dhāraṇā |
samādhiśca muniśreṣṭhā yamo niyama āsanam

---

2,11.12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः ।
तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

mayyekacittatāyogo vṛttyantaranirodhataḥ |
tatsādhanānyaṣṭadhā tu yuṣmākaṃ kathitāni tu

---

2,11.13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau |
yamāḥ saṃkṣepataḥ proktāścittaśuddhipradā nṛṇām

---

2,11.14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा ।
अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā |
akleśajananaṃ proktaṃ tvahiṃsā paramarṣibhiḥ

---

2,11.15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् ।
विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

ahiṃsāyāḥ paro dharmo nāstyahiṃsā paraṃ sukham |
vidhinā yā bhaveddhiṃsā tvahiṃsaiva prakīrtitā

---

2,11.16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

satyena sarvamāpnoti satye sarvaṃ pratiṣṭhitam |
yathārthakathanācāraḥ satyaṃ proktaṃ dvijātibhiḥ

---

2,11.17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा ।
स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

paradravyāpaharaṇaṃ cauryād vātha balena vā |
steyaṃ tasyānācaraṇādasteyaṃ dharmasādhanam

---

2,11.18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।
सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā |
sarvatra maithunatyāgaṃ brahmacaryaṃ pracakṣate

---

2,11.19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया ।
अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

dravyāṇāmapyanādānamāpadyapi yathecchayā |
aparigraha ityāhustaṃ prayatnena pālayet

---

2,11.20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् ।
समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

tapaḥ svādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucamīśvarapūjanam |
samāsānniyamāḥ proktā yogasiddhipradāyinaḥ

---

2,11.21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।
शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

upavāsaparākādikṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ |
śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam

---

2,11.22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः ।
सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

vedāntaśatarudrīyapraṇavādijapaṃ budhāḥ |
sattvaśuddhikaraṃ puṃsāṃ svādhyāyaṃ paricakṣate

---

2,11.23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः ।
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

svādhyāyasya trayo bhedā vācikopāṃśumānasāḥ |
uttarottaravaiśiṣṭyaṃ prāhurvedārthavedinaḥ

---

2,11.24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् ।
स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

yaḥ śabdabodhajananaḥ pareṣāṃ śṛṇvatāṃ sphuṭam |
svādhyāyo vācikaḥ prokta upāṃśoratha lakṣaṇam

---

2,11.25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः ।
उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

oṣṭhayoḥ spandamātreṇa parasyāśabdabodhakaḥ |
upāṃśureṣa nirdiṣṭaḥ sāhasro vācikājjapaḥ

---

2,11.26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् ।
चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

yatpadākṣarasaṅgatyā parispandanavarjitam |
cintanaṃ sarvaśabdānāṃ mānasaṃ taṃ japaṃ viduḥ

---

2,11.27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति ।
या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

yadṛcchālābhato nityamalaṃ puṃso bhavediti |
yā dhīstāmṛṣayaḥ prāhuḥ saṃtoṣaṃ sukhalakṣaṇam

---

2,11.28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ।
मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

bāhyamābhyantaraṃ śaucaṃ dvidhā proktaṃ dvijottamāḥ |
mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ manaḥśuddhirathāntaram

---

2,11.29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

stutismaraṇapūjābhirvāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ |
suniścalā śive bhaktiretadīśvarapūjanam

---

2,11.30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत ।
प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

yamāḥ saniyamāḥ proktāḥ prāṇāyāmaṃ nibodhata |
prāṇaḥ svadehajo vāyurāyāmastannirodhanam

---

2,11.31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः ।
स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

uttamādhamamadhyatvāt tridhāyaṃ pratipāditaḥ |
sa eva dvividhaḥ proktaḥ sagarbho 'garbha eva ca

---

2,11.32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।
मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

mātrādvādaśako mandaścaturviṃśatimātrikaḥ |
madhyamaḥ prāṇasaṃrodhaḥ ṣaṭtriṃśanmātrikottamaḥ

---

2,11.33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् ।
मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

prasvedakampanotthānajanakatvaṃ yathākramam |
mandamadhyamamukhyānāmānandāduttamottamaḥ

---

2,11.34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः ।
एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

sagarbhamāhuḥ sajapamagarbhaṃ vijapaṃ budhāḥ |
etad vai yogināmuktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇam

---

2,11.35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha |
trirjapedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate

---

2,11.36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः ।
प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

recakaḥ pūrakaścaiva prāṇāyāmo 'tha kumbhakaḥ |
procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasaiḥ

---

2,11.37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः ।
साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

recako 'jastraniśvāsāt pūrakastannirodhataḥ |
sāmyena saṃsthitiryā sā kumbhakaḥ parigīyate

---

2,11.38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः ।
निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ |
nigrahaḥ procyate sadbhiḥ pratyāhārastu sattamāḥ

---

2,11.39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके ।
एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

hṛtpuṇḍarīke nābhyāṃ vā mūrdhni parvatamastake |
evamādiṣu deśeṣu dhāraṇā cittabandhanam

---

2,11.40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः ।
वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

deśāvasthitimālambya buddheryā vṛttisaṃtatiḥ |
vṛttyantarairasaṃsṛṣṭā taddhyānaṃ sūrayo viduḥ

---

2,11.41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः ।
प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

ekākāraḥ samādhiḥ syād deśālambanavarjitaḥ |
pratyayo hyarthamātreṇa yogasādhanamuttamam

---

2,11.42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः ।
ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇāḥ |
dhyānaṃ dvādaśakaṃ yāvat samādhirabhidhīyate

---

2,11.43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा ।
साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

āsanaṃ svastikaṃ proktaṃ padmamardhāsanaṃ tathā |
sādhanānāṃ ca sarveṣāmetatsādhanamuttamam

---

2,11.44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे ।
समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

ūrvorupari viprendrāḥ kṛtvā pādatale ubhe |
samāsītātmanaḥ padmametadāsanamuttamam

---

2,11.45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः ।
आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

ekaṃ pādamathaikasmin vinyasyoruṇi sattamāḥ |
āsītārdhāsanamidaṃ yogasādhanamuttamam

---

2,11.46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि ।
समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

ubhe kṛtvā pādatale jānūrvorantareṇa hi |
samāsītātmanaḥ proktamāsanaṃ svastikaṃ param

---

2,11.47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते ।
अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

adeśakāle yogasya darśanaṃ hi na vidyate |
agnyabhyāse jale vāpi śuṣkaparṇacaye tathā

---

2,11.48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।
सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

jantuvyāpte śmaśāne ca jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe |
saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye

---

2,11.49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते ।
नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

aśubhe durjanākrānte maśakādisamanvite |
nācared dehabādhe vā daurmanasyādisaṃbhave

---

2,11.50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु ।
नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

sugupte suśubhe deśe guhāyāṃ parvatasya tu |
nadyāstīre puṇyadeśe devatāyatane tathā

---

2,11.51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते ।
युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

gṛhe vā suśubhe ramye vijane jantuvarjite |
yuñjīta yogī satatamātmānaṃ matparāyaṇaḥ

---

2,11.52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् ।
गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

namaskṛtya tu yogīndrān saśiṣyāṃśca vināyakam |
guruṃ caivātha māṃ yogī yuñjīta susamāhitaḥ

---

2,11.53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा ।
नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

āsanaṃ svastikaṃ baddhvā padmamardhamathāpi vā |
nāsikāgre samāṃ dṛṣṭimīṣadunmīlitekṣaṇaḥ

---

2,11.54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् ।
स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

kṛtvātha nirbhayaḥ śāntastyaktvā māyāmayaṃ jagat |
svātmanyavasthitaṃ devaṃ cintayet parameśvaram

---

2,11.55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् ।
धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

śikhāgre dvādaśāṅgulye kalpayitvātha paṅkajam |
dharmakandasamudbhūtaṃ jñānanālaṃ suśobhanam

---

2,11.56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् ।
चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

aiśvaryāṣṭadalaṃ śvetaṃ paraṃ vairāgyakarṇikam |
cintayet paramaṃ kośaṃ karṇikāyāṃ hiraṇmayam

---

2,11.57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् ।
ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

sarvaśaktimayaṃ sākṣād yaṃ prāhurdivyamavyayam |
oṅkāravācyamavyaktaṃ raśmijālasamākulam

---

2,11.58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् ।
तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

cintayet tatra vimalaṃ paraṃ jyotiryadakṣaram |
tasmin jyotiṣi vinyasyasvātmānaṃ tadabhedataḥ

---

2,11.59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् ।
तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

dhyāyītākāśamadhyasthamīśaṃ paramakāraṇam |
tadātmā sarvago bhūtvā na kiñcidapi cintayet

---

2,11.60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते ।
चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

etad guhyatamaṃ dhyānaṃ dhyānāntaramathocyate |
cintayitvā tu pūrvoktaṃ hṛdaye padmamuttamam

---

2,11.61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् ।
मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

ātmānamatha kartāraṃ tatrānalasamatviṣam |
madhye vahniśikhākāraṃ puruṣaṃ pañcaviṃśakam

---

2,11.62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् ।
ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

cintayet paramātmānaṃ tanmadhye gaganaṃ param |
oṅkarabodhitaṃ tattvaṃ śāśvataṃ śivamacyutam

---

2,11.63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् ।
तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

avyaktaṃ prakṛtau līnaṃ paraṃ jyotiranuttamam |
tadantaḥ paramaṃ tattvamātmādhāraṃ nirañjanam

---

2,11.64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् ।
विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

dhyāyīta tanmayo nityamekarūpaṃ maheśvaram |
viśodhya sarvatattvāni praṇavenāthavā punaḥ

---

2,11.65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे ।
प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

saṃsthāpya mayi cātmānaṃ nirmale parame pade |
plāvayitvātmano dehaṃ tenaiva jñānavāriṇā

---

2,11.66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् ।
तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः ।
चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

madātmā manmayo bhasma gṛhītvā hyagnihotrajam |
tenoddhṛtya tu sarvāṅgamagnirityādimantrataḥ |
cintayet svātmanīśānaṃ paraṃ jyotiḥ svarūpiṇam

---

2,11.67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये ।
सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

eṣa pāśupato yogaḥ paśupāśavimuktaye |
sarvavedāntasāro 'yamatyāśramamiti śrutiḥ

---

2,11.68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् ।
द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

etat parataraṃ guhyaṃ matsāyujyopapādakam |
dvijātīnāṃ tu kathitaṃ bhaktānāṃ brahmacāriṇām

---

2,11.69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः ।
संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

brahmacaryamahiṃsā ca kṣamā śaucaṃ tapo damaḥ |
saṃtoṣaḥ satyamāstikyaṃ vratāṅgāni viśeṣataḥ

---

2,11.70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते ।
तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

ekenāpyatha hīnena vratamasya tu lupyate |
tasmādātmaguṇopeto madvrataṃ voḍhumarhati

---

2,11.71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
bahavo 'nena yogena pūtā madbhāvamāgatāḥ

---

2,11.72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
jñānayogena māṃ tasmād yajeta parameśvaram

---

2,11.73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु ।
चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

athavā bhaktiyogena vairāgyeṇa pareṇa tu |
cetasā bodhayuktena pūjayenmāṃ sadā śuciḥ

---

2,11.74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः ।
प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

sarvakarmāṇi saṃnyasya bhikṣāśī niṣparigrahaḥ |
prāpnoti mama sāyujyaṃ guhyametanmayoditam

---

2,11.75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca |
nirmamo nirahaṅkāro yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

---

2,11.76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ |
mayyarpitamano buddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

---

2,11.77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ |
harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa hi me priyaḥ

---

2,11.78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ |
sarvārambhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ

---

2,11.79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭo yena kenacit |
aniketaḥ sthiramatirmadbhakto māmupaiṣyati

---

2,11.80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo matparāyaṇaḥ |
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ paramaṃ padam

---

2,11.81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ |
nirāśīrnirmamo bhūtvā māmekaṃ śaraṇaṃ vrajet

---

2,11.82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇyabhipravṛtto 'pi naiva tena nibadhyate

---

2,11.83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti tatpadam

---

2,11.84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि ।
कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

yadṛcchālābhatuṣṭasya dvandvātītasya caiva hi |
kurvato matprasādārthaṃ karma saṃsāranāśanam

---

2,11.85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः ।
मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

manmanā mannamaskāro madyājī matparāyaṇaḥ |
māmupaiṣyati yogīśaṃ jñātvā māṃ parameśvaram

---

2,11.86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

madbuddhayo māṃ satataṃ bodhayantaḥ parasparam |
kathayantaśca māṃ nityaṃ mama sāyujyamāpnuyuḥ

---

2,11.87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् ।
नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

evaṃ nityābhiyuktānāṃ māyeyaṃ karmasānvagam |
nāśayāmi tamaḥ kṛtsnaṃ jñānadīpena bhāsvatā

---

2,11.88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

madbuddhayo māṃ satataṃ pūjayantīha ye janāḥ |
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham

---

2,11.89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः ।
तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

ye 'nye ca kāmabhogārthaṃ yajante hyanyadevatāḥ |
teṣāṃ tadantaṃ vijñeyaṃ devatānugataṃ phalam

---

2,11.90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः ।
मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

ye cānyadevatābhaktāḥ pūjayantīha devatāḥ |
madbhāvanāsamāyuktā mucyante te 'pi bhāvataḥ

---

2,11.91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः ।
मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

tasmādanīśvarānanyāṃstyaktvā devānaśeṣataḥ |
māmeva saṃśrayedīśaṃ sa yāti paramaṃ padam

---

2,11.92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः ।
यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

tyaktvā putrādiṣu snehaṃ niḥ śoko niṣparigrahaḥ |
yajeccāmaraṇālliṅge viraktaḥ parameśvaram

---

2,11.93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः ।
एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

ye 'rcayanti sadā liṅgaṃ tyaktvā bhogānaśeṣataḥ |
ekena janmanā teṣāṃ dadāmi paramaiśvaram

---

2,11.94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् ।
ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

parānandātmakaṃ liṅgaṃ kevalaṃ sannirañjanam |
jñānātmakaṃ sarvagataṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam

---

2,11.95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः ।
यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

ye cānye niyatā bhaktā bhāvayitvā vidhānataḥ |
yatra kvacana talliṅgamarcayanti maheśvaram

---

2,11.96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः ।
रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

jale vā vahnimadhye vāvyomni sūrye 'thavānyataḥ |
ratnādau bhāvayitveśamarcayelliṅgamaiśvaram

---

2,11.97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।
तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

sarvaṃ liṅgamayaṃ hyetat sarvaṃ liṅge pratiṣṭhitam |
tasmālliṅge 'rcayedīśaṃ yatra kvacana śāśvatam

---

2,11.98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् ।
काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

agnau kriyāvatāmapsu vyomni sūrye manīṣiṇām |
kāṣṭhādiṣveva mūrkhāṇāṃ hṛdi liṅgantuyoginām

---

2,11.99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः ।
यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

yadyanutpannavijñāno viraktaḥ prītisaṃyutaḥ |
yāvajjīvaṃ japed yuktaḥ praṇavaṃ brahmaṇo vapuḥ

---

2,11.100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः ।
एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

athavā śatarudrīyaṃ japedāmaraṇād dvijaḥ |
ekākī yatacittātmā sa yāti paramaṃ padam

---

2,11.101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः ।
सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

vased vāmaraṇād vipro vārāṇasyāṃ samāhitaḥ |
so 'pīśvaraprasādena yāti tat paramaṃ padam

---

2,11.102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् ।
ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

tatrotkramaṇakāle hi sarveṣāmeva dehinām |
dadāti tat paraṃ jñānaṃ yena mucyeta bandhanāt

---

2,11.103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः ।
तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

varṇāśramavidhiṃ kṛtsnaṃ kurvāṇo matparāyaṇaḥ |
tenaiva janmanā jñānaṃ labdhvā yāti śivaṃ padam

---

2,11.104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः ।
सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

ye 'pi tatra vasantīha nīcā vā pāpayonayaḥ |
sarve taranti saṃsāramīśvarānugrahād dvijāḥ

---

2,11.105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् ।
धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

kintu vighnā bhaviṣyanti pāpopahatacetasām |
dharmaṃ samāśrayet tasmānmuktaye niyataṃ dvijāḥ

---

2,11.106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् ।
धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

etad rahasyaṃ vedānāṃ na deyaṃ yasya kasya cit |
dhārmikāyaiva dātavyaṃ bhaktāya brahmacāriṇe

---

2,11.107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् ।
व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

vyāsa uvāca ityetaduktvā bhagavānātmayogamanuttamam |
vyājahāra samāsīnaṃ nārāyaṇamanāmayam

---

2,11.108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् ।
दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

mayaitad bhāṣitaṃ jñānaṃ hitārthaṃ brahmavādinām |
dātavyaṃ śāntacittebhyaḥ śiṣyebhyo bhavatā śivam

---

2,11.109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः ।
हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

uktvaivamatha yogīndrānabravīd bhagavānajaḥ |
hitāya sarvabhaktānāṃ dvijātīnāṃ dvijottamāḥ

---

2,11.110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् ।
उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

bhavanto 'pi hi majjñānaṃ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam |
upadekṣyanti bhaktānāṃ sarveṣāṃ vacanānmama

---

2,11.111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः ।
नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

ayaṃ nārāyaṇo yo 'hamīśvaro nātra saṃśayaḥ |
nāntaraṃ ye prapaśyanti teṣāṃ deyamidaṃ param

---

2,11.112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया ।
सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

mamaiṣā paramā mūrtirnārāyaṇasamāhvayā |
sarvabhūtātmabhūtasthā śāntā cākṣarasaṃjñitā

---

2,11.113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः ।
न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

ye tvanyathā prapaśyanti loke bhedadṛśo janāḥ |
na te māṃ saṃprapaśyanti jāyante ca punaḥ punaḥ

---

2,11.114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् ।
एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

ye tvimaṃ viṣṇumavyaktaṃ māṃ vā devaṃ maheśvaram |
ekībhāvena paśyanti na teṣāṃ punarudbhavaḥ

---

2,11.115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् ।
मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

tasmādanādinidhanaṃ viṣṇumātmānamavyayam |
māmeva saṃprapaśyadhvaṃ pūjayadhvaṃ tathaiva hi

---

2,11.116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् ।
ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

ye 'nyathā māṃ prapaśyanti matvemaṃ devatāntaram |
te yānti narakān ghorān nāhaṃ teṣuvyavasthitaḥ

---

2,11.117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् ।
मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

mūrkhaṃ vā paṇḍitaṃ vāpi brāhmaṇaṃ vā madāśrayam |
mocayāmi śvapākaṃ vā na nārāyaṇanindakam

---

2,11.118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः ।
अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

tasmādeṣa mahāyogī madbhaktaiḥ puruṣottamaḥ |
arcanīyo namaskāryo matprītijananāya hi

---

2,11.119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् ।
अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

evamuktvā samāliṅgya vāsudevaṃ pinākadhṛk |
antarhito 'bhavat teṣāṃ sarveṣāmeva paśyatām

---

2,11.120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् ।
जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

nārāyaṇo 'pi bhagavāṃstāpasaṃ veṣamuttamam |
jagrāha yoginaḥ sarvāṃstyaktvā vai paramaṃ vapuḥ

---

2,11.121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः ।
साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

jñātaṃ bhavadbhiramalaṃ prasādāt parameṣṭhinaḥ |
sākṣādeva maheśasya jñānaṃ saṃsāranāśanam

---

2,11.122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः ।
प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

gacchadhvaṃ vijvarāḥ sarve vijñānaṃ parameṣṭhinaḥ |
pravartayadhvaṃ śiṣyebhyo dhārmikebhyo munīśvarāḥ

---

2,11.123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये ।
विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

idaṃ bhaktāya śāntāya dhārmikāyāhitāgnaye |
vijñānamaiśvaraṃ deyaṃ brāhmaṇāya viśeṣataḥ

---

2,11.124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः ।
नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

evamuktvā sa viśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ |
nārāyaṇo mahāyogī jagāmādarśanaṃ svayam

---

2,11.125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

te 'pi devādideveśaṃ namaskṛtya maheśvaram |
nārāyaṇaṃ ca bhūtādiṃ svāni sthānāni bhejire

---

2,11.126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः ।
दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

sanatkumāro bhagavān saṃvartāya mahāmuniḥ |
dattavānaiśvaraṃ jñānaṃ so 'pi satyavratāya tu

---

2,11.127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये ।
प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

sanandano 'pi yogīndraḥ pulahāya maharṣaye |
pradadau gautamāyātha pulaho 'pi prajāpatiḥ

---

2,11.128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् ।
जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

aṅgirā vedaviduṣe bharadvājāya dattavān |
jaigīṣavyāya kapilastathā pañcaśikhāya ca

---

2,11.129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् ।
लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

parāśaro 'pi sanakāt pitā me sarvatattvadṛk |
lebhetatparamaṃ jñānaṃ tasmād vālmīkirāptavān

---

2,11.130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः ।
वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

mamovāca purā devaḥ satīdehabhavāṅgajaḥ |
vāmadevo mahāyogī rudraḥ kila pinākadhṛk

---

2,11.131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः ।
अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

nārāyaṇo 'pi bhagavān devakītanayo hariḥ |
arjunāya svayaṃ sākṣāt dattavānidamuttamam

---

2,11.132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् ।
विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

yadahaṃ labdhavān rudrād vāmadevādanuttamam |
viśeṣād giriśe bhaktistasmādārabhya me 'bhavat

---

2,11.133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः ।
भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ rudraṃ prapanno 'haṃ viśeṣataḥ |
bhūteśaṃ giraśaṃ sthāṇuṃ devadevaṃ triśūlinam

---

2,11.134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् ।
प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

bhavanto 'pi hi taṃ devaṃ śaṃbhuṃ govṛṣavāhanam |
prapadyadhvaṃ sapatnīkāḥ saputrāḥ śaraṇaṃ śivam

---

2,11.135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् ।
पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

vartadhvaṃ tatprasādena karmayogena śaṅkaram |
pūjayadhvaṃ mahādevaṃ gopatiṃ bhūtibhūṣaṇam

---

2,11.136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् ।
प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

evamukte 'tha munayaḥ śaunakādyā maheśvaram |
praṇemuḥ śāśvataṃ sthāṇuṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

---

2,11.137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् ।
साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

abruvan hṛṣṭamanasaḥ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum |
sākṣādeva hṛṣīkeśaṃ sarvalokamaheśvaram

---

2,11.138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे ।
इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

bhavatprasādādacalā śaraṇye govṛṣadhvaje |
idānīṃ jāyate bhaktiryā devairapi durlabhā

---

2,11.139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् ।
येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

kathayasva muniśreṣṭha karmayogamanuttamam |
yenāsau bhagavānīśaḥ samārādhyo mumukṣubhiḥ

---

2,11.140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः ।
तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

tvatsaṃnidhāveṣa sūtaḥ śṛṇotu bhagavadvacaḥ |
tadvadākhilalokānāṃ rakṣaṇaṃ dharmasaṃgraham

---

2,11.141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा ।
पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

yaduktaṃ devadevena viṣṇunā kūrmarūpiṇā |
pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ śakreṇāmṛtamanthane

---

2,11.142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् ।
मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

śrutvā satyavatīsūnuḥ karmayogaṃ sanātanam |
munīnāṃ bhāṣitaṃ kṛṣṇaḥ provāca susamāhitaḥ

---

2,11.143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः ।
सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

ya imaṃ paṭhate nityaṃ saṃvādaṃ kṛttivāsasaḥ |
sanatkumārapramukhaiḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

---

2,11.144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् ।
यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

śrāvayed vā dvijān śuddhān brahmacaryaparāyaṇān |
yo vā vicārayedarthaṃ sa yāti paramāṃ gatim

---

2,11.145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ bhaktiyukto dṛḍhavrataḥ |
sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

---

2,11.146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः ।
श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

tasmāt sarvaprayatnena paṭhitavyo manīṣibhiḥ |
śrotavyaścātha mantavyo viśeṣād brāhmaṇaiḥ sadā

2,12.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् ।
कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ekādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vakṣyamāṇaṃ sanātanam |
karmayogaṃ brāhmaṇānāmātyantikaphalapradam

---

2,12.2

आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् ।
ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

āmnāyasiddhamakhilaṃ brihmaṇānupradarśitam |
ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ pūrvaṃ manurāha prajāpatiḥ

---

2,12.3

सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् ।
समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

sarvapāpaharaṃ puṇyamṛṣisaṅghairniṣevitam |
samāhitadhiyo yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama

---

2,12.4

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः ।
गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

kṛtopanayano vedānadhīyīta dvijottamāḥ |
garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde svasūtroktavidhānataḥ

---

2,12.5

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः ।
भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्

daṇḍī ca mekhalī sūtrī kṛṣṇājinadharo muniḥ |
bhikṣāhāro guruhito vīkṣamāṇo gururmukham

---

2,12.6

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा ।
ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

kārpāsamupavītārthaṃ nirmitaṃ brahmaṇā purā |
brāhmaṇānāṃ trivit sūtraṃ kauśaṃ vā vastrameva vā

---

2,12.7

सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः ।
अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्

sadopavītī caiva syāt sadā baddhaśikho dvijaḥ |
anyathā yat kṛtaṃ karma tad bhavatyayathākṛtam

---

2,12.8

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् ।
तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्

vasedavikṛtaṃ vāsaḥ kārpāsaṃ vā kaṣāyakam |
tadeva paridhānīyaṃ śuklamacchidramuttamam

---

2,12.9

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् ।
अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते

uttaraṃ tu samākhyātaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham |
abhāve gavyamajinaṃ rauravaṃ vā vidhīyate

---

2,12.10

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् ।
उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने

uddhṛtya dakṣiṇaṃ bāhuṃ savye bāhau samarpitam |
upavītaṃ bhavennityaṃ nivītaṃ kaṇṭhasajjane

---

2,12.11

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः ।
प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

savyaṃ bāhuṃ samuddhṛtya dakṣiṇe tu dhṛtaṃ dvijāḥ |
prācīnāvītamityuktaṃ pitrye karmaṇi yojayet

---

2,12.12

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च ।
स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe home japye tathaiva ca |
svādhyāye bhojane nityaṃ brāhmaṇānāṃ ca sannidhau

---

2,12.13

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे ।
उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

upāsane gurūṇāṃ ca saṃdhyayoḥ sādhusaṃgame |
upavītī bhavennityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

---

2,12.14

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला ।
मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

mauñjī trivṛt samā ślakṣaṇā kāryā viprasya mekhalā |
muñjābhāve kuśenāhurgranthinaikena vā tribhiḥ

---

2,12.15

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः ।
यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

dhārayed bailvapālāśau daṇḍau keśāntakau dvijaḥ |
yajñārhavṛkṣajaṃ vātha saumyamavraṇameva ca

---

2,12.16

सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः ।
कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

sāyaṃ prātardvijaḥ saṃdhyāmupāsīta samāhitaḥ |
kāmāllobhād bhayānmohāt tyaktena patito bhavet

---

2,12.17

अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः ।
स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा

agnikāryaṃ tataḥ kuryāt sāyaṃ prātaḥ prasannadhīḥ |
snātvā saṃtarpayed devānṛṣīn pitṛgaṇāṃstathā

---

2,12.18

देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः ।
अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

devatābhyarcanaṃ kuryāt puṣpaiḥ patreṇa vāmbubhiḥ |
abhivādanaśīlaḥ syānnityaṃ vṛddheṣu dharmataḥ

---

2,12.19

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् ।
आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः

asāvahaṃ bho nāmeti samyak praṇatipūrvakam |
āyurārogyasiddhyarthaṃ tandrādiparivarjitaḥ

---

2,12.20

आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने ।
अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

āyuṣṇān bhava saumyeti vācyo vipro 'bhivādane |
akāraścāsya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ

---

2,12.21

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् ।
नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

na kuryād yo 'bhivādasya dvijaḥ pratyabhivādanam |
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ

---

2,12.22

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।
सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

vyatyastapāṇinā kāryamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ |
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ

---

2,12.23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।
आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva vā |
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet

---

2,12.24

नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा ।
एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु

nodakaṃ dhārayed bhaikṣaṃ puṣpāṇi samidhastathā |
evaṃvidhāni cānyāni na daivādyeṣu karmasu

---

2,12.25

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् ।
वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhumanāmayam |
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva tu

---

2,12.26

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः ।
मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ ।
वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः

upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭho bhrātā caiva mahīpatiḥ |
mātulaḥ śvaśurastrātā mātāmahapitāmahau |
varṇajyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃso 'tra guravaḥ smṛtāḥ

---

2,12.27

माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः ।
श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः

mātā mātāmahī gurvo piturmātuśca sodarāḥ |
śvaśrūḥ pitāmahījyeṣṭhā dhātrī ca guravaḥ striyaḥ

---

2,12.28

इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः ।
अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

ityukto guruvargo 'yaṃ mātṛtaḥ pitṛto dvijāḥ |
anuvartanameteṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ

---

2,12.29

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्

guruṃ dṛṣṭvā samuttiṣṭhedabhivādya kṛtāñjaliḥ |
naitairupaviśet sārdhaṃ vivadennātmakāraṇāt

---

2,12.30

जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् ।
उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः

jīvitārthamapi dveṣād gurubhirnaiva bhāṣaṇam |
udito 'pi guṇairanyairgurudveṣī patatyadhaḥ

---

2,12.31

गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः ।
तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता

gurūṇāmapi sarveṣāṃ pūjyāḥ pañca viśeṣataḥ |
teṣāmādyāstrayaḥ śreṣṭhāsteṣāṃ mātā supūjitā

---

2,12.32

यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते ।
ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः

yo bhāvayati yā sūte yena vidyopadiśyate |
jyeṣṭho bhrātā ca bhartā ca pañcaite guravaḥ smṛtāḥ

---

2,12.33

आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः ।
पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता

ātmanaḥ sarvayatnena prāṇatyāgena vā punaḥ |
pūjanīyā viśeṣeṇa pañcaite bhūtimicchatā

---

2,12.34

यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ ।
तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः

yāvat pitā ca mātā ca dvāvetau nirvikāriṇau |
tāvat sarvaṃ parityajya putraḥ syāt tatparāyaṇaḥ

---

2,12.35

पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि ।
स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा

pitā mātā ca suprītau syātāṃ putraguṇairyadi |
sa putraḥ sakalaṃ dharmamāpnuyāt tena karmaṇā

---

2,12.36

नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः ।
तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते

nāsti mātṛsamaṃ daivaṃ nāsti pitṛsamo guruḥ |
tayoḥ pratyupakāro 'pi na kathañcana vidyate

---

2,12.37

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा ।
न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्

tayornityaṃ priyaṃ kuryāt karmaṇā manasā girā |
na tābhyāmananujñāto dharmamanyaṃ samācaret

---

2,12.38

वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा ।
धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः

varjayitvā muktiphalaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā |
dharmasāraḥ samuddiṣṭaḥ pretyānantaphalapradaḥ

---

2,12.39

सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया ।
शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि

samyagārādhya vaktāraṃ visṛṣṭastadanujñayā |
śiṣyo vidyāphalaṃ bhuṅkte pretya cāpadyate divi

---

2,12.40

यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते ।
तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति

yo bhrātaraṃ pitṛsamaṃ jyeṣṭhaṃ mūrkho 'vamanyate |
tena doṣeṇa sa pretya nirayaṃ ghoramṛcchati

---

2,12.41

पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा ।
याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्

puṃsā vartmaniviṣṭena pūjyo bhartā tu sarvadā |
yāti dātari loke 'smin upakārāddhi gauravam

---

2,12.42

येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि ।
तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः

yenarā bhartṛpiṇḍārthaṃ svān prāṇān saṃtyajanti hi |
teṣāmathākṣayāṃllokān provāca bhagavān manuḥ

---

2,12.43

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् ।
असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः

mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn |
asāvahamiti brūyuḥ pratyutthāya yavīyasaḥ

---

2,12.44

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।
भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्

avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet |
bhobhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit

---

2,12.45

अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च ।
ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा

abhivādyāśca pūjyaśca śirasā vandya eva ca |
brāhmaṇaḥ kṣatriyādyaiśca śrīkāmaiḥ sādaraṃ sadā

---

2,12.46

नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन ।
ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः

nābhivādyāstu vipreṇa kṣatriyādyāḥ kathañcana |
jñānakarmaguṇopetā yadyapyete bahuśrutāḥ

---

2,12.47

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः ।
सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्

brāhmaṇaḥ sarvavarṇānāṃ svasti kuryāditi sthitiḥ |
savarṇeṣu savarṇānāṃ kāryamevābhivādanam

---

2,12.48

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |
patireko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ

---

2,12.49

विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् ।
मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्

vidyā karma vayo bandhurvittaṃ bhavati pañcamam |
mānyasthānāni pañcāhuḥ pūrvaṃ pūrvaṃ gurūttarāt

---

2,12.50

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च ।
यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi balavanti ca |
yatra syuḥ so 'tra mānārhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ

---

2,12.51

पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे ।
वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च

panthā deyo brāhmaṇāya striyai rājñe hyacakṣuṣe |
vṛddhāya bhārabugnāya rogiṇe durbalāya ca

---

2,12.52

भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् ।
निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया

bhikṣāmāhṛtya śiṣṭānāṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham |
nivedya gurave 'śnīyād vāgyatastadanujñayā

---

2,12.53

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः ।
भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

bhavatpūrvaṃ cared bhaikṣyamupanīto dvijottamaḥ |
bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram

---

2,12.54

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् ।
भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्

mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām |
bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ na vimānayet

---

2,12.55

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा ।
भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्

sajātīyagṛheṣveva sārvavarṇikameva vā |
bhaikṣyasya caraṇaṃ proktaṃ patitādiṣu varjitam

---

2,12.56

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।
ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu |
brahmacaryāhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham

---

2,12.57

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।
अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu |
alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet

---

2,12.58

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे ।
नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्

sarvaṃ vā vicared grāmaṃ pūrvoktānāmasaṃbhave |
niyamya prayato vācaṃ diśastvanavalokayan

---

2,12.59

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया ।
भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः

samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadarthamamāyayā |
bhuñjīta prayato nityaṃ vāgyato 'nanyamānasaḥ

---

2,12.60

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती ।
भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhaved vratī |
bhaikṣyeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā

---

2,12.61

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् ।
दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

pūjayedaśanaṃ nityamadyāccaitadakutsayan |
dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ

---

2,12.62

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।
अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्

anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam |
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tatparivarjayet

---

2,12.63

प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा ।
नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः

prāṅmukho 'nnāni bhuñjīta sūryābhimukha eva vā |
nādyādudaṅmukho nityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

---

2,12.64

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् ।
शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

prakṣālya pāṇipādau ca bhuñjāno dvirupaspṛśet |
śucau deśe samāsīno bhuktvā ca dvirupaspṛśet

2,13.1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे ।
ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca bhuktvā pītvā ca suptvā ca snātvā rathyopasarpaṇe |
oṣṭhāvalamokau spṛṣṭvā vāso viparidhāya ca

---

2,13.2

रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे ।
ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा

retomūtrapurīṣāṇāmutsarge 'yuktabhāṣaṇe |
ṣṭhīvitvādhyayanārambhe kāsaśvāsāgame tathā

---

2,13.3

चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः ।
संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः

catvaraṃ vā śmaśānaṃ vā samākramya dvijottamaḥ |
saṃdhyayorubhayostadvadācānto 'pyācamet punaḥ

---

2,13.4

चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे ।
उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ।
आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च

caṇḍālamlecchasaṃbhāṣe strīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe |
ucchiṣṭaṃ puruṣaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham |
ācāmedaśrupāte vā lohitasya tathaiva ca

---

2,13.5

भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः ।
आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः

bhojane saṃdhyayoḥ snātvā pītvā mūtrapurīṣayoḥ |
ācānto 'pyācamet suptvā sakṛtsakṛdathānyataḥ

---

2,13.6

अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा ।
स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च

agnergavāmathālambhe spṛṣṭvā prayatameva vā |
strīṇāmathātmanaḥ sparśe nīvīṃ vā paridhāya ca

---

2,13.7

उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा ।
केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च

upaspṛśejjalaṃ vārdraṃ tṛṇaṃ vā bhūmimeva vā |
keśānāṃ cātmanaḥ sparśe vāsaso 'kṣālitasya ca

---

2,13.8

अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः ।
शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः

anuṣṇābhiraphenābiraduṣṭābhiśca dharmataḥ |
śaucepsuḥ sarvadācāmedāsīnaḥ prāgudaṅmukhaḥ

---

2,13.9

शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा ।
अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्

śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchasikho 'pi vā |
akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet

---

2,13.10

सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः ।
न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः

sopānatko jalastho vā noṣṇīṣī vācamed budhaḥ |
na caiva varṣadhārābhirna tiṣṭhan noddhṛtodakaiḥ

---

2,13.11

नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः ।
न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा

naikahastārpitajalairvinā sūtreṇa vā punaḥ |
na pādukāsanastho vā bahirjānurathāpi vā

---

2,13.12

न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च ।
नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा

na jalpan na hasan prekṣan śayānaḥ prahva eva ca |
nāvīkṣitābhiḥ phenādyairupetābhirathāpi vā

---

2,13.13

शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च ।
न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः

śūdrāśucikaronmuktairna kṣārābhistathaiva ca |
na caivāṅgulibhiḥ śabdaṃ na kurvan nānyamānasaḥ

---

2,13.14

न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः ।
न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा

na varṇarasaduṣṭābhirna caiva pradarodakaiḥ |
na pāṇikṣubhitābhirvā na bahiṣkakṣa eva vā

---

2,13.15

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः ।
प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः

hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhyābhiḥ kṣatriyaḥ śuciḥ |
prāśitābhistathāvaiśyaḥ strīśūdrau sparśato 'ntataḥ

---

2,13.16

अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते ।
अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्

aṅguṣṭhamūlāntarato rekhāyāṃ brāhmamucyate |
antarāṅguṣṭhadeśinyo pitṝṇāṃ tīrthamuttamam

---

2,13.17

कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते ।
अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्

kaniṣṭhāmūlataḥ paścāt prājāpatyaṃ pracakṣate |
aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ tadevārṣaṃ prakīrtitam

---

2,13.18

मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं ।
तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति

mūle vā daivamārṣaṃ syādāgneyaṃ madhyataḥ smṛtaṃ |
tadeva saumikaṃ tīrthametajjñātvā na muhyati

---

2,13.19

ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ।
कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः

brāhmeṇaiva tu tīrthena dvijo nityamupaspṛśet |
kāyena vātha daivena tu pitryeṇa vai dvijāḥ

---

2,13.20

त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः ।
संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्

triḥ prāśnīyādapaḥ pūrvaṃ brāhmaṇaḥ prayatastataḥ |
saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena mukhaṃ vai samupaspṛśet

---

2,13.21

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः ।
तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्

aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu spṛśennetradvayaṃ tataḥ |
tarjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpṛṭadvayam

---

2,13.22

कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् ।
सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा ।
संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्

kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena śravaṇe samupaspṛśet |
sarvāsāmatha yogena hṛdayaṃ tu talena vā |
saṃspṛśed vā śirastadvadaṅguṣṭhenāthavā dvayam

---

2,13.23

त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः ।
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः

triḥ prāśnīyād yadambhastu suprītāstena devatāḥ |
brahmā viṣṇurmaheśaśca bhavantītyanuśuśrumaḥ

---

2,13.24

गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् ।
संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ

gaṅgā ca yamunā caiva prīyete parimārjanāt |
saṃspṛṣṭayorlocanayoḥ prīyete śaśibhāskarau

---

2,13.25

नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये ।
कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ

nāsatyadastrau prīyete spṛṣṭe nāsāpuṭadvaye |
karṇayoḥ spṛṣṭayostadvat prīyete cānilānalau

---

2,13.26

संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः ।
मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्

saṃspṛṣṭe hṛdaye cāsya prīyante sarvadevatāḥ |
mūrdhni saṃsparśanādekaḥ prītaḥ sa puruṣo bhavet

---

2,13.27

नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः ।
दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्

nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅgaṃ nayanti yāḥ |
dantavad dantalagneṣu jihvāsparśe 'śucirbhavet

---

2,13.28

स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।
भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्

spṛśānti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān |
bhūmigaiste samā jñeyā na tairaprayato bhavet

---

2,13.29

मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे ।
फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः

maduparke ca some ca tāmbūlasya ca bhakṣaṇe |
phalamūle cekṣudaṇḍe na doṣaṃ prāha ve manuḥ

---

2,13.30

प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः ।
भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्

pracaraṃścānnapāneṣu dravyahasto bhavennaraḥ |
bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat

---

2,13.31

तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः ।
भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्

taijasaṃ vai samādāya yadyucchiṣṭo bhaved dvijaḥ |
bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat

---

2,13.32

यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः ।
अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ।
वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह

yadyamatraṃ samādāya bhaveduccheṣaṇānvitaḥ |
anidhāyaiva tad dravyamācāntaḥ śucitāmiyāt |
vastrādiṣu vikalpaḥ syāt tatsaṃspṛṣṭvācamediha

---

2,13.33

अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि ।
कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति

araṇye 'nudake rātrau cauravyāghrākule pathi |
kṛtvā mūtraṃ purīṣaṃ vā dravyahasto na duṣyati

---

2,13.34

निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः ।
अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः

nidhāya dakṣiṇe karṇe brahmasūtramudaṅmukhaḥ |
ahni kuryācchakṛnmūtraṃ rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ

---

2,13.35

अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा ।
प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्

antardhāya mahīṃ kāṣṭhaiḥ patrairloṣṭhatṛṇena vā |
prāvṛtya ca śiraḥ kuryād viṇmūtrasya visarjanam

---

2,13.36

छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु ।
अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्

chāyākūpanadīgoṣṭhacaityāmbhaḥ pathi bhasmasu |
agnau caiva śmaśāne ca viṇmūtre na samācaret

---

2,13.37

न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले ।
न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके

na gomaye na kṛṣṭe vā mahāvṛkṣe na śāḍvale |
na tiṣṭhan vā na nirvāsā na ca parvatamastake

---

2,13.38

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।
न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्

na jīrṇadevāyatane na valmīke kadācana |
na sasattveṣu garteṣu na gacchan vā samācaret

---

2,13.39

तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च ।
न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे

tuṣāṅgārakapāleṣu rājamārge tathaiva ca |
na kṣetre na vile vāpi na tīrthe na catuṣpathe

---

2,13.40

नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ ।
न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके

nodyānodasamīpe vā noṣare na parāśucau |
na sopānatpāduko vā chatrī vā nāntarikṣake

---

2,13.41

न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् ।
न देवदेवालययोरपामपि कदाचन

na caivābhimukhe strīṇāṃ gurubrāhmaṇayorgavām |
na devadevālayayorapāmapi kadācana

---

2,13.42

न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा ।
प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च

na jyotīṃṣi nirīkṣanvānasaṃdhyābhimukho 'pivā |
pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratisomaṃ tathaiva ca

---

2,13.43

आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् ।
कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः

āhṛtya mṛttikāṃ kūlāllepagandhāpakarṣaṇam |
kuryādatandritaḥ śaucaṃ viśuddhairuddhṛtodakaiḥ

---

2,13.44

नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् ।
न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च

nāharenmṛttikāṃ vipraḥ pāṃśulānna ca kardamāt |
na mārgānnoṣarād deśācchaucaśiṣṭāṃ parasya ca

---

2,13.45

न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा ।
उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः

na devāyatanāt kūpād grāmānna ca jalāt tathā |
upaspṛśet tato nityaṃ pūrvoktena vidhānataḥ

2,14.1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः ।
आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge trayodaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ daṇḍādibhiryuktaḥ śaucācārasamanvitaḥ |
āhūto 'dhyayanaṃ kuryād vīkṣamāṇo gurormukham

---

2,14.2

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः ।
आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

nityamudyatapāṇiḥ syāt sādhvācāraḥ susaṃyataḥ |
āsyatāmiti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ

---

2,14.3

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् ।
नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

pratiśravaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret |
nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ

---

2,14.4

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ ।
गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya sarvadā gurusannidhau |
gurostu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet

---

2,14.5

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।
न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम्

nodāharedasya nāma parokṣamapi kevalam |
na caivāsyānukurvota gatibhāṣaṇaceṣṭitam

---

2,14.6

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते ।
कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

guroryatra parīvādo nindā cāpi pravartate |
karṇaiṃ tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato 'nyataḥ

---

2,14.7

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।
न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ |
na caivāsyottaraṃ brūyāt sthito nāsīta sannidhau

---

2,14.8

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा ।
मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत्

udakumbhaṃ kuśān puṣpaṃ samidho 'syāharet sadā |
mārjanaṃ lepanaṃ nityamaṅgānāṃ vai samācaret

---

2,14.9

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि ।
आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन

nāsya nirmālyaśayanaṃ pādukopānahāvapi |
ākramedāsanaṃ cāsya chāyādīn vā kadācana

---

2,14.10

साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् ।
अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः

sādhayed dantakāṣṭhādīn labdhaṃ cāsmai nivedayet |
anāpṛcchya na gantavyaṃ bhavet priyahite rataḥ

---

2,14.11

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन ।
जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा ।
वर्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च

na pādau sārayedasya saṃnidhāne kadācana |
jṛmbhitaṃ hasitaṃ caiva kaṇṭhaprāvaraṇaṃ tathā |
varjayet sannidhau nityamavasphocanameva ca

---

2,14.12

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः ।
आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

yathākālamadhīyīta yāvanna vimanā guruḥ |
āsītādho guroḥ kūrce phalake vā samāhitaḥ

---

2,14.13

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन ।
धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति

āsane śayane yāne naiva tiṣṭhet kadācana |
dhāvantamanudhāveta gacchantamanugacchati

---

2,14.14

गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ।
आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

go 'śvoṣṭrayānaprāsādaprastareṣu kaṭeṣu ca |
āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca

---

2,14.15

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः ।
प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम्

jitendriyaḥ syāt satataṃ vaśyātmākrodhanaḥ śuciḥ |
prayuñjīta sadā vācaṃ madhurāṃ hitabhāṣiṇīm

---

2,14.16

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् ।
अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च

gandhamālyaṃ rasaṃ kalyāṃ śuktaṃ prāṇivihiṃsanam |
abhyaṅgaṃ cāñcanopānacchatradhāraṇameva ca

---

2,14.17

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् ।
आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा ।
परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

kāmaṃ lobhaṃ bhayaṃ nidrāṃ gītavāditranartanam |
ātarjanaṃ parīvādaṃ strīprekṣālambhanaṃ tathā |
paropaghātaṃ paiśunyaṃ prayatnena vivarjayet

---

2,14.18

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् ।
आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikāṃ kuśān |
āhared yāvadarthāni bhaikṣyaṃ cāharahaścaret

---

2,14.19

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् ।
अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिः स्पृहः

kṛtaṃ ca lavaṇaṃ sarvaṃ varjyaṃ paryuṣitaṃ ca yat |
anṛtyadarśo satataṃ bhaved gītādiniḥ spṛhaḥ

---

2,14.20

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् ।
एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्

nādityaṃ vai samīkṣeta na cared dantadhāvanam |
ekāntamaśucistrībhiḥ śūdrāntyairabhibhāṣaṇam

---

2,14.21

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः ।
कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन

gurūcchiṣṭaṃ bheṣajārthaṃ prayuñjīta na kāmataḥ |
kalāpakarṣaṇasnānaṃ nācareddhi kadācana

---

2,14.22

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन ।
मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

na kuryānmānasaṃ vipro gurostyāge kadācana |
mohādvā yadi vā lobhāt tyaktena patito bhavet

---

2,14.23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च ।
आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन

laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva ca |
ādadīta yato jñānaṃ na taṃ druhyet kadācana

---

2,14.24

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathapratipannasya manustyāgaṃ samabravīt

---

2,14.25

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् ।
न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनबिवादयेत्

gurorgurau sannihite guruvad bhaktimācaret |
na cātisṛṣṭo guruṇā svān gurūnabivādayet

---

2,14.26

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु ।
प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि

vidyāguruṣvetadeva nityā vṛttiḥ svayoniṣu |
pratiṣedhatsu cādharmāddhitaṃ copadiśatsvapi

---

2,14.27

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् ।
गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityameva samācaret |
guruputreṣu dāreṣu guroścaiva svabandhuṣu

---

2,14.28

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि ।
अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi |
adhyāpayan gurusuto guruvanmānamarhati

---

2,14.29

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने ।
न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च

utsādanaṃ vai gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane |
na kuryād guruputrasya pādayoḥ śaucameva ca

---

2,14.30

गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः ।
असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

guruvat paripūjyāstu savarṇā guruyoṣitaḥ |
asavarṇāstu saṃpūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ

---

2,14.31

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च ।
गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca |
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam

---

2,14.32

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः ।
कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन्

gurupatnī tu yuvatī nābhivādyeha pādayoḥ |
kurvota vandanaṃ bhūmyāmasāvahamiti bruvan

---

2,14.33

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् ।
गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन्

viproṣya pādagrahaṇamanvahaṃ cābhivādanam |
gurudāreṣu kurvota satāṃ dharmamanusmaran

---

2,14.34

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा ।
संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया

mātṛṣvasā mātulānī śvaśrūścātha pitṛṣvasā |
saṃpūjyā gurupatnīva samāstā gurubhāryayā

---

2,14.35

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि ।
विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः

bhrāturbhāryopasaṃgrāhyā savarṇāhanyahanyapi |
viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbandhiyoṣitaḥ

---

2,14.36

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि ।
मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्मात् ताभ्यो गरीयसी

piturbhaginyāṃ mātuśca jyāyasyāṃ ca svasaryapi |
mātṛvad vṛttimātiṣṭhenmāt tābhyo garīyasī

---

2,14.37

एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम् ।
वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः

evamācārasaṃpannamātmavantamadāmbhikam |
vedamadhyāpayed dharmaṃ purāṇāṅgāni nityaśaḥ

---

2,14.38

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् ।
हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः

saṃvatsaroṣite śiṣye gururjñānamanirdiśan |
harate duṣkṛtaṃ tasya śiṣyasya vasato guruḥ

---

2,14.39

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः ।
शक्तो ऽन्नदोरऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः

ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ |
śakto 'nnador'tho svaḥsādhuradhyāpyā daśa dharmataḥ

---

2,14.40

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः ।
आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः ।
एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान्

kṛtajñaśca tathādrohī medhāvī śubhakṛnnaraḥ |
āptaḥ priyo 'tha vidhivat ṣaḍadhyāpyā dvijātayaḥ |
eteṣu brahmaṇo dānamanyatra tu yathoditān

---

2,14.41

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः ।
उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ।
अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत्

ācamya saṃyato nityamadhīyīta udaṅmukhaḥ |
upasaṃgṛhya tatpādau vīkṣamāṇo gurormukham |
adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stviti cāramet

---

2,14.42

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ।
प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति

prākkūlān paryupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ |
prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṅkāramarhati

---

2,14.43

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः ।
कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः

brāhmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādante ca vidhivad dvijaḥ |
kuryādadhyayanaṃ nityaṃ sa brahmāñjalipūrvataḥ

---

2,14.44

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा

sarveṣāmeva bhūtānāṃ vedaścakṣuḥ sanātanam |
adhīyītāpyayaṃ nityaṃ brāhmaṇyāccyavate 'nyathā

---

2,14.45

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः ।
प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि

yo 'dhīyīta ṛco nityaṃ kṣīrāhutyā sa devatāḥ |
prīṇāti tarpayantyenaṃ kāmaistṛptāḥ sadaiva hi

---

2,14.46

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः ।
सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्

yajūṃṣyadhīte niyataṃ dadhnā prīṇāti devatāḥ |
sāmānyadhīte prīṇāti ghṛtāhutibhiranvaham

---

2,14.47

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः ।
धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान्

atharvāṅgiraso nityaṃ madhvā prīṇāti devatāḥ |
dharmāṅgāni purāṇāni māṃsaistarpayate surān

---

2,14.48

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः ।
गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः

apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhimāśritaḥ |
gāyatrīmapyadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ

---

2,14.49

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।
गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām |
gāyatrīṃ vai japennityaṃ japayajñaḥ prakīrtitaḥ

---

2,14.50

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः ।
एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः

gāyatrīṃ caiva vedāṃśca tulayātolayat prabhuḥ |
ekataścaturo vedān gāyatrīṃ ca tathaikataḥ

---

2,14.51

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् ।
ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः

oṅkāramāditaḥ kṛtvā vyāhṛtīstadanantaram |
tato 'dhīyīta sāvitrīmekāgraḥ śraddhayānvitaḥ

---

2,14.52

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः ।
महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः

purākalpe samutpannā bhūrbhuvaḥsvaḥ sanātanāḥ |
mahāvyāhṛtayastistraḥ sarvāśubhanibarhaṇāḥ

---

2,14.53

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः ।
सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः

pradhānaṃ puruṣaḥ kālo viṣṇurbrahmā maheśvaraḥ |
sattvaṃ rajastamastistraḥ kramād vyāhṛtayaḥ smṛtāḥ

---

2,14.54

ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् ।
एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः

oṅkārastat paraṃ brahma sāvitrī syāt tadakṣaram |
eṣa mantro mahāyogaḥ sārāt sāra udāhṛtaḥ

---

2,14.55

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् ।
विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

yo 'dhīte 'hanyahanyetāṃ gāyatrīṃ vedamātaram |
vijñāyārthaṃ brahmacārī sa yāti paramāṃ gatim

---

2,14.56

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी ।
न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

gāyatrī vedajananī gāyatrī lokapāvanī |
na gāyatryāḥ paraṃ japyametad vijñāya mucyate

---

2,14.57

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः ।
आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्

śrāvaṇasya tu māsasya paurṇamāsyāṃ dvijottamāḥ |
āṣāḍhyāṃ proṣṭhapadyāṃ vā vedopākaraṇaṃ smṛtam

---

2,14.58

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोरऽद्धपञ्चमान् ।
अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

utsṛjya grāmanagaraṃ māsān vipror'ddhapañcamān |
adhīyīta śucau deśe brahmacārī samāhitaḥ

---

2,14.59

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः ।
माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि

puṣye tu chandasāṃ kuryād bahirutsarjanaṃ dvijaḥ |
māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhne prathame 'hani

---

2,14.60

छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः ।
वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम्

chandāṃsyūrdhvamathobhyasyecchuklapakṣeṣu vai dvijaḥ |
vedāṅgāni purāṇāni kṛṣṇapakṣe ca mānavam

---

2,14.61

इमान् नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत् ।
अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः

imān nityamanadhyāyānadīyāno vivarjayet |
adhyāpanaṃ ca kurvāṇo hyabhyasyannapi yatnataḥ

---

2,14.62

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने ।
विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे ।
आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः

karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṃśusamūhane |
vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave |
ākālikamanadhyāyameteṣvāha prajāpatiḥ

---

2,14.63

एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु ।
तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने

etānabhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu |
tadā vidyādanadhyāyamanṛtau cābhradarśane

---

2,14.64

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने ।
एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane |
etānākālikān vidyādanadhyāyānṛtāvapi

---

2,14.65

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने ।
सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा

prāduṣkṛteṣvagniṣu tu vidyutstanitanisvane |
sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣarātrau yathā divā

---

2,14.66

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च ।
धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः

nityānadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca |
dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca nityaśaḥ

---

2,14.67

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ ।
अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

antaḥ śavagate grāme vṛṣalasya ca sannidhau |
anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca

---

2,14.68

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने ।
उच्छिष्टः श्राद्धबुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्

udake madhyarātre ca viṇmūtre ca visarjane |
ucchiṣṭaḥ śrāddhabuk caiva manasāpi na cintayet

---

2,14.69

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम् ।
त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

pratigṛhya dvijo vidvānekodiṣṭasya ketanam |
tryahaṃ na kīrtayed brahma rājño rāhośca sūtake

---

2,14.70

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति ।
विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

yāvadeko 'nudiṣṭasya sneho gandhaśca tiṣṭhati |
viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet

---

2,14.71

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ।
नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām |
nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyameva ca

---

2,14.72

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि ।
अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayorubhayorapi |
amāvāsyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyaṣṭamīṣu ca

---

2,14.73

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ।
अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam |
aṣṭakāsu tvahorātraṃ ṛtvantyāsu ca rātriṣu

---

2,14.74

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च ।
तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः

mārgaśīrṣe tathā pauṣe māghamāse tathaiva ca |
tistro 'ṣṭakāḥ samākhyātā kṛṣṇapakṣetu sūribhiḥ

---

2,14.75

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च ।
कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः

śleṣmātakasya chāyāyāṃ śālmalermadhukasya ca |
kadācidapi nādhyeyaṃ kovidārakapitthayoḥ

---

2,14.76

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि ।
आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्

samānavidye ca mṛte tathā sabrahmacāriṇi |
ācārye saṃsthite vāpi trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam

---

2,14.77

छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः ।
हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्

chidrāṇyetāni viprāṇāṃye 'nadhyāyaḥ prakīrtitāḥ |
hiṃsanti rākṣasāsteṣu tasmādetān vivarjayet

---

2,14.78

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च ।
उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि

naityake nāstyanadhyāyaḥ saṃdhyopāsana eva ca |
upākarmaṇi karmānte homamantreṣu caiva hi

---

2,14.79

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः ।
अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति

ekāmṛcamathaikaṃ vā yajuḥ sāmāthavā punaḥ |
aṣṭakādyāsvadhīyīta mārute cātivāyati

---

2,14.80

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः ।
न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्

anadhyāyastu nāṅgeṣu netihāsapurāṇayoḥ |
na dharmaśāstreṣvanyeṣu parvaṇyetāni varjayet

---

2,14.81

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् ।
ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

eṣa dharmaḥ samāsena kīrtito brahmacāriṇām |
brahmaṇābhihitaḥ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

---

2,14.82

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः ।
स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः

yo 'nyatra kurute yatnamanadhītya śrutiṃ dvijaḥ |
sa saṃmūḍho na saṃbhāṣyo vedabāhyo dvijātibhiḥ

---

2,14.83

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः ।
पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति

na vedapāṭhamātreṇa saṃtuṣṭo vai bhaved dvijaḥ |
pāṭhamātrāvasannastu paṅke gauriva sīdati

---

2,14.84

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् ।
ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते

yo 'dhītya vidhivad vedaṃ vedārthaṃ na vicārayet |
sasānvayaḥ śūdrakalpaḥ pātratāṃ na prapadyate

---

2,14.85

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ ।
युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्

yadi tvātyantikaṃ vāsaṃ kartumicchati vai gurau |
yuktaḥ paricaredenamāśarīravimokṣaṇāt

---

2,14.86

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् ।
अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः

gatvā vanaṃ vā vidhivajjuhuyājjātavedasam |
adhīyīta sadā nityaṃ brahmaniṣṭhaḥ samāhitaḥ

---

2,14.87

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः ।
अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः

sāvitrīṃ śatarudrīyaṃ vedāntāṃśca viśeṣataḥ |
abhyaset satataṃ yukte bhasmasnānaparāyaṇaḥ

---

2,14.88

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः ।
पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः

etad vidhānaṃ paramaṃ purāṇaṃ vedāgame samyagiheritaṃ vaḥ |
purā maharṣipravarābhipṛṣṭaḥ svāyaṃbhuvo yanmanurāha devaḥ

---

2,14.89

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् ।
मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम्

evamīśvarasamarpitāntaro yo 'nutiṣṭhati vidhiṃ vidhānavit |
mohajālamapahāya so 'mṛto yāti tat padamanāmayaṃ śivam