1. Lakṣmī Tantra (part 1 of 2)

prathamo'dhyāyaḥ

श्रीः लक्ष्मीतन्त्रम् प्रथमोऽध्यायः नमो नित्यानवद्याय जगतः सर्वहेतवे । ज्ञानाय निस्तरङ्गाय लक्ष्मीनारायणात्मने [B अन्द् C अद्द् थे fओल्लोwइन्ग् वेर्सेस् इन् थे बेगिन्निन्ग्: तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषणम् । तुरंगममुखं वन्दे तुङ्गसारस्वतप्रदम् ॥ ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिम् । आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे ॥] ॥ 1 - 1

śrīḥ lakṣmītantram prathamo'dhyāyaḥ namo nityānavadyāya jagataḥ sarvahetave | jñānāya nistaraṅgāya lakṣmīnārāyaṇātmane [B and C add the following verses in the beginning: tuṣārādrisamacchāyaṃ tulasīdāmabhūṣaṇam | turaṃgamamukhaṃ vande tuṅgasārasvatapradam || jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalasphaṭikākṛtim | ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvamupāsmahe ||] || 1 - 1

खगासनं घृणाधारमीदृशं सोमभूषितम् । अकलङ्केन्दुसूर्याग्निं लक्ष्मीरूपमुपास्महे ॥ 1 - 2

khagāsanaṃ ghṛṇādhāramīdṛśaṃ somabhūṣitam | akalaṅkendusūryāgniṃ lakṣmīrūpamupāsmahe || 1 - 2

वेदवेदान्ततत्त्वज्ञं [आल्ल् ंस्स्. रेअद् wरोन्ग्ल्य्: ऋणाधारं] सर्वशास्त्रविशारदम् । सर्वसिद्धान्ततत्वज्ञं धर्माणामागतागमम् ॥ 1 - 3

vedavedāntatattvajñaṃ [āll ṃss. read wrongly: ṛṇādhāraṃ] sarvaśāstraviśāradam | sarvasiddhāntatatvajñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam || 1 - 3

जितेन्द्रियं जिताधारं रागद्वेषावशीकृतम् । चतुर्दशाङ्गयोगस्थं प्रसंख्यानपरायणम् ॥ 1 - 4

jitendriyaṃ jitādhāraṃ rāgadveṣāvaśīkṛtam | caturdaśāṅgayogasthaṃ prasaṃkhyānaparāyaṇam || 1 - 4

टिप्पणी नमस्यामः श्रियं देवीं देवो दीव्यति यत्सखः । त्रैगुण्यफलके चित्रे क्षिप्तैर्ब्रह्मादिपाशकैः

ṭippaṇī namasyāmaḥ śriyaṃ devīṃ devo dīvyati yatsakhaḥ | traiguṇyaphalake citre kṣiptairbrahmādipāśakaiḥ

लक्ष्मीतन्त्रमहाम्भोधौ तत्त्वरत्नानि चिन्वताम् । तत्त्वप्रकाशनी टीका साहाय्यं कर्तुमीहते

lakṣmītantramahāmbhodhau tattvaratnāni cinvatām | tattvaprakāśanī ṭīkā sāhāyyaṃ kartumīhate

नम इति विशिष्टोपायस्य, लक्ष्मीनारायणात्मन इति विशिष्टोपेयस्य च निर्देशः । नित्यानवद्यायेति नारायणस्य जगदुपादानत्वशङ्कितसविकारत्वनिरासः बद्धमुक्तजीववैलक्षण्यं चोक्तम् । जगतः सर्वहेतवे इत्यौपनिषदमभिन्ननिमित्तोपादानत्वं नित्यजीववैलक्षण्यं चोक्तम् । ज्ञानायेति जगत्कारणत्वौपयिकगुणगणपूर्तिः स्वरूपनिरूपकधर्मश्चोक्तः । निस्तरङ्गायेति षडूर्मिराहित्यं सततपरिणाम्यचिद्वैलक्षण्यं चोक्तम् । 2. ईदृशमित्यादि । ईकाररूपमित्यर्थः । अकलङ्केत्यादि । स्वरस्पर्शव्यापकाक्षररूपमिति देव्या वाक्स्वरूपत्वमुक्तं भवति । यथोक्तं प्रपञ्चसारे - स्वराख्याः षोडश प्रोक्ताः स्पर्शाख्याः पञ्चविंशतिः । व्यापकाश्च दशैते स्युः सोमेनाग्न्यात्मकाः क्रमात् ॥ इति । विद्धे स्वर्भानुना भानौ पुरा तपनतां गतम् । निदानं तपसामाद्यं तेजोराशिमनामयम् ॥ 1 - 5

1. nama iti viśiṣṭopāyasya, lakṣmīnārāyaṇātmana iti viśiṣṭopeyasya ca nirdeśaḥ | nityānavadyāyeti nārāyaṇasya jagadupādānatvaśaṅkitasavikāratvanirāsaḥ baddhamuktajīvavailakṣaṇyaṃ coktam | jagataḥ sarvahetave ityaupaniṣadamabhinnanimittopādānatvaṃ nityajīvavailakṣaṇyaṃ coktam | jñānāyeti jagatkāraṇatvaupayikaguṇagaṇapūrtiḥ svarūpanirūpakadharmaścoktaḥ | nistaraṅgāyeti ṣaḍūrmirāhityaṃ satatapariṇāmyacidvailakṣaṇyaṃ coktam | 2. īdṛśamityādi | īkārarūpamityarthaḥ | akalaṅketyādi | svarasparśavyāpakākṣararūpamiti devyā vāksvarūpatvamuktaṃ bhavati | yathoktaṃ prapañcasāre - svarākhyāḥ ṣoḍaśa proktāḥ sparśākhyāḥ pañcaviṃśatiḥ | vyāpakāśca daśaite syuḥ somenāgnyātmakāḥ kramāt || iti | viddhe svarbhānunā bhānau purā tapanatāṃ gatam | nidānaṃ tapasāmādyaṃ tejorāśimanāmayam || 1 - 5

अत्रिमत्रिगुणोपेतमत्रिवर्गस्थमव्ययम् । प्रातः संध्यामुपासीनमृषिं हुतहुताशनम् ॥ 1 - 6

atrimatriguṇopetamatrivargasthamavyayam | prātaḥ saṃdhyāmupāsīnamṛṣiṃ hutahutāśanam || 1 - 6

पतिव्रतानां परमा धर्मपत्नी यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जननी कारणान्तरे ॥ 1 - 7

pativratānāṃ paramā dharmapatnī yaśasvinī | brahmaviṣṇumaheśānāṃ jananī kāraṇāntare || 1 - 7

देवैरभिष्टता शश्वच्छान्तिनित्या तपस्विनी । विदुषी सर्वधर्मज्ञा नित्यं पतिमनुव्रता ॥ 1 - 8

devairabhiṣṭatā śaśvacchāntinityā tapasvinī | viduṣī sarvadharmajñā nityaṃ patimanuvratā || 1 - 8

पत्युः श्रुतवती तास्ता विविधा धर्मसंहिताः । प्रणिपातपुरस्कारमनसूया वचोऽब्रवीत् ॥ 1 - 9

patyuḥ śrutavatī tāstā vividhā dharmasaṃhitāḥ | praṇipātapuraskāramanasūyā vaco'bravīt || 1 - 9

अनसूया - भगवन् सर्वधर्मज्ञ मम नाथ जगत्पते । त्वत्त एव श्रुता धर्मास्ते ते बहुविधात्मकाः ॥ 1 - 10

anasūyā - bhagavan sarvadharmajña mama nātha jagatpate | tvatta eva śrutā dharmāste te bahuvidhātmakāḥ || 1 - 10

ज्ञानानि च विचित्राणि फलरूपादिभेदतः । एतेभ्यो भगवद्धर्मो विशिष्टो विधृतो मया ॥ 1 - 11

jñānāni ca vicitrāṇi phalarūpādibhedataḥ | etebhyo bhagavaddharmo viśiṣṭo vidhṛto mayā || 1 - 11

त्वया कथयता तास्ता भगवद्धर्मसंहिताः [भगवन् B.C.] । सूचितं तत्र तत्रैव लक्ष्मीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ 1 - 12

tvayā kathayatā tāstā bhagavaddharmasaṃhitāḥ [bhagavan B.C.] | sūcitaṃ tatra tatraiva lakṣmīmāhātmyamuttamam || 1 - 12

रहस्यत्वादपृष्टत्वान्न त्वया प्रकटीकृतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि लक्ष्मीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ 1 - 13

rahasyatvādapṛṣṭatvānna tvayā prakaṭīkṛtam | tadahaṃ śrotumicchāmi lakṣmīmāhātmyamuttamam || 1 - 13

यत्स्वभावा हि सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । यत्प्रमाणा यदाधारा यदुपायाथ [च C.E.] यत्फला ॥ 1 - 14

yatsvabhāvā hi sā devī yatsvarūpā yadudbhavā | yatpramāṇā yadādhārā yadupāyātha [ca C.E.] yatphalā || 1 - 14

तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । भवेयं कृतकृत्याहं यस्य विज्ञानयोगतः ॥ 1 - 15

tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara | bhaveyaṃ kṛtakṛtyāhaṃ yasya vijñānayogataḥ || 1 - 15

[तन्मे B.ङ्.] तं मे दर्शय पन्थानमुपसन्नास्म्यधीहि [स्म्यहं विभो] भो । [B.C.E. ओमित् थिस् लिने] इति तस्या वचः श्रुत्वा भगवानत्रिरब्रवीत् ॥ 1 - 16

[tanme B.ṅ.] taṃ me darśaya panthānamupasannāsmyadhīhi [smyahaṃ vibho] bho | [B.C.E. omit this line] iti tasyā vacaḥ śrutvā bhagavānatrirabravīt || 1 - 16

अत्रिः - [सम्यक् C.ड्.E.ङ्.] साधु संबोधितोऽस्म्यद्य धर्मज्ञे धर्मचारिणि । मया पृष्टेन वक्तव्यमिति नोद्धाटितं पुरा ॥ 1 - 17

atriḥ - [samyak C.ḍ.E.ṅ.] sādhu saṃbodhito'smyadya dharmajñe dharmacāriṇi | mayā pṛṣṭena vaktavyamiti noddhāṭitaṃ purā || 1 - 17

अर्हा त्वमसि कल्याणि लक्ष्मीमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रोतुं श्रुतिशिरःश्रेणिहृदयस्थं सनातनम् ॥ 1 - 18

arhā tvamasi kalyāṇi lakṣmīmāhātmyamuttamam | śrotuṃ śrutiśiraḥśreṇihṛdayasthaṃ sanātanam || 1 - 18

पुरा मलयशैलस्था मुनयो धर्मतत्पराः । श्रुतसात्त्वतविज्ञाना नारदाद्देवदर्शनात् ॥ 1 - 19

purā malayaśailasthā munayo dharmatatparāḥ | śrutasāttvatavijñānā nāradāddevadarśanāt || 1 - 19

अपृच्छन्नेतमेवार्थं भगवन्तं सनातनम् । नारदं ब्रह्मसंकाशं भगवद्धर्मवेदिनम् ॥ 1 - 20

apṛcchannetamevārthaṃ bhagavantaṃ sanātanam | nāradaṃ brahmasaṃkāśaṃ bhagavaddharmavedinam || 1 - 20

ऋषयः [भगवत्तः आ.B.C.] भगवंस्त्वच्छ्रुतोऽस्माभिः सात्त्वतः सत्त्वसंश्रयः । शुद्धो [भगवतो आ.B.C.ङ्.] भागवतो धर्मो मोक्षैकफललक्षणः

ṛṣayaḥ [bhagavattaḥ ā.B.C.] bhagavaṃstvacchruto'smābhiḥ sāttvataḥ sattvasaṃśrayaḥ | śuddho [bhagavato ā.B.C.ṅ.] bhāgavato dharmo mokṣaikaphalalakṣaṇaḥ

- 21

टिप्पणी 4. चतुर्दशेति । भक्तिन्यासयोगेत्यर्थः । 5. विद्ध इति । अत्र महाभारतानुशासनिके 260 अध्यायोक्तमनुसंधेयम् । 6. अत्रिगुणेत्यादिना महषेरत्रिनाम्नोऽन्वर्थत्वं व्यज्यते । 7. ब्रह्मेत्यादि । पुरा त्रिमूर्तयोऽनसूयायाः पातिव्रत्यं परीक्षितुमयतन्त । तेन क्रुद्धया तया ते द्विहायनाः शिशवोऽक्रियन्त । ततस्तन्महिषीभिः प्रसादिता सा तान् यथापुरमकरोदिति पौराणिकी कथात्रानुसंधेया । 11. भगवद्धर्मः । भगवत्प्राप्तिफलो निवृत्तिधर्मः । 13. अपृष्टत्वादिति । नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात् इति विधिरत्राभिप्रेतः । 16. उपसन्नेति । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् इति श्रुत्यर्थोऽभिप्रेतः । पन्थानमिति । सदुपायमित्यर्थः । महाजनो येन गतः स पन्थाः इतिवत् । 21. सात्त्वतः सत्त्वसंश्रयः । सत्त्वगुणैकप्रधानो धर्म इत्यर्थः । मूल तत्र तत्त्वार्थकथने लक्ष्मीमाहात्म्यमुत्तमम् । सूचितं तत्र तत्रैव नापृष्टत्वात्प्रकाशितम् ॥ 1 - 22

ṭippaṇī 4. caturdaśeti | bhaktinyāsayogetyarthaḥ | 5. viddha iti | atra mahābhāratānuśāsanike 260 adhyāyoktamanusaṃdheyam | 6. atriguṇetyādinā mahaṣeratrināmno'nvarthatvaṃ vyajyate | 7. brahmetyādi | purā trimūrtayo'nasūyāyāḥ pātivratyaṃ parīkṣitumayatanta | tena kruddhayā tayā te dvihāyanāḥ śiśavo'kriyanta | tatastanmahiṣībhiḥ prasāditā sā tān yathāpuramakaroditi paurāṇikī kathātrānusaṃdheyā | 11. bhagavaddharmaḥ | bhagavatprāptiphalo nivṛttidharmaḥ | 13. apṛṣṭatvāditi | nāpṛṣṭaḥ kasyacid brūyāt iti vidhiratrābhipretaḥ | 16. upasanneti | tasmai sa vidvānupasannāya samyak provāca tāṃ tattvato brahmavidyām iti śrutyartho'bhipretaḥ | panthānamiti | sadupāyamityarthaḥ | mahājano yena gataḥ sa panthāḥ itivat | 21. sāttvataḥ sattvasaṃśrayaḥ | sattvaguṇaikapradhāno dharma ityarthaḥ | mūla tatra tattvārthakathane lakṣmīmāhātmyamuttamam | sūcitaṃ tatra tatraiva nāpṛṣṭatvātprakāśitam || 1 - 22

इच्छामस्तदिदं श्रोतुं भवसागरतारकम् । पद्मिनीवैभवं सर्वं प्रज्ञापयतु नो भवान् ॥ 1 - 23

icchāmastadidaṃ śrotuṃ bhavasāgaratārakam | padminīvaibhavaṃ sarvaṃ prajñāpayatu no bhavān || 1 - 23

नताः स्म शिरसा पादौ तव संसारतारकौ । अधीहि भो मुने दिव्यं प्रपन्नास्त्वां चिरं वयम्

natāḥ sma śirasā pādau tava saṃsāratārakau | adhīhi bho mune divyaṃ prapannāstvāṃ ciraṃ vayam

नारदः - साधु संबोधितोऽस्म्यद्य मुनयः संशितव्रताः । प्रसन्नः कथयाम्यद्य लक्ष्मीतन्त्रं सनातनम् ॥ 1 - 25

nāradaḥ - sādhu saṃbodhito'smyadya munayaḥ saṃśitavratāḥ | prasannaḥ kathayāmyadya lakṣmītantraṃ sanātanam || 1 - 25

यत्र सा दृश्यते देवी स्वरूपगुणवैभवैः पद्मिनी पद्मनाभस्य महिषी पद्मसंभवा ॥ 1 - 26

yatra sā dṛśyate devī svarūpaguṇavaibhavaiḥ padminī padmanābhasya mahiṣī padmasaṃbhavā || 1 - 26

पुरा दुर्वाससः शापादभिभूते पुरंदरे । निःस्वाध्यायवषट्कारे भ्रष्टश्रीके जगत्त्रये ॥ 1 - 27

purā durvāsasaḥ śāpādabhibhūte puraṃdare | niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre bhraṣṭaśrīke jagattraye || 1 - 27

दरिद्रे देववर्गे च कृशे धर्मे निसंतते । पितामहे सुरैः सार्धं क्षीरोदार्णवमेयुषि [मीयुषि ङ्; क्षीरार्णवमुपेयुषि ई.] ॥ 1 - 28

daridre devavarge ca kṛśe dharme nisaṃtate | pitāmahe suraiḥ sārdhaṃ kṣīrodārṇavameyuṣi [mīyuṣi ṅ; kṣīrārṇavamupeyuṣi ī.] || 1 - 28

[बहुवर्ष E.ई.] बहून् वर्षगणान् दिव्यांस्तप्त्वा तीव्रं महत्तपः । संबोधिते जगन्नाथे देवदेवे जनार्दने ॥ 1 - 29

[bahuvarṣa E.ī.] bahūn varṣagaṇān divyāṃstaptvā tīvraṃ mahattapaḥ | saṃbodhite jagannāthe devadeve janārdane || 1 - 29

पितामहेन देवाय कार्ये च विनिवेदिते । श्रीरोदे मथिते देवैस्तदादिष्टेन वर्त्मना ॥ 1 - 30

pitāmahena devāya kārye ca vinivedite | śrīrode mathite devaistadādiṣṭena vartmanā || 1 - 30

पारिजाते हयश्रेष्ठे गजेन्द्रेऽप्सरसां गणे । कालकूटे समुद्भूते वारुण्याममृते तथा ॥ 1 - 31

pārijāte hayaśreṣṭhe gajendre'psarasāṃ gaṇe | kālakūṭe samudbhūte vāruṇyāmamṛte tathā || 1 - 31

सह चन्द्रमसा देव्यामुत्थितायां [सुधा ड्.E.F.ई.] महार्णवात् । पद्मिन्यां पद्मनाभस्य वक्षःस्थायामनन्तरम् ॥ 1 - 32

saha candramasā devyāmutthitāyāṃ [sudhā ḍ.E.F.ī.] mahārṇavāt | padminyāṃ padmanābhasya vakṣaḥsthāyāmanantaram || 1 - 32

तयावलोकिते देववर्गे श्रियमुपेयुषि । तयानवेक्षिते दैत्यवर्गे चैव [पुरा ङ्.] पराजिते ॥ 1 - 33

tayāvalokite devavarge śriyamupeyuṣi | tayānavekṣite daityavarge caiva [purā ṅ.] parājite || 1 - 33

स्वाराज्यमखिलं प्राप्य मोदमाने पुरंदरे । बृहस्पतिरुपागम्य रहसीदं वचोऽब्रवीत् ॥ 1 - 34

svārājyamakhilaṃ prāpya modamāne puraṃdare | bṛhaspatirupāgamya rahasīdaṃ vaco'bravīt || 1 - 34

बृहस्पतिः - काले संबोधयाम्येतच्छृणु वाक्यं पुरंदर । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां लक्ष्म्यास्ते कथिता [विदिता ड्.E.ई; गदिता ङ्.] पुरा

bṛhaspatiḥ - kāle saṃbodhayāmyetacchṛṇu vākyaṃ puraṃdara | anvayavyatirekābhyāṃ lakṣmyāste kathitā [viditā ḍ.E.ī; gaditā ṅ.] purā

1 - 35

1 - 35

महत्ता महतां नाथ तस्यामायतते [मायाति ते आ.B.C.] स्थितिः । [आ.B.C.ङ्. ओमित् थिस् लिने.] न भ्रश्येत यथैवैषा तव राज्यस्थितिः परा

mahattā mahatāṃ nātha tasyāmāyatate [māyāti te ā.B.C.] sthitiḥ | [ā.B.C.ṅ. omit this line.] na bhraśyeta yathaivaiṣā tava rājyasthitiḥ parā

- 36

[परां यजस्व आ.B.C.ङ्.] तथा यतस्व देवेश शरणं गच्छ पद्मिनीम् । एषा हि श्रेयसो मूलमेषा हि परमा गतिः ॥ 1 - 37

[parāṃ yajasva ā.B.C.ṅ.] tathā yatasva deveśa śaraṇaṃ gaccha padminīm | eṣā hi śreyaso mūlameṣā hi paramā gatiḥ || 1 - 37

टिप्पणी- अनेन सात्त्वतशब्दनिर्वचनमपि सूचितम् । यथा - सत्त्व सत्त्वगुणः अस्यास्तीति सत्त्वतः । पर्वतादिवत् मत्वर्थे तप्प्रत्ययः । सत्त्वत एव सात्त्वत इति । तस्यैव विवरणं शुद्धो भागवतो धर्म इति । 24. चिरमिति । नासंवत्सरवासिने ब्रूयात् इति विधिरभिप्रेतः

लक्ष्मीतन्त्रमिति ग्रन्थनाम । इदं च तन्त्रं शतकोटिग्रन्थपरिमितात् मूलभूतलक्ष्मीतन्त्रात् सारमुद्धृत्य कथितमिति वक्ष्यतेऽत्रैव (44-52) । 27. पुरेत्यादि । इयमाख्यायिका विष्णुपुराणे प्रथमांशे द्रष्टव्या । निःस्वाध्यायवषट्कारत्व भ्रष्टश्रीकत्वे हेतुः । 28. निसंतते । विच्छिन्न इत्यर्थः । 33. अनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां लक्ष्मीकटाक्षपातस्य सर्वसंपन्निदानत्वं निरूप्यते । यत्सत्त्वे यत्सत्त्वमित्यन्वये यथा देवेषु इति दृष्टान्तः । यदभावे यदभाव इति व्यतिरेके यथा दैत्येषु इति दृष्टान्तः । इममेव विषयमनन्तरमेव 35. तमश्लोके वक्ष्यति । मूल- श्रुतीनामभिसंधिश्च सैव देवी सनातनी । एषैव जगतां प्राणा एषैव जगतां क्रिया [प्रिया C.] ॥ 1 - 38

25. lakṣmītantramiti granthanāma | idaṃ ca tantraṃ śatakoṭigranthaparimitāt mūlabhūtalakṣmītantrāt sāramuddhṛtya kathitamiti vakṣyate'traiva (44-52) | 27. puretyādi | iyamākhyāyikā viṣṇupurāṇe prathamāṃśe draṣṭavyā | niḥsvādhyāyavaṣaṭkāratva bhraṣṭaśrīkatve hetuḥ | 28. nisaṃtate | vicchinna ityarthaḥ | 33. anenānvayavyatirekābhyāṃ lakṣmīkaṭākṣapātasya sarvasaṃpannidānatvaṃ nirūpyate | yatsattve yatsattvamityanvaye yathā deveṣu iti dṛṣṭāntaḥ | yadabhāve yadabhāva iti vyatireke yathā daityeṣu iti dṛṣṭāntaḥ | imameva viṣayamanantarameva 35. tamaśloke vakṣyati | mūla- śrutīnāmabhisaṃdhiśca saiva devī sanātanī | eṣaiva jagatāṃ prāṇā eṣaiva jagatāṃ kriyā [priyā C.] || 1 - 38

[एषा हि आ.B.C.ङ्.] एषैव जगतामिच्छा ज्ञानमेषा परावरा । एषैव सृजते काले सैषा पाति जगत्त्रयम् ॥ 1 - 39

[eṣā hi ā.B.C.ṅ.] eṣaiva jagatāmicchā jñānameṣā parāvarā | eṣaiva sṛjate kāle saiṣā pāti jagattrayam || 1 - 39

जगत्संहरते चान्ते तत्तत्कारणसंस्थिता । मातरं जगतामेनामनाराध्य महत् कुतः ॥ 1 - 40

jagatsaṃharate cānte tattatkāraṇasaṃsthitā | mātaraṃ jagatāmenāmanārādhya mahat kutaḥ || 1 - 40

[एतत्तद्वै E.ई.] एतत्तु वैष्णवं धाम यतो नावर्तते यतिः [पुनः E.] । एषा सा परमा निष्ठा सांख्यानां विदितात्मनाम् ॥ 1 - 41

[etattadvai E.ī.] etattu vaiṣṇavaṃ dhāma yato nāvartate yatiḥ [punaḥ E.] | eṣā sā paramā niṣṭhā sāṃkhyānāṃ viditātmanām || 1 - 41

एषा सा योगिनां निष्ठा यत्र गत्वा न शोचति । एषा पाशुपती निष्ठा सैषा वेदविदां गतिः ॥ 1 - 42

eṣā sā yogināṃ niṣṭhā yatra gatvā na śocati | eṣā pāśupatī niṣṭhā saiṣā vedavidāṃ gatiḥ || 1 - 42

[पाञ्च E.ङ्.] पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य सैषा निष्ठा सनातनी । सैषा नारायणी देवी स्थिता नारायणात्मना ॥ 1 - 43

[pāñca E.ṅ.] pañcarātrasya kṛtsnasya saiṣā niṣṭhā sanātanī | saiṣā nārāyaṇī devī sthitā nārāyaṇātmanā || 1 - 43

पृथग्भूतापृथग्भूता ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः । तैस्तैर्ज्ञानैः पृथग्भूतैरागमैश्च पृथग्विधैः ॥ 1 - 44

pṛthagbhūtāpṛthagbhūtā jyotsneva himadīdhiteḥ | taistairjñānaiḥ pṛthagbhūtairāgamaiśca pṛthagvidhaiḥ || 1 - 44

एकैवैषा परा देवी बहुधा समुपास्यते [तदु ड्.F.] । तामुपेहि महाभागां शरणं पद्मसंभवाम् ॥ 1 - 45

ekaivaiṣā parā devī bahudhā samupāsyate [tadu ḍ.F.] | tāmupehi mahābhāgāṃ śaraṇaṃ padmasaṃbhavām || 1 - 45

तपोविशेषैर्विविधैस्तैस्तैश्च [नियमैस्तैस्तैश्च विविधैः E.F.ई.] नियमैः शुभैः । आराध्य महिषीं विष्णोः स्थिरीकुरु निजश्रियम् ॥ 1 - 46

tapoviśeṣairvividhaistaistaiśca [niyamaistaistaiśca vividhaiḥ E.F.ī.] niyamaiḥ śubhaiḥ | ārādhya mahiṣīṃ viṣṇoḥ sthirīkuru nijaśriyam || 1 - 46

एषा प्रसादसुमुखी स्वं पदं प्रापयिष्यति । अभिप्सितार्थदा देवी कामिनामपि कामदा ॥ 1 - 47

eṣā prasādasumukhī svaṃ padaṃ prāpayiṣyati | abhipsitārthadā devī kāmināmapi kāmadā || 1 - 47

नारदः - इति संबोधितः शक्रो गुरुणा गुरुणा स्वयम् । आराधयितुकामस्तां क्षीरोदस्योत्तरं ययौ ॥ 1 - 48

nāradaḥ - iti saṃbodhitaḥ śakro guruṇā guruṇā svayam | ārādhayitukāmastāṃ kṣīrodasyottaraṃ yayau || 1 - 48

तत्र दिव्यं तपस्तेपे बिल्वमूलनिकेतनः । [E. ओमित्स् 8 लिनेस् fरोम् हेरे] एकपादस्थितो मौनी [भूमौ F.] काष्ठभूतोऽनिलाशनः ॥ 1 - 49

tatra divyaṃ tapastepe bilvamūlaniketanaḥ | [E. omits 8 lines from here] ekapādasthito maunī [bhūmau F.] kāṣṭhabhūto'nilāśanaḥ || 1 - 49

ऊर्ध्वदृग्बाहुवक्त्रश्च नियतो नियतात्मवान् । दिव्यं वर्षसहस्रं वै तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ 1 - 50

ūrdhvadṛgbāhuvaktraśca niyato niyatātmavān | divyaṃ varṣasahasraṃ vai tapastepe suduścaram || 1 - 50

तपसोऽवभृथे तस्य सा देवी पद्मसंभवा । प्रसन्नवदना विष्णोर्महिषी दर्शनं ययौ ॥ 1 - 51

tapaso'vabhṛthe tasya sā devī padmasaṃbhavā | prasannavadanā viṣṇormahiṣī darśanaṃ yayau || 1 - 51

अग्रतः संस्थितां देवीं जगतां मातरं पराम् । तां शक्रश्चक्षुषा वीक्ष्य विस्मयं परमं ययौ ॥ 1 - 52

agrataḥ saṃsthitāṃ devīṃ jagatāṃ mātaraṃ parām | tāṃ śakraścakṣuṣā vīkṣya vismayaṃ paramaṃ yayau || 1 - 52

विह्वलः प्रणिपत्याथ प्राञ्जलिर्बलसूदनः । [श्रिय. ई.] श्रियं सूक्तेन तुष्टाव पद्मिनीं पाकशासनः ॥ 1 - 53

vihvalaḥ praṇipatyātha prāñjalirbalasūdanaḥ | [śriya. ī.] śriyaṃ sūktena tuṣṭāva padminīṃ pākaśāsanaḥ || 1 - 53

टिप्पणी - 38. श्रुतीनामिति । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः इत्युक्तरीत्या सर्ववेदतात्पर्यपर्यवसानभूमिरित्यर्थः । उभयोरपृथग्भावान्न वचनविरोधः । 39. जगत्कारणत्वस्य ब्रह्मासाधारणत्वसिद्धान्तेऽपि तच्छक्तिरूपत्वेन तदपृथक्सिद्धत्वात् शक्तिकृतस्यापि शक्तिमत्कृतत्वव्यपदेशो युज्यत एव । वक्ष्यते चैतत् सुस्पष्टं देव्यैव (11-6, 7). 44. नारायण्या नारायणात्मनावस्थानं पूर्वश्लोकोक्तमेवोपपादयति - पृथग्भूतेति अपृथग्भूतेति च । धर्मधर्मिणोरपृथक्सिद्धयोः निष्कर्षविवक्षायां धर्मस्य पृथग्व्यपदेशः । अनिष्कर्षे तु धर्मितया । यथा शुक्लं रूपम्, शुक्लः पटः इति । 47. देवीप्रसादे परमपदरूपमोक्षप्राप्तिः, आनुषङ्गिकत्रिवर्गफलप्राप्तिश्चानेनोच्यते ।

ṭippaṇī - 38. śrutīnāmiti | vedaiśca sarvairahameva vedyaḥ ityuktarītyā sarvavedatātparyaparyavasānabhūmirityarthaḥ | ubhayorapṛthagbhāvānna vacanavirodhaḥ | 39. jagatkāraṇatvasya brahmāsādhāraṇatvasiddhānte'pi tacchaktirūpatvena tadapṛthaksiddhatvāt śaktikṛtasyāpi śaktimatkṛtatvavyapadeśo yujyata eva | vakṣyate caitat suspaṣṭaṃ devyaiva (11-6, 7). 44. nārāyaṇyā nārāyaṇātmanāvasthānaṃ pūrvaślokoktamevopapādayati - pṛthagbhūteti apṛthagbhūteti ca | dharmadharmiṇorapṛthaksiddhayoḥ niṣkarṣavivakṣāyāṃ dharmasya pṛthagvyapadeśaḥ | aniṣkarṣe tu dharmitayā | yathā śuklaṃ rūpam, śuklaḥ paṭaḥ iti | 47. devīprasāde paramapadarūpamokṣaprāptiḥ, ānuṣaṅgikatrivargaphalaprāptiścānenocyate |

dvitīyo'dhyāyaḥ

मूल - एकान्तभावमापन्नमव्याजां भक्तिमास्थितम् । तं वीक्ष्यजगतां माता वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 1 - 54

mūla - ekāntabhāvamāpannamavyājāṃ bhaktimāsthitam | taṃ vīkṣyajagatāṃ mātā vākyametaduvāca ha || 1 - 54

श्रीः - वत्स शक्र प्रसन्नास्मि तपसा तव सुव्रत । वरं वृणु महाभाग किमिष्टं करवाणि ते ॥ 1 - 55

śrīḥ - vatsa śakra prasannāsmi tapasā tava suvrata | varaṃ vṛṇu mahābhāga kimiṣṭaṃ karavāṇi te || 1 - 55

शक्रः - अद्य मे तपसो देवि यमस्य नियमस्य च । सद्यः फलमवाप्तं यद् दृष्टा भगवती मया ॥ 1 - 56

śakraḥ - adya me tapaso devi yamasya niyamasya ca | sadyaḥ phalamavāptaṃ yad dṛṣṭā bhagavatī mayā || 1 - 56

यदि वापि वरो देयस्त्वया मे परमेश्वरि । तत्त्वं कथय देवेशि [मे देवि E. ई.] यासि त्वं यत्प्रकारिका ॥ 1 - 57

yadi vāpi varo deyastvayā me parameśvari | tattvaṃ kathaya deveśi [me devi E. ī.] yāsi tvaṃ yatprakārikā || 1 - 57

यत्प्रमाणा यदाधारा यदुपाया सनातनी । यस्य त्वं तेन [केन E. ई.] वा देवि संबन्धस्तव यद्विधः ॥ 1 - 58

yatpramāṇā yadādhārā yadupāyā sanātanī | yasya tvaṃ tena [kena E. ī.] vā devi saṃbandhastava yadvidhaḥ || 1 - 58

यच्चान्यद्वेदितव्यं ते नानाशास्त्रोपबृंहितम् । कथयेश्वरि तत्सर्वमुपसन्नोऽस्म्यधीहि भो ॥ 1 - 59

yaccānyadveditavyaṃ te nānāśāstropabṛṃhitam | kathayeśvari tatsarvamupasanno'smyadhīhi bho || 1 - 59

इति प्रसादिता [संबोधिता E.] तेन वत्सेनेव पयस्विनी । स्निह्यता मनसा पद्मा पाकशासनमब्रवीत् ॥ 1 - 60

iti prasāditā [saṃbodhitā E.] tena vatseneva payasvinī | snihyatā manasā padmā pākaśāsanamabravīt || 1 - 60

श्रीः - शृणु शक्र महाभाग या ह्यहं [स्म्यहं ड्.F.ङ्.ई.] यत्प्रकारिका । यस्याहं तेन वा यादृक् संबन्धो मम वृत्रहन् ॥ 1 - 61

śrīḥ - śṛṇu śakra mahābhāga yā hyahaṃ [smyahaṃ ḍ.F.ṅ.ī.] yatprakārikā | yasyāhaṃ tena vā yādṛk saṃbandho mama vṛtrahan || 1 - 61

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्रे तन्त्रे E. श्रीपञ्चरात्रसारे B. श्रीपाञ्चरात्रे F.] लक्ष्मीतन्त्रे शास्त्रावतारो [आ.B.C.ड्.F. रेअद् सर्वाधिष्ठानप्रकाशो; आ.ई. ओमित् थे तित्ले] नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātre tantre E. śrīpañcarātrasāre B. śrīpāñcarātre F.] lakṣmītantre śāstrāvatāro [ā.B.C.ḍ.F. read sarvādhiṣṭhānaprakāśo; ā.ī. omit the title] nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः श्रीरुवाच - अस्ति निर्दुःखनिःसीमसुखानुभवलक्षणः । परमात्मा परं यस्य पदं पश्यन्ति सूरयः ॥ 2 - 1

dvitīyo'dhyāyaḥ śrīruvāca - asti nirduḥkhaniḥsīmasukhānubhavalakṣaṇaḥ | paramātmā paraṃ yasya padaṃ paśyanti sūrayaḥ || 2 - 1

कश्चित्केषांचिदात्मा स्यात्तास्यान्येषां च कश्चन । तस्याप्यन्य [एवम् आ.] इतीत्थं तु यत्रैषा [एषः E.ई.] व्यवतिष्ठते ॥ 2 - 2

kaścitkeṣāṃcidātmā syāttāsyānyeṣāṃ ca kaścana | tasyāpyanya [evam ā.] itītthaṃ tu yatraiṣā [eṣaḥ E.ī.] vyavatiṣṭhate || 2 - 2

[अध्वानम् आ.B.C.] अध्वनामध्वनः पारं परमात्मानमूचिरे । अहं नाम स्मृतो योऽर्थः स आत्मा समुदीर्यते ॥ 2 - 3

[adhvānam ā.B.C.] adhvanāmadhvanaḥ pāraṃ paramātmānamūcire | ahaṃ nāma smṛto yo'rthaḥ sa ātmā samudīryate || 2 - 3

अनवच्छिन्नरूपोऽहं परमात्मेति शब्द्यते [शस्यते B.C.] । क्रोडीकृतमिदं सर्वं चेतनाचेतनात्मकम् ॥ 2 - 4

anavacchinnarūpo'haṃ paramātmeti śabdyate [śasyate B.C.] | kroḍīkṛtamidaṃ sarvaṃ cetanācetanātmakam || 2 - 4

येन सोऽहंस्मृतो भावः परमात्मा सनातनः । स वासुदेवो भगवान् क्षेत्रज्ञः परमो मतः ॥ 2 - 5

yena so'haṃsmṛto bhāvaḥ paramātmā sanātanaḥ | sa vāsudevo bhagavān kṣetrajñaḥ paramo mataḥ || 2 - 5

विष्णुर्नारायणो विश्वो विश्वरूप इतीर्यते । अहंतया समाक्रान्तं तस्य विश्वमिदं [सर्वं B.E.] जगत् ॥ 2 - 6

viṣṇurnārāyaṇo viśvo viśvarūpa itīryate | ahaṃtayā samākrāntaṃ tasya viśvamidaṃ [sarvaṃ B.E.] jagat || 2 - 6

[वस्तुतस्तु आ.B.C.] वस्त्ववस्तु च तन्नास्ति यन्नाक्रान्तमहंतया । [आ.B.C.ड्. ओमित् थिस् लिने] इदंतया यदालीढमाक्रान्तं तदहंतया

[vastutastu ā.B.C.] vastvavastu ca tannāsti yannākrāntamahaṃtayā | [ā.B.C.ḍ. omit this line] idaṃtayā yadālīḍhamākrāntaṃ tadahaṃtayā

- 7

[सर्वः शान्तः स B.] सर्वतः शान्त एवासौ निर्विकारः सनातनः । अनन्तो देशकालादिपरिच्छेदविवर्जितः ॥ 2 - 8

[sarvaḥ śāntaḥ sa B.] sarvataḥ śānta evāsau nirvikāraḥ sanātanaḥ | ananto deśakālādiparicchedavivarjitaḥ || 2 - 8

महाविभूतिरित्युक्तो व्याप्तिः सा महती यतः । तद् ब्रह्म परमं धाम निरालम्बनभावनम् [निरालम्बमभावनम् ई.] ॥ 2 - 9

mahāvibhūtirityukto vyāptiḥ sā mahatī yataḥ | tad brahma paramaṃ dhāma nirālambanabhāvanam [nirālambamabhāvanam ī.] || 2 - 9

निस्तरङ्गामृताम्भोधिकल्पं षाड्गुण्यमुज्ज्वलम् । एकं तच्चिद्धनं शान्तमुदयास्तमयोज्झितम् ॥ 2 - 10

nistaraṅgāmṛtāmbhodhikalpaṃ ṣāḍguṇyamujjvalam | ekaṃ tacciddhanaṃ śāntamudayāstamayojjhitam || 2 - 10

अपृथग्भूतशक्तित्वाद् ब्रह्माद्वैतं तदुच्यते । तस्य या परमा शक्तिर्ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः ॥ 2 - 11

apṛthagbhūtaśaktitvād brahmādvaitaṃ taducyate | tasya yā paramā śaktirjyotsneva himadīdhiteḥ || 2 - 11

टिप्पणी - 1. निर्दुःखेत्यादिना निखिलहेयप्रत्यनीकत्वानन्तकल्याणगुणाकरत्वरूपोमयलिङ्गत्वं परमात्मन उक्तं भवति । 2. आत्मा । नियन्तेत्यर्थः । एषेति । व्यवस्थेति शेषः । व्यवतिष्ठते समाप्नोति, स परमात्मेति पूर्वेणान्वयः । 3. अध्वनामिति । त्रैवर्गिकाध्वापेक्षया परमो योऽध्वा मोक्षाध्वा अर्चिरादिः, तस्य पारं प्राप्यमित्यर्थः; सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इति वचनात् । अध्वनामध्वपते इति श्रुत्युद्धरणमत्र । अहमिति । यः अहंप्रत्ययगोचरः स आत्मेत्यर्थः । 4. अनवच्छिन्नेति । वस्त्वाद्यपरिच्छेदेन योऽहंशब्दापर्यवसानवृत्त्या प्रतीयते स परमात्मेत्यर्थः । 6. आह च शक्रोऽन्यत्र - त्वयैतद्विष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरम् इति । 7. इदंतयेति । इदंसब्दार्थतया प्रतीतं सर्वं जगदित्यर्थः । 10. निस्तरङ्गेत्यादिना भगवतः शान्तोदितावस्थोच्यते । तदेवाह - शान्तमिति । 11. ब्रह्माद्वैतमिति । स्वापृथक्सिद्धशक्त्यहंताविशिष्टत्वात् तद्विशिष्टं ब्रह्मैकमेव तत्त्वमित्यर्थः । मूल - सर्वावस्थागता देवी स्वात्मभूतानपायिनी । अहंता ब्रह्मणस्तस्य साहमस्मि सनातनी ॥ 2 - 12

ṭippaṇī - 1. nirduḥkhetyādinā nikhilaheyapratyanīkatvānantakalyāṇaguṇākaratvarūpomayaliṅgatvaṃ paramātmana uktaṃ bhavati | 2. ātmā | niyantetyarthaḥ | eṣeti | vyavastheti śeṣaḥ | vyavatiṣṭhate samāpnoti, sa paramātmeti pūrveṇānvayaḥ | 3. adhvanāmiti | traivargikādhvāpekṣayā paramo yo'dhvā mokṣādhvā arcirādiḥ, tasya pāraṃ prāpyamityarthaḥ; so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti vacanāt | adhvanāmadhvapate iti śrutyuddharaṇamatra | ahamiti | yaḥ ahaṃpratyayagocaraḥ sa ātmetyarthaḥ | 4. anavacchinneti | vastvādyaparicchedena yo'haṃśabdāparyavasānavṛttyā pratīyate sa paramātmetyarthaḥ | 6. āha ca śakro'nyatra - tvayaitadviṣṇunā cāmba jagadvyāptaṃ carācaram iti | 7. idaṃtayeti | idaṃsabdārthatayā pratītaṃ sarvaṃ jagadityarthaḥ | 10. nistaraṅgetyādinā bhagavataḥ śāntoditāvasthocyate | tadevāha - śāntamiti | 11. brahmādvaitamiti | svāpṛthaksiddhaśaktyahaṃtāviśiṣṭatvāt tadviśiṣṭaṃ brahmaikameva tattvamityarthaḥ | mūla - sarvāvasthāgatā devī svātmabhūtānapāyinī | ahaṃtā brahmaṇastasya sāhamasmi sanātanī || 2 - 12

आत्मा स सर्वभूतानामहंभूतो हरिः स्मृतः । अहंता सर्वभूतानामहमस्मि सनातनी ॥ 2 - 13

ātmā sa sarvabhūtānāmahaṃbhūto hariḥ smṛtaḥ | ahaṃtā sarvabhūtānāmahamasmi sanātanī || 2 - 13

येन भावेन भवति वासुदेवः सनातनः । भवतस्तस्य देवस्य स [सहायो B.C.] भावोऽहमितीरिता ॥ 2 - 14

yena bhāvena bhavati vāsudevaḥ sanātanaḥ | bhavatastasya devasya sa [sahāyo B.C.] bhāvo'hamitīritā || 2 - 14

भवद्भावात्मकं ब्रह्म ततस्तच्छाश्वतं पदम् । भवन्नारायणो देवो भावो लक्ष्मीरहं परा ॥ 2 - 15

bhavadbhāvātmakaṃ brahma tatastacchāśvataṃ padam | bhavannārāyaṇo devo bhāvo lakṣmīrahaṃ parā || 2 - 15

लक्ष्मीनारायणाख्यातमतो [णाख्यं तत् E.ई.] ब्रह्म सनातनम् । अहंतया समाक्रान्तो ह्यहमर्थः प्रसिध्यति ॥ 2 - 16

lakṣmīnārāyaṇākhyātamato [ṇākhyaṃ tat E.ī.] brahma sanātanam | ahaṃtayā samākrānto hyahamarthaḥ prasidhyati || 2 - 16

अहमर्थसमुत्था च साहंता परिकीर्तिता । अन्योन्येनाविनाभावादन्योन्येन समन्वयात् ॥ 2 - 17

ahamarthasamutthā ca sāhaṃtā parikīrtitā | anyonyenāvinābhāvādanyonyena samanvayāt || 2 - 17

तादात्म्यं विद्धि संबन्धं मम नाथस्य चोभयोः । अहंतया विनाहं हि निरुपाख्यो न सिध्यति ॥ 2 - 18

tādātmyaṃ viddhi saṃbandhaṃ mama nāthasya cobhayoḥ | ahaṃtayā vināhaṃ hi nirupākhyo na sidhyati || 2 - 18

अहमर्थं विनाहंता निराधारा न सिध्यति । भवद्भावात्मकं रूपं समस्तव्यस्तगोचरम् ॥ 2 - 19

ahamarthaṃ vināhaṃtā nirādhārā na sidhyati | bhavadbhāvātmakaṃ rūpaṃ samastavyastagocaram || 2 - 19

परोक्षमपरोक्षं च जगति प्रविचिन्त्यते [विभाव्यते E; विभज्यते ई.] । निरुन्मेषे निरुन्मेषा साहंता परमेश्वरी ॥ 2 - 20

parokṣamaparokṣaṃ ca jagati pravicintyate [vibhāvyate E; vibhajyate ī.] | nirunmeṣe nirunmeṣā sāhaṃtā parameśvarī || 2 - 20

क्रोडीकृत्याखिलं सर्वं [विश्वं B.] ब्रह्मणि व्यवतिष्ठते । उन्मेषस्तस्य यो नाम यथा चन्द्रोदयेऽम्बुधेः ॥ 2 - 21

kroḍīkṛtyākhilaṃ sarvaṃ [viśvaṃ B.] brahmaṇi vyavatiṣṭhate | unmeṣastasya yo nāma yathā candrodaye'mbudheḥ || 2 - 21

अहं नारायणी शक्तिः सिसृक्षालक्षणा तदा । निमेषस्तस्य यो नाम संहृतौ परमात्मनः ॥ 2 - 22

ahaṃ nārāyaṇī śaktiḥ sisṛkṣālakṣaṇā tadā | nimeṣastasya yo nāma saṃhṛtau paramātmanaḥ || 2 - 22

अहं नारायणी शक्तिः सुषुप्सालक्षणा हि सा । [सिसृक्षायां ममोद्यन्त्याण् E.] सिसृक्षाया ममोद्यन्त्या देवाल्लक्ष्मीपतेःस्वयम् ॥ 2 - 23

ahaṃ nārāyaṇī śaktiḥ suṣupsālakṣaṇā hi sā | [sisṛkṣāyāṃ mamodyantyāṇ E.] sisṛkṣāyā mamodyantyā devāllakṣmīpateḥsvayam || 2 - 23

अव्याहतमसंकोचमैश्वर्यं प्रविजृम्भते । ज्ञानं तत्परमं ब्रह्म [सर्वादेशि B.] सर्वदर्शि निरामयम् ॥ 2 - 24

avyāhatamasaṃkocamaiśvaryaṃ pravijṛmbhate | jñānaṃ tatparamaṃ brahma [sarvādeśi B.] sarvadarśi nirāmayam || 2 - 24

ज्ञानात्मिका तथाहंता सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी । ज्ञानात्मकं परं रूपं ब्रह्मणो मम चोभयोः ॥ 2 - 25

jñānātmikā tathāhaṃtā sarvajñā sarvadarśinī | jñānātmakaṃ paraṃ rūpaṃ brahmaṇo mama cobhayoḥ || 2 - 25

शेषमैश्वर्यवीर्यादि ज्ञानधर्मः सनातनः । अहमित्यान्तरं रूपं ज्ञानरूपमुदीर्यते [मितीर्यते E.] ॥ 2 - 26

śeṣamaiśvaryavīryādi jñānadharmaḥ sanātanaḥ | ahamityāntaraṃ rūpaṃ jñānarūpamudīryate [mitīryate E.] || 2 - 26

प्रकाशकादिकं रूपं स्फटिकादिसलक्षणम् । [अतस्तत् ई.] अतस्तु ज्ञानरूपत्वं मम नारायणस्य च ॥ 2 - 27

prakāśakādikaṃ rūpaṃ sphaṭikādisalakṣaṇam | [atastat ī.] atastu jñānarūpatvaṃ mama nārāyaṇasya ca || 2 - 27

टिप्पणी - स्वस्वरूपस्य तदपृथक्सिद्धत्वमेव दृष्टान्तमुखेनाह - ज्योस्नेति । 12. सर्वावस्थागतानपायिनीत्यनेन राघवत्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषानपायिनी इति महर्षिवचनं स्मार्यते । 16. श्रीविशिष्टमेव परं ब्रह्म । न तु निःश्रीकमित्यर्थः । लक्ष्मीनारायणयोरुभयोरात्महविःशेषित्वेऽपि आग्नावैष्णवादिष्विव विशिष्टस्यैवेद्देश्यत्वात् तस्य चैकत्वात् न शेषिद्वित्वप्रसक्तिरिति भावः । 18. निरुपाख्यो निर्विशेषः । लोके सर्वमपि वस्तु इदमित्थमिति प्रकारविशेषपुरस्कारेणैव सिध्यति; न तु निर्विशेषमिति भावः । 22. देव्याः शक्तिरूपत्वं पूर्वमुक्तम् । अधुना तद्भेद उच्यते - सिसृक्षाशक्तिः सुषुप्साशक्तिश्चेति । प्रथमया सृष्टिः, द्वितीयया संहारश्च जायते । तत्र नित्यविभूतिविषये प्रथमाया एव प्रवृत्तिः । द्वितीयायास्तु लीलाविभूतावेवोपयोगः । 24. ज्ञानादिषु षट्सु गुणेषु ज्ञानं तत्स्वरूपनिरूपकधर्मः । अन्ये गुणास्तु निरूपितस्वरूपविशेषणभूता इति विवेकः । तदेव वक्ष्यत्युत्तरत्र शेषमैश्वर्यवीर्यादि ज्ञानधर्मः इति । ज्ञानाख्यस्य स्वरूपस्य धर्म इत्यर्थः । मूल - अव्याहतिर्यदुद्यत्यास्तदैश्वर्यं परं मम । इच्छेति सोच्यते तत्तत्तत्त्वशास्त्रेषु पण्डितैः ॥ 2 - 28

ṭippaṇī - svasvarūpasya tadapṛthaksiddhatvameva dṛṣṭāntamukhenāha - jyosneti | 12. sarvāvasthāgatānapāyinītyanena rāghavatve'bhavatsītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani | anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣānapāyinī iti maharṣivacanaṃ smāryate | 16. śrīviśiṣṭameva paraṃ brahma | na tu niḥśrīkamityarthaḥ | lakṣmīnārāyaṇayorubhayorātmahaviḥśeṣitve'pi āgnāvaiṣṇavādiṣviva viśiṣṭasyaiveddeśyatvāt tasya caikatvāt na śeṣidvitvaprasaktiriti bhāvaḥ | 18. nirupākhyo nirviśeṣaḥ | loke sarvamapi vastu idamitthamiti prakāraviśeṣapuraskāreṇaiva sidhyati; na tu nirviśeṣamiti bhāvaḥ | 22. devyāḥ śaktirūpatvaṃ pūrvamuktam | adhunā tadbheda ucyate - sisṛkṣāśaktiḥ suṣupsāśaktiśceti | prathamayā sṛṣṭiḥ, dvitīyayā saṃhāraśca jāyate | tatra nityavibhūtiviṣaye prathamāyā eva pravṛttiḥ | dvitīyāyāstu līlāvibhūtāvevopayogaḥ | 24. jñānādiṣu ṣaṭsu guṇeṣu jñānaṃ tatsvarūpanirūpakadharmaḥ | anye guṇāstu nirūpitasvarūpaviśeṣaṇabhūtā iti vivekaḥ | tadeva vakṣyatyuttaratra śeṣamaiśvaryavīryādi jñānadharmaḥ iti | jñānākhyasya svarūpasya dharma ityarthaḥ | mūla - avyāhatiryadudyatyāstadaiśvaryaṃ paraṃ mama | iccheti socyate tattattattvaśāstreṣu paṇḍitaiḥ || 2 - 28

जगत्प्रकृतिभावो मे यः सा शक्तिरितीर्यते । सृजन्त्या यच्छ्रमाभावो मम तद्बलमिष्यते ॥ 2 - 29

jagatprakṛtibhāvo me yaḥ sā śaktiritīryate | sṛjantyā yacchramābhāvo mama tadbalamiṣyate || 2 - 29

भरणं यच्च कार्यस्य बलं तच्च प्रचक्षते । [शक्यं शक्तेन च आ.C.ङ्.] शक्त्यंशकेन तत्प्राहुर्भरणं तत्त्वकोविदाः ॥ 2 - 30

bharaṇaṃ yacca kāryasya balaṃ tacca pracakṣate | [śakyaṃ śaktena ca ā.C.ṅ.] śaktyaṃśakena tatprāhurbharaṇaṃ tattvakovidāḥ || 2 - 30

विकारविरहो वीर्यं प्रकृतित्वेऽपि मे सदा । स्वभावं हि जहात्याशु पयो दधिसमुद्भवे ॥ 2 - 31

vikāraviraho vīryaṃ prakṛtitve'pi me sadā | svabhāvaṃ hi jahātyāśu payo dadhisamudbhave || 2 - 31

जगद्भावेऽपि सा नास्ति विकृतिर्मम [प्रकृतिः ई] नित्यदा । विकारविरहो वीर्यमतस्तत्त्वविदां मतम् ॥ 2 - 32

jagadbhāve'pi sā nāsti vikṛtirmama [prakṛtiḥ ī] nityadā | vikāraviraho vīryamatastattvavidāṃ matam || 2 - 32

विक्रमः कथितो वीर्यमैश्वर्यांशः स तु स्मृतः । सहकार्यनपेक्षा मे सर्वकार्यविधौ हि या ॥ 2 - 33

vikramaḥ kathito vīryamaiśvaryāṃśaḥ sa tu smṛtaḥ | sahakāryanapekṣā me sarvakāryavidhau hi yā || 2 - 33

तेजः षष्ठं गुणं प्राहुस्तमिमं तत्त्ववेदिनः । पराभिभवसामर्थ्यं तेजः केचित्प्रचक्षते ॥ 2 - 34

tejaḥ ṣaṣṭhaṃ guṇaṃ prāhustamimaṃ tattvavedinaḥ | parābhibhavasāmarthyaṃ tejaḥ kecitpracakṣate || 2 - 34

ऐश्वर्ये योजयन्त्येके तत्तेजस्तत्त्वकोविदाः । इति पञ्च गुणा एते ज्ञानस्य स्रुतयोऽमलाः [स्फूर्तयः E.ई.] ॥ 2 - 35

aiśvarye yojayantyeke tattejastattvakovidāḥ | iti pañca guṇā ete jñānasya srutayo'malāḥ [sphūrtayaḥ E.ī.] || 2 - 35

ज्ञानाद्याः षड्गुणा एते षाड्गुण्यं मम तद्वपुः । उद्यतीत्थं सिसृक्षाया ममायुततमी कला ॥ 2 - 36

jñānādyāḥ ṣaḍguṇā ete ṣāḍguṇyaṃ mama tadvapuḥ | udyatītthaṃ sisṛkṣāyā mamāyutatamī kalā || 2 - 36

शुद्धाशुद्धात्मको वर्गस्तया क्रोडीकृतोऽखिलः । तत्र शुद्धमयं मार्गं व्याख्यास्यामि सुरेश्वर ॥ 2 - 37

śuddhāśuddhātmako vargastayā kroḍīkṛto'khilaḥ | tatra śuddhamayaṃ mārgaṃ vyākhyāsyāmi sureśvara || 2 - 37

अभिव्यक्तानभिव्यक्तषाड्गुण्यक्रममुज्ज्वलम् । आलम्बितचतूरूपं रूपं तत्पारमेश्वरम् ॥ 2 - 38

abhivyaktānabhivyaktaṣāḍguṇyakramamujjvalam | ālambitacatūrūpaṃ rūpaṃ tatpārameśvaram || 2 - 38

[गुणानां कल्पनावस्थो ई.] गुणकल्पनयाध्यस्तो गुणोन्मेषकृतक्रमः । मूर्तीकृतगुणश्चेति त्रिधा मार्गोऽयमद्भुतः ॥ 2 - 39

[guṇānāṃ kalpanāvastho ī.] guṇakalpanayādhyasto guṇonmeṣakṛtakramaḥ | mūrtīkṛtaguṇaśceti tridhā mārgo'yamadbhutaḥ || 2 - 39

युगानि त्रीणि षण्णां यान्याहुर्ज्ञानादिकानि वै [वेदिनः E.] । समासव्यासतस्तेषां चातुरात्म्यं विविच्यते [अमूर्तिमत् आ.B.C.ड्.] ॥ 2 - 40

yugāni trīṇi ṣaṇṇāṃ yānyāhurjñānādikāni vai [vedinaḥ E.] | samāsavyāsatasteṣāṃ cāturātmyaṃ vivicyate [amūrtimat ā.B.C.ḍ.] || 2 - 40

[आ.B.C.ड्. ओमित् वेर्सेस् 41 अन्द् 42.] समस्तव्यस्तभेदेन गुणानां तद्युगत्रयम् । विवक्ष्यते यदा सा मे शान्तायाश्चातुरात्म्यता [चतुरात्मता ई.] ॥ 2 - 41

[ā.B.C.ḍ. omit verses 41 and 42.] samastavyastabhedena guṇānāṃ tadyugatrayam | vivakṣyate yadā sā me śāntāyāścāturātmyatā [caturātmatā ī.] || 2 - 41

टिप्पणी - 28. इच्छेति । सिसृक्षाशक्तेरैश्वर्यरूपत्वं पूर्वं चतुर्विंशे श्लोके वर्णितमत्र स्मर्तव्यम् । सिसृक्षा हि स्रष्टुमिच्छा । 29. देव्या जगत्प्रकृतिभावो न स्वरूपतः, तथात्वे विकारित्वप्रसङ्गात् । किंतु स्वप्रकारभूतचिदचिदात्मनेति द्रष्टव्यम् । एषैव हि ब्रह्मणो जगत्प्रकृतित्वे गतिः । 31. विकारविरहित्वं, पूर्वोक्तरीत्या प्रकारांशे परिणामः न तु प्रकार्यंश इति स्वीकारात् । प्रकारिभूते स्वरूप एव परिणाममङ्गीकृत्य अघटितघटनासामर्थ्यात् विकाराभावनिर्वाहस्तु न युक्तिसहः । अत एव मायां तु प्रकृतिं विद्यात् इत्यत्रेश्वरोपाधिभूतमायायां प्रकृतित्वमर्थ इति केषांचिदभ्युपगमः । 36. उद्यतीति । उदयं प्राप्तेत्यर्थः । 37. शुद्धसृष्टिः, अशुद्धसृष्टिश्चेति द्विविधा सृष्टिः । तत्र शुद्धा त्रैगुण्यरहिता शुद्धसत्त्वमयी । तस्याः स्वयंप्रकाशत्वादजडत्वमिति केचित् । जडत्वमेवेति परे । अस्या एव नित्यविभूतिरिति व्यवहारः । अशुद्धसृष्टिस्तु त्रैगुण्यमयी जडरूपा लीलाविभूतिरिति व्यवहृता । 38. न केवलं नित्यविभूतिरेव शुद्धसृष्टिः । किंतु तत्र विद्योतमानाः वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्या व्यूहा अपि तथेति मन्तव्यम् । तत्र प्रथमे वासुदेवे षाड्गुण्यक्रमस्य न स्फुटावभासः । तदनन्तरव्यूहेषु तु किंचित्किंचित् क्रमेणेति ज्ञेयम् । 39. तेषु क्वचित् व्यूहे गुणानां मूल - आकृतीरनवेक्ष्यापि [गुणकल्पनया ई.] गुणानां कल्पनाकृतम् । चातुरात्म्यमिदं प्राहुः शान्तायास्तत्त्वचिन्तकाः ॥ 2 - 42

ṭippaṇī - 28. iccheti | sisṛkṣāśakteraiśvaryarūpatvaṃ pūrvaṃ caturviṃśe śloke varṇitamatra smartavyam | sisṛkṣā hi sraṣṭumicchā | 29. devyā jagatprakṛtibhāvo na svarūpataḥ, tathātve vikāritvaprasaṅgāt | kiṃtu svaprakārabhūtacidacidātmaneti draṣṭavyam | eṣaiva hi brahmaṇo jagatprakṛtitve gatiḥ | 31. vikāravirahitvaṃ, pūrvoktarītyā prakārāṃśe pariṇāmaḥ na tu prakāryaṃśa iti svīkārāt | prakāribhūte svarūpa eva pariṇāmamaṅgīkṛtya aghaṭitaghaṭanāsāmarthyāt vikārābhāvanirvāhastu na yuktisahaḥ | ata eva māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt ityatreśvaropādhibhūtamāyāyāṃ prakṛtitvamartha iti keṣāṃcidabhyupagamaḥ | 36. udyatīti | udayaṃ prāptetyarthaḥ | 37. śuddhasṛṣṭiḥ, aśuddhasṛṣṭiśceti dvividhā sṛṣṭiḥ | tatra śuddhā traiguṇyarahitā śuddhasattvamayī | tasyāḥ svayaṃprakāśatvādajaḍatvamiti kecit | jaḍatvameveti pare | asyā eva nityavibhūtiriti vyavahāraḥ | aśuddhasṛṣṭistu traiguṇyamayī jaḍarūpā līlāvibhūtiriti vyavahṛtā | 38. na kevalaṃ nityavibhūtireva śuddhasṛṣṭiḥ | kiṃtu tatra vidyotamānāḥ vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhākhyā vyūhā api tatheti mantavyam | tatra prathame vāsudeve ṣāḍguṇyakramasya na sphuṭāvabhāsaḥ | tadanantaravyūheṣu tu kiṃcitkiṃcit krameṇeti jñeyam | 39. teṣu kvacit vyūhe guṇānāṃ mūla - ākṛtīranavekṣyāpi [guṇakalpanayā ī.] guṇānāṃ kalpanākṛtam | cāturātmyamidaṃ prāhuḥ śāntāyāstattvacintakāḥ || 2 - 42

[आ.B.C.ड्.F. ओमित् थिस् वेर्से.] शान्तातिशान्तादुन्मेषो मम रूपाद्युगत्रये । क्रमव्यक्तं तदाद्यं मे चातुरात्म्यममूर्तिमत् ॥ 2 - 43

[ā.B.C.ḍ.F. omit this verse.] śāntātiśāntādunmeṣo mama rūpādyugatraye | kramavyaktaṃ tadādyaṃ me cāturātmyamamūrtimat || 2 - 43

अतरङ्गमनिर्देश्यं निःसत्तं सत्त्वमव्ययम् । सच्चिन्मात्राख्य उन्मेषः साद्या मे शान्तताच्युतिः ॥ 2 - 44

ataraṅgamanirdeśyaṃ niḥsattaṃ sattvamavyayam | saccinmātrākhya unmeṣaḥ sādyā me śāntatācyutiḥ || 2 - 44

व्यक्तज्ञानबलाख्यायां पूर्वं संकर्षणात्मनि । [तिलकालिक E.ई.] तिलकालकवत्सर्वो विकारो मयि तिष्ठति ॥ 2 - 45

vyaktajñānabalākhyāyāṃ pūrvaṃ saṃkarṣaṇātmani | [tilakālika E.ī.] tilakālakavatsarvo vikāro mayi tiṣṭhati || 2 - 45

तन्मां संकर्षणात्मानं विदुर्ज्ञानबले बुधाः । स्वयं गृह्णामि कर्तृत्वमुन्मिषन्ती ततः परम् [परा आ.B.C.ङ्.ई.] ॥ 2 - 46

tanmāṃ saṃkarṣaṇātmānaṃ vidurjñānabale budhāḥ | svayaṃ gṛhṇāmi kartṛtvamunmiṣantī tataḥ param [parā ā.B.C.ṅ.ī.] || 2 - 46

प्रद्युम्न इति मामाहुः सर्वार्थद्योतनीं तदा । युगं प्रस्फुरितं रूपं [रूपे B.C.ड्.ई.] तस्मिन्नैश्वर्यवीर्ययोः ॥ 2 - 47

pradyumna iti māmāhuḥ sarvārthadyotanīṃ tadā | yugaṃ prasphuritaṃ rūpaṃ [rūpe B.C.ḍ.ī.] tasminnaiśvaryavīryayoḥ || 2 - 47

ततस्तया क्रियाशक्त्या लब्धावेशा [लब्धावस्था आ.B.C.ड्.] चिकीर्षया । युज्यमानानिरुद्धाख्यां लम्भिता तत्त्वकोविदैः ॥ 2 - 48

tatastayā kriyāśaktyā labdhāveśā [labdhāvasthā ā.B.C.ḍ.] cikīrṣayā | yujyamānāniruddhākhyāṃ lambhitā tattvakovidaiḥ || 2 - 48

अवस्थाः क्रमशो मे ताः सुषुप्तिस्वप्नजागराः । तिस्रो मम स्वभावाख्या विज्ञानैश्वर्यशक्तयः ॥ 2 - 49

avasthāḥ kramaśo me tāḥ suṣuptisvapnajāgarāḥ | tisro mama svabhāvākhyā vijñānaiśvaryaśaktayaḥ || 2 - 49

उन्मिषन्त्यः पृथक्तत्त्वत्रयेण परिकीर्तिताः । बलं वीर्यं तथा तेज इत्येतत्तु [इति तत्तु E.ई.] गुणत्रयम् ॥ 2 - 50

unmiṣantyaḥ pṛthaktattvatrayeṇa parikīrtitāḥ | balaṃ vīryaṃ tathā teja ityetattu [iti tattu E.ī.] guṇatrayam || 2 - 50

[श्रमाद्यविद्या आ.B.C.ङ्.] श्रमाद्यवद्याभावाख्यं ज्ञानादेरुपसर्जनम् । इत्थं शान्तोदितावस्थाद्वयभेदजुषो मम ॥ 2 - 51

[śramādyavidyā ā.B.C.ṅ.] śramādyavadyābhāvākhyaṃ jñānāderupasarjanam | itthaṃ śāntoditāvasthādvayabhedajuṣo mama || 2 - 51

स्वधर्मोर्मिसमुल्लासो न भेदायाम्बुधेरिव । प्रायो यद्गुणकर्तव्ये वर्ते कृत्या यया ह्यहम् ॥ 2 - 52

svadharmormisamullāso na bhedāyāmbudheriva | prāyo yadguṇakartavye varte kṛtyā yayā hyaham || 2 - 52

तत्र तद्गुणयुग्मं तु मम रूपतयोच्यते । अतो ज्ञानबले देवः संकर्षण उदीर्यते [इतीर्यते आ.B.C.ड्.] ॥ 2 - 53

tatra tadguṇayugmaṃ tu mama rūpatayocyate | ato jñānabale devaḥ saṃkarṣaṇa udīryate [itīryate ā.B.C.ḍ.] || 2 - 53

ऐश्वर्यवीर्ये प्रद्युम्नोऽनिरुद्धः शक्तितेजसी । [आद्यं ड्.] आद्यस्त्वभिन्नषाड्गुण्यो ब्रह्मतत्त्वापृथक्स्थितौ ॥ 2 - 54

aiśvaryavīrye pradyumno'niruddhaḥ śaktitejasī | [ādyaṃ ḍ.] ādyastvabhinnaṣāḍguṇyo brahmatattvāpṛthaksthitau || 2 - 54

एकोऽप्यनुनयौदार्यक्रौर्यशौर्यादिभिर्गुणैः । नटः प्रवर्तते यद्वद्वेषचेष्टादिभेदवान् ॥ 2 - 55

eko'pyanunayaudāryakrauryaśauryādibhirguṇaiḥ | naṭaḥ pravartate yadvadveṣaceṣṭādibhedavān || 2 - 55

टिप्पणी - सम्यगनुन्मेषात् न गुणात्मतया ज्ञानम् । क्वचित्तु क्रमेणोन्मेषात् क्रमादभिव्यक्तिः । क्वचित्तु गुणानामतिप्रकाशात् गुणात्मना परिज्ञानमिति क्रमः । 45. तिलकालकवदिति । यथा प्राणिनां देहे तिलवत् सूक्ष्मः कालवर्णश्च बिन्दुविशेषोऽत्यल्पपरिमिते क्वचित्कोणे दृश्यते, तद्वत् सर्वोऽपि प्रपञ्चः ममैकदेशे तिष्ठतीत्यर्थः । संकर्षतीति संकर्षण इत्यन्वर्थं नाम । अत्र ज्ञानबलयोः समुन्मेषः । 47. प्रकृष्टं द्युम्नं बलं तेजो वा यस्येत्यन्वर्थं नाम । सृष्टिकर्तृत्वात् अत्र वीर्यैश्वर्ययोः समुन्मेषः । 48. अनिरुद्धेति । पालनकर्तैषः । अत्र शक्तितेजसोः समुन्मेषः । तथा च संजगृहुः - षाड्गुण्याद्वासुदेवः पर इति स भवान्मुक्तभोग्यो बलाढ्याद्बोधात्संकर्षणस्त्वं हरसि वितनुषे शास्त्रमैश्वर्यवीर्यात् । प्रद्युम्नः सर्गधर्मौ नयसि च भगवन् शक्तितेजोऽनिरुद्धो बिभ्राणः पासि सत्त्वं गमयसि च तथा व्यूह्य रङ्गाधिराज ॥ इति 49. सुषुप्तीत्यादि 1 संकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानां सुषुप्त्याद्यधिष्ठातृत्वम् । वासुदेवस्तु तुरीयाधिष्ठातेति विवेकः । अयमेव विभागः माण्डूक्योपनिषदि विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यनामभिर्निर्दिष्टः । 51. शान्तोदितेति । शान्तावस्था परवासुदेवावस्था । उदितावस्था व्यूहावस्था । तत्रापि मूल - तद्वदेकापि सैवाहं ज्ञानशक्त्यादिभिर्गुणैः [ज्ञानैश्वर्या E.ई.] । संकर्षणादिसद्भावं भजे लोकहितेप्सया ॥ 2 - 56

ṭippaṇī - samyaganunmeṣāt na guṇātmatayā jñānam | kvacittu krameṇonmeṣāt kramādabhivyaktiḥ | kvacittu guṇānāmatiprakāśāt guṇātmanā parijñānamiti kramaḥ | 45. tilakālakavaditi | yathā prāṇināṃ dehe tilavat sūkṣmaḥ kālavarṇaśca binduviśeṣo'tyalpaparimite kvacitkoṇe dṛśyate, tadvat sarvo'pi prapañcaḥ mamaikadeśe tiṣṭhatītyarthaḥ | saṃkarṣatīti saṃkarṣaṇa ityanvarthaṃ nāma | atra jñānabalayoḥ samunmeṣaḥ | 47. prakṛṣṭaṃ dyumnaṃ balaṃ tejo vā yasyetyanvarthaṃ nāma | sṛṣṭikartṛtvāt atra vīryaiśvaryayoḥ samunmeṣaḥ | 48. aniruddheti | pālanakartaiṣaḥ | atra śaktitejasoḥ samunmeṣaḥ | tathā ca saṃjagṛhuḥ - ṣāḍguṇyādvāsudevaḥ para iti sa bhavānmuktabhogyo balāḍhyādbodhātsaṃkarṣaṇastvaṃ harasi vitanuṣe śāstramaiśvaryavīryāt | pradyumnaḥ sargadharmau nayasi ca bhagavan śaktitejo'niruddho bibhrāṇaḥ pāsi sattvaṃ gamayasi ca tathā vyūhya raṅgādhirāja || iti 49. suṣuptītyādi 1 saṃkarṣaṇapradyumnāniruddhānāṃ suṣuptyādyadhiṣṭhātṛtvam | vāsudevastu turīyādhiṣṭhāteti vivekaḥ | ayameva vibhāgaḥ māṇḍūkyopaniṣadi viśvataijasaprājñaturyanāmabhirnirdiṣṭaḥ | 51. śāntoditeti | śāntāvasthā paravāsudevāvasthā | uditāvasthā vyūhāvasthā | tatrāpi mūla - tadvadekāpi saivāhaṃ jñānaśaktyādibhirguṇaiḥ [jñānaiśvaryā E.ī.] | saṃkarṣaṇādisadbhāvaṃ bhaje lokahitepsayā || 2 - 56

[क्रमेण ई.] क्रमशः प्रलयोत्पत्तिस्थितिभिः प्राण्यनुग्रहः । प्रयोजनमथा?न्यच्च शास्त्रशास्त्रार्थतत्फलैः ॥ 2 - 57

[krameṇa ī.] kramaśaḥ pralayotpattisthitibhiḥ prāṇyanugrahaḥ | prayojanamathā?nyacca śāstraśāstrārthatatphalaiḥ || 2 - 57

दशास्तुर्यसुषुप्त्याद्याश्चतुर्व्यूहेऽपि लक्षयेत् । विभवोऽनन्तरूपस्तु पद्मनाभमुखो विभोः ॥ 2 - 58

daśāsturyasuṣuptyādyāścaturvyūhe'pi lakṣayet | vibhavo'nantarūpastu padmanābhamukho vibhoḥ || 2 - 58

अनिरुद्धस्य विस्तारो दर्शितस्तस्य सात्त्वते । अर्चापि लौकिकी या सा भगवद्भावितात्मनाम् ॥ 2 - 59

aniruddhasya vistāro darśitastasya sāttvate | arcāpi laukikī yā sā bhagavadbhāvitātmanām || 2 - 59

मन्त्रमन्त्रेश्वरन्यासात्सापि षाड्गुण्यविग्रहा । [पराद्यर्चावतारे आ.B.C.] पराद्यर्चावसानेऽस्मिन्मम रूपचतुष्टये

mantramantreśvaranyāsātsāpi ṣāḍguṇyavigrahā | [parādyarcāvatāre ā.B.C.] parādyarcāvasāne'sminmama rūpacatuṣṭaye

2 - 60

2 - 60

तुर्याद्यवस्था विज्ञेया इतीयं शुद्धपद्धतिः । ईषद्भेदेन विज्ञेयं तद्व्यूहविभवान्तरम्

turyādyavasthā vijñeyā itīyaṃ śuddhapaddhatiḥ | īṣadbhedena vijñeyaṃ tadvyūhavibhavāntaram

शुद्धेतरं त्वथो मार्गं मम शक्र निशामय ॥ 2 - 61

śuddhetaraṃ tvatho mārgaṃ mama śakra niśāmaya || 2 - 61

इति श्रीपाञ्चारात्रसारे [पाञ्चरात्रे ई.] लक्ष्मीतन्त्रे शुद्धमार्गप्रकाशो [आ.B.C.ड्.F. ओमित् थे तित्ले; शुद्धसृष्टि ङ्.] नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcārātrasāre [pāñcarātre ī.] lakṣmītantre śuddhamārgaprakāśo [ā.B.C.ḍ.F. omit the title; śuddhasṛṣṭi ṅ.] nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - शान्तोदितावस्थः प्रथमव्यूहः । नित्योदितावस्था अन्ये त्रय इति विशेषः । 57. संकर्षणः प्रलयकर्ता शास्त्रोपदेष्टा च । प्रद्युम्नः सृष्टिकर्ता शास्त्रार्थप्रवर्तयिता च । अनिरुद्धः पालनकर्ता शास्त्रार्थफलनिर्वाहकश्चेति प्रत्येकं व्यापारविभागः । 58. परव्यूहावुपवर्ण्य विभवः कथ्यतेऽत्र । विभवावताराः पद्मनाभादयो बहवः । मत्स्यकूर्मादयोऽप्यत्रैव परिगणिता अवताराः । 59. अर्चा नाम देवालयेषु प्रतिष्ठिता बिम्बविशेषाः ।

ṭippaṇī - śāntoditāvasthaḥ prathamavyūhaḥ | nityoditāvasthā anye traya iti viśeṣaḥ | 57. saṃkarṣaṇaḥ pralayakartā śāstropadeṣṭā ca | pradyumnaḥ sṛṣṭikartā śāstrārthapravartayitā ca | aniruddhaḥ pālanakartā śāstrārthaphalanirvāhakaśceti pratyekaṃ vyāpāravibhāgaḥ | 58. paravyūhāvupavarṇya vibhavaḥ kathyate'tra | vibhavāvatārāḥ padmanābhādayo bahavaḥ | matsyakūrmādayo'pyatraiva parigaṇitā avatārāḥ | 59. arcā nāma devālayeṣu pratiṣṭhitā bimbaviśeṣāḥ |

tṛtīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः श्रीरुवाच - नित्यनिर्दोषनिःसीमकल्याणगुणशालिनी । अहं नारायणी नाम सा सत्ता वैष्णवी परा ॥ 3 - 1

tṛtīyo'dhyāyaḥ śrīruvāca - nityanirdoṣaniḥsīmakalyāṇaguṇaśālinī | ahaṃ nārāyaṇī nāma sā sattā vaiṣṇavī parā || 3 - 1

देशात्कालात्तथा रूपात्परिच्छेदो न मे स्मृतः । संवित्तिरेव मे रूपं सर्वैश्वर्यादिको [सैवै ड्.] गुणः ॥ 3 - 2

deśātkālāttathā rūpātparicchedo na me smṛtaḥ | saṃvittireva me rūpaṃ sarvaiśvaryādiko [saivai ḍ.] guṇaḥ || 3 - 2

स्वस्वातन्त्र्यवशेनैव विभागस्तत्र वर्तते । विज्ञानैश्वर्यशक्त्यात्मा [शक्त्यात्मा E.ई.] विभागो यः स ईरितः ॥ 3 - 3

svasvātantryavaśenaiva vibhāgastatra vartate | vijñānaiśvaryaśaktyātmā [śaktyātmā E.ī.] vibhāgo yaḥ sa īritaḥ || 3 - 3

विज्ञानैश्वर्यशक्तीनामुन्मेषस्त्वपरोऽधुना । अतर्क्याया ममोद्यत्या नियोगानर्हया [नुयोगा E.ई.] सदा ॥ 3 - 4

vijñānaiśvaryaśaktīnāmunmeṣastvaparo'dhunā | atarkyāyā mamodyatyā niyogānarhayā [nuyogā E.ī.] sadā || 3 - 4

इच्छयान्यत्कृतं रूपमासीज्ज्ञानादिके त्रिके । यथैवेक्षुरसः स्वच्छो गुडत्वं प्रतिपद्यते ॥ 3 - 5

icchayānyatkṛtaṃ rūpamāsījjñānādike trike | yathaivekṣurasaḥ svaccho guḍatvaṃ pratipadyate || 3 - 5

तद्वत्स्वच्छमयं ज्ञानं सत्त्वतां प्रतिपद्यते । रजस्त्वं च ममैश्वर्यं तमस्त्वं शक्तिरप्युत ॥ 3 - 6

tadvatsvacchamayaṃ jñānaṃ sattvatāṃ pratipadyate | rajastvaṃ ca mamaiśvaryaṃ tamastvaṃ śaktirapyuta || 3 - 6

एते त्रयो गुणाः शक्र त्रैगुण्यमिति शब्द्यते । रजःप्रधानं तत्सृष्टौ त्रैगुण्यं परिवर्तते ॥ 3 - 7

ete trayo guṇāḥ śakra traiguṇyamiti śabdyate | rajaḥpradhānaṃ tatsṛṣṭau traiguṇyaṃ parivartate || 3 - 7

स्थितौ सत्त्वप्रधानं तत् संहृतौ तु तमोमुखम् । अहं संविन्मयी पूर्वा व्यापिन्यपि पुरंदर ॥ 3 - 8

sthitau sattvapradhānaṃ tat saṃhṛtau tu tamomukham | ahaṃ saṃvinmayī pūrvā vyāpinyapi puraṃdara || 3 - 8

अधिष्ठाय गुणान् सृष्टिस्थितिसंहृतिकारिणी । निर्गुणापि गुणानेतानधिष्ठायात्मवाञ्छया ॥ 3 - 9

adhiṣṭhāya guṇān sṛṣṭisthitisaṃhṛtikāriṇī | nirguṇāpi guṇānetānadhiṣṭhāyātmavāñchayā || 3 - 9

चक्रं प्रवर्तयाम्येका सृष्टिस्थित्यन्तरूपकम् । शक्रः - विधाद्वयं समास्थाय ज्ञानाद्ये तु युगत्रये [गुणत्रये आ.ङ्.ई.] ॥ 3 - 10

cakraṃ pravartayāmyekā sṛṣṭisthityantarūpakam | śakraḥ - vidhādvayaṃ samāsthāya jñānādye tu yugatraye [guṇatraye ā.ṅ.ī.] || 3 - 10

शुद्धेतरविभागेन किमर्थं त्वं प्रवर्तसे । विधयोरनयोः पद्मे संबन्धः कः परस्परम् ॥ 3 - 11

śuddhetaravibhāgena kimarthaṃ tvaṃ pravartase | vidhayoranayoḥ padme saṃbandhaḥ kaḥ parasparam || 3 - 11

एतत्पृष्टा मया ब्रूहि नमस्ते पद्मसंभवे । श्रीः - अनियोज्यं ममैश्वर्यमिच्छैव मम कारणम् ॥ 3 - 12

etatpṛṣṭā mayā brūhi namaste padmasaṃbhave | śrīḥ - aniyojyaṃ mamaiśvaryamicchaiva mama kāraṇam || 3 - 12

टिप्पणी - 2. स्वरूपनिरूपको धर्मः ज्ञानम् । अन्ये पञ्चापि गुणाः निरूपितस्वरूपगुणभूता इत्यर्थः । 3. इत्थं विभागोऽपि मदिच्छाकृत एवेत्याह - स्वस्वातन्त्र्येति । 4. अपर इति । पूर्वं शुद्धसृष्टौ एक उन्मेष उक्तः । अधुना अशुद्धात्मकत्रैगुण्यसृष्टावन्य उन्मेष इत्यर्थः । 5. ज्ञानादित्रिकरूपं सत्त्वादित्रिकात्मना अन्यथा कृतमासीदित्यर्थः । 6. तदेवाह - तद्वदिति । ज्ञानं सत्त्वतया, ऐश्वर्यं रजस्तया, शक्तिश्च तमस्तया जातमिति भावः । 7. त्रैगुण्यमिति चातुर्वर्ण्यमितिवत् स्वार्थे ष्यञ् । 9. निर्गुणापीति । पूर्वं षाड्गुण्यस्योक्तत्वात् अत्र निर्गुणपदस्य सत्त्वरजस्तमोरूपमिश्रगुणरहितेत्यर्थः । आत्मवाञ्छयेत्यनेन जगत्सृष्ट्यादौ लीलैव प्रयोजनमित्युक्तं भवति । यथाह भगवान् बादरायणः - लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् इति । मूल - मुह्यन्त्यत्र महान्तोऽपि तत्त्वं शृणु तथापि मे । ईशेशितव्यभावेन परिवर्ते सदा ह्यहम् [सदाप्यहम् आ.B.C.ई.] ॥ 3 - 13

ṭippaṇī - 2. svarūpanirūpako dharmaḥ jñānam | anye pañcāpi guṇāḥ nirūpitasvarūpaguṇabhūtā ityarthaḥ | 3. itthaṃ vibhāgo'pi madicchākṛta evetyāha - svasvātantryeti | 4. apara iti | pūrvaṃ śuddhasṛṣṭau eka unmeṣa uktaḥ | adhunā aśuddhātmakatraiguṇyasṛṣṭāvanya unmeṣa ityarthaḥ | 5. jñānāditrikarūpaṃ sattvāditrikātmanā anyathā kṛtamāsīdityarthaḥ | 6. tadevāha - tadvaditi | jñānaṃ sattvatayā, aiśvaryaṃ rajastayā, śaktiśca tamastayā jātamiti bhāvaḥ | 7. traiguṇyamiti cāturvarṇyamitivat svārthe ṣyañ | 9. nirguṇāpīti | pūrvaṃ ṣāḍguṇyasyoktatvāt atra nirguṇapadasya sattvarajastamorūpamiśraguṇarahitetyarthaḥ | ātmavāñchayetyanena jagatsṛṣṭyādau līlaiva prayojanamityuktaṃ bhavati | yathāha bhagavān bādarāyaṇaḥ - lokavattu līlākaivalyam iti | mūla - muhyantyatra mahānto'pi tattvaṃ śṛṇu tathāpi me | īśeśitavyabhāvena parivarte sadā hyaham [sadāpyaham ā.B.C.ī.] || 3 - 13

ईशो नारायणो ज्ञेय ईशता तस्य चाप्यहम् । ईशितव्यं तु विज्ञेयं चिदचिच्च पुरंदर ॥ 3 - 14

īśo nārāyaṇo jñeya īśatā tasya cāpyaham | īśitavyaṃ tu vijñeyaṃ cidacicca puraṃdara || 3 - 14

चिच्छक्तिस्तु परा तत्र भोक्तृतां प्रतिपद्यते । भोग्योपकरणस्थानरूपं तस्या अचित्पदम् ॥ 3 - 15

cicchaktistu parā tatra bhoktṛtāṃ pratipadyate | bhogyopakaraṇasthānarūpaṃ tasyā acitpadam || 3 - 15

अनाद्यया समाविद्धा सा चिच्छक्तिरविद्यया । मत्प्रवर्तितया नित्यं चिच्छक्तिर्भोक्तृतां गता ॥ 3 - 16

anādyayā samāviddhā sā cicchaktiravidyayā | matpravartitayā nityaṃ cicchaktirbhoktṛtāṃ gatā || 3 - 16

अहंममत्वसंबन्धाद्ध्यचित्स्वेनाभिमन्यते । अविद्या सा तिरोभावं विद्यया याति वै यदा ॥ 3 - 17

ahaṃmamatvasaṃbandhāddhyacitsvenābhimanyate | avidyā sā tirobhāvaṃ vidyayā yāti vai yadā || 3 - 17

चिच्छक्तिर्निरभीमाना तदा मद्भावमेष्यति । तां विद्यां शुद्धमार्गस्थां परव्यूहादिरूपिणी ॥ 3 - 18

cicchaktirnirabhīmānā tadā madbhāvameṣyati | tāṃ vidyāṃ śuddhamārgasthāṃ paravyūhādirūpiṇī || 3 - 18

प्रवर्तयामि कारुण्याज्ज्ञानसद्भावदर्शिनी । रक्ष्यरक्षकभावोऽयं संबन्धो विधयोर्द्वयोः ॥ 3 - 19

pravartayāmi kāruṇyājjñānasadbhāvadarśinī | rakṣyarakṣakabhāvo'yaṃ saṃbandho vidhayordvayoḥ || 3 - 19

विधा रक्षति शुद्धाद्या रक्ष्यते च विधापरा [तथा F.] । एतत्ते कथितं शक्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ 3 - 20

vidhā rakṣati śuddhādyā rakṣyate ca vidhāparā [tathā F.] | etatte kathitaṃ śakra kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 3 - 20

शक्रः - ईशेशितव्यभावेन किमर्थं त्वं [च F.] प्रवर्तसे । ईशितव्यं कियद्भेदं किंरूपं तत्र मे वद ॥ 3 - 21

śakraḥ - īśeśitavyabhāvena kimarthaṃ tvaṃ [ca F.] pravartase | īśitavyaṃ kiyadbhedaṃ kiṃrūpaṃ tatra me vada || 3 - 21

श्रीः - स्वभावो [अननु आ.B.C.] नानुयोज्योऽयं मम नारायणस्य च । [ईशो हि ई आ.B.C.ङ्.] ईशोऽहमीशितव्यो न स च देवः सनातनः ॥ 3 - 22

śrīḥ - svabhāvo [ananu ā.B.C.] nānuyojyo'yaṃ mama nārāyaṇasya ca | [īśo hi ī ā.B.C.ṅ.] īśo'hamīśitavyo na sa ca devaḥ sanātanaḥ || 3 - 22

ईशितव्यं द्विधा प्रोक्तं चिदचिद्व्यतिरेकतः । चिच्छक्तिर्भोक्तृरूपात्र सा च चिद्रूपधारिणी [मद्रूप E.] ॥ 3 - 23

īśitavyaṃ dvidhā proktaṃ cidacidvyatirekataḥ | cicchaktirbhoktṛrūpātra sā ca cidrūpadhāriṇī [madrūpa E.] || 3 - 23

भोग्योपकरणस्थानैरचिच्छक्तिस्त्रिधा स्थिता [मता ड्; स्मृता ई.] । प्रसरन्त्यास्तृतीयं मे सा च पर्व स्मृतं बुधैः ॥ 3 - 24

bhogyopakaraṇasthānairacicchaktistridhā sthitā [matā ḍ; smṛtā ī.] | prasarantyāstṛtīyaṃ me sā ca parva smṛtaṃ budhaiḥ || 3 - 24

विभक्ते अपि ते एते शक्ती चिदचिदात्मिके । मत्स्वाच्छन्द्यवशेनैव मम रूपे सनातने ॥ 3 - 25

vibhakte api te ete śaktī cidacidātmike | matsvācchandyavaśenaiva mama rūpe sanātane || 3 - 25

चिच्छक्तिर्विमला शुद्धा चिन्मय्यानन्दरूपिणी । अनाद्यविद्याविद्धेयमित्थं संसरति ध्रुवम् ॥ 3 - 26

cicchaktirvimalā śuddhā cinmayyānandarūpiṇī | anādyavidyāviddheyamitthaṃ saṃsarati dhruvam || 3 - 26

अचिच्छक्तिर्जडाप्येवमशुद्धा परिणामिनी । त्रिगुणापि ममैवेदं स्वाच्छन्द्यात् प्रविजृम्भितम् ॥ 3 - 27

acicchaktirjaḍāpyevamaśuddhā pariṇāminī | triguṇāpi mamaivedaṃ svācchandyāt pravijṛmbhitam || 3 - 27

धूमकेतुर्यथा धूमं [धूमात् आ.B.C.ड्.ङ्.] दीप्यमानो भजेत् स्वयम् । शुद्धसंवित्स्वरूपापि भजे साहमचिद्गतिम् ॥ 3 - 28

dhūmaketuryathā dhūmaṃ [dhūmāt ā.B.C.ḍ.ṅ.] dīpyamāno bhajet svayam | śuddhasaṃvitsvarūpāpi bhaje sāhamacidgatim || 3 - 28

अनाक्रान्ता विकल्पेन [शब्देनाप्य E.ई.] शब्दैरप्यकदर्थिता । आध्यानोपधिनाप्येवं वर्तेऽहमचिदात्मना ॥ 3 - 29

anākrāntā vikalpena [śabdenāpya E.ī.] śabdairapyakadarthitā | ādhyānopadhināpyevaṃ varte'hamacidātmanā || 3 - 29

बहिरन्तःपदार्थे हि चित्स्वरूपमखण्डितम् । विशिनष्टि तथाप्येतच्चित्रयोपाधिसंपदा ॥ 3 - 30

bahirantaḥpadārthe hi citsvarūpamakhaṇḍitam | viśinaṣṭi tathāpyetaccitrayopādhisaṃpadā || 3 - 30

स्वातन्त्र्यमेव मे हेतुर्नानुयोज्यास्मि किंचन । [इदंप्रभावाम् आ.B.C.ङ्.] इत्थं प्रभावामेवं मां विदन् बुद्धो भविष्यसि ॥ 3 - 31

svātantryameva me heturnānuyojyāsmi kiṃcana | [idaṃprabhāvām ā.B.C.ṅ.] itthaṃ prabhāvāmevaṃ māṃ vidan buddho bhaviṣyasi || 3 - 31

टिप्पणी - 13. शुद्धेतरसृष्ट्योः संबन्ध उच्यते - ईशेशितव्येति । रक्ष्यरक्षकभाव इत्यर्थः । 28. ज्वलनस्वभावोऽपि धूमकेतुर्यथा मलिनधूमरूपतां प्रतिपद्यते, तथा ज्ञानस्वरूपाप्यहमचिद्भावमापद्य इत्यर्थः । 29. आध्यानोपधिनेति । मदिच्छारूपोपाधिनेत्यर्थः । ध्यानालम्बनार्थमिति वार्थः । मूल - शक्रः - कथं सृजसि वै लोकान् सुखदुःखसमन्वितान् । असृष्टिर्हि वरं यद्वा सृष्टिरस्तु सुखात्मिका ॥ 3 - 32

ṭippaṇī - 13. śuddhetarasṛṣṭyoḥ saṃbandha ucyate - īśeśitavyeti | rakṣyarakṣakabhāva ityarthaḥ | 28. jvalanasvabhāvo'pi dhūmaketuryathā malinadhūmarūpatāṃ pratipadyate, tathā jñānasvarūpāpyahamacidbhāvamāpadya ityarthaḥ | 29. ādhyānopadhineti | madicchārūpopādhinetyarthaḥ | dhyānālambanārthamiti vārthaḥ | mūla - śakraḥ - kathaṃ sṛjasi vai lokān sukhaduḥkhasamanvitān | asṛṣṭirhi varaṃ yadvā sṛṣṭirastu sukhātmikā || 3 - 32

श्रीः - अनाद्यविद्याविद्धानां जीवानां सदसन्मयम् । संचितं कर्म संप्रेक्ष्य मिश्रां सृष्टिं करोम्यहम् ॥ 3 - 33

śrīḥ - anādyavidyāviddhānāṃ jīvānāṃ sadasanmayam | saṃcitaṃ karma saṃprekṣya miśrāṃ sṛṣṭiṃ karomyaham || 3 - 33

शक्रः - क्षीरोदसंभवे देवि स्वाच्छन्द्यं ते कथं भवेत् । कर्म चेत्समवेक्ष्य त्वं विदधासि सुखासुखे ॥ 3 - 34

śakraḥ - kṣīrodasaṃbhave devi svācchandyaṃ te kathaṃ bhavet | karma cetsamavekṣya tvaṃ vidadhāsi sukhāsukhe || 3 - 34

श्रीः - कुर्वत्या मम कार्याणि कर्म तत्करणं स्मृतम् । कर्तुश्च करणापेक्षा न स्वातन्त्र्यविघातिनी ॥ 3 - 35

śrīḥ - kurvatyā mama kāryāṇi karma tatkaraṇaṃ smṛtam | kartuśca karaṇāpekṣā na svātantryavighātinī || 3 - 35

निरवद्या स्वतन्त्राहं नानुयोगपदे स्थिता । विभजे बहुधात्मानं कर्तृकर्मक्रियादिना ॥ 3 - 36

niravadyā svatantrāhaṃ nānuyogapade sthitā | vibhaje bahudhātmānaṃ kartṛkarmakriyādinā || 3 - 36

लीलायै कारणं नात्र मृग्यमेवं स्थिरो भव । शक्रः - यद्वा तद्वास्तु तद्देवि स्वातन्त्र्यं ते यदीदृशम् । सृष्टिप्रकारमाख्याहि नमस्ते पद्मसंभवे ॥ 3 - 37

līlāyai kāraṇaṃ nātra mṛgyamevaṃ sthiro bhava | śakraḥ - yadvā tadvāstu taddevi svātantryaṃ te yadīdṛśam | sṛṣṭiprakāramākhyāhi namaste padmasaṃbhave || 3 - 37

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्रसारे आ; श्रीपाञ्चरात्रे ई.] लक्ष्मीतन्त्रे त्रैगुण्यप्रकाशो [मिश्रसृष्टि ङ्; आ.B.C.ड्.F. ओमित् थे तित्ले.] नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātrasāre ā; śrīpāñcarātre ī.] lakṣmītantre traiguṇyaprakāśo [miśrasṛṣṭi ṅ; ā.B.C.ḍ.F. omit the title.] nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - यथा वक्ष्यति - ध्यानविश्रामभूमयः (4-24) इति । 32. असृष्टिरिति । अत्र सृजेच्च सुखमेवैकमनुकम्पाप्रचोदितः इति श्लोकवार्तिकवचनं स्मर्तव्यम् ।

ṭippaṇī - yathā vakṣyati - dhyānaviśrāmabhūmayaḥ (4-24) iti | 32. asṛṣṭiriti | atra sṛjecca sukhamevaikamanukampāpracoditaḥ iti ślokavārtikavacanaṃ smartavyam |

caturtho'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः श्रीः [श्रीरुवाच B] - निर्मलाकाशकल्पाहं निःसमानन्दचिन्मयी । अहं नारायणी नाम भावोऽहं तादृशो [तादृशी B.] हरेः ॥ 4 - 1

caturtho'dhyāyaḥ śrīḥ [śrīruvāca B] - nirmalākāśakalpāhaṃ niḥsamānandacinmayī | ahaṃ nārāyaṇī nāma bhāvo'haṃ tādṛśo [tādṛśī B.] hareḥ || 4 - 1

न शान्ता नोदिता नापि मध्यमाहं चिदात्मिका । तादृशस्य हरेर्विष्णोः स्वरूपमखिलात्मनः ॥ 4 - 2

na śāntā noditā nāpi madhyamāhaṃ cidātmikā | tādṛśasya harerviṣṇoḥ svarūpamakhilātmanaḥ || 4 - 2

[तस्य चित्रैक E.ई.] तस्याचित्रैकरूपस्य विकल्पपदवीजुषः । अचित्राहं तदाकारा सर्वतः समतां गता ॥ 4 - 3

[tasya citraika E.ī.] tasyācitraikarūpasya vikalpapadavījuṣaḥ | acitrāhaṃ tadākārā sarvataḥ samatāṃ gatā || 4 - 3

तयोर्नौ संविदात्मैव क्वचिदुन्मेष उत्थितः । कोटिकोटिसहस्रौघकोटिकोटितमी कला ॥ 4 - 4

tayornau saṃvidātmaiva kvacidunmeṣa utthitaḥ | koṭikoṭisahasraughakoṭikoṭitamī kalā || 4 - 4

सिसृक्षा नाम तद्रूपा सृष्टिमिष्टां करोम्यहम् । एकांशेन विशुद्धाध्वरूपा वर्तेऽहमञ्जसा ॥ 4 - 5

sisṛkṣā nāma tadrūpā sṛṣṭimiṣṭāṃ karomyaham | ekāṃśena viśuddhādhvarūpā varte'hamañjasā || 4 - 5

वज्ररत्नप्रभा यद्वत्परिस्फुरति सर्वतः । एवं शुद्धमयो मार्गो मम स्फुरति सर्वतः [रूपतः आ.B.C.ङ्.ई.] ॥ 4 - 6

vajraratnaprabhā yadvatparisphurati sarvataḥ | evaṃ śuddhamayo mārgo mama sphurati sarvataḥ [rūpataḥ ā.B.C.ṅ.ī.] || 4 - 6

[अमेया आ.B.] अमेघाकाशसंकाशान्निष्पन्दोदधिरूपतः । मम ज्ञानघनाद्रूपाच्छुद्धा [शुद्ध आ.ङ्.] सृष्टिः प्रवर्तते ॥ 4 - 7

[ameyā ā.B.] ameghākāśasaṃkāśānniṣpandodadhirūpataḥ | mama jñānaghanādrūpācchuddhā [śuddha ā.ṅ.] sṛṣṭiḥ pravartate || 4 - 7

[निर्वासनं E.ई.] निर्व्यापारं सदानन्दं शुद्धं सर्वात्मकं परम् । व्यज्यते प्रथमं ज्ञानं स संकर्षण उच्यते ॥ 4 - 8

[nirvāsanaṃ E.ī.] nirvyāpāraṃ sadānandaṃ śuddhaṃ sarvātmakaṃ param | vyajyate prathamaṃ jñānaṃ sa saṃkarṣaṇa ucyate || 4 - 8

हेत्वन्तरानपेक्षं यत् स्वातन्त्र्यं विश्वनिर्मितौ । तदैश्वर्यं तदासीन्मे प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः ॥ 4 - 9

hetvantarānapekṣaṃ yat svātantryaṃ viśvanirmitau | tadaiśvaryaṃ tadāsīnme pradyumnaḥ puruṣottamaḥ || 4 - 9

निलीनचित्ररूपा या सर्वत्र समवस्थिता । अव्याहतासीच्छक्तिर्मे सोऽनिरुद्धः प्रकीर्तितः ॥ 4 - 10

nilīnacitrarūpā yā sarvatra samavasthitā | avyāhatāsīcchaktirme so'niruddhaḥ prakīrtitaḥ || 4 - 10

सृष्टिस्थित्यन्तकर्तारो विज्ञानैश्वर्यशक्तयः । मम रूपममी देवाः पुरुषाः पुष्करेक्षणाः ॥ 4 - 11

sṛṣṭisthityantakartāro vijñānaiśvaryaśaktayaḥ | mama rūpamamī devāḥ puruṣāḥ puṣkarekṣaṇāḥ || 4 - 11

अतरङ्गार्णवाभासमस्ताम्भोदाम्बरोपमम् [अनम्भोदाम्बरोपमम् E.ई.] । रूपं सिसृक्षमाणाया वासुदेवो ममादिमम् [ममात्मकः आ.ङ्.] ॥ 4 - 12

ataraṅgārṇavābhāsamastāmbhodāmbaropamam [anambhodāmbaropamam E.ī.] | rūpaṃ sisṛkṣamāṇāyā vāsudevo mamādimam [mamātmakaḥ ā.ṅ.] || 4 - 12

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । उन्मिषन्ति यदा तुल्यं वासुदेवस्तदोच्यते ॥ 4 - 13

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ | unmiṣanti yadā tulyaṃ vāsudevastadocyate || 4 - 13

तेषां ज्ञानबलोन्मेषे [बलोन्मेषः E.] संकर्षण उदीर्यते । बिभर्ति सकलं विश्वं तिलकालकवत्स्वतः ॥ 4 - 14

teṣāṃ jñānabalonmeṣe [balonmeṣaḥ E.] saṃkarṣaṇa udīryate | bibharti sakalaṃ viśvaṃ tilakālakavatsvataḥ || 4 - 14

बलमित्येव तन्नाम ततो वेदान्तशब्दितम् । वीर्यैश्वर्यसमुन्मेषे [समुन्मेषः E.ई.] प्रद्युम्नः परिकीर्तितः ॥ 4 - 15

balamityeva tannāma tato vedāntaśabditam | vīryaiśvaryasamunmeṣe [samunmeṣaḥ E.ī.] pradyumnaḥ parikīrtitaḥ || 4 - 15

विकारविरहो वीर्यमविकारी ततश्च सः । शक्तितेजःसमुन्मेषे ह्यनिरुद्धः स ईरितः [समीरितः E.ई.] ॥ 4 - 16

vikāraviraho vīryamavikārī tataśca saḥ | śaktitejaḥsamunmeṣe hyaniruddhaḥ sa īritaḥ [samīritaḥ E.ī.] || 4 - 16

तेजस्त्वन्यानपेक्षत्वमनिरुद्धत्वमप्युत [अतः E.ई.] । शास्त्रं संकर्षणादेव [संकर्षणाद्देवात् E.ई.] भाति निर्घातशब्दवत् ॥ 4 - 17

tejastvanyānapekṣatvamaniruddhatvamapyuta [ataḥ E.ī.] | śāstraṃ saṃkarṣaṇādeva [saṃkarṣaṇāddevāt E.ī.] bhāti nirghātaśabdavat || 4 - 17

तत्क्रिया सकला देवात्प्रद्युम्नात् संभवेद्यतः [संभवत्युत E.ई.] । क्रियाफलमशेषं तदनिरुद्धात्प्रचक्षते ॥ 4 - 18

tatkriyā sakalā devātpradyumnāt saṃbhavedyataḥ [saṃbhavatyuta E.ī.] | kriyāphalamaśeṣaṃ tadaniruddhātpracakṣate || 4 - 18

सृजते ह्यनिरुद्धोऽत्र प्रद्युम्नः पाति तत्कृतम् । सृष्टं तद्रक्षितं चात्ति स च संकर्षणः प्रभुः ॥ 4 - 19

sṛjate hyaniruddho'tra pradyumnaḥ pāti tatkṛtam | sṛṣṭaṃ tadrakṣitaṃ cātti sa ca saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ || 4 - 19

सृष्टिस्थित्यन्तकार्येण शास्त्रधर्मफलेन च । अनुग्रहमिमे देवाः सदा विदधत्ते स्वयम् ॥ 4 - 20

sṛṣṭisthityantakāryeṇa śāstradharmaphalena ca | anugrahamime devāḥ sadā vidadhatte svayam || 4 - 20

यद्यप्येकगुणोन्मेषस्तथाप्येते [तदाप्येते E.] हि षड्गुणाः । अन्यूनानधिकाः सर्वे वासुदेवात्सनातनात् [सनातनाः आ.B.ड्.] ॥ 4 - 21

yadyapyekaguṇonmeṣastathāpyete [tadāpyete E.] hi ṣaḍguṇāḥ | anyūnānadhikāḥ sarve vāsudevātsanātanāt [sanātanāḥ ā.B.ḍ.] || 4 - 21

अङ्गप्रत्यङ्गबुद्ध्यादिर्नैषां भूतमयः स्मृतः । षाड्गुण्यमय एवैषां दिव्यो देहः सनातनः ॥ 4 - 22

aṅgapratyaṅgabuddhyādirnaiṣāṃ bhūtamayaḥ smṛtaḥ | ṣāḍguṇyamaya evaiṣāṃ divyo dehaḥ sanātanaḥ || 4 - 22

नैवैषां वास्तवो भेदश्चिन्तनीयो दिवस्पते [विपश्चिता E.ई.] । तत्तत्कार्यप्रसिद्ध्यर्थं कृतोऽसौ कल्पनावशात् ॥ 4 - 23

naivaiṣāṃ vāstavo bhedaścintanīyo divaspate [vipaścitā E.ī.] | tattatkāryaprasiddhyarthaṃ kṛto'sau kalpanāvaśāt || 4 - 23

ज्ञानान्नान्यत्तथैश्वर्यं तस्मान्नान्या च शक्तिका । मयैताः कल्पिताः शक्र ध्यानविश्रामभूमयः [ध्येयाः आ.B.C.ड्.] ॥ 4 - 24

jñānānnānyattathaiśvaryaṃ tasmānnānyā ca śaktikā | mayaitāḥ kalpitāḥ śakra dhyānaviśrāmabhūmayaḥ [dhyeyāḥ ā.B.C.ḍ.] || 4 - 24

वस्तु पूर्वं ततो भावः पश्चादर्थस्ततः क्रिया । चातूरूप्यमिदं ज्ञेयं सर्वभावेषु सर्वदा ॥ 4 - 25

vastu pūrvaṃ tato bhāvaḥ paścādarthastataḥ kriyā | cātūrūpyamidaṃ jñeyaṃ sarvabhāveṣu sarvadā || 4 - 25

वासुदेवादिरूपेण चतुर्धात्मानमात्मना । संविभज्यावतिष्ठेऽहं सर्वमावृत्य [सर्वदा आ.C.ड्.; सर्वदा सत्य B.] संविदा ॥ 4 - 26

vāsudevādirūpeṇa caturdhātmānamātmanā | saṃvibhajyāvatiṣṭhe'haṃ sarvamāvṛtya [sarvadā ā.C.ḍ.; sarvadā satya B.] saṃvidā || 4 - 26

वासुदेवादयो देवाः प्रत्येकं तु त्रिधा त्रिधा । केशवादिस्वरूपेण विभजन्ति स्वकं वपुः ॥ 4 - 27

vāsudevādayo devāḥ pratyekaṃ tu tridhā tridhā | keśavādisvarūpeṇa vibhajanti svakaṃ vapuḥ || 4 - 27

एतद्व्यूहान्तरं नाम पञ्चरात्राभिशब्दितम् । [कालस्य E.] कार्यस्य नयने देवा द्वादशैते व्यवस्थिताः ॥ 4 - 28

etadvyūhāntaraṃ nāma pañcarātrābhiśabditam | [kālasya E.] kāryasya nayane devā dvādaśaite vyavasthitāḥ || 4 - 28

विभोरप्यनिरुद्धस्य हिताय जगतां हरेः । प्रसरो विभवो नाम पद्मनाभादयः स्मृताः

vibhorapyaniruddhasya hitāya jagatāṃ hareḥ | prasaro vibhavo nāma padmanābhādayaḥ smṛtāḥ

आविश्याविश्य कुरुते यत्र देवनरादिकम् । जगद्धितं जगन्नाथस्तज्ज्ञेयं विभवान्तरम् ॥ 4 - 30

āviśyāviśya kurute yatra devanarādikam | jagaddhitaṃ jagannāthastajjñeyaṃ vibhavāntaram || 4 - 30

देवर्षिपितृसिद्धाद्यैः स्वयं वा जगतां हिते । निर्मितं भगवद्रूपमर्चा सा शुद्धचिन्मयी ॥ 4 - 31

devarṣipitṛsiddhādyaiḥ svayaṃ vā jagatāṃ hite | nirmitaṃ bhagavadrūpamarcā sā śuddhacinmayī || 4 - 31

इत्येष लेशतो मार्गः शुद्धस्ते संप्रदर्शितः । त्रैगुण्यमपरं मार्गं गदन्त्या मे निशामय ॥ 4 - 32

ityeṣa leśato mārgaḥ śuddhaste saṃpradarśitaḥ | traiguṇyamaparaṃ mārgaṃ gadantyā me niśāmaya || 4 - 32

यत्ते ज्ञानं पुरा प्रोक्तं तत्सत्त्वेन विवर्तते । रजस्तया तदैश्वर्य शक्तिश्चापि तमस्तया ॥ 4 - 33

yatte jñānaṃ purā proktaṃ tatsattvena vivartate | rajastayā tadaiśvarya śaktiścāpi tamastayā || 4 - 33

प्राधान्येन रजस्तत्र सृष्टौ संपरिवर्तते । अभितः सत्त्वतमसी गुणौ द्वौ तस्य तिष्ठतः ॥ 4 - 34

prādhānyena rajastatra sṛṣṭau saṃparivartate | abhitaḥ sattvatamasī guṇau dvau tasya tiṣṭhataḥ || 4 - 34

या सा पूर्वं मया प्रोक्ता कोटिकोटितमी कला । तस्याः कोटितमेनाहमंशेन विसृजे जगत् ॥ 4 - 35

yā sā pūrvaṃ mayā proktā koṭikoṭitamī kalā | tasyāḥ koṭitamenāhamaṃśena visṛje jagat || 4 - 35

सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणाहं महेश्वरी । रजोरूपमधिष्ठाय सृष्टिमिष्टां करोम्यहम् ॥ 4 - 36

sarvasyādyā mahālakṣmīstriguṇāhaṃ maheśvarī | rajorūpamadhiṣṭhāya sṛṣṭimiṣṭāṃ karomyaham || 4 - 36

अग्नीषोममयौ भावौ दिव्यौ स्त्रीपुंसलक्षणौ । बिभ्रती चारुसर्वाङ्गी लोकानां हितकाम्यया

agnīṣomamayau bhāvau divyau strīpuṃsalakṣaṇau | bibhratī cārusarvāṅgī lokānāṃ hitakāmyayā

चतुर्भुजा विशालाक्षी तप्तकाञ्चनसंनिभा । मातुलङ्गं गदां खेटं सुधापात्रं च बिभ्रती ॥ 4 - 38

caturbhujā viśālākṣī taptakāñcanasaṃnibhā | mātulaṅgaṃ gadāṃ kheṭaṃ sudhāpātraṃ ca bibhratī || 4 - 38

टिप्पणी - 19. अत्रानिरुद्धस्य सृष्टिकर्तृत्वं प्रद्युम्नस्य पालनकर्तृत्वं चोच्यते । पूर्वं तु द्वितीयाध्याये अनिरुद्धस्य पालनकर्तृत्वं प्रद्युम्नस्य सृष्टिकर्तृत्वं चोक्तम् । तत्तु कल्पान्तरेणेति ध्येयम् । 22. बुद्धिरत्रान्तःकरणम् । नैषां भूतमयः इति वचनेन न भूतसङ्घसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः इति शान्तिपर्ववचनं स्मारितम् । 24. ध्यानेति । उपासकानां यथारुच्यालम्बनदानाय तत्र भेदपरिकल्पनेत्यर्थः । 27. एवं च केशवादिदामोदरान्ता द्वादशापि व्यूहान्तरभूता ध्येयाः । 30. देवनरादिकम् इत्यनेन दत्तात्रेयबादरायणादीनामपि विभवान्तरत्वं ध्येयम् । 31. स्वयमित्यनेन स्वयंव्यक्तक्षेत्रस्थार्चा गृह्यन्ते । 36. अनेन त्रिगुणजगत्सृष्टिकर्तृत्वदशायां मूल - महालक्ष्मीः समाख्याता साहं सर्वाङ्गसुन्दरी । महाश्रीः सा महालक्ष्मीश्चण्डा चण्डी च चण्डिका

ṭippaṇī - 19. atrāniruddhasya sṛṣṭikartṛtvaṃ pradyumnasya pālanakartṛtvaṃ cocyate | pūrvaṃ tu dvitīyādhyāye aniruddhasya pālanakartṛtvaṃ pradyumnasya sṛṣṭikartṛtvaṃ coktam | tattu kalpāntareṇeti dhyeyam | 22. buddhiratrāntaḥkaraṇam | naiṣāṃ bhūtamayaḥ iti vacanena na bhūtasaṅghasaṃsthāno deho'sya paramātmanaḥ iti śāntiparvavacanaṃ smāritam | 24. dhyāneti | upāsakānāṃ yathārucyālambanadānāya tatra bhedaparikalpanetyarthaḥ | 27. evaṃ ca keśavādidāmodarāntā dvādaśāpi vyūhāntarabhūtā dhyeyāḥ | 30. devanarādikam ityanena dattātreyabādarāyaṇādīnāmapi vibhavāntaratvaṃ dhyeyam | 31. svayamityanena svayaṃvyaktakṣetrasthārcā gṛhyante | 36. anena triguṇajagatsṛṣṭikartṛtvadaśāyāṃ mūla - mahālakṣmīḥ samākhyātā sāhaṃ sarvāṅgasundarī | mahāśrīḥ sā mahālakṣmīścaṇḍā caṇḍī ca caṇḍikā

भद्रकाली तथा भद्रा काली दुर्गा महेश्वरी । त्रिगुणा भगवत्पत्नी तथा भगवती परा ॥ 4 - 40

bhadrakālī tathā bhadrā kālī durgā maheśvarī | triguṇā bhagavatpatnī tathā bhagavatī parā || 4 - 40

एताः संज्ञास्तथा चान्यास्तत्र मे बहुधा स्मृताः । विकारयोगादन्याश्च तास्ता वक्ष्याम्यशेषतः ॥ 4 - 41

etāḥ saṃjñāstathā cānyāstatra me bahudhā smṛtāḥ | vikārayogādanyāśca tāstā vakṣyāmyaśeṣataḥ || 4 - 41

लक्षयामि जगत्सर्वं पुण्यापुण्ये कृताकृते । [महती या B.] महनीया च सर्वत्र महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता ॥ 4 - 42

lakṣayāmi jagatsarvaṃ puṇyāpuṇye kṛtākṛte | [mahatī yā B.] mahanīyā ca sarvatra mahālakṣmīḥ prakīrtitā || 4 - 42

महद्भिः श्रयणीयत्वान्महाश्रीरिति गद्यते [गीयते E.] । चण्डस्य दयिता चण्डी चण्डत्वाच्चण्डिका मता ॥ 4 - 43

mahadbhiḥ śrayaṇīyatvānmahāśrīriti gadyate [gīyate E.] | caṇḍasya dayitā caṇḍī caṇḍatvāccaṇḍikā matā || 4 - 43

कल्याणरूपा भद्रास्मि काली च कलनात्सताम् । द्विषतां कालरूपत्वादपि काली प्रकीर्तिता ॥ 4 - 44

kalyāṇarūpā bhadrāsmi kālī ca kalanātsatām | dviṣatāṃ kālarūpatvādapi kālī prakīrtitā || 4 - 44

सुहृदां द्विषतां चैव युगपत्सदसद्विधेः । भद्रकाली समाख्याता मायाश्चर्यगुणात्मिका ॥ 4 - 45

suhṛdāṃ dviṣatāṃ caiva yugapatsadasadvidheḥ | bhadrakālī samākhyātā māyāścaryaguṇātmikā || 4 - 45

महत्त्वाच्च महामाया मोहनान्मोहिनी मता । दुर्गा च दुर्गमत्वेन भक्तरक्षाविधेरपि ॥ 4 - 46

mahattvācca mahāmāyā mohanānmohinī matā | durgā ca durgamatvena bhaktarakṣāvidherapi || 4 - 46

योजनाच्चैव योगाहं योगमाया च कीर्तिता । मायायोगेति विज्ञेया ज्ञानयोजनतो नृणाम् ॥ 4 - 47

yojanāccaiva yogāhaṃ yogamāyā ca kīrtitā | māyāyogeti vijñeyā jñānayojanato nṛṇām || 4 - 47

पूर्णषाड्गुण्यरूपत्वात्साहं भगवती स्मृता । भगवद्यज्ञसंयोगात्पत्नी भगवतोऽस्म्यहम् ॥ 4 - 48

pūrṇaṣāḍguṇyarūpatvātsāhaṃ bhagavatī smṛtā | bhagavadyajñasaṃyogātpatnī bhagavato'smyaham || 4 - 48

विशालत्वात्स्मृता व्योम पूरणाच्च पुरी स्मृता [पुरः स्थिता आ.B.C.ङ्.] । परावरस्वरूपत्वात् स्मृता चाहं परावरा ॥ 4 - 49

viśālatvātsmṛtā vyoma pūraṇācca purī smṛtā [puraḥ sthitā ā.B.C.ṅ.] | parāvarasvarūpatvāt smṛtā cāhaṃ parāvarā || 4 - 49

शकनाच्छक्तिरुक्ताहं राज्ञ्यहं रञ्जनात् [राजनात् B.] सदा । सदा शान्तविकारत्वाच्छान्ताहं परिकीर्तिता ॥ 4 - 50

śakanācchaktiruktāhaṃ rājñyahaṃ rañjanāt [rājanāt B.] sadā | sadā śāntavikāratvācchāntāhaṃ parikīrtitā || 4 - 50

मत्तः प्रक्रियते विश्वं प्रकृतिः सास्मि कीर्तिता । श्रयन्ती श्रयणीयास्मि शृणामि दुरितं सताम् ॥ 4 - 51

mattaḥ prakriyate viśvaṃ prakṛtiḥ sāsmi kīrtitā | śrayantī śrayaṇīyāsmi śṛṇāmi duritaṃ satām || 4 - 51

शृणोमि करुणां वाचं शृणामि च गुणैर्जगत् । [आल्ल् थे ंस्स्. अन्द् थे प्रिन्तेद् बोओक् रेअद् wरोन्ग्ल्य् श्रयते] (शयेऽन्तः) सर्वभूतानां रमेऽहं पुण्यकर्मणाम् ॥ 4 - 52

śṛṇomi karuṇāṃ vācaṃ śṛṇāmi ca guṇairjagat | [āll the ṃss. and the printed book read wrongly śrayate] (śaye'ntaḥ) sarvabhūtānāṃ rame'haṃ puṇyakarmaṇām || 4 - 52

ईडिता च सदा देवैः शरीरं चास्मि वैष्णवम् । एतान्मयि गुणान् दृष्ट्वा वेदवेदान्तपारगाः ॥ 4 - 53

īḍitā ca sadā devaiḥ śarīraṃ cāsmi vaiṣṇavam | etānmayi guṇān dṛṣṭvā vedavedāntapāragāḥ || 4 - 53

गुणयोगविधानज्ञाः श्रियं मां संप्रचक्षते । साहमेवंविधा नित्या सर्वाकारा सनातनी ॥ 4 - 54

guṇayogavidhānajñāḥ śriyaṃ māṃ saṃpracakṣate | sāhamevaṃvidhā nityā sarvākārā sanātanī || 4 - 54

टिप्पणी - दशायां महालक्ष्मीसमाख्येति ज्ञायते । 45. मायाश्चर्येति । अनेनाश्चर्यावहत्वं मायाशब्दार्थ इत्युक्तं भवति । अनेन मायाशब्दस्य मिथ्यार्थकत्वकल्पनं वार्यते । 47. ज्ञानयोजनत इति । अनेन माया वयुनं ज्ञानम् इति यास्कवचनात् मायाशब्दस्य ज्ञानार्थकत्वमुक्तं भवति । संभवाम्यात्ममायया इत्यत्र आत्मसंकल्पेनेत्यर्थवर्णनमप्येतन्मूलकमेव । 48. यज्ञसंयोगादिति । पत्युर्नो यज्ञसंयोगे इत्यनुशासनसिद्धं रूपम् । भगद्यज्ञश्च आश्रितजनरक्षणरूपो ज्ञेयः । तत्रास्याः संयोगः पुरुषकारत्वादिना । 51. श्रि श्रयणे शॄ हिंसायाम् इति च धातुः । 52. श्रु श्रवणे शॄ प्रीणने शी स्वप्ने रम् क्रीडायाम् इति धातवो विवक्षिताः । श्रीनाम्नि शकारविवरणम् - शयेऽन्तरिति । रेफविवरणम् - रमेऽहमिति । 53. ईकारविवरणम् - ईडितेति । ईड स्तुतौ इति धातुः । विष्णोः शरीरं रूपमित्यर्थः ।

ṭippaṇī - daśāyāṃ mahālakṣmīsamākhyeti jñāyate | 45. māyāścaryeti | anenāścaryāvahatvaṃ māyāśabdārtha ityuktaṃ bhavati | anena māyāśabdasya mithyārthakatvakalpanaṃ vāryate | 47. jñānayojanata iti | anena māyā vayunaṃ jñānam iti yāskavacanāt māyāśabdasya jñānārthakatvamuktaṃ bhavati | saṃbhavāmyātmamāyayā ityatra ātmasaṃkalpenetyarthavarṇanamapyetanmūlakameva | 48. yajñasaṃyogāditi | patyurno yajñasaṃyoge ityanuśāsanasiddhaṃ rūpam | bhagadyajñaśca āśritajanarakṣaṇarūpo jñeyaḥ | tatrāsyāḥ saṃyogaḥ puruṣakāratvādinā | 51. śri śrayaṇe śṝ hiṃsāyām iti ca dhātuḥ | 52. śru śravaṇe śṝ prīṇane śī svapne ram krīḍāyām iti dhātavo vivakṣitāḥ | śrīnāmni śakāravivaraṇam - śaye'ntariti | rephavivaraṇam - rame'hamiti | 53. īkāravivaraṇam - īḍiteti | īḍa stutau iti dhātuḥ | viṣṇoḥ śarīraṃ rūpamityarthaḥ |

pañcamodhyāyaḥ

गुणत्रयमधिष्ठात्री त्रिगुणा परिकीर्तिता । [गुणैर्वैषम्य आ.B.C.ड्.] गुणवैषम्यसर्गाय प्रवृत्ताहं सिसृक्षया

guṇatrayamadhiṣṭhātrī triguṇā parikīrtitā | [guṇairvaiṣamya ā.B.C.ḍ.] guṇavaiṣamyasargāya pravṛttāhaṃ sisṛkṣayā

4 - 55

4 - 55

तप्तकाञ्चनवर्णाभा तप्तकाञ्चनभूषणा । निरालोकमिमं लोकं पूरयामि स्वतेजसा ॥ 4 - 56

taptakāñcanavarṇābhā taptakāñcanabhūṣaṇā | nirālokamimaṃ lokaṃ pūrayāmi svatejasā || 4 - 56

शून्यं तदखिलं लोकं स्वेन पूरयितुं पुरा । भरामि त्वपरं रूपं तमसा केवलेन तु ॥ 4 - 57

śūnyaṃ tadakhilaṃ lokaṃ svena pūrayituṃ purā | bharāmi tvaparaṃ rūpaṃ tamasā kevalena tu || 4 - 57

सा भिन्नाञ्जनसंकाशा दंष्ट्राञ्चितवरानना [दंष्टान्वित आ.B.C.ड्.] । विशाललोचना नारी बभूव तनुमध्यमा ॥ 4 - 58

sā bhinnāñjanasaṃkāśā daṃṣṭrāñcitavarānanā [daṃṣṭānvita ā.B.C.ḍ.] | viśālalocanā nārī babhūva tanumadhyamā || 4 - 58

खड्गपात्रशिरःखेटैरलंकृतमहाभुजा । कबन्धहारा शिरसि बिभ्राणाहिशिरःस्रजम् ॥ 4 - 59

khaḍgapātraśiraḥkheṭairalaṃkṛtamahābhujā | kabandhahārā śirasi bibhrāṇāhiśiraḥsrajam || 4 - 59

सा मां प्रोवाच संभूता तामसी प्रमदोत्तमा । [शान्तिः अद्देद् बेfओरे नाम ई.] नामकर्म च मे मातर्देहि तुभ्यं नमो नमः ॥ 4 - 60

sā māṃ provāca saṃbhūtā tāmasī pramadottamā | [śāntiḥ added before nāma ī.] nāmakarma ca me mātardehi tubhyaṃ namo namaḥ || 4 - 60

श्रीः [आ.B.C.F. ओमित् श्रीः] - तामब्रवं वरारोहां तामसीं प्रमदोत्तमाम् । ददामि तव नामानि यानि कर्माणि तानि ते ॥ 4 - 61

śrīḥ [ā.B.C.F. omit śrīḥ] - tāmabravaṃ varārohāṃ tāmasīṃ pramadottamām | dadāmi tava nāmāni yāni karmāṇi tāni te || 4 - 61

महाकाली महामाया महामारी क्षुधा तृषा [क्रिया आ.B.C.F.] । निद्रा कृष्णा [तृष्णा आ.B.C.F.] चैकवीरा कालरात्रिर्दुरत्यया ॥ 4 - 62

mahākālī mahāmāyā mahāmārī kṣudhā tṛṣā [kriyā ā.B.C.F.] | nidrā kṛṣṇā [tṛṣṇā ā.B.C.F.] caikavīrā kālarātrirduratyayā || 4 - 62

एतानि तव नामानि प्रतिपाद्यानि नामभिः । एभिः कर्माणि ते ज्ञात्वा योऽधीते सोऽश्नुते सुखम् ॥ 4 - 63

etāni tava nāmāni pratipādyāni nāmabhiḥ | ebhiḥ karmāṇi te jñātvā yo'dhīte so'śnute sukham || 4 - 63

अपर्याप्तमिमं सर्गं मन्यमानाहमादिमम् । सत्त्वोन्मेषमयं रूपं भरामि स्मेन्दुसंनिभम् ॥ 4 - 64

aparyāptamimaṃ sargaṃ manyamānāhamādimam | sattvonmeṣamayaṃ rūpaṃ bharāmi smendusaṃnibham || 4 - 64

अक्षमालाङ्कुशधरा वीणापुस्तकधारिणी । सा बभूव वरा नारी नामकर्म तदा ह्यदाम् ॥ 4 - 65

akṣamālāṅkuśadharā vīṇāpustakadhāriṇī | sā babhūva varā nārī nāmakarma tadā hyadām || 4 - 65

महाविद्या महावाणी भारती वाक् सरस्वती । आर्या ब्राह्मी महाधेनुर्वेदगर्भा च धीश्च गीः [आ.B.C. रेअद् wरोन्ग्ल्य् वेदभागाश्चगश्च धीः; गीश्च धीः ई.] ॥ 4 - 66

mahāvidyā mahāvāṇī bhāratī vāk sarasvatī | āryā brāhmī mahādhenurvedagarbhā ca dhīśca gīḥ [ā.B.C. read wrongly vedabhāgāścagaśca dhīḥ; gīśca dhīḥ ī.] || 4 - 66

नामानुरूपं कर्म [कर्मास्याः E.ङ्.] स्यात् सात्त्विक्याः [सात्वत्याः आ.B.C.ड्.] कार्यमद्भुतम् । वयं तिस्रो जगद्धात्र्यो मातरश्च प्रकीर्तिताः ॥ 4 - 67

nāmānurūpaṃ karma [karmāsyāḥ E.ṅ.] syāt sāttvikyāḥ [sātvatyāḥ ā.B.C.ḍ.] kāryamadbhutam | vayaṃ tisro jagaddhātryo mātaraśca prakīrtitāḥ || 4 - 67

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपाञ्चरात्रे ई.; श्रीपञ्चरात्र आ.] लक्ष्मीतन्त्रे महालक्ष्मीसमुद्भतिर्नाम [आ.B.C.ड्.F. ओमित् थे तित्ले; सृष्टिद्वयप्रकाशः ङ्.] चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpāñcarātre ī.; śrīpañcarātra ā.] lakṣmītantre mahālakṣmīsamudbhatirnāma [ā.B.C.ḍ.F. omit the title; sṛṣṭidvayaprakāśaḥ ṅ.] caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः मूल- श्री [श्रीरुवाच B.] - या साहंता हरेराद्या सर्वाकारा सनातनी । शुद्धानन्दचिदाकारा सर्वतः समतां गता ॥ 5 - 1

pañcamo'dhyāyaḥ mūla- śrī [śrīruvāca B.] - yā sāhaṃtā harerādyā sarvākārā sanātanī | śuddhānandacidākārā sarvataḥ samatāṃ gatā || 5 - 1

साहं सिसृक्षया युक्ता स्वल्पाल्पेनात्मबिन्दुना । सृष्टिं कृतवती शुद्धां [शुद्धा ई.] पूर्णषाड्गुण्यविग्रहाम् [विग्रहा ई.] ॥ 5 - 2

sāhaṃ sisṛkṣayā yuktā svalpālpenātmabindunā | sṛṣṭiṃ kṛtavatī śuddhāṃ [śuddhā ī.] pūrṇaṣāḍguṇyavigrahām [vigrahā ī.] || 5 - 2

अनुज्झितस्वरूपाहं मदीयेनाल्पबिन्दुना [मदीयेनात्म आ.B.ड्.] । महालक्ष्मीः समाख्याता त्रैगुण्यपरिवर्तिनी ॥ 5 - 3

anujjhitasvarūpāhaṃ madīyenālpabindunā [madīyenātma ā.B.ḍ.] | mahālakṣmīḥ samākhyātā traiguṇyaparivartinī || 5 - 3

रजःप्रधाना तत्राहं महाश्रीः परमेश्वरी । मदीयं यत्तमोरूपं [तत्तमो आ.E.] महामायेति सा स्मृता ॥ 5 - 4

rajaḥpradhānā tatrāhaṃ mahāśrīḥ parameśvarī | madīyaṃ yattamorūpaṃ [tattamo ā.E.] mahāmāyeti sā smṛtā || 5 - 4

मदीयं सत्त्वरूपं यन्महाविद्येति सा स्मृता । अहं च ते च कामिन्यौ ता वयं तिस्र ऊर्जिताः ॥ 5 - 5

madīyaṃ sattvarūpaṃ yanmahāvidyeti sā smṛtā | ahaṃ ca te ca kāminyau tā vayaṃ tisra ūrjitāḥ || 5 - 5

सृष्टवत्यस्तु मिथुनान्यनुरूपाणि च त्रिधा । मदीयं मिथुनं यत्तन्मानसं रुचिराकृति ॥ 5 - 6

sṛṣṭavatyastu mithunānyanurūpāṇi ca tridhā | madīyaṃ mithunaṃ yattanmānasaṃ rucirākṛti || 5 - 6

हिरण्यगर्भं पद्माक्षं सुन्दरं कमलासनम् । प्रद्युम्रांशादिदं विद्धि संभूतं मयि मानसम् ॥ 5 - 7

hiraṇyagarbhaṃ padmākṣaṃ sundaraṃ kamalāsanam | pradyumrāṃśādidaṃ viddhi saṃbhūtaṃ mayi mānasam || 5 - 7

धाता विधिर्विरिञ्चिश्च ब्रह्मा च पुरुषः स्मृतः । श्रीः पद्मा कमला लक्ष्मीस्तत्र नारी प्रकीर्तिता ॥ 5 - 8

dhātā vidhirviriñciśca brahmā ca puruṣaḥ smṛtaḥ | śrīḥ padmā kamalā lakṣmīstatra nārī prakīrtitā || 5 - 8

संकर्षणांशतो द्वन्द्वं महामायासमुद्भवम् । त्रिनेत्रं चारुसर्वाङ्गं मानसं तत्र यः पुमान् ॥ 5 - 9

saṃkarṣaṇāṃśato dvandvaṃ mahāmāyāsamudbhavam | trinetraṃ cārusarvāṅgaṃ mānasaṃ tatra yaḥ pumān || 5 - 9

स रुद्रः शंकरः स्थाणुः कपर्दी च त्रिलोचनः । तत्र त्रयीश्वरा भाषा विद्या चैवाक्षरा तथा ॥ 5 - 10

sa rudraḥ śaṃkaraḥ sthāṇuḥ kapardī ca trilocanaḥ | tatra trayīśvarā bhāṣā vidyā caivākṣarā tathā || 5 - 10

कामधेनुश्च विज्ञेया सा स्त्री गौश्च [गौरी E.ई.] सरस्वती । अनिरुद्धांशसंभूतं महाविद्यासमुद्भवम् ॥ 5 - 11

kāmadhenuśca vijñeyā sā strī gauśca [gaurī E.ī.] sarasvatī | aniruddhāṃśasaṃbhūtaṃ mahāvidyāsamudbhavam || 5 - 11

मिथुनं मानसं यत्तत्पुरुषस्तत्र केशवः । विष्णुः कृष्णो हृषीकेशो वासुदेवो जनार्दनः ॥ 5 - 12

mithunaṃ mānasaṃ yattatpuruṣastatra keśavaḥ | viṣṇuḥ kṛṣṇo hṛṣīkeśo vāsudevo janārdanaḥ || 5 - 12

उमा [महा आ.B.C.ड्.] गौरी सती चण्डा तत्र स्त्री सुभगा सती । ब्रह्मणस्तु त्रयी पत्नी सा बभूव ममाज्ञया ॥ 5 - 13

umā [mahā ā.B.C.ḍ.] gaurī satī caṇḍā tatra strī subhagā satī | brahmaṇastu trayī patnī sā babhūva mamājñayā || 5 - 13

रुद्रस्य दयिता गौरी वासुदेवस्य चाम्बुजा । रजसस्तमसश्चैव सत्त्वस्य च विवर्तनम् ॥ 5 - 14

rudrasya dayitā gaurī vāsudevasya cāmbujā | rajasastamasaścaiva sattvasya ca vivartanam || 5 - 14

आद्यं पर्व तदेतत्ते कथितं मिथुनत्रयम् । मध्यमं पर्व वक्ष्यामि गुणानां तदिदं शृणु ॥ 5 - 15

ādyaṃ parva tadetatte kathitaṃ mithunatrayam | madhyamaṃ parva vakṣyāmi guṇānāṃ tadidaṃ śṛṇu || 5 - 15

भाषया सह संभूय विरिञ्चोऽण्डमजीजनत् । मदाज्ञया [ममाज्ञया B.C.ङ्.] विभेदैतत्स गौर्या सह शंकरः

bhāṣayā saha saṃbhūya viriñco'ṇḍamajījanat | madājñayā [mamājñayā B.C.ṅ.] vibhedaitatsa gauryā saha śaṃkaraḥ

5 - 16

5 - 16

टिप्पणी - अत्र शान्तावस्था । द्वितीयश्लोके उदितावस्था । तृतीयश्लोके त्रैगुण्यावस्था महालक्ष्मीसमाख्या । चतुर्थे रजःप्रधानावस्था महाश्रीः महालक्ष्म्यपरपर्याया । तमःप्रधानतया पूर्वाध्यायोक्ता महामाया । पञ्चमे पूर्वाध्यायोक्तसत्त्वप्रधाना महाविद्या । 15- आद्य पर्वेति । राजस्या लक्ष्म्याः प्रद्युम्नांशात् मानसी सृष्टिः - विरिञ्चिः श्रीश्च । तामस्या महामायायाः मूल- अण्डमध्ये प्रधानं यत्कार्यमासीत्तु वेधसः । तदेतत्पालयामास पद्मया सह केशवः ॥ 5 - 17

ṭippaṇī - atra śāntāvasthā | dvitīyaśloke uditāvasthā | tṛtīyaśloke traiguṇyāvasthā mahālakṣmīsamākhyā | caturthe rajaḥpradhānāvasthā mahāśrīḥ mahālakṣmyaparaparyāyā | tamaḥpradhānatayā pūrvādhyāyoktā mahāmāyā | pañcame pūrvādhyāyoktasattvapradhānā mahāvidyā | 15- ādya parveti | rājasyā lakṣmyāḥ pradyumnāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ - viriñciḥ śrīśca | tāmasyā mahāmāyāyāḥ mūla- aṇḍamadhye pradhānaṃ yatkāryamāsīttu vedhasaḥ | tadetatpālayāmāsa padmayā saha keśavaḥ || 5 - 17

तदेतन्मध्यमं पर्व गुणानां परिकिर्तितम् । तृतीयं पर्व वक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ 5 - 18

tadetanmadhyamaṃ parva guṇānāṃ parikirtitam | tṛtīyaṃ parva vakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu || 5 - 18

अण्डमध्ये प्रधानं हि यत्तत्सदसदात्मकम् । त्रैगुण्यं प्रकृतिर्व्योम स्वभावो योनिरक्षरम् ॥ 5 - 19

aṇḍamadhye pradhānaṃ hi yattatsadasadātmakam | traiguṇyaṃ prakṛtirvyoma svabhāvo yonirakṣaram || 5 - 19

तदेतत्सलिलीकृत्य तत्त्वमव्यक्तसंज्ञकम् । हृषीकेशः स भगवान् पद्मया सह विद्यया ॥ 5 - 20

tadetatsalilīkṛtya tattvamavyaktasaṃjñakam | hṛṣīkeśaḥ sa bhagavān padmayā saha vidyayā || 5 - 20

अप्सु [अब्धि C.] संशयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः । या सा प्रोक्ता महाकाली सा निद्रा तामसी ह्यभूत् ॥ 5 - 21

apsu [abdhi C.] saṃśayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ | yā sā proktā mahākālī sā nidrā tāmasī hyabhūt || 5 - 21

शयानस्य तदा पद्ममभून्नाभ्यां पुरंदर । तत्कालमयमाख्यातं पङ्कजं यदपङ्कजम् ॥ 5 - 22

śayānasya tadā padmamabhūnnābhyāṃ puraṃdara | tatkālamayamākhyātaṃ paṅkajaṃ yadapaṅkajam || 5 - 22

[काला E.ई.] जलाधिकरणं पद्ममाधारः पुष्करं तथा । चक्रं च पुण्डरीकं चेत्येवं नामानि तस्य तु ॥ 5 - 23

[kālā E.ī.] jalādhikaraṇaṃ padmamādhāraḥ puṣkaraṃ tathā | cakraṃ ca puṇḍarīkaṃ cetyevaṃ nāmāni tasya tu || 5 - 23

शक्रः - चिदचित्तत्त्वमाख्यातं चेतनश्चित्प्रकीर्तितः । अचित् त्रैगुण्यमित्युक्तं कीदृक् कालोऽपरः स्मृतः ॥ 5 - 24

śakraḥ - cidacittattvamākhyātaṃ cetanaścitprakīrtitaḥ | acit traiguṇyamityuktaṃ kīdṛk kālo'paraḥ smṛtaḥ || 5 - 24

श्रीः - अचिदंशोऽपरः कालस्त्रैगुण्यमपरं स्मृतम् । बलादिकं तु यत्पूर्वं षाड्गुण्ये त्रिकमीरितम् ॥ 5 - 25

śrīḥ - acidaṃśo'paraḥ kālastraiguṇyamaparaṃ smṛtam | balādikaṃ tu yatpūrvaṃ ṣāḍguṇye trikamīritam || 5 - 25

तदेतत्कालरूपेण सृष्टौ संपरिवर्तते । स्वतश्चापरिणामीदं [अपरिणामोऽयं E.ई.] त्रैगुण्यं परिणामि तत्

tadetatkālarūpeṇa sṛṣṭau saṃparivartate | svataścāpariṇāmīdaṃ [apariṇāmo'yaṃ E.ī.] traiguṇyaṃ pariṇāmi tat

5 - 26

5 - 26

कालकाल्यात्मकं [कल्यात्मक आ,B.] द्वन्द्वमचिदेतत्प्रकीर्तितम् । सृजन्त्या विविधान् भावान्मम देव्या महाश्रियः ॥ 5 - 27

kālakālyātmakaṃ [kalyātmaka ā,B.] dvandvamacidetatprakīrtitam | sṛjantyā vividhān bhāvānmama devyā mahāśriyaḥ || 5 - 27

कालोऽयं करणत्वेन वर्तते मन्मयः सदा । तस्मात्कालमयात्पद्माद्विष्णुनाभिसमुद्भवात् ॥ 5 - 28

kālo'yaṃ karaṇatvena vartate manmayaḥ sadā | tasmātkālamayātpadmādviṣṇunābhisamudbhavāt || 5 - 28

ब्रह्मा वेदमयो जज्ञे स त्रय्या [त्रय्या सह स C.] सह वीर्यवान् । हिरण्यगर्भ उक्तो यः [अयं आ.] पूर्वं लक्ष्मीसमुद्भवः ॥ 5 - 29

brahmā vedamayo jajñe sa trayyā [trayyā saha sa C.] saha vīryavān | hiraṇyagarbha ukto yaḥ [ayaṃ ā.] pūrvaṃ lakṣmīsamudbhavaḥ || 5 - 29

महाकालीसमुद्भूता या सा नारी त्रयी स्मृता । तदेतन्मिथुनं जज्ञे [चक्रे E.ई.] विष्णोर्नाभिसरोरुहात् ॥ 5 - 30

mahākālīsamudbhūtā yā sā nārī trayī smṛtā | tadetanmithunaṃ jajñe [cakre E.ī.] viṣṇornābhisaroruhāt || 5 - 30

पद्मं पद्मोद्भवद्वन्द्वं [धर्मादिकं चैव F.ङ्.] तदेतत् त्रितयं सह । महांस्तामस आख्यातो विकारः पूर्वकैर्बुधैः [पूर्वजो ई.] ॥ 5 - 31

padmaṃ padmodbhavadvandvaṃ [dharmādikaṃ caiva F.ṅ.] tadetat tritayaṃ saha | mahāṃstāmasa ākhyāto vikāraḥ pūrvakairbudhaiḥ [pūrvajo ī.] || 5 - 31

प्राणो हिरण्यगर्भश्च बुद्धिश्चेति त्रिधा भिदा । पद्मपुंस्त्रीसमालम्बान्महत्त्वं तस्य शब्द्यते ॥ 5 - 32

prāṇo hiraṇyagarbhaśca buddhiśceti tridhā bhidā | padmapuṃstrīsamālambānmahattvaṃ tasya śabdyate || 5 - 32

टिप्पणी - संकर्षणांशात् मानसी सृष्टिः - रुद्रः त्रयी च । सात्त्विक्या महाविद्याया अनिरुद्धांशात् मानसी सृष्टिः - विष्णुः गौरी च । ततः राजसस्य विरिञ्चेः तामस्या त्रय्या तामसस्य रुद्रस्य सात्त्विक्या गौर्या सात्त्विकस्य विष्णोः राजस्या श्रिया चेति दांपत्यपरिकल्पनरूपमित्यर्थः । मध्यमं पर्वेति । धात्रा अण्डसृष्टिः । रुद्रेण तद्भेदनम् । तत्र पुनश्च धात्रा अण्डमध्ये प्रधानसृष्टिः । विष्णुना तत्परिपालनरूपमित्यर्थः । 18- तृतीयं पर्वेति । विष्णोर्नाभिसरोरुहात् हिरण्यगर्भस्य त्रय्या सह प्रादुर्भावः । नाभिपद्मं तदुद्भूतं द्वन्द्वं चेति त्रयं समुदितं महदिति कथ्यते । तस्मादहंकारादिक्रमेण प्रपञ्चसृष्टिरूपमित्यर्थः । 25 - त्रिकमिति । बलैश्वर्यवीर्यरूपमित्यर्थः । 27 - कालः क्षणादिः । काल्यं त्रिगुणं तद्विकारजातं च । 31 - पद्मोद्भवद्वन्द्वं हिरण्यगर्भस्त्रयी च । 32 - प्राणः मूल - गुणः प्राणस्य तु स्पन्दो बुद्धेरध्यवसायता । धर्मादिकमधर्माद्यं द्वयं पुंसो गुणो मतः [गुणोत्तमः आ.B.C.] ॥ 5 - 33

ṭippaṇī - saṃkarṣaṇāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ - rudraḥ trayī ca | sāttvikyā mahāvidyāyā aniruddhāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ - viṣṇuḥ gaurī ca | tataḥ rājasasya viriñceḥ tāmasyā trayyā tāmasasya rudrasya sāttvikyā gauryā sāttvikasya viṣṇoḥ rājasyā śriyā ceti dāṃpatyaparikalpanarūpamityarthaḥ | madhyamaṃ parveti | dhātrā aṇḍasṛṣṭiḥ | rudreṇa tadbhedanam | tatra punaśca dhātrā aṇḍamadhye pradhānasṛṣṭiḥ | viṣṇunā tatparipālanarūpamityarthaḥ | 18- tṛtīyaṃ parveti | viṣṇornābhisaroruhāt hiraṇyagarbhasya trayyā saha prādurbhāvaḥ | nābhipadmaṃ tadudbhūtaṃ dvandvaṃ ceti trayaṃ samuditaṃ mahaditi kathyate | tasmādahaṃkārādikrameṇa prapañcasṛṣṭirūpamityarthaḥ | 25 - trikamiti | balaiśvaryavīryarūpamityarthaḥ | 27 - kālaḥ kṣaṇādiḥ | kālyaṃ triguṇaṃ tadvikārajātaṃ ca | 31 - padmodbhavadvandvaṃ hiraṇyagarbhastrayī ca | 32 - prāṇaḥ mūla - guṇaḥ prāṇasya tu spando buddheradhyavasāyatā | dharmādikamadharmādyaṃ dvayaṃ puṃso guṇo mataḥ [guṇottamaḥ ā.B.C.] || 5 - 33

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चेति वर्णितः [वर्णितम् E.F.] । धर्मादिको गुणो यस्मादधर्माद्याः प्रकीर्तिताः ॥ 5 - 34

dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ceti varṇitaḥ [varṇitam E.F.] | dharmādiko guṇo yasmādadharmādyāḥ prakīrtitāḥ || 5 - 34

महान्तमाविशन्त्येनं प्रेरयामि स्वसृष्टये [सिसृक्षया ङ्.] । प्रेर्यमाणात्ततस्तस्मादहंकारश्च जज्ञिवान् ॥ 5 - 35

mahāntamāviśantyenaṃ prerayāmi svasṛṣṭaye [sisṛkṣayā ṅ.] | preryamāṇāttatastasmādahaṃkāraśca jajñivān || 5 - 35

[यः पूर्वं E.] पूर्वं यः शंकरः प्रोक्तो महामायासमुद्भवः । या पत्नी तस्य गौरी सा जज्ञेऽभिमतिरत्र तु ॥ 5 - 36

[yaḥ pūrvaṃ E.] pūrvaṃ yaḥ śaṃkaraḥ prokto mahāmāyāsamudbhavaḥ | yā patnī tasya gaurī sā jajñe'bhimatiratra tu || 5 - 36

आविश्यामुमहंकारं सृष्टये प्रेरयाम्यहम् । स बभूव त्रिधा पूर्वं गुणव्यतिकरात्तदा ॥ 5 - 37

āviśyāmumahaṃkāraṃ sṛṣṭaye prerayāmyaham | sa babhūva tridhā pūrvaṃ guṇavyatikarāttadā || 5 - 37

तामसस्तत्र भूतादिस्तस्य सर्वमिदं शृणु । भूतादेः शब्दतन्मात्रं तन्मात्राच्छब्दसंभवः ॥ 5 - 38

tāmasastatra bhūtādistasya sarvamidaṃ śṛṇu | bhūtādeḥ śabdatanmātraṃ tanmātrācchabdasaṃbhavaḥ || 5 - 38

मत्प्रेरिताच्छब्दमात्रात्स्पर्शमात्रं बभूव ह । स्पर्शस्तु स्पर्शतन्मात्रात्तन्मात्रात्प्रेरितान्मया ॥ 5 - 39

matpreritācchabdamātrātsparśamātraṃ babhūva ha | sparśastu sparśatanmātrāttanmātrātpreritānmayā || 5 - 39

तदासीद्रूपतन्मात्रं तस्माच्च प्रेरितान्मया । रूपमाविर्बभूवाद्यं रसमात्रं ततः परम् ॥ 5 - 40

tadāsīdrūpatanmātraṃ tasmācca preritānmayā | rūpamāvirbabhūvādyaṃ rasamātraṃ tataḥ param || 5 - 40

रसमात्रान्मया क्षिप्तात्तस्माज्जज्ञे [क्षुब्धात् E.ई.] रसस्ततः । गन्धतन्मात्रमप्यासीत्तस्माच्च प्रेरितान्मया ॥ 5 - 41

rasamātrānmayā kṣiptāttasmājjajñe [kṣubdhāt E.ī.] rasastataḥ | gandhatanmātramapyāsīttasmācca preritānmayā || 5 - 41

शुद्धो गन्धः समुद्भूत इतीयं भौतिकी भिदा । मात्राणि सूक्ष्मभूतानि स्थूलभूतानि चापरे ॥ 5 - 42

śuddho gandhaḥ samudbhūta itīyaṃ bhautikī bhidā | mātrāṇi sūkṣmabhūtāni sthūlabhūtāni cāpare || 5 - 42

शब्दादयः समाख्याता गुणाः शब्दादयस्तु ये । स्थूलभूतविसर्गास्ते नान्ये शब्दादयो गुणाः ॥ 5 - 43

śabdādayaḥ samākhyātā guṇāḥ śabdādayastu ye | sthūlabhūtavisargāste nānye śabdādayo guṇāḥ || 5 - 43

शान्तत्वं चैव घोरत्वं मूढत्वं चेति तत् त्रिधा । सत्वाद्युन्मेषरूपाणि तानि सूक्ष्मेषु सन्ति न ॥ 5 - 44

śāntatvaṃ caiva ghoratvaṃ mūḍhatvaṃ ceti tat tridhā | satvādyunmeṣarūpāṇi tāni sūkṣmeṣu santi na || 5 - 44

तेन तन्मात्रता तेषां सूक्ष्माणां परिकीर्तिता । सुखदुःखादिदायित्वात् स्थूलत्वमितरत्र तु ॥ 5 - 45

tena tanmātratā teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ parikīrtitā | sukhaduḥkhādidāyitvāt sthūlatvamitaratra tu || 5 - 45

स्थूलानामेव भूतानां त्रिधावस्था [अवस्थाः F.] प्रकीर्तिता [प्रकीर्तिताः आ.F.] । सूक्ष्माश्च पितृजाश्चैव प्रभूता इति भेदतः ॥ 5 - 46

sthūlānāmeva bhūtānāṃ tridhāvasthā [avasthāḥ F.] prakīrtitā [prakīrtitāḥ ā.F.] | sūkṣmāśca pitṛjāścaiva prabhūtā iti bhedataḥ || 5 - 46

घटाद्या विविधा [विषयाः E.ई.] बाह्याः प्रभूता इति शब्द्यते । शुक्लशोणितसंभूता विशेषाः पितृजाः स्मृताः ॥ 5 - 47

ghaṭādyā vividhā [viṣayāḥ E.ī.] bāhyāḥ prabhūtā iti śabdyate | śuklaśoṇitasaṃbhūtā viśeṣāḥ pitṛjāḥ smṛtāḥ || 5 - 47

सूक्ष्मास्तु पञ्चभूताः स्युः सूक्ष्मदेहव्यपाश्रयाः । सर्गो भूतादिजो ह्येवं क्रमशः परिकीर्तितः ॥ 5 - 48

sūkṣmāstu pañcabhūtāḥ syuḥ sūkṣmadehavyapāśrayāḥ | sargo bhūtādijo hyevaṃ kramaśaḥ parikīrtitaḥ || 5 - 48

अहंकारस्य यावंशौ रजःसत्त्वसमाश्रयौ । वैकारिक इति प्रोक्तः सात्त्विकोंऽशस्तयोः परः [अंशस्तु योऽपरः E.]

ahaṃkārasya yāvaṃśau rajaḥsattvasamāśrayau | vaikārika iti proktaḥ sāttvikoṃ'śastayoḥ paraḥ [aṃśastu yo'paraḥ E.]

- 49

तैजसः कथितः सद्भिस्तयोः सृष्टिमिमां शृणु । वैकारिकादहंकारादासीच्छ्रोत्रादिधीन्द्रियम् ॥ 5 - 50

taijasaḥ kathitaḥ sadbhistayoḥ sṛṣṭimimāṃ śṛṇu | vaikārikādahaṃkārādāsīcchrotrādidhīndriyam || 5 - 50

टिप्पणी - हिरण्यगर्भः बुद्धिरिति महतो भेदाः । 33 - पुंस इति । हिरण्यगर्भस्येत्यर्थः । 34 - यस्मादिति । धर्मादीनां विपर्यासा अधर्मः, अज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यं चेति ज्ञेया इत्यर्थः । 36 - अहंकारस्यैवाभिमतिरिति गुणः आख्यान्तरं च । 38 - तामसाहंकारस्य भूतादिरिति सात्त्विकाहंकारस्य वैकारिक इति राजसाहंकारस्य तैजस इति च नामान्तरं बोध्यम् । 48 - शब्दतन्मात्रात् शब्दः स्पर्शतन्मात्रं च जातम् । स्पर्शतन्मात्रात् स्पर्शः रूपतन्मात्रं च जातम् । रूपतन्मात्रात् रूपं रसतन्मात्रं च जातम् । रसतन्मात्रात् रसः गन्धतन्मात्रं च जातम् । गन्धतन्मात्रात् गन्धो जात इत्यत्रत्या प्रक्रिया । सांख्यास्तु - भूतादेरेव सर्वेषां तन्मात्राणामुत्पत्तिं वदन्ति । औपनिषदप्रक्रिया तु - भूतादेः शब्दतन्मात्रम् तस्मादाकाशः मूल - कर्मेन्द्रियं च वागादि तैजसात्संप्रवर्तते । [आ.B.ड्.F.ङ्. ओमित् 9 लिनेस् fरोम् हेरे.] उभयस्मात्ततश्चासीद् बुद्धिकर्मेन्द्रियं मनः ॥ 5 - 51

ṭippaṇī - hiraṇyagarbhaḥ buddhiriti mahato bhedāḥ | 33 - puṃsa iti | hiraṇyagarbhasyetyarthaḥ | 34 - yasmāditi | dharmādīnāṃ viparyāsā adharmaḥ, ajñānam avairāgyam anaiśvaryaṃ ceti jñeyā ityarthaḥ | 36 - ahaṃkārasyaivābhimatiriti guṇaḥ ākhyāntaraṃ ca | 38 - tāmasāhaṃkārasya bhūtādiriti sāttvikāhaṃkārasya vaikārika iti rājasāhaṃkārasya taijasa iti ca nāmāntaraṃ bodhyam | 48 - śabdatanmātrāt śabdaḥ sparśatanmātraṃ ca jātam | sparśatanmātrāt sparśaḥ rūpatanmātraṃ ca jātam | rūpatanmātrāt rūpaṃ rasatanmātraṃ ca jātam | rasatanmātrāt rasaḥ gandhatanmātraṃ ca jātam | gandhatanmātrāt gandho jāta ityatratyā prakriyā | sāṃkhyāstu - bhūtādereva sarveṣāṃ tanmātrāṇāmutpattiṃ vadanti | aupaniṣadaprakriyā tu - bhūtādeḥ śabdatanmātram tasmādākāśaḥ mūla - karmendriyaṃ ca vāgādi taijasātsaṃpravartate | [ā.B.ḍ.F.ṅ. omit 9 lines from here.] ubhayasmāttataścāsīd buddhikarmendriyaṃ manaḥ || 5 - 51

श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः शक्तिरेषा मदात्मिका ॥ 5 - 52

śrotraṃ tvak caiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam | buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ śaktireṣā madātmikā || 5 - 52

वाक् च हस्तौ च पादौ च तथोपस्थं च पायु च । कर्मेन्द्रियाणि पञ्चाहुः शक्तिरेषा मदात्मिका ॥ 5 - 53

vāk ca hastau ca pādau ca tathopasthaṃ ca pāyu ca | karmendriyāṇi pañcāhuḥ śaktireṣā madātmikā || 5 - 53

या सा विज्ञानशक्तिर्मे पारंपर्यक्रमागता । बुद्धीन्द्रियाण्यधिष्ठाय विषयेषु प्रवर्तते ॥ 5 - 54

yā sā vijñānaśaktirme pāraṃparyakramāgatā | buddhīndriyāṇyadhiṣṭhāya viṣayeṣu pravartate || 5 - 54

क्रियाशक्तिश्च या सा मे पारंपर्यक्रमागता । कर्मेन्द्रियाण्यधिष्ठाय कर्तव्येषु प्रवर्तते ॥ 5 - 55

kriyāśaktiśca yā sā me pāraṃparyakramāgatā | karmendriyāṇyadhiṣṭhāya kartavyeṣu pravartate || 5 - 55

श्रोत्रस्य विषयः शब्दः श्रवणं च क्रिया मता । त्वचश्च विषयः स्पर्शः स्पर्शनं च क्रिया मता ॥ 5 - 56

śrotrasya viṣayaḥ śabdaḥ śravaṇaṃ ca kriyā matā | tvacaśca viṣayaḥ sparśaḥ sparśanaṃ ca kriyā matā || 5 - 56

चक्षुषो विषयो रूपं दर्शनं च क्रिया मता । जिह्वाया विषयो रस्यो रसनं च क्रिया मता ॥ 5 - 57

cakṣuṣo viṣayo rūpaṃ darśanaṃ ca kriyā matā | jihvāyā viṣayo rasyo rasanaṃ ca kriyā matā || 5 - 57

घ्राणस्य विषयो गन्ध आघ्राणं च क्रिया मता । वृत्तयो विषयेष्वस्य श्रोत्रादेः श्रवणादयः ॥ 5 - 58

ghrāṇasya viṣayo gandha āghrāṇaṃ ca kriyā matā | vṛttayo viṣayeṣvasya śrotrādeḥ śravaṇādayaḥ || 5 - 58

[आलोचनादि आ.B.C.ङ्.] आलोचनानि कथ्यन्ते धर्मिमात्रग्रहश्च सः । दिक् च विद्युत्तथा सूर्यः सोमो वसुमती तथा ॥ 5 - 59

[ālocanādi ā.B.C.ṅ.] ālocanāni kathyante dharmimātragrahaśca saḥ | dik ca vidyuttathā sūryaḥ somo vasumatī tathā || 5 - 59

अधिदैवमिति प्रोक्तं क्रमाच्छ्रोत्रादिपञ्चके । [C. ओमित्स् थिस् अन्द् थे नेxत् लिने.] अधिभूतमिति प्रोक्तः शब्दाद्यो विषयः क्रमात् ॥ 5 - 60

adhidaivamiti proktaṃ kramācchrotrādipañcake | [C. omits this and the next line.] adhibhūtamiti proktaḥ śabdādyo viṣayaḥ kramāt || 5 - 60

श्रोत्रादिपञ्चकं त्वेतदध्यात्मं परिकीर्तितम् । [श्रोत्रादिसात्विकी ङ्.] श्रोत्रादेः सात्त्विकात्सृष्टिर्वियदादिव्यपेक्षया ॥ 5 - 61

śrotrādipañcakaṃ tvetadadhyātmaṃ parikīrtitam | [śrotrādisātvikī ṅ.] śrotrādeḥ sāttvikātsṛṣṭirviyadādivyapekṣayā || 5 - 61

तेन भौतिकमित्युक्तं क्रमाच्छ्रोत्रादिपञ्चकम् । वाचस्तु विषयः शब्दो वचनं च क्रिया मता ॥ 5 - 62

tena bhautikamityuktaṃ kramācchrotrādipañcakam | vācastu viṣayaḥ śabdo vacanaṃ ca kriyā matā || 5 - 62

[F.ङ्. ओमित् थिस् लिने.] हस्तेन्द्रियस्य चादेयमादानं च क्रिया मता । पादेन्द्रियस्य गन्तव्यं गमनं च क्रिया मता ॥ 5 - 63

[F.ṅ. omit this line.] hastendriyasya cādeyamādānaṃ ca kriyā matā | pādendriyasya gantavyaṃ gamanaṃ ca kriyā matā || 5 - 63

उपस्थस्य तदानन्द्यमानन्दश्च क्रिया मता । विसृज्यं विषयः पायोर्विसर्गश्च क्रिया मता ॥ 5 - 64

upasthasya tadānandyamānandaśca kriyā matā | visṛjyaṃ viṣayaḥ pāyorvisargaśca kriyā matā || 5 - 64

हस्तादिकं चतुष्कं यत्तत्पञ्चविषयात्मकम् । अग्निरिन्द्रश्च विष्णुश्च तथैवाद्यः [तथैव द्यौः आ.ङ्.] प्रजापतिः ॥ 5 - 65

hastādikaṃ catuṣkaṃ yattatpañcaviṣayātmakam | agnirindraśca viṣṇuśca tathaivādyaḥ [tathaiva dyauḥ ā.ṅ.] prajāpatiḥ || 5 - 65

मित्रश्चेति क्रमाज्ज्ञेया अधिदेवा विचक्षणैः । शब्दः पञ्चात्मकं चैव वागादेर्विषयो हि यः ॥ 5 - 66

mitraśceti kramājjñeyā adhidevā vicakṣaṇaiḥ | śabdaḥ pañcātmakaṃ caiva vāgāderviṣayo hi yaḥ || 5 - 66

सोऽधिभूत इति प्रोक्तो वागाद्यध्यात्ममुच्यते । मनस्तु सहकार्यस्मिन्नुभयत्रापि पञ्चके ॥ 5 - 67

so'dhibhūta iti prokto vāgādyadhyātmamucyate | manastu sahakāryasminnubhayatrāpi pañcake || 5 - 67

[ज्ञानेन्द्रियगणे चैतत् आ.B.] ज्ञानेन्द्रियगणैश्चैतद्विकल्पं तनुते मनः । विकल्पो विविधा कॢप्तिस्तच्च प्रोक्तं विशेषणम् ॥ 5 - 68

[jñānendriyagaṇe caitat ā.B.] jñānendriyagaṇaiścaitadvikalpaṃ tanute manaḥ | vikalpo vividhā kḷptistacca proktaṃ viśeṣaṇam || 5 - 68

धर्मेण सह संबन्धो धर्मिणश्च स उच्यते । विकल्पः पञ्चधा ज्ञेयो द्रव्यकर्मगुणादिभिः ॥ 5 - 69

dharmeṇa saha saṃbandho dharmiṇaśca sa ucyate | vikalpaḥ pañcadhā jñeyo dravyakarmaguṇādibhiḥ || 5 - 69

दण्डीति द्रव्यसंयोगाच्छुक्लो गुणसमन्वयात् । गच्छतीति क्रियायोगात्पुमान् सामान्यसंस्थितेः ॥ 5 - 70

daṇḍīti dravyasaṃyogācchuklo guṇasamanvayāt | gacchatīti kriyāyogātpumān sāmānyasaṃsthiteḥ || 5 - 70

टिप्पणी - तस्मात् स्पर्शतन्मात्रम् तस्माद्वायुः तस्मात् रूपतन्मात्रम् तस्मादग्निः तस्मात् रसतन्मात्रम् तस्मात् जलम् तस्मात् गन्धतन्मात्रम् तस्मात् पृथिवी जातेति । 51 - वैकारिकात् ज्ञानेन्द्रियाणां तैजसात् कर्मेन्द्रियाणां चोत्पत्तिरिति भेदपरिकल्पनमत्र । औपनिषदास्तु - सर्वेषामपीन्द्रियाणां वैकारिकादुत्पत्तिमाचक्षते । तथा मनस उभयेन्द्रियत्वं सांख्यमतरीत्या । औपनिषदमते तु ज्ञानेन्द्रियत्वमेव । 59 - आलोचनं नाम शब्दादिधर्माणां स्फुटग्रहणमन्तरा वस्तुमात्रग्रहणम् । तदप्यस्फुटमेव । आहुश्च - अस्ति ह्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । मूल- [आ.B.ड्.F.ङ्. ओमित् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे.] डित्थः शब्दसमायोगादितीयं पञ्चधा स्थितिः । कर्मेन्द्रियगणैश्चैतत्संकल्पं तनुते मनः ॥ 5 - 71

ṭippaṇī - tasmāt sparśatanmātram tasmādvāyuḥ tasmāt rūpatanmātram tasmādagniḥ tasmāt rasatanmātram tasmāt jalam tasmāt gandhatanmātram tasmāt pṛthivī jāteti | 51 - vaikārikāt jñānendriyāṇāṃ taijasāt karmendriyāṇāṃ cotpattiriti bhedaparikalpanamatra | aupaniṣadāstu - sarveṣāmapīndriyāṇāṃ vaikārikādutpattimācakṣate | tathā manasa ubhayendriyatvaṃ sāṃkhyamatarītyā | aupaniṣadamate tu jñānendriyatvameva | 59 - ālocanaṃ nāma śabdādidharmāṇāṃ sphuṭagrahaṇamantarā vastumātragrahaṇam | tadapyasphuṭameva | āhuśca - asti hyālocanaṃ jñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam | mūla- [ā.B.ḍ.F.ṅ. omit four lines from here.] ḍitthaḥ śabdasamāyogāditīyaṃ pañcadhā sthitiḥ | karmendriyagaṇaiścaitatsaṃkalpaṃ tanute manaḥ || 5 - 71

औदासीन्यच्युतिर्या सा संकल्पोद्योगनामिका । अहंकारेण चैतस्मिन्नुभयत्र गणे स्थितिः ॥ 5 - 72

audāsīnyacyutiryā sā saṃkalpodyoganāmikā | ahaṃkāreṇa caitasminnubhayatra gaṇe sthitiḥ || 5 - 72

ज्ञानेन्द्रियगणे सोऽयमभिमानेन वर्तते । देशकालान्वयो ज्ञातुरभिमानः प्रकीर्तितः ॥ 5 - 73

jñānendriyagaṇe so'yamabhimānena vartate | deśakālānvayo jñāturabhimānaḥ prakīrtitaḥ || 5 - 73

ममाद्य पुरतो भातीत्येवं वस्तु प्रतीयते । कर्मेन्द्रियगणे त्वेष संरम्भेण प्रवर्तते ॥ 5 - 74

mamādya purato bhātītyevaṃ vastu pratīyate | karmendriyagaṇe tveṣa saṃrambheṇa pravartate || 5 - 74

संकल्पपूर्वरूपस्तु [रूपं तु E.] संरम्भः [संभ्रमः ई.] परिकीर्तितः । बुद्धिरध्यवसायेन ज्ञानेन्द्रियगणे स्थिता ॥ 5 - 75

saṃkalpapūrvarūpastu [rūpaṃ tu E.] saṃrambhaḥ [saṃbhramaḥ ī.] parikīrtitaḥ | buddhiradhyavasāyena jñānendriyagaṇe sthitā || 5 - 75

बुद्धिरध्यवसायार्थावधारणमुदीर्यते । अवधारणमर्थानां निश्चयः परिकीर्तितः ॥ 5 - 76

buddhiradhyavasāyārthāvadhāraṇamudīryate | avadhāraṇamarthānāṃ niścayaḥ parikīrtitaḥ || 5 - 76

कर्मेन्द्रियगणे बुद्धिः प्रयत्नेन प्रवर्तते । त्रयोदशविधं ज्ञेयं [तत्र E.ई.] तदेतत्करणं बुधैः ॥ 5 - 77

karmendriyagaṇe buddhiḥ prayatnena pravartate | trayodaśavidhaṃ jñeyaṃ [tatra E.ī.] tadetatkaraṇaṃ budhaiḥ || 5 - 77

बाह्यं दशविधं ज्ञेयं त्रिधान्तःकरणं स्मृतम् । त्रयोविंशतिरेते तु विकाराः [विराजः B.] परिकीर्तिताः ॥ 5 - 78

bāhyaṃ daśavidhaṃ jñeyaṃ tridhāntaḥkaraṇaṃ smṛtam | trayoviṃśatirete tu vikārāḥ [virājaḥ B.] parikīrtitāḥ || 5 - 78

करणानि दश त्रीणि सूक्ष्मांशाः स्थूलसंभवाः । एतत्सूक्ष्मशरीरं तु विराजः परिकीर्तितम् ॥ 5 - 79

karaṇāni daśa trīṇi sūkṣmāṃśāḥ sthūlasaṃbhavāḥ | etatsūkṣmaśarīraṃ tu virājaḥ parikīrtitam || 5 - 79

[सृष्टयः E.ई.] व्यष्टयः सूक्ष्मदेहाश्च [भेदाश्च आ.B.] प्रतिजीवं व्यवस्थिताः । अपवर्गे निवर्तन्ते जीवेभ्यस्ते स्वयोनिजाः ॥ 5 - 80

[sṛṣṭayaḥ E.ī.] vyaṣṭayaḥ sūkṣmadehāśca [bhedāśca ā.B.] pratijīvaṃ vyavasthitāḥ | apavarge nivartante jīvebhyaste svayonijāḥ || 5 - 80

अन्योन्यानुग्रहेणैते त्रयोविंशतिरुत्थिताः [ऊर्जिताः आ.B.ड्.] । महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥ 5 - 81

anyonyānugraheṇaite trayoviṃśatirutthitāḥ [ūrjitāḥ ā.B.ḍ.] | mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te || 5 - 81

100

तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् [सहस्रभम् ङ्.] । तस्मिन् प्रजापतिर्जज्ञे विराड् देवश्चतुर्मुखः ॥ 5 - 82

tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham [sahasrabham ṅ.] | tasmin prajāpatirjajñe virāḍ devaścaturmukhaḥ || 5 - 82

101

विराजश्च मनुर्जज्ञे मनोस्ते मानवाः स्मृताः । मरीचिप्रमुखास्तेभ्यो जगदेतच्चराचरम् ॥ 5 - 83

virājaśca manurjajñe manoste mānavāḥ smṛtāḥ | marīcipramukhāstebhyo jagadetaccarācaram || 5 - 83

102

प्रकारोऽयं ममोद्यत्या लेशतस्ते प्रदर्शितः । [स्वच्छा F.] स्वतः शुद्धापि चिच्छक्तिः संविद्धानाद्यविद्यया ॥ 5 - 84

prakāro'yaṃ mamodyatyā leśataste pradarśitaḥ | [svacchā F.] svataḥ śuddhāpi cicchaktiḥ saṃviddhānādyavidyayā || 5 - 84

103

दुःखं जन्मजराद्युत्थं तत्रस्था प्रतिपद्यते । शुद्धविज्ञानसंबन्धाच्छुद्धकर्मसमन्वयात् । यदा धुनोत्यविद्यां तां तदा सानन्दमश्नुते [सानन्त्य E.] ॥ 5 - 85

duḥkhaṃ janmajarādyutthaṃ tatrasthā pratipadyate | śuddhavijñānasaṃbandhācchuddhakarmasamanvayāt | yadā dhunotyavidyāṃ tāṃ tadā sānandamaśnute [sānantya E.] || 5 - 85

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्र आ.; श्रीपाञ्चरात्रे ई.] लक्ष्मीतन्त्रे प्राकृतसृष्टिप्रकाशो [आ. ओमित्स् थे तित्ले; ब्रह्मादिजगत्सृष्टिः E.ङ्.ई.] नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātra ā.; śrīpāñcarātre ī.] lakṣmītantre prākṛtasṛṣṭiprakāśo [ā. omits the title; brahmādijagatsṛṣṭiḥ E.ṅ.ī.] nāma pañcamo'dhyāyaḥ

105

टिप्पणी - बालमूकादिविज्ञानसदृशं मुग्धवस्तुकम् ॥ इति । 82- अत्र पूर्वोक्त एव सृष्टिक्रमो मन्वादिसृष्ट्या सह संकलय्योच्यते ।

ṭippaṇī - bālamūkādivijñānasadṛśaṃ mugdhavastukam || iti | 82- atra pūrvokta eva sṛṣṭikramo manvādisṛṣṭyā saha saṃkalayyocyate |

ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः मूल - श्रीः [श्रीरुवाच B.] - पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यचिदानन्दमहोदधेः । अहंताहं हरेराद्या निस्तरङ्गार्णवाकृतेः ॥ 6 - 1

ṣaṣṭho'dhyāyaḥ mūla - śrīḥ [śrīruvāca B.] - pūrṇastimitaṣāḍguṇyacidānandamahodadheḥ | ahaṃtāhaṃ harerādyā nistaraṅgārṇavākṛteḥ || 6 - 1

साहमेवंविधा शुधा क्वचिदुच्छूनतां गता । सिसृक्षालक्षणा देवी स्वतन्त्रा सच्चिदात्मिका ॥ 6 - 2

sāhamevaṃvidhā śudhā kvaciducchūnatāṃ gatā | sisṛkṣālakṣaṇā devī svatantrā saccidātmikā || 6 - 2

षट्कोशतां समापद्ये सत्ताहं वैष्णवी परा । शक्तिर्माया प्रसूतिश्च प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका ॥ 6 - 3

ṣaṭkośatāṃ samāpadye sattāhaṃ vaiṣṇavī parā | śaktirmāyā prasūtiśca prakṛtistriguṇātmikā || 6 - 3

ब्रह्माण्डं जीवदेहश्चेत्येते [जीवदेहाश्च B.] षट्कोशसंज्ञिताः । सिसृक्षा या परा विष्णोरहंतायाः समुद्गता ॥ 6 - 4

brahmāṇḍaṃ jīvadehaścetyete [jīvadehāśca B.] ṣaṭkośasaṃjñitāḥ | sisṛkṣā yā parā viṣṇorahaṃtāyāḥ samudgatā || 6 - 4

शक्तिः सा प्रथमः कोशः शुद्धमार्गप्रवर्तनी । कोशः कुलायपर्यायः शरीरापरनामवान् ॥ 6 - 5

śaktiḥ sā prathamaḥ kośaḥ śuddhamārgapravartanī | kośaḥ kulāyaparyāyaḥ śarīrāparanāmavān || 6 - 5

शुद्धेऽस्मिन् प्रथमे कोशे प्रथमोन्मेषलक्षणे । अहंमानी परो ह्यासीद्देवः संकर्षणः प्रभुः ॥ 6 - 6

śuddhe'smin prathame kośe prathamonmeṣalakṣaṇe | ahaṃmānī paro hyāsīddevaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ || 6 - 6

तिलकालकवत्तत्र विकारो मसृणः स्थितः । तस्याहंता तु या देवी [देवी या E.ई.] साहं सांकर्षणी [संकर्षणी B.] परा ॥ 6 - 7

tilakālakavattatra vikāro masṛṇaḥ sthitaḥ | tasyāhaṃtā tu yā devī [devī yā E.ī.] sāhaṃ sāṃkarṣaṇī [saṃkarṣaṇī B.] parā || 6 - 7

श्रीरित्येव [एवं B.] समाख्याता विज्ञानबलशालिनी । यस्तस्या मे समुन्मेषः प्रद्युम्नः स तु कीर्त्यते ॥ 6 - 8

śrīrityeva [evaṃ B.] samākhyātā vijñānabalaśālinī | yastasyā me samunmeṣaḥ pradyumnaḥ sa tu kīrtyate || 6 - 8

संकर्षणस्य देवस्य शक्तिकोशाभिमानिनः । [बुद्धिवत् आ.B.] बुद्धित्वे वर्तते देवः प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः ॥ 6 - 9

saṃkarṣaṇasya devasya śaktikośābhimāninaḥ | [buddhivat ā.B.] buddhitve vartate devaḥ pradyumnaḥ puruṣottamaḥ || 6 - 9

भोक्तृभोग्यसमष्टिस्तु निलीना [निलीनं B.] तत्र तिष्ठति । मनोभूतस्य देवस्य तस्याहंता तु या स्मृता ॥ 6 - 10

bhoktṛbhogyasamaṣṭistu nilīnā [nilīnaṃ B.] tatra tiṣṭhati | manobhūtasya devasya tasyāhaṃtā tu yā smṛtā || 6 - 10

साहं सरस्वती नाम वीर्यैश्वर्यविवर्तिनी [वीर्यशौर्य आ.ई.] । यो मे तस्याः समुन्मेषः सोऽनिरुद्धः प्रकीर्तितः ॥ 6 - 11

sāhaṃ sarasvatī nāma vīryaiśvaryavivartinī [vīryaśaurya ā.ī.] | yo me tasyāḥ samunmeṣaḥ so'niruddhaḥ prakīrtitaḥ || 6 - 11

तस्य संकर्षणस्याहमहंकारविधौ स्थिता । संकर्षणादयो देवास्त्रय एते पुरातनाः ॥ 6 - 12

tasya saṃkarṣaṇasyāhamahaṃkāravidhau sthitā | saṃkarṣaṇādayo devāstraya ete purātanāḥ || 6 - 12

जीवो बुद्धिरहंकार इति नाम्ना प्रकीर्तिताः । नैवैते प्राकृता देवाः किंतु शुद्धचिदात्मकाः ॥ 6 - 13

jīvo buddhirahaṃkāra iti nāmnā prakīrtitāḥ | naivaite prākṛtā devāḥ kiṃtu śuddhacidātmakāḥ || 6 - 13

आदिव्यूहस्य [व्यूढस्य F.] देवस्य वासुदेवस्य दीव्यतः । तत्तत्कार्यकरत्वेन तत्तन्नाम्ना निरूपिताः ॥ 6 - 14

ādivyūhasya [vyūḍhasya F.] devasya vāsudevasya dīvyataḥ | tattatkāryakaratvena tattannāmnā nirūpitāḥ || 6 - 14

सर्वे ते षड्गुणाः प्रोक्ताः सर्वे ते पुरुसोत्तमाः । पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यसदानन्दमहोदधेः ॥ 6 - 15

sarve te ṣaḍguṇāḥ proktāḥ sarve te purusottamāḥ | pūrṇastimitaṣāḍguṇyasadānandamahodadheḥ || 6 - 15

षण्णां युगपदुन्मेषो गुणानां [उन्मेषात् षाड्गुण्यं B.] कार्यवत्तया । योऽभूत्स वासुदेवस्तु व्यूहः प्रथमकल्पितः ॥ 6 - 16

ṣaṇṇāṃ yugapadunmeṣo guṇānāṃ [unmeṣāt ṣāḍguṇyaṃ B.] kāryavattayā | yo'bhūtsa vāsudevastu vyūhaḥ prathamakalpitaḥ || 6 - 16

तस्य शान्तिरहंता तु साहं शक्तिः प्रकीर्तिता । शक्तिकोशस्थिता देवाः सूयन्ते [त्रयस्ते E.ई.] यत्र चिन्तिताः ॥ 6 - 17

tasya śāntirahaṃtā tu sāhaṃ śaktiḥ prakīrtitā | śaktikośasthitā devāḥ sūyante [trayaste E.ī.] yatra cintitāḥ || 6 - 17

अनिरुद्धस्य याहंता रतिरित्येव संज्ञिता । सैव देवी महालक्ष्मीर्मायाकोशः स उच्यते ॥ 6 - 18

aniruddhasya yāhaṃtā ratirityeva saṃjñitā | saiva devī mahālakṣmīrmāyākośaḥ sa ucyate || 6 - 18

टिप्पणी - 3 - शक्तिमायाप्रसूतिप्रकृतिब्रह्माण्डजीवदेहाख्येषु षट्सु कोशेषु शक्तिकोशः शुद्धमार्गप्रवर्तकः । तत्रैव संकर्षणादीनां त्रयाणामाविर्भावः । 8 - संकर्षणस्य महिषी श्रीः । प्रद्युम्नस्य सरस्वती । अनिरुद्धस्य रतिः । वासुदेवस्य शान्तिः

18 - मायाकोशमारभ्याशुद्धसृष्टिः । मूल - महालक्ष्म्या य उन्मेषो मायाया गुणसंज्ञितः । महाकालीमहाविद्याद्वयं संपरिकीर्त्यते ॥ 6 - 19

18 - māyākośamārabhyāśuddhasṛṣṭiḥ | mūla - mahālakṣmyā ya unmeṣo māyāyā guṇasaṃjñitaḥ | mahākālīmahāvidyādvayaṃ saṃparikīrtyate || 6 - 19

महालक्ष्मी महामायामहाविद्यामयो महान् । प्रसूतिर्नाम कोशो मे तृतीयः परिपठ्यते ॥ 6 - 20

mahālakṣmī mahāmāyāmahāvidyāmayo mahān | prasūtirnāma kośo me tṛtīyaḥ paripaṭhyate || 6 - 20

त्रीण्यत्र मिथुनान्यासन् यानि पूर्वोदितानि ते । प्रधानं सलिलीकृत्य यच्छेते पुरुषोत्तमः ॥ 6 - 21

trīṇyatra mithunānyāsan yāni pūrvoditāni te | pradhānaṃ salilīkṛtya yacchete puruṣottamaḥ || 6 - 21

सा प्रोक्ता प्रकृतिर्योनिर्गुणसाम्यस्वरूपिणी । विरिञ्चोऽजनयद्यद्वै पूर्वमण्डं स्वमात्मनि ॥ 6 - 22

sā proktā prakṛtiryonirguṇasāmyasvarūpiṇī | viriñco'janayadyadvai pūrvamaṇḍaṃ svamātmani || 6 - 22

तदेके प्रकृतिं प्राहुस्तत्त्वशास्त्रविशारदाः । महदाद्यैः पृथिव्यन्तैरण्डं यन्निर्मितं सह ॥ 6 - 23

tadeke prakṛtiṃ prāhustattvaśāstraviśāradāḥ | mahadādyaiḥ pṛthivyantairaṇḍaṃ yannirmitaṃ saha || 6 - 23

तद्ब्रह्माण्डमिति प्रोक्तं यत्र ब्रह्मा विराडभूत् । अङ्गप्रत्यङ्गयुक्तं यच्छरीरं जीविनामिह [जीवतामिह E.] ॥ 6 - 24

tadbrahmāṇḍamiti proktaṃ yatra brahmā virāḍabhūt | aṅgapratyaṅgayuktaṃ yaccharīraṃ jīvināmiha [jīvatāmiha E.] || 6 - 24

एषा कोशविधा षष्ठी क्रमशस्तनुतां गता । अवरोहाः षडेते मे पूर्णायाः परिकीर्तिताः ॥ 6 - 25

eṣā kośavidhā ṣaṣṭhī kramaśastanutāṃ gatā | avarohāḥ ṣaḍete me pūrṇāyāḥ parikīrtitāḥ || 6 - 25

आद्ये कोशे स्वयं देवस्त्रिधैवाहंतया स्थितः । पञ्चस्वन्येषु कोशेषु जीवा नानाविधाः स्थिताः ॥ 6 - 26

ādye kośe svayaṃ devastridhaivāhaṃtayā sthitaḥ | pañcasvanyeṣu kośeṣu jīvā nānāvidhāḥ sthitāḥ || 6 - 26

शुभाशुभविभागोत्थां भजन्ते विविधां दशाम् । दिव्यास्तिस्रस्त्रयस्तासां [त्रयस्त्वासां E.ई.] मिथुनानि च यानि तु ॥ 6 - 27

śubhāśubhavibhāgotthāṃ bhajante vividhāṃ daśām | divyāstisrastrayastāsāṃ [trayastvāsāṃ E.ī.] mithunāni ca yāni tu || 6 - 27

अण्डमध्येऽवताराश्च तासां तेषां च ये स्मृताः । स्वातन्त्र्यनिर्मितास्त्वेते [निर्मितास्ते ते E.ई.] नैव कर्मवशानुगाः ॥ 6 - 28

aṇḍamadhye'vatārāśca tāsāṃ teṣāṃ ca ye smṛtāḥ | svātantryanirmitāstvete [nirmitāste te E.ī.] naiva karmavaśānugāḥ || 6 - 28

अप्राकृताश्च ते देहा उभयेषां प्रकीर्तिताः । अन्ये पञ्चसु कोशेषु देवाद्याः स्थावरान्तिमाः ॥ 6 - 29

aprākṛtāśca te dehā ubhayeṣāṃ prakīrtitāḥ | anye pañcasu kośeṣu devādyāḥ sthāvarāntimāḥ || 6 - 29

नानास्थानजुषो जीवाः कर्मभिः संसरन्ति ये । अधिकारक्षयं [अधिकारं E.] नीत्वा शुभपाकवशादिमे ॥ 6 - 30

nānāsthānajuṣo jīvāḥ karmabhiḥ saṃsaranti ye | adhikārakṣayaṃ [adhikāraṃ E.] nītvā śubhapākavaśādime || 6 - 30

संप्राप्य ज्ञानभूयस्त्वं योगक्षपितकल्मषाः । आरोहन्ति शनैः कोशानारूढा न पतन्ति ते ॥ 6 - 31

saṃprāpya jñānabhūyastvaṃ yogakṣapitakalmaṣāḥ | ārohanti śanaiḥ kośānārūḍhā na patanti te || 6 - 31

सत्यलोकात्प्रभृत्येते यां भूमिमधिरोहिताः । पुनस्ते न निवर्तन्ते तिष्ठन्त्यूर्ध्वं व्रजन्ति वा ॥ 6 - 32

satyalokātprabhṛtyete yāṃ bhūmimadhirohitāḥ | punaste na nivartante tiṣṭhantyūrdhvaṃ vrajanti vā || 6 - 32

शक्रः [शक्र उवाच F.] - क्षीरोदसंभवे देवि पद्मनाभकुटुम्बिनि । जीवः को नाम तद् [तं E.] ब्रूहि नमस्ते पद्मसंभवे ॥ 6 - 33

śakraḥ [śakra uvāca F.] - kṣīrodasaṃbhave devi padmanābhakuṭumbini | jīvaḥ ko nāma tad [taṃ E.] brūhi namaste padmasaṃbhave || 6 - 33

श्रीः - पूर्णाहंता हरेराद्या साहं सर्वेश्वरी परा । तस्याः [सत्याः E] स्मृताश्चतस्रो मे दशास्त्रिदशपुंगव ॥ 6 - 34

śrīḥ - pūrṇāhaṃtā harerādyā sāhaṃ sarveśvarī parā | tasyāḥ [satyāḥ E] smṛtāścatasro me daśāstridaśapuṃgava || 6 - 34

प्रमातेति विधा त्वेका तदन्तःकरणं परा । बहिः करणमन्या च चतुर्थी भावभूमिका ॥ 6 - 35

pramāteti vidhā tvekā tadantaḥkaraṇaṃ parā | bahiḥ karaṇamanyā ca caturthī bhāvabhūmikā || 6 - 35

प्रमाता चेतनः प्रोक्तो मत्संकोचः स उच्यते । अहं हि देशकालाद्यैरपरिच्छेदमीयुषी ॥ 6 - 36 ।

pramātā cetanaḥ prokto matsaṃkocaḥ sa ucyate | ahaṃ hi deśakālādyairaparicchedamīyuṣī || 6 - 36 |

मूल - महालक्ष्म्या राजसत्वं प्रपञ्चसृष्टिनिदानत्वं च पूर्वमुक्तम् । 20 - प्रसूतिकोशः राजस्या महालक्ष्म्याः तामस्या महामायायाः सात्त्विक्या महाविद्यायाश्च समवायरूपः

mūla - mahālakṣmyā rājasatvaṃ prapañcasṛṣṭinidānatvaṃ ca pūrvamuktam | 20 - prasūtikośaḥ rājasyā mahālakṣmyāḥ tāmasyā mahāmāyāyāḥ sāttvikyā mahāvidyāyāśca samavāyarūpaḥ

21 - त्रीणि मिथुनानि पञ्चमाध्याये सप्तमादिभिः सप्तभिः श्लोकैर्वर्णितानि । प्रधानमेव प्रकृतिकोश इत्युच्यते । एतासां मायाप्रसूतिप्रकृतीनां तमोऽव्यक्तप्रकृतिनामभिरुपनिषत्सु व्यवहारः । 30 - अधिकारेति । यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् इति बादरायणसूत्रम् । 35 - प्रमाता जीवः । अन्तःकरणं मनोबुद्ध्यहंकाररूपेण त्रिविधम् । बहिः करणं ज्ञानेन्द्रिय - मूल - स्वातन्त्र्यादेव संकोचं भजाम्यजहती स्वताम् । प्रथमस्तत्र संकोचः प्रमातेति प्रकीर्त्यते ॥ 6 - 37

21 - trīṇi mithunāni pañcamādhyāye saptamādibhiḥ saptabhiḥ ślokairvarṇitāni | pradhānameva prakṛtikośa ityucyate | etāsāṃ māyāprasūtiprakṛtīnāṃ tamo'vyaktaprakṛtināmabhirupaniṣatsu vyavahāraḥ | 30 - adhikāreti | yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām iti bādarāyaṇasūtram | 35 - pramātā jīvaḥ | antaḥkaraṇaṃ manobuddhyahaṃkārarūpeṇa trividham | bahiḥ karaṇaṃ jñānendriya - mūla - svātantryādeva saṃkocaṃ bhajāmyajahatī svatām | prathamastatra saṃkocaḥ pramāteti prakīrtyate || 6 - 37

चिदात्मनि यथा विश्वं मयि लीनमवस्थितम् । प्रमातरि तथैवैतद्दर्पणोदरशैलवत् ॥ 6 - 38

cidātmani yathā viśvaṃ mayi līnamavasthitam | pramātari tathaivaitaddarpaṇodaraśailavat || 6 - 38

ऐकरूप्यं द्विरूपत्वं त्रिरूपत्वं चतुर्भिदाम् । [षट्सप्तपञ्च आ.B.C.] सप्तपञ्चकरूपत्वं प्रमाता यत्प्रपद्यते

aikarūpyaṃ dvirūpatvaṃ trirūpatvaṃ caturbhidām | [ṣaṭsaptapañca ā.B.C.] saptapañcakarūpatvaṃ pramātā yatprapadyate

- 39

प्रकाशेनात्मनो [आत्मना E.] ह्येको ग्राह्यग्राहकतावशात् । द्वैरूप्यं तत्त्रिरूपत्वं ज्ञानाकारक्रियात्मना ॥ 6 - 40

prakāśenātmano [ātmanā E.] hyeko grāhyagrāhakatāvaśāt | dvairūpyaṃ tattrirūpatvaṃ jñānākārakriyātmanā || 6 - 40

सप्तपञ्चकरूपत्वं तत्तत्तत्त्वस्थितौ स्थितम् । शक्रः - [तानि F.] कानि तत्त्वानि पद्माक्षि कति कीदृग्विधानि च ॥ 6 - 41

saptapañcakarūpatvaṃ tattattattvasthitau sthitam | śakraḥ - [tāni F.] kāni tattvāni padmākṣi kati kīdṛgvidhāni ca || 6 - 41

एतत्पृष्टा मया ब्रूहि नमस्ते सिन्धुसंभवे [पद्म B.] । श्रीः [श्रीरुवाच B.] - स्थूलसूक्ष्मविभेदेन भूतानि दश खानि च ॥ 6 - 42

etatpṛṣṭā mayā brūhi namaste sindhusaṃbhave [padma B.] | śrīḥ [śrīruvāca B.] - sthūlasūkṣmavibhedena bhūtāni daśa khāni ca || 6 - 42

ज्ञानकर्मविभेदेन त्रीण्यन्तःकरणानि च । प्रकृतिश्च प्रसूतिश्च माया सत्त्वं रजस्तमः ॥ 6 - 43

jñānakarmavibhedena trīṇyantaḥkaraṇāni ca | prakṛtiśca prasūtiśca māyā sattvaṃ rajastamaḥ || 6 - 43

कालश्च नियतिः शक्तिः पुरुषः परमं नभः । भगवानिति तत्त्वानि सात्त्वताः समधीयते ॥ 6 - 44

kālaśca niyatiḥ śaktiḥ puruṣaḥ paramaṃ nabhaḥ | bhagavāniti tattvāni sāttvatāḥ samadhīyate || 6 - 44

शक्रः - मया श्रुतानि तत्त्वानि त्वद्वक्त्रसरसीरुहात् । व्याचक्ष्वैतानि मे देवि नमस्ते सरसीरुहे ॥ 6 - 45

śakraḥ - mayā śrutāni tattvāni tvadvaktrasarasīruhāt | vyācakṣvaitāni me devi namaste sarasīruhe || 6 - 45

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्र आ.E.; श्रीपञ्चरात्रे ई.] लक्ष्मीतन्त्रे षट्कोशप्रकाशो [ई. ओमित्स् थे तित्ले.] नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātra ā.E.; śrīpañcarātre ī.] lakṣmītantre ṣaṭkośaprakāśo [ī. omits the title.] nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

टिप्पणी - कर्मेन्द्रियरूपेण दशविधम् । भावभूमिका प्रमेयप्रपञ्चजातम् । 39 - चत्वारो भेदाः जाग्रदाद्यवस्थाः ।

ṭippaṇī - karmendriyarūpeṇa daśavidham | bhāvabhūmikā prameyaprapañcajātam | 39 - catvāro bhedāḥ jāgradādyavasthāḥ |

saptamo'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः श्रीः [श्रीरुवाच B.] - व्याचक्षेऽहं ततः [तु ते E.ई.] शक्र क्रमशस्तत्त्वपद्धतिम् । शुद्धाशुद्धविमिश्रेयं तत्त्वपद्धतिरुच्यते ॥ 7 - 1

saptamo'dhyāyaḥ śrīḥ [śrīruvāca B.] - vyācakṣe'haṃ tataḥ [tu te E.ī.] śakra kramaśastattvapaddhatim | śuddhāśuddhavimiśreyaṃ tattvapaddhatirucyate || 7 - 1

निरम्भोदाम्बराभासो [निनींरदा E.ई.] निष्पन्दोदधिसंनिभः । स्वच्छस्वच्छन्दचैतन्यसदानन्दमहोदधिः ॥ 7 - 2

nirambhodāmbarābhāso [ninīṃradā E.ī.] niṣpandodadhisaṃnibhaḥ | svacchasvacchandacaitanyasadānandamahodadhiḥ || 7 - 2

आकारदेशकालादिपरिच्छेदविवर्जितः [विशेषणविवर्जितः आ.B.C.F.] । भगवानिति विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ 7 - 3

ākāradeśakālādiparicchedavivarjitaḥ [viśeṣaṇavivarjitaḥ ā.B.C.F.] | bhagavāniti vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ || 7 - 3

तस्याहंता परा तादृग्भगवत्ता सनातनी । नारायणी परा सूक्ष्मा निर्विकल्पा निरञ्जना ॥ 7 - 4

tasyāhaṃtā parā tādṛgbhagavattā sanātanī | nārāyaṇī parā sūkṣmā nirvikalpā nirañjanā || 7 - 4

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजोमहोदधिः । षण्णां युगपदुन्मेषो गुणानां प्रथमो हि यः ॥ 7 - 5

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ | ṣaṇṇāṃ yugapadunmeṣo guṇānāṃ prathamo hi yaḥ || 7 - 5

भवद्भावात्मकत्वेन द्विधा स व्यपदिश्यते । भवंस्तु वासुदेवोऽत्र भावोऽस्मिन् वासुदेवता ॥ 7 - 6

bhavadbhāvātmakatvena dvidhā sa vyapadiśyate | bhavaṃstu vāsudevo'tra bhāvo'smin vāsudevatā || 7 - 6

शान्तिर्नाम्ना समाख्याता साहं देवी सनातनी । संकर्षणादयो व्यूहाः साहंताः प्राङ्निरूपिताः ॥ 7 - 7

śāntirnāmnā samākhyātā sāhaṃ devī sanātanī | saṃkarṣaṇādayo vyūhāḥ sāhaṃtāḥ prāṅnirūpitāḥ || 7 - 7

त्रयश्च चातुरात्म्यं तच्चत्वारोऽमी सुरेश्वर । एतावद्भगवद्वाच्यं निस्तत्त्वं [तत्त्वतः ड्.E.ई.] तत्त्वमुत्तमम् ॥ 7 - 8

trayaśca cāturātmyaṃ taccatvāro'mī sureśvara | etāvadbhagavadvācyaṃ nistattvaṃ [tattvataḥ ḍ.E.ī.] tattvamuttamam || 7 - 8

नभस्तु परमं व्योम परमाकाशशब्दितम् । यत्र देवो [देशे B.F.] मया सार्द्धं विभज्यात्मानमात्मना ॥ 7 - 9

nabhastu paramaṃ vyoma paramākāśaśabditam | yatra devo [deśe B.F.] mayā sārddhaṃ vibhajyātmānamātmanā || 7 - 9

क्रीडते रमया विष्णुः परमात्मा सनातनः । षाड्गुण्यस्य समुन्मेषः स देशः परमाम्बरम् ॥ 7 - 10

krīḍate ramayā viṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ | ṣāḍguṇyasya samunmeṣaḥ sa deśaḥ paramāmbaram || 7 - 10

पुरुषो भोक्तृकूटस्थः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः । अंशतः प्रसरन्त्यस्मात्सर्वे जीवाः सनातनाः ॥ 7 - 11

puruṣo bhoktṛkūṭasthaḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ | aṃśataḥ prasarantyasmātsarve jīvāḥ sanātanāḥ || 7 - 11

[प्रलये त्वपि यान्त्येनं आ.; प्रलयेऽपि विशन्त्येनं E.F.ई.] प्रलये त्वपियन्त्येनं कर्मात्मानो नरं परम् । इयं मातृदशा सा मे या [पूर्वमेव B.F.] ते पूर्वं मयोदिता ॥ 7 - 12

[pralaye tvapi yāntyenaṃ ā.; pralaye'pi viśantyenaṃ E.F.ī.] pralaye tvapiyantyenaṃ karmātmāno naraṃ param | iyaṃ mātṛdaśā sā me yā [pūrvameva B.F.] te pūrvaṃ mayoditā || 7 - 12

महालक्ष्मीः समाख्याता शक्तितत्त्वं मनीषिभिः । नियतिस्तु महाविद्या कालः काली प्रकीर्तिता ॥ 7 - 13

mahālakṣmīḥ samākhyātā śaktitattvaṃ manīṣibhiḥ | niyatistu mahāvidyā kālaḥ kālī prakīrtitā || 7 - 13

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् । सुखरूपं स्मृतं सत्त्वं स्वच्छं ज्ञानकरं लघु [सुर B.] ॥ 7 - 14

sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayamudāhṛtam | sukharūpaṃ smṛtaṃ sattvaṃ svacchaṃ jñānakaraṃ laghu [sura B.] || 7 - 14

दुःखरूपं रजो ज्ञेयं चलं रक्तं प्रवर्तकम् । [E. ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे.] मोहरूपं तमो ज्ञेयं गुरु कृष्णं नियामकम् ॥ 7 - 15

duḥkharūpaṃ rajo jñeyaṃ calaṃ raktaṃ pravartakam | [E. omits three lines from here.] moharūpaṃ tamo jñeyaṃ guru kṛṣṇaṃ niyāmakam || 7 - 15

माया चैव प्रसूतिश्च प्रकृतिश्चेति [प्रकृतिश्चैव B.] वासव । पुरस्ताद्व्याकृतं तुभ्यं तदेतत्प्रकृतित्रिकम् ॥ 7 - 16

māyā caiva prasūtiśca prakṛtiśceti [prakṛtiścaiva B.] vāsava | purastādvyākṛtaṃ tubhyaṃ tadetatprakṛtitrikam || 7 - 16

टिप्पणी - पूर्वाध्यायोक्तानि पञ्चत्रिंशत् तत्त्वानि व्युत्क्रमेण निरूप्यन्ते । तत्रादावत्र भगवत्तत्त्वनिरूपणम् । भगवत्तत्त्वं च शान्तावस्थः परवासुदेवः उदितावस्था व्यूहाः तेषामपृथक् सिद्धा देवी चेति । 8 - निस्तत्त्वम् तत्त्वान्तरेभ्यो निष्क्रान्तम् अतिशयितमित्यर्थः । तदेवाह तत्त्वमुत्तममिति । 10 - परव्योम्नः षाड्गुण्यसमुन्मेषरूपत्वकथनेनाजडत्वमभिप्रेतम् जडत्वपक्षोऽप्यस्ति मूल - [आ.B.C.ई. ओमित् थिस् लिने.] भूतानि दशसंख्यानि तथा खानि त्रयोदश । त्रयोविंशतिरप्येते सुस्पष्टं व्याकृता पुरा [व्याकृतं मया B.] ॥ 7 - 17

ṭippaṇī - pūrvādhyāyoktāni pañcatriṃśat tattvāni vyutkrameṇa nirūpyante | tatrādāvatra bhagavattattvanirūpaṇam | bhagavattattvaṃ ca śāntāvasthaḥ paravāsudevaḥ uditāvasthā vyūhāḥ teṣāmapṛthak siddhā devī ceti | 8 - nistattvam tattvāntarebhyo niṣkrāntam atiśayitamityarthaḥ | tadevāha tattvamuttamamiti | 10 - paravyomnaḥ ṣāḍguṇyasamunmeṣarūpatvakathanenājaḍatvamabhipretam jaḍatvapakṣo'pyasti mūla - [ā.B.C.ī. omit this line.] bhūtāni daśasaṃkhyāni tathā khāni trayodaśa | trayoviṃśatirapyete suspaṣṭaṃ vyākṛtā purā [vyākṛtaṃ mayā B.] || 7 - 17

तदयं मम संकोचः प्रमाता शुद्धचिन्मयः । स्वान्तःस्फुरिततत्त्वौघः स्थितो दर्पणवत्सदा ॥ 7 - 18

tadayaṃ mama saṃkocaḥ pramātā śuddhacinmayaḥ | svāntaḥsphuritatattvaughaḥ sthito darpaṇavatsadā || 7 - 18

चातूरूप्यं तु यत्तस्य तदिहैकमनाः शृणु । आद्यं शून्यमयो माता मूर्छादौ परिकीर्तितः ॥ 7 - 19

cātūrūpyaṃ tu yattasya tadihaikamanāḥ śṛṇu | ādyaṃ śūnyamayo mātā mūrchādau parikīrtitaḥ || 7 - 19

[B. ओमित्स् थिस् लिने.] ततः प्राणमयो माता सुषुप्तौ परिकीर्तितः । प्राणा एव प्रतायन्ते सुषुप्तौ पुरुषस्य तु ॥ 7 - 20

[B. omits this line.] tataḥ prāṇamayo mātā suṣuptau parikīrtitaḥ | prāṇā eva pratāyante suṣuptau puruṣasya tu || 7 - 20

मूर्छाविषोपघातादौ प्राणोऽपि विनिवर्तते । केवलं स्वात्मसत्तैव [संज्ञैव ङ्.] ततः शून्यस्तदा पुमान् ॥ 7 - 21

mūrchāviṣopaghātādau prāṇo'pi vinivartate | kevalaṃ svātmasattaiva [saṃjñaiva ṅ.] tataḥ śūnyastadā pumān || 7 - 21

तृतीयोऽष्टपुरीमात्रः स्वप्ने माता प्रकीर्तितः । प्राणा भूतानि कर्माणि करणानि त्रयो गुणाः ॥ 7 - 22

tṛtīyo'ṣṭapurīmātraḥ svapne mātā prakīrtitaḥ | prāṇā bhūtāni karmāṇi karaṇāni trayo guṇāḥ || 7 - 22

प्राग्वासना अविद्या च लिङ्गं पुर्यष्टकं स्मृतम् । स्वप्नेऽन्तःकरणेनैव स्वैरं हि परिवर्तते ॥ 7 - 23

prāgvāsanā avidyā ca liṅgaṃ puryaṣṭakaṃ smṛtam | svapne'ntaḥkaraṇenaiva svairaṃ hi parivartate || 7 - 23

चेष्टमानः स्वदेहेन देही जाग्रद्दशां गतः । चातूरूप्यमिदं पुंसस्त्रैरूप्यमपि मे शृणु ॥ 7 - 24

ceṣṭamānaḥ svadehena dehī jāgraddaśāṃ gataḥ | cātūrūpyamidaṃ puṃsastrairūpyamapi me śṛṇu || 7 - 24

ज्ञानक्रियास्वरूपाणां संकोचस्त्रिविधस्तु यः [विधः स्मृतः B.] । तस्य तद्धि त्रिरूपत्वं तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ 7 - 25

jñānakriyāsvarūpāṇāṃ saṃkocastrividhastu yaḥ [vidhaḥ smṛtaḥ B.] | tasya taddhi trirūpatvaṃ tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu || 7 - 25

मायया ज्ञानसंकोच आनैश्वर्यात्क्रियाव्ययः [ज्ञानै ई.] । अशक्तेरणुता रूपे त्रिधैव व्यपदिश्यते ॥ 7 - 26

māyayā jñānasaṃkoca ānaiśvaryātkriyāvyayaḥ [jñānai ī.] | aśakteraṇutā rūpe tridhaiva vyapadiśyate || 7 - 26

अणुः किंचित्करश्चैव किंचिज्ज्ञश्चायमित्युत [उच्यते B.ड्.] । द्वैरूप्यमैकरूप्यं च पूर्वमेव निरूपितम् ॥ 7 - 27

aṇuḥ kiṃcitkaraścaiva kiṃcijjñaścāyamityuta [ucyate B.ḍ.] | dvairūpyamaikarūpyaṃ ca pūrvameva nirūpitam || 7 - 27

एवं मातृदशामेऽद्य [मातृदशामेत्य सविशेषाः प्रकीर्तिताः आ.B.] सविशेषा प्रकीर्तिता । आन्तःकरणिकीं चैव दशां शक्राद्य मे शृणु ॥ 7 - 28

evaṃ mātṛdaśāme'dya [mātṛdaśāmetya saviśeṣāḥ prakīrtitāḥ ā.B.] saviśeṣā prakīrtitā | āntaḥkaraṇikīṃ caiva daśāṃ śakrādya me śṛṇu || 7 - 28

स्वच्छन्दा संविदेवाहं स्वतश्चेतनतां गता । हित्वा चेतनतां तां चाप्यवरूढा ततः क्रमात् [पदात् E.ई.] ॥ 7 - 29

svacchandā saṃvidevāhaṃ svataścetanatāṃ gatā | hitvā cetanatāṃ tāṃ cāpyavarūḍhā tataḥ kramāt [padāt E.ī.] || 7 - 29

चैत्यसंकोचनी चित्तमन्तःकरणमीरितम् । मनोबुद्धिरहंकार इत्येतत् त्रितयं च [तु B.ई.] तत् ॥ 7 - 30

caityasaṃkocanī cittamantaḥkaraṇamīritam | manobuddhirahaṃkāra ityetat tritayaṃ ca [tu B.ī.] tat || 7 - 30

[विकल्पो व्यवसायः आ.ई.] विकल्पोऽध्यवसायश्चाप्यभिमानश्च वृत्तयः । मनो विकल्पयत्यर्थमहंकारोऽभिमन्यते ॥ 7 - 31

[vikalpo vyavasāyaḥ ā.ī.] vikalpo'dhyavasāyaścāpyabhimānaśca vṛttayaḥ | mano vikalpayatyarthamahaṃkāro'bhimanyate || 7 - 31

अध्यवस्यति बुद्धिश्च चेतनाधिष्ठिता सदा । बुद्धिरध्यात्ममित्युक्ता निर्णयोऽप्यधिभूतकम् ॥ 7 - 32

adhyavasyati buddhiśca cetanādhiṣṭhitā sadā | buddhiradhyātmamityuktā nirṇayo'pyadhibhūtakam || 7 - 32

टिप्पणी - परेषाम् । 11 - भोक्तृकूटस्थो जीवसमष्टिरूपः पुरुषो हिरण्यगर्भः । 18 - एवं षष्ठाध्याये 42, 43, 44 - तमैः श्लोकैः प्रस्तुतानि पञ्चत्रिंशतं तत्त्वानि निरूप्य तत्रैव 35 - तमे श्लोके प्रस्तुता आत्मनश्चतस्रो दशा निरूपयति तदयमित्यारभ्य यावदध्यायपरिसमाप्ति । 22 - अष्टपुरीमात्रः । मात्रशब्दः प्रमाणार्थकः केवलार्थको वा । बाह्यचेष्टारहित इत्यर्थः । अष्टपुर्यश्चानन्तरश्लोके वक्ष्यन्ते । 23 - लिङ्गं सूक्ष्मशरीरम् । 26 - क्रियाव्ययः अभीप्सितक्रियाकरणासामर्थ्यम् । आनैश्वर्यमित्यत्र अनीश्वरस्य भाव इत्यर्थे प्यञि उभयपदवृद्धिः । स्वरूपसंकोचेनाणुरूप इत्युक्त्या जीवस्य स्वाभाविकं विभुरूपत्वमिति न मन्तव्यम् तस्याणुस्वरूपत्वस्यानेकप्रमाणसिद्धत्वात् । तस्मादत्र विशिष्याणुरूपत्ववर्णनमसर्वशक्तत्वासर्वज्ञत्वादिपरं वेदितव्यम् । तदेवाशक्तेरित्यनेन विव्रियते । 28 - पूर्वाध्याये अन्तःकरणदशा द्वितिया निर्दिष्टा । सात्र विव्रियते । मूल - बुद्धिदर्पणसंलीनः क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् । अहंकृतिस्तथाध्यात्ममभिमानोऽधिभूतकम् ॥ 7 - 33

ṭippaṇī - pareṣām | 11 - bhoktṛkūṭastho jīvasamaṣṭirūpaḥ puruṣo hiraṇyagarbhaḥ | 18 - evaṃ ṣaṣṭhādhyāye 42, 43, 44 - tamaiḥ ślokaiḥ prastutāni pañcatriṃśataṃ tattvāni nirūpya tatraiva 35 - tame śloke prastutā ātmanaścatasro daśā nirūpayati tadayamityārabhya yāvadadhyāyaparisamāpti | 22 - aṣṭapurīmātraḥ | mātraśabdaḥ pramāṇārthakaḥ kevalārthako vā | bāhyaceṣṭārahita ityarthaḥ | aṣṭapuryaścānantaraśloke vakṣyante | 23 - liṅgaṃ sūkṣmaśarīram | 26 - kriyāvyayaḥ abhīpsitakriyākaraṇāsāmarthyam | ānaiśvaryamityatra anīśvarasya bhāva ityarthe pyañi ubhayapadavṛddhiḥ | svarūpasaṃkocenāṇurūpa ityuktyā jīvasya svābhāvikaṃ vibhurūpatvamiti na mantavyam tasyāṇusvarūpatvasyānekapramāṇasiddhatvāt | tasmādatra viśiṣyāṇurūpatvavarṇanamasarvaśaktatvāsarvajñatvādiparaṃ veditavyam | tadevāśakterityanena vivriyate | 28 - pūrvādhyāye antaḥkaraṇadaśā dvitiyā nirdiṣṭā | sātra vivriyate | mūla - buddhidarpaṇasaṃlīnaḥ kṣetrajñaścādhidaivatam | ahaṃkṛtistathādhyātmamabhimāno'dhibhūtakam || 7 - 33

अधिदैवमथो रुद्रो मनोऽध्यात्मं प्रकीर्तितम् । विकल्पोऽप्यधिभूतस्तु चन्द्रमा अधिदैवतम् ॥ 7 - 34

adhidaivamatho rudro mano'dhyātmaṃ prakīrtitam | vikalpo'pyadhibhūtastu candramā adhidaivatam || 7 - 34

प्राणसंरम्भसंकल्पा गुणा एषां क्रियाविधौ । [F. ओमित्स् थिस् लिने.] प्राणः प्रयत्न इत्युक्तः संरम्भो गर्व उच्यते ॥ 7 - 35

prāṇasaṃrambhasaṃkalpā guṇā eṣāṃ kriyāvidhau | [F. omits this line.] prāṇaḥ prayatna ityuktaḥ saṃrambho garva ucyate || 7 - 35

[E. ई. ओमित् थिस् लिने; फलस्वत्वस्वरूपश्च संरम्भो गर्व उच्यते B.] फलस्वाम्यस्वरूपश्च गर्वः संरम्भः उच्यते । औदासीन्यच्युतिः प्रोक्तः संकल्पो मानसो बुधैः ॥ 7 - 36

[E. ī. omit this line; phalasvatvasvarūpaśca saṃrambho garva ucyate B.] phalasvāmyasvarūpaśca garvaḥ saṃrambhaḥ ucyate | audāsīnyacyutiḥ proktaḥ saṃkalpo mānaso budhaiḥ || 7 - 36

व्याख्यातेयं द्वितीया मे ह्यान्तःकरणिकी दशा । प्रच्यवन्ती ततो रूपादान्तःकरणिकादहम् ॥ 7 - 37

vyākhyāteyaṃ dvitīyā me hyāntaḥkaraṇikī daśā | pracyavantī tato rūpādāntaḥkaraṇikādaham || 7 - 37

स्त्यानतां क्रमशः प्राप्ता बहिष्करणसंज्ञिता । करणानि तु बाह्यानि व्याख्यातानि मया पुरा ॥ 7 - 38

styānatāṃ kramaśaḥ prāptā bahiṣkaraṇasaṃjñitā | karaṇāni tu bāhyāni vyākhyātāni mayā purā || 7 - 38

ज्ञानेन्द्रियप्रवृत्तौ तु मन आदि प्रवर्तते । चक्षुरालोकयत्यर्थं विकल्पयति तन्मनः [कर्मणः E.ई.] ॥ 7 - 39

jñānendriyapravṛttau tu mana ādi pravartate | cakṣurālokayatyarthaṃ vikalpayati tanmanaḥ [karmaṇaḥ E.ī.] || 7 - 39

[आलोचन ई.] आलोकनविकल्पस्थमहंकारोऽभिमन्यते । अध्यवस्य ततो बुद्धिः क्षेत्रज्ञाय प्रयच्छति ॥ 7 - 40

[ālocana ī.] ālokanavikalpasthamahaṃkāro'bhimanyate | adhyavasya tato buddhiḥ kṣetrajñāya prayacchati || 7 - 40

कर्मेन्द्रियप्रवृत्तौ तु विपर्यस्तः क्रमः स्मृतः । संकल्पादेः पराचीना वचनादिक्रिया यतः ॥ 7 - 41

karmendriyapravṛttau tu viparyastaḥ kramaḥ smṛtaḥ | saṃkalpādeḥ parācīnā vacanādikriyā yataḥ || 7 - 41

अध्यात्मादिविशेषोऽत्र सर्वः पूर्वमुदीरितः । तृतीयेयं विधाख्याता बहिष्करणवर्तिनी ॥ 7 - 42

adhyātmādiviśeṣo'tra sarvaḥ pūrvamudīritaḥ | tṛtīyeyaṃ vidhākhyātā bahiṣkaraṇavartinī || 7 - 42

चतुर्थीं त्वमिमां कोटिं मेयरूपां तु मे शृणु । मेयं तु [तद् E.] द्विविधं तावद्बहिरन्तर्व्यवस्थया ॥ 7 - 43

caturthīṃ tvamimāṃ koṭiṃ meyarūpāṃ tu me śṛṇu | meyaṃ tu [tad E.] dvividhaṃ tāvadbahirantarvyavasthayā || 7 - 43

बाह्यं तु नीलपीतादि सुखदुःखाद्यथान्तरम् । आभिश्चतसृभिश्चाहं विधाभिः स्त्यानतां गता ॥ 7 - 44

bāhyaṃ tu nīlapītādi sukhaduḥkhādyathāntaram | ābhiścatasṛbhiścāhaṃ vidhābhiḥ styānatāṃ gatā || 7 - 44

स्वचित्तोत्थविकल्पार्थैः प्रत्यक्षाप्यस्मि विस्मृता । सदाचार्योपदेशेन सत्तर्कमनुरुन्धता ॥ 7 - 45

svacittotthavikalpārthaiḥ pratyakṣāpyasmi vismṛtā | sadācāryopadeśena sattarkamanurundhatā || 7 - 45

निरूप्ये निपुणैर्यत्र मेयेऽप्यस्मि [मेयेवास्मि आ.B.ड्.ई.] तदा स्फुटम् । विलाप्य सकलं भावं चेत्यरूपमिमं तथा ॥ 7 - 46

nirūpye nipuṇairyatra meye'pyasmi [meyevāsmi ā.B.ḍ.ī.] tadā sphuṭam | vilāpya sakalaṃ bhāvaṃ cetyarūpamimaṃ tathā || 7 - 46

स्वच्छन्दा पूर्णचिद्रूपा प्रकाशेऽहं तदा स्वयम् । स्वच्छा स्वच्छतरा साहं ततः करणसंज्ञिता ॥ 7 - 47

svacchandā pūrṇacidrūpā prakāśe'haṃ tadā svayam | svacchā svacchatarā sāhaṃ tataḥ karaṇasaṃjñitā || 7 - 47

ततो मातर्यतिस्वच्छा स्फुरामि स्वच्छचिन्मयी । आरोहमवरोहं च भावयन्मामकावुभौ । मच्चित्तो मद्गतप्राणो मद्भावायोपपद्यते ॥ 7 - 48

tato mātaryatisvacchā sphurāmi svacchacinmayī | ārohamavarohaṃ ca bhāvayanmāmakāvubhau | maccitto madgataprāṇo madbhāvāyopapadyate || 7 - 48

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [पञ्चरात्र आ.; पाञ्चरात्रे ई.; पञ्चरात्रे सारे B.E.F.] लक्ष्मीतन्त्रे प्रमातृकरणप्रकाशो [आ.B.C.ड्.F.ई. ओमित् थे तित्ले; शुद्धमिश्रतत्त्वनिरूपणं ङ्.] नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [pañcarātra ā.; pāñcarātre ī.; pañcarātre sāre B.E.F.] lakṣmītantre pramātṛkaraṇaprakāśo [ā.B.C.ḍ.F.ī. omit the title; śuddhamiśratattvanirūpaṇaṃ ṅ.] nāma saptamo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 30 - चैत्यम् चितो भावः चैतन्यमित्यर्थः । 31 - विकल्पः विविधः कल्पः अनिर्णयात्मकं ज्ञानम् । अभिमन्यते स्वकीयत्वेन बुध्यते । 32 - अध्यवस्यति निश्चिनोति । 40 - अध्यवस्य अध्यवसाय अध्यवसायं कृत्वेत्यर्थः । 41 - पराचीना पश्चाद्भवा । 43 - मेयेति । इदमेव भावभूमिकेति पूर्वं निर्दिष्टम् । 46 - चेत्यम् मेयम् ।

navamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः शक्रः - नमस्ते सिन्धुसंभूते नमस्ते पद्मसंभवे । नमः सरोरुहावासे नारायणकुटुम्बिनि ॥ 8 - 1

aṣṭamo'dhyāyaḥ śakraḥ - namaste sindhusaṃbhūte namaste padmasaṃbhave | namaḥ saroruhāvāse nārāyaṇakuṭumbini || 8 - 1

अवतारास्तु ये प्रोक्तास्त्वदीयाः कोशपञ्चके । [तन्मे आ.] तान्मे विस्तरतः पद्मे पृच्छते वक्तुमर्हसि ॥ 8 - 2

avatārāstu ye proktāstvadīyāḥ kośapañcake | [tanme ā.] tānme vistarataḥ padme pṛcchate vaktumarhasi || 8 - 2

किमर्थाः किंप्रकारास्ते कियन्तः किंस्वरूपकाः । तत्त्वं कथय मे देवि सर्वज्ञा ह्यसि शाश्वती ॥ 8 - 3

kimarthāḥ kiṃprakārāste kiyantaḥ kiṃsvarūpakāḥ | tattvaṃ kathaya me devi sarvajñā hyasi śāśvatī || 8 - 3

श्रीः - अतरङ्गमनिर्देश्यमप्रकम्प्यमनूपमम् [अरूपकम् E.ई.] । [अप्रकाश C.] अप्रकारमसंभेद्यमविकल्पमनाकुलम् [अविकारमनाकुलम् B.] ॥ 8 - 4

śrīḥ - ataraṅgamanirdeśyamaprakampyamanūpamam [arūpakam E.ī.] | [aprakāśa C.] aprakāramasaṃbhedyamavikalpamanākulam [avikāramanākulam B.] || 8 - 4

एकं नारायणं ब्रह्म शून्यं शुद्धं निरामयम् । [B. ओमित्स् 8 लिनेस् fरोम् हेरे.] यदिदं दृश्यते किंचिच्छ्रूयते वानुमीयते

ekaṃ nārāyaṇaṃ brahma śūnyaṃ śuddhaṃ nirāmayam | [B. omits 8 lines from here.] yadidaṃ dṛśyate kiṃcicchrūyate vānumīyate

8 - 5

8 - 5

प्रमाणत्रयसंबोध्यं [संभेद्यं आ.C.ई.] भावाभावस्वलक्षणम् । चराचरमणु स्थूलं चेतनाचेतनं जगत् ॥ 8 - 6

pramāṇatrayasaṃbodhyaṃ [saṃbhedyaṃ ā.C.ī.] bhāvābhāvasvalakṣaṇam | carācaramaṇu sthūlaṃ cetanācetanaṃ jagat || 8 - 6

तदिदं सकलं ब्रह्म नारायणमनुत्तरम् [अहं भवत् आ.F.; अनुत्तमम् E.ई.] । [F. ओमित्स् 4 लिनेस् fरोम् हेरे.] अविद्याविधुरानन्दस्वच्छस्वच्छन्दचिद्घनम् ॥ 8 - 7

tadidaṃ sakalaṃ brahma nārāyaṇamanuttaram [ahaṃ bhavat ā.F.; anuttamam E.ī.] | [F. omits 4 lines from here.] avidyāvidhurānandasvacchasvacchandacidghanam || 8 - 7

भवद्भावात्मकं दिव्यमध्वनः पारमुत्तमम् । शक्तिमच्छक्तिभावेन तद् द्विधा व्यवतिष्ठते ॥ 8 - 8

bhavadbhāvātmakaṃ divyamadhvanaḥ pāramuttamam | śaktimacchaktibhāvena tad dvidhā vyavatiṣṭhate || 8 - 8

शक्तिमत्तत् परं ब्रह्म नारायणमहं भवत् । शक्तिर्नारायणी साहमहंता भावरूपिणी ॥ 8 - 9

śaktimattat paraṃ brahma nārāyaṇamahaṃ bhavat | śaktirnārāyaṇī sāhamahaṃtā bhāvarūpiṇī || 8 - 9

स प्रदेशो न तस्यास्ति येन भूतं मया विना । स प्रदेशो न मे कश्चिद्विना तद्येन भूयते ॥ 8 - 10

sa pradeśo na tasyāsti yena bhūtaṃ mayā vinā | sa pradeśo na me kaścidvinā tadyena bhūyate || 8 - 10

एकधा च [तत् B.] द्विधा चैव तैस्तैस्तत्त्वाब्धिपारगैः । व्यपदिश्यावहे शास्त्रैस्तावावां सर्वकारणम् ॥ 8 - 11

ekadhā ca [tat B.] dvidhā caiva taistaistattvābdhipāragaiḥ | vyapadiśyāvahe śāstraistāvāvāṃ sarvakāraṇam || 8 - 11

भावोत्तरा क्वचित्सृष्टिः क्वचित्सा भवदुत्तरा । भवद्भावोत्तरा क्वापि विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ 8 - 12

bhāvottarā kvacitsṛṣṭiḥ kvacitsā bhavaduttarā | bhavadbhāvottarā kvāpi vidvāṃstatra na muhyati || 8 - 12

एक एवावतीर्णो हि देवानां कार्यवत्तया । नारायणो यदा साहं तत्र तद्भावभाविनी ॥ 8 - 13

eka evāvatīrṇo hi devānāṃ kāryavattayā | nārāyaṇo yadā sāhaṃ tatra tadbhāvabhāvinī || 8 - 13

एकैव चावतीर्णाहं यदा देवहितेप्सया । अहंतायां मयि व्यक्तः स देवोऽहंपदार्थवान् ॥ 8 - 14

ekaiva cāvatīrṇāhaṃ yadā devahitepsayā | ahaṃtāyāṃ mayi vyaktaḥ sa devo'haṃpadārthavān || 8 - 14

अवतीर्णौ यदा तुल्यं देवकार्यचिकीर्षया । अन्योन्ययोः स्थितावावां भवद्भावात्मकौ द्वयोः [द्वयौ आ.B.C.ड्.] ॥ 8 - 15

avatīrṇau yadā tulyaṃ devakāryacikīrṣayā | anyonyayoḥ sthitāvāvāṃ bhavadbhāvātmakau dvayoḥ [dvayau ā.B.C.ḍ.] || 8 - 15

टिप्पणी - 2 - प्रथमः शक्तिकोशो भगवतः पररूपस्य चतुर्व्यूहानां च संबद्ध इति सुविदितमिति कृत्वा तमुपेक्ष्य मायादिपञ्चकोशविषयः प्रश्नः क्रियतेऽत्र कोशपञ्चक इति । 4 - प्रसङ्गाद्भगवतः पररूपस्य शक्तिकोशावस्थितिमाह अतरङ्गमित्यादि । अत्र षष्ठाध्यायसप्तदशश्लोकोक्तमनुसंधेयम् । 5 - नारायण इत्याख्यातं नारायणम् । 6 - प्रमाणत्रय प्रत्यक्षानुमानशब्दाः । 9 - अहम् अहंप्रतीतिविषयः । 10 - विना तत् तत् ब्रह्म विनेत्यर्थः । 17 - माया - मूल - इत्थं व्यवस्थिते तत्त्वे ह्यवतारगतिं शृणु । अनिरुद्धो विभुर्देवो [अभवद्देवः आ.B.C.] देवदेवः सनातनः ॥ 8 - 16

ṭippaṇī - 2 - prathamaḥ śaktikośo bhagavataḥ pararūpasya caturvyūhānāṃ ca saṃbaddha iti suviditamiti kṛtvā tamupekṣya māyādipañcakośaviṣayaḥ praśnaḥ kriyate'tra kośapañcaka iti | 4 - prasaṅgādbhagavataḥ pararūpasya śaktikośāvasthitimāha ataraṅgamityādi | atra ṣaṣṭhādhyāyasaptadaśaślokoktamanusaṃdheyam | 5 - nārāyaṇa ityākhyātaṃ nārāyaṇam | 6 - pramāṇatraya pratyakṣānumānaśabdāḥ | 9 - aham ahaṃpratītiviṣayaḥ | 10 - vinā tat tat brahma vinetyarthaḥ | 17 - māyā - mūla - itthaṃ vyavasthite tattve hyavatāragatiṃ śṛṇu | aniruddho vibhurdevo [abhavaddevaḥ ā.B.C.] devadevaḥ sanātanaḥ || 8 - 16

महाविद्यासमुद्भूतस्तदाहमपि वासव । मत्त एव महालक्ष्म्या अभूवं कमलाख्यया ॥ 8 - 17

mahāvidyāsamudbhūtastadāhamapi vāsava | matta eva mahālakṣmyā abhūvaṃ kamalākhyayā || 8 - 17

ताविमौ दम्पती दिव्यौ पितरौ जगतां मतौ । पद्मनाभावतारे तु तावेतौ द्वावयोनिजौ ॥ 8 - 18

tāvimau dampatī divyau pitarau jagatāṃ matau | padmanābhāvatāre tu tāvetau dvāvayonijau || 8 - 18

नारायणावतारो यः शक्तीशो नाम नामतः । प्रकारा बहवस्तस्य सर्वत्राहमनुव्रता ॥ 8 - 19

nārāyaṇāvatāro yaḥ śaktīśo nāma nāmataḥ | prakārā bahavastasya sarvatrāhamanuvratā || 8 - 19

एकधा द्विचतुर्धा [च चतुर्धा B.E.ई.] च षोढा चैव तथाष्टधा । पुनर्द्वादशधा चैव [चेति E.] तत्र नामानि मे शृणु ॥ 8 - 20

ekadhā dvicaturdhā [ca caturdhā B.E.ī.] ca ṣoḍhā caiva tathāṣṭadhā | punardvādaśadhā caiva [ceti E.] tatra nāmāni me śṛṇu || 8 - 20

श्रीर्नाम द्विभुजस्याहमङ्कस्था [द्विभुजा साहं आ.; द्विभुजास्याहं ड्.] वरवर्णिनी । तस्यैवोभयतोरूपे श्रीश्च पुष्टिश्च वासव ॥ 8 - 21

śrīrnāma dvibhujasyāhamaṅkasthā [dvibhujā sāhaṃ ā.; dvibhujāsyāhaṃ ḍ.] varavarṇinī | tasyaivobhayatorūpe śrīśca puṣṭiśca vāsava || 8 - 21

चतुर्दिशं तु तस्यैव श्रीः कीर्तिश्च जया तथा । मायेति कृत्वा रूपाणि भुज्येऽहं [भुञ्जेऽहं E.] तेन विष्णुना ॥ 8 - 22

caturdiśaṃ tu tasyaiva śrīḥ kīrtiśca jayā tathā | māyeti kṛtvā rūpāṇi bhujye'haṃ [bhuñje'haṃ E.] tena viṣṇunā || 8 - 22

तस्यैव कोणषट्कस्था षोढाहं शृणु नाम च । शुद्धिर्निरञ्जना नित्या ज्ञानशक्तिश्च वासव ॥ 8 - 23

tasyaiva koṇaṣaṭkasthā ṣoḍhāhaṃ śṛṇu nāma ca | śuddhirnirañjanā nityā jñānaśaktiśca vāsava || 8 - 23

तथा पराजिता चैव षष्ठी तु प्रकृतिः परा । तस्यैव चाष्टधा दिक्षु साहं रूपैर्व्यवस्थिता ॥ 8 - 24

tathā parājitā caiva ṣaṣṭhī tu prakṛtiḥ parā | tasyaiva cāṣṭadhā dikṣu sāhaṃ rūpairvyavasthitā || 8 - 24

लक्ष्मीः सरस्वती सर्वकामदा प्रीतिवर्धनी । यशस्करी शान्तिदा च तुष्टिदा पुष्टिरष्टमी ॥ 8 - 25

lakṣmīḥ sarasvatī sarvakāmadā prītivardhanī | yaśaskarī śāntidā ca tuṣṭidā puṣṭiraṣṭamī || 8 - 25

[कोणषट्के तु B.; कोणषट्के तु तस्यैव षड्भुजस्याहमष्टधा F.] कोणद्विषट्के तस्यैव स्थिता द्वादशधास्म्यहम् [ह्यहम् B.] । श्रीश्च कामेश्वरी कान्तिः [शान्तिः आ.; कीर्तिः F.] क्रियाशक्तिविभूतयः ॥ 8 - 26

[koṇaṣaṭke tu B.; koṇaṣaṭke tu tasyaiva ṣaḍbhujasyāhamaṣṭadhā F.] koṇadviṣaṭke tasyaiva sthitā dvādaśadhāsmyaham [hyaham B.] | śrīśca kāmeśvarī kāntiḥ [śāntiḥ ā.; kīrtiḥ F.] kriyāśaktivibhūtayaḥ || 8 - 26

इच्छा प्रीती रतिश्चैव माया धीर्महिमेति च । एवं चतुर्भुजस्यापि षोढाहं क्रमशः स्थिता [तथा E.] ॥ 8 - 27

icchā prītī ratiścaiva māyā dhīrmahimeti ca | evaṃ caturbhujasyāpi ṣoḍhāhaṃ kramaśaḥ sthitā [tathā E.] || 8 - 27

तस्यैव षड्भुजस्याहमष्टबाहोश्च [षड्भुजस्यैवं B.E.] वासव । द्विषड्बाहोस्तथा साहं द्विसप्तकभुजस्य च ॥ 8 - 28

tasyaiva ṣaḍbhujasyāhamaṣṭabāhośca [ṣaḍbhujasyaivaṃ B.E.] vāsava | dviṣaḍbāhostathā sāhaṃ dvisaptakabhujasya ca || 8 - 28

तथा षोडशहस्तस्य भुजद्विनवकस्य च । विभज्य बहुधात्मानमियद्भेदा व्यवस्थिता ॥ 8 - 29

tathā ṣoḍaśahastasya bhujadvinavakasya ca | vibhajya bahudhātmānamiyadbhedā vyavasthitā || 8 - 29

अवतारो हि यो विष्णोः सिन्धुशायीति संज्ञितः । स्थिताहं परितस्तस्य चतुर्धा रूपमेयुषी ॥ 8 - 30

avatāro hi yo viṣṇoḥ sindhuśāyīti saṃjñitaḥ | sthitāhaṃ paritastasya caturdhā rūpameyuṣī || 8 - 30

लक्ष्मीर्निद्रा तथा प्रीतिर्विद्या चेति विभेदिनी । अवतारो हि यो विष्णोः श्रीपतिर्नाम [शक्तीशो आ.] नामतः ॥ 8 - 31

lakṣmīrnidrā tathā prītirvidyā ceti vibhedinī | avatāro hi yo viṣṇoḥ śrīpatirnāma [śaktīśo ā.] nāmataḥ || 8 - 31

श्रीरित्येवाख्यया तत्र तस्याहं वामतः स्थिता । अवतारो हि यो विष्णोर्नामतः परिजातजित् ॥ 8 - 32

śrīrityevākhyayā tatra tasyāhaṃ vāmataḥ sthitā | avatāro hi yo viṣṇornāmataḥ parijātajit || 8 - 32

[तदानन्दकरा आ.ङ्.] तदंसस्थकरा तस्य वामोत्सङ्गे हरेः स्थिता । अवतारो हि यो विष्णोर्नाम्ना मीनधरः शुभः ॥ 8 - 33

[tadānandakarā ā.ṅ.] tadaṃsasthakarā tasya vāmotsaṅge hareḥ sthitā | avatāro hi yo viṣṇornāmnā mīnadharaḥ śubhaḥ || 8 - 33

[अनुग्रहक्रमात्तत्र आ.B.ड्.] अनुभ्रमामि तं तत्र साहं नौरूपधारिणी । त्रैविक्रमोदयो विष्णोरवतारः परः स्मृतः ॥ 8 - 34

[anugrahakramāttatra ā.B.ḍ.] anubhramāmi taṃ tatra sāhaṃ naurūpadhāriṇī | traivikramodayo viṣṇoravatāraḥ paraḥ smṛtaḥ || 8 - 34

आह्लादजननी गङ्गा तत्पादात्प्रभवाम्यहम् । अनन्तशयनो नाम योऽवतारो हरेरहम् ॥ 8 - 35

āhlādajananī gaṅgā tatpādātprabhavāmyaham | anantaśayano nāma yo'vatāro hareraham || 8 - 35

टिप्पणी - कोशावतारमाह - मत्त एव महालक्ष्म्या इति । अत्र षष्ठाध्यायाष्टादशश्लोकोक्तमनुसंधेयम् । 18 - प्रसूतिकोशावतारमाह पद्मनाभावतर इत्यादिना । महालक्ष्मीमहाविद्यामहामायानामवतारोऽत्र षष्ठाध्याये विंशश्लोके पूर्वमुक्तः 30 - प्रकृतिकोशावतारमाह सिन्धुशायीति । अत्र मूल - स्थिता चतुर्दिशं तस्य चातुरात्म्यमुपेयुषी । लक्ष्मीश्चिन्ता तथा निद्रा पुष्टिश्चेत्याख्यया युता ॥ 8 - 36

ṭippaṇī - kośāvatāramāha - matta eva mahālakṣmyā iti | atra ṣaṣṭhādhyāyāṣṭādaśaślokoktamanusaṃdheyam | 18 - prasūtikośāvatāramāha padmanābhāvatara ityādinā | mahālakṣmīmahāvidyāmahāmāyānāmavatāro'tra ṣaṣṭhādhyāye viṃśaśloke pūrvamuktaḥ 30 - prakṛtikośāvatāramāha sindhuśāyīti | atra mūla - sthitā caturdiśaṃ tasya cāturātmyamupeyuṣī | lakṣmīścintā tathā nidrā puṣṭiścetyākhyayā yutā || 8 - 36

इत्येषु सह सिद्धाहमवतीर्णाण्डमध्यतः । [आ.B.C.ड्.F. ओमित् सिx लिनेस् fरोम् हेरे.] अवताराः पृथग्भूता यदा ब्रह्माण्डमध्यतः ॥ 8 - 37

ityeṣu saha siddhāhamavatīrṇāṇḍamadhyataḥ | [ā.B.C.ḍ.F. omit six lines from here.] avatārāḥ pṛthagbhūtā yadā brahmāṇḍamadhyataḥ || 8 - 37

अनुव्रता तथैवाहमवतीर्णा पृथक् पृथक् । अवतारो हि यो नाम वराहो वेदविश्रुतः ॥ 8 - 38

anuvratā tathaivāhamavatīrṇā pṛthak pṛthak | avatāro hi yo nāma varāho vedaviśrutaḥ || 8 - 38

तदाहमपि भूर्नाम पृथग्भूता भजाम्यहम् । अवतारो हि यो नाम धर्मो विष्णुः पुरातनः ॥ 8 - 39

tadāhamapi bhūrnāma pṛthagbhūtā bhajāmyaham | avatāro hi yo nāma dharmo viṣṇuḥ purātanaḥ || 8 - 39

तदाहं भार्गवी नाम ख्यातिजा श्रीः प्रकीर्तिता । अवतारो हि यो नाम दत्तात्रेयोऽत्रिनन्दनः ॥ 8 - 40

tadāhaṃ bhārgavī nāma khyātijā śrīḥ prakīrtitā | avatāro hi yo nāma dattātreyo'trinandanaḥ || 8 - 40

तदा हि तस्य भोगाय सरसोऽहं [सरसाहं F.] समुत्थिता [सरःस्थिता B.] । अवतारो हि यो नाम वामनो वैष्णवः शुभः ॥ 8 - 41

tadā hi tasya bhogāya saraso'haṃ [sarasāhaṃ F.] samutthitā [saraḥsthitā B.] | avatāro hi yo nāma vāmano vaiṣṇavaḥ śubhaḥ || 8 - 41

पद्मादहं समुत्पन्ना तदा पद्मेति विश्रुता । अवतारो यदा विष्णोर्भार्गवो रामसंज्ञितः ॥ 8 - 42

padmādahaṃ samutpannā tadā padmeti viśrutā | avatāro yadā viṣṇorbhārgavo rāmasaṃjñitaḥ || 8 - 42

तदाहं धरणी नाम शक्तिरासमयोनिजा । अवतारो हि यो नाम रामो दाशरथिः शुभः ॥ 8 - 43

tadāhaṃ dharaṇī nāma śaktirāsamayonijā | avatāro hi yo nāma rāmo dāśarathiḥ śubhaḥ || 8 - 43

जाता जनकयज्ञेऽहं क्षेत्राद्धलमुखक्षतात् । नाम्ना सीतेति विख्याता दशाननविनाशनी ॥ 8 - 44

jātā janakayajñe'haṃ kṣetrāddhalamukhakṣatāt | nāmnā sīteti vikhyātā daśānanavināśanī || 8 - 44

अवतारो हि यो विष्णोश्चतुर्धा संभविष्यति । मधुरायामहं व्यक्तिं चतुर्धैष्यामि वै तथा ॥ 8 - 45

avatāro hi yo viṣṇoścaturdhā saṃbhaviṣyati | madhurāyāmahaṃ vyaktiṃ caturdhaiṣyāmi vai tathā || 8 - 45

रेवती रुक्मिणी चैव रतिर्नाम्ना तथा ह्युषा । अवतारान्तरं यत्तु मोहनं बुद्धसंज्ञकम् ॥ 8 - 46

revatī rukmiṇī caiva ratirnāmnā tathā hyuṣā | avatārāntaraṃ yattu mohanaṃ buddhasaṃjñakam || 8 - 46

ताराहं तत्र नाम्ना वै धारा [धरा B. E.; दारा ङ्.] चैव प्रकीर्तिता । ध्रुवादयोऽवतारा ये केवला वैष्णवाः स्मृताः ॥ 8 - 47

tārāhaṃ tatra nāmnā vai dhārā [dharā B. E.; dārā ṅ.] caiva prakīrtitā | dhruvādayo'vatārā ye kevalā vaiṣṇavāḥ smṛtāḥ || 8 - 47

तत्तच्छरीरभूताहं तेषां भोग्या व्यवस्थिता । यत्तु मे मोहनं [तन्मोहनं ड्. E.; तन्मोहिनी F.] रूपं श्रूयतेऽमृतधारकम् ॥ 8 - 48

tattaccharīrabhūtāhaṃ teṣāṃ bhogyā vyavasthitā | yattu me mohanaṃ [tanmohanaṃ ḍ. E.; tanmohinī F.] rūpaṃ śrūyate'mṛtadhārakam || 8 - 48

भवद्भावौ तदा तत्र रूपे तुल्योपलक्षितौ । देवैः पुरुषरूपेण स्त्रीरूपेण तथेतरैः ॥ 8 - 49

bhavadbhāvau tadā tatra rūpe tulyopalakṣitau | devaiḥ puruṣarūpeṇa strīrūpeṇa tathetaraiḥ || 8 - 49

सह सिद्धं पृथक्सिद्धमित्येतज्जन्म [मयीत्येतज्जन्म मे महद्भुतम् आ.ङ्.] मेऽद्भुतम् । कीर्तितं तव देवेश केवलं जन्म मे शृणु ॥ 8 - 50

saha siddhaṃ pṛthaksiddhamityetajjanma [mayītyetajjanma me mahadbhutam ā.ṅ.] me'dbhutam | kīrtitaṃ tava deveśa kevalaṃ janma me śṛṇu || 8 - 50

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्र आ.; श्रीपञ्चरात्रे E.ई.] लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्म्यवतारप्रकाशो [E.ई. ओमित् थे तित्ले.] नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātra ā.; śrīpañcarātre E.ī.] lakṣmītantre lakṣmyavatāraprakāśo [E.ī. omit the title.] nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - पञ्चमाध्यायैकविंशश्लोकोक्तमनुसंधेयम् । 33 - ब्रह्माण्डकोशावतारमाह - नाम्ना मीनधर इत्यादि । 47 - जीवदेहकोशावतारमाह ध्रुवादय इति । इत्यष्टमोऽध्यायः नवमोऽध्यायः मूल [श्रीरुवाच B.] - अहं नारायणी देवी नारायणमनुव्रता । ज्ञानानन्दक्रियात्मानं ज्ञानानन्दक्रियामयी ॥ 9 - 1

ṭippaṇī - pañcamādhyāyaikaviṃśaślokoktamanusaṃdheyam | 33 - brahmāṇḍakośāvatāramāha - nāmnā mīnadhara ityādi | 47 - jīvadehakośāvatāramāha dhruvādaya iti | ityaṣṭamo'dhyāyaḥ navamo'dhyāyaḥ mūla [śrīruvāca B.] - ahaṃ nārāyaṇī devī nārāyaṇamanuvratā | jñānānandakriyātmānaṃ jñānānandakriyāmayī || 9 - 1

[तस्य आ.B.ड्.] तस्या मे न विनाभावस्तेन वा तस्य वा मया । [कर्तुं हि E.F.] प्रकर्तुं शक्यते काले कस्मिंश्चिद्देश एव वा ॥ 9 - 2

[tasya ā.B.ḍ.] tasyā me na vinābhāvastena vā tasya vā mayā | [kartuṃ hi E.F.] prakartuṃ śakyate kāle kasmiṃściddeśa eva vā || 9 - 2

तत्तत्कार्यवशाच्चैवान्यद्भूताद्भुतरूपकौ । आत्मयोगबलात्तौ स्वः [तु ई.] सहैव च विनैव च ॥ 9 - 3

tattatkāryavaśāccaivānyadbhūtādbhutarūpakau | ātmayogabalāttau svaḥ [tu ī.] sahaiva ca vinaiva ca || 9 - 3

ब्रह्मादिर्दत्तवान् यादृक्तपोयोगबलात्कृतः । दैत्यादिभ्यो जगद्ध्वंसकरेभ्यो वरमुत्तमम् ॥ 9 - 4

brahmādirdattavān yādṛktapoyogabalātkṛtaḥ | daityādibhyo jagaddhvaṃsakarebhyo varamuttamam || 9 - 4

तादृशं तादृशं रूपमास्थायावां सनातनौ । तत्तत्प्रितिचिकीर्षायै चरावो देवकार्यतः ॥ 9 - 5

tādṛśaṃ tādṛśaṃ rūpamāsthāyāvāṃ sanātanau | tattatpriticikīrṣāyai carāvo devakāryataḥ || 9 - 5

मायया भावमाच्छाद्य परमार्थं स्वतेजसा । अहमेवावतीर्णा हि तत्तद्ध्वंसिजिघांसया ॥ 9 - 6

māyayā bhāvamācchādya paramārthaṃ svatejasā | ahamevāvatīrṇā hi tattaddhvaṃsijighāṃsayā || 9 - 6

आदौ देवी महालक्ष्मीः स्मृताहं परमेश्वरी । अभूवं च पुनर्द्वेधा कृष्णा ब्राह्मीति रूपतः ॥ 9 - 7

ādau devī mahālakṣmīḥ smṛtāhaṃ parameśvarī | abhūvaṃ ca punardvedhā kṛṣṇā brāhmīti rūpataḥ || 9 - 7

गुणत्रयविभागेन रूपमेतत्परं मम । महालक्ष्मीरहं शक्र पुनः स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ 9 - 8

guṇatrayavibhāgena rūpametatparaṃ mama | mahālakṣmīrahaṃ śakra punaḥ svāyaṃbhuve'ntare || 9 - 8

हिताय सर्वलोकानां [देवानां आ.B.ड्.F.ङ्.] जाता महिषमर्दनी । मदीया शक्तिलेशा ये तत्तद्देवशरीरगाः ॥ 9 - 9

hitāya sarvalokānāṃ [devānāṃ ā.B.ḍ.F.ṅ.] jātā mahiṣamardanī | madīyā śaktileśā ye tattaddevaśarīragāḥ || 9 - 9

संभूय ते ममाभूवन् रूपं परमशोभनम् । आयुधानि च देवानां यानि यानि सुरेश्वर ॥ 9 - 10

saṃbhūya te mamābhūvan rūpaṃ paramaśobhanam | āyudhāni ca devānāṃ yāni yāni sureśvara || 9 - 10

तच्छक्तयस्तदाकारा आयुधानि ममाभवन् । अभिष्टुता सुरैः साहं महिषं जघ्नुषी क्षणात् ॥ 9 - 11

tacchaktayastadākārā āyudhāni mamābhavan | abhiṣṭutā suraiḥ sāhaṃ mahiṣaṃ jaghnuṣī kṣaṇāt || 9 - 11

महिषान्तकरीसूक्तं सर्वसिद्धिप्रदं तदा [तथा आ.B.ई.] । देव्या ययादिकं दृष्टं सेन्द्रैर्देवैः सहर्षिभिः ॥ 9 - 12

mahiṣāntakarīsūktaṃ sarvasiddhipradaṃ tadā [tathā ā.B.ī.] | devyā yayādikaṃ dṛṣṭaṃ sendrairdevaiḥ saharṣibhiḥ || 9 - 12

[उत्पत्तिः E.ई.] उत्पत्तिं युद्धविक्रान्तिं [विक्रान्तिः E.ई.] स्तोत्रं चेति सुरेश्वर । कथयन्ति सुविस्तीर्णं ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ 9 - 13

[utpattiḥ E.ī.] utpattiṃ yuddhavikrāntiṃ [vikrāntiḥ E.ī.] stotraṃ ceti sureśvara | kathayanti suvistīrṇaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ || 9 - 13

[आ.B.C.ड्. ओमित् थिस् लिने.] एवं प्रभावां देवीं तां स्तुवन् ध्यायन्नमन्नपि । लभते च फलं शश्वदाधिपत्यमनश्वरम् ॥ 9 - 14

[ā.B.C.ḍ. omit this line.] evaṃ prabhāvāṃ devīṃ tāṃ stuvan dhyāyannamannapi | labhate ca phalaṃ śaśvadādhipatyamanaśvaram || 9 - 14

योगनिद्रा हरेरुक्ता या सा देवी दुरत्यया । [महाकाल्यास्तनुं B.C.E.ई.] महाकालीतनुं विद्धि तां मां देवीं सनातनीम् ॥ 9 - 15

yoganidrā hareruktā yā sā devī duratyayā | [mahākālyāstanuṃ B.C.E.ī.] mahākālītanuṃ viddhi tāṃ māṃ devīṃ sanātanīm || 9 - 15

मधुकैटभनाशे हि मोहितौ तौ [च आ.B.ड्.] तया तदा । जघ्नाते वरलाभेन देवदेवेन विष्णुना ॥ 9 - 16

madhukaiṭabhanāśe hi mohitau tau [ca ā.B.ḍ.] tayā tadā | jaghnāte varalābhena devadevena viṣṇunā || 9 - 16

विश्वेश्वर्यादिकं सूक्तं दृष्टं तद् ब्रह्मणा सदा [पुरा ङ्.] । स्तुतये योगनिद्राया मम देव्याः पुरंदर ॥ 9 - 17

viśveśvaryādikaṃ sūktaṃ dṛṣṭaṃ tad brahmaṇā sadā [purā ṅ.] | stutaye yoganidrāyā mama devyāḥ puraṃdara || 9 - 17

एषा सा वैष्णवी माया महाकाली दुरत्यया । स्तुत्या वशीकृता कुर्याद्वशे स्तोतुश्चराचरम् ॥ 9 - 18

eṣā sā vaiṣṇavī māyā mahākālī duratyayā | stutyā vaśīkṛtā kuryādvaśe stotuścarācaram || 9 - 18

टिप्पणी - 12 - इदं च सूक्तं मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये चतुर्थाध्याये पठितं द्रष्टव्यम् । 13 - इदं चोपाख्यानं मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये प्रथमाध्याये पठितम् । मूल- अस्या देव्याः समुत्पत्तिश्चरितं स्तोत्रमित्यपि । हिताय सर्वभूतानां धार्यन्ते [ध्यायन्ते ड्.E.] ब्रह्मवादिभिः ॥ 9 - 19

ṭippaṇī - 12 - idaṃ ca sūktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye caturthādhyāye paṭhitaṃ draṣṭavyam | 13 - idaṃ copākhyānaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye prathamādhyāye paṭhitam | mūla- asyā devyāḥ samutpattiścaritaṃ stotramityapi | hitāya sarvabhūtānāṃ dhāryante [dhyāyante ḍ.E.] brahmavādibhiḥ || 9 - 19

[तापसे आ.B.C.] तामसे त्वन्तरे शक्र महाविद्या हि या [भिधा B.ई.] परा । गौरीदेहात्समुद्भूता कौशिकीति तदा ह्यहम् [तदाप्यहम् C.] ॥ 9 - 20

[tāpase ā.B.C.] tāmase tvantare śakra mahāvidyā hi yā [bhidhā B.ī.] parā | gaurīdehātsamudbhūtā kauśikīti tadā hyaham [tadāpyaham C.] || 9 - 20

वधाय दुष्टदैत्यानां तथा [तदा आ.B.C.] सुम्भनिसुम्भयोः । रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी ॥ 9 - 21

vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā [tadā ā.B.C.] sumbhanisumbhayoḥ | rakṣaṇāya ca lokānāṃ devānāmupakāriṇī || 9 - 21

मदीयाः शक्तयो यास्ता देवश्रेष्ठशरीरगाः । तास्तास्तद्रूपधारिण्यः साहाय्यं [सहायं आ.ड्.] विदधुर्हि मे ॥ 9 - 22

madīyāḥ śaktayo yāstā devaśreṣṭhaśarīragāḥ | tāstāstadrūpadhāriṇyaḥ sāhāyyaṃ [sahāyaṃ ā.ḍ.] vidadhurhi me || 9 - 22

ताभिर्निहत्य दैत्येन्द्रान् हन्तव्या ये तथा तथा । संहृत्यात्मनि ताः सर्वा मदीया विप्रुषोऽखिलाः ॥ 9 - 23

tābhirnihatya daityendrān hantavyā ye tathā tathā | saṃhṛtyātmani tāḥ sarvā madīyā vipruṣo'khilāḥ || 9 - 23

अहं निजघ्नुषी पश्चात्तयोः सुम्भनिसुम्भयोः । देवि प्रपन्नातिहरे प्रसीदेत्यादिकं तथा ॥ 9 - 24

ahaṃ nijaghnuṣī paścāttayoḥ sumbhanisumbhayoḥ | devi prapannātihare prasīdetyādikaṃ tathā || 9 - 24

नारायणीस्तुतिर्नाम सूक्तं परमशोभनम् । स्तुतयो मे [सदा E.] तदा दृष्टा देवैर्वह्निपुरोगमैः ॥ 9 - 25

nārāyaṇīstutirnāma sūktaṃ paramaśobhanam | stutayo me [sadā E.] tadā dṛṣṭā devairvahnipurogamaiḥ || 9 - 25

एषा संपूजिता भक्त्या सर्वज्ञत्वं प्रयच्छति । कौशिकी सर्वदेवेश [देवेशा आ.B.ङ्.] बहुकामप्रदा ह्यहम् ॥ 9 - 26

eṣā saṃpūjitā bhaktyā sarvajñatvaṃ prayacchati | kauśikī sarvadeveśa [deveśā ā.B.ṅ.] bahukāmapradā hyaham || 9 - 26

उत्पत्तिर्युद्धविक्रान्तिः स्तुतिश्चेति पुरातनैः । पठ्यते [पाठ्यते F.] त्रितयं विप्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः [वेदान्तपारगैः E.] ॥ 9 - 27

utpattiryuddhavikrāntiḥ stutiśceti purātanaiḥ | paṭhyate [pāṭhyate F.] tritayaṃ viprairvedavedāṅgapāragaiḥ [vedāntapāragaiḥ E.] || 9 - 27

वैवस्वतेऽन्तरे चैतौ [शक्र B.] पुनः सुम्भनिसुम्भकौ । उत्पत्स्येते वरोन्मत्तौ देवोपद्रवकारिणौ ॥ 9 - 28

vaivasvate'ntare caitau [śakra B.] punaḥ sumbhanisumbhakau | utpatsyete varonmattau devopadravakāriṇau || 9 - 28

नन्दगोपकुले जाता यशोदागर्भसंभवा । तावहं नाशयिष्यामि सुनन्दा [सुनन्द्या E.] विन्ध्यवासिनी ॥ 9 - 29

nandagopakule jātā yaśodāgarbhasaṃbhavā | tāvahaṃ nāśayiṣyāmi sunandā [sunandyā E.] vindhyavāsinī || 9 - 29

पुनश्चाप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले । अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तान् महासुरान् ॥ 9 - 30

punaścāpyatiraudreṇa rūpeṇa pṛthivītale | avatīrya haniṣyāmi vaipracittān mahāsurān || 9 - 30

[B. ओमित्स् थिस् लिने; भक्षयन्त्यागतानुग्रान् F.] भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान् महासुरान् । रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमीकुसुमोपमाः ॥ 9 - 31

[B. omits this line; bhakṣayantyāgatānugrān F.] bhakṣayantyāśca tānugrān vaipracittān mahāsurān | raktā dantā bhaviṣyanti dāḍimīkusumopamāḥ || 9 - 31

ततो मां देवताः सर्वे मर्त्यलोके च मानवाः । स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् [रत्न आ.C.] ॥ 9 - 32

tato māṃ devatāḥ sarve martyaloke ca mānavāḥ | stuvanto vyāhariṣyanti satataṃ raktadantikām [ratna ā.C.] || 9 - 32

तस्मिन्नेवान्तरे शक्र चत्वारिंशत्तमे युगे । सर्वतः शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि ॥ 9 - 33

tasminnevāntare śakra catvāriṃśattame yuge | sarvataḥ śatavārṣikyāmanāvṛṣṭyāmanambhasi || 9 - 33

मुनिभिः संस्मृता भूमौ संभविष्याम्ययोनिजा । ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्याम्यहं मुनीन् [निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन् E.] ॥ 9 - 34

munibhiḥ saṃsmṛtā bhūmau saṃbhaviṣyāmyayonijā | tataḥ śatena netrāṇāṃ nirīkṣiṣyāmyahaṃ munīn [nirīkṣiṣyāmi yanmunīn E.] || 9 - 34

कीर्तयिष्यन्ति मां शक्र शताक्षीमिति मानवाः । तदाहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः ॥ 9 - 35

kīrtayiṣyanti māṃ śakra śatākṣīmiti mānavāḥ | tadāhamakhilaṃ lokamātmadehasamudbhavaiḥ || 9 - 35

भरिष्यामि शुभैः शाकैराविष्टैः प्राणधारकैः [धारणैः ड्.] । शाकंभरीति मां देवास्तदा स्तोष्यन्ति वासव ॥ 9 - 36

bhariṣyāmi śubhaiḥ śākairāviṣṭaiḥ prāṇadhārakaiḥ [dhāraṇaiḥ ḍ.] | śākaṃbharīti māṃ devāstadā stoṣyanti vāsava || 9 - 36

तत्रैव च हनिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गादेवीति विख्यातिं ततो यास्याम्यहं भुवि ॥ 9 - 37

tatraiva ca haniṣyāmi durgamākhyaṃ mahāsuram | durgādevīti vikhyātiṃ tato yāsyāmyahaṃ bhuvi || 9 - 37

शाकंभरीं स्तुवन् ध्यायन् [तु संध्यायां B.] शक्र संपूजयन्नमन् । [अक्षया आ.B.C.] अक्षय्यामश्नुते शीघ्रमन्नपानोद्भवां रतिम् ॥ 9 - 38

śākaṃbharīṃ stuvan dhyāyan [tu saṃdhyāyāṃ B.] śakra saṃpūjayannaman | [akṣayā ā.B.C.] akṣayyāmaśnute śīghramannapānodbhavāṃ ratim || 9 - 38

चतुर्युगे च पञ्चाशत्तमे मुनिभिरर्थिता । सुन्दरं चातिभीमं च रूपं कृत्वा हिमाचले ॥ 9 - 39

caturyuge ca pañcāśattame munibhirarthitā | sundaraṃ cātibhīmaṃ ca rūpaṃ kṛtvā himācale || 9 - 39

रक्षांसि भक्षयिष्यामि मुनीनां त्राणकारणात् । ततो मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः ॥ 9 - 40

rakṣāṃsi bhakṣayiṣyāmi munīnāṃ trāṇakāraṇāt | tato māṃ munayaḥ sarve stoṣyantyānamramūrtayaḥ || 9 - 40

टिप्पणी - 24 - नारायणीस्तुतिः मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये एकादशाध्याये पठिता । 28 - 43 - सुनन्दा रक्तदन्तिका शताक्षी शाकंभरी दुर्गा भीमा भ्रामरीणामुपाख्यानानि मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये एकादशाध्याये द्रष्टव्यानि । मूल - भीमे देवि प्रसीदेति भीमामभयदायिनिम् । युगे षष्टितमे कश्चिदरुणो नाम दानवः ॥ 9 - 41

ṭippaṇī - 24 - nārāyaṇīstutiḥ mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye ekādaśādhyāye paṭhitā | 28 - 43 - sunandā raktadantikā śatākṣī śākaṃbharī durgā bhīmā bhrāmarīṇāmupākhyānāni mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye ekādaśādhyāye draṣṭavyāni | mūla - bhīme devi prasīdeti bhīmāmabhayadāyinim | yuge ṣaṣṭitame kaścidaruṇo nāma dānavaḥ || 9 - 41

मनुजानां मुनीनां च महाबाधां करिष्यति । तत्राहं भ्रामरं [भ्रमरं E.F.] रूपं कृत्वासंख्येयषट्पदा ॥ 9 - 42

manujānāṃ munīnāṃ ca mahābādhāṃ kariṣyati | tatrāhaṃ bhrāmaraṃ [bhramaraṃ E.F.] rūpaṃ kṛtvāsaṃkhyeyaṣaṭpadā || 9 - 42

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय बधिष्यामि महासुरम् । भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वदा [संयताः आ.] ॥ 9 - 43

trailokyasya hitārthāya badhiṣyāmi mahāsuram | bhrāmarīti ca māṃ lokāstadā stoṣyanti sarvadā [saṃyatāḥ ā.] || 9 - 43

इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति । तदा तदावतीर्याहं हनिष्यामि महासुरान् ॥ 9 - 44

itthaṃ yadā yadā bādhā dānavotthā bhaviṣyati | tadā tadāvatīryāhaṃ haniṣyāmi mahāsurān || 9 - 44

अमी ते लेशतः शक्र दर्शिताः परमाद्भुताः । अवतारा निरातङ्का मदीयाः केवलाह्वयाः ॥ 9 - 45

amī te leśataḥ śakra darśitāḥ paramādbhutāḥ | avatārā nirātaṅkā madīyāḥ kevalāhvayāḥ || 9 - 45

एतेषां परमा प्रोक्ता कूटस्था सा महीयसी । महालक्ष्मीर्महाभागा प्रकृतिः परमेश्वरी ॥ 9 - 46

eteṣāṃ paramā proktā kūṭasthā sā mahīyasī | mahālakṣmīrmahābhāgā prakṛtiḥ parameśvarī || 9 - 46

अमुष्याः स्तुतये दृष्टं ब्रह्माद्यैः सकलैः सुरैः । नमो देव्यादिकं सूक्तं सर्वकामप्रदं वरम् [परम् B.] ॥ 9 - 47

amuṣyāḥ stutaye dṛṣṭaṃ brahmādyaiḥ sakalaiḥ suraiḥ | namo devyādikaṃ sūktaṃ sarvakāmapradaṃ varam [param B.] || 9 - 47

100

इमां देवीं स्तुवन्नित्यं स्तोत्रेणानेन मामिह । [B.F. ओमित् थिस् लिने.] क्लेशानतीत्य सकलानैश्वर्यं महदश्नुते ॥ 9 - 48

imāṃ devīṃ stuvannityaṃ stotreṇānena māmiha | [B.F. omit this line.] kleśānatītya sakalānaiśvaryaṃ mahadaśnute || 9 - 48

101

अमुष्याः सावताराया महालक्ष्म्या ममानघ । जन्मानि चरितैः सार्धं स्तोत्रैर्वैभववादिभिः [कारिभिः E.] ॥ 9 - 49

amuṣyāḥ sāvatārāyā mahālakṣmyā mamānagha | janmāni caritaiḥ sārdhaṃ stotrairvaibhavavādibhiḥ [kāribhiḥ E.] || 9 - 49

102

कथितानि पुरा शक्र वसिष्ठेन महात्मना । स्वारोचिषेऽन्तरे राज्ञे सुरथाय महात्मने ॥ 9 - 50

kathitāni purā śakra vasiṣṭhena mahātmanā | svārociṣe'ntare rājñe surathāya mahātmane || 9 - 50

103

समाधये च वैश्याय [वश्याय B.] प्रणतायावसीदते । भक्तिश्रद्धावता नित्यं वसिष्ठेन कृतेति मे ॥ 9 - 51

samādhaye ca vaiśyāya [vaśyāya B.] praṇatāyāvasīdate | bhaktiśraddhāvatā nityaṃ vasiṣṭhena kṛteti me || 9 - 51

104

हृदि स्थिता सदा सेयं जन्मकर्मावलिस्तुतिः । एतां द्विजमुखाच्छ्रुत्वा ह्यधीयानो नरः सदा ॥ 9 - 52

hṛdi sthitā sadā seyaṃ janmakarmāvalistutiḥ | etāṃ dvijamukhācchrutvā hyadhīyāno naraḥ sadā || 9 - 52

105

[C. ओमित्स् थिस् लिने.] विधूय निखिलां मायां सम्यग्ज्ञानं समश्नुते । [सर्व E.ई.] सर्वां संपदमाप्नोति धुनोति सकलापदः ॥ 9 - 53

[C. omits this line.] vidhūya nikhilāṃ māyāṃ samyagjñānaṃ samaśnute | [sarva E.ī.] sarvāṃ saṃpadamāpnoti dhunoti sakalāpadaḥ || 9 - 53

106

मम प्रभावात् सौभाग्यं कीर्तिं चैव समश्नुते । [केवलाः कथयन्त्येते आ.B.C.] केवला अपि यद्येते मदीया विष्णुना विना

mama prabhāvāt saubhāgyaṃ kīrtiṃ caiva samaśnute | [kevalāḥ kathayantyete ā.B.C.] kevalā api yadyete madīyā viṣṇunā vinā

107

9 - 54

9 - 54

108

न मेऽस्ति संभवः सोऽयमहंभूतः स्थितोऽत्र तु । अन्योन्येनाविनाभावादन्योन्येन समन्वयात् ॥ 9 - 55

na me'sti saṃbhavaḥ so'yamahaṃbhūtaḥ sthito'tra tu | anyonyenāvinābhāvādanyonyena samanvayāt || 9 - 55

109

[मय्येवं वर्तते देवः E.] मय्ययं देवदेवेशस्तत्राहं च सनातनी । इत्येते लेशतः शक्र दर्शिताः सप्रकारकाः ॥ 9 - 56

[mayyevaṃ vartate devaḥ E.] mayyayaṃ devadeveśastatrāhaṃ ca sanātanī | ityete leśataḥ śakra darśitāḥ saprakārakāḥ || 9 - 56

110

अवतारा मदीयास्ते संभूताः कोशपञ्चके । शुद्धे कोशे समुद्भूता भवद्भावात्मकाः परे [भावात्मकात्मके आ.B.C.] ॥ 9 - 57

avatārā madīyāste saṃbhūtāḥ kośapañcake | śuddhe kośe samudbhūtā bhavadbhāvātmakāḥ pare [bhāvātmakātmake ā.B.C.] || 9 - 57

111

तत्राप्येषा स्थितिर्ज्ञेया विष्णोर्मम सह स्थितिः । एवं प्रकारां [प्रकारं E.F.] मां ज्ञात्वा प्रत्यक्षां सर्वसंमताम् ॥ 9 - 58

tatrāpyeṣā sthitirjñeyā viṣṇormama saha sthitiḥ | evaṃ prakārāṃ [prakāraṃ E.F.] māṃ jñātvā pratyakṣāṃ sarvasaṃmatām || 9 - 58

112

उपायैर्विविधैः शश्वदुपास्य बहुधात्मिकाम् [विविधा B.] । क्लेशकर्माशयातीतो मद्भावं प्रतिपद्यते ॥ 9 - 59

upāyairvividhaiḥ śaśvadupāsya bahudhātmikām [vividhā B.] | kleśakarmāśayātīto madbhāvaṃ pratipadyate || 9 - 59

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [श्रीपञ्चरात्र आ.; पाञ्चरात्र B.; श्रीपाञ्चरात्रे ई.] लक्ष्मीतन्त्रे केवलावतारप्रकाशो [भगवदविनाभावकथनं नाम आ.ङ्.; ई. ओमित्स् थे तित्ले.] नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [śrīpañcarātra ā.; pāñcarātra B.; śrīpāñcarātre ī.] lakṣmītantre kevalāvatāraprakāśo [bhagavadavinābhāvakathanaṃ nāma ā.ṅ.; ī. omits the title.] nāma navamo'dhyāyaḥ

114

टिप्पणी - 47 - इदं च मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये पञ्चमाध्याये पठितम् । 50 - इदं चोपाख्यानं मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये प्रथमाध्याये दृश्यते ।

ṭippaṇī - 47 - idaṃ ca mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye pañcamādhyāye paṭhitam | 50 - idaṃ copākhyānaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye prathamādhyāye dṛśyate |

pañcadaśo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः मूल - शक्रः - क्षीरोदमथनायासफलरूपे मधुद्विषः । नमश्चन्द्रसहोदर्यै नमस्तेऽमृतयोनये ॥ 10 - 1

daśamo'dhyāyaḥ mūla - śakraḥ - kṣīrodamathanāyāsaphalarūpe madhudviṣaḥ | namaścandrasahodaryai namaste'mṛtayonaye || 10 - 1

भावोत्तराः प्रकारास्ते श्रुतास्त्वद्वक्त्रपङ्कजात् । इदानीं श्रोतुमिच्छामि प्रकारान् भवदुत्तरान् ॥ 10 - 2

bhāvottarāḥ prakārāste śrutāstvadvaktrapaṅkajāt | idānīṃ śrotumicchāmi prakārān bhavaduttarān || 10 - 2

वैष्णवा अवतारास्ते किंरूपाः कति [कथिता बुधैः E.] वाम्बुजे । एतत्पृष्टा मया ब्रूहि नमस्ते पङ्कजासने ॥ 10 - 3

vaiṣṇavā avatārāste kiṃrūpāḥ kati [kathitā budhaiḥ E.] vāmbuje | etatpṛṣṭā mayā brūhi namaste paṅkajāsane || 10 - 3

श्रीः - [अहं ते B.C.] हन्त ते शक्र वक्ष्यामि प्रकारान् भवदुत्तरान् । वैष्णवा अवतारास्ते यावन्तो यद्विधाश्च ते ॥ 10 - 4

śrīḥ - [ahaṃ te B.C.] hanta te śakra vakṣyāmi prakārān bhavaduttarān | vaiṣṇavā avatārāste yāvanto yadvidhāśca te || 10 - 4

षाड्गुण्यममलं ब्रह्म निर्दोषमजरं ध्रुवम् । सर्वशक्ति निरातङ्कं निरालम्बनभावनम् ॥ 10 - 5

ṣāḍguṇyamamalaṃ brahma nirdoṣamajaraṃ dhruvam | sarvaśakti nirātaṅkaṃ nirālambanabhāvanam || 10 - 5

तदुन्मिषति वै पूर्वं शक्तिमच्छक्तिभावतः । नारायणः परो देवः संस्थितः शक्तिमत्तया ॥ 10 - 6

tadunmiṣati vai pūrvaṃ śaktimacchaktibhāvataḥ | nārāyaṇaḥ paro devaḥ saṃsthitaḥ śaktimattayā || 10 - 6

स्थिरा शक्तिरहं तस्य सर्वकार्यकरी विभोः । तावावां जगतोऽर्थाय बहुधा विक्रियावहे ॥ 10 - 7

sthirā śaktirahaṃ tasya sarvakāryakarī vibhoḥ | tāvāvāṃ jagato'rthāya bahudhā vikriyāvahe || 10 - 7

यथाहमास्थिता भेदैस्तथा ते कथितं पुरा । विकारानविकारस्य विष्णोः शृणु मयोदितान् ॥ 10 - 8

yathāhamāsthitā bhedaistathā te kathitaṃ purā | vikārānavikārasya viṣṇoḥ śṛṇu mayoditān || 10 - 8

अप्राकृताननौपम्यानचिन्त्यमहिमोज्ज्वलान् । स्वां शक्तिं मामधिष्ठाय प्रकृतिं परमाद्भुताम् ॥ 10 - 9

aprākṛtānanaupamyānacintyamahimojjvalān | svāṃ śaktiṃ māmadhiṣṭhāya prakṛtiṃ paramādbhutām || 10 - 9

त्रैरूप्येण जगन्नाथः समुदेति जगद्धिते । आद्येन पररूपेण व्यूहरूपेण चाप्यथ ॥ 10 - 10

trairūpyeṇa jagannāthaḥ samudeti jagaddhite | ādyena pararūpeṇa vyūharūpeṇa cāpyatha || 10 - 10

तथा विभवरूपेण नानाभावमुपेयुषा । व्यापको भगवान् देवो भक्तानुग्रहकाम्यया ॥ 10 - 11

tathā vibhavarūpeṇa nānābhāvamupeyuṣā | vyāpako bhagavān devo bhaktānugrahakāmyayā || 10 - 11

अनौपम्यमनिर्दश्यं वपुः [पुनः आ.B.ङ्.ई.] स भजते परम् । विश्वाप्यायनकं [करं E.ई.] कान्त्या पूर्णेन्द्वयुततुल्यया ॥ 10 - 12

anaupamyamanirdaśyaṃ vapuḥ [punaḥ ā.B.ṅ.ī.] sa bhajate param | viśvāpyāyanakaṃ [karaṃ E.ī.] kāntyā pūrṇendvayutatulyayā || 10 - 12

वरदाभयहस्तं च द्विभुजं पद्मलोचनम् । रेखामयेन चक्रेण शङ्खेन च करद्वये ॥ 10 - 13

varadābhayahastaṃ ca dvibhujaṃ padmalocanam | rekhāmayena cakreṇa śaṅkhena ca karadvaye || 10 - 13

अङ्कितं निर्विकाराङ्घ्रिस्थितं परमशोभनम् । अन्यूनानतिरिक्तैः स्वैर्गुणैः षड्भिरलंकृतम् ॥ 10 - 14

aṅkitaṃ nirvikārāṅghristhitaṃ paramaśobhanam | anyūnānatiriktaiḥ svairguṇaiḥ ṣaḍbhiralaṃkṛtam || 10 - 14

समं समविभक्ताङ्गं सर्वावयवसुन्दरम् । पूर्णमाभरणैः शुभ्रैः सुधाकल्लोलसंकुलैः ॥ 10 - 15

samaṃ samavibhaktāṅgaṃ sarvāvayavasundaram | pūrṇamābharaṇaiḥ śubhraiḥ sudhākallolasaṃkulaiḥ || 10 - 15

रश्मिभूतैरमूर्तैः रवैरच्युताद्यैरविच्युतम् । एका मूर्तिरियं दिव्या पराख्या वैष्णवी परा ॥ 10 - 16

raśmibhūtairamūrtaiḥ ravairacyutādyairavicyutam | ekā mūrtiriyaṃ divyā parākhyā vaiṣṇavī parā || 10 - 16

योगसिद्धा भजन्त्येनां हृदि तुर्यपदाश्रिताम् [श्रयाम् E.F.] । अथ व्यूहस्वरूपं ते द्वितीयं वर्णयाम्यहम् ॥ 10 - 17

yogasiddhā bhajantyenāṃ hṛdi turyapadāśritām [śrayām E.F.] | atha vyūhasvarūpaṃ te dvitīyaṃ varṇayāmyaham || 10 - 17

व्यूह्यात्मानं चतुर्धा स्वं देवः प्रागादिभेदतः [भेदिनः आ.] । वासुदेवादिभेदेन सौषुप्ताध्वनि [सुषुप्त्यध्वनि B.; सुषुप्तात्मनि E.] तिष्ठति ॥ 10 - 18

vyūhyātmānaṃ caturdhā svaṃ devaḥ prāgādibhedataḥ [bhedinaḥ ā.] | vāsudevādibhedena sauṣuptādhvani [suṣuptyadhvani B.; suṣuptātmani E.] tiṣṭhati || 10 - 18

संस्थानमादिमूर्तेर्वै [आ, B, C: सृष्ट्यादिसंस्था मूर्तिर्वै] सर्वेषां तु समं स्मृतम् । षड्गुणं प्रथमं रूपं द्वन्द्वैर्ज्ञानादिसंभवैः ॥ 10 - 19

saṃsthānamādimūrtervai [ā, B, C: sṛṣṭyādisaṃsthā mūrtirvai] sarveṣāṃ tu samaṃ smṛtam | ṣaḍguṇaṃ prathamaṃ rūpaṃ dvandvairjñānādisaṃbhavaiḥ || 10 - 19

इतराणि स्वरूपाणि कथितानि मया पुरा [E: पुनः] । वह्न्यर्केन्दुसहस्राभमानन्दास्पन्दलक्षणम् [E, F: आनन्दस्पन्दलक्षणम्] ॥ 10 - 20

itarāṇi svarūpāṇi kathitāni mayā purā [E: punaḥ] | vahnyarkendusahasrābhamānandāspandalakṣaṇam [E, F: ānandaspandalakṣaṇam] || 10 - 20

बीजं सर्वक्रियाणां तद्विकल्पानां तदास्पदम् । सौषुप्तं चातुरात्म्यं तत्प्रथमं विद्धि वासव ॥ 10 - 21

bījaṃ sarvakriyāṇāṃ tadvikalpānāṃ tadāspadam | sauṣuptaṃ cāturātmyaṃ tatprathamaṃ viddhi vāsava || 10 - 21

अथ स्वाप्रे पदेऽप्येवं विभज्यात्मानमात्मना । देवः प्रागादिभेदेन वासुदेवादिरूपतः ॥ 10 - 22

atha svāpre pade'pyevaṃ vibhajyātmānamātmanā | devaḥ prāgādibhedena vāsudevādirūpataḥ || 10 - 22

समासव्यासभेदेन गुणानां पुरुषोत्तमः । सितरक्तसुवर्णाभ्रसदृशैः परमाद्भुतैः ॥ 10 - 23

samāsavyāsabhedena guṇānāṃ puruṣottamaḥ | sitaraktasuvarṇābhrasadṛśaiḥ paramādbhutaiḥ || 10 - 23

आदिमूतिसमैः [B: समो] रूपैश्चतुर्धा व्यवतिष्ठते [आ, B, C, F: ह्यव] । कैवल्यभोगफलदं भवबीजक्षयंकरम् ॥ 10 - 24

ādimūtisamaiḥ [B: samo] rūpaiścaturdhā vyavatiṣṭhate [ā, B, C, F: hyava] | kaivalyabhogaphaladaṃ bhavabījakṣayaṃkaram || 10 - 24

चातुरात्म्यं द्वितीयं तत् सुधासंदोहसुन्दरम् । अथ जाग्रत्पदे देवः सितरक्तादिभेदतः [ङ्: भेदितैः] ॥ 10 - 25

cāturātmyaṃ dvitīyaṃ tat sudhāsaṃdohasundaram | atha jāgratpade devaḥ sitaraktādibhedataḥ [ṅ: bheditaiḥ] || 10 - 25

चतुर्भुजैरुदाराङ्गैः शङ्खचक्रादिचिह्नितैः । नानाध्वजविचित्राङ्गैर्वासुदेवादिसंज्ञितैः ॥ 10 - 26

caturbhujairudārāṅgaiḥ śaṅkhacakrādicihnitaiḥ | nānādhvajavicitrāṅgairvāsudevādisaṃjñitaiḥ || 10 - 26

व्यूहैः स्वं [E, ई: स्वयं विभज्य] प्रविभज्यास्ते विभुर्नाम स्वलीलया । तत्राद्यं भगवद्रूपं हिमकुन्देन्दुकान्तिमत् ॥ 10 - 27

vyūhaiḥ svaṃ [E, ī: svayaṃ vibhajya] pravibhajyāste vibhurnāma svalīlayā | tatrādyaṃ bhagavadrūpaṃ himakundendukāntimat || 10 - 27

चतुर्भुजं सौम्यवक्त्रं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पीतकौशेयवसनं सुपर्णध्वजभूषितम् ॥ 10 - 28

caturbhujaṃ saumyavaktraṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam | pītakauśeyavasanaṃ suparṇadhvajabhūṣitam || 10 - 28

मुख्यदक्षिणहस्तेन भीतानामभयप्रदम् । तथा विधेन वामेन दधानं शङ्खमुत्तमम् ॥ 10 - 29

mukhyadakṣiṇahastena bhītānāmabhayapradam | tathā vidhena vāmena dadhānaṃ śaṅkhamuttamam || 10 - 29

अपरेण दधानं च दक्षिणेन सुदर्शनम् । वामेन च गदां गुर्वीं निषण्णां वसुधातले ॥ 10 - 30

apareṇa dadhānaṃ ca dakṣiṇena sudarśanam | vāmena ca gadāṃ gurvīṃ niṣaṇṇāṃ vasudhātale || 10 - 30

संचिन्तयेत् पुरो भागे वासुदेवमितीदृशम् । सिन्दूरशिखराकारं सौम्यवक्त्रं चतुर्भुजम् ॥ 10 - 31

saṃcintayet puro bhāge vāsudevamitīdṛśam | sindūraśikharākāraṃ saumyavaktraṃ caturbhujam || 10 - 31

अतसीपुष्पसंकाशवसनं ताललाञ्छितम् [F: लाञ्छनं] । मुख्येन पाणियुग्मेन तुल्यमाद्यस्य वै विभोः ॥ 10 - 32

atasīpuṣpasaṃkāśavasanaṃ tālalāñchitam [F: lāñchanaṃ] | mukhyena pāṇiyugmena tulyamādyasya vai vibhoḥ || 10 - 32

सीरं तच्चक्रहस्तेऽस्य मुसलं तु गदाकरे [E: गदां] । दक्षिणे चिन्तयेद्भागे संकर्षणमितीदृशम् ॥ 10 - 33

sīraṃ taccakrahaste'sya musalaṃ tu gadākare [E: gadāṃ] | dakṣiṇe cintayedbhāge saṃkarṣaṇamitīdṛśam || 10 - 33

प्रावृण्निशासमुदितखद्योतनिचयप्रभम् । रक्तकौशेयवसनं मकरध्वजशोभितम् ॥ 10 - 34

prāvṛṇniśāsamuditakhadyotanicayaprabham | raktakauśeyavasanaṃ makaradhvajaśobhitam || 10 - 34

सौम्यवक्त्रं चतुर्बाहुं तृतीयं परमेश्वरम् । मुख्यहस्तद्वयं चास्य प्राग्वत्तुल्यं महामते ॥ 10 - 35

saumyavaktraṃ caturbāhuṃ tṛtīyaṃ parameśvaram | mukhyahastadvayaṃ cāsya prāgvattulyaṃ mahāmate || 10 - 35

वामेऽपरस्मिन् शार्ङ्गं च दक्षिणे बाणपञ्चकम् । अपरे चिन्तयेद्भागे प्रद्यम्नमिति कीर्तितम् ॥ 10 - 36

vāme'parasmin śārṅgaṃ ca dakṣiṇe bāṇapañcakam | apare cintayedbhāge pradyamnamiti kīrtitam || 10 - 36

अञ्जनाद्रिप्रतीकाशं सुपीताम्बरवेष्टितम् [B, E, ई: सुसिताम्बर] । चतुर्भुजं विशालाक्षं मृगलाञ्छनभूषितम् ॥ 10 - 37

añjanādripratīkāśaṃ supītāmbaraveṣṭitam [B, E, ī: susitāmbara] | caturbhujaṃ viśālākṣaṃ mṛgalāñchanabhūṣitam || 10 - 37

आदिवत् पाणियुगलमाद्यमस्य [F: आद्यं तस्य] विचिन्तयेत् । दक्षिणादिक्रमेणाथ द्वाभ्यां वै खड्गखेटकौ ॥ 10 - 38

ādivat pāṇiyugalamādyamasya [F: ādyaṃ tasya] vicintayet | dakṣiṇādikrameṇātha dvābhyāṃ vai khaḍgakheṭakau || 10 - 38

दधानमनिरुद्धं तु सौम्यभागे विचिन्तयेत् । वनमालाधराः सर्वे श्रीवत्सकृतलक्षणाः [E: लाञ्छनाः] ॥ 10 - 39

dadhānamaniruddhaṃ tu saumyabhāge vicintayet | vanamālādharāḥ sarve śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ [E: lāñchanāḥ] || 10 - 39

शोभिताः कौस्तुभेनैव रत्नराजेन वक्षसि । जाग्रत्पदे स्थितं देवं चातुरात्म्यमनुत्तमम् ॥ 10 - 40

śobhitāḥ kaustubhenaiva ratnarājena vakṣasi | jāgratpade sthitaṃ devaṃ cāturātmyamanuttamam || 10 - 40

स्थित्युत्पत्तिप्रलयकृत्सर्वोपकरणान्वितम् । दिव्यं तच्चिन्तयेद्यस्य [आ, B: चिन्तयेत्तस्य] विश्वं तिष्ठति शासने ॥ 10 - 41

sthityutpattipralayakṛtsarvopakaraṇānvitam | divyaṃ taccintayedyasya [ā, B: cintayettasya] viśvaṃ tiṣṭhati śāsane || 10 - 41

त्रिविधं चातुरात्म्यं तु सुषुप्त्यादिपदत्रिके । सुव्यक्तं तत्पदे तुर्ये गुणलक्ष्यं परं स्थितम् ॥ 10 - 42

trividhaṃ cāturātmyaṃ tu suṣuptyādipadatrike | suvyaktaṃ tatpade turye guṇalakṣyaṃ paraṃ sthitam || 10 - 42

ज्ञानक्रियादिभिर्विष्णोर्लोकाननुसिसृक्षतः । व्यूहसंज्ञमिदं रूपं द्वितीयं कथितं मया ॥ 10 - 43

jñānakriyādibhirviṣṇorlokānanusisṛkṣataḥ | vyūhasaṃjñamidaṃ rūpaṃ dvitīyaṃ kathitaṃ mayā || 10 - 43

तृतीयं विभवाख्यं तु [F: तं] विश्वमन्दिरमध्यगम् । नानाकारक्रियाकर्तृ रूपं विष्णोर्निशामय ॥ 10 - 44

tṛtīyaṃ vibhavākhyaṃ tu [F: taṃ] viśvamandiramadhyagam | nānākārakriyākartṛ rūpaṃ viṣṇorniśāmaya || 10 - 44

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; B, E: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे परव्यूहप्रकाशो नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B, E: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre paravyūhaprakāśo nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः मूल - श्री [B: श्रीरुवाच] - निर्दोषो निरधिष्ठेयो [E, ई: निरनिष्टो] निरवद्यः सनातनः । विष्णुर्नारायणः श्रीमान् [E, ई: श्रीशः] परमात्मा सनातनः ॥ 11 - 1

ekādaśo'dhyāyaḥ mūla - śrī [B: śrīruvāca] - nirdoṣo niradhiṣṭheyo [E, ī: niraniṣṭo] niravadyaḥ sanātanaḥ | viṣṇurnārāyaṇaḥ śrīmān [E, ī: śrīśaḥ] paramātmā sanātanaḥ || 11 - 1

षाड्गुण्यविग्रहो नित्यं [E: नित्यः] परं ब्रह्माक्षरं परम् । तस्य मां परमां शक्तिं नित्यं तद्धर्मधर्मिणीम् ॥ 11 - 2

ṣāḍguṇyavigraho nityaṃ [E: nityaḥ] paraṃ brahmākṣaraṃ param | tasya māṃ paramāṃ śaktiṃ nityaṃ taddharmadharmiṇīm || 11 - 2

सर्वभावानुगां विद्धि निर्दोषामनपायिनीम् । सर्वकार्यकरी साहं विष्णोरव्ययरूपिणः ॥ 11 - 3

sarvabhāvānugāṃ viddhi nirdoṣāmanapāyinīm | sarvakāryakarī sāhaṃ viṣṇoravyayarūpiṇaḥ || 11 - 3

शुद्धाशुद्धमयैर्भावैर्वितत्यात्मानमात्मना । परव्यूहादिसंभेदं व्यूहयन्ती हरेः सदा ॥ 11 - 4

śuddhāśuddhamayairbhāvairvitatyātmānamātmanā | paravyūhādisaṃbhedaṃ vyūhayantī hareḥ sadā || 11 - 4

शुद्धषाड्गुण्यमादाय कल्पयन्ती तथा तथा । तेन [E: तेनापि विविधं] नानाविधं रूपं व्यूहाद्युचितमञ्जसा [E: व्यूहाद्यञ्चित] ॥ 11 - 5

śuddhaṣāḍguṇyamādāya kalpayantī tathā tathā | tena [E: tenāpi vividhaṃ] nānāvidhaṃ rūpaṃ vyūhādyucitamañjasā [E: vyūhādyañcita] || 11 - 5

उन्मेषयामि देवस्य प्रकारं भवदुत्तरम् । व्यापारस्तस्य देवस्य साहमस्मि न संशयः ॥ 11 - 6

unmeṣayāmi devasya prakāraṃ bhavaduttaram | vyāpārastasya devasya sāhamasmi na saṃśayaḥ || 11 - 6

मया कृतं हि यत् कर्म तेन तत् कृतमुच्यते । अहं हि तस्य देवस्य स्मृता व्याप्रियमाणता [आ, ई: व्याक्रिय] ॥ 11 - 7

mayā kṛtaṃ hi yat karma tena tat kṛtamucyate | ahaṃ hi tasya devasya smṛtā vyāpriyamāṇatā [ā, ī: vyākriya] || 11 - 7

इति शक्र [आ, ई: कृत्वा] परं रूपं व्यूहरूपं च दर्शितम् । तृतीयं विभवाख्यं तु रूपमद्य निशामय ॥ 11 - 8

iti śakra [ā, ī: kṛtvā] paraṃ rūpaṃ vyūharūpaṃ ca darśitam | tṛtīyaṃ vibhavākhyaṃ tu rūpamadya niśāmaya || 11 - 8

तुर्यादिजाग्रदन्तं यत् प्रोक्तं पदचतुष्टयम् । वासुदेवादिना व्याप्तमनिरुद्धान्तिमेन तु ॥ 11 - 9

turyādijāgradantaṃ yat proktaṃ padacatuṣṭayam | vāsudevādinā vyāptamaniruddhāntimena tu || 11 - 9

तत्र तत्र पदे चैव चातुरात्म्यं तथा तथा । अव्यक्तव्यक्तरूपैः स्वैरुदितं ते यथोदितम् ॥ 11 - 10

tatra tatra pade caiva cāturātmyaṃ tathā tathā | avyaktavyaktarūpaiḥ svairuditaṃ te yathoditam || 11 - 10

व्यूहाद् व्यूहसमुत्पत्तौ पदाद्यावत्पदान्तरम् । अन्तरं [ङ्: आनन्दं] सकलं देशं संपूरयति तेजसा ॥ 11 - 11

vyūhād vyūhasamutpattau padādyāvatpadāntaram | antaraṃ [ṅ: ānandaṃ] sakalaṃ deśaṃ saṃpūrayati tejasā || 11 - 11

पूजितस्तेजसां [ङ्: पूरितः] राशिरव्यक्तो मूर्तिवर्जितः । विशाखयूप इत्युक्तस्तत्तज्ज्ञानादिबृंहितः ॥ 11 - 12

pūjitastejasāṃ [ṅ: pūritaḥ] rāśiravyakto mūrtivarjitaḥ | viśākhayūpa ityuktastattajjñānādibṛṃhitaḥ || 11 - 12

तस्मिंस्तस्मिन् पदे तस्मान्मूर्तिशाखाचतुष्टयम् । वासुदेवादिकं शक्र प्रादुर्भवति वै क्रमात् ॥ 11 - 13

tasmiṃstasmin pade tasmānmūrtiśākhācatuṣṭayam | vāsudevādikaṃ śakra prādurbhavati vai kramāt || 11 - 13

एवं स्वप्नपदाज्जाग्रत्पदव्यूहविभावने । स्वप्नात्पदाज्जाग्रदन्ते तैजसः पूज्यते महान् ॥ 11 - 14

evaṃ svapnapadājjāgratpadavyūhavibhāvane | svapnātpadājjāgradante taijasaḥ pūjyate mahān || 11 - 14

टिप्पणी - 2 - ब्रह्माक्षरशब्दयोः प्रकृतिजीवयोरपि प्रयोगात् तद्व्युदासाय परमिति विशेषणम् । 12 - विशाखयूपो नामाप्राकृते दिव्यलोके भ्राजमानो ज्योतिर्मयः स्तम्भाकारो भगवद्रूपविशेषः । तत्राधोभागमारभ्य ऊर्ध्वभागपर्यन्तं चत्वारि पर्वाणि क्रमेणानिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाधिष्ठितानि स्पष्टतरस्पष्टकिंचित्स्पष्टास्पष्टशङ्खचक्रादिलक्ष्माणि । प्रतिपर्व प्रागादिक्रमेण चतुर्ष्वपि पार्श्वेषु क्रमेण वासुदेवादयो व्यूहा भ्राजन्ते । एवं विभागश्च योगिनां ध्यानालम्बनार्थं भगवतैव मूल - विशाखयूपो भगवान् स देवस्तेजसां निधिः । तुर्याद्ये स्वप्नपर्यन्ते [आ, B, C, ड्, F: चातुरात्म्यादिके] हि यत् ॥ 11 - 15

ṭippaṇī - 2 - brahmākṣaraśabdayoḥ prakṛtijīvayorapi prayogāt tadvyudāsāya paramiti viśeṣaṇam | 12 - viśākhayūpo nāmāprākṛte divyaloke bhrājamāno jyotirmayaḥ stambhākāro bhagavadrūpaviśeṣaḥ | tatrādhobhāgamārabhya ūrdhvabhāgaparyantaṃ catvāri parvāṇi krameṇāniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevādhiṣṭhitāni spaṣṭataraspaṣṭakiṃcitspaṣṭāspaṣṭaśaṅkhacakrādilakṣmāṇi | pratiparva prāgādikrameṇa caturṣvapi pārśveṣu krameṇa vāsudevādayo vyūhā bhrājante | evaṃ vibhāgaśca yogināṃ dhyānālambanārthaṃ bhagavataiva mūla - viśākhayūpo bhagavān sa devastejasāṃ nidhiḥ | turyādye svapnaparyante [ā, B, C, ḍ, F: cāturātmyādike] hi yat || 11 - 15

तत्तदैश्वर्यसंपन्ने षाड्गुण्यं सुव्यवस्थितम् । तदादायाखिलं दिव्यं शुद्धसंवित्पुरःसरम् [B: शुद्धं] ॥ 11 - 16

tattadaiśvaryasaṃpanne ṣāḍguṇyaṃ suvyavasthitam | tadādāyākhilaṃ divyaṃ śuddhasaṃvitpuraḥsaram [B: śuddhaṃ] || 11 - 16

विभजन्नात्मनात्मानं वासुदेवादिरूपतः [आ, B, C: रूपकम्] । पुनविभववेलायां [E: पुनर्विशाख] विना मूर्तिचतुष्टयम् ॥ 11 - 17

vibhajannātmanātmānaṃ vāsudevādirūpataḥ [ā, B, C: rūpakam] | punavibhavavelāyāṃ [E: punarviśākha] vinā mūrticatuṣṭayam || 11 - 17

विशाखयूप एवैष विभवान् भावयत्युत । ते देवा विभवात्मानः पद्मनाभादयो मताः ॥ 11 - 18

viśākhayūpa evaiṣa vibhavān bhāvayatyuta | te devā vibhavātmānaḥ padmanābhādayo matāḥ || 11 - 18

पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः शक्तीशो मधुसूदनः । विद्याधिदेवः कपिलो विश्वरूपो विहंगमः ॥ 11 - 19

padmanābho dhruvo'nantaḥ śaktīśo madhusūdanaḥ | vidyādhidevaḥ kapilo viśvarūpo vihaṃgamaḥ || 11 - 19

क्रोडात्मा [आ, C, ड्, F, ई: क्रोधात्मा] वडवावक्त्रो धर्मो वागीश्वरस्तथा । एकार्णवान्तःशायी च तथैव कमठाकृतिः ॥ 11 - 20

kroḍātmā [ā, C, ḍ, F, ī: krodhātmā] vaḍavāvaktro dharmo vāgīśvarastathā | ekārṇavāntaḥśāyī ca tathaiva kamaṭhākṛtiḥ || 11 - 20

वराहो नरसिंहश्चाप्यमृताहरणस्तथा । श्रीपतिर्दिव्यदेहोऽथ कान्तात्मामृतधारकः ॥ 11 - 21

varāho narasiṃhaścāpyamṛtāharaṇastathā | śrīpatirdivyadeho'tha kāntātmāmṛtadhārakaḥ || 11 - 21

राहुजित् कालनेमिघ्नः पारिजातहरस्तथा । लोकनाथस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः ॥ 11 - 22

rāhujit kālanemighnaḥ pārijātaharastathā | lokanāthastu śāntātmā dattātreyo mahāprabhuḥ || 11 - 22

न्यग्रोधशायी भगवानेकशृङ्गतनुस्तथा । देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः ॥ 11 - 23

nyagrodhaśāyī bhagavānekaśṛṅgatanustathā | devo vāmanadehastu sarvavyāpī trivikramaḥ || 11 - 23

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । ज्वलत्परशुभृद्रामो [आ, B, C, ड्: धृग्रामो] रामश्चान्यो धनुर्धरः ॥ 11 - 24

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca | jvalatparaśubhṛdrāmo [ā, B, C, ḍ: dhṛgrāmo] rāmaścānyo dhanurdharaḥ || 11 - 24

वेदविद्भगवान् कल्की पातालशयनः प्रभुः । त्रिंशच्चाष्टाविमे [आ, B, C, ड्: त्रिंशदष्टाविमे] देवाः पद्मनाभादयो मताः ॥ 11 - 25

vedavidbhagavān kalkī pātālaśayanaḥ prabhuḥ | triṃśaccāṣṭāvime [ā, B, C, ḍ: triṃśadaṣṭāvime] devāḥ padmanābhādayo matāḥ || 11 - 25

विभोर्विशाखयूपस्य तत्तत्कार्यवशादिमे । स्फूर्तयो [आ, B, C, ड्: मूर्तयो] विभवाः ख्याताः कार्यं चैषामसंकरम् [B: असंकरः] ॥ 11 - 26

vibhorviśākhayūpasya tattatkāryavaśādime | sphūrtayo [ā, B, C, ḍ: mūrtayo] vibhavāḥ khyātāḥ kāryaṃ caiṣāmasaṃkaram [B: asaṃkaraḥ] || 11 - 26

शुद्धाशुद्धाध्वनोर्मध्ये पद्मनाभो व्यवस्थितः । ध्रुवादयोऽपरे देवा विवृता [E: देवाः प्रवृत्ताः] विश्वमन्दिरे ॥ 11 - 27

śuddhāśuddhādhvanormadhye padmanābho vyavasthitaḥ | dhruvādayo'pare devā vivṛtā [E: devāḥ pravṛttāḥ] viśvamandire || 11 - 27

रूपाण्यस्त्राणि चैतेषां शक्तयश्चापरा विधाः । सर्वं तत् सात्त्वते सिद्धं संज्ञामात्रं प्रदर्शितम् ॥ 11 - 28

rūpāṇyastrāṇi caiteṣāṃ śaktayaścāparā vidhāḥ | sarvaṃ tat sāttvate siddhaṃ saṃjñāmātraṃ pradarśitam || 11 - 28

शाखास्तु वासुदेवाद्या विभोर्देवस्य कीर्तिताः । विशाखयूपो भगवान् वितताभिः करोति तत् ॥ 11 - 29

śākhāstu vāsudevādyā vibhordevasya kīrtitāḥ | viśākhayūpo bhagavān vitatābhiḥ karoti tat || 11 - 29

चतसृभ्योऽथ शाखाभ्यः केशवाद्यं त्रयं त्रयम् । दामोदरान्तमुद्भूतं तद् व्यूहान्तरमुच्यते ॥ 11 - 30

catasṛbhyo'tha śākhābhyaḥ keśavādyaṃ trayaṃ trayam | dāmodarāntamudbhūtaṃ tad vyūhāntaramucyate || 11 - 30

ताभ्य एव हि [B, E: एवाथ] शाखाभ्यः श्रियादीनां त्रयं त्रयम् । पूर्वत्रयानुरूपेण शक्तीनां च समुद्गतम् [आ.B.E: समुद्भवम्]

tābhya eva hi [B, E: evātha] śākhābhyaḥ śriyādīnāṃ trayaṃ trayam | pūrvatrayānurūpeṇa śaktīnāṃ ca samudgatam [ā.B.E: samudbhavam]

- 31

परादिविभवान्तानां सर्वेषां देवतात्मनाम् । शुद्धषाड्गुण्यरूपाणि वपूंषि त्रिदशेश्वर ॥ 11 - 32

parādivibhavāntānāṃ sarveṣāṃ devatātmanām | śuddhaṣāḍguṇyarūpāṇi vapūṃṣi tridaśeśvara || 11 - 32

यावन्त्यस्त्राणि देवानां चक्रशङ्खादिकानि वै । भूषणानि विचित्राणि वासांसि विविधानि च ॥ 11 - 33

yāvantyastrāṇi devānāṃ cakraśaṅkhādikāni vai | bhūṣaṇāni vicitrāṇi vāsāṃsi vividhāni ca || 11 - 33

ध्वजाश्च विविधाकाराः कान्तयश्च सितादिकाः । वाहनानि विचित्राणि सत्याद्यानि सुरेश्वर ॥ 11 - 34

dhvajāśca vividhākārāḥ kāntayaśca sitādikāḥ | vāhanāni vicitrāṇi satyādyāni sureśvara || 11 - 34

शक्तयो भोगदाश्चैव विविधाकारसंस्थिताः । आन्तःकरणिको वर्गस्तदीया वृत्तयोऽखिलाः ॥ 11 - 35

śaktayo bhogadāścaiva vividhākārasaṃsthitāḥ | āntaḥkaraṇiko vargastadīyā vṛttayo'khilāḥ || 11 - 35

यच्च यच्चोपकरणं सामान्यं पुरुषान्तरैः । षाड्गुण्यनिर्मितं विद्धि तत्सर्वं बलसूदन ॥ 11 - 36

yacca yaccopakaraṇaṃ sāmānyaṃ puruṣāntaraiḥ | ṣāḍguṇyanirmitaṃ viddhi tatsarvaṃ balasūdana || 11 - 36

टिप्पणी - कल्पितः । अस्य च विस्तरः सात्त्वतसंहितायां द्रष्टव्यः । 19 - एत एव देवा व्यञ्जनाधिष्ठातृतया तत्तन्महिषीभिः सहात्रैव विंशाध्याये वक्ष्यन्ते । मूल - शुद्धसंविन्मयी साहं षाड्गुण्यपरिपूरिता । तथा तथा भवाम्येषामिष्टं यद्धि यथा यथा ॥ 11 - 37

ṭippaṇī - kalpitaḥ | asya ca vistaraḥ sāttvatasaṃhitāyāṃ draṣṭavyaḥ | 19 - eta eva devā vyañjanādhiṣṭhātṛtayā tattanmahiṣībhiḥ sahātraiva viṃśādhyāye vakṣyante | mūla - śuddhasaṃvinmayī sāhaṃ ṣāḍguṇyaparipūritā | tathā tathā bhavāmyeṣāmiṣṭaṃ yaddhi yathā yathā || 11 - 37

न विना देवदेवेन स्थितिर्मम हि विद्यते । [C: ओमित्स् थिस् लिने] मया विना न देवस्य स्थितिर्विष्णोर्हि [E, ई: विष्णोश्च] विद्यते ॥ 11 - 38

na vinā devadevena sthitirmama hi vidyate | [C: omits this line] mayā vinā na devasya sthitirviṣṇorhi [E, ī: viṣṇośca] vidyate || 11 - 38

तावावामेकतां प्राप्तौ द्विधा भूतौ च संस्थितौ । विधां भजावहे तां तां यद्यद्यत्र ह्यपेक्षितम् [E, ई: व्यपेक्षितम्]

tāvāvāmekatāṃ prāptau dvidhā bhūtau ca saṃsthitau | vidhāṃ bhajāvahe tāṃ tāṃ yadyadyatra hyapekṣitam [E, ī: vyapekṣitam]

11 - 39

11 - 39

शक्रः - सिन्धुकन्ये नमस्तुभ्यं नमस्ते सरसीरुहे । परव्यूहादिभेदेन किं प्रयोजनमीशितुः ॥ 11 - 40

śakraḥ - sindhukanye namastubhyaṃ namaste sarasīruhe | paravyūhādibhedena kiṃ prayojanamīśituḥ || 11 - 40

श्रीः - [B. ओमित्स् वेर्सेस् 41 अन्द् 42.] अनुग्रहाय जीवानां [देवानां ड्.] भक्तानामनुकम्पया । परव्यूहादिभेदेन देवदेवप्रवृत्तयः ॥ 11 - 41

śrīḥ - [B. omits verses 41 and 42.] anugrahāya jīvānāṃ [devānāṃ ḍ.] bhaktānāmanukampayā | paravyūhādibhedena devadevapravṛttayaḥ || 11 - 41

शक्रः - देवदेवप्रिये देवि नमस्ते कमलोद्भवे । अनुग्रहाय भक्तानामेकैवास्तु विधा हरेः ॥ 11 - 42

śakraḥ - devadevapriye devi namaste kamalodbhave | anugrahāya bhaktānāmekaivāstu vidhā hareḥ || 11 - 42

श्रीः - जीवानां [जीविनां B.] विविधाः शक्र संचिताः पुण्यसंचयाः । संचिन्वन्ति न ते जीवास्तुल्यकालं कथंचन ॥ 11 - 43

śrīḥ - jīvānāṃ [jīvināṃ B.] vividhāḥ śakra saṃcitāḥ puṇyasaṃcayāḥ | saṃcinvanti na te jīvāstulyakālaṃ kathaṃcana || 11 - 43

कश्चिद्धि सुकृतोन्मेषात् कदाचित् पुरुषो नृषु । श्रीमता कमलाक्षेण जायमानो निरीक्ष्यते ॥ 11 - 44

kaściddhi sukṛtonmeṣāt kadācit puruṣo nṛṣu | śrīmatā kamalākṣeṇa jāyamāno nirīkṣyate || 11 - 44

अन्यदा पुरुषोऽन्यश्चेत्येवं भिन्नाः शुभाशयाः । भेदोऽधिकारिणां पुण्यतारतम्येन जायते ॥ 11 - 45

anyadā puruṣo'nyaścetyevaṃ bhinnāḥ śubhāśayāḥ | bhedo'dhikāriṇāṃ puṇyatāratamyena jāyate || 11 - 45

विवेकः कस्यचिन्मन्दो भगवत्तत्त्ववेदने । मध्यमस्तु परस्याथ दिव्योऽन्यस्य तु जायते ॥ 11 - 46

vivekaḥ kasyacinmando bhagavattattvavedane | madhyamastu parasyātha divyo'nyasya tu jāyate || 11 - 46

ईशानुग्रहवैषम्यादेवं भेदे व्यवस्थिते । तत्तत्कार्यानुरोधेन परव्यूहादिभावना ॥ 11 - 47

īśānugrahavaiṣamyādevaṃ bhede vyavasthite | tattatkāryānurodhena paravyūhādibhāvanā || 11 - 47

क्रियते देवदेवेन शक्तिं मामधितिष्ठता । संसिद्धयोगतत्त्वानामधिकारः [आ, C, ड्, E, ङ्: सुसिद्ध] परात्मनि

kriyate devadevena śaktiṃ māmadhitiṣṭhatā | saṃsiddhayogatattvānāmadhikāraḥ [ā, C, ḍ, E, ṅ: susiddha] parātmani

- 48

व्यामिश्रयोगयुक्तानां मध्यानां व्यूहभावने । वैभवीयादिरूपेषु विवेकविधुरात्मनाम् ॥ 11 - 49

vyāmiśrayogayuktānāṃ madhyānāṃ vyūhabhāvane | vaibhavīyādirūpeṣu vivekavidhurātmanām || 11 - 49

अहंताममतार्तानां [B: ममताज्ञानां] भक्तानां परमेश्वरे । अधिकारस्य वैषम्यं भक्तानामनुदृश्य [F: अधिगम्य] सः ॥ 11 - 50

ahaṃtāmamatārtānāṃ [B: mamatājñānāṃ] bhaktānāṃ parameśvare | adhikārasya vaiṣamyaṃ bhaktānāmanudṛśya [F: adhigamya] saḥ || 11 - 50

भजते विविधं भावं परव्यूहादिशब्दितम् । इति ते लेशतः शक्र दर्शिता उभयात्मकाः ॥ 11 - 51

bhajate vividhaṃ bhāvaṃ paravyūhādiśabditam | iti te leśataḥ śakra darśitā ubhayātmakāḥ || 11 - 51

100

भवद्भावोत्तरा व्यूहा मम नारायणस्य च । शुद्धे शुद्धेतरस्मिंश्च कोशवर्गे मदुद्भवे ॥ 11 - 52

bhavadbhāvottarā vyūhā mama nārāyaṇasya ca | śuddhe śuddhetarasmiṃśca kośavarge madudbhave || 11 - 52

101

स्थितिर्नौ दर्शिता तेऽद्य पृथक् सह च केवला । एवं प्रकारां [B, ड्, E, ई: प्रकारं] मां ज्ञात्वा प्रत्यक्षां सर्वसंमताम् ॥ 11 - 53

sthitirnau darśitā te'dya pṛthak saha ca kevalā | evaṃ prakārāṃ [B, ḍ, E, ī: prakāraṃ] māṃ jñātvā pratyakṣāṃ sarvasaṃmatām || 11 - 53

102

उपायैर्विविधै शश्वदुपास्य विविधात्मिकाम् । क्लेशकर्माशयातीतो मद्भावं प्रतिपद्यते ॥ 11 - 54

upāyairvividhai śaśvadupāsya vividhātmikām | kleśakarmāśayātīto madbhāvaṃ pratipadyate || 11 - 54

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ, ई: श्रीपञ्चरात्र] लक्ष्मीतन्त्रे विभवप्रकाशो [आ, ई: वैभव] नाम एकादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā, ī: śrīpañcarātra] lakṣmītantre vibhavaprakāśo [ā, ī: vaibhava] nāma ekādaśo'dhyāyaḥ

104

टिप्पणी- क्लेशकर्माशया अनन्तराध्याये वक्ष्यन्ते । इत्येकादशोऽध्यायः द्वादशोऽध्यायः मूल - शक्रः - चिच्छक्तिरेव ते शुद्धा यदि जीवः सनातनः । क्लेशकर्माशयस्पर्शः कथमस्य सरोरुहे ॥ 12 - 1

ṭippaṇī- kleśakarmāśayā anantarādhyāye vakṣyante | ityekādaśo'dhyāyaḥ dvādaśo'dhyāyaḥ mūla - śakraḥ - cicchaktireva te śuddhā yadi jīvaḥ sanātanaḥ | kleśakarmāśayasparśaḥ kathamasya saroruhe || 12 - 1

105

क्लेशाः के कति ते प्रोक्ताः कर्म कीदृक् च किंविधम् । आशयो [E, ई: आशया] नाम को [E, ई: के] देवि तदेतत् [F: तदेवं] किं फलं स्मृतम् ॥ 12 - 2

kleśāḥ ke kati te proktāḥ karma kīdṛk ca kiṃvidham | āśayo [E, ī: āśayā] nāma ko [E, ī: ke] devi tadetat [F: tadevaṃ] kiṃ phalaṃ smṛtam || 12 - 2

106

सिन्धुकन्ये तदेतन्मे ब्रुहि तुभ्यं नमो नमः । सर्वज्ञे न त्वदन्येन वक्तुमेतद्धि शक्यते ॥ 12 - 3

sindhukanye tadetanme bruhi tubhyaṃ namo namaḥ | sarvajñe na tvadanyena vaktumetaddhi śakyate || 12 - 3

107

श्रीः - अहं नारायणी देवी [आ, B ङ्: स्वच्छा] स्वच्छस्वच्छन्दचिन्मयी । स्वतन्त्रा निरवद्याहं विष्णोः श्रीरनपायिनी ॥ 12 - 4

śrīḥ - ahaṃ nārāyaṇī devī [ā, B ṅ: svacchā] svacchasvacchandacinmayī | svatantrā niravadyāhaṃ viṣṇoḥ śrīranapāyinī || 12 - 4

108

ईशेशितव्यभेदेन द्विधा रूपं मया कृतम् । ईशितव्यं च तद्भिन्न स्वाच्छन्द्यादेव [आ, B, C: स्वच्छन्दा] मे द्विधा [ई: स्थिता] ॥ 12 - 5

īśeśitavyabhedena dvidhā rūpaṃ mayā kṛtam | īśitavyaṃ ca tadbhinna svācchandyādeva [ā, B, C: svacchandā] me dvidhā [ī: sthitā] || 12 - 5

109

चिच्छक्तिरेका भोक्त्राख्या परा भोग्यादिरूपिणी । कालकाल्यविभेदेन सा द्विधा भेदिता मया ॥ 12 - 6

cicchaktirekā bhoktrākhyā parā bhogyādirūpiṇī | kālakālyavibhedena sā dvidhā bheditā mayā || 12 - 6

110

तत्र काल्यात्मिका शक्तिर्मोहिनी बन्धनी तथा । प्रकृतिः सविकारैषा चिच्छक्तिर्बध्यतेऽनया ॥ 12 - 7

tatra kālyātmikā śaktirmohinī bandhanī tathā | prakṛtiḥ savikāraiṣā cicchaktirbadhyate'nayā || 12 - 7

111

क्लिश्यते येन रूपेण चिच्छक्तिर्भोक्तृतां गता । स क्लेशः पञ्चधा ज्ञेयो नामान्यस्य च मे शृणु ॥ 12 - 8

kliśyate yena rūpeṇa cicchaktirbhoktṛtāṃ gatā | sa kleśaḥ pañcadhā jñeyo nāmānyasya ca me śṛṇu || 12 - 8

112

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा तमसो गतिरुत्तमा ॥ 12 - 9

tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ | avidyā pañcaparvaiṣā tamaso gatiruttamā || 12 - 9

113

असङ्गिन्यपि चिच्छक्तिः शुद्धाप्यपरिणामिनी [आ, B, ङ्: शुद्धात्म] । आविद्धमात्मनो रूपं नैर्मल्येन [C, ड्: संक्लेशेन] विभर्ति सा ॥ 12 - 10

asaṅginyapi cicchaktiḥ śuddhāpyapariṇāminī [ā, B, ṅ: śuddhātma] | āviddhamātmano rūpaṃ nairmalyena [C, ḍ: saṃkleśena] vibharti sā || 12 - 10

114

शक्रः - व्याहतामिव पश्यामि चिच्छक्तेः [ड्: चिच्छक्तिः] क्लेशसङ्गिताम् । मुह्यतीव मनो मेऽद्य तं मोहं छिन्धि पद्मजे ॥ 12 - 11

śakraḥ - vyāhatāmiva paśyāmi cicchakteḥ [ḍ: cicchaktiḥ] kleśasaṅgitām | muhyatīva mano me'dya taṃ mohaṃ chindhi padmaje || 12 - 11

115

श्रीः - स्वतन्त्रा सर्वसिद्धीनां [आ, B, C, ड्, ई: विश्वसिद्धानां; ङ्: विश्वसिद्धीनां] हेतुश्चात्र [E, ई: चित्रा] महाद्भुता । शक्तिर्नारायणस्याहं नित्या देवी सदोदिता ॥ 12 - 12

śrīḥ - svatantrā sarvasiddhīnāṃ [ā, B, C, ḍ, ī: viśvasiddhānāṃ; ṅ: viśvasiddhīnāṃ] hetuścātra [E, ī: citrā] mahādbhutā | śaktirnārāyaṇasyāhaṃ nityā devī sadoditā || 12 - 12

116

तस्या मे पञ्च कर्माणि नित्यानि त्रिदशेश्वर । तिरोभावस्तथा सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च ॥ 12 - 13

tasyā me pañca karmāṇi nityāni tridaśeśvara | tirobhāvastathā sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtireva ca || 12 - 13

117

अनुग्रह इति प्रोक्तं मदीयं कर्मपञ्चकम् । एतेषां कर्मशो व्याख्यां कर्मणां शक्र मे शृणु ॥ 12 - 14

anugraha iti proktaṃ madīyaṃ karmapañcakam | eteṣāṃ karmaśo vyākhyāṃ karmaṇāṃ śakra me śṛṇu || 12 - 14

118

तत्र नाम तिरोभावोऽन्यद्भावः परिकीर्त्यते । स्वच्छापि सा मदीया हि चिछक्तिर्भोक्तृसंज्ञिता ॥ 12 - 15

tatra nāma tirobhāvo'nyadbhāvaḥ parikīrtyate | svacchāpi sā madīyā hi cichaktirbhoktṛsaṃjñitā || 12 - 15

119

मदीयया यया शक्त्या वर्तते प्रकृतेर्वशे । तिरोभावाभिधाना मे साविद्याशक्तिरुच्यते ॥ 12 - 16

madīyayā yayā śaktyā vartate prakṛtervaśe | tirobhāvābhidhānā me sāvidyāśaktirucyate || 12 - 16

120

मदीयं भेदितं रूपं सत्यसंकल्पया मया । योऽवरोहो मदीयस्ते वर्णितः प्रथमः पुरा ॥ 12 - 17

madīyaṃ bheditaṃ rūpaṃ satyasaṃkalpayā mayā | yo'varoho madīyaste varṇitaḥ prathamaḥ purā || 12 - 17

121

चिच्छक्तिर्जीव इत्येवं विबुधैः परिकीर्त्यते । मत्स्वाच्छन्द्यवशादेव तस्य भेदः प्रकीर्तितः ॥ 12 - 18

cicchaktirjīva ityevaṃ vibudhaiḥ parikīrtyate | matsvācchandyavaśādeva tasya bhedaḥ prakīrtitaḥ || 12 - 18

122

मदीयं चैत्यरूपं यत् सत्यसंकल्पया कृतम् । मया तदेकीकरणं चिच्छक्तेः क्रियते हि यत् ॥ 12 - 19

madīyaṃ caityarūpaṃ yat satyasaṃkalpayā kṛtam | mayā tadekīkaraṇaṃ cicchakteḥ kriyate hi yat || 12 - 19

123

अविद्या सा परा शक्तिस्तिरोभाव इति स्मृतः । पञ्च पर्वाणि तस्यास्तु सन्ति तानि [आ, B, C, F: संततानि] निबोध मे ॥ 12 - 20

avidyā sā parā śaktistirobhāva iti smṛtaḥ | pañca parvāṇi tasyāstu santi tāni [ā, B, C, F: saṃtatāni] nibodha me || 12 - 20

124

तमस्तु प्रथमं पर्व नामाविद्येति तस्य तु । अनात्मन्यस्वभूते च चैत्ये जीवस्य या मतिः ॥ 12 - 21

tamastu prathamaṃ parva nāmāvidyeti tasya tu | anātmanyasvabhūte ca caitye jīvasya yā matiḥ || 12 - 21

125

स्वतयाहंतया चैव तमोऽविद्या च सा स्मृता । स्वीकृतेऽहंतया चैत्ये मानो यस्तत्र जायते ॥ 12 - 22

svatayāhaṃtayā caiva tamo'vidyā ca sā smṛtā | svīkṛte'haṃtayā caitye māno yastatra jāyate || 12 - 22

126

अस्मिताख्यो महामोहो द्वितीयं क्लेशपर्व तत् । चैत्यचेतनयोरेकभावापत्तिरविद्यया ॥ 12 - 23

asmitākhyo mahāmoho dvitīyaṃ kleśaparva tat | caityacetanayorekabhāvāpattiravidyayā || 12 - 23

127

मोहोऽस्मिता [आ, E, ई: रागो] महामोह इति शब्दैर्निगद्यते । सुखानुस्मृतिहेतुर्या वासनास्मितयाहिता ॥ 12 - 24

moho'smitā [ā, E, ī: rāgo] mahāmoha iti śabdairnigadyate | sukhānusmṛtiheturyā vāsanāsmitayāhitā || 12 - 24

128

स रागो रञ्ज्यविषयस्तृतीयं [आ, B, C, ड्, ई: रम्य] क्लेशपर्व तत् । दुःखानुस्मृतिहेतुर्या वासनास्मितयाहिता ॥ 12 - 25

sa rāgo rañjyaviṣayastṛtīyaṃ [ā, B, C, ḍ, ī: ramya] kleśaparva tat | duḥkhānusmṛtiheturyā vāsanāsmitayāhitā || 12 - 25

129

स द्वेषो द्वेष्यविषयश्चतुर्थं क्लेशपर्व तत् । [F: ओमित्स् 3 लिने fरोम् हेरे] दुःखं जिहासतो योगैः प्रेप्सतश्च सुखं तथा ॥ 12 - 26

sa dveṣo dveṣyaviṣayaścaturthaṃ kleśaparva tat | [F: omits 3 line from here] duḥkhaṃ jihāsato yogaiḥ prepsataśca sukhaṃ tathā || 12 - 26

130

तदन्तरायैर्वित्रासो मध्ये यो नाम जायते । अन्धाख्योऽभिनिवेशः स पञ्चमं क्लेशपर्व तत् ॥ 12 - 27

tadantarāyairvitrāso madhye yo nāma jāyate | andhākhyo'bhiniveśaḥ sa pañcamaṃ kleśaparva tat || 12 - 27

131

देहमात्मतया [आ, B, C: देहं चात्म] बुद्ध्वा ततस्तादात्म्यमागतः । रञ्जनीयमभिप्रेप्सुर्जिहासुश्च तथेतरत् ॥ 12 - 28

dehamātmatayā [ā, B, C: dehaṃ cātma] buddhvā tatastādātmyamāgataḥ | rañjanīyamabhiprepsurjihāsuśca tathetarat || 12 - 28

132

तदन्तरायवित्रस्तस्तत्प्रतीकारमाचरन् । इष्टस्य प्राप्तयेऽनिष्टविघाताय च चेतनः [E: देहिनः] ॥ 12 - 29

tadantarāyavitrastastatpratīkāramācaran | iṣṭasya prāptaye'niṣṭavighātāya ca cetanaḥ [E: dehinaḥ] || 12 - 29

133

यदयं कुरुते कर्म त्रिविधं त्रिविधात्मकम् । तत्कर्म गदितं सद्भिः सांख्ययोगविचक्षणैः ॥ 12 - 30

yadayaṃ kurute karma trividhaṃ trividhātmakam | tatkarma gaditaṃ sadbhiḥ sāṃkhyayogavicakṣaṇaiḥ || 12 - 30

134

तत्प्रसूतं सुखं दुःखं तथा दुःखसुखात्मकम् । विपाकस्त्रिविधः प्रोक्तस्तत्त्वशास्त्रविशारदैः ॥ 12 - 31

tatprasūtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tathā duḥkhasukhātmakam | vipākastrividhaḥ proktastattvaśāstraviśāradaiḥ || 12 - 31

135

वासना आशयाः प्रोक्ताः क्लेशकर्मविपाकजाः । अन्तःकरणवर्तिन्यः समन्ताच्छेरते हि ताः ॥ 12 - 32

vāsanā āśayāḥ proktāḥ kleśakarmavipākajāḥ | antaḥkaraṇavartinyaḥ samantāccherate hi tāḥ || 12 - 32

136

जन्यन्ते वासना नित्यं पञ्चभिः क्लेशपर्वभिः । सदृशारम्भहेतुश्च वासना कर्मणा [E: कर्मणः] तथा ॥ 12 - 33

janyante vāsanā nityaṃ pañcabhiḥ kleśaparvabhiḥ | sadṛśārambhahetuśca vāsanā karmaṇā [E: karmaṇaḥ] tathā || 12 - 33

137

सुखादिवासना चैव विपाकैर्जन्यते त्रिधा । चतुर्भिर्लक्षणैरित्थंभूता क्लेशादिनामकैः ॥ 12 - 34

sukhādivāsanā caiva vipākairjanyate tridhā | caturbhirlakṣaṇairitthaṃbhūtā kleśādināmakaiḥ || 12 - 34

138

बन्धनी जीवकोशस्य तिरोभावाभिधा विधा [आ, B, C, ड्, F: अभिधानया] । शक्त्यानयैव बद्धानां जीवानां मम नित्यदा ॥ 12 - 35

bandhanī jīvakośasya tirobhāvābhidhā vidhā [ā, B, C, ḍ, F: abhidhānayā] | śaktyānayaiva baddhānāṃ jīvānāṃ mama nityadā || 12 - 35

139

सांतत्येन [E, ई: सातत्येन] प्रवर्तन्ते मम सृष्ट्यादिशक्तयः । सृष्टिशक्तिर्द्विधा सा मे शुद्ध्यशुद्धिवशान्मया ॥ 12 - 36

sāṃtatyena [E, ī: sātatyena] pravartante mama sṛṣṭyādiśaktayaḥ | sṛṣṭiśaktirdvidhā sā me śuddhyaśuddhivaśānmayā || 12 - 36

140

विविच्य दर्शिता सा ते सा पुनः सप्तधा स्थिता । अनिशं [ड्, F: अनीशं] क्रियते त्वेका प्राजापत्येन कर्मणा ॥ 12 - 37

vivicya darśitā sā te sā punaḥ saptadhā sthitā | aniśaṃ [ḍ, F: anīśaṃ] kriyate tvekā prājāpatyena karmaṇā || 12 - 37

141

षट्कोशसंभवास्त्वन्यास्तत्तत्कालसमुद्भवाः । सर्गक्रमे प्रकृत्युत्थे सृष्टिर्ज्ञेया त्रिधा पुनः ॥ 12 - 38

ṣaṭkośasaṃbhavāstvanyāstattatkālasamudbhavāḥ | sargakrame prakṛtyutthe sṛṣṭirjñeyā tridhā punaḥ || 12 - 38

142

भाविकी लैङ्गिकी चैव भौतिकी चेति भेदतः । यथा न्यग्रोधधानायां त्रैगुण्ये प्रकृतौ तथा ॥ 12 - 39

bhāvikī laiṅgikī caiva bhautikī ceti bhedataḥ | yathā nyagrodhadhānāyāṃ traiguṇye prakṛtau tathā || 12 - 39

143

या स्थितिर्महदादेः सा भावसृष्टिर्निगद्यते । समष्टिव्यष्टिभेदेन लिङ्गं यत्सृज्यते मया ॥ 12 - 40

yā sthitirmahadādeḥ sā bhāvasṛṣṭirnigadyate | samaṣṭivyaṣṭibhedena liṅgaṃ yatsṛjyate mayā || 12 - 40

144

विराजश्च तथान्येषां भूतानां लिङ्गजा तु सा । महदाद्या विशेषान्ता विंशतिश्च त्रयश्च ये ॥ 12 - 41

virājaśca tathānyeṣāṃ bhūtānāṃ liṅgajā tu sā | mahadādyā viśeṣāntā viṃśatiśca trayaśca ye || 12 - 41

145

पदार्था लिङ्गदेहस्था [E: देहास्ते] विराजः परिकीर्तिताः । खानां समष्टिभूतानां तथान्तःकरणस्य च ॥ 12 - 42

padārthā liṅgadehasthā [E: dehāste] virājaḥ parikīrtitāḥ | khānāṃ samaṣṭibhūtānāṃ tathāntaḥkaraṇasya ca || 12 - 42

146

त्रिधा स्थितस्य ये येंऽशाः प्रतिजीवं व्यवस्थिताः । स्थूलानां चैव भूतानां ये सूक्ष्माः कीर्तिताः पुरा ॥ 12 - 43

tridhā sthitasya ye yeṃ'śāḥ pratijīvaṃ vyavasthitāḥ | sthūlānāṃ caiva bhūtānāṃ ye sūkṣmāḥ kīrtitāḥ purā || 12 - 43

147

व्यष्टयोऽष्टादशेमाश्च क्लेशाः कर्माणि वासनाः । प्राणाश्चेति तदुद्दिष्टं लिङ्गं जीवगणाश्रयम् । 44

vyaṣṭayo'ṣṭādaśemāśca kleśāḥ karmāṇi vāsanāḥ | prāṇāśceti taduddiṣṭaṃ liṅgaṃ jīvagaṇāśrayam | 44

148

चिच्छक्तयो हि लिङ्गस्थाः संसरन्ति यथा तथा । शुद्दे हि भगवज्ज्ञाने जाते सत्कर्मजीविनाम् ॥ 12 - 45

cicchaktayo hi liṅgasthāḥ saṃsaranti yathā tathā | śudde hi bhagavajjñāne jāte satkarmajīvinām || 12 - 45

149

जीवानां विनिवर्तन्ते लिङ्गान्येतानि नान्यदा [B: नान्यथा] । विराजः स्थूलदेहो यो ब्रह्माण्डापरनामवान् ॥ 12 - 46

jīvānāṃ vinivartante liṅgānyetāni nānyadā [B: nānyathā] | virājaḥ sthūladeho yo brahmāṇḍāparanāmavān || 12 - 46

150

चतुर्विधानि चान्यानि शरीराणि शरीरिणाम् । एषा मे भौतिकी सृष्टिरितीदं सृष्टिचिन्तनम् ॥ 12 - 47

caturvidhāni cānyāni śarīrāṇi śarīriṇām | eṣā me bhautikī sṛṣṭiritīdaṃ sṛṣṭicintanam || 12 - 47

151

स्थितिर्नाम तृतीया मे शक्तिर्या [ड्, E, ई: सा शक्तिर्या] ते पुरोदिता । तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि तन्मे शक्र निशामय ॥ 12 - 48

sthitirnāma tṛtīyā me śaktiryā [ḍ, E, ī: sā śaktiryā] te puroditā | tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi tanme śakra niśāmaya || 12 - 48

152

आद्यसृष्टिक्षणो यस्तु संजिहीर्षाक्षणश्च यः । यत्स्थैर्यकरणं नाम तयोरन्तरवर्तिनाम् [B: वर्तिना] ॥ 12 - 49

ādyasṛṣṭikṣaṇo yastu saṃjihīrṣākṣaṇaśca yaḥ | yatsthairyakaraṇaṃ nāma tayorantaravartinām [B: vartinā] || 12 - 49

153

नानारूपैर्मदीयैः सा स्थितिशक्तिः परा मम । विष्णुना देवदेवेन मया चैव तथा तथा ॥ 12 - 50

nānārūpairmadīyaiḥ sā sthitiśaktiḥ parā mama | viṣṇunā devadevena mayā caiva tathā tathā || 12 - 50

154

या स्थितिः कथिता सा [E, ई: साधु] तु प्रथमा तत्त्वचिन्तकैः । मन्वन्तराधिपैश्चैव द्वितीया परिकीर्तिता ॥ 12 - 51

yā sthitiḥ kathitā sā [E, ī: sādhu] tu prathamā tattvacintakaiḥ | manvantarādhipaiścaiva dvitīyā parikīrtitā || 12 - 51

155

मनुपुत्रैस्तृतीयान्या क्षुद्रैरिति चतुर्विध । चतुर्थी संहृतीशक्तिस्तस्या भेदमिमं शृणु ॥ 12 - 52

manuputraistṛtīyānyā kṣudrairiti caturvidha | caturthī saṃhṛtīśaktistasyā bhedamimaṃ śṛṇu || 12 - 52

156

नाशो जरायुजादीनां भूतानां नित्यदा तु या । सा नित्या संहृतिस्त्वन्यः शक्र नैमित्तिकी स्मृता ॥ 12 - 53

nāśo jarāyujādīnāṃ bhūtānāṃ nityadā tu yā | sā nityā saṃhṛtistvanyaḥ śakra naimittikī smṛtā || 12 - 53

157

त्रैलोक्यविषया सा तु ब्रह्मप्रस्वापहेतुका । तृतीया प्राकृती [आ, B, C, ङ्: प्रकृतेः] प्रोक्ता महदादिव्यपाश्रया ॥ 12 - 54

trailokyaviṣayā sā tu brahmaprasvāpahetukā | tṛtīyā prākṛtī [ā, B, C, ṅ: prakṛteḥ] proktā mahadādivyapāśrayā || 12 - 54

158

प्रासूती तु चतुर्थी स्यादव्यक्तविषया तु सा । मायी या पञ्चमी प्रोक्त प्रसूतिविषया तु या ॥ 12 - 55

prāsūtī tu caturthī syādavyaktaviṣayā tu sā | māyī yā pañcamī prokta prasūtiviṣayā tu yā || 12 - 55

159

[E: ओमित्स् थिस् लिने] शाक्ति षष्ठी तु विज्ञेया मायासविषया तु सा । सप्तम्यात्यन्तिकी प्रोक्ता विलयो योगिनां मयि ॥ 12 - 56

[E: omits this line] śākti ṣaṣṭhī tu vijñeyā māyāsaviṣayā tu sā | saptamyātyantikī proktā vilayo yogināṃ mayi || 12 - 56

160

सूक्ष्माणि विनिवर्तन्ते शरीराणि तदा सताम् । एषा सप्तविधा शक्र संहृतिस्ते मयोदिता । पञ्चम्यनुग्रहाख्या [आ, C, ड्, ङ्, F: ग्रहाख्यां] मे शक्तिर्व्याख्यामिमां [आ, C, ङ्: शक्तिं मुख्यां] शृणु ॥ 12 - 57

sūkṣmāṇi vinivartante śarīrāṇi tadā satām | eṣā saptavidhā śakra saṃhṛtiste mayoditā | pañcamyanugrahākhyā [ā, C, ḍ, ṅ, F: grahākhyāṃ] me śaktirvyākhyāmimāṃ [ā, C, ṅ: śaktiṃ mukhyāṃ] śṛṇu || 12 - 57

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; ई: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे तिरोभावादिशक्तिप्रकाशो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; ī: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre tirobhāvādiśaktiprakāśo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

162

त्रयोदशोऽध्यायः मूल - श्रीः - अनुग्रहात्मिका शक्र शक्तिर्मे पञ्चमी स्मृता । तामिमां तत्त्वतो वत्स वदामि तव सांप्रतम् ॥ 13 - 1

trayodaśo'dhyāyaḥ mūla - śrīḥ - anugrahātmikā śakra śaktirme pañcamī smṛtā | tāmimāṃ tattvato vatsa vadāmi tava sāṃpratam || 13 - 1

163

अविद्यया समाविद्धा अस्मितादिवशीकृताः । मच्छक्त्यैव तिरोभूतास्तिरोधानाभिधानया ॥ 13 - 2

avidyayā samāviddhā asmitādivaśīkṛtāḥ | macchaktyaiva tirobhūtāstirodhānābhidhānayā || 13 - 2

pañcadaśo'dhyāyaḥ (cont. 2)

164

उच्चान्निचे पतन्तस्ते नीचादुत्पतयालवः । निबद्धास्त्रिविधैर्बन्धैः स्थानत्रयविवर्तिनः ॥ 13 - 3

uccānnice patantaste nīcādutpatayālavaḥ | nibaddhāstrividhairbandhaiḥ sthānatrayavivartinaḥ || 13 - 3

165

संसाराङ्गारमध्यस्थाः पच्यमानाः स्वकर्मणा । सुखाभिमानिनो दुःखे नित्यमज्ञानधर्षिताः ॥ 13 - 4

saṃsārāṅgāramadhyasthāḥ pacyamānāḥ svakarmaṇā | sukhābhimānino duḥkhe nityamajñānadharṣitāḥ || 13 - 4

166

ता [आ, B, C: तयोर्निरनु] योनीरनुधावन्तश्चराचरविभेदिनीः [आ, B, C, F, ङ्: भेदिनः] । अपूर्वापूर्वभूताभिश्चित्रिताभिः स्वहेतुभिः ॥ 13 - 5

tā [ā, B, C: tayorniranu] yonīranudhāvantaścarācaravibhedinīḥ [ā, B, C, F, ṅ: bhedinaḥ] | apūrvāpūrvabhūtābhiścitritābhiḥ svahetubhiḥ || 13 - 5

167

देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभिरहर्निशम् । जननानि प्रबन्ध्नन्तो मरणानि तथा तथा ॥ 13 - 6

dehendriyamanobuddhivedanābhiraharniśam | jananāni prabandhnanto maraṇāni tathā tathā || 13 - 6

168

क्लिश्यमाना इति क्लेशैस्तैस्तैर्योगवियोगजैः । उद्यत्कारुण्यसंताननिर्वापिततदागसा ॥ 13 - 7

kliśyamānā iti kleśaistaistairyogaviyogajaiḥ | udyatkāruṇyasaṃtānanirvāpitatadāgasā || 13 - 7

169

मया जीवाः समीक्ष्यन्ते श्रिया दुःखविवर्जिताः । सोऽनुग्रह इति प्रोक्तः शक्तिपातापराह्वयः [E, ई: पातपराह्वयः] ॥ 13 - 8

mayā jīvāḥ samīkṣyante śriyā duḥkhavivarjitāḥ | so'nugraha iti proktaḥ śaktipātāparāhvayaḥ [E, ī: pātaparāhvayaḥ] || 13 - 8

170

कर्मसाम्यं भजन्त्येते प्रेक्ष्यमाणा मया तदा । अपश्चिमा तनुः सा स्याज्जीवानां प्रेक्षिता मया ॥ 13 - 9

karmasāmyaṃ bhajantyete prekṣyamāṇā mayā tadā | apaścimā tanuḥ sā syājjīvānāṃ prekṣitā mayā || 13 - 9

171

अहमेव हि जानामि [E: जानानि] शक्तिपातक्षणं च तम् [E: क्षणाञ्चितम्] । नासौ पुरुषकारेण न चाप्यन्येन हेतुना ॥ 13 - 10

ahameva hi jānāmi [E: jānāni] śaktipātakṣaṇaṃ ca tam [E: kṣaṇāñcitam] | nāsau puruṣakāreṇa na cāpyanyena hetunā || 13 - 10

172

केवलं स्वेच्छयैवाहं [E: एका] प्रेक्षे कंचित् कदाप्यहम् । ततः प्रभृति स स्वच्छस्वच्छान्तःकरणः पुमान् ॥ 13 - 11

kevalaṃ svecchayaivāhaṃ [E: ekā] prekṣe kaṃcit kadāpyaham | tataḥ prabhṛti sa svacchasvacchāntaḥkaraṇaḥ pumān || 13 - 11

173

कर्मसाम्यं समासाद्य शुक्लकर्मव्यपाश्रयः । वेदान्तज्ञानसंपन्नः सांख्ययोगपरायणः ॥ 13 - 12

karmasāmyaṃ samāsādya śuklakarmavyapāśrayaḥ | vedāntajñānasaṃpannaḥ sāṃkhyayogaparāyaṇaḥ || 13 - 12

174

सम्यक्सात्त्वतविज्ञानाद्विष्णौ सद्भक्तिमुद्वहन् । कालेन महता योगी निर्धूतक्लेशसंचयः ॥ 13 - 13

samyaksāttvatavijñānādviṣṇau sadbhaktimudvahan | kālena mahatā yogī nirdhūtakleśasaṃcayaḥ || 13 - 13

175

विधूय विविधं बन्धं द्योतमानस्ततस्ततः । प्राप्नोति परमं ब्रह्म लक्ष्मीनारायणात्मकम् ॥ 13 - 44

vidhūya vividhaṃ bandhaṃ dyotamānastatastataḥ | prāpnoti paramaṃ brahma lakṣmīnārāyaṇātmakam || 13 - 44

176

एषा तु पञ्चमी शक्तिर्मदीयानुग्रहात्मिका । स्वाच्छन्ध्यमेव मे हेतुस्तिरोभावादिकर्मणि ॥ 13 - 15

eṣā tu pañcamī śaktirmadīyānugrahātmikā | svācchandhyameva me hetustirobhāvādikarmaṇi || 13 - 15

177

इत्थं शक्र विजानीहि नानुयोज्यमतः [E: इतः; ई: योज्यास्म्यतः] परम् । शक्रः - नमः सरोरुहावासे नमो नारायणाश्रये ॥ 13 - 16

itthaṃ śakra vijānīhi nānuyojyamataḥ [E: itaḥ; ī: yojyāsmyataḥ] param | śakraḥ - namaḥ saroruhāvāse namo nārāyaṇāśraye || 13 - 16

178

नमो नित्यानवद्यायै कल्याणगुणसिन्धवे । त्वद्वागमृतसंदोहक्षालितं मे महत्तमः ॥ 13 - 17

namo nityānavadyāyai kalyāṇaguṇasindhave | tvadvāgamṛtasaṃdohakṣālitaṃ me mahattamaḥ || 13 - 17

179

[B: ओमित्स् वेर्सेस् 18 अनद् 19] भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि चिच्छक्ते रूपमुत्तमम् । श्रीः - एको नारायणो देव परमात्मा सनातनः ॥ 13 - 18

[B: omits verses 18 anad 19] bhūyo'haṃ śrotumicchāmi cicchakte rūpamuttamam | śrīḥ - eko nārāyaṇo deva paramātmā sanātanaḥ || 13 - 18

180

सदा ज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्त्योजसां निधिः । अनादिरपरिच्छेद्यो देशकालस्वरूपतः ॥ 13 - 19

sadā jñānabalaiśvaryavīryaśaktyojasāṃ nidhiḥ | anādiraparicchedyo deśakālasvarūpataḥ || 13 - 19

181

तस्याहं परमा देवी षाड्गुण्यमहिमोज्ज्वला । सर्वकार्यकरी शक्तिरहंता नाम शाश्वती ॥ 13 - 20

tasyāhaṃ paramā devī ṣāḍguṇyamahimojjvalā | sarvakāryakarī śaktirahaṃtā nāma śāśvatī || 13 - 20

182

संविदेका स्वरूपं मे स्वच्छस्वच्छन्दनिर्भरा [B, ड्, F: निर्भया] । सिद्धयो विश्वजीवानामायतन्तेऽखिला मयि ॥ 13 - 21

saṃvidekā svarūpaṃ me svacchasvacchandanirbharā [B, ḍ, F: nirbhayā] | siddhayo viśvajīvānāmāyatante'khilā mayi || 13 - 21

183

आत्मभित्तौ जगत्सर्वं स्वेच्छयोन्मीलयाम्यहम् । मयि लोकाः स्फुरन्त्येते जले शकुनयो यथा ॥ 13 - 22

ātmabhittau jagatsarvaṃ svecchayonmīlayāmyaham | mayi lokāḥ sphurantyete jale śakunayo yathā || 13 - 22

184

स्वाच्छन्द्यादवरोहामि पञ्चकृत्यविधायिनी । साहं यदवरोहामि सा हि [आ, B, F: जीवः] चिच्छक्तिरुच्यते ॥ 13 - 23

svācchandyādavarohāmi pañcakṛtyavidhāyinī | sāhaṃ yadavarohāmi sā hi [ā, B, F: jīvaḥ] cicchaktirucyate || 13 - 23

185

संकोचो मामकः सोऽयं स्वच्छस्वच्छन्दचिद्घ्नः । अस्मिन्नपि जगद्भाति दर्पणोदरशैलवत् ॥ 13 - 24

saṃkoco māmakaḥ so'yaṃ svacchasvacchandacidghnaḥ | asminnapi jagadbhāti darpaṇodaraśailavat || 13 - 24

186

वज्ररत्नवदेवैष स्वच्छः स्फुरति सर्वदा [C, ई: सदास्फुरति छन्दतः] । चैतन्यमस्य धर्मो यः प्रभा भानोरिवामला ॥ 13 - 25

vajraratnavadevaiṣa svacchaḥ sphurati sarvadā [C, ī: sadāsphurati chandataḥ] | caitanyamasya dharmo yaḥ prabhā bhānorivāmalā || 13 - 25

187

तया [E: तथा] स्फुरति जीवोऽसौ स्वत एवानुरूपया [E: रूपवान्] । विधत्ते पञ्च कृत्यानि जीवोऽयमपि नित्यदा ॥ 13 - 26

tayā [E: tathā] sphurati jīvo'sau svata evānurūpayā [E: rūpavān] | vidhatte pañca kṛtyāni jīvo'yamapi nityadā || 13 - 26

188

या वृत्तिर्नीलपीतादौ [E, ई: भित्तौ नीलपीतादि] सृष्टिः सा कथिता बुधैः । सक्तिर्या [ड्: सत्ति] विषये तत्र [B, F: यत्र; E: योऽत्र] सा स्थितिः परिकीर्त्यते

yā vṛttirnīlapītādau [E, ī: bhittau nīlapītādi] sṛṣṭiḥ sā kathitā budhaiḥ | saktiryā [ḍ: satti] viṣaye tatra [B, F: yatra; E: yo'tra] sā sthitiḥ parikīrtyate

189

13 - 27

13 - 27

190

गृहीताद्विषयाद्योऽस्य विरामोऽन्यजिघृक्षया । सा संहृतिः समाख्याता तत्त्वशास्त्रविशारदैः ॥ 13 - 28

gṛhītādviṣayādyo'sya virāmo'nyajighṛkṣayā | sā saṃhṛtiḥ samākhyātā tattvaśāstraviśāradaiḥ || 13 - 28

191

तद्वासना तिरोभावोऽनुग्रहस्तद्विलापनम् । ग्राह्यग्रसनशीलोऽयं [आ, B, C: ग्राह्याशनीय] वह्निवद्ग्रसनः [आ, B, C: छेदनः] सदा ॥ 13 - 29

tadvāsanā tirobhāvo'nugrahastadvilāpanam | grāhyagrasanaśīlo'yaṃ [ā, B, C: grāhyāśanīya] vahnivadgrasanaḥ [ā, B, C: chedanaḥ] sadā || 13 - 29

192

पुष्यत्येष सदा जीवो मात्रया मे समिन्धनम् । आविद्यं मत्स्वरूपं तु व्याख्यातं ते पुरा मया ॥ 13 - 30

puṣyatyeṣa sadā jīvo mātrayā me samindhanam | āvidyaṃ matsvarūpaṃ tu vyākhyātaṃ te purā mayā || 13 - 30

193

शुद्धविद्यासमायोगात् संकोचं यज्जहात्यसौ । तदा प्रद्योतमानोऽयं सर्वतो मुक्तबन्धनः ॥ 13 - 31

śuddhavidyāsamāyogāt saṃkocaṃ yajjahātyasau | tadā pradyotamāno'yaṃ sarvato muktabandhanaḥ || 13 - 31

194

ज्ञानक्रियासमायोगात् सर्ववित्सर्वकृत्सदा [B: तदा] । अनणुश्चाप्यसंकोचान्मद्भावायोपपद्यते ॥ 13 - 32

jñānakriyāsamāyogāt sarvavitsarvakṛtsadā [B: tadā] | anaṇuścāpyasaṃkocānmadbhāvāyopapadyate || 13 - 32

195

यावन्निरीक्ष्यते नायं मया कारुण्यवत्तया । तावत्संकुचितज्ञानः करणैर्विश्वमीक्षते ॥ 13 - 33

yāvannirīkṣyate nāyaṃ mayā kāruṇyavattayā | tāvatsaṃkucitajñānaḥ karaṇairviśvamīkṣate || 13 - 33

196

चक्षुषालोक्य वस्तूनि विकल्प्य मनसा तथा । अभिमत्याप्यहंकाराद् बुद्ध्यैव ह्यध्यवस्यति ॥ 13 - 34

cakṣuṣālokya vastūni vikalpya manasā tathā | abhimatyāpyahaṃkārād buddhyaiva hyadhyavasyati || 13 - 34

197

जागरायामथ [आ, ङ्: जागरान्तं यथा] स्वप्ने करणैरान्तरैश्चरन् । विहाय तत् सुषुप्तौ तु स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ 13 - 35

jāgarāyāmatha [ā, ṅ: jāgarāntaṃ yathā] svapne karaṇairāntaraiścaran | vihāya tat suṣuptau tu svarūpeṇāvatiṣṭhate || 13 - 35

198

अवस्थास्ता इमास्तिस्रः प्राकृत्यो [आ, B, C, ड्: प्रकृत्या] नैव जीवगा । तुर्यापि या दशा जीवे समाधिस्थे प्रजायते ॥ 13 - 36

avasthāstā imāstisraḥ prākṛtyo [ā, B, C, ḍ: prakṛtyā] naiva jīvagā | turyāpi yā daśā jīve samādhisthe prajāyate || 13 - 36

199

सापि नैवास्य किं त्वेषा शुद्धसत्त्वव्यवस्थितिः । अनवस्थमनाघ्रातमखिलैः प्राकृतैर्गुणैः ॥ 13 - 37

sāpi naivāsya kiṃ tveṣā śuddhasattvavyavasthitiḥ | anavasthamanāghrātamakhilaiḥ prākṛtairguṇaiḥ || 13 - 37

200

अनौपाधिकमच्छेद्यं जीवरूपं तु चिन्मयम् । एवंरूपमपि त्वेतच्छाद्यतेऽनाद्यविद्यया ॥ 13 - 38

anaupādhikamacchedyaṃ jīvarūpaṃ tu cinmayam | evaṃrūpamapi tvetacchādyate'nādyavidyayā || 13 - 38

201

सुदृश्यामात्मभूतां मां नैव पश्यत्यसौ ततः । शक्रः - सुदृश्यासि कथं देवि त्वं प्रमाणातिगा सती ॥ 13 - 39

sudṛśyāmātmabhūtāṃ māṃ naiva paśyatyasau tataḥ | śakraḥ - sudṛśyāsi kathaṃ devi tvaṃ pramāṇātigā satī || 13 - 39

202

वेदान्ता अपि नैव त्वां विदुरित्थंतयाम्बुजे । श्रीः - मां तु शक्र विजानीहि प्रत्यक्षां सर्वदेहिनाम् । समाहितमना भूत्वा शृणुष्वेदं मतं मम ॥ 13 - 40

vedāntā api naiva tvāṃ viduritthaṃtayāmbuje | śrīḥ - māṃ tu śakra vijānīhi pratyakṣāṃ sarvadehinām | samāhitamanā bhūtvā śṛṇuṣvedaṃ mataṃ mama || 13 - 40

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; ई: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे जीवस्वरूपप्रकाशो [B, ई: जीवप्रकारप्रकाशो] नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; ī: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre jīvasvarūpaprakāśo [B, ī: jīvaprakāraprakāśo] nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

204

चतुर्दशोऽध्यायः मूल - श्रीः [B, E: श्रीरुवाच] - ज्ञानस्वरूपो भगवान् देशकालाद्यभेदितः [E, F, ई: भेदतः] । वासुदेवः परं ब्रह्म गुणशून्यं निरञ्जनम् ॥ 14 - 1

caturdaśo'dhyāyaḥ mūla - śrīḥ [B, E: śrīruvāca] - jñānasvarūpo bhagavān deśakālādyabheditaḥ [E, F, ī: bhedataḥ] | vāsudevaḥ paraṃ brahma guṇaśūnyaṃ nirañjanam || 14 - 1

205

सुखं सदैकरूपं तु षाड्गुण्यमजरामरम् [C: षाड्गुण्यं सचराचरम्] । तस्याहं परमा शक्तिरहंता शाश्वती ध्रुवा ॥ 14 - 2

sukhaṃ sadaikarūpaṃ tu ṣāḍguṇyamajarāmaram [C: ṣāḍguṇyaṃ sacarācaram] | tasyāhaṃ paramā śaktirahaṃtā śāśvatī dhruvā || 14 - 2

206

व्यापारशक्तिरेषा मे सिसृक्षालक्षणा भवेत् [F, ङ्, ई: भवत्] । अयुतायुतकोट्योघकोटिकोट्ययुतांशतः [आ, B: अयुतायुतकोट्याश्च; E, ई: अर्बुदांशतः] ॥ 14 - 3

vyāpāraśaktireṣā me sisṛkṣālakṣaṇā bhavet [F, ṅ, ī: bhavat] | ayutāyutakoṭyoghakoṭikoṭyayutāṃśataḥ [ā, B: ayutāyutakoṭyāśca; E, ī: arbudāṃśataḥ] || 14 - 3

207

साहं सृजामि स्वाच्छन्द्याद् द्विधा भेदमुपेयुषी । चेत्यचेतनभावेन चिच्छक्तिश्चेतनोऽनयोः ॥ 14 - 4

sāhaṃ sṛjāmi svācchandyād dvidhā bhedamupeyuṣī | cetyacetanabhāvena cicchaktiścetano'nayoḥ || 14 - 4

208

चेत्यचेतनतां प्राप्ता संविदेव मदात्मिका । संविदेव हि मे रूपं [E, ई: रूपं मे] स्वच्छ स्वच्छन्दनिर्भरा ॥ 14 - 5

cetyacetanatāṃ prāptā saṃvideva madātmikā | saṃvideva hi me rūpaṃ [E, ī: rūpaṃ me] svaccha svacchandanirbharā || 14 - 5

209

सा त्विक्षुरसवद्योगात् स्त्यानतां प्रतिपद्यते । अतो निरूप्यमाणं [आ, B, C, ड्: निवेद्यमानं] तच्चेत्यं चित्त्वमुपेष्यति [C: चित्त्वं न मुञ्चति] ॥ 14 - 6

sā tvikṣurasavadyogāt styānatāṃ pratipadyate | ato nirūpyamāṇaṃ [ā, B, C, ḍ: nivedyamānaṃ] taccetyaṃ cittvamupeṣyati [C: cittvaṃ na muñcati] || 14 - 6

210

यथा हि वह्निना लीढमिन्धनं तन्मयं भवेत् । एवं चिता समालीढं चेत्यं [आ: चेत्यं समालीढमेवं; E: च तामसा] चिन्मयतां व्रजेत् ॥ 14 - 7

yathā hi vahninā līḍhamindhanaṃ tanmayaṃ bhavet | evaṃ citā samālīḍhaṃ cetyaṃ [ā: cetyaṃ samālīḍhamevaṃ; E: ca tāmasā] cinmayatāṃ vrajet || 14 - 7

211

नीले पीते सुखे दुःखे चित्स्वरूपमखण्डितम् । विशिनष्टि विकल्पस्तच्चित्रयोपाधिसंपदा [E, ई: विकल्पस्थश्चित्रया] ॥ 14 - 8

nīle pīte sukhe duḥkhe citsvarūpamakhaṇḍitam | viśinaṣṭi vikalpastaccitrayopādhisaṃpadā [E, ī: vikalpasthaścitrayā] || 14 - 8

212

विकल्पोऽपि [आ, B, C: अल्पयैव महद्रूपं] हि मद्रूपं स्वाच्छन्द्यादेव निर्मितम् । चेत्यं विकल्प्यते [E: विकल्पभेदेन] येन बहिरन्तर्व्यवस्थया ॥ 14 - 9

vikalpo'pi [ā, B, C: alpayaiva mahadrūpaṃ] hi madrūpaṃ svācchandyādeva nirmitam | cetyaṃ vikalpyate [E: vikalpabhedena] yena bahirantarvyavasthayā || 14 - 9

213

न बहिर्नैव चान्तस्तच्चिद्रूपं मम तत् परम् [आ, B, C, ड्: अमलं परम्] । वेद्यवेदकरूपेण भेद्यते मे स्वयंतया ॥ 14 - 10

na bahirnaiva cāntastaccidrūpaṃ mama tat param [ā, B, C, ḍ: amalaṃ param] | vedyavedakarūpeṇa bhedyate me svayaṃtayā || 14 - 10

यद्विकल्पैरनाक्रान्तं [E: अनाघ्रातं] यच्छब्दैरकदर्थितम् । यदुपाधिभिरम्लानं [आ, E, ई: अस्त्यानं] रूपं तच्चेत्यतां गतम्

yadvikalpairanākrāntaṃ [E: anāghrātaṃ] yacchabdairakadarthitam | yadupādhibhiramlānaṃ [ā, E, ī: astyānaṃ] rūpaṃ taccetyatāṃ gatam

215

- 11

216

दूरापास्तविकल्पेन चेतसा यत्र [आ, ड्, E, F, ङ्: येन] भूयते । मध्यमां वृत्तिमास्थाय चेत्यं संवित्तया तदा ॥ 14 - 12

dūrāpāstavikalpena cetasā yatra [ā, ḍ, E, F, ṅ: yena] bhūyate | madhyamāṃ vṛttimāsthāya cetyaṃ saṃvittayā tadā || 14 - 12

217

यथा चक्षुःस्थितं रूपं बाह्ये स्वं रूपमीक्ष्यते [B: ईक्षते] । [B, C, ड्, E: ओमित् थिस् लिने] तथा ज्ञानस्थितं रूपं ज्ञेये स्वं रूपमीक्ष्यते ॥ 14 - 13

yathā cakṣuḥsthitaṃ rūpaṃ bāhye svaṃ rūpamīkṣyate [B: īkṣate] | [B, C, ḍ, E: omit this line] tathā jñānasthitaṃ rūpaṃ jñeye svaṃ rūpamīkṣyate || 14 - 13

218

[E: ओमित्स् थिस् लिने] यथा वह्निसमाविष्टं काष्ठं तद्रूपमीक्ष्यते । तथा संवित्समाविष्टं चेत्यं संवित्तयेक्ष्यते ॥ 14 - 14

[E: omits this line] yathā vahnisamāviṣṭaṃ kāṣṭhaṃ tadrūpamīkṣyate | tathā saṃvitsamāviṣṭaṃ cetyaṃ saṃvittayekṣyate || 14 - 14

219

वेद्यं वेदनतां नीत्वा यदा [आ, B, ड्: यत्र] वेत्त्रा निरूप्यते । तदा वित्तिमयी साहं प्रत्यक्षा स्फुटभासिनी ॥ 14 - 15

vedyaṃ vedanatāṃ nītvā yadā [ā, B, ḍ: yatra] vettrā nirūpyate | tadā vittimayī sāhaṃ pratyakṣā sphuṭabhāsinī || 14 - 15

220

अहंतैव हि चित्तत्वं वेद्याद्भिन्नं स्वलक्षणम् । सा चाहमेव तेनाहं सर्वतः शुद्धचिन्मयी [C: संवशुद्धात्र चिन्मयी] ॥ 14 - 16

ahaṃtaiva hi cittatvaṃ vedyādbhinnaṃ svalakṣaṇam | sā cāhameva tenāhaṃ sarvataḥ śuddhacinmayī [C: saṃvaśuddhātra cinmayī] || 14 - 16

221

सप्लुतेदंपदद्वीपे प्राप्तैकध्ये चिदम्बुधौ । मज्जतां चैव चेत्यानामस्मि हस्तावलम्बनम् ॥ 14 - 17

saplutedaṃpadadvīpe prāptaikadhye cidambudhau | majjatāṃ caiva cetyānāmasmi hastāvalambanam || 14 - 17

222

मद्ध्यानामृतनिष्यन्दक्षालिताशेषवासनाः । मामेवात्मनि पश्यन्ति चेत्यौघग्रसनी चितम् ॥ 14 - 18

maddhyānāmṛtaniṣyandakṣālitāśeṣavāsanāḥ | māmevātmani paśyanti cetyaughagrasanī citam || 14 - 18

223

मम चित्तैकरूपाया [आ, ड्, E, ङ्: चित्रैक] वेद्यवेदकतां जनाः । अविद्ययैव मन्यन्ते मत्संकल्पितया पुरा [आ, B, ड्, F: तथा] ॥ 14 - 19

mama cittaikarūpāyā [ā, ḍ, E, ṅ: citraika] vedyavedakatāṃ janāḥ | avidyayaiva manyante matsaṃkalpitayā purā [ā, B, ḍ, F: tathā] || 14 - 19

224

न शान्ता नोदिता नापि मध्यमाहं स्वरूपतः । मद्विवेकजुषामेवं प्रकाशे जागरास्वपि ॥ 14 - 20

na śāntā noditā nāpi madhyamāhaṃ svarūpataḥ | madvivekajuṣāmevaṃ prakāśe jāgarāsvapi || 14 - 20

225

परित्यक्तविभागेन निस्तरङ्गेण चेतसा । [B: ओमित्स् 4 लिनेस् fरोम् हेरे] ज्ञाये विकल्प्यमाना तु प्रत्यक्षाप्यस्मि विस्मृता ॥ 14 - 21

parityaktavibhāgena nistaraṅgeṇa cetasā | [B: omits 4 lines from here] jñāye vikalpyamānā tu pratyakṣāpyasmi vismṛtā || 14 - 21

226

पुरः स्थितो यथा भावश्चेतसोऽन्याभिलाषिणः । न भासते तथैवाहं न भासे वासनाजुषाम् ॥ 14 - 22

puraḥ sthito yathā bhāvaścetaso'nyābhilāṣiṇaḥ | na bhāsate tathaivāhaṃ na bhāse vāsanājuṣām || 14 - 22

227

बुभुत्सावान् यथा वृत्तीर्निरुध्यान्यत्र चेतसा । प्रत्यक्षमीक्षते वस्तु तथा मां शुद्धसंविदम् ॥ 14 - 23

bubhutsāvān yathā vṛttīrnirudhyānyatra cetasā | pratyakṣamīkṣate vastu tathā māṃ śuddhasaṃvidam || 14 - 23

228

सदैवाप्रतिबद्धाया भान्त्या एव वपुर्मम [E, ङ्: पुनः] । प्रत्यक्षं चेत्यसंचारकालेऽपि विमलात्मनाम् [आ, B, C, ड्, ङ्: विदितात्मनाम्] ॥ 14 - 24

sadaivāpratibaddhāyā bhāntyā eva vapurmama [E, ṅ: punaḥ] | pratyakṣaṃ cetyasaṃcārakāle'pi vimalātmanām [ā, B, C, ḍ, ṅ: viditātmanām] || 14 - 24

229

यथा जात्या सितं वस्त्रं [E: वस्तु] रक्तं रागेण केनचित् । पुनः स्ववर्णमप्राप्य नैव रागान्तरं श्रयेत् ॥ 14 - 25

yathā jātyā sitaṃ vastraṃ [E: vastu] raktaṃ rāgeṇa kenacit | punaḥ svavarṇamaprāpya naiva rāgāntaraṃ śrayet || 14 - 25

230

नीलाद्येवं विदन् पीतं मध्ये शुद्धचिदात्मनि । मयि चेन्नैव विश्रान्तः पीतं विद्यात्कथं न्वयम् ॥ 14 - 26

nīlādyevaṃ vidan pītaṃ madhye śuddhacidātmani | mayi cennaiva viśrāntaḥ pītaṃ vidyātkathaṃ nvayam || 14 - 26

231

तथैवोच्चारयन् वाक्यं वर्णाद्वर्णं कथं व्रजेत् । यदि मध्ये न विश्रान्तो मयि शुद्धचिदात्मनि ॥ 14 - 27

tathaivoccārayan vākyaṃ varṇādvarṇaṃ kathaṃ vrajet | yadi madhye na viśrānto mayi śuddhacidātmani || 14 - 27

232

एवं शुद्धा स्वतन्त्रापि यदाकारोपरागिणी । तत्त्यागापरसंचारा मध्ये शुद्धैव भाम्यहम् ॥ 14 - 28

evaṃ śuddhā svatantrāpi yadākāroparāgiṇī | tattyāgāparasaṃcārā madhye śuddhaiva bhāmyaham || 14 - 28

233

दक्षिणेतरसंचारनिरोधान्मध्यमाश्रितः । अग्नीषोमेन्धनो भावः प्रकाशयति मे पदम् ॥ 14 - 29

dakṣiṇetarasaṃcāranirodhānmadhyamāśritaḥ | agnīṣomendhano bhāvaḥ prakāśayati me padam || 14 - 29

234

धिया ध्येयमनालम्ब्य विषयं चास्पृशन् बहिः । यदन्तरा वेदयते तन्मे रूपमनाकुलम् ॥ 14 - 30

dhiyā dhyeyamanālambya viṣayaṃ cāspṛśan bahiḥ | yadantarā vedayate tanme rūpamanākulam || 14 - 30

235

अनुवृत्ता तु या सम्यक् तेजस्यपि तमस्यपि । भाति भावेऽप्यभावेऽपि सा मे तनुरकर्बुरा ॥ 14 - 31

anuvṛttā tu yā samyak tejasyapi tamasyapi | bhāti bhāve'pyabhāve'pi sā me tanurakarburā || 14 - 31

236

निवृत्तविषयेच्छस्य मद्भक्त्युल्लसितात्मनः । आन्तरं यदनालम्बमहंत्वं तद्वपुर्मम् ॥ 14 - 32

nivṛttaviṣayecchasya madbhaktyullasitātmanaḥ | āntaraṃ yadanālambamahaṃtvaṃ tadvapurmam || 14 - 32

237

तदेवाभ्यस्यमानानां देहप्राणाद्यगोचरम् । विवेकिनामहंरूपं मद्भावेनावतिष्ठते ॥ 14 - 33

tadevābhyasyamānānāṃ dehaprāṇādyagocaram | vivekināmahaṃrūpaṃ madbhāvenāvatiṣṭhate || 14 - 33

238

ततस्तेजो यथैवार्कं व्यज्यते न तु जन्यते । भावैश्चिद्रूपमप्येवं व्यक्तं नैव च जन्यते ॥ 14 - 34

tatastejo yathaivārkaṃ vyajyate na tu janyate | bhāvaiścidrūpamapyevaṃ vyaktaṃ naiva ca janyate || 14 - 34

239

भावैर्विना यथा भानुः समुदेति नभःस्थले । वेद्यैर्विनैव मे रूपमेवं प्रद्योतते स्वयम् ॥ 14 - 35

bhāvairvinā yathā bhānuḥ samudeti nabhaḥsthale | vedyairvinaiva me rūpamevaṃ pradyotate svayam || 14 - 35

240

अत्यन्ताच्छस्वभावत्वात् स्फटिकादिर्यथा मणिः । उपरक्तो जपाद्यैस्तु स्वेन रूपेण नेक्ष्यते ॥ 14 - 36

atyantācchasvabhāvatvāt sphaṭikādiryathā maṇiḥ | uparakto japādyaistu svena rūpeṇa nekṣyate || 14 - 36

241

मत्संकल्पसमुद्रिक्तैश्चेत्यैः [E: समुद्वृत्तेश्चैत्यैः] स्वच्छाहमप्यथ [ई: उत] । पृथग्जनैर्न लक्ष्यास्मि नैवाहं नास्मि तावता ॥ 14 - 37

matsaṃkalpasamudriktaiścetyaiḥ [E: samudvṛtteścaityaiḥ] svacchāhamapyatha [ī: uta] | pṛthagjanairna lakṣyāsmi naivāhaṃ nāsmi tāvatā || 14 - 37

242

कुण्डलादेर्यथा भिन्ना न लक्ष्या कनकस्थितिः । [F: ओमित्स् 3 लिनेस् fरोम् हेरे; ई: न च शक्यैव निर्देष्टुं] न च शक्या विनिर्देष्टुं तथाप्यस्त्येव सा ध्रुवम् ॥ 14 - 38

kuṇḍalāderyathā bhinnā na lakṣyā kanakasthitiḥ | [F: omits 3 lines from here; ī: na ca śakyaiva nirdeṣṭuṃ] na ca śakyā vinirdeṣṭuṃ tathāpyastyeva sā dhruvam || 14 - 38

243

एवं नित्या विशुद्धा च सुख्दुःखाद्यभेदिता । स्वसंवेदनसंवेद्या मम संविन्मयी स्थितिः ॥ 14 - 39

evaṃ nityā viśuddhā ca sukhduḥkhādyabheditā | svasaṃvedanasaṃvedyā mama saṃvinmayī sthitiḥ || 14 - 39

244

विज्ञातरि तथा ज्ञाने ज्ञेये जानातिनान्वयः । योऽयं मदन्वयः सोऽयं प्रत्ययार्थाविशेषितः ॥ 14 - 40

vijñātari tathā jñāne jñeye jānātinānvayaḥ | yo'yaṃ madanvayaḥ so'yaṃ pratyayārthāviśeṣitaḥ || 14 - 40

245

देशकालक्रियाकाराः प्रसिद्धा भेद हेतवः । तान् भेदयति या संवित्तस्या भेदः कुतो भवेत् ॥ 14 - 41

deśakālakriyākārāḥ prasiddhā bheda hetavaḥ | tān bhedayati yā saṃvittasyā bhedaḥ kuto bhavet || 14 - 41

246

चेत्यभेदो हि यः कालो भूतादित्रितयात्मकः । संविन्महोदधौ सोऽपि विलीनस्तन्मयो भवेत् ॥ 14 - 42

cetyabhedo hi yaḥ kālo bhūtāditritayātmakaḥ | saṃvinmahodadhau so'pi vilīnastanmayo bhavet || 14 - 42

247

यदा हि वर्तमानायां मयि भूतभविष्यती । प्रतिक्षिप्ते तदा चेयं नैव स्याद्वर्तमानता ॥ 14 - 43

yadā hi vartamānāyāṃ mayi bhūtabhaviṣyatī | pratikṣipte tadā ceyaṃ naiva syādvartamānatā || 14 - 43

248

आधारोऽहमशेषाणां नैवाधेयास्मि केनचित् । देशोऽप्याधारतः क्लप्तस्ततो मे नैव विद्यते ॥ 14 - 44

ādhāro'hamaśeṣāṇāṃ naivādheyāsmi kenacit | deśo'pyādhārataḥ klaptastato me naiva vidyate || 14 - 44

249

काप्यवस्था न [आ, B, C: तु मे नास्ति] मे सास्ति यस्यां संविन्न वर्तते । तेन मां चिद्घनामेकां सर्वाकारामुपासते ॥ 14 - 45

kāpyavasthā na [ā, B, C: tu me nāsti] me sāsti yasyāṃ saṃvinna vartate | tena māṃ cidghanāmekāṃ sarvākārāmupāsate || 14 - 45

250

कालो देशस्तथाकारः क्रिया कर्ता च कर्म च । करणं संप्रदानं च भवेद्यच्च ततः फलम् ॥ 14 - 46

kālo deśastathākāraḥ kriyā kartā ca karma ca | karaṇaṃ saṃpradānaṃ ca bhavedyacca tataḥ phalam || 14 - 46

251

भोगो भोक्ता च तत्सर्वं विलीनं संविदात्मनि [आ.ङ्.: सर्वदा] । देवा दैत्यास्तथा नागा गन्धर्वा रक्षसां गणाः ॥ 14 - 47

bhogo bhoktā ca tatsarvaṃ vilīnaṃ saṃvidātmani [ā.ṅ.: sarvadā] | devā daityāstathā nāgā gandharvā rakṣasāṃ gaṇāḥ || 14 - 47

252

विद्याधराः पिशाचाश्च भूताश्चेति गणाष्टकम् । मनुजा बहुधात्मानो वर्णकर्मादिभेदिताः ॥ 14 - 48

vidyādharāḥ piśācāśca bhūtāśceti gaṇāṣṭakam | manujā bahudhātmāno varṇakarmādibheditāḥ || 14 - 48

253

पशवोऽथ मृगाश्चैव पक्षिणश्च सरीसृपाः [E, ई: ससरीसृपाः] । स्थावराश्च तथैवान्ये कपूयचरणात्मकाः ॥ 14 - 49

paśavo'tha mṛgāścaiva pakṣiṇaśca sarīsṛpāḥ [E, ī: sasarīsṛpāḥ] | sthāvarāśca tathaivānye kapūyacaraṇātmakāḥ || 14 - 49

254

स्वर्गस्था नरकस्थाश्च लोकाश्चैव चतुर्दश । सरिद्द्विपसमुद्राश्च विविधा ह्यण्डपद्धतिः ॥ 14 - 50

svargasthā narakasthāśca lokāścaiva caturdaśa | sariddvipasamudrāśca vividhā hyaṇḍapaddhatiḥ || 14 - 50

255

उच्चावचानि तत्त्वानि विविधाः शब्दराशयः । भोग्यं भोगोपकरणं भोगस्थानं च यत् स्मृतम् ॥ 14 - 51

uccāvacāni tattvāni vividhāḥ śabdarāśayaḥ | bhogyaṃ bhogopakaraṇaṃ bhogasthānaṃ ca yat smṛtam || 14 - 51

256

कोशाः षट् कोशजाश्चैव [आ, B, C, F: एते] चेतनाचेतनात्मकाः । शुद्धाशुद्धमयौ भावौ पुरुषार्थश्चतुर्विधः ॥ 14 - 52

kośāḥ ṣaṭ kośajāścaiva [ā, B, C, F: ete] cetanācetanātmakāḥ | śuddhāśuddhamayau bhāvau puruṣārthaścaturvidhaḥ || 14 - 52

257

सर्वं प्रकृतिभिर्नद्धं कालेन कलितं तथा । इत्येतत्सकलं वस्तु भावाभावस्वरूपकम् ॥ 14 - 53

sarvaṃ prakṛtibhirnaddhaṃ kālena kalitaṃ tathā | ityetatsakalaṃ vastu bhāvābhāvasvarūpakam || 14 - 53

258

अमन्मयं मन्मयं च मयि लीनमवस्थितम् । सर्वात्मना सदैवाहं स्वच्छस्वच्छन्दचिन्मयी ॥ 14 - 54

amanmayaṃ manmayaṃ ca mayi līnamavasthitam | sarvātmanā sadaivāhaṃ svacchasvacchandacinmayī || 14 - 54

259

लक्ष्या सुखमयी शान्ता भावे भावे विपश्चिता । एवं व्यवस्थिताया मे तिरोभावाभिधानया ॥ 14 - 55

lakṣyā sukhamayī śāntā bhāve bhāve vipaścitā | evaṃ vyavasthitāyā me tirobhāvābhidhānayā || 14 - 55

260

बद्धा शक्त्या तु चिच्छक्तिः स्वतो मां नैव विन्दति । यदा निर्विद्यते सासौ [B: वासौ] मदनुग्रहबिन्दुना ॥ 14 - 56

baddhā śaktyā tu cicchaktiḥ svato māṃ naiva vindati | yadā nirvidyate sāsau [B: vāsau] madanugrahabindunā || 14 - 56

261

उपायैर्मां तदाराध्य [B: मान्तराराध्य] जीवश्चिच्छक्तिसंज्ञकः । संक्षिण्वन् निखिलान्क्लेशान्विधून्वन्वासनारजः [E: सकलान् कोशान्; ङ्, ई: निखिलान् कोशान्] ॥ 14 - 57

upāyairmāṃ tadārādhya [B: māntarārādhya] jīvaścicchaktisaṃjñakaḥ | saṃkṣiṇvan nikhilānkleśānvidhūnvanvāsanārajaḥ [E: sakalān kośān; ṅ, ī: nikhilān kośān] || 14 - 57

262

संप्राप्य ज्ञानसद्भावं योगक्षपितबन्धनः [E, ई: कल्मषः] । मामेव परमानन्दमयीं लक्ष्मीं स विन्दति ॥ 14 - 58

saṃprāpya jñānasadbhāvaṃ yogakṣapitabandhanaḥ [E, ī: kalmaṣaḥ] | māmeva paramānandamayīṃ lakṣmīṃ sa vindati || 14 - 58

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [F: श्रीपञ्चरात्रे; ई: श्रीपाञ्चरात्रे सारे] लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीस्वरूपप्रकाशो [आ, ङ्, ई: ओमित् लक्ष्मी] नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [F: śrīpañcarātre; ī: śrīpāñcarātre sāre] lakṣmītantre lakṣmīsvarūpaprakāśo [ā, ṅ, ī: omit lakṣmī] nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

264

पञ्चदशोऽध्यायः मूल - शक्रः - नमस्ते पद्मसंभूते नमः कमलमालिनि । नमः कमलवासिन्यै गोविन्दगृहमेधिनि ॥ 15 - 1

pañcadaśo'dhyāyaḥ mūla - śakraḥ - namaste padmasaṃbhūte namaḥ kamalamālini | namaḥ kamalavāsinyai govindagṛhamedhini || 15 - 1

265

नमस्ते कंजकिञ्जल्ककल्पितालकविभ्रमे । सर्वज्ञे सर्वभूतानामन्तःस्थे सर्वसाक्षिणि ॥ 15 - 2

namaste kaṃjakiñjalkakalpitālakavibhrame | sarvajñe sarvabhūtānāmantaḥsthe sarvasākṣiṇi || 15 - 2

266

त्वद्वक्त्रकमलोद्भूतं सर्वं तदवधारितम् । तत्त्वत्सृष्टं त्वया त्रातं त्वय्येव लयमेष्यति ॥ 15 - 3

tvadvaktrakamalodbhūtaṃ sarvaṃ tadavadhāritam | tattvatsṛṣṭaṃ tvayā trātaṃ tvayyeva layameṣyati || 15 - 3

267

माता मानं मितिमेयं विधा एतास्त्वदात्मिकाः । त्वामेवाराध्य जीवास्ते तरन्ति भवसागरम् ॥ 15 - 4

mātā mānaṃ mitimeyaṃ vidhā etāstvadātmikāḥ | tvāmevārādhya jīvāste taranti bhavasāgaram || 15 - 4

268

एवमादि मया देवि तत्त्वतस्त्ववधारितम् । कौतूहलमिदं मेऽद्य वर्तते पद्मसंभवे ॥ 15 - 5

evamādi mayā devi tattvatastvavadhāritam | kautūhalamidaṃ me'dya vartate padmasaṃbhave || 15 - 5

269

तोषणीयासि केन त्वमुपायेनाम्बुजासने । परमः पुरुषार्थो यस्त्वत्प्रीतिस्तस्य साधनम् ॥ 15 - 6

toṣaṇīyāsi kena tvamupāyenāmbujāsane | paramaḥ puruṣārtho yastvatprītistasya sādhanam || 15 - 6

270

त्वत्प्रीतौ क उपायः स्यात्कीदृशः किंविधः स्मृतः [B, ड्, ई: तथा] । एतन्मे सकलं ब्रूहि नमस्ते पद्मसंभवे ॥ 15 - 7

tvatprītau ka upāyaḥ syātkīdṛśaḥ kiṃvidhaḥ smṛtaḥ [B, ḍ, ī: tathā] | etanme sakalaṃ brūhi namaste padmasaṃbhave || 15 - 7

271

श्रीः - चातुरात्म्यं परं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् [E, ई: संविदा] । सर्वं सर्वोत्तरं सर्वभूतान्तःस्थमनामयम् ॥ 15 - 8

śrīḥ - cāturātmyaṃ paraṃ brahma saccidānandalakṣaṇam [E, ī: saṃvidā] | sarvaṃ sarvottaraṃ sarvabhūtāntaḥsthamanāmayam || 15 - 8

272

वासुदेवः परं ब्रह्म नारायणमयं [E, ई: नराणामयनं] महत् । तस्याहं परमा शक्तिरहंतानन्दचिन्मयी ॥ 15 - 9

vāsudevaḥ paraṃ brahma nārāyaṇamayaṃ [E, ī: narāṇāmayanaṃ] mahat | tasyāhaṃ paramā śaktirahaṃtānandacinmayī || 15 - 9

273

भिन्नाऽभिन्ना च वर्तेऽहं ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः । तावावां तत्त्वमेकं तु द्विधा भूतौ [ङ्: भूत्वा] व्यवस्थितौ ॥ 15 - 10

bhinnā'bhinnā ca varte'haṃ jyotsneva himadīdhiteḥ | tāvāvāṃ tattvamekaṃ tu dvidhā bhūtau [ṅ: bhūtvā] vyavasthitau || 15 - 10

274

ब्रह्म नारायणं मां यज्ज्ञानेनैवाप्नुयाद्यतिः [E, ई: वा ज्ञानेन] । पन्था नान्योऽस्ति विज्ञानादयनाय विपश्चिताम् ॥ 15 - 11

brahma nārāyaṇaṃ māṃ yajjñānenaivāpnuyādyatiḥ [E, ī: vā jñānena] | panthā nānyo'sti vijñānādayanāya vipaścitām || 15 - 11

275

ज्ञानं तच्च विवेकोत्थं सर्वतः शुद्धमव्रणम् । वासुदेवैकविषयमपुनर्भवकारणम् ॥ 15 - 12

jñānaṃ tacca vivekotthaṃ sarvataḥ śuddhamavraṇam | vāsudevaikaviṣayamapunarbhavakāraṇam || 15 - 12

276

ज्ञाने तस्मिन् समुत्पन्ने विशते मामनन्तरम् । तैस्तैरूपायैः प्रीताहं जीवानाममलात्मनाम् ॥ 15 - 13

jñāne tasmin samutpanne viśate māmanantaram | taistairūpāyaiḥ prītāhaṃ jīvānāmamalātmanām || 15 - 13

277

उद्भावयामि तज्ज्ञानमात्मज्योतिःप्रदर्शकम् । उपायास्ते च चत्वारो मम प्रीतिविवर्धनाः ॥ 15 - 14

udbhāvayāmi tajjñānamātmajyotiḥpradarśakam | upāyāste ca catvāro mama prītivivardhanāḥ || 15 - 14

278

टिप्पणी- 6 - परमः पुरुषार्थो मोक्षः । तस्य त्वत्प्रीतिः साधनम् । यथा चाहुः श्रेयो न ह्यरविन्दलोचनमनःकान्ताप्रसादादृते संसृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु नृणां संभाव्यते कर्हिचित् इति । 8- सत्यं ज्ञानं इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यं स्वरूपलक्षणमुच्यते सदित्यादिना । सर्वोपादानत्वात् सर्वात्मत्वाच्च सर्वमित्युच्यते । तथापि स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणत्वमाह सर्वोत्तरमिति । 9 - नारायणमयमिति मयट् स्वार्थे । 10 - प्रपञ्च इव ब्रह्मण एवावस्थाभेदः श्रीरिति केषांचिन्मतमनभिमत्याह भिन्नेति । 11 - यतिः नियतात्मवान् । नात्र चतुर्थाश्रमी विवक्षितः । 12 - विवेकः ब्रह्मणः सर्वविलक्षणत्वज्ञानम् । 14 - कर्मज्ञानभक्तिन्यासाख्याः मूल - शक्रः [B: ओमित्स् सिx लिनेस् fरोम् हेरे] - भगवत्यरविन्दस्थे पङ्कजेक्षणकामिनि । उपायाः [E, ई: के तेऽप्युपायाः] के च चत्वारस्तान्मे दर्शय पङ्कजे

ṭippaṇī- 6 - paramaḥ puruṣārtho mokṣaḥ | tasya tvatprītiḥ sādhanam | yathā cāhuḥ śreyo na hyaravindalocanamanaḥkāntāprasādādṛte saṃsṛtyakṣaravaiṣṇavādhvasu nṛṇāṃ saṃbhāvyate karhicit iti | 8- satyaṃ jñānaṃ ityādiśrutipratipādyaṃ svarūpalakṣaṇamucyate sadityādinā | sarvopādānatvāt sarvātmatvācca sarvamityucyate | tathāpi svetarasamastavastuvilakṣaṇatvamāha sarvottaramiti | 9 - nārāyaṇamayamiti mayaṭ svārthe | 10 - prapañca iva brahmaṇa evāvasthābhedaḥ śrīriti keṣāṃcinmatamanabhimatyāha bhinneti | 11 - yatiḥ niyatātmavān | nātra caturthāśramī vivakṣitaḥ | 12 - vivekaḥ brahmaṇaḥ sarvavilakṣaṇatvajñānam | 14 - karmajñānabhaktinyāsākhyāḥ mūla - śakraḥ [B: omits six lines from here] - bhagavatyaravindasthe paṅkajekṣaṇakāmini | upāyāḥ [E, ī: ke te'pyupāyāḥ] ke ca catvārastānme darśaya paṅkaje

279

15 - 15

15 - 15

280

श्रीः - उपायांश्चतुरः शक्र शृणु मत्प्रीतिवर्धनान् । यैरहं परमां प्रीतिं यास्याम्यनपगामिनीम् ॥ 15 - 16

śrīḥ - upāyāṃścaturaḥ śakra śṛṇu matprītivardhanān | yairahaṃ paramāṃ prītiṃ yāsyāmyanapagāminīm || 15 - 16

281

स्वजातिविहितं कर्म सांख्यं योगस्तथैव च । सर्वत्यागश्च विद्वद्भिरुपायाः कथिता इमे ॥ 15 - 17

svajātivihitaṃ karma sāṃkhyaṃ yogastathaiva ca | sarvatyāgaśca vidvadbhirupāyāḥ kathitā ime || 15 - 17

282

चतुर्भिर्लक्षणैर्युक्तं त्रिविधं कर्म वैदिकम् । स्ववर्णाश्रमसंबन्धि नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ 15 - 18

caturbhirlakṣaṇairyuktaṃ trividhaṃ karma vaidikam | svavarṇāśramasaṃbandhi nityanaimittikātmakam || 15 - 18

283

अकामहतसंसिद्धं कर्म तत् पूर्वसाधनम् । चतुर्विधस्तु संन्यासस्तत्र कार्यो विपश्चिता ॥ 15 - 19

akāmahatasaṃsiddhaṃ karma tat pūrvasādhanam | caturvidhastu saṃnyāsastatra kāryo vipaścitā || 15 - 19

284

मन्त्रोक्तदेवतायां वा प्रकृताविन्द्रियेषु वा । परस्मिन् देवदेवे वा वासुदेवे जनार्दने ॥ 15 - 20

mantroktadevatāyāṃ vā prakṛtāvindriyeṣu vā | parasmin devadeve vā vāsudeve janārdane || 15 - 20

285

पूर्वं [E, ई: सर्व] कर्तृत्वसंन्यासः फलसंन्यास एव च । कर्मणामपि संन्यासो देवदेवे जनार्दने ॥ 15 - 21

pūrvaṃ [E, ī: sarva] kartṛtvasaṃnyāsaḥ phalasaṃnyāsa eva ca | karmaṇāmapi saṃnyāso devadeve janārdane || 15 - 21

286

शास्त्रीयमाचरन्नेवं नित्यनैमित्तिकात्मकम् । मदाराधनकामः सञ्शश्वत् प्रीणाति मां नरः ॥ 15 - 22

śāstrīyamācarannevaṃ nityanaimittikātmakam | madārādhanakāmaḥ sañśaśvat prīṇāti māṃ naraḥ || 15 - 22

287

इति ते लेशतः प्रोक्तं श्रुतिस्मृतिनिदर्शितम् [आ, B, C: निदर्शनम्] । द्वितीयं सांख्यविज्ञानमुपायं शृणु सांप्रतम् ॥ 15 - 23

iti te leśataḥ proktaṃ śrutismṛtinidarśitam [ā, B, C: nidarśanam] | dvitīyaṃ sāṃkhyavijñānamupāyaṃ śṛṇu sāṃpratam || 15 - 23

288

सांख्यास्त्रिस्रो हि मन्तव्याः सांख्यशास्त्रनिदर्शिताः । प्रथमा लौकिकी संख्या द्वितीया चर्चनात्मिका [E, ई: चर्चिका] ॥ 15 - 24

sāṃkhyāstrisro hi mantavyāḥ sāṃkhyaśāstranidarśitāḥ | prathamā laukikī saṃkhyā dvitīyā carcanātmikā [E, ī: carcikā] || 15 - 24

289

समीचीना तु या धीः सा तृतीया परिपठ्यते । सांख्यात्रयसमूहो यः सांख्यं तत्परिपठ्यते ॥ 15 - 25

samīcīnā tu yā dhīḥ sā tṛtīyā paripaṭhyate | sāṃkhyātrayasamūho yaḥ sāṃkhyaṃ tatparipaṭhyate || 15 - 25

290

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । अहंकारो महांश्चैव प्रकृतिः परमा तथा ॥ 15 - 26

pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca | ahaṃkāro mahāṃścaiva prakṛtiḥ paramā tathā || 15 - 26

291

एताः प्रकृतयस्त्त्वष्टौ तासां व्याख्यामिमां शृणु । प्रकृतिस्त्रिविधा प्रोक्ता माया सूतिर्गुणात्मिका ॥ 15 - 27

etāḥ prakṛtayasttvaṣṭau tāsāṃ vyākhyāmimāṃ śṛṇu | prakṛtistrividhā proktā māyā sūtirguṇātmikā || 15 - 27

292

टिप्पणी- चत्वारो योगा अत्र विवक्षिताः । 18 - लक्षणचतुष्कं विंशे श्लोके वक्ष्यते । नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रैविध्यम् । 19 - काम्यकर्मसु विशेषमाह अकामेति । फलविशेषकामनया कृतानि कर्माणि काम्यानि ज्योतिष्टोमादयः । तानि च कामहतानीत्युच्यन्ते । कामनां विना केवलं भगवत्प्रीत्यर्थं कृतानि तान्यकामहतानि । अनेन काम्यानामपि कर्मणां कामनां विनानुष्ठानमनुमन्यते । परं त्वेतदुपायान्तरनिष्ठविषयम् । न्यासयोगनिष्ठानां तु काम्यकर्मणां सर्वथा स्वरूपतोऽपि त्याग एव न तु कामनां विनाप्यनुष्ठानमिति सिद्धान्तोऽवगन्तव्यः । 20 - भगवति वासुदेवे कर्मणां संन्यसनमेव मुमुक्षुभिः कर्तव्यम् । मन्त्रदेवतादौ विन्यसनं तु बुभुक्षुविषयमिति ध्येयम् । 21 - भगवानेव स्वशेषतैकरसेन मया स्वकीयैश्चोपकरणैः स्वाराधनैकप्रयोजनाय स्वशेषभूतमिदं कर्म स्वयमेव कारयति इत्यनुसंधानप्रकारो विवक्षितः । 24 - त्रयाणामप्येषां ज्ञानानां विवरणमत्रैव करिष्यते । 25 - संख्याः ज्ञानानि पूर्वोक्तानि । तेषां समूहः सांख्यमित्युच्यते । एतदेव ज्ञानयोग इत्युच्यते । 26 - लौकिकी लोकविषया संख्योच्यतेऽनेन श्लोकेन । उपरितनैः श्लोकैरस्या विवरणं क्रियते । 27 - माया प्रसूतिः त्रैगुण्यमिति प्रकृतिभेदाः । यद्यपि प्रकृतिः सूक्ष्मैव तथापि तत्रैव सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमरूपेण त्रैविध्या देवं व्यवहारः । मूल- निःसक्तासक्तमद्वैतमतरङ्गमनश्वरम् । अचेतनानां परमं सौक्ष्म्यं मायेति गीयते ॥ 15 - 28

ṭippaṇī- catvāro yogā atra vivakṣitāḥ | 18 - lakṣaṇacatuṣkaṃ viṃśe śloke vakṣyate | nityanaimittikakāmyabhedena traividhyam | 19 - kāmyakarmasu viśeṣamāha akāmeti | phalaviśeṣakāmanayā kṛtāni karmāṇi kāmyāni jyotiṣṭomādayaḥ | tāni ca kāmahatānītyucyante | kāmanāṃ vinā kevalaṃ bhagavatprītyarthaṃ kṛtāni tānyakāmahatāni | anena kāmyānāmapi karmaṇāṃ kāmanāṃ vinānuṣṭhānamanumanyate | paraṃ tvetadupāyāntaraniṣṭhaviṣayam | nyāsayoganiṣṭhānāṃ tu kāmyakarmaṇāṃ sarvathā svarūpato'pi tyāga eva na tu kāmanāṃ vināpyanuṣṭhānamiti siddhānto'vagantavyaḥ | 20 - bhagavati vāsudeve karmaṇāṃ saṃnyasanameva mumukṣubhiḥ kartavyam | mantradevatādau vinyasanaṃ tu bubhukṣuviṣayamiti dhyeyam | 21 - bhagavāneva svaśeṣataikarasena mayā svakīyaiścopakaraṇaiḥ svārādhanaikaprayojanāya svaśeṣabhūtamidaṃ karma svayameva kārayati ityanusaṃdhānaprakāro vivakṣitaḥ | 24 - trayāṇāmapyeṣāṃ jñānānāṃ vivaraṇamatraiva kariṣyate | 25 - saṃkhyāḥ jñānāni pūrvoktāni | teṣāṃ samūhaḥ sāṃkhyamityucyate | etadeva jñānayoga ityucyate | 26 - laukikī lokaviṣayā saṃkhyocyate'nena ślokena | uparitanaiḥ ślokairasyā vivaraṇaṃ kriyate | 27 - māyā prasūtiḥ traiguṇyamiti prakṛtibhedāḥ | yadyapi prakṛtiḥ sūkṣmaiva tathāpi tatraiva sūkṣmasūkṣmatarasūkṣmatamarūpeṇa traividhyā devaṃ vyavahāraḥ | mūla- niḥsaktāsaktamadvaitamataraṅgamanaśvaram | acetanānāṃ paramaṃ saukṣmyaṃ māyeti gīyate || 15 - 28

293

ईषदुच्छूनता तस्याः प्रसूतिरिति गीयते । गुणत्रयसमुन्मेषः साम्येन प्रकृतिः परा ॥ 15 - 29

īṣaducchūnatā tasyāḥ prasūtiriti gīyate | guṇatrayasamunmeṣaḥ sāmyena prakṛtiḥ parā || 15 - 29

294

अव्यक्तमक्षरं योनिरविद्या त्रिगुणा स्थितिः । माया स्वभाव इत्याद्याः शब्दाः पर्यायवाचकाः ॥ 15 - 30

avyaktamakṣaraṃ yoniravidyā triguṇā sthitiḥ | māyā svabhāva ityādyāḥ śabdāḥ paryāyavācakāḥ || 15 - 30

295

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणा एते त्रयो मताः । तत्र सत्त्वं लघु ज्ञेयं सुखरूपमचञ्चलम् ॥ 15 - 31

sattvaṃ rajastamaśceti guṇā ete trayo matāḥ | tatra sattvaṃ laghu jñeyaṃ sukharūpamacañcalam || 15 - 31

296

प्रकाशो नाम तद्वृत्तिश्चैतन्योद्ग्रहणात्मकः । रजोऽपि च लघु ज्ञेयं दुःखरूपं च चञ्चलम् ॥ 15 - 32

prakāśo nāma tadvṛttiścaitanyodgrahaṇātmakaḥ | rajo'pi ca laghu jñeyaṃ duḥkharūpaṃ ca cañcalam || 15 - 32

297

प्रवृत्तिर्नाम तद्वृत्तिः स्पन्दहेतुरनश्वरः । तमो नाम गुरु ज्ञेयं मोहरूपमचञ्चलम् ॥ 15 - 33

pravṛttirnāma tadvṛttiḥ spandaheturanaśvaraḥ | tamo nāma guru jñeyaṃ moharūpamacañcalam || 15 - 33

298

नियमो नाम तद्वृतिः क्वचित् स्वापनलक्षणम् । न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि व्योम्नि च वासव ॥ 15 - 34

niyamo nāma tadvṛtiḥ kvacit svāpanalakṣaṇam | na tadasti pṛthivyāṃ vā divi vyomni ca vāsava || 15 - 34

299

भूतं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणैः । एते चित्तमधिष्ठाय गुणा इन्द्रियगास्तथा ॥ 15 - 35

bhūtaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāt tribhirguṇaiḥ | ete cittamadhiṣṭhāya guṇā indriyagāstathā || 15 - 35

300

सुखं दुःखं तथा मोहं विषयस्थाश्च कुर्वते । [F: ओमित्स् थिस् लिने] शरीरेन्द्रियतां याता [E: इन्द्रियतायां च] गुणाः कर्माणि कुर्वते । इति यस्य मर्तिर्नित्या स गुणात्ययमश्नुते ॥ 15 - 36

sukhaṃ duḥkhaṃ tathā mohaṃ viṣayasthāśca kurvate | [F: omits this line] śarīrendriyatāṃ yātā [E: indriyatāyāṃ ca] guṇāḥ karmāṇi kurvate | iti yasya martirnityā sa guṇātyayamaśnute || 15 - 36

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र] लक्ष्मीतन्त्रे उपायप्रकारप्रकाशो [B, F, ङ्, ई: उपायप्रकाशो] नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra] lakṣmītantre upāyaprakāraprakāśo [B, F, ṅ, ī: upāyaprakāśo] nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

302

टिप्पणी - 30 - अवान्तरभेदैः सह संकलय्य प्रकृतिपर्यायनामानि अव्यक्तादीनि । उपनिषदि अव्यक्तमक्षरे लीयते । अक्षरं तमसि लीयते । तमः परमात्मन्येकीभवति इति त्रयाणामेषां व्यवहारः क्रियते । 32 - चैतन्यस्य ज्ञानस्य उद्ग्रहणम् उन्मेष इत्यर्थः वस्तुयाथात्म्यग्रहणशीलतेति यावत् । 34 - नियमो बन्धः

ṭippaṇī - 30 - avāntarabhedaiḥ saha saṃkalayya prakṛtiparyāyanāmāni avyaktādīni | upaniṣadi avyaktamakṣare līyate | akṣaraṃ tamasi līyate | tamaḥ paramātmanyekībhavati iti trayāṇāmeṣāṃ vyavahāraḥ kriyate | 32 - caitanyasya jñānasya udgrahaṇam unmeṣa ityarthaḥ vastuyāthātmyagrahaṇaśīlateti yāvat | 34 - niyamo bandhaḥ

ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

षोडशोऽध्यायः मूल - श्रीः - व्याख्यानं महतः शक्र शृणुष्वावहितो मम । वैषम्यस्य समुन्मेषो गुणानां प्रथमो हि यः ॥ 16 - 1

ṣoḍaśo'dhyāyaḥ mūla - śrīḥ - vyākhyānaṃ mahataḥ śakra śṛṇuṣvāvahito mama | vaiṣamyasya samunmeṣo guṇānāṃ prathamo hi yaḥ || 16 - 1

स महान्नाम तस्यापि विधास्तिस्रः प्रकीर्तिताः । सात्त्विको बुद्धिरित्युक्तो राजसः प्राण एव हि [E: उच्यते] ॥ 16 - 2

sa mahānnāma tasyāpi vidhāstisraḥ prakīrtitāḥ | sāttviko buddhirityukto rājasaḥ prāṇa eva hi [E: ucyate] || 16 - 2

तामसः काल इत्युक्तस्तेषां व्याख्यामिमां शृणु । बुद्धिरध्यवसायस्य प्राणः प्रयतनस्य च ॥ 16 - 3

tāmasaḥ kāla ityuktasteṣāṃ vyākhyāmimāṃ śṛṇu | buddhiradhyavasāyasya prāṇaḥ prayatanasya ca || 16 - 3

कालः कलनरूपस्य [ड्: कालन] परिणामस्य कारणम् । महतोऽपि विकुर्वाणादहंकारो व्यजायत [आ, B, C, ड्: अस्य जायते] ॥ 16 - 4

kālaḥ kalanarūpasya [ḍ: kālana] pariṇāmasya kāraṇam | mahato'pi vikurvāṇādahaṃkāro vyajāyata [ā, B, C, ḍ: asya jāyate] || 16 - 4

स चापि त्रिविधो ज्ञेयो गुणवैषम्यसंभवात् । तामसाद्वियदादिस्तु तन्मात्रगण उज्ज्वलः ॥ 16 - 5

sa cāpi trividho jñeyo guṇavaiṣamyasaṃbhavāt | tāmasādviyadādistu tanmātragaṇa ujjvalaḥ || 16 - 5

जातः सत्त्वसमुद्रिक्ताद्बुद्धीन्द्रियगणो महान् । कर्मेन्द्रियगणश्चापि राजसादुभयात्मकम् [आ, B: राजसात्तूभया]

jātaḥ sattvasamudriktādbuddhīndriyagaṇo mahān | karmendriyagaṇaścāpi rājasādubhayātmakam [ā, B: rājasāttūbhayā]

16 - 6

16 - 6

उभयस्मात् समुद्भूतमितीयं तत्त्वपद्धतिः । अत्र प्रकृतिरेकैव मूलभूता सनातनी ॥ 16 - 7

ubhayasmāt samudbhūtamitīyaṃ tattvapaddhatiḥ | atra prakṛtirekaiva mūlabhūtā sanātanī || 16 - 7

महदाद्यास्तु सप्तान्ये कार्यकारणरूपिणः । तन्मात्रेभ्यः समुद्भूता विशेषा वियदादयः ॥ 16 - 8

mahadādyāstu saptānye kāryakāraṇarūpiṇaḥ | tanmātrebhyaḥ samudbhūtā viśeṣā viyadādayaḥ || 16 - 8

बुद्धिकर्मेन्द्रियगणौ पञ्चकौ मन एव च । विकारा एव विज्ञेया एते षोडश चिन्तकैः ॥ 16 - 9

buddhikarmendriyagaṇau pañcakau mana eva ca | vikārā eva vijñeyā ete ṣoḍaśa cintakaiḥ || 16 - 9

चतुर्विंशतिरेतानि तत्त्वानि कथितानि ते । यावान्यश्चात्र वक्तव्यो विशेषो यादृशस्त्विह ॥ 16 - 10

caturviṃśatiretāni tattvāni kathitāni te | yāvānyaścātra vaktavyo viśeṣo yādṛśastviha || 16 - 10

स सर्वः कथितः पूर्वं तव वृत्रनिषूदन । विंशत्या च त्रिभिश्चैव विकारैः स्वैः समन्विता ॥ 16 - 11

sa sarvaḥ kathitaḥ pūrvaṃ tava vṛtraniṣūdana | viṃśatyā ca tribhiścaiva vikāraiḥ svaiḥ samanvitā || 16 - 11

टिप्पणी - 1 - अनेन गुणत्रयस्य साम्यावस्थायां प्रकृतिरिति वैषम्यावस्थायां महानिति च व्यवहार इत्युक्तं भवति । 3 - कालस्य तामसत्वमत्रोच्यते । औपनिषदप्रक्रिया कालस्याप्राकृतत्वमेवेति वदन्ति । 4 - कलनं विपरिणति । आम्रादिशलाटोः तत्फलात्मना युवदेहस्य बलिभवृद्धदेहात्मना च या परिणतिः सेत्यर्थः । 6 - कर्मेन्द्रियाणां राजसत्वं मनसः सात्त्विकराजसत्वमिति विभागस्तान्त्रिकैकदेशिनां मतेन । वस्तुतस्तु एकादशापीन्द्रियाणि सात्त्विकानीत्येव बहूनां पाञ्चरात्रिकाणां मतम् । देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश्च इति विष्णुपुराणे चोक्तम् । 7 - तत्त्वपद्धतिः । अचितत्त्वपद्धतिरित्यर्थः । इत्थमत्र विभागः तत्त्वं द्विविधम् अचितत्त्वं चित्तत्त्वं चेति । तत्राचित्तत्त्वं चतुर्विंशतिधा प्रकृतिमहदहंकारास्त्रयः तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि पञ्च एकादशेन्द्रियाणीति । चित्तत्वं द्वेधा जीव ईश्वरश्चेति । आहत्य षड्विंशतिस्तत्त्वानि । मूल - इयं प्रकृतिरव्यक्ता कथिता ते सुराधिप । व्यक्ताव्यक्तमयी सैषा नित्यं प्रसवधर्मिणी ॥ 16 - 12

ṭippaṇī - 1 - anena guṇatrayasya sāmyāvasthāyāṃ prakṛtiriti vaiṣamyāvasthāyāṃ mahāniti ca vyavahāra ityuktaṃ bhavati | 3 - kālasya tāmasatvamatrocyate | aupaniṣadaprakriyā kālasyāprākṛtatvameveti vadanti | 4 - kalanaṃ vipariṇati | āmrādiśalāṭoḥ tatphalātmanā yuvadehasya balibhavṛddhadehātmanā ca yā pariṇatiḥ setyarthaḥ | 6 - karmendriyāṇāṃ rājasatvaṃ manasaḥ sāttvikarājasatvamiti vibhāgastāntrikaikadeśināṃ matena | vastutastu ekādaśāpīndriyāṇi sāttvikānītyeva bahūnāṃ pāñcarātrikāṇāṃ matam | devā vaikārikā daśa | ekādaśaṃ manaśca iti viṣṇupurāṇe coktam | 7 - tattvapaddhatiḥ | acitattvapaddhatirityarthaḥ | itthamatra vibhāgaḥ tattvaṃ dvividham acitattvaṃ cittattvaṃ ceti | tatrācittattvaṃ caturviṃśatidhā prakṛtimahadahaṃkārāstrayaḥ tanmātrāṇi pañca mahābhūtāni pañca ekādaśendriyāṇīti | cittatvaṃ dvedhā jīva īśvaraśceti | āhatya ṣaḍviṃśatistattvāni | mūla - iyaṃ prakṛtiravyaktā kathitā te surādhipa | vyaktāvyaktamayī saiṣā nityaṃ prasavadharmiṇī || 16 - 12

विलक्षणा सा विज्ञेया चिच्छक्तिरविनश्वरा [B: अविनश्वरी] । स जीवः कथितः सद्भिस्तत्त्वशास्त्रविशारदैः ॥ 16 - 13

vilakṣaṇā sā vijñeyā cicchaktiravinaśvarā [B: avinaśvarī] | sa jīvaḥ kathitaḥ sadbhistattvaśāstraviśāradaiḥ || 16 - 13

अयं स्वरसतः शुद्धः परिणामविवर्जितः । कूटस्थश्चिद्घनो नित्यो [आ, ड्, F: नित्यमन्तःस्थो] ह्यनन्तोऽप्रतिसंक्रमः ॥ 16 - 14

ayaṃ svarasataḥ śuddhaḥ pariṇāmavivarjitaḥ | kūṭasthaścidghano nityo [ā, ḍ, F: nityamantaḥstho] hyananto'pratisaṃkramaḥ || 16 - 14

इमौ स्वरसतोऽसक्तौ सक्तात्मानाविव स्थितौ [B: सत्तात्मानौ व्यवस्थितौ] । प्रकृतिः पुरुषश्चैव महद्भ्यश्च महत्तरौ ॥ 16 - 15

imau svarasato'saktau saktātmānāviva sthitau [B: sattātmānau vyavasthitau] | prakṛtiḥ puruṣaścaiva mahadbhyaśca mahattarau || 16 - 15

लिङ्गग्राह्यावुभौ नित्यावलिङ्गौ चाप्युभावपि । साधर्म्यमेवमाद्येवमनयोरुन्नयेद्बुधः ॥ 16 - 16

liṅgagrāhyāvubhau nityāvaliṅgau cāpyubhāvapi | sādharmyamevamādyevamanayorunnayedbudhaḥ || 16 - 16

वैधर्म्यमनयोः शक्र कथ्यमानं निबोध मे । प्रकृतिस्त्रिगुणा नित्यं सततं परिणामिनी ॥ 16 - 17

vaidharmyamanayoḥ śakra kathyamānaṃ nibodha me | prakṛtistriguṇā nityaṃ satataṃ pariṇāminī || 16 - 17

अविवेकाप्यशुद्धा च सर्वजीवसमा सदा । विषयोऽचेतना [ङ्: अवेदना] चैव सुखदुःखविमोहिनी ॥ 16 - 18

avivekāpyaśuddhā ca sarvajīvasamā sadā | viṣayo'cetanā [ṅ: avedanā] caiva sukhaduḥkhavimohinī || 16 - 18

मध्यस्थः पुरुषो नित्यः क्रियावानप्यविह्वलः । साक्षी दृशिस्तथा द्रष्टा शुद्धोऽनन्तो गुणात्मकः ॥ 16 - 19

madhyasthaḥ puruṣo nityaḥ kriyāvānapyavihvalaḥ | sākṣī dṛśistathā draṣṭā śuddho'nanto guṇātmakaḥ || 16 - 19

वैधर्म्यमनयोरेतत् प्रकृतिं चानयोः शृणु । या सा सदसदाख्यादिविकल्पविकला [C, ड्: विपुला] ध्रुवा ॥ 16 - 20

vaidharmyamanayoretat prakṛtiṃ cānayoḥ śṛṇu | yā sā sadasadākhyādivikalpavikalā [C, ḍ: vipulā] dhruvā || 16 - 20

नित्योदिता सदानन्दा पूर्णषाड्गुण्यविग्रहा । अहं नारायणी शक्तिर्विष्णोः श्रीरनपायिनी ॥ 16 - 21

nityoditā sadānandā pūrṇaṣāḍguṇyavigrahā | ahaṃ nārāyaṇī śaktirviṣṇoḥ śrīranapāyinī || 16 - 21

मत्तः प्रभवतो ह्येतौ मय्येव लयमेष्यतः । साहमेतावती भावैर्विविधैर्विस्तृतिं [आ, B, C, ड्: भावैर्विषयैः] गता ॥ 16 - 22

mattaḥ prabhavato hyetau mayyeva layameṣyataḥ | sāhametāvatī bhāvairvividhairvistṛtiṃ [ā, B, C, ḍ: bhāvairviṣayaiḥ] gatā || 16 - 22

नारायणे प्रतिष्ठाय पुनस्तस्मादुदेम्यहम् । एको नारायणो विष्णुर्वासुदेवः सनातनः ॥ 16 - 23

nārāyaṇe pratiṣṭhāya punastasmādudemyaham | eko nārāyaṇo viṣṇurvāsudevaḥ sanātanaḥ || 16 - 23

अपृथग्भूतशक्तित्वादद्वैतं ब्रह्म निष्कलम् । ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजोमहोदधिः ॥ 16 - 24

apṛthagbhūtaśaktitvādadvaitaṃ brahma niṣkalam | jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ || 16 - 24

निस्तरङ्गः सदैवासौ जगदेतच्चराचरम् । इति ते सांख्यविज्ञानं लेशतः शक्र दर्शितम् ॥ 16 - 25

nistaraṅgaḥ sadaivāsau jagadetaccarācaram | iti te sāṃkhyavijñānaṃ leśataḥ śakra darśitam || 16 - 25

या तत्त्वगणना संख्या तां पुरा शीलयेद्बुधः । ततः साधर्म्यवैधर्म्यस्वरूपप्रभवादिकाम् ॥ 16 - 26

yā tattvagaṇanā saṃkhyā tāṃ purā śīlayedbudhaḥ | tataḥ sādharmyavaidharmyasvarūpaprabhavādikām || 16 - 26

कुर्याच्चर्चात्मिकां संख्यां शास्त्रतत्त्वोपदेशजाम् । चर्चायामिह संख्यायां सिद्धायाममलात्मनि [F: ओमित्स् अल्ल् पोर्तिओन्स् fरोम् हेरे उप् तो एवं हि परिसंख्याय इन् थ 29थ् वेर्से] ॥ 16 - 27

kuryāccarcātmikāṃ saṃkhyāṃ śāstratattvopadeśajām | carcāyāmiha saṃkhyāyāṃ siddhāyāmamalātmani [F: omits all portions from here up to evaṃ hi parisaṃkhyāya in tha 29th verse] || 16 - 27

उदेति या समीचीना संख्या सत्तत्त्वगोचरा । एषा सा परमा संख्या मत्प्रसादसमुद्भवा ॥ 16 - 28

udeti yā samīcīnā saṃkhyā sattattvagocarā | eṣā sā paramā saṃkhyā matprasādasamudbhavā || 16 - 28

सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यानमीरितम् । एवं हि परिसंख्याय सांख्या मद्भावमागताः [आ, B, C: सद्भाव] ॥ 16 - 29

sāṃkhyadarśanametatte parisaṃkhyānamīritam | evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyā madbhāvamāgatāḥ [ā, B, C: sadbhāva] || 16 - 29

टिप्पणी - 12 - प्रकृत्यवस्थायामव्यक्ता परिणत्यवस्थायां व्यक्ता । कार्यकारणयोरभेदादेवमुक्तिः । 14 - स्वरसतः स्वभावतः । अनन्तः संख्यया ज्ञानादिगुणैश्चापरिच्छिन्न इत्यर्थः । 20 - विकल्पविकलेति । विविधपरिणत्यभागिनीत्यर्थः । 24 - शक्तिशक्तिमतोरपृथक्सिद्धसंबन्धात् एकत्वम् । अतो नाद्वितीयत्वविरोध इति भावः । 25 - असौ नारायण एव चराचरात्मकजगद्रूपतयावतिष्ठत इति यावत् । 27 - चर्चा नाम पुनः पुनः परिशीलनम् । मूल - उपायो यस्तृतीयस्ते [आ, B: अयं] वक्ष्यते योगसंज्ञकः । योगस्तु द्विविधो ज्ञेयः समाधिः संयमस्तथा ॥ 16 - 30

ṭippaṇī - 12 - prakṛtyavasthāyāmavyaktā pariṇatyavasthāyāṃ vyaktā | kāryakāraṇayorabhedādevamuktiḥ | 14 - svarasataḥ svabhāvataḥ | anantaḥ saṃkhyayā jñānādiguṇaiścāparicchinna ityarthaḥ | 20 - vikalpavikaleti | vividhapariṇatyabhāginītyarthaḥ | 24 - śaktiśaktimatorapṛthaksiddhasaṃbandhāt ekatvam | ato nādvitīyatvavirodha iti bhāvaḥ | 25 - asau nārāyaṇa eva carācarātmakajagadrūpatayāvatiṣṭhata iti yāvat | 27 - carcā nāma punaḥ punaḥ pariśīlanam | mūla - upāyo yastṛtīyaste [ā, B: ayaṃ] vakṣyate yogasaṃjñakaḥ | yogastu dvividho jñeyaḥ samādhiḥ saṃyamastathā || 16 - 30

यमाद्यङ्गसमुद्भूता समाधिः संस्थितिः परे । ब्रह्मणि श्रीनिवासाख्ये ह्युत्थानपरिवर्जिता [आ, B, C, ड्: वर्जित] ॥ 16 - 31

yamādyaṅgasamudbhūtā samādhiḥ saṃsthitiḥ pare | brahmaṇi śrīnivāsākhye hyutthānaparivarjitā [ā, B, C, ḍ: varjita] || 16 - 31

साक्षात्कारमयी सा हि स्थितिः सद्ब्रह्मवेदिनाम् । ध्यातृध्येयाविभागस्था मत्प्रसादसमुद्भवा ॥ 16 - 32

sākṣātkāramayī sā hi sthitiḥ sadbrahmavedinām | dhyātṛdhyeyāvibhāgasthā matprasādasamudbhavā || 16 - 32

संयमो नाम सत्कर्म परमात्मैकगोचरम् । तत्पुनर्द्विविधं प्रोक्तं शारीरं मानसं तथा ॥ 16 - 33

saṃyamo nāma satkarma paramātmaikagocaram | tatpunardvividhaṃ proktaṃ śārīraṃ mānasaṃ tathā || 16 - 33

विस्तरेणाभिधास्येते समाधिः संयमस्तथा । प्रथमो य उपायस्ते कर्मात्मा कथितः पुरा ॥ 16 - 34

vistareṇābhidhāsyete samādhiḥ saṃyamastathā | prathamo ya upāyaste karmātmā kathitaḥ purā || 16 - 34

संज्ञानं जनयेच्छुद्धमन्तःकरणशोधनात् । तेन हि प्रीणिता साहं सदाचारनिषेवणात् ॥ 16 - 35

saṃjñānaṃ janayecchuddhamantaḥkaraṇaśodhanāt | tena hi prīṇitā sāhaṃ sadācāraniṣevaṇāt || 16 - 35

ददामि बुद्धियोगं तमन्तःकरणशोधनम् । सांख्यं नाम द्वितीयो य उपायः कथितस्तव ॥ 16 - 36

dadāmi buddhiyogaṃ tamantaḥkaraṇaśodhanam | sāṃkhyaṃ nāma dvitīyo ya upāyaḥ kathitastava || 16 - 36

परोक्षः शास्त्रजन्योऽसौ निर्णयो दृढतां गतः । प्रत्यक्षतामिवापन्नो मत्प्रीतिं जनयेत्पराम् ॥ 16 - 37

parokṣaḥ śāstrajanyo'sau nirṇayo dṛḍhatāṃ gataḥ | pratyakṣatāmivāpanno matprītiṃ janayetparām || 16 - 37

अहं संख्यायमाना हि स्वरूपगुणवैभवैः । उद्भावयामि तज्ज्ञानं प्रत्यक्षं यद्विवेकजम् ॥ 16 - 38

ahaṃ saṃkhyāyamānā hi svarūpaguṇavaibhavaiḥ | udbhāvayāmi tajjñānaṃ pratyakṣaṃ yadvivekajam || 16 - 38

तृतीयस्तु समाध्यात्मा प्रत्यक्षोऽविप्लवो [आ: प्रत्यक्षाविप्लवो] दृढः । प्रकृष्टसत्त्वसंभूतः प्रसादातिशयो हि सः ॥ 16 - 39

tṛtīyastu samādhyātmā pratyakṣo'viplavo [ā: pratyakṣāviplavo] dṛḍhaḥ | prakṛṣṭasattvasaṃbhūtaḥ prasādātiśayo hi saḥ || 16 - 39

तृतीयस्य विधा योऽसौ संयमो नाम वर्णितः । भोगैः शुद्धैस्त्रिधोद्भूतैरत्यन्तप्रीतये मम ॥ 16 - 40

tṛtīyasya vidhā yo'sau saṃyamo nāma varṇitaḥ | bhogaiḥ śuddhaistridhodbhūtairatyantaprītaye mama || 16 - 40

अहं हि तत्र विश्वात्मा विष्णुशक्तिः परावरा । साक्षादेव समाराध्या देवो वा पुरुषोत्तमः ॥ 16 - 41

ahaṃ hi tatra viśvātmā viṣṇuśaktiḥ parāvarā | sākṣādeva samārādhyā devo vā puruṣottamaḥ || 16 - 41

इति ते कथिताः सम्यगुपायास्त्रय ऊर्जिताः । शृणूपायं चतुर्थं मे सर्वत्यागसमाह्वयम् ॥ 16 - 42

iti te kathitāḥ samyagupāyāstraya ūrjitāḥ | śṛṇūpāyaṃ caturthaṃ me sarvatyāgasamāhvayam || 16 - 42

तत्र [C: सर्व] धर्मान् परित्यज्य सर्वानुच्चावचाङ्गकान् । संसारानलसंतप्तो मामेकां शरणं व्रजेत् ॥ 16 - 43

tatra [C: sarva] dharmān parityajya sarvānuccāvacāṅgakān | saṃsārānalasaṃtapto māmekāṃ śaraṇaṃ vrajet || 16 - 43

अहं हि शरणं प्राप्ता नरेणानन्यचेतसा । प्रापयाम्यात्मनात्मानं निर्धूताखिलकल्मषम् ॥ 16 - 44

ahaṃ hi śaraṇaṃ prāptā nareṇānanyacetasā | prāpayāmyātmanātmānaṃ nirdhūtākhilakalmaṣam || 16 - 44

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; ई: श्रीपाञ्चरात्रे सारे] लक्ष्मीतन्त्रे उपायप्रकारविवरणं [E: वेदान्तार्थप्रकाशो; F: ओमित्स् थे तित्ले] नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; ī: śrīpāñcarātre sāre] lakṣmītantre upāyaprakāravivaraṇaṃ [E: vedāntārthaprakāśo; F: omits the title] nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 32 - अविभागस्थेति । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च इत्युक्तरीत्या परस्य ब्रह्मणोऽविभागेनोपासनमत्राभिप्रेतम् ।

ṭippaṇī - 32 - avibhāgastheti | ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca ityuktarītyā parasya brahmaṇo'vibhāgenopāsanamatrābhipretam |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra] lakṣmītantre mantrasvarūpakathanaṃ [ī: omits the title] nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

सप्तदशोऽध्यायः शक्रः - नमस्ते कमलावासे जनन्यै सर्वदेहिनाम् । गृहिण्यै पद्मनाभस्य नमस्ते सरसीरुहे ॥ 17 - 1

saptadaśo'dhyāyaḥ śakraḥ - namaste kamalāvāse jananyai sarvadehinām | gṛhiṇyai padmanābhasya namaste sarasīruhe || 17 - 1

उपायास्ते त्रयः पूर्वे कथिता अवधारिताः । व्याचक्ष्वाम्ब चतुर्थं तमुपायं [E, ई: त्वम्] परमम्बुजे ॥ 17 - 2

upāyāste trayaḥ pūrve kathitā avadhāritāḥ | vyācakṣvāmba caturthaṃ tamupāyaṃ [E, ī: tvam] paramambuje || 17 - 2

श्रीः - एको नारायणो देवो वासुदेवः सनातनः । चातुरात्म्यं परं ब्रह्म सच्चिदानन्दमव्रणम् ॥ 17 - 3

śrīḥ - eko nārāyaṇo devo vāsudevaḥ sanātanaḥ | cāturātmyaṃ paraṃ brahma saccidānandamavraṇam || 17 - 3

एकाहं परमा शक्तिस्तस्य देवी सनातनी । करोमि सकलं कृत्यं सर्वभावानुगामिनी ॥ 17 - 4

ekāhaṃ paramā śaktistasya devī sanātanī | karomi sakalaṃ kṛtyaṃ sarvabhāvānugāminī || 17 - 4

शान्तानन्तचिदानन्दं [आ, B, ङ्: शान्तानन्द] यद् ब्रह्म परमं ध्रुवम् । महाविभूतिसंस्थानं सर्वतः समतां गतम् ॥ 17 - 5

śāntānantacidānandaṃ [ā, B, ṅ: śāntānanda] yad brahma paramaṃ dhruvam | mahāvibhūtisaṃsthānaṃ sarvataḥ samatāṃ gatam || 17 - 5

तस्य शक्तिरहं ब्राह्मी शान्तानन्दचिदात्मिका । महाविभूतिरनघा सर्वतः समतां गता ॥ 17 - 6

tasya śaktirahaṃ brāhmī śāntānandacidātmikā | mahāvibhūtiranaghā sarvataḥ samatāṃ gatā || 17 - 6

आश्वासनाय जीवानां यत्तन्मूर्तीकृतं महः । नारायणः परं ब्रह्म दिव्यं नयननन्दनम् ॥ 17 - 7

āśvāsanāya jīvānāṃ yattanmūrtīkṛtaṃ mahaḥ | nārāyaṇaḥ paraṃ brahma divyaṃ nayananandanam || 17 - 7

तदा मूर्तिमती साहं शक्तिर्नारायणी परा । समा समविभक्ताङ्गा सर्वावयवसुन्दरी ॥ 17 - 8

tadā mūrtimatī sāhaṃ śaktirnārāyaṇī parā | samā samavibhaktāṅgā sarvāvayavasundarī || 17 - 8

तयोर्नौ परमं व्योम निर्दुःखं पदमुत्तमम् [ई: सुखं] । षाड्गुण्यप्रसरो दिव्यः स्वाच्छन्द्याद्देशतां गतः ॥ 17 - 9

tayornau paramaṃ vyoma nirduḥkhaṃ padamuttamam [ī: sukhaṃ] | ṣāḍguṇyaprasaro divyaḥ svācchandyāddeśatāṃ gataḥ || 17 - 9

स्वकर्मनिरतैः सिद्धैर्वेदवेदान्तपारगैः । अनेकजन्मसंताननिःशेषितकषायकैः ॥ 17 - 10

svakarmanirataiḥ siddhairvedavedāntapāragaiḥ | anekajanmasaṃtānaniḥśeṣitakaṣāyakaiḥ || 17 - 10

क्लेशेन महता सिद्धैरन्तरायातिगैः क्रमात् । संख्याविधिविधानज्ञैः सांख्यैः संख्यानपारगैः ॥ 17 - 11

kleśena mahatā siddhairantarāyātigaiḥ kramāt | saṃkhyāvidhividhānajñaiḥ sāṃkhyaiḥ saṃkhyānapāragaiḥ || 17 - 11

प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामैर्धारणाध्यानशालिभिः । योगैः [आ, B, ई: योगैः] समाहितैः शश्वत्क्लेशेन यदवाप्यते ॥ 17 - 12

pratyāhṛtendriyagrāmairdhāraṇādhyānaśālibhiḥ | yogaiḥ [ā, B, ī: yogaiḥ] samāhitaiḥ śaśvatkleśena yadavāpyate || 17 - 12

अच्छिद्राः पञ्चकालज्ञाः पञ्चयज्ञविचक्षणाः । पूर्णे वर्षशते धीराः प्राप्नुवन्ति यदञ्जसा ॥ 17 - 13

acchidrāḥ pañcakālajñāḥ pañcayajñavicakṣaṇāḥ | pūrṇe varṣaśate dhīrāḥ prāpnuvanti yadañjasā || 17 - 13

यत्तत्पुराणमाकाशं सर्वस्मात् परमं ध्रुवम् । यत्पदं प्राप्य तत्त्वज्ञा मुच्यन्ते सर्वबन्धनैः ॥ 17 - 14

yattatpurāṇamākāśaṃ sarvasmāt paramaṃ dhruvam | yatpadaṃ prāpya tattvajñā mucyante sarvabandhanaiḥ || 17 - 14

सूर्यकोटिप्रतीकाशाः पूर्णेन्द्वयुतसंनिभाः । यस्मिन् पदे विराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः ॥ 17 - 15

sūryakoṭipratīkāśāḥ pūrṇendvayutasaṃnibhāḥ | yasmin pade virājante muktāḥ saṃsārabandhanaiḥ || 17 - 15

इन्द्रियच्छिद्रविधुरा द्योतमानाश्च सर्वतः । अनिष्यन्दा अनाहाराः षाड्गुण्यतनवोऽमलाः [आ, B, C: सहितामलाः]

indriyacchidravidhurā dyotamānāśca sarvataḥ | aniṣyandā anāhārāḥ ṣāḍguṇyatanavo'malāḥ [ā, B, C: sahitāmalāḥ]

17 - 16

17 - 16

टिप्पणी - 5 - महाविभूतिः नित्यविभूतिः । त्रिपादस्यामृतं दिवि इत्युक्तरीत्या लीलाविभूत्यपेक्षया तस्या महत्त्वात् महाविभूतित्वम् । 9 - मदीयेच्छया षाड्गुण्यप्रसर एवाप्राकृतदिव्यदेशतां प्राप्त इत्यर्थः । 13 - अच्छिद्राः भगवदननुभवरूपच्छिद्ररहिताः । यथोक्तम् यन्मुहूर्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया ॥ इति । मूल - एकान्तिनो महाभागा यत्र पश्यन्ति नौ सदा । क्षपयित्वाधिकारान् स्वान् शश्वत्कालेन भूयसा ॥ 17 - 17

ṭippaṇī - 5 - mahāvibhūtiḥ nityavibhūtiḥ | tripādasyāmṛtaṃ divi ityuktarītyā līlāvibhūtyapekṣayā tasyā mahattvāt mahāvibhūtitvam | 9 - madīyecchayā ṣāḍguṇyaprasara evāprākṛtadivyadeśatāṃ prāpta ityarthaḥ | 13 - acchidrāḥ bhagavadananubhavarūpacchidrarahitāḥ | yathoktam yanmuhūrtaṃ kṣaṇaṃ vāpi vāsudevo na cintyate | sā hānistanmahacchidraṃ sā bhrāntiḥ sā ca vikriyā || iti | mūla - ekāntino mahābhāgā yatra paśyanti nau sadā | kṣapayitvādhikārān svān śaśvatkālena bhūyasā || 17 - 17

वेधसो [आ, B, F: वसवो] यत्र मोदन्ते शंकराः सपुरंदराः । सूरयो नित्यसंसिद्धाः [ड्: संबन्धाः] सर्वदा [आ, B, C, F: सर्वज्ञा] सर्वदर्शिनः ॥ 17 - 18

vedhaso [ā, B, F: vasavo] yatra modante śaṃkarāḥ sapuraṃdarāḥ | sūrayo nityasaṃsiddhāḥ [ḍ: saṃbandhāḥ] sarvadā [ā, B, C, F: sarvajñā] sarvadarśinaḥ || 17 - 18

वैष्णवं परमं रूपं साक्षात्कुर्वन्ति यत्र ते । अष्टाक्षरैकसक्तानां द्विषट्कार्णरतात्मनाम् ॥ 17 - 19

vaiṣṇavaṃ paramaṃ rūpaṃ sākṣātkurvanti yatra te | aṣṭākṣaraikasaktānāṃ dviṣaṭkārṇaratātmanām || 17 - 19

षडक्षरप्रसक्तानां प्रणवासक्तचेतसाम् । जितंतासक्तचित्तानां तारिकानिरतात्मनाम् ॥ 17 - 20

ṣaḍakṣaraprasaktānāṃ praṇavāsaktacetasām | jitaṃtāsaktacittānāṃ tārikāniratātmanām || 17 - 20

अनुताराप्रसक्तानां यत् पदं विमलात्मनाम् । अनन्तविहगेशानविष्वक्सेनादयोऽमलाः ॥ 17 - 21

anutārāprasaktānāṃ yat padaṃ vimalātmanām | anantavihageśānaviṣvaksenādayo'malāḥ || 17 - 21

मदाज्ञाकारिणो यत्र मोदन्ते सकलेश्वराः । तत्र दिव्यवपुः श्रीमान् देवदेवो जनार्दनः ॥ 17 - 22

madājñākāriṇo yatra modante sakaleśvarāḥ | tatra divyavapuḥ śrīmān devadevo janārdanaḥ || 17 - 22

अनन्तभोगपर्यङ्के निषण्णः सुसुखोज्ज्वले [B: सुसुखो] । विज्ञानैश्वर्यवीर्यस्थैः शक्तितेजोबलोल्बणैः ॥ 17 - 23

anantabhogaparyaṅke niṣaṇṇaḥ susukhojjvale [B: susukho] | vijñānaiśvaryavīryasthaiḥ śaktitejobalolbaṇaiḥ || 17 - 23

आयुधैर्भूषणैर्दिव्यैरद्भुतैः समलंकृतः । पञ्चात्मना सुपर्णेन पक्षिराजेन सेवितः ॥ 17 - 24

āyudhairbhūṣaṇairdivyairadbhutaiḥ samalaṃkṛtaḥ | pañcātmanā suparṇena pakṣirājena sevitaḥ || 17 - 24

सा रूप्यमेयुषा [आ, C, ड्, F: ईयुषा] साक्षाच्छ्रीवत्सकृतलक्ष्मणा । सेनान्या सेवितः सम्यग्विष्वक्सेनेन दीप्यता [E, F: दीव्यता] ॥ 17 - 25

sā rūpyameyuṣā [ā, C, ḍ, F: īyuṣā] sākṣācchrīvatsakṛtalakṣmaṇā | senānyā sevitaḥ samyagviṣvaksenena dīpyatā [E, F: dīvyatā] || 17 - 25

क्षेमाय सर्वलोकानामाध्यानाय मनीषिणाम् । मुक्तयेऽखिलबन्धानां रूपदानाय योगिनाम् ॥ 17 - 26

kṣemāya sarvalokānāmādhyānāya manīṣiṇām | muktaye'khilabandhānāṃ rūpadānāya yoginām || 17 - 26

आस्ते नारायणः श्रीमान् वासुदेवः सनातनः । सुकुमारो युवा देवः श्रीवत्सकृतलक्षणः ॥ 17 - 27

āste nārāyaṇaḥ śrīmān vāsudevaḥ sanātanaḥ | sukumāro yuvā devaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ || 17 - 27

चतुर्भुजो विशालाक्षः किरीटी कौस्तुभं वहन् । हारनूपुरकेयूरकाञ्चीपीताम्बरोज्ज्वलः ॥ 17 - 28

caturbhujo viśālākṣaḥ kirīṭī kaustubhaṃ vahan | hāranūpurakeyūrakāñcīpītāmbarojjvalaḥ || 17 - 28

वनमालां दधद्दिव्यां पञ्चशक्तिमयीं पराम् । सर्वावयवसंपन्नः [E: संपूर्णः] सर्वावयवसुन्दरः ॥ 17 - 29

vanamālāṃ dadhaddivyāṃ pañcaśaktimayīṃ parām | sarvāvayavasaṃpannaḥ [E: saṃpūrṇaḥ] sarvāvayavasundaraḥ || 17 - 29

राजराजोऽखिलस्यास्य [B, ङ्: रामो राजा] विश्वस्य परमेश्वरः । कान्तस्य तस्य देवस्य विष्णोः सद्गुणशालिनः ॥ 17 - 30

rājarājo'khilasyāsya [B, ṅ: rāmo rājā] viśvasya parameśvaraḥ | kāntasya tasya devasya viṣṇoḥ sadguṇaśālinaḥ || 17 - 30

दयिताहं सदा देवी ज्ञानानन्दमयी परा । अनवद्यानवद्याङ्गी नित्यं तद्धर्मधर्मिणी ॥ 17 - 31

dayitāhaṃ sadā devī jñānānandamayī parā | anavadyānavadyāṅgī nityaṃ taddharmadharmiṇī || 17 - 31

ईश्वरी सर्वभूतानां पद्माक्षी पद्ममालिनी । शक्तिभिः सेविता नित्यं सृष्टिस्थित्यादिभिः परा ॥ 17 - 32

īśvarī sarvabhūtānāṃ padmākṣī padmamālinī | śaktibhiḥ sevitā nityaṃ sṛṣṭisthityādibhiḥ parā || 17 - 32

टिप्पणी - अभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगाख्याः पञ्च कालाः । 17 - क्षपयित्वेति । अत्र यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् इति शारीरकसूत्रं तदुपबृंहणानि वचनानि चानुसंधेयानि । 19 - अष्टाक्षरः नारायणाष्टाक्षरमन्त्रः । द्विषट्कार्णः वासुदेवद्वादशाक्षरमन्त्रः । 20 - षडक्षरः श्रीविष्णुषडक्षरमन्त्रः । जितंता जितंते पुण्डरीकाक्ष इत्यादिश्लोकरूपमन्त्रः । अस्य महिमादिकमहिर्बुध्न्यसंहितायामुक्तं वेदितव्यम् । तारिका ह्रींमन्त्रः । 21 - अनुतारा श्रींमन्त्रः । 24 - पञ्चात्मना पञ्चोपनिषन्मन्त्रस्वरूपेण । 25 - सारूप्यं शङ्खचक्रादिना भगवत्सारूप्यम् । तदेवाह श्रीवत्सेति । इदं च विशेषणद्वयं सेनान्येत्यनेनान्वेति । 29 - सृष्टिस्थितिसंहारनिग्रहानुग्रहाः पञ्च शक्तयः । 32 - ईश्वरीति । ईष्टे इत्यर्थे कर्तरि औणादिको वरट् प्रत्ययः । मूल - द्वात्रिंशता सहस्रेण सृष्टिशक्तिभिरावृता । [B: ओमित्स् थिस् लिने] वृता तद्द्विगुणाभिश्च दिव्याभिः स्थितिशक्तिभिः ॥ 17 - 33

ṭippaṇī - abhigamanopādānejyāsvādhyāyayogākhyāḥ pañca kālāḥ | 17 - kṣapayitveti | atra yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām iti śārīrakasūtraṃ tadupabṛṃhaṇāni vacanāni cānusaṃdheyāni | 19 - aṣṭākṣaraḥ nārāyaṇāṣṭākṣaramantraḥ | dviṣaṭkārṇaḥ vāsudevadvādaśākṣaramantraḥ | 20 - ṣaḍakṣaraḥ śrīviṣṇuṣaḍakṣaramantraḥ | jitaṃtā jitaṃte puṇḍarīkākṣa ityādiślokarūpamantraḥ | asya mahimādikamahirbudhnyasaṃhitāyāmuktaṃ veditavyam | tārikā hrīṃmantraḥ | 21 - anutārā śrīṃmantraḥ | 24 - pañcātmanā pañcopaniṣanmantrasvarūpeṇa | 25 - sārūpyaṃ śaṅkhacakrādinā bhagavatsārūpyam | tadevāha śrīvatseti | idaṃ ca viśeṣaṇadvayaṃ senānyetyanenānveti | 29 - sṛṣṭisthitisaṃhāranigrahānugrahāḥ pañca śaktayaḥ | 32 - īśvarīti | īṣṭe ityarthe kartari auṇādiko varaṭ pratyayaḥ | mūla - dvātriṃśatā sahasreṇa sṛṣṭiśaktibhirāvṛtā | [B: omits this line] vṛtā taddviguṇābhiśca divyābhiḥ sthitiśaktibhiḥ || 17 - 33

ततश्च द्विगुणाभिश्च पूर्णा संहृतिशक्तिभिः । नायिका सर्वशक्तीनां सर्वलोकमहेश्वरी ॥ 17 - 34

tataśca dviguṇābhiśca pūrṇā saṃhṛtiśaktibhiḥ | nāyikā sarvaśaktīnāṃ sarvalokamaheśvarī || 17 - 34

महिषी देवदेवस्य सर्वकामदुघा विभोः । तुल्या गुणवयोरूपैर्मनःप्रमथनी [आ, B, F: प्रमथने] हरेः ॥ 17 - 35

mahiṣī devadevasya sarvakāmadughā vibhoḥ | tulyā guṇavayorūpairmanaḥpramathanī [ā, B, F: pramathane] hareḥ || 17 - 35

तैस्तैरनुगुणैर्भावैरहं देवस्य शार्ङ्गिणः । करोमि सकलं कृत्यं नित्यं तद्धर्मधर्मिणी ॥ 17 - 36

taistairanuguṇairbhāvairahaṃ devasya śārṅgiṇaḥ | karomi sakalaṃ kṛtyaṃ nityaṃ taddharmadharmiṇī || 17 - 36

साहमङ्के स्थिता [आ, C, ड्, F, ङ्: अङ्कस्थिता] विष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । लालिता तेन चात्यन्तं सामरस्यमुपेयुषी ॥ 17 - 37

sāhamaṅke sthitā [ā, C, ḍ, F, ṅ: aṅkasthitā] viṣṇordevadevasya śārṅgiṇaḥ | lālitā tena cātyantaṃ sāmarasyamupeyuṣī || 17 - 37

कदाचित् सर्वदर्शिन्याः कृपा मे स्वयमुद्गता । क्लिश्यतः प्राणिनो दृष्ट्वा संसारज्वलनोदरे ॥ 17 - 38

kadācit sarvadarśinyāḥ kṛpā me svayamudgatā | kliśyataḥ prāṇino dṛṣṭvā saṃsārajvalanodare || 17 - 38

कथं न्विमे [आ, B, C, F: त्विमे] भविष्यन्ति दुःखोत्तीर्णाः [E: दुःखात्] सुखोत्तराः । [B: ओमित्स् 4 लिने fरोम् हेरे] संसारपरसीमानमाप्नुयुर्मां कथं न्विति [आ: त्विति] ॥ 17 - 39

kathaṃ nvime [ā, B, C, F: tvime] bhaviṣyanti duḥkhottīrṇāḥ [E: duḥkhāt] sukhottarāḥ | [B: omits 4 line from here] saṃsāraparasīmānamāpnuyurmāṃ kathaṃ nviti [ā: tviti] || 17 - 39

साहमन्तः कृपाविष्टा [E, ई: जुष्टा] देवदेवमचूचुदम् । भगवन् देवदेवेश लोकनाथ मम प्रिय ॥ 17 - 40

sāhamantaḥ kṛpāviṣṭā [E, ī: juṣṭā] devadevamacūcudam | bhagavan devadeveśa lokanātha mama priya || 17 - 40

सर्वादे सर्वमध्यान्त सर्व सर्वोत्तराच्युत । गोविन्द पुण्डरीकाक्ष पुराण पुरुषोत्तम [E, ई: पुरुषेश्वर] ॥ 17 - 41

sarvāde sarvamadhyānta sarva sarvottarācyuta | govinda puṇḍarīkākṣa purāṇa puruṣottama [E, ī: puruṣeśvara] || 17 - 41

दुस्तरापारसंसारसागरोत्तारकारण । व्यक्ताव्यक्तज्ञकालाख्यकॢप्तभावचतुष्टय ॥ 17 - 42

dustarāpārasaṃsārasāgarottārakāraṇa | vyaktāvyaktajñakālākhyakḷptabhāvacatuṣṭaya || 17 - 42

वासुदेव जगन्नाथ संकर्षण जगत्प्रभो । प्रद्युम्न सुभग [E, ई: सर्वग] श्रीमन्ननिरुद्धापराजित ॥ 17 - 43

vāsudeva jagannātha saṃkarṣaṇa jagatprabho | pradyumna subhaga [E, ī: sarvaga] śrīmannaniruddhāparājita || 17 - 43

नानाविभवसंस्थान नानाविभवभाजन [आ, B, F, ङ्: भावन] । दिव्यशान्तोदितानन्दषाड्गुण्योदयविग्रह ॥ 17 - 44

nānāvibhavasaṃsthāna nānāvibhavabhājana [ā, B, F, ṅ: bhāvana] | divyaśāntoditānandaṣāḍguṇyodayavigraha || 17 - 44

स्फुरत्किरीटकेयूरहारनूपुरकौस्तुभ । पीताम्बर महोदार पुण्डरीकनिभेक्षण ॥ 17 - 45

sphuratkirīṭakeyūrahāranūpurakaustubha | pītāmbara mahodāra puṇḍarīkanibhekṣaṇa || 17 - 45

चतुर्मूर्ते चतुर्व्यूह शरदिन्दीवरद्युते । अभिरामशरीरेश नारायण जगन्मय ॥ 17 - 46

caturmūrte caturvyūha śaradindīvaradyute | abhirāmaśarīreśa nārāyaṇa jaganmaya || 17 - 46

अमी हि प्राणिनः सर्वे निमग्नाः क्लेशसागरे । उत्तारं प्राणिनामस्मात्कथं चिन्तयसि प्रभो ॥ 17 - 47

amī hi prāṇinaḥ sarve nimagnāḥ kleśasāgare | uttāraṃ prāṇināmasmātkathaṃ cintayasi prabho || 17 - 47

इत्युक्तो देवदेवेशः स्मयमानोऽब्रवीदिदम् । अरविन्दासने देवि पद्मगर्भे सरोरुहे ॥ 17 - 48

ityukto devadeveśaḥ smayamāno'bravīdidam | aravindāsane devi padmagarbhe saroruhe || 17 - 48

उत्तारहेतवोऽमीषामुपाया विहिता मया । कर्म सांख्यं तथा योग इति शास्त्रव्यपाश्रयाः ॥ 17 - 49

uttārahetavo'mīṣāmupāyā vihitā mayā | karma sāṃkhyaṃ tathā yoga iti śāstravyapāśrayāḥ || 17 - 49

प्रत्यवोचमहं देवमित्युक्ता पुरुषोत्तमम् । देवदेव न ते शक्याः कर्तुं कालेन गच्छता ॥ 17 - 50

pratyavocamahaṃ devamityuktā puruṣottamam | devadeva na te śakyāḥ kartuṃ kālena gacchatā || 17 - 50

कालो हि कलयन्नेव [ड्: एकः] स्वतन्त्रो भवदात्मकः । ज्ञानं सत्त्वं बलं चैषामायुश्च विनिकृन्तति [B: परिकृन्तति; E: आयुश्चापि निकृन्तति] ॥ 17 - 51

kālo hi kalayanneva [ḍ: ekaḥ] svatantro bhavadātmakaḥ | jñānaṃ sattvaṃ balaṃ caiṣāmāyuśca vinikṛntati [B: parikṛntati; E: āyuścāpi nikṛntati] || 17 - 51

अन्तःकरणसंस्था हि वासना विविधात्मिकाः । तत्तत्कालवशं प्राप्य यातयन्ति शरीरिणः [B: शरीरिणाम्] ॥ 17 - 52

antaḥkaraṇasaṃsthā hi vāsanā vividhātmikāḥ | tattatkālavaśaṃ prāpya yātayanti śarīriṇaḥ [B: śarīriṇām] || 17 - 52

उदासीनो भवानेवं प्राणिनां कर्म कुर्वताम् । तत्तत्कालानुकूलानि [E: तत्तद्दशा] तत्फलानि प्रयच्छति ॥ 17 - 53

udāsīno bhavānevaṃ prāṇināṃ karma kurvatām | tattatkālānukūlāni [E: tattaddaśā] tatphalāni prayacchati || 17 - 53

येन त्वं वत संरब्धः प्राणिनः पालयिष्यसि । प्रब्रूहि तमुपायं मे प्रणतायै जनार्दन ॥ 17 - 54

yena tvaṃ vata saṃrabdhaḥ prāṇinaḥ pālayiṣyasi | prabrūhi tamupāyaṃ me praṇatāyai janārdana || 17 - 54

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं भगवानुत्स्मयन्निव । सरोरुहे विजानीषे सर्वमेवात्मनो गतम् ॥ 17 - 55

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ bhagavānutsmayanniva | saroruhe vijānīṣe sarvamevātmano gatam || 17 - 55

मूल - मां तु जिज्ञाससे देवि तथापि शृणु भामिनि । उपायाश्चाप्यपायाश्च [E: अपायाश्चाप्युपायाश्च] शास्त्रीया निर्मिता मया ॥ 17 - 56

mūla - māṃ tu jijñāsase devi tathāpi śṛṇu bhāmini | upāyāścāpyapāyāśca [E: apāyāścāpyupāyāśca] śāstrīyā nirmitā mayā || 17 - 56

विहिता य उपायास्ते निषिद्धाश्चेतरे मताः । अधो नयन्त्यपायास्तं य एनाननुवर्तते [आ, B, F: एतान्] ॥ 17 - 57

vihitā ya upāyāste niṣiddhāścetare matāḥ | adho nayantyapāyāstaṃ ya enānanuvartate [ā, B, F: etān] || 17 - 57

ऊर्ध्वं नयन्त्युपायास्तं य एनाननुवर्तते [आ, C: एतान्] । उपायापायसंत्यागी [ड्: संत्यागात्] मध्यमां वृत्तिमाश्रितः ॥ 17 - 58

ūrdhvaṃ nayantyupāyāstaṃ ya enānanuvartate [ā, C: etān] | upāyāpāyasaṃtyāgī [ḍ: saṃtyāgāt] madhyamāṃ vṛttimāśritaḥ || 17 - 58

मामेकं शरणं प्राप्य मामेवान्ते समश्नुते । षडङ्गं तमुपायं च शृणु मे पद्मसंभवे ॥ 17 - 59

māmekaṃ śaraṇaṃ prāpya māmevānte samaśnute | ṣaḍaṅgaṃ tamupāyaṃ ca śṛṇu me padmasaṃbhave || 17 - 59

आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा ॥ 17 - 60

ānukūlyasya saṃkalpaḥ prātikūlyasya varjanam | rakṣiṣyatīti viśvāso goptṛtvavaraṇaṃ tathā || 17 - 60

आत्मनिक्षेपकार्पण्ये षड्विधा शरणागतिः । एवं मां शरणं प्राप्य वीतशोकभयक्लमः ॥ 17 - 61

ātmanikṣepakārpaṇye ṣaḍvidhā śaraṇāgatiḥ | evaṃ māṃ śaraṇaṃ prāpya vītaśokabhayaklamaḥ || 17 - 61

निरारम्भो निराशीश्च [आ, ड्, E: निराशी] निर्ममो निरहंकृतिः । मामेव शरणं प्राप्य तरेत् संसारसागरम् ॥ 17 - 62

nirārambho nirāśīśca [ā, ḍ, E: nirāśī] nirmamo nirahaṃkṛtiḥ | māmeva śaraṇaṃ prāpya taret saṃsārasāgaram || 17 - 62

सत्कर्मनिरताः [C: स्वकर्म; ङ्: षट्कर्म] शुद्धाः सांख्ययोगविदस्तथा [E: विदश्च ये] । नार्हन्ति शरणस्थस्य कलां कोटितमीमपि ॥ 17 - 63

satkarmaniratāḥ [C: svakarma; ṅ: ṣaṭkarma] śuddhāḥ sāṃkhyayogavidastathā [E: vidaśca ye] | nārhanti śaraṇasthasya kalāṃ koṭitamīmapi || 17 - 63

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । प्रीताहमभवं शक्र तदिदं वर्णितं तव ॥ 17 - 64

iti tasya vacaḥ śrutvā devadevasya śārṅgiṇaḥ | prītāhamabhavaṃ śakra tadidaṃ varṇitaṃ tava || 17 - 64

शक्रः - देवप्रिये [E: देवदेवप्रिये देवि] महादेवि नमस्ते पङ्कजासने । आनुकूल्यादिकं भावं मम व्याचक्ष्व विस्तरात् ॥ 17 - 65

śakraḥ - devapriye [E: devadevapriye devi] mahādevi namaste paṅkajāsane | ānukūlyādikaṃ bhāvaṃ mama vyācakṣva vistarāt || 17 - 65

श्रीः - आनुकूल्यमिति प्रोक्तं सर्वभूतानुकूलता । अन्तः स्थिताहं सर्वेषां भावनामिति निश्चयात् ॥ 17 - 66

śrīḥ - ānukūlyamiti proktaṃ sarvabhūtānukūlatā | antaḥ sthitāhaṃ sarveṣāṃ bhāvanāmiti niścayāt || 17 - 66

मयीव सर्वभूतेषु ह्यानुकूल्यं समाचरेत् । तथैव प्रातिकूल्यं च भूतेषु परिवर्जयेत् ॥ 17 - 67

mayīva sarvabhūteṣu hyānukūlyaṃ samācaret | tathaiva prātikūlyaṃ ca bhūteṣu parivarjayet || 17 - 67

त्यागो गर्वस्य कार्पण्यं श्रुतशीलादिजन्मनः । अङ्गसामग्र्यसंपत्तेरशक्तेरपि कर्मणाम् ॥ 17 - 68

tyāgo garvasya kārpaṇyaṃ śrutaśīlādijanmanaḥ | aṅgasāmagryasaṃpatteraśakterapi karmaṇām || 17 - 68

अधिकारस्य चासिद्धेर्देशकालगुणक्षयात् । उपाया नैव सिध्यन्ति ह्यपाया बहुलास्तथा ॥ 17 - 69

adhikārasya cāsiddherdeśakālaguṇakṣayāt | upāyā naiva sidhyanti hyapāyā bahulāstathā || 17 - 69

इति या गर्वहानिस्तद्दैन्यं कार्पण्यमुच्यते । शक्तेः सूपसदत्वाच्च कृपायोगाच्च शाश्वतात् ॥ 17 - 70

iti yā garvahānistaddainyaṃ kārpaṇyamucyate | śakteḥ sūpasadatvācca kṛpāyogācca śāśvatāt || 17 - 70

टिप्पणी - 56 - उपायाः पुण्यसंपादकाः ज्योतिष्टोमादयः । अपायाः पापसंपादकाः परहिंसादयः । 58 - संत्यागीति । पुण्यपापसंपादकानि काम्यनिषिद्धानि परित्यज्य नित्यनैमित्तिकक्रियापर इत्यर्थः

ṭippaṇī - 56 - upāyāḥ puṇyasaṃpādakāḥ jyotiṣṭomādayaḥ | apāyāḥ pāpasaṃpādakāḥ parahiṃsādayaḥ | 58 - saṃtyāgīti | puṇyapāpasaṃpādakāni kāmyaniṣiddhāni parityajya nityanaimittikakriyāpara ityarthaḥ

59 - मामेकम् मामेवेत्यर्थः । एकशब्दोऽवधारणार्थः सन् अन्ययोगव्यवच्छेदे वर्तते । अत्रेदं बोध्यम् शरणवरणात् पूर्वं मध्यमवृत्त्याश्रयणं भवतु वा मा वा । अस्ति चेत् शरणवरणे त्वरामुपजनयति । न चेत् विलम्बः । शरणवरणानन्तरं तु यावज्जीवं मध्यमवृत्त्याश्रयणमवश्यं कर्तव्यम् । न चेत् विलम्बेन फलं स्यात् । पूर्वकृतानि तु कर्माणि न्यासबलादेव नश्यन्ति । पश्चात् कृतानि तु प्रामादिकानि न श्लिष्यन्ति । बुद्धिपूर्वकृतान्यपि प्रायश्चित्तापनोद्यानि भवन्ति । अतः चान्द्रायणादिप्रायश्चित्तपरिहरणाय मध्यमवृत्त्याश्रयणमावश्यकं विधीयत इति । 63 - सत्कर्मनिरताः कर्मयोगनिष्ठाः । सांख्यविदः ज्ञानयोगिनः । योगविदः भक्तियोगिनः । 66 - आनुकूल्यसंकल्पो न केवलमावयोर्विषये । किंतु अस्मच्छेषभूतेषु सर्वेष्वपि भूतेष्वि त्याह सर्वेति । मूल- ईशेशितव्यसंबन्धादनिदंप्रथमादपि । रक्षिष्यत्यनुकूलान्न इति या सुदृढा मतिः ॥ 17 - 71

59 - māmekam māmevetyarthaḥ | ekaśabdo'vadhāraṇārthaḥ san anyayogavyavacchede vartate | atredaṃ bodhyam śaraṇavaraṇāt pūrvaṃ madhyamavṛttyāśrayaṇaṃ bhavatu vā mā vā | asti cet śaraṇavaraṇe tvarāmupajanayati | na cet vilambaḥ | śaraṇavaraṇānantaraṃ tu yāvajjīvaṃ madhyamavṛttyāśrayaṇamavaśyaṃ kartavyam | na cet vilambena phalaṃ syāt | pūrvakṛtāni tu karmāṇi nyāsabalādeva naśyanti | paścāt kṛtāni tu prāmādikāni na śliṣyanti | buddhipūrvakṛtānyapi prāyaścittāpanodyāni bhavanti | ataḥ cāndrāyaṇādiprāyaścittapariharaṇāya madhyamavṛttyāśrayaṇamāvaśyakaṃ vidhīyata iti | 63 - satkarmaniratāḥ karmayoganiṣṭhāḥ | sāṃkhyavidaḥ jñānayoginaḥ | yogavidaḥ bhaktiyoginaḥ | 66 - ānukūlyasaṃkalpo na kevalamāvayorviṣaye | kiṃtu asmaccheṣabhūteṣu sarveṣvapi bhūteṣvi tyāha sarveti | mūla- īśeśitavyasaṃbandhādanidaṃprathamādapi | rakṣiṣyatyanukūlānna iti yā sudṛḍhā matiḥ || 17 - 71

स विश्वासो भवेच्छक्र सर्वदुष्कृतनाशनः । करुणावानपि व्यक्तं शक्तः स्वाम्यपि देहिनाम् ॥ 17 - 72

sa viśvāso bhavecchakra sarvaduṣkṛtanāśanaḥ | karuṇāvānapi vyaktaṃ śaktaḥ svāmyapi dehinām || 17 - 72

अप्रार्थितो न गोपायेदिति तत्प्रार्थनामतिः । गोपायिता भवेत्येवं गोप्तृत्ववरणं स्मृतम् ॥ 17 - 73

aprārthito na gopāyediti tatprārthanāmatiḥ | gopāyitā bhavetyevaṃ goptṛtvavaraṇaṃ smṛtam || 17 - 73

तेन संरक्ष्यमाणस्य फले स्वाम्यवियुक्तता । केशवार्पणपर्यन्ता ह्यात्मनिक्षेप उच्यते ॥ 17 - 74

tena saṃrakṣyamāṇasya phale svāmyaviyuktatā | keśavārpaṇaparyantā hyātmanikṣepa ucyate || 17 - 74

निक्षेपापरपर्यायो न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः । संन्यासस्त्याग इत्युक्तः शरणागतिरित्यपि ॥ 17 - 75

nikṣepāparaparyāyo nyāsaḥ pañcāṅgasaṃyutaḥ | saṃnyāsastyāga ityuktaḥ śaraṇāgatirityapi || 17 - 75

उपायोऽयं चतुर्थस्ते प्रोक्तः शीघ्रफलप्रदः । अस्मिन् हि वर्तमानानां विधौ विप्रनिषेविते ॥ 17 - 76

upāyo'yaṃ caturthaste proktaḥ śīghraphalapradaḥ | asmin hi vartamānānāṃ vidhau vipraniṣevite || 17 - 76

पूर्वे त्रय उपायास्ते भवेयुरमनोहराः । आनुकूल्येतराभ्यां च विनिवृत्तिरपायतः ॥ 17 - 77

pūrve traya upāyāste bhaveyuramanoharāḥ | ānukūlyetarābhyāṃ ca vinivṛttirapāyataḥ || 17 - 77

कार्पण्येनाप्युपायानां विनिवृत्तिरिहोदिता [E, ई: इहेरिता] । रक्षिष्यतीति विश्वासादभीष्टोपायकल्पनम् [आ, ङ्: रक्षणोपायकल्पनम्] ॥ 17 - 78

kārpaṇyenāpyupāyānāṃ vinivṛttirihoditā [E, ī: iheritā] | rakṣiṣyatīti viśvāsādabhīṣṭopāyakalpanam [ā, ṅ: rakṣaṇopāyakalpanam] || 17 - 78

गोप्तृत्ववरणं नाम स्वाभिप्रायनिवेदनम् । सर्वज्ञोऽपि हि विश्वेशः सदा कारुणिकोऽपि सन् ॥ 17 - 79

goptṛtvavaraṇaṃ nāma svābhiprāyanivedanam | sarvajño'pi hi viśveśaḥ sadā kāruṇiko'pi san || 17 - 79

संसारतन्त्रवाहित्वाद्रक्षापेक्षां प्रतीक्षते । आत्मात्मीयभरन्यासो ह्यात्मनिक्षेप उच्यते ॥ 17 - 80

saṃsāratantravāhitvādrakṣāpekṣāṃ pratīkṣate | ātmātmīyabharanyāso hyātmanikṣepa ucyate || 17 - 80

हिंसास्तेयादयः शास्त्रैरपायत्वेन दर्शिताः । कर्मसांख्यादयः शास्त्रैरुपायत्वेन दर्शिताः ॥ 17 - 81

hiṃsāsteyādayaḥ śāstrairapāyatvena darśitāḥ | karmasāṃkhyādayaḥ śāstrairupāyatvena darśitāḥ || 17 - 81

अपायोपायसंत्यागी मध्यमां [आ, C, F, ङ्: माध्यमीं] स्थितिमास्थितः । रक्षिष्यतीति निश्चित्य निक्षिप्तस्वस्वगोचरः ॥ 17 - 82

apāyopāyasaṃtyāgī madhyamāṃ [ā, C, F, ṅ: mādhyamīṃ] sthitimāsthitaḥ | rakṣiṣyatīti niścitya nikṣiptasvasvagocaraḥ || 17 - 82

बुध्येत देवदेवेशं [E, ई: देवदेवं तं] गोप्तारं पुरुषोत्तमम् । शक्रः - उपायापाययोर्मध्ये कीदृशी स्थितिरम्बिके ॥ 17 - 83

budhyeta devadeveśaṃ [E, ī: devadevaṃ taṃ] goptāraṃ puruṣottamam | śakraḥ - upāyāpāyayormadhye kīdṛśī sthitirambike || 17 - 83

अपायोपायतामेव क्रिया सर्वावलम्बते । स्वीकारे [E: स्वीकारः] व्यतिरेके [E: व्यतिरेकः] च निषेधविधिशास्त्रयोः

apāyopāyatāmeva kriyā sarvāvalambate | svīkāre [E: svīkāraḥ] vyatireke [E: vyatirekaḥ] ca niṣedhavidhiśāstrayoḥ

17 - 84

17 - 84

दृश्यते कर्मणो व्यक्तमपायोपायरूपता । श्रीः - त्रिविधां पश्य देवेश कर्मणो गहनां गतिम् ॥ 17 - 85

dṛśyate karmaṇo vyaktamapāyopāyarūpatā | śrīḥ - trividhāṃ paśya deveśa karmaṇo gahanāṃ gatim || 17 - 85

निषेधविधिशास्त्रेभ्यस्तां विधां च निबोध मे । अनर्थसाधनं किंचित्किंचिच्चाप्यर्थसाधनम् ॥ 17 - 86

niṣedhavidhiśāstrebhyastāṃ vidhāṃ ca nibodha me | anarthasādhanaṃ kiṃcitkiṃciccāpyarthasādhanam || 17 - 86

अनर्थपरिहारं [E, ई: परिहाराय] च किंचित् [E: किंचिद्धर्मोऽपि] कर्मोपदिश्यते । त्रैराश्यं कर्मणामेवं विज्ञेयं शास्त्रचक्षुषा ॥ 17 - 87

anarthaparihāraṃ [E, ī: parihārāya] ca kiṃcit [E: kiṃciddharmo'pi] karmopadiśyate | trairāśyaṃ karmaṇāmevaṃ vijñeyaṃ śāstracakṣuṣā || 17 - 87

18-1

टिप्पणी - 79 - शरण्यस्य सर्वज्ञत्वात् करुणाकरत्वाच्च स्वयमेवार्तान् रक्षिप्यतीत्याशङ्क्याह सर्वज्ञोऽपीति । संसारतन्त्रवाहित्वं नाम लीलाविभूतिनिर्वहणम् । व्याजानपेक्षरक्षणे सुकृद्दुष्कृत्साधारण्येन सर्वरक्षणप्रसक्तौ धर्माधर्मकृत्याकृत्यन्यायान्यायसंकरप्रसङ्गः । स्वेच्छया कांश्चिदेव रक्षन् अन्यान् न रक्षति चेत् समोऽहं सर्वभूतेषु इत्युद्घोषयतस्तस्य वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्ग इति भावः । 84 - निषिद्धस्वीकारे विहितास्वीकारे चापायः । विहितस्वीकारे निषिद्धास्वीकारे चोपायः । 86 - हिंसादि अनर्थसाधनम् । ज्योतिष्टोमादि स्वर्गाद्यर्थसाधनम् । प्रायश्चित्तादि अनर्थपरिहारकम् । मूल - अष्टादशोऽध्यायः शक्रः नमस्ते [F: ओमित्स् थिस् वेर्से] पद्मनिलये पद्मसंभवे । विदितं वेदितव्यं मे वेदान्तेष्वपि दुर्लभम्

ṭippaṇī - 79 - śaraṇyasya sarvajñatvāt karuṇākaratvācca svayamevārtān rakṣipyatītyāśaṅkyāha sarvajño'pīti | saṃsāratantravāhitvaṃ nāma līlāvibhūtinirvahaṇam | vyājānapekṣarakṣaṇe sukṛdduṣkṛtsādhāraṇyena sarvarakṣaṇaprasaktau dharmādharmakṛtyākṛtyanyāyānyāyasaṃkaraprasaṅgaḥ | svecchayā kāṃścideva rakṣan anyān na rakṣati cet samo'haṃ sarvabhūteṣu ityudghoṣayatastasya vaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅga iti bhāvaḥ | 84 - niṣiddhasvīkāre vihitāsvīkāre cāpāyaḥ | vihitasvīkāre niṣiddhāsvīkāre copāyaḥ | 86 - hiṃsādi anarthasādhanam | jyotiṣṭomādi svargādyarthasādhanam | prāyaścittādi anarthaparihārakam | mūla - aṣṭādaśo'dhyāyaḥ śakraḥ namaste [F: omits this verse] padmanilaye padmasaṃbhave | viditaṃ veditavyaṃ me vedānteṣvapi durlabham

18-2

ब्रूहि मन्त्रमयं मार्गमिदानीं विष्णुवल्लभे । यं विज्ञायार्चयेयें ते दिव्यां मन्त्रमयीं तनुम्

brūhi mantramayaṃ mārgamidānīṃ viṣṇuvallabhe | yaṃ vijñāyārcayeyeṃ te divyāṃ mantramayīṃ tanum

18-3

कुतो मन्त्रसमुत्पत्तिः क्व च मन्त्रः प्रलीयते [B: विलीयते] । मन्त्रस्य किं फलं पद्मे केन मध्ये प्रपूर्यते

kuto mantrasamutpattiḥ kva ca mantraḥ pralīyate [B: vilīyate] | mantrasya kiṃ phalaṃ padme kena madhye prapūryate

18-4

कियत्यश्च विधा [B, ङ्, ई: विधास्तस्य] अस्य परिमाणं कियत् किल । क्षेत्रक्षेत्रज्ञभावश्च कीदृशः परमोऽम्बुजे

kiyatyaśca vidhā [B, ṅ, ī: vidhāstasya] asya parimāṇaṃ kiyat kila | kṣetrakṣetrajñabhāvaśca kīdṛśaḥ paramo'mbuje

18-5

मन्त्रश्च केन संग्राह्य उपदेष्टा च कीदृशः । उपासनप्रकारश्च कथमस्याब्जसंभवे

mantraśca kena saṃgrāhya upadeṣṭā ca kīdṛśaḥ | upāsanaprakāraśca kathamasyābjasaṃbhave

18-6

उपासनोपयोगी च यावानर्थोऽम्बुजासने । सिद्धिसाधनयोगश्च प्रत्ययाश्च तथा तथा

upāsanopayogī ca yāvānartho'mbujāsane | siddhisādhanayogaśca pratyayāśca tathā tathā

18-7

योगः स्वाध्याययोगश्च रक्षायोगस्तथैव च । प्रायश्चित्तविधिश्चैव [आ, F, ङ्: प्रायश्चित्ति] श्राद्धकल्पस्तथैव [आ: श्रद्धाकल्पः] च

yogaḥ svādhyāyayogaśca rakṣāyogastathaiva ca | prāyaścittavidhiścaiva [ā, F, ṅ: prāyaścitti] śrāddhakalpastathaiva [ā: śraddhākalpaḥ] ca

18-8

दीक्षाप्रतिष्ठयोः कल्पो यन्त्रकल्पस्तथैव च । एतच्च निखिलं यच्चाप्यदृष्टमुपयुज्यते [B: उपपद्यते]

dīkṣāpratiṣṭhayoḥ kalpo yantrakalpastathaiva ca | etacca nikhilaṃ yaccāpyadṛṣṭamupayujyate [B: upapadyate]

18-9

प्रब्रूहि तदशेषेण नमस्ते पद्मसंभवे । तवैष शिरसा पादौ नतोऽस्मि कमलारुणौ

prabrūhi tadaśeṣeṇa namaste padmasaṃbhave | tavaiṣa śirasā pādau nato'smi kamalāruṇau

18-10

शरणं च प्रपन्नोऽस्मि पङ्कजे त्वमधीहि भो । श्रीः [ई: श्रीरुवाच] . प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वयोद्दिष्टः पुरंदर

śaraṇaṃ ca prapanno'smi paṅkaje tvamadhīhi bho | śrīḥ [ī: śrīruvāca] . praśnabhāro'yamatulastvayoddiṣṭaḥ puraṃdara

18-11

वाच्यस्ते प्रीतिसंयोगाच्छृणु वक्ष्याम्यशेषतः । अहमित्येव यः पूर्णः [B, ङ्, ई: पूर्ण] पुरुषः पुष्करेषणः

vācyaste prītisaṃyogācchṛṇu vakṣyāmyaśeṣataḥ | ahamityeva yaḥ pūrṇaḥ [B, ṅ, ī: pūrṇa] puruṣaḥ puṣkareṣaṇaḥ

18-12

स्वभावः सर्वभावानामभावानां च वासव । इदंतयावलीढं यत् सदसज्जगति स्थितम्

svabhāvaḥ sarvabhāvānāmabhāvānāṃ ca vāsava | idaṃtayāvalīḍhaṃ yat sadasajjagati sthitam

18-13

तत्तल्लक्षणवन्तो ये तदहंत्वे विलीयते । विलीनेदंपदद्वीपः प्राप्तैकध्यश्चिदम्बुधिः

tattallakṣaṇavanto ye tadahaṃtve vilīyate | vilīnedaṃpadadvīpaḥ prāptaikadhyaścidambudhiḥ

18-14

निस्तरङ्गोदयोऽनन्तो वासुदेवः प्रकाशते । पूर्णाहंतास्मि तस्यैका शक्तिरीश्वरतामयी

nistaraṅgodayo'nanto vāsudevaḥ prakāśate | pūrṇāhaṃtāsmi tasyaikā śaktirīśvaratāmayī

18-15

नित्योदिता सदानन्दा सर्वतः समतां गता । सर्वभावसमुद्भूतिः सर्वप्रत्यक्षसंमता

nityoditā sadānandā sarvataḥ samatāṃ gatā | sarvabhāvasamudbhūtiḥ sarvapratyakṣasaṃmatā

18-16

या ह्येषा प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूषिता [ङ्: रूपिणी] । उद्धृतेषु पदार्थेषु साहमक्रमशालिनी

yā hyeṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā [ṅ: rūpiṇī] | uddhṛteṣu padārtheṣu sāhamakramaśālinī

18-17

टिप्पणी 12. इदंतयेति । इदमिति प्रतीतिविषयतयेत्यर्थः । पराक्त्वेनेति यावत् । युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरत्वं हि क्रमेण पराक्त्वप्रत्यक्त्वयोर्लक्षणमामनन्ति । 13. विलीनेत्यादि इदंपदार्थभूताः सर्वेऽपि अचित्पदार्थः त एव द्वीपाः चिदम्बुधौ वासुदेवे विलीय तेन सहैकत्वं प्राप्ता इत्यर्थः । 15. नित्योदितेति । उदयो द्विविधः - शान्तोदयः नित्योदयश्चेति । अवतारावस्थायामाद्यः । परावस्थायां द्वितीयः । मूल - अवबोधात्मिकाया मे या प्रत्यगवमर्शिता [C: अवमर्शिनी] । सा स्फुरत्ता महानन्दा शब्दब्रह्मेति गीयते

ṭippaṇī 12. idaṃtayeti | idamiti pratītiviṣayatayetyarthaḥ | parāktveneti yāvat | yuṣmadasmatpratyayagocaratvaṃ hi krameṇa parāktvapratyaktvayorlakṣaṇamāmananti | 13. vilīnetyādi idaṃpadārthabhūtāḥ sarve'pi acitpadārthaḥ ta eva dvīpāḥ cidambudhau vāsudeve vilīya tena sahaikatvaṃ prāptā ityarthaḥ | 15. nityoditeti | udayo dvividhaḥ - śāntodayaḥ nityodayaśceti | avatārāvasthāyāmādyaḥ | parāvasthāyāṃ dvitīyaḥ | mūla - avabodhātmikāyā me yā pratyagavamarśitā [C: avamarśinī] | sā sphurattā mahānandā śabdabrahmeti gīyate

18-18

प्रकाशानन्दसाराहं सर्वमन्त्रप्रसूः परा । शब्दानां जननी शक्तिरुदयास्तमयोज्झिता

prakāśānandasārāhaṃ sarvamantraprasūḥ parā | śabdānāṃ jananī śaktirudayāstamayojjhitā

18-19

व्यापकं यत्परं ब्रह्म नारायणमनामयम् । शान्तता नाम यावस्था साहं शान्ताखिलप्रसूः

vyāpakaṃ yatparaṃ brahma nārāyaṇamanāmayam | śāntatā nāma yāvasthā sāhaṃ śāntākhilaprasūḥ

18-20

तस्या मे य उदेति स्म सिसृक्षाख्योऽल्प [B: अयम्] उद्यमः । स शब्दार्थविभेदेन शान्त उन्मेष उच्यते

tasyā me ya udeti sma sisṛkṣākhyo'lpa [B: ayam] udyamaḥ | sa śabdārthavibhedena śānta unmeṣa ucyate

18-21

शब्दोदयपुरस्कारः सर्वत्रार्थोदयः स्मृतः । अर्थशब्दप्रवृत्त्यात्मा शब्दस्य स्थूलता हि सा

śabdodayapuraskāraḥ sarvatrārthodayaḥ smṛtaḥ | arthaśabdapravṛttyātmā śabdasya sthūlatā hi sā

18-22

बोधोन्मेषः स्मृतः शब्दः शब्दोन्मेषोऽर्थ उच्यते । उद्यच्छब्दोदयः शक्तेः प्रथमः शान्ततात्मनः

bodhonmeṣaḥ smṛtaḥ śabdaḥ śabdonmeṣo'rtha ucyate | udyacchabdodayaḥ śakteḥ prathamaḥ śāntatātmanaḥ

18-23

स नाद इति विख्यातो वाच्यतामसृणस्तदा । नादेन सह शक्तिः सा सूक्ष्मेति परिगीयते

sa nāda iti vikhyāto vācyatāmasṛṇastadā | nādena saha śaktiḥ sā sūkṣmeti parigīyate

18-24

नादात् परो य उन्मेषो द्वितीयः शक्तिसंभवः । बिन्दुरित्युच्यते सोऽत्र वाच्योऽपि मसृणः स्थितः

nādāt paro ya unmeṣo dvitīyaḥ śaktisaṃbhavaḥ | bindurityucyate so'tra vācyo'pi masṛṇaḥ sthitaḥ

18-25

पश्यन्ती नाम सावस्था मम दिव्या महोदया । ततः परो य उन्मेषस्तृतीयः शक्तिसंभवः

paśyantī nāma sāvasthā mama divyā mahodayā | tataḥ paro ya unmeṣastṛtīyaḥ śaktisaṃbhavaḥ

18-26

मध्यमा सा दशा तत्र संस्कारयति संगतिम् । वाच्यवाचकभेदस्तु तदा संस्कारतामयः

madhyamā sā daśā tatra saṃskārayati saṃgatim | vācyavācakabhedastu tadā saṃskāratāmayaḥ

18-27

चतुर्थस्तु य उन्मेषः शक्तेर्माध्यमिकात् परः । वैखरी नाम सावस्था वर्णवाक्यस्फुटोदया

caturthastu ya unmeṣaḥ śaktermādhyamikāt paraḥ | vaikharī nāma sāvasthā varṇavākyasphuṭodayā

18-28

अस्ति शक्तिः क्रियात्मा मे बोधरूपानुयायिनी [B: अनपायिनी] । सा प्राणयति नादादिं शक्त्युन्मेषपरंपराम्

asti śaktiḥ kriyātmā me bodharūpānuyāyinī [B: anapāyinī] | sā prāṇayati nādādiṃ śaktyunmeṣaparaṃparām

18-29

शान्तरूपाथ पश्यन्ती मध्यमा वैखरी तथा । चतूरूपा चतूरूपं वच्मि वाच्यं स्वनिर्मितम्

śāntarūpātha paśyantī madhyamā vaikharī tathā | catūrūpā catūrūpaṃ vacmi vācyaṃ svanirmitam

18-30

वासुदेवादयः सूक्ष्मा वाच्याः शान्तादयः क्रमात् । अहमेकपदी ज्ञेया प्रकाशानन्दरूपिणी

vāsudevādayaḥ sūkṣmā vācyāḥ śāntādayaḥ kramāt | ahamekapadī jñeyā prakāśānandarūpiṇī

18-31

वाच्यवाचकभेदेन [B: भावेन] पुनः सा द्विपदी स्मृता । [B अन्द् F ओमित् निने लिनेस् fरोम् हेरे] ऊष्मान्तःस्थस्वरस्पर्शभेदाच्चाहं चतुष्पदी

vācyavācakabhedena [B: bhāvena] punaḥ sā dvipadī smṛtā | [B and F omit nine lines from here] ūṣmāntaḥsthasvarasparśabhedāccāhaṃ catuṣpadī

18-32

अष्टवर्गविभेदाच्च साहमष्टपदी स्मृता । अघोषरूपेणान्येन युक्ता नवपदी स्मृता

aṣṭavargavibhedācca sāhamaṣṭapadī smṛtā | aghoṣarūpeṇānyena yuktā navapadī smṛtā

18-33

अहमेकपदी दिव्या शब्दब्रह्ममयी परा । घोषवर्णस्वरूपेण वर्तेऽहं द्विपदी पुनः

ahamekapadī divyā śabdabrahmamayī parā | ghoṣavarṇasvarūpeṇa varte'haṃ dvipadī punaḥ

18-34

तक्षती सलिलं सर्वं द्रव्यजातिगुणक्रियाः । चतुर्धाभिदधानाहं चतुष्पद्युदिता बुधैः

takṣatī salilaṃ sarvaṃ dravyajātiguṇakriyāḥ | caturdhābhidadhānāhaṃ catuṣpadyuditā budhaiḥ

18-35

टिप्पणी 17. प्रत्यगवमर्शिता अहंप्रत्ययगम्यता । 21. शब्दस्योदयः प्रथमम् अनन्तरमर्थस्येति तान्त्रिकसिद्धान्तः । श्रुतावपि नामरूपे व्याकरवाणि इति नामव्याकरणं पूर्वं ततो रूपव्याकरणमुक्तं वेदितव्यम् । 23. एवं च शब्दब्रह्म परा वाक् नाद इति पर्यायाः । 24. नादानन्तरं यः शक्त्युन्मेषः स बिन्दुरिति पश्यन्तीति चोच्यते । 25. बिन्दोरनन्तरं शक्त्युन्मेषस्य मध्यमेति नाम । 31. शषसहा ऊष्माणः । यरलवा अन्तःस्थाः । अचः स्वराः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । 32. अष्टवर्गाः - स्वरवर्गः कादिपान्तवर्गाः पञ्च ऊष्मवर्गः अन्तःस्थवर्गश्चेति । अघोषाश्च - यमाः जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ विसर्गश्चेति । 33. प्रकारान्तरेणैकध्यादिकमुच्यते । शब्दब्रह्मरूपेणैकरूपा । ध्वनिवर्णात्मना द्विरूपा । 34. तक्षती तक्षन्ती तनूकुर्वती । सर्वं सलिलं संसरणहेतुं प्राकृततुष्टिम् । सलिलाख्यस्तुष्टिविशेषः सांख्यसमयप्रसिद्धः । अत्र गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । नामभावद्वयोपेता साहमष्टपदी स्मृता । अविकल्पविकल्पस्था साहं नवपदी स्मृता

ṭippaṇī 17. pratyagavamarśitā ahaṃpratyayagamyatā | 21. śabdasyodayaḥ prathamam anantaramarthasyeti tāntrikasiddhāntaḥ | śrutāvapi nāmarūpe vyākaravāṇi iti nāmavyākaraṇaṃ pūrvaṃ tato rūpavyākaraṇamuktaṃ veditavyam | 23. evaṃ ca śabdabrahma parā vāk nāda iti paryāyāḥ | 24. nādānantaraṃ yaḥ śaktyunmeṣaḥ sa binduriti paśyantīti cocyate | 25. bindoranantaraṃ śaktyunmeṣasya madhyameti nāma | 31. śaṣasahā ūṣmāṇaḥ | yaralavā antaḥsthāḥ | acaḥ svarāḥ | kādayo māvasānāḥ sparśāḥ | 32. aṣṭavargāḥ - svaravargaḥ kādipāntavargāḥ pañca ūṣmavargaḥ antaḥsthavargaśceti | aghoṣāśca - yamāḥ jihvāmūlīyopadhmānīyau visargaśceti | 33. prakārāntareṇaikadhyādikamucyate | śabdabrahmarūpeṇaikarūpā | dhvanivarṇātmanā dvirūpā | 34. takṣatī takṣantī tanūkurvatī | sarvaṃ salilaṃ saṃsaraṇahetuṃ prākṛtatuṣṭim | salilākhyastuṣṭiviśeṣaḥ sāṃkhyasamayaprasiddhaḥ | atra gaurīrmimāya salilāni takṣatyekapadī dvipadī sā catuṣpadī | nāmabhāvadvayopetā sāhamaṣṭapadī smṛtā | avikalpavikalpasthā sāhaṃ navapadī smṛtā

18-36

व्योम्न्यहं परमे दिव्या ह्यनन्ताक्षरमालिनी । इयद्विततिविस्तीर्णा पूर्णाहंताहमादिमा

vyomnyahaṃ parame divyā hyanantākṣaramālinī | iyadvitativistīrṇā pūrṇāhaṃtāhamādimā

18-37

मन्त्राणां जननी ज्ञेया भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । उद्यन्ति मन्त्रकल्लोला मत्त एव चिदम्बुधेः

mantrāṇāṃ jananī jñeyā bhuktimuktipradāyinī | udyanti mantrakallolā matta eva cidambudheḥ

18-38

मामाश्रित्य [F: मामेवाश्रित्य वर्तन्ते] विवर्तन्ते यान्ति चास्तं मुहुर्मयि । संविदानन्दसंदोहसुन्दराः शब्ददेहकाः

māmāśritya [F: māmevāśritya vartante] vivartante yānti cāstaṃ muhurmayi | saṃvidānandasaṃdohasundarāḥ śabdadehakāḥ

18-39

सामर्थ्यपूर्णाः फलदा मन्त्रात्मानो हि मन्मयाः । वर्णाः पदानि वाक्यानि सहप्रकरणाह्निकैः

sāmarthyapūrṇāḥ phaladā mantrātmāno hi manmayāḥ | varṇāḥ padāni vākyāni sahaprakaraṇāhnikaiḥ

18-40

अध्यायाश्च परिच्छेदाः सर्गा उच्छ्वासकास्तथा । पटलाद्या अवच्छेदाः [ड्: व्यवच्छेदाः] प्रश्नवाकानुवाककाः

adhyāyāśca paricchedāḥ sargā ucchvāsakāstathā | paṭalādyā avacchedāḥ [ḍ: vyavacchedāḥ] praśnavākānuvākakāḥ

18-41

मण्डलानि च काण्डानि संहिता विविधात्मिकाः । ऋचो यजूंषि सामानि सूक्तानि च खिलैः समम्

maṇḍalāni ca kāṇḍāni saṃhitā vividhātmikāḥ | ṛco yajūṃṣi sāmāni sūktāni ca khilaiḥ samam

18-42

शास्त्रतन्त्रात्मकाः शब्दा बाह्याबाह्यागमास्तथा । भाषाश्च विविधास्तास्ता व्यक्ताव्यक्तगिरः स्मृताः

śāstratantrātmakāḥ śabdā bāhyābāhyāgamāstathā | bhāṣāśca vividhāstāstā vyaktāvyaktagiraḥ smṛtāḥ

18-43

मन्त्ररूपमिदं शक्र विद्धि मद्रूपवेदिनाम् । भावनातारतम्येन मन्त्रमन्त्रिव्यवस्थितिः

mantrarūpamidaṃ śakra viddhi madrūpavedinām | bhāvanātāratamyena mantramantrivyavasthitiḥ

18-44

मां त्रायतेऽयमित्येवं योगेन स्वीकृतो ध्वनिः । गुप्ताशयः सदा यश्च मन्त्रज्ञं त्रायते भयात्

māṃ trāyate'yamityevaṃ yogena svīkṛto dhvaniḥ | guptāśayaḥ sadā yaśca mantrajñaṃ trāyate bhayāt

18-45

स मन्त्रः संस्मृतोऽहंताविकासः शब्दजैः क्रमैः । पूर्णाहंतासमुद्भूतैः शुद्धबोधान्वयो यतः

sa mantraḥ saṃsmṛto'haṃtāvikāsaḥ śabdajaiḥ kramaiḥ | pūrṇāhaṃtāsamudbhūtaiḥ śuddhabodhānvayo yataḥ

18-46

सर्वे मन्त्रा मदीयाः स्युः प्रभवाप्ययवेदिनाम् । मदीयाश्चान्यदीयाश्च भावनातारतम्यतः

sarve mantrā madīyāḥ syuḥ prabhavāpyayavedinām | madīyāścānyadīyāśca bhāvanātāratamyataḥ

18-47

प्रकृत्यन्वयिनो मन्त्रा मदीयाः स्युः प्रधानतः । भवद्भावात्मकं ब्रह्म स्वारस्येन विशन्ति ये

prakṛtyanvayino mantrā madīyāḥ syuḥ pradhānataḥ | bhavadbhāvātmakaṃ brahma svārasyena viśanti ye

18-48

प्रकृत्यन्वयिनो मन्त्रास्तारिकोत्तारिकादयः । मन्त्राः स्वरसतो यान्ति ये भावं भवदुत्तरम्

prakṛtyanvayino mantrāstārikottārikādayaḥ | mantrāḥ svarasato yānti ye bhāvaṃ bhavaduttaram

18-49

तेऽपवर्गप्रदा ज्ञेयास्तारप्रासादकादयः । भावोत्तरां समां वापि ये भजन्ति भवत्स्थितिम्

te'pavargapradā jñeyāstāraprāsādakādayaḥ | bhāvottarāṃ samāṃ vāpi ye bhajanti bhavatsthitim

18-50

भोगापवर्गदा मन्त्रा ज्ञेयास्ते तारिकादयः । विशन्ति भावमेवैके यान्त्येके भवदेव च

bhogāpavargadā mantrā jñeyāste tārikādayaḥ | viśanti bhāvamevaike yāntyeke bhavadeva ca

18-51

भुक्तिदा मुक्तिदाश्चैव द्वितये ते व्यवस्थया । प्रकृत्यन्वयिनामेवं स्वभावः परिकीर्तितः । अभिसंधिबलात् सर्वं द्वितये ते वितन्वते

bhuktidā muktidāścaiva dvitaye te vyavasthayā | prakṛtyanvayināmevaṃ svabhāvaḥ parikīrtitaḥ | abhisaṃdhibalāt sarvaṃ dvitaye te vitanvate

śrīpāñcarātrasāre [ā, ḍ: śrīpañcarātra] lakṣmītantre varṇotpattinirūpaṇaṃ [ā: omits the title] nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

19-1

टिप्पणी - अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥ (ऋ0 1-164-41) इति श्रुतिरनुक्रियते । चतुष्पदी द्रव्यजातिगुणक्रियाशब्दात्मना चतूरूपा । 35. तेषामेव शब्दार्थात्मना प्रत्येकं द्वैविध्ये संकलय्याष्टरूपा । 36. एषा च व्यवस्था प्राकृतलोक एव । अप्राकृतलोके तु अनन्ताक्षररूपा । 38. विवर्तन्ते परिणमन्ति । नात्रान्यपरिभाषितो विवर्तो विवक्षितः त्रैगुण्यं परिणामि तत् इत्युक्तत्वेन त्रिगुणपरिणामत्वात् शब्दस्य । इत्यष्टादशोऽध्यायः एकोनविंशोऽध्यायः श्रीः [B, ई: श्रीरुवाच] सिसृक्षालक्षणा पूर्वा पूर्णाहंता हरेरहम् । सृष्टिरूपा परा शक्तिरूपेत्येवोदितास्म्यहम्

ṭippaṇī - aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī sahasrākṣarā parame vyoman || (ṛ0 1-164-41) iti śrutiranukriyate | catuṣpadī dravyajātiguṇakriyāśabdātmanā catūrūpā | 35. teṣāmeva śabdārthātmanā pratyekaṃ dvaividhye saṃkalayyāṣṭarūpā | 36. eṣā ca vyavasthā prākṛtaloka eva | aprākṛtaloke tu anantākṣararūpā | 38. vivartante pariṇamanti | nātrānyaparibhāṣito vivarto vivakṣitaḥ traiguṇyaṃ pariṇāmi tat ityuktatvena triguṇapariṇāmatvāt śabdasya | ityaṣṭādaśo'dhyāyaḥ ekonaviṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ [B, ī: śrīruvāca] sisṛkṣālakṣaṇā pūrvā pūrṇāhaṃtā hareraham | sṛṣṭirūpā parā śaktirūpetyevoditāsmyaham

19-2

दश पञ्च च तुल्या मे दशास्त्रिदशनन्दन । अनुत्तरं स्वसंवेद्यं चिद्रूपं मम शाश्वतम्

daśa pañca ca tulyā me daśāstridaśanandana | anuttaraṃ svasaṃvedyaṃ cidrūpaṃ mama śāśvatam

19-3

वाक्तत्त्वं तदकारात्मा सर्ववाङ्मयसंभवः । तदेवानन्दरूपेण द्वितीयः स्वर इष्यते

vāktattvaṃ tadakārātmā sarvavāṅmayasaṃbhavaḥ | tadevānandarūpeṇa dvitīyaḥ svara iṣyate

19-4

इच्छात्मना तृतीयः स्यादीशानात्मा तुरीयकः । उन्मेषः पञ्चमः षष्ठ ऊर्जतारूप उच्यते

icchātmanā tṛtīyaḥ syādīśānātmā turīyakaḥ | unmeṣaḥ pañcamaḥ ṣaṣṭha ūrjatārūpa ucyate

19-5

चतुष्कं मध्यमं यत्तदिच्छादेरेव विक्रिया । अनुत्तरेच्छासंयोगादेकारो नाम जायते

catuṣkaṃ madhyamaṃ yattadicchādereva vikriyā | anuttarecchāsaṃyogādekāro nāma jāyate

19-6

तस्यैवानन्दसंयोगाज्जगद्योनिरुदाहृता । अनुत्तरोन्मेषयोगादोकारो नाम जायते

tasyaivānandasaṃyogājjagadyonirudāhṛtā | anuttaronmeṣayogādokāro nāma jāyate

19-7

तस्यैवानुत्तरश्लेषात् सद्योजातसमुद्भवः । अनुत्तराद्भवन्त्येते विकासा वेद्यसंश्रयाः

tasyaivānuttaraśleṣāt sadyojātasamudbhavaḥ | anuttarādbhavantyete vikāsā vedyasaṃśrayāḥ

19-8

तादृक्तादृक्समुन्मेषा आनन्दाद्यास्त्रयोदश । त्रयोदशतयोन्मेषाः श्रिता वेदनशेषिताम्

tādṛktādṛksamunmeṣā ānandādyāstrayodaśa | trayodaśatayonmeṣāḥ śritā vedanaśeṣitām

19-9

अनुत्तरीं सूक्ष्मदशां स तु पञ्चदशः [B: पञ्चदश स्वराः] स्वरः । एताः पञ्चदशावस्था विसृष्टेः स्फुरणोद्यमाः

anuttarīṃ sūkṣmadaśāṃ sa tu pañcadaśaḥ [B: pañcadaśa svarāḥ] svaraḥ | etāḥ pañcadaśāvasthā visṛṣṭeḥ sphuraṇodyamāḥ

19-10

दशभिः पञ्चभिश्चैवमङ्गैः पूर्णा [B, ड्, F: पूर्ण] सिसृक्षया । दैवी [B: देवी] सृष्टिमयी शक्तिः कृत्ये कृत्ये कृतोद्यमा

daśabhiḥ pañcabhiścaivamaṅgaiḥ pūrṇā [B, ḍ, F: pūrṇa] sisṛkṣayā | daivī [B: devī] sṛṣṭimayī śaktiḥ kṛtye kṛtye kṛtodyamā

19-11

विसृजत्यास्तु तस्या मे तत्त्वानां पञ्चविंशतिम् [ङ्: विंशतिः] । पुरुषाद्याः पृथिव्यन्ताः कादिमान्ताः समुद्गताः

visṛjatyāstu tasyā me tattvānāṃ pañcaviṃśatim [ṅ: viṃśatiḥ] | puruṣādyāḥ pṛthivyantāḥ kādimāntāḥ samudgatāḥ

19-12

तत्तदक्षरसंस्फूर्तेस्तत्तत्तत्त्वं समुद्गतम् । चतुष्कं धारणारूपं यादिवान्तमुदीर्यते

tattadakṣarasaṃsphūrtestattattattvaṃ samudgatam | catuṣkaṃ dhāraṇārūpaṃ yādivāntamudīryate

19-13

धारयन्ति यतो मध्ये पुरुषं धारणाः स्मृताः । कला किंचित्क्रियारूपा यकारो वातसंज्ञितः [B: संज्ञकः]

dhārayanti yato madhye puruṣaṃ dhāraṇāḥ smṛtāḥ | kalā kiṃcitkriyārūpā yakāro vātasaṃjñitaḥ [B: saṃjñakaḥ]

19-14

किंचिज्ज्ञानात्मिका विद्या रेफः पावकसंज्ञितः । स्तम्भमोहात्मिका माया लकारः पृथिवी मतः

kiṃcijjñānātmikā vidyā rephaḥ pāvakasaṃjñitaḥ | stambhamohātmikā māyā lakāraḥ pṛthivī mataḥ

19-15

टिप्पणी 1. सिसृक्षावस्थायाम् अहंतेति नाम्ना प्रथिता । सृष्ट्यवस्थायां परा शक्तिरिति नाम्ना प्रथिता । 2. दशेत्यादि अकारादिबिन्द्वन्ताः पञ्चदश दशा ज्ञेयाः । विसर्गस्य दशाप्रकृतित्वात् दशासु न परिगणनमिति ज्ञेयम् । 5. चतुष्कमिति । ऋ ॠ ळ् ॡकाररूपमित्यर्थः । तस्मात् तेषां न पृथक् ग्रहणं कृतम् । 6. जगद्योनिः ऐकारः । 7. सद्योजातः औकारः । 8. वेदनशेषिताम् संविद्रूपेण परिशेषिताम् । अस्य सूक्ष्मदशामित्युत्तरेणान्वयः । 9. सूक्ष्मदशा बिन्दुः । स च पञ्चदशः अकारमारभ्य गणने भवति । 10. सिसृक्षयेति हेतौ तृतीया । 11. मे इति पञ्चम्यर्थे विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् मदित्यर्थः । समुद्गता इत्यनेनान्वेति । कादिमान्ता इति व्युत्क्रमेणान्वयः । 12. धारणेति । परदशाया अपरदशामवतरतः पुरुषस्य धारणात् धारणेति समाख्या । मूल - रञ्जनात्मा रागशक्तिर्वकारो वरुणात्मकः । परापरदशाम्ध्ये धारयन्त्यो नरं सदा

19-16

चतस्रो धारणा ज्ञेयास्ता एतास्तत्त्वकोविदैः । शादिक्षान्तं तु विज्ञेयं विशुद्धं ब्रह्मपञ्चकम्

catasro dhāraṇā jñeyāstā etāstattvakovidaiḥ | śādikṣāntaṃ tu vijñeyaṃ viśuddhaṃ brahmapañcakam

19-17

शषसहोऽनिरुद्धाद्या विज्ञेयास्त्रिदशेश्वर । सृजन्त्याः क्षुभितं रूपं सृष्ट्यादौ यन्ममाद्भुतम्

śaṣasaho'niruddhādyā vijñeyāstridaśeśvara | sṛjantyāḥ kṣubhitaṃ rūpaṃ sṛṣṭyādau yanmamādbhutam

19-18

क्षोभिका सा महाशक्तिः क्षात्मा सत्यापराह्वया । पृथिव्याद्या वियत्प्रान्ता या दिव्याः पञ्चशक्तयः

kṣobhikā sā mahāśaktiḥ kṣātmā satyāparāhvayā | pṛthivyādyā viyatprāntā yā divyāḥ pañcaśaktayaḥ

19-19

बलादिपञ्चकात्मानो दिव्या मत्सत्त्वनामिकाः । ज्ञानात्मानो ममोद्यत्यस्ता एताः शादिशक्तयः

balādipañcakātmāno divyā matsattvanāmikāḥ | jñānātmāno mamodyatyastā etāḥ śādiśaktayaḥ

19-20

विसर्गो नाम यः प्रोक्तः पुरा पञ्चदशाङ्गवान् । साहं सोममयी शक्तिः किरणायुतसंकुला

visargo nāma yaḥ proktaḥ purā pañcadaśāṅgavān | sāhaṃ somamayī śaktiḥ kiraṇāyutasaṃkulā

19-21

संकोचश्च [C: ओमित्स् 4 लिन्स् fरोम् हेरे] विकासश्च तावेव परिकीर्तितौ । अङ्गानामन्तिमो यस्तु प्रोक्तः पञ्चदशो मया

saṃkocaśca [C: omits 4 lins from here] vikāsaśca tāveva parikīrtitau | aṅgānāmantimo yastu proktaḥ pañcadaśo mayā

19-22

आदानशीलं तं विद्धि सूर्यं भोक्तारमञ्जसा । सूर्याचन्द्रमसावेतौ बिन्दुसर्गौ पुरंदर

ādānaśīlaṃ taṃ viddhi sūryaṃ bhoktāramañjasā | sūryācandramasāvetau bindusargau puraṃdara

19-23

किरणाः [B: ओमित्स् 3 लिनेस् fरोम् हेरे] सप्त सप्त स्युर्देवयोरनयोर्द्वयोः । चतुर्दश स्वराः शिष्टाः सप्त युग्मानि कल्पयेत्

kiraṇāḥ [B: omits 3 lines from here] sapta sapta syurdevayoranayordvayoḥ | caturdaśa svarāḥ śiṣṭāḥ sapta yugmāni kalpayet

19-24

तेषु सप्तसु युग्मेषु पूर्वे सप्त पुरंदर । शोषकाः सूर्यरूपाया भोक्त्राख्याया ममांशवः

teṣu saptasu yugmeṣu pūrve sapta puraṃdara | śoṣakāḥ sūryarūpāyā bhoktrākhyāyā mamāṃśavaḥ

19-25

उत्तरे सप्त युग्मेषु शीतलाह्लादकारिणः । पोषकाः सोमरूपाया भोग्याख्याया ममांशवः

uttare sapta yugmeṣu śītalāhlādakāriṇaḥ | poṣakāḥ somarūpāyā bhogyākhyāyā mamāṃśavaḥ

19-26

आलोकस्तीक्ष्णता व्याप्तिर्ग्रहणं क्षेपणेरणे । पाक इत्युदिताः पूर्वे किरणाः सूर्यसंभवाः

ālokastīkṣṇatā vyāptirgrahaṇaṃ kṣepaṇeraṇe | pāka ityuditāḥ pūrve kiraṇāḥ sūryasaṃbhavāḥ

19-27

द्रवता [F: भावना] शीतभावश्च शान्तिः [आ, B, C: शक्तिः] कान्तिः प्रसन्नता । रसतानन्द इत्येते सप्त चान्द्रमसाः कराः

dravatā [F: bhāvanā] śītabhāvaśca śāntiḥ [ā, B, C: śaktiḥ] kāntiḥ prasannatā | rasatānanda ityete sapta cāndramasāḥ karāḥ

19-28

अग्निषोमात्मकैरेभिः [ड्: एतैः] किरणैः कान्तिशालिनी । पुमांसं बिन्दुरूपं तमङ्गीकृत्य विशेषणी

agniṣomātmakairebhiḥ [ḍ: etaiḥ] kiraṇaiḥ kāntiśālinī | pumāṃsaṃ bindurūpaṃ tamaṅgīkṛtya viśeṣaṇī

19-29

सोमरूपोत्तरा शक्तिकोटिमण्डलमण्डिता । महासृष्टिर्महानन्दा प्रवर्तेऽन्त्यस्वरात्मना

somarūpottarā śaktikoṭimaṇḍalamaṇḍitā | mahāsṛṣṭirmahānandā pravarte'ntyasvarātmanā

19-30

तस्याः प्रवर्तमानाया [B: तस्यां प्रवर्तमानायां] उद्गतं ब्रह्मपञ्चकम् । क्षादि शान्तं सुरेशान शक्त्युन्मेषविशेषितम्

tasyāḥ pravartamānāyā [B: tasyāṃ pravartamānāyāṃ] udgataṃ brahmapañcakam | kṣādi śāntaṃ sureśāna śaktyunmeṣaviśeṣitam

19-31

टिप्पणी 12. अनिरुद्धाद्या इति क्रमेणान्वयः । शकारः अनिरुद्धात्मकः । 17. क्षकारस्य सत्यात्मकत्वमाह क्षोभिकेति । 18. बलादीति । बलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजांसीत्यर्थः । 21. बिन्दुः संकोचः । विसर्गः विकासः । अन्तिम इति । बिन्दुरित्यर्थः । 22. भोक्तारम् संहारकमित्यर्थः । बिन्दुः सूर्यः । विसर्गश्चन्द्रमा इत्यर्थः । 24. पूर्वे सप्तेति । अ इ उ ऋ ळ् ए ओ इति सप्तेत्यर्थः । 25. उत्तरे सप्तेति । आ ई ऊ ॠ ॡ ऐ औ इति सप्तेत्यर्थः । 26. अकाराद्योकारान्तानां सप्तानां युग्मस्थपूर्ववर्णानां सूर्यकिरणात्मकत्वं गुणांश्चाह आलोक इत्यादि । तथा च जयाख्ये - आलोकस्तीक्ष्णत्रा व्याप्तिर्ग्रहणं क्षेपणेरणे । पाकः प्राप्तिरिति ह्यष्टौ सूर्यभागे व्यवस्थिताः । अकारादिषु ह्रस्वेषु वर्णेष्वेतेष्वनुक्रमात् ॥ (6-13) इति । अत्रानुस्वारमपि संयोज्याष्टत्वमुक्तम् । मूल - क्ष इत्येव महाक्षोभ उदितः सत्यसंज्ञया । वासुदेवाख्यया होऽभूत् साख्यः संकर्षणोदयः

ṭippaṇī 12. aniruddhādyā iti krameṇānvayaḥ | śakāraḥ aniruddhātmakaḥ | 17. kṣakārasya satyātmakatvamāha kṣobhiketi | 18. balādīti | balaiśvaryavīryaśaktitejāṃsītyarthaḥ | 21. binduḥ saṃkocaḥ | visargaḥ vikāsaḥ | antima iti | bindurityarthaḥ | 22. bhoktāram saṃhārakamityarthaḥ | binduḥ sūryaḥ | visargaścandramā ityarthaḥ | 24. pūrve sapteti | a i u ṛ ḷ e o iti saptetyarthaḥ | 25. uttare sapteti | ā ī ū ṝ ḹ ai au iti saptetyarthaḥ | 26. akārādyokārāntānāṃ saptānāṃ yugmasthapūrvavarṇānāṃ sūryakiraṇātmakatvaṃ guṇāṃścāha āloka ityādi | tathā ca jayākhye - ālokastīkṣṇatrā vyāptirgrahaṇaṃ kṣepaṇeraṇe | pākaḥ prāptiriti hyaṣṭau sūryabhāge vyavasthitāḥ | akārādiṣu hrasveṣu varṇeṣveteṣvanukramāt || (6-13) iti | atrānusvāramapi saṃyojyāṣṭatvamuktam | mūla - kṣa ityeva mahākṣobha uditaḥ satyasaṃjñayā | vāsudevākhyayā ho'bhūt sākhyaḥ saṃkarṣaṇodayaḥ

19-32

प्रद्युम्नः षाख्यया ज्ञेयो ह्यनिरुद्धस्तु शाख्यया । ता एताः शक्तयः पञ्च पञ्चब्रह्मात्मिकाः पराः

pradyumnaḥ ṣākhyayā jñeyo hyaniruddhastu śākhyayā | tā etāḥ śaktayaḥ pañca pañcabrahmātmikāḥ parāḥ

19-33

स्फूर्तयो मदभिन्नास्ता जगदुत्पत्तिहेतवः । ज्वाला इव महावह्नेर्ब्रह्मणो मम शक्तयः

sphūrtayo madabhinnāstā jagadutpattihetavaḥ | jvālā iva mahāvahnerbrahmaṇo mama śaktayaḥ

19-34

चतस्रो धारणा जाता वाद्या यान्ताः पुरंदर । तुर्याद्या जाग्रदन्तास्ता अवस्थाः परिकीर्तिताः

catasro dhāraṇā jātā vādyā yāntāḥ puraṃdara | turyādyā jāgradantāstā avasthāḥ parikīrtitāḥ

19-35

पुमांसं धारयन्त्येता मध्यतो दशयोर्द्वयोः । यैषा ब्रह्मदशा प्रोक्ता प्राकृती भादिका [आ, B: भौतिकी] च या

pumāṃsaṃ dhārayantyetā madhyato daśayordvayoḥ | yaiṣā brahmadaśā proktā prākṛtī bhādikā [ā, B: bhautikī] ca yā

19-36

मध्य तयोर्मकाराख्यो धारणानां चतुष्कतः । ध्रियते [आ: श्रयते; F: क्रियते] स पुमान् प्रोक्तो जाग्रदादिविभेदवान्

madhya tayormakārākhyo dhāraṇānāṃ catuṣkataḥ | dhriyate [ā: śrayate; F: kriyate] sa pumān prokto jāgradādivibhedavān

19-37

यदि न ध्रियते ताभिर्दशामन्यतरां व्रजेत् । ब्राह्मीं वा प्राकृतीं वापि नैव स्यात् संसृतिस्ततः

yadi na dhriyate tābhirdaśāmanyatarāṃ vrajet | brāhmīṃ vā prākṛtīṃ vāpi naiva syāt saṃsṛtistataḥ

19-38

इत्यर्थं [आ, B: य इत्थं] धारणा मत्तः प्रादुर्भूता ममाज्ञया । ततो दशाचतुष्कस्थः पुरुषो भोक्तृसंज्ञकः

ityarthaṃ [ā, B: ya itthaṃ] dhāraṇā mattaḥ prādurbhūtā mamājñayā | tato daśācatuṣkasthaḥ puruṣo bhoktṛsaṃjñakaḥ

19-39

मत्तो जज्ञे म इत्येवं योग्यो भोगापवर्गयोः । भोगानां प्रसवार्थाय पुरुषस्यास्य वासव

matto jajñe ma ityevaṃ yogyo bhogāpavargayoḥ | bhogānāṃ prasavārthāya puruṣasyāsya vāsava

19-40

अचैतन्यं परं सूक्ष्मं गुणसाम्यमनुल्बणम् । योनिस्वभावसंज्ञातं मत्तोऽभूद्भ इति स्वयम्

acaitanyaṃ paraṃ sūkṣmaṃ guṇasāmyamanulbaṇam | yonisvabhāvasaṃjñātaṃ matto'bhūdbha iti svayam

19-41

टिप्पणी - 27. एवमुत्तरवर्णानां सोमकिरणात्मकत्वं गुणांश्चाह - द्रवतेत्यादिना । जयाख्ये च - द्रवता शैत्यभावश्च तृप्तिः कान्तिः प्रसन्नता । रसतास्वाद आनन्दो ह्यष्टौ चान्द्रा इमे मताः ॥ (6-15) इति । अत्र विसर्गं संयोज्याष्टत्वं भाव्यम् । 31. क्षादिशान्ताधिष्ठायिब्रह्मपञ्चकनामान्याह - सत्येत्यादिना । 32. ब्रह्मात्मिकाः ब्रह्ममय्य इत्यर्थः । 33. ब्रह्मणो ममेति । ब्रह्माभिन्नाया ममेत्यर्थः । 35. मध्यत इति । परापरदशयोर्मध्ये इत्यर्थः । भादिकेति । भकारादिककारपर्यन्ताधिष्ठातृभूताः प्रकृत्यादिपृथिव्यन्ता ज्ञेयाः । 38. धारणाः अन्तःस्था । ब्रह्मप्राकृतदशामध्यस्थत्वात् अन्तःस्था इत्युक्ताः । अहिर्बुध्न्ये तु - अन्तःस्था इति च प्रोक्ता अन्तःस्थपुरुषेशयाः इत् व्युत्पत्त्यन्तरमुक्तम् । 39. मत्तो जज्ञे म इत्येवमित्यनेन मशब्दस्य जीववाचकस्य व्युत्पत्तिरभिप्रेता । मनधातोर्निष्पत्तिरप्यन्यत्रोक्ता । 40. अचैतन्यमिति बहुव्रीहिः । अचेतनमित्यर्थः । अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया इत्यन्यत्रोक्तम् । अनुल्बणम् अव्यक्तमित्यर्थः । योनिः स्वभाव इति च तन्नाम् । भ इति भकारवाच्यत्वेनेत्यर्थः । मूल - भोग्यभोगादिसिद्ध्यर्थं [B: भोग्यदत्त्वादि] भुञ्जानस्य विपश्चितः [F: अविपश्चितः] । बाद्यात् ककारपर्यन्ताद्वर्णग्रामात् पुरंदर

ṭippaṇī - 27. evamuttaravarṇānāṃ somakiraṇātmakatvaṃ guṇāṃścāha - dravatetyādinā | jayākhye ca - dravatā śaityabhāvaśca tṛptiḥ kāntiḥ prasannatā | rasatāsvāda ānando hyaṣṭau cāndrā ime matāḥ || (6-15) iti | atra visargaṃ saṃyojyāṣṭatvaṃ bhāvyam | 31. kṣādiśāntādhiṣṭhāyibrahmapañcakanāmānyāha - satyetyādinā | 32. brahmātmikāḥ brahmamayya ityarthaḥ | 33. brahmaṇo mameti | brahmābhinnāyā mametyarthaḥ | 35. madhyata iti | parāparadaśayormadhye ityarthaḥ | bhādiketi | bhakārādikakāraparyantādhiṣṭhātṛbhūtāḥ prakṛtyādipṛthivyantā jñeyāḥ | 38. dhāraṇāḥ antaḥsthā | brahmaprākṛtadaśāmadhyasthatvāt antaḥsthā ityuktāḥ | ahirbudhnye tu - antaḥsthā iti ca proktā antaḥsthapuruṣeśayāḥ it vyutpattyantaramuktam | 39. matto jajñe ma ityevamityanena maśabdasya jīvavācakasya vyutpattirabhipretā | manadhātorniṣpattirapyanyatroktā | 40. acaitanyamiti bahuvrīhiḥ | acetanamityarthaḥ | acetanā parārthā ca nityā satatavikriyā ityanyatroktam | anulbaṇam avyaktamityarthaḥ | yoniḥ svabhāva iti ca tannām | bha iti bhakāravācyatvenetyarthaḥ | mūla - bhogyabhogādisiddhyarthaṃ [B: bhogyadattvādi] bhuñjānasya vipaścitaḥ [F: avipaścitaḥ] | bādyāt kakāraparyantādvarṇagrāmāt puraṃdara

19-42

व्यक्तानि जज्ञिरे मत्तो विंशतिस्त्रीणि च क्रमात् । बुद्ध्यहंकारमनसां सृष्टिर्बादित्रयात्तथा

vyaktāni jajñire matto viṃśatistrīṇi ca kramāt | buddhyahaṃkāramanasāṃ sṛṣṭirbāditrayāttathā

19-43

श्रोत्रादेर्नादितान्तेषु पञ्चकस्य समुद्भवः । वागादेर्णादिटान्तेषु पञ्चकस्य समुद्भवः

śrotrādernāditānteṣu pañcakasya samudbhavaḥ | vāgāderṇādiṭānteṣu pañcakasya samudbhavaḥ

19-44

शब्दाद्याः [ई: व्योमाद्या] पञ्चतन्मात्राञादिचान्तेषु जज्ञिरे । वियदादीनि भूतानि ङादिकान्तेषु जज्ञिरे

śabdādyāḥ [ī: vyomādyā] pañcatanmātrāñādicānteṣu jajñire | viyadādīni bhūtāni ṅādikānteṣu jajñire

19-45

बोधः शब्दात्मनोदेति शब्दस्त्त्वर्थात्मना ततः । विद्धि बोधं तु मद्रूपं सर्वेयं मत्ततिस्ततः

bodhaḥ śabdātmanodeti śabdasttvarthātmanā tataḥ | viddhi bodhaṃ tu madrūpaṃ sarveyaṃ mattatistataḥ

19-46

वर्णाध्वनस्त्वियं रीतिर्मध्यमा कथिता तव । आद्यामन्तां च देवेश गदन्त्या मे निशामय

varṇādhvanastviyaṃ rītirmadhyamā kathitā tava | ādyāmantāṃ ca deveśa gadantyā me niśāmaya

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; ī: śrīpañcarātre] lakṣmītantre mātṛkāprakāśo nāma viṃśo'dhyāyaḥ

20-1

टिप्पणी - 41. तत्त्वाविर्भावक्रममनुरुध्य बाद्यादित्यादिना वर्णानां व्युत्क्रमेण निर्देशः कृतः । इत्येकोनविंशोऽध्यायः विंशोध्यायः शक्रः - नमोनिखिलनिर्माणत्राणसंहरशक्तये । हरेः स्वरूपभूतायै नमस्ते ज्ञानरूपिणि

ṭippaṇī - 41. tattvāvirbhāvakramamanurudhya bādyādityādinā varṇānāṃ vyutkrameṇa nirdeśaḥ kṛtaḥ | ityekonaviṃśo'dhyāyaḥ viṃśodhyāyaḥ śakraḥ - namonikhilanirmāṇatrāṇasaṃharaśaktaye | hareḥ svarūpabhūtāyai namaste jñānarūpiṇi

20-2

त्वत्प्रसादान्मया पद्मे रहस्यं परमं श्रुतम् । वर्णाध्वानं यथावन्मे [आ, B: पद्मे] भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि

tvatprasādānmayā padme rahasyaṃ paramaṃ śrutam | varṇādhvānaṃ yathāvanme [ā, B: padme] bhūyastvaṃ vaktumarhasi

20-3

श्रीः [C: श्रीरुवाच] - शृणु वर्णाध्वनो रीतिमाद्यां त्रिदशपुंगव । प्राप्नोति यत्परिज्ञानात्साधको मत्सरूपताम् [C: मत्स्वरूपताम्]

śrīḥ [C: śrīruvāca] - śṛṇu varṇādhvano rītimādyāṃ tridaśapuṃgava | prāpnoti yatparijñānātsādhako matsarūpatām [C: matsvarūpatām]

20-4

वेद्यवेदकनिर्मुक्तमच्युतं ब्रह्म यत् परम् । अनस्तमितभारूपं सर्वाभिन्नमहंपदम्

vedyavedakanirmuktamacyutaṃ brahma yat param | anastamitabhārūpaṃ sarvābhinnamahaṃpadam

20-5

अहंता नाम सा शक्तिस्तदभिन्ना सदोदिता । अनस्तमितभारूपा वेद्यवेदकवर्जिता

ahaṃtā nāma sā śaktistadabhinnā sadoditā | anastamitabhārūpā vedyavedakavarjitā

20-6

प्रकाशानन्दसाराहं सर्वतः समतां गता । कोटिकोट्ययुतैकांशकोट्यंशे क्षुभिता सती

prakāśānandasārāhaṃ sarvataḥ samatāṃ gatā | koṭikoṭyayutaikāṃśakoṭyaṃśe kṣubhitā satī

20-7

शब्दब्रह्मस्वरूपेण स्वशक्त्या स्वयमेव हि । मुक्तयेऽखिलजीवानामुदेमि परमेश्वरात्

śabdabrahmasvarūpeṇa svaśaktyā svayameva hi | muktaye'khilajīvānāmudemi parameśvarāt

20-8

तदव्यक्ताक्षरं विद्धि तन्त्रीशब्दो यथा कलः । पृथग्वर्णात्मना याति स्थितये नैकधा [F: अनेकधा] स तु

tadavyaktākṣaraṃ viddhi tantrīśabdo yathā kalaḥ | pṛthagvarṇātmanā yāti sthitaye naikadhā [F: anekadhā] sa tu

20-9

सूक्ष्मवर्णस्वरूपोऽसौ धारासंतानरूपधृत् । पञ्चाध्वकोशमुक्तस्य मन्निष्ठस्य विवेकिनः [B: विवेकतः]

sūkṣmavarṇasvarūpo'sau dhārāsaṃtānarūpadhṛt | pañcādhvakośamuktasya manniṣṭhasya vivekinaḥ [B: vivekataḥ]

20-10

अनुभूतिपदं [आ, B, C, ड्: सोऽनुभूति] याति प्रसादात् परमात्मनः । मच्चातुरात्म्यनिचयो विज्ञेयो हि तदात्मना [C: तदात्मनाम्]

anubhūtipadaṃ [ā, B, C, ḍ: so'nubhūti] yāti prasādāt paramātmanaḥ | maccāturātmyanicayo vijñeyo hi tadātmanā [C: tadātmanām]

20-11

प्रभवाप्यययोगेन भारूपध्वनिलक्षणः । सकारान्तस्त्वकाराच्च हकारादान्त एव च

prabhavāpyayayogena bhārūpadhvanilakṣaṇaḥ | sakārāntastvakārācca hakārādānta eva ca

20-12

प्रभवे द्वादशान्तस्तु हकारश्चतुरात्मनाम् । अकारस्त्वप्यये चैतौ द्वादशान्ताबुभौ समौ

prabhave dvādaśāntastu hakāraścaturātmanām | akārastvapyaye caitau dvādaśāntābubhau samau

20-13

वार्णे व्यूहसमूहेऽस्मिन् ज्ञेयं ज्ञानसमाधिना । विश्राम उदयो व्याप्तिर्व्यक्तिरा वासुदेवतः

vārṇe vyūhasamūhe'smin jñeyaṃ jñānasamādhinā | viśrāma udayo vyāptirvyaktirā vāsudevataḥ

20-14

टिप्पणी - 9. भुवनाध्वपदाध्वमन्त्राध्वतत्त्वाध्वकलाध्वानः पञ्चाध्वानः । मायाप्रसूतिप्रकृतिब्रह्माण्डजीवदेहाख्याः पञ्च कोशाः । 10. चातुरात्म्यं वासुदेवसंकर्षणादिकम् । तदात्मना वर्णात्मना । तच्चानन्तरमेव वक्ष्यते । 11. उत्पत्तिक्रमे ध्वनिलक्षणः । अप्ययक्रमे परारूपेण चिल्लक्षणः । अकारमारभ्य सकारपर्यन्तं गणने अष्टचत्वारिंशत् वर्णा भवन्ति । यथा - स्वराः षोडश स्पर्शाः पञ्चविंशतिः अन्तःस्थाश्चत्वारः हकारं विहायोष्माणस्त्रय इति । एवं हकारमारभ्य दीर्घाकारपर्यन्तगणनेऽपि । 12. चतुरात्मनां वासुदेवादीनां प्रभवे हकारो द्वादशान्तो भवति । अप्यये तु अकारस्तथा । अयं भावः - पूर्वोक्ताष्टचत्वारिंशद्वर्णानां द्वादशधा विभागे प्रतिविभागं चत्वारो वर्णाः संपद्यन्ते । एते च क्रमेण वासुदेवादिभिश्चतुर्भिरधिष्ठिता भवन्ति । द्वादशभागान्ते प्रभवे हकारः लये अकारश्च भवत इति । 13. प्रतिविभागमास्थिता वासुदेवादयः क्रमेण विश्रामोदयव्याप्तिव्यक्तिरूपा ज्ञेयाः । मूल - अत्रैकैकोपरि ज्ञेया मूर्तिर्वै त्वेवमेव हि । युक्ता [C: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] विश्रामपूर्वेण चतुष्केण समासतः

ṭippaṇī - 9. bhuvanādhvapadādhvamantrādhvatattvādhvakalādhvānaḥ pañcādhvānaḥ | māyāprasūtiprakṛtibrahmāṇḍajīvadehākhyāḥ pañca kośāḥ | 10. cāturātmyaṃ vāsudevasaṃkarṣaṇādikam | tadātmanā varṇātmanā | taccānantarameva vakṣyate | 11. utpattikrame dhvanilakṣaṇaḥ | apyayakrame parārūpeṇa cillakṣaṇaḥ | akāramārabhya sakāraparyantaṃ gaṇane aṣṭacatvāriṃśat varṇā bhavanti | yathā - svarāḥ ṣoḍaśa sparśāḥ pañcaviṃśatiḥ antaḥsthāścatvāraḥ hakāraṃ vihāyoṣmāṇastraya iti | evaṃ hakāramārabhya dīrghākāraparyantagaṇane'pi | 12. caturātmanāṃ vāsudevādīnāṃ prabhave hakāro dvādaśānto bhavati | apyaye tu akārastathā | ayaṃ bhāvaḥ - pūrvoktāṣṭacatvāriṃśadvarṇānāṃ dvādaśadhā vibhāge prativibhāgaṃ catvāro varṇāḥ saṃpadyante | ete ca krameṇa vāsudevādibhiścaturbhiradhiṣṭhitā bhavanti | dvādaśabhāgānte prabhave hakāraḥ laye akāraśca bhavata iti | 13. prativibhāgamāsthitā vāsudevādayaḥ krameṇa viśrāmodayavyāptivyaktirūpā jñeyāḥ | mūla - atraikaikopari jñeyā mūrtirvai tvevameva hi | yuktā [C: omits four lines from here] viśrāmapūrveṇa catuṣkeṇa samāsataḥ

20-15

विश्रामं चिन्तयेद्देवं वासुदेवं सनातनम् । अकारं पुण्डरीकाक्षं पूर्वदेवं सनातनम्

viśrāmaṃ cintayeddevaṃ vāsudevaṃ sanātanam | akāraṃ puṇḍarīkākṣaṃ pūrvadevaṃ sanātanam

20-16

संकर्षणादितत्त्वानि विश्राम्यन्ति लयेऽत्र हि । ततः संकर्षणं देवमाकारमुदयं स्मरेत्

saṃkarṣaṇāditattvāni viśrāmyanti laye'tra hi | tataḥ saṃkarṣaṇaṃ devamākāramudayaṃ smaret

20-17

उदितो हि स सर्वात्मा प्रथमं सर्वकृत् स्वयम् । व्याप्तं प्रद्युम्नदेवं तमिकारं परिचिन्तयेत्

udito hi sa sarvātmā prathamaṃ sarvakṛt svayam | vyāptaṃ pradyumnadevaṃ tamikāraṃ paricintayet

20-18

विविधं प्राप्यते तेन त्रयीकर्मात्मना जगत् । अनिरुद्धं व्यक्तिरूपमीकारं तमनुस्मरेत्

vividhaṃ prāpyate tena trayīkarmātmanā jagat | aniruddhaṃ vyaktirūpamīkāraṃ tamanusmaret

20-19

व्यज्यन्ते शक्तयो ह्यत्र जगत्सृष्ट्यादयोऽखिलाः । दण्डवत्संनिवेशेन संस्थिता ह्येवमेव हि

vyajyante śaktayo hyatra jagatsṛṣṭyādayo'khilāḥ | daṇḍavatsaṃniveśena saṃsthitā hyevameva hi

20-20

आ सकाराच्चतूरूपयुक्ता मे चतुरात्मता । स्मरेत् प्रभवचिन्तायां हकारं द्वादशान्तकम्

ā sakārāccatūrūpayuktā me caturātmatā | smaret prabhavacintāyāṃ hakāraṃ dvādaśāntakam

20-21

हकारं वासुदेवं तु विश्रामं परिचिन्तयेत् । संकर्षणं सकारं तमुदयं त्वप्यये स्मरेत्

hakāraṃ vāsudevaṃ tu viśrāmaṃ paricintayet | saṃkarṣaṇaṃ sakāraṃ tamudayaṃ tvapyaye smaret

20-22

एवमाकारतो दिव्यां चिन्तयेच्चतुरात्मताम् । द्विषट्कं धारणानां च द्वादशाध्यात्मलक्षणम् [B: चिन्तनम्]

evamākārato divyāṃ cintayeccaturātmatām | dviṣaṭkaṃ dhāraṇānāṃ ca dvādaśādhyātmalakṣaṇam [B: cintanam]

20-23

सोपानभूतं यत्क्रान्त्वा द्वादशान्ताद्विशेत् परम् [B, ड्: पुरम्] । एषा सा प्रथमा रीतिर्वर्णमार्गस्य दर्शिता

sopānabhūtaṃ yatkrāntvā dvādaśāntādviśet param [B, ḍ: puram] | eṣā sā prathamā rītirvarṇamārgasya darśitā

20-24

सूक्ष्मा तच्चातुरात्मीया भारूपा मन्मयी परा । मध्यमा पूर्वमेवोक्ता विशेषं तत्र मे शृणु

sūkṣmā taccāturātmīyā bhārūpā manmayī parā | madhyamā pūrvamevoktā viśeṣaṃ tatra me śṛṇu

20-25

धारणाः पूर्वमुक्ता याश्चतस्रो मत्स्वरूपिकाः । वकाराख्यानिरुद्धस्य शक्तिः सा रागसंज्ञिता [C: संज्ञिका]

dhāraṇāḥ pūrvamuktā yāścatasro matsvarūpikāḥ | vakārākhyāniruddhasya śaktiḥ sā rāgasaṃjñitā [C: saṃjñikā]

20-26

माया नाम महालक्ष्मीर्लकारापरनामिका । विद्या या रेफसंज्ञाता महावाणी तु सा स्मृता

māyā nāma mahālakṣmīrlakārāparanāmikā | vidyā yā rephasaṃjñātā mahāvāṇī tu sā smṛtā

20-27

वातसंज्ञा महाकाली क्रियाशक्तिर्यकारिणी । ब्रह्माद्या मूर्तयस्तिस्रः पत्न्यस्त्रय्यादयश्च याः

vātasaṃjñā mahākālī kriyāśaktiryakāriṇī | brahmādyā mūrtayastisraḥ patnyastrayyādayaśca yāḥ

20-28

तज्ज्ञेयं सकलं सूक्ष्ममकारस्यादिमेंऽशके । मध्यमे भोक्तृकूटस्थः पुरुषोंऽशे प्रतिष्ठितः

tajjñeyaṃ sakalaṃ sūkṣmamakārasyādimeṃ'śake | madhyame bhoktṛkūṭasthaḥ puruṣoṃ'śe pratiṣṭhitaḥ

20-29

संसारी पुरुषः सर्वश्चरमांशेऽवतिष्ठते । एषा ते मध्यमा रीतिर्वर्णमार्गस्य दर्शिता

saṃsārī puruṣaḥ sarvaścaramāṃśe'vatiṣṭhate | eṣā te madhyamā rītirvarṇamārgasya darśitā

20-30

चरमामथ वक्ष्यामि रीति बलनिषूदन । वैखरी चरमा रीतिः प्रयत्नस्थानभेदिनी

caramāmatha vakṣyāmi rīti balaniṣūdana | vaikharī caramā rītiḥ prayatnasthānabhedinī

20-31

व्यक्तवाचां समुच्चारे सा स्फुटीभवति ध्रुवम् । जीवानां देहबद्धानां तत्तत्सन्मार्गदर्शिका

vyaktavācāṃ samuccāre sā sphuṭībhavati dhruvam | jīvānāṃ dehabaddhānāṃ tattatsanmārgadarśikā

20-32

मातृका जायते सेयं विष्णुशक्त्युपबृंहिता । विष्णुवत्तत्र पञ्चाशच्छक्तयः परिकीर्तिताः

mātṛkā jāyate seyaṃ viṣṇuśaktyupabṛṃhitā | viṣṇuvattatra pañcāśacchaktayaḥ parikīrtitāḥ

20-33

अधितिष्ठन्ति [C: ओमित्स् 4 लिनेस् fरोम् हेरे] ये यां च मातृकां वर्णमालिनीम् । वासुदेवादयो व्यूहा दश द्वौ केशवादयः

adhitiṣṭhanti [C: omits 4 lines from here] ye yāṃ ca mātṛkāṃ varṇamālinīm | vāsudevādayo vyūhā daśa dvau keśavādayaḥ

20-34

स्वराधिष्ठायिनो देवाः शक्तीस्तेषामिमाः शृणु । लक्ष्मीः कीर्तिर्जया माया व्यूहशक्तय ईरिताः

svarādhiṣṭhāyino devāḥ śaktīsteṣāmimāḥ śṛṇu | lakṣmīḥ kīrtirjayā māyā vyūhaśaktaya īritāḥ

20-35

श्रीश्च वागीश्वरी कान्तिक्रियाशान्तिविभूतयः । इच्छा प्रीति रतिश्चैव माया धीर्महिमेति च

śrīśca vāgīśvarī kāntikriyāśāntivibhūtayaḥ | icchā prīti ratiścaiva māyā dhīrmahimeti ca

20-36

शक्तयः केशवादीनां ता एताः स्वरशक्तयः । काद्यधिष्ठायिनो देवान् गदन्त्या मे निशामय

śaktayaḥ keśavādīnāṃ tā etāḥ svaraśaktayaḥ | kādyadhiṣṭhāyino devān gadantyā me niśāmaya

20-37

पद्मनाभादिनामानो विष्णवः कादिदेवताः । पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः शक्तीशो मधुसूदनः

padmanābhādināmāno viṣṇavaḥ kādidevatāḥ | padmanābho dhruvo'nantaḥ śaktīśo madhusūdanaḥ

टिप्पणी - 15. तदेव विशदयति - विश्राममित्यादिना । 20. आ सकारादिति । सकारपर्यन्तमित्यर्थः । 21. लयक्रमे चातुरात्म्यनिवेशमाह - हकारमिति । 22. आकारत इति । आकारपर्यन्तमित्यर्थः

20-38

पद्मनामादयो विभवभेदाः पूर्वमेवैकादशाध्याये पठिता ज्ञातव्याः । मूल - विद्याधिदेवः कपिलो विश्वरूपो विहंगमः । क्रोडात्मा [ई: धर्मात्मा] वडबावक्त्रो धर्मो वागीश्वरस्तथा

37. padmanāmādayo vibhavabhedāḥ pūrvamevaikādaśādhyāye paṭhitā jñātavyāḥ | mūla - vidyādhidevaḥ kapilo viśvarūpo vihaṃgamaḥ | kroḍātmā [ī: dharmātmā] vaḍabāvaktro dharmo vāgīśvarastathā

20-39

एकार्णवशयो देवः कूर्मः पातालधारकः । वराहो नारसिंहश्चाप्यमृताहरणस्तथा

ekārṇavaśayo devaḥ kūrmaḥ pātāladhārakaḥ | varāho nārasiṃhaścāpyamṛtāharaṇastathā

20-40

श्रीपतिर्दिव्यदेहोऽथ कान्तात्मामृतधारकः । राहुजित् कालनेमिघ्नः पारिजातहरो महान्

śrīpatirdivyadeho'tha kāntātmāmṛtadhārakaḥ | rāhujit kālanemighnaḥ pārijātaharo mahān

20-41

लोकनाथस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधशायी भगवानेकशृङ्गतनुस्ततः

lokanāthastu śāntātmā dattātreyo mahāprabhuḥ | nyagrodhaśāyī bhagavānekaśṛṅgatanustataḥ

20-42

देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च

devo vāmanadehastu sarvavyāpī trivikramaḥ | naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca

20-43

ज्वलत्परशुधृद्रामो रामश्चान्यो धनुर्धरः । वेदविद्भगवान् कल्की पातालशयनः प्रभुः

jvalatparaśudhṛdrāmo rāmaścānyo dhanurdharaḥ | vedavidbhagavān kalkī pātālaśayanaḥ prabhuḥ

20-44

एतेष्वन्त्येषु चत्वारो देवा रामादयो हि ये । ते रङ्गयमयोर्जिह्वामूलोपध्मानयोरपि

eteṣvantyeṣu catvāro devā rāmādayo hi ye | te raṅgayamayorjihvāmūlopadhmānayorapi

20-45

धीस्तारा वारुणी शक्तिः पद्मा विद्या तथैव च । संख्या विश्वा खगा भूर्गौर्लक्ष्मीर्वागीश्वरी तथा

dhīstārā vāruṇī śaktiḥ padmā vidyā tathaiva ca | saṃkhyā viśvā khagā bhūrgaurlakṣmīrvāgīśvarī tathā

20-46

अमृता धरणी छाया नारसिंही सुधा तथा [B, C: तथा सुधा] । श्रीः कीर्तिर्विश्वकामा मा सत्या कान्तिः सरोरुहा

amṛtā dharaṇī chāyā nārasiṃhī sudhā tathā [B, C: tathā sudhā] | śrīḥ kīrtirviśvakāmā mā satyā kāntiḥ saroruhā

20-47

माया पद्मासना खर्वा विक्रान्तिर्नरसंभवा । नारायणी हरिप्रीतिर्गान्धारी काश्यपी तथा

māyā padmāsanā kharvā vikrāntirnarasaṃbhavā | nārāyaṇī hariprītirgāndhārī kāśyapī tathā

20-48

वैदेही वेदविद्या [B: देव] च पद्मिनी नागशायिनी [C: पद्मवासिनी] । मदंशका इमा देव्यो विज्ञेयाः कादिशक्तयः

vaidehī vedavidyā [B: deva] ca padminī nāgaśāyinī [C: padmavāsinī] | madaṃśakā imā devyo vijñeyāḥ kādiśaktayaḥ

20-49

भवोपकरणैश्चेयं मातृकाधिष्ठिता सुरैः । श्रीकण्ठानन्दसूक्ष्माद्यैर्लम्बोदर्यादिशक्तिभिः

bhavopakaraṇaiśceyaṃ mātṛkādhiṣṭhitā suraiḥ | śrīkaṇṭhānandasūkṣmādyairlambodaryādiśaktibhiḥ

20-50

विनायकैश्च दुर्गाभिः क्षेत्रेशैर्मातृभिस्तथा । समयस्थैस्तथा बौद्धैरार्हतैरपि चापरैः

vināyakaiśca durgābhiḥ kṣetreśairmātṛbhistathā | samayasthaistathā bauddhairārhatairapi cāparaiḥ

20-51

यथा हि क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते । एवं सर्वे सुरा देवीं मातृकां पर्युपासते

yathā hi kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsate | evaṃ sarve surā devīṃ mātṛkāṃ paryupāsate

20-52

इयं योनिर्हि मन्त्राणां विद्यानां जन्मभूरियम् । तत्त्वानां तात्त्विकानां च ज्ञानानां प्रसवस्थली

iyaṃ yonirhi mantrāṇāṃ vidyānāṃ janmabhūriyam | tattvānāṃ tāttvikānāṃ ca jñānānāṃ prasavasthalī

viṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 44. रङ्गः अनुनासिकः । यमाः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धा वर्णविशेषाः ।

ṭippaṇī - 44. raṅgaḥ anunāsikaḥ | yamāḥ prātiśākhye prasiddhā varṇaviśeṣāḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B, ḍ: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre guruśiṣyalakṣaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

21-1

एकविंशोऽध्यायः शक्रः - शब्दार्थव्यक्तिरूपायै षडध्वपरिवर्तिनि । अध्वातीतावबोधाख्ये नमस्ते हरिवल्लभे

ekaviṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - śabdārthavyaktirūpāyai ṣaḍadhvaparivartini | adhvātītāvabodhākhye namaste harivallabhe

21-2

वर्णाः प्रकाशिता देवि यथावत् सर्वहेतवः । मन्त्रमार्गमिदानीं मे यथावद्वक्तुमर्हसि

varṇāḥ prakāśitā devi yathāvat sarvahetavaḥ | mantramārgamidānīṃ me yathāvadvaktumarhasi

21-3

श्रीः - एक एव परो देवः श्रीमान् पुरुषसत्तमः । षाड्गुण्याम्भोनिधिर्दिव्यः सर्वात्मा सर्वतोमुखः

śrīḥ - eka eva paro devaḥ śrīmān puruṣasattamaḥ | ṣāḍguṇyāmbhonidhirdivyaḥ sarvātmā sarvatomukhaḥ

21-4

तस्याहं परमा शक्तिरहंता श्रीरभेदिनी । सर्वाधारा सर्वशक्तिः सर्वज्ञा सर्वतोमुखी

tasyāhaṃ paramā śaktirahaṃtā śrīrabhedinī | sarvādhārā sarvaśaktiḥ sarvajñā sarvatomukhī

21-5

मयि प्रकाशते विश्वं दर्पणोदरशैलवत् । बोध एव स्वरूपं मे निर्मलानन्दलक्षणः

mayi prakāśate viśvaṃ darpaṇodaraśailavat | bodha eva svarūpaṃ me nirmalānandalakṣaṇaḥ

21-6

इच्छापरवती साहं बोधकांशविवर्तिनी । शब्दब्रह्ममयी भूत्वा विवर्तेऽहं कलाध्वना

icchāparavatī sāhaṃ bodhakāṃśavivartinī | śabdabrahmamayī bhūtvā vivarte'haṃ kalādhvanā

21-7

कला ज्ञानादयः प्रोक्ताः षड्गुणाः पारमेश्वराः । तासां त्रिकद्वियोगेन विवर्ते तत्त्ववर्त्मना

kalā jñānādayaḥ proktāḥ ṣaḍguṇāḥ pārameśvarāḥ | tāsāṃ trikadviyogena vivarte tattvavartmanā

21-8

संकर्षणादयो देवास्तत्त्वानि सुरसत्तम । वर्णव्यतिकरैर्भूयो विवर्ते मन्त्रवर्त्मना

saṃkarṣaṇādayo devāstattvāni surasattama | varṇavyatikarairbhūyo vivarte mantravartmanā

21-9

तस्य मन्त्राध्वनो व्यक्तिं गदन्त्या मे निशामय । शब्दब्रह्मविवर्तोऽयं किरणायुतसंकुलः

tasya mantrādhvano vyaktiṃ gadantyā me niśāmaya | śabdabrahmavivarto'yaṃ kiraṇāyutasaṃkulaḥ

21-10

चिल्लक्षणः षड्गुणात्मा तस्य भेदश्चतुर्विधः । क्वचिद्बीजं क्वचित्पिण्डं क्वचित्संज्ञा क्वचित्पदम्

cillakṣaṇaḥ ṣaḍguṇātmā tasya bhedaścaturvidhaḥ | kvacidbījaṃ kvacitpiṇḍaṃ kvacitsaṃjñā kvacitpadam

21-11

तुर्यं सुषुप्तिः स्वप्नश्च जाग्रद्बीजादयः क्रमात् । एकस्वरं द्विस्वरं वा स्वरव्यञ्जनयोर्द्वयम्

turyaṃ suṣuptiḥ svapnaśca jāgradbījādayaḥ kramāt | ekasvaraṃ dvisvaraṃ vā svaravyañjanayordvayam

21-12

बीजं बहुस्वरं वापि विज्ञेयं विबुधेश्वर । अन्तरा [आ: अन्तराहुरयः; B, ङ्: अन्तराहलयः; C: अन्तराकुलयः; ड्: अनन्तराविलं] हरयः पिण्डं क्वचित्स्वरसमायुतम्

bījaṃ bahusvaraṃ vāpi vijñeyaṃ vibudheśvara | antarā [ā: antarāhurayaḥ; B, ṅ: antarāhalayaḥ; C: antarākulayaḥ; ḍ: anantarāvilaṃ] harayaḥ piṇḍaṃ kvacitsvarasamāyutam

21-13

तत्तद्वाच्याभिधा संज्ञा नमःप्रणवसंयुता । क्रियाकारकसंयोगस्तुति संबोधलक्षणः

tattadvācyābhidhā saṃjñā namaḥpraṇavasaṃyutā | kriyākārakasaṃyogastuti saṃbodhalakṣaṇaḥ

21-14

नानाभिज्ञासमायुक्तः पदात्मा मन्त्र उच्यते । एतच्चतुष्टयं मन्त्रं संपूर्णं देवतात्मनि

nānābhijñāsamāyuktaḥ padātmā mantra ucyate | etaccatuṣṭayaṃ mantraṃ saṃpūrṇaṃ devatātmani

21-15

टिप्पणी - 1. षडध्वेति । वर्णकलातत्त्वमन्त्रपदभुवनाख्याः षडध्वानः । 2. सर्वेति । शब्दानामर्थानां चेत्यर्थः । 6. इच्छापरवतीति । स्वच्छन्देत्यर्थः । विवर्तः परिणामः । कलाध्वनेति । ज्ञानादिगुणात्मनेत्यर्थः । 7. त्रिकद्वियोगेन युगलत्रययोगेनेत्यर्थः । 11. बीजपिण्डसंज्ञापदमन्त्राः क्रमेण तुर्यादिजाग्रदन्तपदचतुष्टयसंगता ज्ञेया इत्यर्थः । 12. अन्तरा मध्ये स्थिताः हरयः व्यञ्जनानि पिण्डमन्त्र इत्यर्थः । तस्यापवादमाह क्वचिदिति । 13. पदमन्त्रस्वरूपमाह क्रियेत्यादि । संबोधः संबोधनम् । 14. अभिज्ञा संज्ञा । मूल - सा चतुष्टयसंबद्धा सिद्धिमिष्टां प्रयच्छति । क्षेत्रक्षेत्रज्ञभावं च मन्त्राणां त्रिदशेश्वर

21-16

विज्ञाय तत्त्वतो मन्त्रान् प्रयुञ्जीत विचक्षणः । शक्रः - क्षेत्रक्षेत्रज्ञसद्भावं मन्त्राणां वदमेऽम्बुजे

vijñāya tattvato mantrān prayuñjīta vicakṣaṇaḥ | śakraḥ - kṣetrakṣetrajñasadbhāvaṃ mantrāṇāṃ vadame'mbuje

21-17

यद्विज्ञाय [F: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] न मुह्यन्ति सिद्धिमेष्यन्ति चाचिरात् । श्रीः - बीजं बीजवताम् जीवः शिष्टं क्षेत्रं प्रकीर्तितम्

yadvijñāya [F: omits four lines from here] na muhyanti siddhimeṣyanti cācirāt | śrīḥ - bījaṃ bījavatām jīvaḥ śiṣṭaṃ kṣetraṃ prakīrtitam

21-18

निर्बीजानामादि जीवः क्षेत्रं तु परिशेषितम् । बीजानां चैव पिण्डानामस्तु क्षेत्रज्ञ उच्यते

nirbījānāmādi jīvaḥ kṣetraṃ tu pariśeṣitam | bījānāṃ caiva piṇḍānāmastu kṣetrajña ucyate

21-19

शिष्टं तु क्षेत्रमुद्दिष्टमकाररहिते पुनः । क्षेत्रज्ञः स्वर उद्दिष्टः केवले च स्वरे पुनः

śiṣṭaṃ tu kṣetramuddiṣṭamakārarahite punaḥ | kṣetrajñaḥ svara uddiṣṭaḥ kevale ca svare punaḥ

21-20

जीवः स्यात् प्रथमा मात्रा द्वितीयादि तनुर्भवेत् [B: मनुर्भवेत्] । एकमात्रे तु जीवः स्यात् संस्कारोऽद्भुतलक्षणः [ई: संस्कारोद्बोधलक्षणः]

jīvaḥ syāt prathamā mātrā dvitīyādi tanurbhavet [B: manurbhavet] | ekamātre tu jīvaḥ syāt saṃskāro'dbhutalakṣaṇaḥ [ī: saṃskārodbodhalakṣaṇaḥ]

21-21

उच्चार्यमाणं क्षेत्रं स्यान्निःस्वरे पिण्डके पुनः । प्रथमो जीव उद्दिष्टः शिष्टं क्षेत्रं प्रचक्षते [ई: क्षेत्रज्ञ उच्यते]

uccāryamāṇaṃ kṣetraṃ syānniḥsvare piṇḍake punaḥ | prathamo jīva uddiṣṭaḥ śiṣṭaṃ kṣetraṃ pracakṣate [ī: kṣetrajña ucyate]

21-22

क्षेत्रक्षेत्रज्ञसद्भाव एष ते संप्रदर्शितः । आदौ मध्ये तथान्ते च त्रिषु वान्यतरत्र वा

kṣetrakṣetrajñasadbhāva eṣa te saṃpradarśitaḥ | ādau madhye tathānte ca triṣu vānyataratra vā

21-23

एषां पिण्डोऽथवा बीजं ते मन्त्राः सार्वकालिकाः । बीजाभावे तु मन्त्राणां बीजं कृत्वादिमाक्षरम्

eṣāṃ piṇḍo'thavā bījaṃ te mantrāḥ sārvakālikāḥ | bījābhāve tu mantrāṇāṃ bījaṃ kṛtvādimākṣaram

21-24

अनुस्वारयुतं पश्चात् सकलं मन्त्र उच्यते । प्रक्रीडयन्ति पुरुषं मन्त्रा रागेण रञ्जितम्

anusvārayutaṃ paścāt sakalaṃ mantra ucyate | prakrīḍayanti puruṣaṃ mantrā rāgeṇa rañjitam

21-25

चतुर्दशविभागस्थे प्राकृते भुवनाध्वनि । तुर्यवर्जं सुषुप्त्याद्ये प्राकृते च पदाध्वनि

caturdaśavibhāgasthe prākṛte bhuvanādhvani | turyavarjaṃ suṣuptyādye prākṛte ca padādhvani

21-26

आचार्यदृष्टिपातस्थं पुरुषं संयतेन्द्रियम् । प्रसादसुमुखा मन्त्रा उत्तार्य भुवनाध्वनः

ācāryadṛṣṭipātasthaṃ puruṣaṃ saṃyatendriyam | prasādasumukhā mantrā uttārya bhuvanādhvanaḥ

21-27

पदाध्वनश्च [ई: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] वैराग्यं जनयन्तः पदे पदे । क्रमात्तत्त्वकलावर्णपदवीषु नयन्ति तम्

padādhvanaśca [ī: omits three lines from here] vairāgyaṃ janayantaḥ pade pade | kramāttattvakalāvarṇapadavīṣu nayanti tam

21-28

मान्त्रं प्रासादमासाद्य निर्धूतासेषबन्धनः । लक्ष्मीनारायणाख्यं तद्विशति ब्रह्म शाश्वतम्

māntraṃ prāsādamāsādya nirdhūtāseṣabandhanaḥ | lakṣmīnārāyaṇākhyaṃ tadviśati brahma śāśvatam

21-29

शक्रः - आचार्यः कीदृशो देवि शिष्यस्तस्य च कीदृशः । मन्त्रेषु कतमो मन्त्रः प्रभवेत् परमाप्तये

śakraḥ - ācāryaḥ kīdṛśo devi śiṣyastasya ca kīdṛśaḥ | mantreṣu katamo mantraḥ prabhavet paramāptaye

21-30

कथं स चोपदेष्टव्य एतद् ब्रूहि नमोऽस्तु ते । श्रीः - सर्वलक्षणसंयुक्तो [C: संपन्नो] ब्राह्मणो वेदपारगः

kathaṃ sa copadeṣṭavya etad brūhi namo'stu te | śrīḥ - sarvalakṣaṇasaṃyukto [C: saṃpanno] brāhmaṇo vedapāragaḥ

21-31

टिप्पणी - 15. सा देवता । 17. बीजवतां मन्त्राणां बीजाक्षरं जीव इत्यर्थः । 18. आदीति । आद्यक्षरमित्यर्थः । अस्तु अकारस्त्वित्यर्थः । 19. अकाररहिते पुनरिति उत्तरत्रान्वेति । स्वरः यः कश्चित् स्वर इत्यर्थः । केवले च स्वरे इत्युत्तरत्रान्वेति । 20. संस्कार इति । मध्यमा वागित्यर्थः । अत्राष्टादशाध्यायस्थः षड्विंशः श्लोकोऽवधेयः । 21. उच्चार्यमाणमिति । वैखरीत्यर्थः । 23. यत्र मन्त्रे बीजं नास्ति तत्र प्रथमाक्षरमनुस्वारयुतं बीजमित्यर्थः । यथा गणपतये नमः इत्यत्र गं इति बीजमन्त्रः । मूल - षट्कर्मनिरतः शान्तः पञ्चकालरतः शुचिः । पञ्चरात्रार्थविन्मौनी मन्त्राक्षरकृतश्रमः

21-32

न स्थूलो न कृशो ह्रस्वो न काणो नैव रोगवान् । नान्धो न बधिरो मूढो न खल्वाटो न पङ्गुकः

na sthūlo na kṛśo hrasvo na kāṇo naiva rogavān | nāndho na badhiro mūḍho na khalvāṭo na paṅgukaḥ

21-33

न हीनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गो न श्वित्री न च डाम्भिकः । न क्रोधनो न दुश्चर्मा न लोभहतचेतनः

na hīnāṅgo'tiriktāṅgo na śvitrī na ca ḍāmbhikaḥ | na krodhano na duścarmā na lobhahatacetanaḥ

21-34

अकुलीनं दुराचारं शठं जिह्मं च वर्जयेत् । दयादान्तिशमोपेतं [B: शान्तिदमोपेतं; ड्, ई शमदमोपेतं] दृढभक्तिं क्रियापरम्

akulīnaṃ durācāraṃ śaṭhaṃ jihmaṃ ca varjayet | dayādāntiśamopetaṃ [B: śāntidamopetaṃ; ḍ, ī śamadamopetaṃ] dṛḍhabhaktiṃ kriyāparam

21-35

सत्यवाक्छीलसंपन्नं रेखाकर्मसु कौशलम् । जितेन्द्रियं सुसंतुष्टं करुणापूर्णमानसम्

satyavākchīlasaṃpannaṃ rekhākarmasu kauśalam | jitendriyaṃ susaṃtuṣṭaṃ karuṇāpūrṇamānasam

21-36

आर्यलक्षणसंपन्नमार्जवं [F: आर्यं; ई: कुर्यात्] चारुहासिनम् । एवं गुणगणाकीर्णं [C, B: गुरुगुणा] गुरुं विद्यात्तु वैष्णवम् [F: केवलम्]

āryalakṣaṇasaṃpannamārjavaṃ [F: āryaṃ; ī: kuryāt] cāruhāsinam | evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ [C, B: guruguṇā] guruṃ vidyāttu vaiṣṇavam [F: kevalam]

21-37

शिष्यश्च तादृशो ज्ञेयः सर्वलक्षणलक्षितः । क्षान्तिशीलं सुधीमन्तं [B: सुशीलं तं] क्रोधलोभविवर्जितम्

śiṣyaśca tādṛśo jñeyaḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ | kṣāntiśīlaṃ sudhīmantaṃ [B: suśīlaṃ taṃ] krodhalobhavivarjitam

21-38

स्नानार्चनरतं [C: परं] नित्यं गुरुशुश्रूषणोद्यतम् । विप्राग्निदेवपितृषु भक्तं तर्पणशीलिनम्

snānārcanarataṃ [C: paraṃ] nityaṃ guruśuśrūṣaṇodyatam | viprāgnidevapitṛṣu bhaktaṃ tarpaṇaśīlinam

21-39

कुलीनं च तथा प्राज्ञं शास्त्रार्थनिरतं सदा । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं वा भगवत्परम्

kulīnaṃ ca tathā prājñaṃ śāstrārthanirataṃ sadā | brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā bhagavatparam

21-40

ईदृग्लक्षणसंयुक्तं शिष्यमार्जवसंयुतम् । वर्णधर्मक्रियोपेतां नारीं वा सद्विवेकिनीम्

īdṛglakṣaṇasaṃyuktaṃ śiṣyamārjavasaṃyutam | varṇadharmakriyopetāṃ nārīṃ vā sadvivekinīm

21-41

विद्यादनुमते [ई: दद्यात्] पत्युरनन्यां पतिमानिनीम् । एवं लक्षणकं शिष्यमाचार्यो भगवन्मयः । ज्ञापयेद्विधिवन्मन्त्रान् [C: श्रावयेद्विविधान्] गुरुदृष्ट्या समीक्ष्य तु

vidyādanumate [ī: dadyāt] patyurananyāṃ patimāninīm | evaṃ lakṣaṇakaṃ śiṣyamācāryo bhagavanmayaḥ | jñāpayedvidhivanmantrān [C: śrāvayedvividhān] gurudṛṣṭyā samīkṣya tu

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre ṣaḍadhvamantrasvarūpakathanaṃ [ī: omits the title] n

22-1

टिप्पणी - 41. अनेन स्त्रीशूद्रयोरपि तान्त्रिकमन्त्रग्रहणे अधिकारो विधीयते । परं तु तारविषये विशेषो ग्रन्थान्तरेष्ववगन्तव्यः । इत्येकविंशोऽध्यायः द्वाविंशोऽध्यायः शक्रः - अनादिनिधने देवि सर्वज्ञे हरिवल्लभे । कथं वै ज्ञापयेन्मन्त्रांस्तेषां रूपं च कीदृशम्

ṭippaṇī - 41. anena strīśūdrayorapi tāntrikamantragrahaṇe adhikāro vidhīyate | paraṃ tu tāraviṣaye viśeṣo granthāntareṣvavagantavyaḥ | ityekaviṃśo'dhyāyaḥ dvāviṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - anādinidhane devi sarvajñe harivallabhe | kathaṃ vai jñāpayenmantrāṃsteṣāṃ rūpaṃ ca kīdṛśam

22-2

समप्रधानता वैषामुत ज्येष्ठकनिष्ठता । एतत् पृष्टा मया ब्रूहि नमस्ते सरसीरुहे

samapradhānatā vaiṣāmuta jyeṣṭhakaniṣṭhatā | etat pṛṣṭā mayā brūhi namaste sarasīruhe

22-3

श्रीः - शृणु सर्वमशेषेण मत्तस्त्वं पाकशासन । यथास्मि मन्त्ररूपाहं यथा च ज्ञापयामि तान्

śrīḥ - śṛṇu sarvamaśeṣeṇa mattastvaṃ pākaśāsana | yathāsmi mantrarūpāhaṃ yathā ca jñāpayāmi tān

22-4

परं ब्रह्म परं धाम षाड्गुण्यममलोज्ज्वलम् । देशकालानवच्छिन्नमनाकारमनूपमम्

paraṃ brahma paraṃ dhāma ṣāḍguṇyamamalojjvalam | deśakālānavacchinnamanākāramanūpamam

22-5

अहमित्येव तद्ब्रह्म स्वात्मसंबोधि निर्गुणम् । अनादिनिधनं दिव्यं लक्ष्मीनारायणं महत्

ahamityeva tadbrahma svātmasaṃbodhi nirguṇam | anādinidhanaṃ divyaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ mahat

22-6

चिदानन्दरसं दिव्यमखण्डमजरामरम् । अनुन्मिषद्भवद्भावं ग्राह्यग्राहकवर्जितम् [ई: ग्राहकतोज्झितम्]

cidānandarasaṃ divyamakhaṇḍamajarāmaram | anunmiṣadbhavadbhāvaṃ grāhyagrāhakavarjitam [ī: grāhakatojjhitam]

22-7

स्तिमितं तत् परं ब्रह्म तस्य स्तिमिततास्म्यहम् । तत् कदाचित्परं ब्रह्म भवद्भावव्यवस्थया

stimitaṃ tat paraṃ brahma tasya stimitatāsmyaham | tat kadācitparaṃ brahma bhavadbhāvavyavasthayā

22-8

उन्मिषत्यजहद्रूपं स्वेच्छयैव कदाचन । साहं [ड्: अहं] भावात्मिकाहंता संपूज्या [B: संपूर्णा; F: पूजिता] परमात्मनः

unmiṣatyajahadrūpaṃ svecchayaiva kadācana | sāhaṃ [ḍ: ahaṃ] bhāvātmikāhaṃtā saṃpūjyā [B: saṃpūrṇā; F: pūjitā] paramātmanaḥ

22-9

उदेमि भवतो देवादिच्छयैव विवस्वतः [C: व्यवस्थिता] । संभृत्याखिलसंभारमिच्छयैव स्वनिर्मितम्

udemi bhavato devādicchayaiva vivasvataḥ [C: vyavasthitā] | saṃbhṛtyākhilasaṃbhāramicchayaiva svanirmitam

22-10

स्वभित्तौ लिखितं नीत्वा [आ: नीतं; ई: विलिखन्तीदं] प्रभवामि षडध्वना । वार्णः कलामयश्चैव तात्त्विको मान्त्रिकस्तथा

svabhittau likhitaṃ nītvā [ā: nītaṃ; ī: vilikhantīdaṃ] prabhavāmi ṣaḍadhvanā | vārṇaḥ kalāmayaścaiva tāttviko māntrikastathā

22-11

पादिको भौवनश्चैव षडध्वानः प्रकीर्तिताः । परमं यदहंताख्यं संविद्रूपमनामयम् [B: सच्चिद्रूपम्]

pādiko bhauvanaścaiva ṣaḍadhvānaḥ prakīrtitāḥ | paramaṃ yadahaṃtākhyaṃ saṃvidrūpamanāmayam [B: saccidrūpam]

22-12

उन्मेषः प्रथमस्तस्य वर्णाध्वा परिकीर्तितः । व्याकृतिर्दशिता तस्य पूर्वं ते पाकशासन

unmeṣaḥ prathamastasya varṇādhvā parikīrtitaḥ | vyākṛtirdaśitā tasya pūrvaṃ te pākaśāsana

22-13

तदेव परमं रूपं मम संविन्मयं महत् । विवर्ततेऽध्वभावेन ज्ञानाद्येन कलात्मना

tadeva paramaṃ rūpaṃ mama saṃvinmayaṃ mahat | vivartate'dhvabhāvena jñānādyena kalātmanā

22-14

ज्ञानादीनां कलानां तु गुणानां परमात्मनः । पूर्वं ते कथिता सूक्तिर्यावन्तो यादृशाश्च ते

jñānādīnāṃ kalānāṃ tu guṇānāṃ paramātmanaḥ | pūrvaṃ te kathitā sūktiryāvanto yādṛśāśca te

22-15

अध्वद्वयमुपादाय तद्रूपं मम चिन्मयम् । वासुदेवादिरूपेण वर्तते तत्त्ववर्त्मना

adhvadvayamupādāya tadrūpaṃ mama cinmayam | vāsudevādirūpeṇa vartate tattvavartmanā

22-16

टिप्पणी - 3. ज्ञापयामीति । आचार्यरूपेण बोधयामीत्यर्थः । 4. अनूपममिति । अनुपममित्यर्थः । 5. निर्गुणम् सत्त्वादिप्राकृतगुणहीनम् । 6. अनुन्मिषदित्यादि । शान्तपरावस्थायां भवद्भावरूपोन्मेषरहितमित्यर्थः । तथा ग्राह्येत्यादिकमपि भाव्यम् । 8. उन्मिषति प्रकाशत इत्यर्थः । अजहदित्यादि । स्वाभाविकं निर्विकारत्वमजहदित्यर्थः । 9. विवस्वतः तेजोमयाद्भगवत इत्यर्थः । 15. अध्वद्वयम् वर्णाध्वानं कलाध्वानं चेत्यर्थः । मूल - व्यूहाश्च विभवाश्चैव यच्चान्यद्भगवन्मयम् । तत्त्वाध्वनो विवृत्तिः सा कीर्तिता परमात्मनः

22-17

पूर्वाध्वद्वयमादाय तदेव मम चिन्मयम् । रूपं विवर्तते शश्वन्मान्त्रेण परमाध्वना

pūrvādhvadvayamādāya tadeva mama cinmayam | rūpaṃ vivartate śaśvanmāntreṇa paramādhvanā

22-18

उत्तारणाय जीवानां मग्नानां भवसागरे । भोगाय भवसंस्थानां वैराग्यजननाय च

uttāraṇāya jīvānāṃ magnānāṃ bhavasāgare | bhogāya bhavasaṃsthānāṃ vairāgyajananāya ca

22-19

आराधनस्य [ई: आराधनप्रसिद्ध्यर्थम्] सिद्ध्यर्थं मानसालम्बनाय च । मन्त्राध्वा परमोदारो मम चिद्रूपलक्षणः

ārādhanasya [ī: ārādhanaprasiddhyartham] siddhyarthaṃ mānasālambanāya ca | mantrādhvā paramodāro mama cidrūpalakṣaṇaḥ

22-20

वासुदेवादिदेवानां मूर्तिभावं व्रजत्यसौ । मन्त्राः सर्वे चिदात्मानः सर्वगाः सर्वसाधकाः

vāsudevādidevānāṃ mūrtibhāvaṃ vrajatyasau | mantrāḥ sarve cidātmānaḥ sarvagāḥ sarvasādhakāḥ

22-21

त्रायमाणाश्च मन्तारं गुप्तरूपाश्च शास्त्रतः । भोगापवर्गदा ह्येते देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

trāyamāṇāśca mantāraṃ guptarūpāśca śāstrataḥ | bhogāpavargadā hyete devadevasya śārṅgiṇaḥ

22-22

रूपं मे भगवन्मन्त्रा [B: मघवन्] विज्ञेया मूर्तयोऽमलाः । जाग्रत्स्वप्नौ [ड्: स्वप्नः] सुषुप्तिश्च तुर्यं चेति चतुष्टयम्

rūpaṃ me bhagavanmantrā [B: maghavan] vijñeyā mūrtayo'malāḥ | jāgratsvapnau [ḍ: svapnaḥ] suṣuptiśca turyaṃ ceti catuṣṭayam

22-23

ज्ञेयं पदाध्वनो रूपं जाग्रद्बाह्येन्द्रियक्रमः [ड्: क्रमात्] । बाह्येन्द्रियाणां तमसाभिभूते विभवे सति

jñeyaṃ padādhvano rūpaṃ jāgradbāhyendriyakramaḥ [ḍ: kramāt] | bāhyendriyāṇāṃ tamasābhibhūte vibhave sati

22-24

अन्तःकरणवृत्तिर्या संस्कारपरिशेषिणी । सा स्वप्न इति विज्ञेया तदभावे सुषुप्तिका

antaḥkaraṇavṛttiryā saṃskārapariśeṣiṇī | sā svapna iti vijñeyā tadabhāve suṣuptikā

22-25

तमसानभिभूतस्य सत्त्वस्थस्य विपश्चितः । बाह्यान्तःकरणस्थाया वृत्तेरुपरमे सति

tamasānabhibhūtasya sattvasthasya vipaścitaḥ | bāhyāntaḥkaraṇasthāyā vṛtteruparame sati

22-26

शुद्धसत्त्वप्रसादस्य संततिस्तुर्यसंज्ञिता । एवं चतुर्विधे मार्गे निर्दिष्टेऽस्मिन् पदाभिधे

śuddhasattvaprasādasya saṃtatisturyasaṃjñitā | evaṃ caturvidhe mārge nirdiṣṭe'smin padābhidhe

22-27

तुर्यवर्जं सुषुप्त्यादिरशुद्धां भजते गतिम् । मायादिक्षितिपर्यन्ता योक्ता भुवनपद्धतिः

turyavarjaṃ suṣuptyādiraśuddhāṃ bhajate gatim | māyādikṣitiparyantā yoktā bhuvanapaddhatiḥ

22-28

भुवनाध्वा स विज्ञेयो ह्यशुद्धो मलपङ्किलः । प्रक्रीडयन्ति मन्त्रास्ते शश्वद्रागपरं नरम्

bhuvanādhvā sa vijñeyo hyaśuddho malapaṅkilaḥ | prakrīḍayanti mantrāste śaśvadrāgaparaṃ naram

22-29

तत्तद्भोगेन्द्रजालानि दर्शयन्तो विमोहितम् । गुरुणा सदयं सम्यग्वीक्षितं करुणादृशा

tattadbhogendrajālāni darśayanto vimohitam | guruṇā sadayaṃ samyagvīkṣitaṃ karuṇādṛśā

22-30

उत्तारयन्ति वैराग्यं जनयन्तः पदे पदे । ततः शुद्धमयान् मार्गान् प्रापयन्तः शनैः शनैः

uttārayanti vairāgyaṃ janayantaḥ pade pade | tataḥ śuddhamayān mārgān prāpayantaḥ śanaiḥ śanaiḥ

22-31

शब्दब्रह्मणि निष्णातं प्रापयेयुः परां श्रियम् । एवंविधा महात्मानो मन्त्राः परमपावनाः

śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ prāpayeyuḥ parāṃ śriyam | evaṃvidhā mahātmāno mantrāḥ paramapāvanāḥ

22-32

त्रिविधास्ते तु विज्ञेया अधमा मध्यमाः परे । भवोपकरणानां ये देवानां मूर्तितां गताः

trividhāste tu vijñeyā adhamā madhyamāḥ pare | bhavopakaraṇānāṃ ye devānāṃ mūrtitāṃ gatāḥ

22-33

अन्तवत्फलदा मन्त्रास्ते ज्ञेया अधमा बुधैः । मन्त्रा विभवदेवानां सशक्तीनां तु मूर्तयः

antavatphaladā mantrāste jñeyā adhamā budhaiḥ | mantrā vibhavadevānāṃ saśaktīnāṃ tu mūrtayaḥ

22-34

टिप्पणी - 16. अन्यत् व्यूहान्तराणि विभवान्तराणि चेत्यर्थः । 18. मन्त्राध्वप्रयोजनमाह - उत्तारणायेत्यादिना । 19. मानसालम्बनायेति । शुभाश्रयरूपप्रदर्शनेन योगिनां मानसस्य ध्यानालम्बनप्रदानायेत्यर्थः । एतच्च श्रीविष्णुपुराणे प्रपञ्चितम् । 20. अथ प्रकृतं मन्त्रमहिमानमाह - मन्त्रा इत्यादिना । 21. महिमवर्णनमुखेन मन्त्रशब्दयौगिकार्थमाह - त्रायणाश्चेति । मन्धातोः त्रैधातोश्च व्युत्पन्न इति भावः । व्युत्पत्त्यन्तरमाह - गुप्तेति । मत्रि गुप्तभाषणे इति धातुः । 23. स्वप्नावस्थां निरूपयति - बाह्येत्यादिना । 24 - तदभावे संस्काराभावे । 27 - भुवनाध्वानं निरूपयति - मायादीति । 30 - पदे पदे जाग्रदादिक इत्यर्थः । 31 - शब्दब्रह्मणि मन्त्रेष्वित्यर्थः । 32 - परे इति । उत्तमा इत्यर्थः । भवोपकरणानि सर्गोपकरणभूतानि । मूल - ते ज्ञेया मध्यमा मन्त्रा उत्तमा व्यूहमूर्तयः । ये तु ब्रह्मावगाहन्ते लक्ष्मीनारायणात्मकम्

22-35

भवद्भावव्यवस्थानास्ते मन्त्रा उत्तमोत्तमाः । एवं च ज्यैष्ठ्यकानिष्ठयं विज्ञेयं मन्त्रकोविदैः

bhavadbhāvavyavasthānāste mantrā uttamottamāḥ | evaṃ ca jyaiṣṭhyakāniṣṭhayaṃ vijñeyaṃ mantrakovidaiḥ

22-36

उत्तमाः पञ्चरात्रस्था मध्यमास्तु त्रयीमयाः । तन्त्रान्तरस्था विज्ञेया अधमाः शास्त्रचक्षुषा

uttamāḥ pañcarātrasthā madhyamāstu trayīmayāḥ | tantrāntarasthā vijñeyā adhamāḥ śāstracakṣuṣā

22-37

कलाङ्गा उत्तमा ज्ञेया अन्याङ्गा मध्यमाः स्मृताः । अनङ्गा अधमा मन्त्रा भूयः शृणु सुरेश्वर

kalāṅgā uttamā jñeyā anyāṅgā madhyamāḥ smṛtāḥ | anaṅgā adhamā mantrā bhūyaḥ śṛṇu sureśvara

22-38

बीजपिण्डादिसंयुक्ता उत्तमाः परिकीर्तिताः । बीजाद्यन्यतमान्तःस्था मन्त्रा मध्यमसंज्ञिताः

bījapiṇḍādisaṃyuktā uttamāḥ parikīrtitāḥ | bījādyanyatamāntaḥsthā mantrā madhyamasaṃjñitāḥ

22-39

अबीजादियुता ज्ञेया मन्त्रा अधमसंज्ञिताः । एवं मन्त्रविधा ज्ञात्वा ह्याचार्यः शास्त्रलोचनः । यथास्वरूपतः [ड्, F: यथानुरूपतः] शिष्यान् ज्ञापयेदर्थितो मनून्

abījādiyutā jñeyā mantrā adhamasaṃjñitāḥ | evaṃ mantravidhā jñātvā hyācāryaḥ śāstralocanaḥ | yathāsvarūpataḥ [ḍ, F: yathānurūpataḥ] śiṣyān jñāpayedarthito manūn

dvāviṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 36 - पञ्चरात्रस्था इति । अनन्यपरसात्त्विकतमभागवतोद्देशप्रवृत्तत्वात् तेषामुत्तमत्वम् । त्रयीमया इति । त्रैगुण्यविषयत्वात्तेषां मध्यमत्वम् । 37 - कलाः ज्ञानादयः ।

śrīpāñcarātrasāre [ā: pañcarātra; B: pāñcarātre] lakṣmītantre mātṛkāprakāśo [C: lakṣmīmātṛkā] nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

23-1

त्रयोविंशोऽध्यायः श्रीः - व्यापकं यत् परं ब्रह्म लक्ष्मीनारायणं महत् । अहंता [B: ओमित्स् थिस् लिने] परमा तस्य शक्तिर्नारायणी ह्यहम्

trayoviṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - vyāpakaṃ yat paraṃ brahma lakṣmīnārāyaṇaṃ mahat | ahaṃtā [B: omits this line] paramā tasya śaktirnārāyaṇī hyaham

23-2

अनुग्रहाय लोकानामहमाचार्यतां गता । संकर्षणस्वरूपेण शास्त्रं प्रद्योतयाम्यहम्

anugrahāya lokānāmahamācāryatāṃ gatā | saṃkarṣaṇasvarūpeṇa śāstraṃ pradyotayāmyaham

23-3

पुनश्च गुरुमूर्तिस्था सम्यग्विज्ञानशालिनी । शक्तिमय्या स्वया दृष्ट्या करुणामन्त्रपूर्णया [C: पूरया]

punaśca gurumūrtisthā samyagvijñānaśālinī | śaktimayyā svayā dṛṣṭyā karuṇāmantrapūrṇayā [C: pūrayā]

23-4

पालयामि [B: पावयामि] गुरुर्भूत्वा शिष्यानात्मोपसर्पिणः । तस्माज्ज्ञेयः सदा शिष्यैराचार्योऽसौ [ड्: आचार्यः सः] मदात्मकः

pālayāmi [B: pāvayāmi] gururbhūtvā śiṣyānātmopasarpiṇaḥ | tasmājjñeyaḥ sadā śiṣyairācāryo'sau [ḍ: ācāryaḥ saḥ] madātmakaḥ

23-5

शिष्यं संज्ञापयेन्मन्त्रान् यथा [B, ड्, F, ङ्: यथावत्] तदवधारय । आदौ शुद्धे समे स्निग्धे देशे भूदोषवर्जिते

śiṣyaṃ saṃjñāpayenmantrān yathā [B, ḍ, F, ṅ: yathāvat] tadavadhāraya | ādau śuddhe same snigdhe deśe bhūdoṣavarjite

23-6

वर्णानुरूपवर्णाढ्ये गोमयेनोपलेपिते । धूपिते शल्यनिर्मुक्ते गन्धपुष्पाद्यलंकृते

varṇānurūpavarṇāḍhye gomayenopalepite | dhūpite śalyanirmukte gandhapuṣpādyalaṃkṛte

23-7

पञ्चगव्येन संसिक्ते चन्दनाद्यनुलेपिते [B, C, F, ई: चन्दनाद्युपलेपिते] । सुमृन्मयीं च घटिकां केवलैः कुसुमैः शुभैः

pañcagavyena saṃsikte candanādyanulepite [B, C, F, ī: candanādyupalepite] | sumṛnmayīṃ ca ghaṭikāṃ kevalaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ

23-8

प्रणवादिनमोऽन्तेन स्वेन मन्त्रेण पूजयेत् । व्याहृत्या परिजप्याथ पूर्वया [B: ओमित्स् थिस् अन्द् थे नेxत् पाद] प्रणवाद्यया

praṇavādinamo'ntena svena mantreṇa pūjayet | vyāhṛtyā parijapyātha pūrvayā [B: omits this and the next pāda] praṇavādyayā

23-9

मृदं भूमौ प्रसार्याथ गन्धधूपाधिवासितम् [आ: धूपादिवासितम्; F, ई: पुष्पादिवासितम्] । चतुरश्रं सुवृत्तं वा द्विहस्तं हस्तमेव वा

mṛdaṃ bhūmau prasāryātha gandhadhūpādhivāsitam [ā: dhūpādivāsitam; F, ī: puṣpādivāsitam] | caturaśraṃ suvṛttaṃ vā dvihastaṃ hastameva vā

23-10

सुसमं मातृकापीठं कृत्वा प्रस्तारयेत्तु ताम् । एकैव भिन्नवर्गा या [C: वर्गस्था; ड्, F: मार्गा या] देवी पञ्चदशाक्षरा

susamaṃ mātṛkāpīṭhaṃ kṛtvā prastārayettu tām | ekaiva bhinnavargā yā [C: vargasthā; ḍ, F: mārgā yā] devī pañcadaśākṣarā

23-11

मन्त्राणां जननी साक्षान्मम शब्दमयी तनुः । पद्माकारेण वा मन्त्री चक्राकारेण वा स्तरेत्

mantrāṇāṃ jananī sākṣānmama śabdamayī tanuḥ | padmākāreṇa vā mantrī cakrākāreṇa vā staret

23-12

पौरुषे चक्ररूपं तु पाद्मीं लक्ष्मीमनुक्रमेत् । अग्नीषोममयी शक्तिर्विसृष्टाख्या द्विरष्टधा [ई: विद्या सृष्ट्याख्याता द्विरष्टका]

pauruṣe cakrarūpaṃ tu pādmīṃ lakṣmīmanukramet | agnīṣomamayī śaktirvisṛṣṭākhyā dviraṣṭadhā [ī: vidyā sṛṣṭyākhyātā dviraṣṭakā]

23-13

स्वराख्यां [ई: स्वराख्यातां] तां लिखेत्पत्रमरं वा पूर्वदिग्गतम् । पृथिव्यादिपुमन्ता ये पञ्च वर्गास्तु कादयः

svarākhyāṃ [ī: svarākhyātāṃ] tāṃ likhetpatramaraṃ vā pūrvadiggatam | pṛthivyādipumantā ye pañca vargāstu kādayaḥ

23-14

अग्न्यादिवायुपर्यन्ते तां लिखेदरपत्रवत् । अन्तःस्थधारणारूपं यादिवान्तचतुष्टयम्

agnyādivāyuparyante tāṃ likhedarapatravat | antaḥsthadhāraṇārūpaṃ yādivāntacatuṣṭayam

23-15

टिप्पणी - 5 - भूदोषाः केशनखास्थिसंसर्गजाः ऊषरत्वादयश्च । 6 - वर्णानुरूपेत्यादि । ब्राह्मणादिवर्णानुगुणसितादिवर्णयुक्ते इत्यर्थः । तथा चोक्तं परमसंहितायाम् - ब्राह्मणस्य सिता भूमिः क्षत्रियस्यारुणा भवेत् । पीतवर्णा च वैश्यस्य कृष्णा शूद्रस्य कीर्तिता ॥ (7-5) इति । शल्यानि कण्टकादीनि । 7 - केवलैः विस्रस्तैः अग्रथितैरित्यर्थः । 8 - पूर्वयेति । व्याहृत्येत्यर्थः । 10 - भिन्नवर्गा कवर्गाद्यात्मना भिन्नेत्यर्थः । 13 - पृथिवी ककारः । पुमान् मकारः । मूल - उदग्गतं लिखेत् पत्रमरं वा पूर्ववद्बुधः । शाद्यं क्षान्तं तुरीयान्तं यदुक्तं ब्रह्मपञ्चकम्

ṭippaṇī - 5 - bhūdoṣāḥ keśanakhāsthisaṃsargajāḥ ūṣaratvādayaśca | 6 - varṇānurūpetyādi | brāhmaṇādivarṇānuguṇasitādivarṇayukte ityarthaḥ | tathā coktaṃ paramasaṃhitāyām - brāhmaṇasya sitā bhūmiḥ kṣatriyasyāruṇā bhavet | pītavarṇā ca vaiśyasya kṛṣṇā śūdrasya kīrtitā || (7-5) iti | śalyāni kaṇṭakādīni | 7 - kevalaiḥ visrastaiḥ agrathitairityarthaḥ | 8 - pūrvayeti | vyāhṛtyetyarthaḥ | 10 - bhinnavargā kavargādyātmanā bhinnetyarthaḥ | 13 - pṛthivī kakāraḥ | pumān makāraḥ | mūla - udaggataṃ likhet patramaraṃ vā pūrvavadbudhaḥ | śādyaṃ kṣāntaṃ turīyāntaṃ yaduktaṃ brahmapañcakam

23-16

तल्लिखेदैशदिक्संस्थमरं पत्रमथापि वा । शब्दाख्यं यत्परं ब्रह्म ज्योतिर्मयमनामयम्

tallikhedaiśadiksaṃsthamaraṃ patramathāpi vā | śabdākhyaṃ yatparaṃ brahma jyotirmayamanāmayam

23-17

ध्यायेदालोकरूपेण पर्यन्ते चक्रपद्मयोः । प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैस्तैरक्षरैस्तत्त्वसंज्ञकैः

dhyāyedālokarūpeṇa paryante cakrapadmayoḥ | praṇavādyairnamo'ntaistairakṣaraistattvasaṃjñakaiḥ

23-18

प्रकृतिं [ई: प्रतिस्वमर्चयेत्तत्र] त्वर्चयेत्तत्र तत्त्वरूपां तु मां बुधः । ततस्तत्कर्णिकामध्ये चिन्तयेन्मन्त्रमातृकाम्

prakṛtiṃ [ī: pratisvamarcayettatra] tvarcayettatra tattvarūpāṃ tu māṃ budhaḥ | tatastatkarṇikāmadhye cintayenmantramātṛkām

23-19

अनादिनिधनां देवीमहंतां पुरुषोत्तमीम् [आ, B, C, ड्: पुरुषोत्तमाम्] । पाशाङ्कुशधरां देवीं पद्मिनीं पद्ममालिनीम्

anādinidhanāṃ devīmahaṃtāṃ puruṣottamīm [ā, B, C, ḍ: puruṣottamām] | pāśāṅkuśadharāṃ devīṃ padminīṃ padmamālinīm

23-20

प्रसन्नां पद्मगर्भाभां सर्वलोकमहेश्वरीम् । वर्णप्रकॢप्तावयवां वर्णालंकारभूषिताम्

prasannāṃ padmagarbhābhāṃ sarvalokamaheśvarīm | varṇaprakḷptāvayavāṃ varṇālaṃkārabhūṣitām

23-21

शब्दब्रह्म तनुं विद्यात् प्रणवं तु शिरः स्मरेत् । अ आ इति भ्रुवौ विद्यादि ई विद्यात्तु चक्षुषी

śabdabrahma tanuṃ vidyāt praṇavaṃ tu śiraḥ smaret | a ā iti bhruvau vidyādi ī vidyāttu cakṣuṣī

23-22

उ ऊ कर्णौ ऋ ॠ नासापुटावन्यौ कपोलकौ । ए ऐ ओष्ठौ च [B, C, ई: तु] विज्ञेयौ ओ औ दशनपङ्क्तिके

u ū karṇau ṛ ṝ nāsāpuṭāvanyau kapolakau | e ai oṣṭhau ca [B, C, ī: tu] vijñeyau o au daśanapaṅktike

23-23

अं जिह्वामः समुच्चारं कचवर्गौ करौ स्मरेत् । टतवर्गौ पदौ विद्यात् पफौ पार्श्वे स्मरेद्बुधः

aṃ jihvāmaḥ samuccāraṃ kacavargau karau smaret | ṭatavargau padau vidyāt paphau pārśve smaredbudhaḥ

23-24

बभौ पश्चात्पुरोभागौ मं नाभिं परिचिन्तयेत् । प्राणोष्माणौ यरौ विद्याल्लं हारं परिचिन्तयेत्

babhau paścātpurobhāgau maṃ nābhiṃ paricintayet | prāṇoṣmāṇau yarau vidyāllaṃ hāraṃ paricintayet

23-25

वकारं कटिसूत्रं तु कुण्डले तु शषौ स्मरेत् । सकारं हृदयं विद्याद्धृदयस्थं तु हं स्मरेत्

vakāraṃ kaṭisūtraṃ tu kuṇḍale tu śaṣau smaret | sakāraṃ hṛdayaṃ vidyāddhṛdayasthaṃ tu haṃ smaret

23-26

प्रसरन्तीं प्रभां विद्यात् क्षकारं विद्युदुज्ज्वलाम् । रङ्गं [B, ड्, ई: ओमित् 3 लिनेस् fरोम् हेरे] नासाग्रगं विद्याद्यमाख्यं हृदये स्मरेत्

prasarantīṃ prabhāṃ vidyāt kṣakāraṃ vidyudujjvalām | raṅgaṃ [B, ḍ, ī: omit 3 lines from here] nāsāgragaṃ vidyādyamākhyaṃ hṛdaye smaret

23-27

जिह्वामूलीयकं जिह्वामूले विद्यादनन्तरम् । उपध्मानीयकं विद्यादोष्ठयोः क्रमशस्तथा

jihvāmūlīyakaṃ jihvāmūle vidyādanantaram | upadhmānīyakaṃ vidyādoṣṭhayoḥ kramaśastathā

23-28

शुभैर्वर्णमयैः पद्मैरग्नीषोममयैः कृताम् । बिभ्रतीं वनमालां च कण्ठात्पादावलम्बिनीम्

śubhairvarṇamayaiḥ padmairagnīṣomamayaiḥ kṛtām | bibhratīṃ vanamālāṃ ca kaṇṭhātpādāvalambinīm

23-29

अग्निषोमार्ककोट्याभं स्फुरद्रत्नविभूषितम् । मकुटं चिन्तयेद्विद्वान् हकारं [आ, B: भकारं] पारमेश्वरम्

agniṣomārkakoṭyābhaṃ sphuradratnavibhūṣitam | makuṭaṃ cintayedvidvān hakāraṃ [ā, B: bhakāraṃ] pārameśvaram

23-30

एवं संस्मृत्य तां देवीं मातृकां मन्त्रमातरम् । पूजयेदर्घ्यपुष्पाद्यैरों नमो मन्त्रमातृके

evaṃ saṃsmṛtya tāṃ devīṃ mātṛkāṃ mantramātaram | pūjayedarghyapuṣpādyairoṃ namo mantramātṛke

23-31

इदमर्घ्यं गृहाणेति भोगैरेवमनुक्रमात् । ततः कृताञ्जलिः प्रह्वः प्रणम्याष्टाङ्गवद्भुवि

idamarghyaṃ gṛhāṇeti bhogairevamanukramāt | tataḥ kṛtāñjaliḥ prahvaḥ praṇamyāṣṭāṅgavadbhuvi

23-32

पद्मस्थे पद्मनिलये पद्मे पद्माक्षवल्लभे । सर्वतत्त्वकृताधारे मन्त्राणां जननीश्वरि [ई: ईश्वरे]

padmasthe padmanilaye padme padmākṣavallabhe | sarvatattvakṛtādhāre mantrāṇāṃ jananīśvari [ī: īśvare]

23-33

व्याकुरु त्वं परं दिव्यं रूपं लक्ष्मीमयं मम । प्रार्थ्यैवं प्रयतो मन्त्री स्वयं लक्ष्मीमयो भवेत्

vyākuru tvaṃ paraṃ divyaṃ rūpaṃ lakṣmīmayaṃ mama | prārthyaivaṃ prayato mantrī svayaṃ lakṣmīmayo bhavet

23-34

मातृकाकृतविन्यासः स्वयं सन्मातृकामयः । उद्धरेदीप्सितं मन्त्रं शिष्यस्योपदिशेत्ततः

mātṛkākṛtavinyāsaḥ svayaṃ sanmātṛkāmayaḥ | uddharedīpsitaṃ mantraṃ śiṣyasyopadiśettataḥ

23-35

बीजपिण्डात्मका मन्त्रा मन्त्रेषु श्रेष्ठतां गताः । तत्र श्रेष्ठानि बीजानि पिण्डेभ्योऽपि सुरेश्वर

bījapiṇḍātmakā mantrā mantreṣu śreṣṭhatāṃ gatāḥ | tatra śreṣṭhāni bījāni piṇḍebhyo'pi sureśvara

23-36

टिप्पणी - 19. पुरुषोत्तमस्य स्त्री पुरुषोत्तमी । 22. अन्यौ ळ् ॡ वर्णावित्यर्थः । अनयोर्नपुंसकत्वान्न नाम्ना निर्देशः । 26. रङ्गम् अनुनासिकम् । 34. मातृकेत्यादि । मूल - बीजेषु रत्नभूतानि सप्त [ई: तारकादीनि] बीजानि वासव । तारकः प्रथमं बीजं द्वितीयं तारिका स्मृता

23-37

तयोस्तु तेजसा तुल्यं तृतीयमनुतारिका । चतुर्थं तु जगद्योनिः परमं बीजमुच्यते

tayostu tejasā tulyaṃ tṛtīyamanutārikā | caturthaṃ tu jagadyoniḥ paramaṃ bījamucyate

23-38

प्राद्युम्नं [आ, B, C: प्रद्युम्नः] पञ्चमं बीजं षष्ठं सारस्वतं मतम् । महालक्ष्मीमयं बीजं सप्तमं परिकीर्तितम्

prādyumnaṃ [ā, B, C: pradyumnaḥ] pañcamaṃ bījaṃ ṣaṣṭhaṃ sārasvataṃ matam | mahālakṣmīmayaṃ bījaṃ saptamaṃ parikīrtitam

23-39

स्थूलसूक्ष्मपरत्वं तु प्रतिस्वं परिकीर्तितम् । त्वं शक्रावहितो भूत्वा शृणु बीजान्यनुक्रमात्

sthūlasūkṣmaparatvaṃ tu pratisvaṃ parikīrtitam | tvaṃ śakrāvahito bhūtvā śṛṇu bījānyanukramāt

trayoviṃśo'dhyāyaḥ

तारादिमन्त्रोद्धारक्रमोऽनन्तराध्याये वक्ष्यते ।

36. tārādimantroddhārakramo'nantarādhyāye vakṣyate |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre tāraprakāśo [ī: tāraka] nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

24-1

चतुर्विंशोऽध्यायः श्रीः [ई: श्रीरुवाच] परं ब्रह्म परं धाम परं ज्योतिरनूपमम् । लक्ष्मीनारायणं ब्रह्म दोषशून्यं निरञ्जनम्

caturviṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ [ī: śrīruvāca] paraṃ brahma paraṃ dhāma paraṃ jyotiranūpamam | lakṣmīnārāyaṇaṃ brahma doṣaśūnyaṃ nirañjanam

24-2

एकं सर्वमिदं व्याप्य स्थितं सर्वोत्तरं महः [आ, B, C, ड्, ङ्: महत्] । अहंताहं परा तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः

ekaṃ sarvamidaṃ vyāpya sthitaṃ sarvottaraṃ mahaḥ [ā, B, C, ḍ, ṅ: mahat] | ahaṃtāhaṃ parā tasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

24-3

हिताय सर्वजीवानामुन्मिषन्ती [ड्: सर्वभूतानां] स्ववाञ्छया । शब्दब्रह्ममयी भूत्वा मातृकामन्त्रविग्रहा

hitāya sarvajīvānāmunmiṣantī [ḍ: sarvabhūtānāṃ] svavāñchayā | śabdabrahmamayī bhūtvā mātṛkāmantravigrahā

24-4

भवामि मन्त्ररूपाहं [ड्: भूताहं] तत्तद्वाच्यानुकारिणी । प्रथमं ताररूपेण यथास्म्येवं [B, C: यथास्थोऽयं] समुद्धरेत्

bhavāmi mantrarūpāhaṃ [ḍ: bhūtāhaṃ] tattadvācyānukāriṇī | prathamaṃ tārarūpeṇa yathāsmyevaṃ [B, C: yathāstho'yaṃ] samuddharet

24-5

प्रथमं ध्रुवमादाय ततः कर्णं समुद्धरेत् । नाभिं समुद्धरेत्पश्चात् त्रयमेकत्र योजयेत्

prathamaṃ dhruvamādāya tataḥ karṇaṃ samuddharet | nābhiṃ samuddharetpaścāt trayamekatra yojayet

24-6

ओमित्येतत् समुत्पन्नं प्रथमं ब्रह्मतारकम् । बिन्दुना भूषयेत् पश्चान्नादेन तदनन्तरम्

omityetat samutpannaṃ prathamaṃ brahmatārakam | bindunā bhūṣayet paścānnādena tadanantaram

24-7

ध्यायेत् संततनादेन तैलधारामिवातताम् । एतत्तद्वैष्णवं रूपं त्रयक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्

dhyāyet saṃtatanādena tailadhārāmivātatām | etattadvaiṣṇavaṃ rūpaṃ trayakṣaraṃ brahma śāśvatam

24-8

अनिरुद्धस्त्वकारोऽत्र प्रद्युम्नः पञ्चमः स्वरः । संकर्षणो मकारस्तु वासुदेवस्तु बिन्दुकः

aniruddhastvakāro'tra pradyumnaḥ pañcamaḥ svaraḥ | saṃkarṣaṇo makārastu vāsudevastu bindukaḥ

24-9

चतुर्णामविभागस्तु नादस्तत्र सुरेश्वर । नादस्य या परा काष्ठा साहंता परमेश्वरी

caturṇāmavibhāgastu nādastatra sureśvara | nādasya yā parā kāṣṭhā sāhaṃtā parameśvarī

24-10

शक्तिः सा परमा सूक्ष्मा नादान्तगगनाह्वया [आ, ई: नादान्ता] । शब्दब्रह्ममयी सूक्ष्मा साहं सर्वावगाहिनी

śaktiḥ sā paramā sūkṣmā nādāntagaganāhvayā [ā, ī: nādāntā] | śabdabrahmamayī sūkṣmā sāhaṃ sarvāvagāhinī

24-11

विरामे सति नादस्य यः [ड्: या] स्फुटीभवति स्वयम् [B, C, ड्: ध्रुवम्] । ज्योतिस्तत्परमं ब्रह्म लक्ष्मीनारायणाह्वयम्

virāme sati nādasya yaḥ [ḍ: yā] sphuṭībhavati svayam [B, C, ḍ: dhruvam] | jyotistatparamaṃ brahma lakṣmīnārāyaṇāhvayam

24-12

एतत्ते वैष्णवं धाम कथितं पौरुषं परम् । शान्तमस्यैव यद्रूपं तस्य तत्त्वं निशामय

etatte vaiṣṇavaṃ dhāma kathitaṃ pauruṣaṃ param | śāntamasyaiva yadrūpaṃ tasya tattvaṃ niśāmaya

24-13

विसृष्टिं [B, ड्: विसृष्टं] पूर्वमादाय सूर्यमन्ते नियोजयेत् । संनिकर्षे परे जाते तदोमित्युदितं महः

visṛṣṭiṃ [B, ḍ: visṛṣṭaṃ] pūrvamādāya sūryamante niyojayet | saṃnikarṣe pare jāte tadomityuditaṃ mahaḥ

24-14

एतत् तत् परमं धाम शक्तिसंहारलक्षणम् । स्मर्यमाणं परं तत्त्वं प्रकाशयति यद् ध्रुवम्

etat tat paramaṃ dhāma śaktisaṃhāralakṣaṇam | smaryamāṇaṃ paraṃ tattvaṃ prakāśayati yad dhruvam

24-15

टिप्पणी - 10. नादान्तेत्यादि । पूर्वोक्तस्य नादस्यान्ते यत् गगनं दहराकाशः तद्रूपेत्यर्थः । देव्या दहराकाशरूपत्वात् परब्रह्मणस्तन्नियतवसतित्वं श्रूयते - तत्रापि दह्नं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम् इति । श्रीसात्त्वते च - नादावसानगगने देवोऽनन्तः समन्वितः (2-69) इति । 13. विसृष्टिः विसर्गः । सूर्यः अंकारः । अः + अं इति स्थिते अतो रोः इत्युत्त्वे गुणे पूर्वरूपे च ओमिति भवति । 14. विसर्गबिन्दुसंयोगरूपत्वात् सृष्टिसंहारलक्षणमित्यर्थः । मूल - संहृत्य सर्वसंभारं शुद्धाशुद्धाध्वसंभवम् । सृष्टौ समुद्यता शक्तिः सूर्ये पुंसि सनातने

ṭippaṇī - 10. nādāntetyādi | pūrvoktasya nādasyānte yat gaganaṃ daharākāśaḥ tadrūpetyarthaḥ | devyā daharākāśarūpatvāt parabrahmaṇastanniyatavasatitvaṃ śrūyate - tatrāpi dahnaṃ gaganaṃ viśokastasmin yadantastadupāsitavyam iti | śrīsāttvate ca - nādāvasānagagane devo'nantaḥ samanvitaḥ (2-69) iti | 13. visṛṣṭiḥ visargaḥ | sūryaḥ aṃkāraḥ | aḥ + aṃ iti sthite ato roḥ ityuttve guṇe pūrvarūpe ca omiti bhavati | 14. visargabindusaṃyogarūpatvāt sṛṣṭisaṃhāralakṣaṇamityarthaḥ | mūla - saṃhṛtya sarvasaṃbhāraṃ śuddhāśuddhādhvasaṃbhavam | sṛṣṭau samudyatā śaktiḥ sūrye puṃsi sanātane

24-16

परमे भोक्तृरूपे सा विधाय प्रतिसंचरम् । अग्नीषोममयाद्भावात् स्थूलात्सा प्रतिनिर्गता

parame bhoktṛrūpe sā vidhāya pratisaṃcaram | agnīṣomamayādbhāvāt sthūlātsā pratinirgatā

24-17

दांपत्यं मध्यमं शश्वद्बिन्दुनादमयं श्रिता । शक्तिः शान्तात्मकं दिव्यं सूक्ष्मदांपत्यमाश्रिता [ड्: सूक्ष्मा]

dāṃpatyaṃ madhyamaṃ śaśvadbindunādamayaṃ śritā | śaktiḥ śāntātmakaṃ divyaṃ sūkṣmadāṃpatyamāśritā [ḍ: sūkṣmā]

24-18

प्रतितिष्ठति सा दिव्ये व्यापके परमात्मनि । अस्य मात्रा विधानज्ञैः सार्धास्तिस्र उदाहृताः

pratitiṣṭhati sā divye vyāpake paramātmani | asya mātrā vidhānajñaiḥ sārdhāstisra udāhṛtāḥ

24-19

त्रयोऽग्नयस्त्रयो लोकास्त्रयो [B, F: वेदाःस्त्रयोलोकाः] वेदास्त्रयो गुणाः । त्रयो देवास्त्रयो व्यूहास्त्रयो वर्णास्त्रयः स्वराः

trayo'gnayastrayo lokāstrayo [B, F: vedāḥstrayolokāḥ] vedāstrayo guṇāḥ | trayo devāstrayo vyūhāstrayo varṇāstrayaḥ svarāḥ

24-20

त्रितयं त्रितयं शक्र यत् किंचिज्जगतीगतम् । तदादि त्रितयं ज्ञेयमर्धमात्रा निरञ्जना

tritayaṃ tritayaṃ śakra yat kiṃcijjagatīgatam | tadādi tritayaṃ jñeyamardhamātrā nirañjanā

24-21

सर्वे शब्दा अकारोत्था उकारात्तेजसां त्रयम् । पृथिव्यादि प्रकृत्यन्तं मकारोत्थं पुरंदर

sarve śabdā akārotthā ukārāttejasāṃ trayam | pṛthivyādi prakṛtyantaṃ makārotthaṃ puraṃdara

24-22

ज्योतिर्मय्यर्धमात्रा सा चिन्मयी परमा कला । युग्भिः स्वरैः सबिन्द्वन्तैराद्यन्तस्वरषट्कयोः

jyotirmayyardhamātrā sā cinmayī paramā kalā | yugbhiḥ svaraiḥ sabindvantairādyantasvaraṣaṭkayoḥ

24-23

ज्ञानादिगुणषट्कान्तैरङ्गकॢप्तिरमुष्य तु । नाभौ पृष्ठे तथा वाह्वोरूरुजानुपदेषु च

jñānādiguṇaṣaṭkāntairaṅgakḷptiramuṣya tu | nābhau pṛṣṭhe tathā vāhvorūrujānupadeṣu ca

24-24

तारपूर्वान् गुणान् भूयो विन्यसेत् पाकशासन । एवं विन्यस्य तन्मन्त्रमङ्गोपाङ्गसमन्वितम्

tārapūrvān guṇān bhūyo vinyaset pākaśāsana | evaṃ vinyasya tanmantramaṅgopāṅgasamanvitam

24-25

स्वदेहे गुरुरात्मस्थं चिन्तयेत् पुरुषोत्तमम् । विश्वादिलयपूर्वं तु यथावत् तन्निबोध मे

svadehe gururātmasthaṃ cintayet puruṣottamam | viśvādilayapūrvaṃ tu yathāvat tannibodha me

24-26

विश्वं जाग्रत्पदेशानं सर्वेन्द्रियसमीरकम् । भोक्तारं शब्दपूर्वाणां पञ्चानां विषयात्मनाम्

viśvaṃ jāgratpadeśānaṃ sarvendriyasamīrakam | bhoktāraṃ śabdapūrvāṇāṃ pañcānāṃ viṣayātmanām

24-27

अनिरुद्धात्मकं [ई: अनिरुद्धाभिधानं च] तं [आ, B, ङ्: तत्त्वं] च चिन्तयेत् प्रथमाक्षरम् [ई: प्रथमाक्षरे] । तं सोपकरणं देवमकारे प्रविलाप्य तु

aniruddhātmakaṃ [ī: aniruddhābhidhānaṃ ca] taṃ [ā, B, ṅ: tattvaṃ] ca cintayet prathamākṣaram [ī: prathamākṣare] | taṃ sopakaraṇaṃ devamakāre pravilāpya tu

24-28

अकारं तैजसे देवे प्रद्युम्ने स्वप्नवर्त्मगे [ई: सद्मनि] । अन्तःकरणवृत्तीनां प्रेरके प्रविलापयेत्

akāraṃ taijase deve pradyumne svapnavartmage [ī: sadmani] | antaḥkaraṇavṛttīnāṃ prerake pravilāpayet

24-29

तं सोपकरणं देवमुकारे प्रविलापयेत् । उकारं चेश्वरे प्राज्ञे संकर्षणतनुस्थिते

taṃ sopakaraṇaṃ devamukāre pravilāpayet | ukāraṃ ceśvare prājñe saṃkarṣaṇatanusthite

24-30

सुषुप्तिपदगे शश्वत् प्राणादिप्रेरके विभौ । विलाप्य तं च देवेशं तुर्यसंस्थेऽर्धमात्रके

suṣuptipadage śaśvat prāṇādiprerake vibhau | vilāpya taṃ ca deveśaṃ turyasaṃsthe'rdhamātrake

24-31

ज्ञानानन्दमये देवे वासुदेवे विलापयेत् । तुर्यातीते च तत्तुर्यं लक्ष्मीनारायणात्मनि

jñānānandamaye deve vāsudeve vilāpayet | turyātīte ca tatturyaṃ lakṣmīnārāyaṇātmani

24-32

प्रविलाप्य स्वयं दिव्यामहंतां वैष्णवीं श्रयेत् । तन्मयस्तादृशं प्राप्य लयस्थानं ततः क्रमात्

pravilāpya svayaṃ divyāmahaṃtāṃ vaiṣṇavīṃ śrayet | tanmayastādṛśaṃ prāpya layasthānaṃ tataḥ kramāt

24-33

टिप्पणी - 15. सूर्ये पुंसि बिन्दुरूपे । 20. आदि त्रितयमिति । अकारादि त्रयमित्यर्थः । अर्धमात्रा बिन्दुः । 21. तेजसां त्रयम् सूर्यसोमाग्निरूपम् । 22. परमा कला नादः । आदिस्वरषट्कम् अकाराद्यूकारान्तम् । अन्तस्वरषट्कम् ळ्काराद्यौकारान्तम् । तेषु युक्स्वराः आ ई ऊ ॡ ऐ औ इति । तैः सबिन्दुभिरङ्गन्यासः । उपाङ्गन्यासस्तु सतारैः ज्ञानादिपदैः । 26. विश्वेति जाग्रत्पदस्थात्मनाम । 27. अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवलक्ष्मीनारायणाः विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यतुर्यातीतसंज्ञकजाग्रदाद्यधिष्ठातारो देवाः । मूल - जागरामवतीर्याथ दीक्षितं [आ, C: उदितं] शिष्यमग्रतः । सद्गुरुर्मन्मयो भूत्वा तारमध्यापयेत्स्वयम्

24-34

साङ्गोपाङ्गक्रमं शश्वत् ससमाधिं सविस्तरम् । स च दद्यात् स्वमात्मानं दक्षिणां गुरवे धनैः

sāṅgopāṅgakramaṃ śaśvat sasamādhiṃ savistaram | sa ca dadyāt svamātmānaṃ dakṣiṇāṃ gurave dhanaiḥ

24-35

लब्धानुज्ञस्ततः [F: लब्ध्वानुज्ञां] कुर्वन् पौरश्चरणिकं विधिम् । महानदीतटं गत्वा सिद्धाद्यायतनं तु वा

labdhānujñastataḥ [F: labdhvānujñāṃ] kurvan pauraścaraṇikaṃ vidhim | mahānadītaṭaṃ gatvā siddhādyāyatanaṃ tu vā

24-36

पालाशं वा [आ, ई: पावनं] वनं सम्यक्पर्यन्तादृष्टभूतलम् । स्नानं त्रिषवणं कुर्वन् ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः

pālāśaṃ vā [ā, ī: pāvanaṃ] vanaṃ samyakparyantādṛṣṭabhūtalam | snānaṃ triṣavaṇaṃ kurvan brahmacārī jitendriyaḥ

24-37

पयोयावकभैक्षाणामश्नन्नन्यतमं सकृत् । कुशोच्चये निषण्णः सन् काशचीरकुशेशयः

payoyāvakabhaikṣāṇāmaśnannanyatamaṃ sakṛt | kuśoccaye niṣaṇṇaḥ san kāśacīrakuśeśayaḥ

24-38

पालाशं धारयेद्दण्डं [B, F: धारयन्] संवीतः कृष्णचर्मणा । मच्चित्तो मन्मयो भूत्वा गुर्वादिष्टेन वर्त्मना

pālāśaṃ dhārayeddaṇḍaṃ [B, F: dhārayan] saṃvītaḥ kṛṣṇacarmaṇā | maccitto manmayo bhūtvā gurvādiṣṭena vartmanā

24-39

नित्यं [B: नित्ययोग; ई: नित्ययाग] योगपरो भूत्वा सम्यग्ज्ञानसमाधिमान् । दशलक्षं जपेन्मौनी तारं संसारतारकम्

nityaṃ [B: nityayoga; ī: nityayāga] yogaparo bhūtvā samyagjñānasamādhimān | daśalakṣaṃ japenmaunī tāraṃ saṃsāratārakam

24-40

दशांशं जुहुयात् पर्णैः समिद्भिः सर्पिषापि वा । प्रीता तस्य प्रकाशेऽहमहंता वैष्णवी परा

daśāṃśaṃ juhuyāt parṇaiḥ samidbhiḥ sarpiṣāpi vā | prītā tasya prakāśe'hamahaṃtā vaiṣṇavī parā

24-41

साधकस्य ततः सम्यक् सद्विवेकिनि चेतसि । लक्ष्मीनारायणाख्यं तत् सामरस्यं प्रकाशते

sādhakasya tataḥ samyak sadvivekini cetasi | lakṣmīnārāyaṇākhyaṃ tat sāmarasyaṃ prakāśate

24-42

जीवन्नेव भवेन्मुक्तः पुनीते चक्षुषा जगत् । सिद्धाः स्युस्तस्य मन्त्रास्ते लौकिका वैदिकाश्च ये

jīvanneva bhavenmuktaḥ punīte cakṣuṣā jagat | siddhāḥ syustasya mantrāste laukikā vaidikāśca ye

24-43

स्नातः सर्वेषु वेदेषु विद्यासु सकलासु च । सिद्धान्तेषु च सर्वेषु तीर्थेषु च भवेदसौ

snātaḥ sarveṣu vedeṣu vidyāsu sakalāsu ca | siddhānteṣu ca sarveṣu tīrtheṣu ca bhavedasau

24-44

प्रयोगाः सर्वमन्त्राणां यावन्तो यादृशाश्च ये । तावन्तस्तादृशास्तेऽस्य प्रयोगा इति निर्णयः

prayogāḥ sarvamantrāṇāṃ yāvanto yādṛśāśca ye | tāvantastādṛśāste'sya prayogā iti nirṇayaḥ

24-45

अस्य व्याहृतयस्तिस्रो वर्णत्रयसमुद्गताः । पद्भ्यः समुद्गता ह्यस्याः सावित्री सर्वपावनी

asya vyāhṛtayastisro varṇatrayasamudgatāḥ | padbhyaḥ samudgatā hyasyāḥ sāvitrī sarvapāvanī

24-46

अस्याः पद्भ्यस्त्रयो वेदा ऋग्यजुःसामलक्षणाः । इत्येतन्मयमेवेदं लौकिकं वैदिकं वचः

asyāḥ padbhyastrayo vedā ṛgyajuḥsāmalakṣaṇāḥ | ityetanmayamevedaṃ laukikaṃ vaidikaṃ vacaḥ

24-47

यथा न्यग्रोधधानायामन्तर्भूतो महाद्रुमः । तथेदं वाङ्मयं विश्वमस्मिन्नन्तः स्थितं सदा

yathā nyagrodhadhānāyāmantarbhūto mahādrumaḥ | tathedaṃ vāṅmayaṃ viśvamasminnantaḥ sthitaṃ sadā

24-48

एतदाद्यं महाबीजं शब्दानां प्रकृतिः परा । शब्दब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं महत्

etadādyaṃ mahābījaṃ śabdānāṃ prakṛtiḥ parā | śabdabrahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ mahat

24-49

ओंकारः प्रणवस्तारो हंसो नारायणो ध्रुवः । वेदात्मा सर्ववेदादिरादित्यः सर्वपावनः [B,C: पालनः]

oṃkāraḥ praṇavastāro haṃso nārāyaṇo dhruvaḥ | vedātmā sarvavedādirādityaḥ sarvapāvanaḥ [B,C: pālanaḥ]

24-50

मोक्षदो मुक्तिमार्गश्च सर्वसंधारणक्षमः [ई: संधारणः परः] । एवमादीनि नामानि शास्त्रे शास्त्रे विचक्षणैः

mokṣado muktimārgaśca sarvasaṃdhāraṇakṣamaḥ [ī: saṃdhāraṇaḥ paraḥ] | evamādīni nāmāni śāstre śāstre vicakṣaṇaiḥ

24-51

टिप्पणी - 32. तन्मयः अहंतामयः । 33. लयस्थानात् सृष्टिस्थानावतरणचिन्तामाह - जागरामिति । 35. पुरश्चरणं नाम गुरोर्लब्धस्य मन्त्रस्य वीर्यवत्तरत्वसंपादनायानुष्ठेयो जपहोमादिः । तच्च पञ्चाङ्गम् । तथा चोक्तम् - जपहोमौ तर्पणं चाभिषेको विप्रभोजनम् । पञ्चाङ्गोपासनं लोके पुरश्चरणमुच्यते ॥ 24-इति । 40. दशांशमिति । लक्षकृत्व इत्यर्थः । 47. तारस्य समस्तवाङ्मयरूपत्वे दृष्टान्त उच्यते - यथेति । धाना सूक्ष्मं बीजम् । महाद्रुमस्य बीजे सूक्ष्मतयावस्थानकथनं चात्र सांख्यसत्कार्यवादमनुरुध्य । औपनिषदमते तु धानाया महाद्रुमस्य चोपादानैक्यात् सत्कार्यवाद इति अवस्थाभेदात् कार्यकारणभावव्यवहार इति च भिदा । मूल - अधीतानि [आ, ङ्: कथितानि] महापुण्यान्योंकारस्य महात्मनः । इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम्

ṭippaṇī - 32. tanmayaḥ ahaṃtāmayaḥ | 33. layasthānāt sṛṣṭisthānāvataraṇacintāmāha - jāgarāmiti | 35. puraścaraṇaṃ nāma gurorlabdhasya mantrasya vīryavattaratvasaṃpādanāyānuṣṭheyo japahomādiḥ | tacca pañcāṅgam | tathā coktam - japahomau tarpaṇaṃ cābhiṣeko viprabhojanam | pañcāṅgopāsanaṃ loke puraścaraṇamucyate || 24-iti | 40. daśāṃśamiti | lakṣakṛtva ityarthaḥ | 47. tārasya samastavāṅmayarūpatve dṛṣṭānta ucyate - yatheti | dhānā sūkṣmaṃ bījam | mahādrumasya bīje sūkṣmatayāvasthānakathanaṃ cātra sāṃkhyasatkāryavādamanurudhya | aupaniṣadamate tu dhānāyā mahādrumasya copādānaikyāt satkāryavāda iti avasthābhedāt kāryakāraṇabhāvavyavahāra iti ca bhidā | mūla - adhītāni [ā, ṅ: kathitāni] mahāpuṇyānyoṃkārasya mahātmanaḥ | idaṃ śaraṇamajñānāmidameva vijānatām

24-52

अयमन्विच्छतां स्वर्गः पोतः पारं तितीर्षताम् । हकारौकारसंयोगादयं प्रासादसंज्ञकः

ayamanvicchatāṃ svargaḥ potaḥ pāraṃ titīrṣatām | hakāraukārasaṃyogādayaṃ prāsādasaṃjñakaḥ

24-53

पिण्डोऽयं सर्वतत्त्वानां पिण्डभूतः सनातनः । साधनं प्रतिपत्तिश्च विनियोगोऽथ धारणा

piṇḍo'yaṃ sarvatattvānāṃ piṇḍabhūtaḥ sanātanaḥ | sādhanaṃ pratipattiśca viniyogo'tha dhāraṇā

24-54

बीजस्येव सुरेशान प्रासादस्यास्य विद्धि तत् । अस्यैव संज्ञामन्त्रोऽयं हंसो नाम महामनुः

bījasyeva sureśāna prāsādasyāsya viddhi tat | asyaiva saṃjñāmantro'yaṃ haṃso nāma mahāmanuḥ

24-55

भोक्तारं प्रथमं वर्णं विद्धि भोग्यं द्वितीयकम् । नारायणमयं पूर्वमक्षरं श्रीमयं परम्

bhoktāraṃ prathamaṃ varṇaṃ viddhi bhogyaṃ dvitīyakam | nārāyaṇamayaṃ pūrvamakṣaraṃ śrīmayaṃ param

24-56

अग्नीषोमात्मकावेतौ वर्णौ विद्धि सनातनौ । अनयोरन्तरा शक्र बिन्दुधर्मौ व्यवस्थितौ

agnīṣomātmakāvetau varṇau viddhi sanātanau | anayorantarā śakra bindudharmau vyavasthitau

24-57

आधारान्मूर्धपर्यन्तं भोक्तारं वर्णमुन्नयेत् । विसृजेन्मुखतो वर्णं द्वितीयं भोग्यसंज्ञकम्

ādhārānmūrdhaparyantaṃ bhoktāraṃ varṇamunnayet | visṛjenmukhato varṇaṃ dvitīyaṃ bhogyasaṃjñakam

24-58

सर्वा सृष्टिः कृता तेन हंसोच्चारप्रयोगतः । अजपेयं समाख्याता विद्या सर्वाङ्गशोभना

sarvā sṛṣṭiḥ kṛtā tena haṃsoccāraprayogataḥ | ajapeyaṃ samākhyātā vidyā sarvāṅgaśobhanā

24-59

चतुषष्ट्यधिकाशीतिकोटिसंख्यासु योनिषु । तद्भेदेषु च मन्त्रोऽयं स्वयमुच्चरते सदा

catuṣaṣṭyadhikāśītikoṭisaṃkhyāsu yoniṣu | tadbhedeṣu ca mantro'yaṃ svayamuccarate sadā

24-60

निश्वासेन समं विद्या समुदेत्यन्तरुज्ज्वला । उदयास्तमयावस्याः श्वासनिश्वासतुल्यकौ

niśvāsena samaṃ vidyā samudetyantarujjvalā | udayāstamayāvasyāḥ śvāsaniśvāsatulyakau

24-61

षष्टिः श्वासा भवेत्प्राणाः षट् प्राणा नाडिका मता । नाड्यः षष्टिरहोरात्रमेवं कालक्रियागतिः

ṣaṣṭiḥ śvāsā bhavetprāṇāḥ ṣaṭ prāṇā nāḍikā matā | nāḍyaḥ ṣaṣṭirahorātramevaṃ kālakriyāgatiḥ

24-62

एवं हंसोदयाद्विद्धि सहस्राण्येकविंशतिम् । शतानि षट् च देवेश तावन्तः स्युर्जपाः कृताः

evaṃ haṃsodayādviddhi sahasrāṇyekaviṃśatim | śatāni ṣaṭ ca deveśa tāvantaḥ syurjapāḥ kṛtāḥ

24-63

किंतु संकल्पनं कुर्यादहरादौ मनीषया । एवंसंख्यान् [B, C, F: संख्यां] जपानस्य करिष्यामीति बुद्धिमान्

kiṃtu saṃkalpanaṃ kuryādaharādau manīṣayā | evaṃsaṃkhyān [B, C, F: saṃkhyāṃ] japānasya kariṣyāmīti buddhimān

24-64

विन्यसेत् पञ्च चाङ्गानि तेषां रूपं निबोध मे । सूर्यसोमौ चतुर्थ्यन्तौ नमःस्वाहासमन्वितौ

vinyaset pañca cāṅgāni teṣāṃ rūpaṃ nibodha me | sūryasomau caturthyantau namaḥsvāhāsamanvitau

24-65

निरञ्जनौ निराभासौ वौषढुंफडन्तकौ । फडन्तं मूलमेवास्त्रमित्यङ्गान्यस्य पञ्च तु

nirañjanau nirābhāsau vauṣaḍhuṃphaḍantakau | phaḍantaṃ mūlamevāstramityaṅgānyasya pañca tu

24-66

अयमेव विपर्यस्तः परमात्ममनुः स्मृतः । स्मृत्वा [आ, B: हुत्वा] शक्तिं ससंभारां [आ, B, C: सुसंभारां] सूर्ये भोक्तरि संनयेत्

ayameva viparyastaḥ paramātmamanuḥ smṛtaḥ | smṛtvā [ā, B: hutvā] śaktiṃ sasaṃbhārāṃ [ā, B, C: susaṃbhārāṃ] sūrye bhoktari saṃnayet

24-67

शिष्टं प्रणववच्चिन्त्यमिति संज्ञामनोर्विधिः । पदमन्त्रास्त्रयोऽस्य स्युर्विधाने पाञ्चरात्रिके

śiṣṭaṃ praṇavavaccintyamiti saṃjñāmanorvidhiḥ | padamantrāstrayo'sya syurvidhāne pāñcarātrike

24-68

विष्णवे नम इत्येवं नमो नारायणाय च । नमो भगवते पूर्वं वासुदेवाय चेत्यपि

viṣṇave nama ityevaṃ namo nārāyaṇāya ca | namo bhagavate pūrvaṃ vāsudevāya cetyapi

24-69

टिप्पणी - 55. प्रथमं वर्णमिति । हकारमित्यर्थः । द्वितीयकमिति । सकारमित्यर्थः । 56. बिन्दुधर्मौ सृष्टिसंहारौ । 57. आधारस्थानमारभ्य मूर्धपर्यन्तगामिना पवनेन हकारमुच्चरेत् । सकारं मुखतो विसृजेत् । 58. हंसमन्त्रस्याजपामन्त्र इति नाम । 62. हंसमन्त्रे सकृज्जप्ते सति 21600 संख्याका जपाः कृता भवन्तीति भावः । 63. एवं संख्यानिति । इयत्संख्याकानित्यर्थः । 64. सूर्यसोमौ हकारसकारौ । 66. विपर्यस्त इति । सोऽहमिति मन्त्र इत्यर्थः । सकारेण शक्तिमादाय हकारे परमात्मनि योजयेदित्यर्थः । 67. त्रय इति । यद्यपि चत्वारो मन्त्रा वक्ष्यन्ते । तथापि तेषु कंचिद्भेदमादाय त्रयाणां पृथक् निर्देशः क्रियते । 68. मन्त्रस्वरूपाण्याह - विष्णवे इत्यादि । आदौ नमो भगवते इति । अन्ते वासुदेवायेति । नमो भगवते वासुदेवायेति मन्त्र इत्यर्थः । मूल - जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज

24-70

पदमन्त्रश्चतुर्थोऽयं प्रणवस्य पुरंदर [ई: प्रकीर्तितः] । ओंकारसहितानेतान् मन्त्रान् पूर्वविदो विदुः

padamantraścaturtho'yaṃ praṇavasya puraṃdara [ī: prakīrtitaḥ] | oṃkārasahitānetān mantrān pūrvavido viduḥ

24-71

ज्ञानादिगुणसंयुक्तैरक्षरैः प्रणवादिभिः [ई: प्रणवादिकैः] । नमोऽन्तैर"गकॢप्तिः स्यात्तथैवोपाङ्गकल्पना

jñānādiguṇasaṃyuktairakṣaraiḥ praṇavādibhiḥ [ī: praṇavādikaiḥ] | namo'ntaira"gakḷptiḥ syāttathaivopāṅgakalpanā

24-72

न्यूनाक्षरस्य मन्त्रस्य वर्णेन चरमेण तु । उपाङ्गकल्पना कार्या तत्तद्गुणपदैर्युता [B, F: तत्तत्पदगुणैः]

nyūnākṣarasya mantrasya varṇena carameṇa tu | upāṅgakalpanā kāryā tattadguṇapadairyutā [B, F: tattatpadaguṇaiḥ]

24-73

तथैव [ई: तथैवाधिक] स्फीतवर्णस्य शिष्टैस्तु द्वादशाधिकैः । समस्तैश्चरमोपाङ्गं कल्पयेत्तेजसा सह

tathaiva [ī: tathaivādhika] sphītavarṇasya śiṣṭaistu dvādaśādhikaiḥ | samastaiścaramopāṅgaṃ kalpayettejasā saha

24-74

केवलस्तारकश्चैव चत्वारश्च तदादिकाः । पञ्चैते व्यापका मन्त्राः पाञ्चरात्रे प्रकीर्तिताः

kevalastārakaścaiva catvāraśca tadādikāḥ | pañcaite vyāpakā mantrāḥ pāñcarātre prakīrtitāḥ

24-75

नासाध्यं किंचिदस्तीह [ई: नानासाद्यं किंचिदस्ति] मन्त्रैरेभिर्महात्मभिः । निश्रेणी पञ्चपर्वैषा परब्रह्माधिरोगणे

nāsādhyaṃ kiṃcidastīha [ī: nānāsādyaṃ kiṃcidasti] mantrairebhirmahātmabhiḥ | niśreṇī pañcaparvaiṣā parabrahmādhirogaṇe

24-76

एषा दिव्या महासत्ता पञ्चमन्त्री तु मन्मयी । अर्चनाज्जपतो ध्यानादिमां [ड्, F: अमुं] सम्यक् समाश्रितः । स्वां सत्तां वैष्णवीं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति

eṣā divyā mahāsattā pañcamantrī tu manmayī | arcanājjapato dhyānādimāṃ [ḍ, F: amuṃ] samyak samāśritaḥ | svāṃ sattāṃ vaiṣṇavīṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati

caturviṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 72. न्यूनाक्षरस्येति । षडक्षराष्टाक्षरमन्त्रयोः न्यूनाक्षरत्वम् । तत्र चरमाक्षरेण पूरणं कर्तव्यमित्यर्थः । 73. स्फीतवर्णस्येति । अधिकवर्णस्येत्यर्थः यथा जितं ते इति मन्त्रे ।

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre tārānutārāprakāśo [ṅ: tārakānutāraprakāśaḥ; ī: omits

25-1

पञ्चविंशोऽध्यायः श्रीः [ई: श्रीरुवाच] इत्थं ते कथितः शक्र तारकस्यैष विस्तरः । संसारतारिकाया मे तारिकायाः शृणु क्रमम्

pañcaviṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ [ī: śrīruvāca] itthaṃ te kathitaḥ śakra tārakasyaiṣa vistaraḥ | saṃsāratārikāyā me tārikāyāḥ śṛṇu kramam

25-2

वर्णानां विधिसिद्ध्यर्थं [B, E: सिद्धि] संज्ञाः पूर्वं निशामय । श्रुतासु विधिवद्यासु विधिर्मान्त्रः [आ, B, C, ई: मन्त्रः] प्रवर्तते

varṇānāṃ vidhisiddhyarthaṃ [B, E: siddhi] saṃjñāḥ pūrvaṃ niśāmaya | śrutāsu vidhivadyāsu vidhirmāntraḥ [ā, B, C, ī: mantraḥ] pravartate

25-3

अकारश्चाप्रमेयश्च प्रथमो व्यापकः स्मृतः । आदिदेवस्तथाकार आनन्दो गोपनः स्मृतः

akāraścāprameyaśca prathamo vyāpakaḥ smṛtaḥ | ādidevastathākāra ānando gopanaḥ smṛtaḥ

25-4

रामसंज्ञ इकारश्च इद्ध इष्टः प्रकीर्तितः । ईकारः पञ्चबिन्दुर्वै विष्णुर्माया पुरंदर

rāmasaṃjña ikāraśca iddha iṣṭaḥ prakīrtitaḥ | īkāraḥ pañcabindurvai viṣṇurmāyā puraṃdara

25-5

उकारो भुवनाख्यश्च उद्दाम उदयस्तथा । ऊकार ऊर्जो लोकेशः प्रज्ञाधाराख्य एव च

ukāro bhuvanākhyaśca uddāma udayastathā | ūkāra ūrjo lokeśaḥ prajñādhārākhya eva ca

25-6

सत्यश्च ऋतधामा च ऋकारः स तु चाङ्कुशः । ऋकारो विष्टराख्यश्च ज्वाला चैव प्रसारणम्

satyaśca ṛtadhāmā ca ṛkāraḥ sa tu cāṅkuśaḥ | ṛkāro viṣṭarākhyaśca jvālā caiva prasāraṇam

25-7

लिङ्गात्मा भगवान् प्रोक्तो ळ्कारस्तारकः स्मृतः । ॡकारो दीर्घघोणश्च [आ: कोणश्च] देवदत्तस्तथा [ई: स्थिरो] विराट्

liṅgātmā bhagavān prokto ḷkārastārakaḥ smṛtaḥ | ḹkāro dīrghaghoṇaśca [ā: koṇaśca] devadattastathā [ī: sthiro] virāṭ

25-8

त्र्यश्र एकारसंज्ञश्च जगद्योनिरविग्रहः । ऐश्वर्यं योगधाता [आ, B, C: दाता] च ऐ स ऐरावणः स्मृतः

tryaśra ekārasaṃjñaśca jagadyoniravigrahaḥ | aiśvaryaṃ yogadhātā [ā, B, C: dātā] ca ai sa airāvaṇaḥ smṛtaḥ

25-9

ओकार ओतदेहश्च [C, ड्, ङ्: देवश्च] ओदनश्चैव विक्रमी । और्वोऽथ भूधराख्यश्च औ स्मृतो ह्यौषधात्मकः

okāra otadehaśca [C, ḍ, ṅ: devaśca] odanaścaiva vikramī | aurvo'tha bhūdharākhyaśca au smṛto hyauṣadhātmakaḥ

25-10

त्रैलोक्यैश्वर्यदौ व्यापी व्योमेशोंऽकार एव च । विसर्गः सृष्टिकृत्ख्यातो ह्यःकारः परमेश्वरः

trailokyaiśvaryadau vyāpī vyomeśoṃ'kāra eva ca | visargaḥ sṛṣṭikṛtkhyāto hyaḥkāraḥ parameśvaraḥ

25-11

कमलश्च [B: कपिलश्च; ड्: अमलश्च] करालश्च ककारः प्रकृतिः परा । खकारः खर्वदेहश्च वेदात्मा विश्वभावनः

kamalaśca [B: kapilaśca; ḍ: amalaśca] karālaśca kakāraḥ prakṛtiḥ parā | khakāraḥ kharvadehaśca vedātmā viśvabhāvanaḥ

25-12

गदध्वंसी [आ, B, F: गत] गकारस्तु गोविन्दश्च गदाधरः । घकारस्त्वथ धर्मांशुस्तेजस्वी दीप्तिमांस्तथा

gadadhvaṃsī [ā, B, F: gata] gakārastu govindaśca gadādharaḥ | ghakārastvatha dharmāṃśustejasvī dīptimāṃstathā

25-13

ङकार एकदंष्ट्राख्यो भूतात्मा भूतभावनः । चकारश्चञ्चलश्चक्री [आ, ड्: चक्रः] चन्द्रांशुः स तु कथ्यते

ṅakāra ekadaṃṣṭrākhyo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ | cakāraścañcalaścakrī [ā, ḍ: cakraḥ] candrāṃśuḥ sa tu kathyate

25-14

छन्दःपतिश्छलध्वंसी [B: बलध्वंसी] छकारश्छन्द एव च । जन्महन्ताजितश्चैव जकारश्चैव शाश्वतः

chandaḥpatiśchaladhvaṃsī [B: baladhvaṃsī] chakāraśchanda eva ca | janmahantājitaścaiva jakāraścaiva śāśvataḥ

25-15

झकारो झषसंज्ञश्च सामगः सामपाठकः । ईश्वरश्चोत्तमाख्यश्च ञकारस्तत्त्वधारकः

jhakāro jhaṣasaṃjñaśca sāmagaḥ sāmapāṭhakaḥ | īśvaraścottamākhyaśca ñakārastattvadhārakaḥ

25-16

चन्द्री टकार आह्लादो विश्वाप्यायकरस्तथा । धाराधरष्ठकारश्च नेमिः कौस्तुभ उच्यते

candrī ṭakāra āhlādo viśvāpyāyakarastathā | dhārādharaṣṭhakāraśca nemiḥ kaustubha ucyate

25-17

दण्डधारो डकारश्च मौसलोऽखण्डविक्रमः । ढकारो विश्वरूपश्च वृषकर्मा प्रतर्दनः

daṇḍadhāro ḍakāraśca mausalo'khaṇḍavikramaḥ | ḍhakāro viśvarūpaśca vṛṣakarmā pratardanaḥ

25-18

णकारोऽभयदः शास्ता वैकुण्ठ इति [B, C, F, ई: वैकुण्ठः परि] कीर्तितः । तकारस्ताललक्ष्मा [ड्: ओमित्स् 4 लिनेस् fरोम् हेरे] च वैराजः स्रग्धरः स्मृतः

ṇakāro'bhayadaḥ śāstā vaikuṇṭha iti [B, C, F, ī: vaikuṇṭhaḥ pari] kīrtitaḥ | takārastālalakṣmā [ḍ: omits 4 lines from here] ca vairājaḥ sragdharaḥ smṛtaḥ

25-19

धन्वी [B: अन्द् C: ओमित् 4 लिनेस् fरोम् हेरे] भुवनपालश्च थकारः सर्वरोधकः । दत्तावकाशो दमनो दकारः शान्तिदः स्मृतः

dhanvī [B: and C: omit 4 lines from here] bhuvanapālaśca thakāraḥ sarvarodhakaḥ | dattāvakāśo damano dakāraḥ śāntidaḥ smṛtaḥ

25-20

धकारः शार्ङ्गधृद्धर्ता माधवश्च प्रकीर्तितः । नरो नारायणः पन्था नकारः समुदाहृतः

dhakāraḥ śārṅgadhṛddhartā mādhavaśca prakīrtitaḥ | naro nārāyaṇaḥ panthā nakāraḥ samudāhṛtaḥ

25-21

पकारः पद्मनाभश्च पवित्रः पश्चिमाननः । फकारः फुल्लनयनो लाङ्गली श्वेतसंज्ञितः [B, C, F, ई: संज्ञकः]

pakāraḥ padmanābhaśca pavitraḥ paścimānanaḥ | phakāraḥ phullanayano lāṅgalī śvetasaṃjñitaḥ [B, C, F, ī: saṃjñakaḥ]

25-22

बकारो वामनो ह्रस्वः पूर्णाङ्गः स च कथ्यते । भल्लातको [B, C, E: भल्लाटकः] भकारश्च ज्ञेयः सिद्धिप्रदो ध्रुवः

bakāro vāmano hrasvaḥ pūrṇāṅgaḥ sa ca kathyate | bhallātako [B, C, E: bhallāṭakaḥ] bhakāraśca jñeyaḥ siddhiprado dhruvaḥ

25-23

मकारो मर्दनः कालः प्रधानः परिपठ्यते । चतुर्गतिर्यकारश्च सुसूक्ष्मः शङ्ख उच्यते

makāro mardanaḥ kālaḥ pradhānaḥ paripaṭhyate | caturgatiryakāraśca susūkṣmaḥ śaṅkha ucyate

25-24

अशेषभुवनाधारो रोऽनलः कालपावकः । लकारो विबुधाख्यश्च धरेशः पुरुषेश्वरः

aśeṣabhuvanādhāro ro'nalaḥ kālapāvakaḥ | lakāro vibudhākhyaśca dhareśaḥ puruṣeśvaraḥ

25-25

वराहश्चामृताधारो वकारो वरुणः स्मृतः । शकारः शंकरः शान्तः पुण्डरिकः प्रकीर्तितः

varāhaścāmṛtādhāro vakāro varuṇaḥ smṛtaḥ | śakāraḥ śaṃkaraḥ śāntaḥ puṇḍarikaḥ prakīrtitaḥ

25-26

नृसिंहश्चाग्निरूपश्च [ओमित्स् 2लिने fरोम् हेरे] षकारो भास्करस्तथा । सकारस्त्वमृतस्तृप्तिः सोमश्च परिकीर्तितः

nṛsiṃhaścāgnirūpaśca [omits 2line from here] ṣakāro bhāskarastathā | sakārastvamṛtastṛptiḥ somaśca parikīrtitaḥ

25-27

सूर्यो [आ, F, ङ्: सूरो] हकारः प्राणस्तु परमात्मा प्रकीर्तितः । अनन्तेशः क्षकारस्तु वर्गान्तो गरुडस्तथा [आ, ई: स्मृतः]

sūryo [ā, F, ṅ: sūro] hakāraḥ prāṇastu paramātmā prakīrtitaḥ | ananteśaḥ kṣakārastu vargānto garuḍastathā [ā, ī: smṛtaḥ]

25-28

अशेषसंज्ञा वर्णानामित्येताः कीर्तिता मया । अनुलोमविलोमेन वर्ण्या वर्णस्य वै पुनः

aśeṣasaṃjñā varṇānāmityetāḥ kīrtitā mayā | anulomavilomena varṇyā varṇasya vai punaḥ

25-29

संज्ञा संख्या [आ: संख्या संज्ञा] च या शक्र सामान्या सा महामते । चिदंशाः सर्व एवैते वर्णा भास्वरविग्रहाः

saṃjñā saṃkhyā [ā: saṃkhyā saṃjñā] ca yā śakra sāmānyā sā mahāmate | cidaṃśāḥ sarva evaite varṇā bhāsvaravigrahāḥ

25-30

कारणं सर्वमन्त्राणां लक्ष्मीशक्त्युपबृंहिताः । स्तुताः संपूजिता ध्याता वर्णाः [आ: वर्णसंज्ञाभिः] संज्ञाभिरादरात्

kāraṇaṃ sarvamantrāṇāṃ lakṣmīśaktyupabṛṃhitāḥ | stutāḥ saṃpūjitā dhyātā varṇāḥ [ā: varṇasaṃjñābhiḥ] saṃjñābhirādarāt

25-31

प्रयच्छन्ति परामृद्धिं विज्ञानं भावयन्त्यपि । परस्पराङ्गभावं च मन्त्रोत्पत्तौ व्रजन्त्यमी

prayacchanti parāmṛddhiṃ vijñānaṃ bhāvayantyapi | parasparāṅgabhāvaṃ ca mantrotpattau vrajantyamī

25-32

चराचरेऽस्मिंस्तन्नास्ति यदमीभिर्न भावितम् । नित्या यद्यपि ता दिव्या मन्त्राणां मूर्तयः पराः

carācare'smiṃstannāsti yadamībhirna bhāvitam | nityā yadyapi tā divyā mantrāṇāṃ mūrtayaḥ parāḥ

25-33

तथाप्येवंविधैर्वर्णैर्भाविता इति चिन्तना [C: चिन्तनाः; ई: चिन्तनात्] । भवन्ति पूर्णसामर्थ्या मन्त्राः शास्त्रनिदर्शनात्

tathāpyevaṃvidhairvarṇairbhāvitā iti cintanā [C: cintanāḥ; ī: cintanāt] | bhavanti pūrṇasāmarthyā mantrāḥ śāstranidarśanāt

25-34

आलम्बनं धियां चैव भवन्त्येवं महामते । अभागेऽपि यथा व्योम्नि धिया भागः प्रकल्प्यते

ālambanaṃ dhiyāṃ caiva bhavantyevaṃ mahāmate | abhāge'pi yathā vyomni dhiyā bhāgaḥ prakalpyate

25-35

सौकर्याय तथा मन्त्रे वर्णभागोऽनुचिन्त्यते । कृत्वैव भावगां व्याप्तिं वर्णानां पूजनं त्रिधा

saukaryāya tathā mantre varṇabhāgo'nucintyate | kṛtvaiva bhāvagāṃ vyāptiṃ varṇānāṃ pūjanaṃ tridhā

25-36

भूमौ पद्मे तथा [ड्, F: अथवा] देव्यास्तनौ [ई: ततो] मन्त्रान् समुद्धरेत् । परमात्मानमादाय योजयेत् कालवह्निना

bhūmau padme tathā [ḍ, F: athavā] devyāstanau [ī: tato] mantrān samuddharet | paramātmānamādāya yojayet kālavahninā

25-37

त्रैलोक्यैश्वर्यदोपेतमायामस्मिन्नियोजयेत् । इयं सा परमा शक्तिर्वैष्णवी सर्वकामदा

trailokyaiśvaryadopetamāyāmasminniyojayet | iyaṃ sā paramā śaktirvaiṣṇavī sarvakāmadā

25-38

सत्ता पूर्णा [F, ई: पूर्ण] चिदानन्दा मम मूर्तिर्निरन्तरा । इयं सा परमा निष्ठा या सा ब्रह्मविदां ध्रुवा [F: विदस्तु वा]

sattā pūrṇā [F, ī: pūrṇa] cidānandā mama mūrtirnirantarā | iyaṃ sā paramā niṣṭhā yā sā brahmavidāṃ dhruvā [F: vidastu vā]

25-39

अस्यां निष्ठाय तत्त्वज्ञा विशन्ति ब्रह्म मन्मयम् । सैषा तत्त्वविदां मुख्यैः शास्त्रे शास्त्रे विचिन्त्यते

asyāṃ niṣṭhāya tattvajñā viśanti brahma manmayam | saiṣā tattvavidāṃ mukhyaiḥ śāstre śāstre vicintyate

25-40

ओत्रं प्रोतममुष्यां वै जगच्छब्दार्थतामयम् । अनयैव सदा सांख्यैः संख्यायेऽहं सनातनी

otraṃ protamamuṣyāṃ vai jagacchabdārthatāmayam | anayaiva sadā sāṃkhyaiḥ saṃkhyāye'haṃ sanātanī

25-41

टिप्पणी - 28. संज्ञायामनुलोमेन संख्यायां विलोमेन चेत्यर्थः । अङ्कानां वामतो गतिः इति प्रसिद्धम् । 36. तारिकामन्त्रमुद्धरति - परमात्मानमिति । परमात्मा हकारः । कालवह्निः रेफः । माया ईकारः । त्रैलोक्यैश्वर्यदः अनुस्वारः । एषां योगे ह्रीं इति तारिकामन्त्रः । मूल - अनयैव समाधिस्थैः समाधीये समाधिना । अभिधीयेऽनयैवाहं शैवैः षट्त्रिंशदन्तिमा

25-42

महाराज्ञी तथैवाहमनयैव त्रयी परा । ऋग्यजुःसामसंघाते [C, F: संख्याते] चिन्त्ये [आ: चिन्त्या] सौरे च मण्डले

mahārājñī tathaivāhamanayaiva trayī parā | ṛgyajuḥsāmasaṃghāte [C, F: saṃkhyāte] cintye [ā: cintyā] saure ca maṇḍale

25-43

तरुणीं रूपसंपन्नां सर्वावयवसुन्दरीम् [ई: शोभिनीम्] । अनयैव व्यवस्यन्ति लोकायतविचक्षणाः

taruṇīṃ rūpasaṃpannāṃ sarvāvayavasundarīm [ī: śobhinīm] | anayaiva vyavasyanti lokāyatavicakṣaṇāḥ

25-44

क्षणभङ्गविधानज्ञैश्चिन्त्ये निर्विषया च धीः । आर्हतैश्चानयैवाहं यक्षीनाम्ना सदोदिता [ड्, ई: उदिता सदा]

kṣaṇabhaṅgavidhānajñaiścintye nirviṣayā ca dhīḥ | ārhataiścānayaivāhaṃ yakṣīnāmnā sadoditā [ḍ, ī: uditā sadā]

25-45

परमा तारिका शक्तिस्तारिणी तारिकाकृतिः । लक्ष्मीः पद्मा महालक्ष्मीस्तारा गौरी निरञ्जना

paramā tārikā śaktistāriṇī tārikākṛtiḥ | lakṣmīḥ padmā mahālakṣmīstārā gaurī nirañjanā

25-46

हृल्लेखा परमात्मस्था या शक्तिर्भुवनेश्वरी । चिच्छक्तिः शान्तिरूपा [B, ड्: शान्त] च घोषणी [ड्: घोषिणी] घोषसंभवा

hṛllekhā paramātmasthā yā śaktirbhuvaneśvarī | cicchaktiḥ śāntirūpā [B, ḍ: śānta] ca ghoṣaṇī [ḍ: ghoṣiṇī] ghoṣasaṃbhavā

25-47

कामधेनुर्महाधेनुर्जगद्योनिर्विभावरी । एवमादीनि नामानि शास्त्रे शास्त्रे विचक्षक्षणैः

kāmadhenurmahādhenurjagadyonirvibhāvarī | evamādīni nāmāni śāstre śāstre vicakṣakṣaṇaiḥ

25-48

तारिकाया निरुक्तानि वेदे वेदे च पण्डितैः । अस्या एवापरा मूर्तिर्विज्ञेया त्वनुतारिका

tārikāyā niruktāni vede vede ca paṇḍitaiḥ | asyā evāparā mūrtirvijñeyā tvanutārikā

25-49

शान्तं नियोजयेत् स्थाने पूर्वस्य परमात्मनः । शेषमन्यत्समं [ड्: एतत्समम्] ह्येषा तनुर्मेऽन्यानुतारिका

śāntaṃ niyojayet sthāne pūrvasya paramātmanaḥ | śeṣamanyatsamaṃ [ḍ: etatsamam] hyeṣā tanurme'nyānutārikā

25-50

तारिकायामिवास्यां च विज्ञेयं वैभवं महत् । इमे शक्ती परे दिव्ये मम तन्वौ पुरंदर

tārikāyāmivāsyāṃ ca vijñeyaṃ vaibhavaṃ mahat | ime śaktī pare divye mama tanvau puraṃdara

यत्किंचिदेतया साध्यं साधनीयं तदन्यथा । इमे पूर्वापरीभावं व्रजतोऽन्योन्यवाञ्छया

yatkiṃcidetayā sādhyaṃ sādhanīyaṃ tadanyathā | ime pūrvāparībhāvaṃ vrajato'nyonyavāñchayā

25-51

सम्यक्साधयतश्चैव साधकानामभीप्सितम्

samyaksādhayataścaiva sādhakānāmabhīpsitam

pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 49. शान्तः शकारः । अन्यत् सममिति । तारिकया समम् । रीं इति योजनीयमित्यर्थः । श्रीं इत्यनुतारिकामन्त्रः ।

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B, F: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre saptavidyāprakāśo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

26-1

षड्विंशोऽध्यायः शक्रः - परं ब्रह्म परं धाम पद्मस्थे पद्ममालिनि । नमस्ते पद्मजे पद्मे गोविन्दगृहमेधिनि

ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - paraṃ brahma paraṃ dhāma padmasthe padmamālini | namaste padmaje padme govindagṛhamedhini

26-2

द्वे एते कथिते देवि तव तन्वौ सनातने [B, C: सनातनि] । विशेषस्त्वस्ति [ड्, ई: विशेषोऽन्वस्ति] वा कश्चिदनयोः सूक्ष्मरूपतः

dve ete kathite devi tava tanvau sanātane [B, C: sanātani] | viśeṣastvasti [ḍ, ī: viśeṣo'nvasti] vā kaścidanayoḥ sūkṣmarūpataḥ

26-3

श्रीः - एकमादौ परं तत्त्वं लक्ष्मीनारायणात्मकम् । पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यं स्वच्छस्वच्छन्दचिद्घनम्

śrīḥ - ekamādau paraṃ tattvaṃ lakṣmīnārāyaṇātmakam | pūrṇastimitaṣāḍguṇyaṃ svacchasvacchandacidghanam

26-4

तस्याहं परमा शक्तिः सर्वावस्थानुसारिणी । देवी [ई: अहंता] सा परमा दिव्या स्थूलसूक्ष्मपराह्वया

tasyāhaṃ paramā śaktiḥ sarvāvasthānusāriṇī | devī [ī: ahaṃtā] sā paramā divyā sthūlasūkṣmaparāhvayā

26-5

मम तन्वाविमे शक्ती तारिका चानुतरिका । दुहाते सकलान् कामानुभे एते [ई: कामानुगावेते] पुरंदर

mama tanvāvime śaktī tārikā cānutarikā | duhāte sakalān kāmānubhe ete [ī: kāmānugāvete] puraṃdara

26-6

उभे एते मते दिव्ये उभे निष्ठे परे स्मृते । उभे संस्था मते [आ, B, C: उभे] सर्वा उभे ते विष्णुवल्लभे

ubhe ete mate divye ubhe niṣṭhe pare smṛte | ubhe saṃsthā mate [ā, B, C: ubhe] sarvā ubhe te viṣṇuvallabhe

26-7

उभे एते विचिन्त्याथ गच्छन्ति परमां गतिम् । तत्त्वं तु परमं सूक्ष्मं गदन्त्या मे निशामय

ubhe ete vicintyātha gacchanti paramāṃ gatim | tattvaṃ tu paramaṃ sūkṣmaṃ gadantyā me niśāmaya

26-8

परं ब्रह्म ततः शान्तं ततो नाद इति क्रमः । सर्वत्रावस्थिता साहं [आ: भान्ती] निमेषोन्मेषरूपिणी

paraṃ brahma tataḥ śāntaṃ tato nāda iti kramaḥ | sarvatrāvasthitā sāhaṃ [ā: bhāntī] nimeṣonmeṣarūpiṇī

26-9

आद्यं यत् परमं ब्रह्म सूक्ष्मं स्तिमितशक्तिकम् । तारस्तत्र प्रतिष्ठाय तनोति विततां गतिम्

ādyaṃ yat paramaṃ brahma sūkṣmaṃ stimitaśaktikam | tārastatra pratiṣṭhāya tanoti vitatāṃ gatim

26-10

भवतो ब्रह्मणो योऽयमुन्मेषः परमात्मनः । भवद्भावात्मके तस्मिंस्तारिका प्रतितिष्ठति

bhavato brahmaṇo yo'yamunmeṣaḥ paramātmanaḥ | bhavadbhāvātmake tasmiṃstārikā pratitiṣṭhati

26-11

ब्रह्मणस्त्ववरोहो यः शान्तरूपः सिसृक्षया । शान्ताख्ये भावभूयिष्ठे तस्मिन्नास्तेऽनुतारिका

brahmaṇastvavaroho yaḥ śāntarūpaḥ sisṛkṣayā | śāntākhye bhāvabhūyiṣṭhe tasminnāste'nutārikā

26-12

द्वितीयस्त्ववरोहो यः शक्त्याख्यो भाव ऊर्जितः । वाग्भवादीनि बीजानि तत्र तिष्ठन्ति वासव

dvitīyastvavaroho yaḥ śaktyākhyo bhāva ūrjitaḥ | vāgbhavādīni bījāni tatra tiṣṭhanti vāsava

26-13

एतावाननयोर्भेदः प्रोक्तस्ते सूक्ष्मधीमयः । वाग्भवादीनि बीजानि गदन्त्या मे निशामय

etāvānanayorbhedaḥ proktaste sūkṣmadhīmayaḥ | vāgbhavādīni bījāni gadantyā me niśāmaya

26-14

त्रैलोक्यैश्वर्यदोपेतमैश्वर्यं वर्णमुद्धरेत् । जगद्योनिरिदं बीजं वाग्भवाख्यमुदाहृतम्

trailokyaiśvaryadopetamaiśvaryaṃ varṇamuddharet | jagadyoniridaṃ bījaṃ vāgbhavākhyamudāhṛtam

26-15

सैषा कुण्डलिनी शक्तिर्यस्यां कुण्डलितं जगत् । शब्दशक्तिस्वरूपेण यथा [आ: ज्ञानं] तदवधारय

saiṣā kuṇḍalinī śaktiryasyāṃ kuṇḍalitaṃ jagat | śabdaśaktisvarūpeṇa yathā [ā: jñānaṃ] tadavadhāraya

26-16

ई माया परमा शक्तिर्जगद्योनिर्निरञ्जना । अप्रमेयस्य सा हि श्रीर्गृहिणी गृहमेधिनः

ī māyā paramā śaktirjagadyonirnirañjanā | aprameyasya sā hi śrīrgṛhiṇī gṛhamedhinaḥ

26-17

अस्याः पूर्वमिकारं तु योजयेत् सूक्ष्मचक्षुषा । इत्थं [F: ओमित्स् 2 लिनेस् fरोम् हेरे] यदिष्टं यद् द्रव्यं यत्तत्तत्र प्रतिष्ठितम् [ई: तत्तत्र प्रतितिष्ठति]

asyāḥ pūrvamikāraṃ tu yojayet sūkṣmacakṣuṣā | itthaṃ [F: omits 2 lines from here] yadiṣṭaṃ yad dravyaṃ yattattatra pratiṣṭhitam [ī: tattatra pratitiṣṭhati]

26-18

टिप्पणी - 14. वाग्भवबीजमाह - त्रैलोक्येत्यादिना । ऐश्वर्यम् ऐकारः । तेन सहानुस्वारयोगे ऐं इति बीजमन्त्रः । अस्य जगद्योनित्वमनन्तरं वक्ष्यते । 15. यस्यां कुण्डलितं जगदिति कुण्डलिनीशब्दस्य योगव्युत्पत्तिरभिप्रेता । 16-18. ऐकारस्य वर्णचतुष्टयसमाहाररूपत्वमाह - ई मायेति । अस्मात् पूर्वमिष्टाख्यमिकारं ततः पूर्वमानन्दाख्यमाकारं ततः पूर्वमप्रमेयाख्यमकारं च योजयित्वा संधौ कृते ऐ इति रूपमिति भावः । मूल - आनन्दमस्य पूर्वं तु चिन्तयेत् सूक्ष्मचक्षुषा । अप्रमेयं ततः पूर्वं योजयेत् सूक्ष्मचक्षुषा [ई: सूक्ष्मया दृशा]

ṭippaṇī - 14. vāgbhavabījamāha - trailokyetyādinā | aiśvaryam aikāraḥ | tena sahānusvārayoge aiṃ iti bījamantraḥ | asya jagadyonitvamanantaraṃ vakṣyate | 15. yasyāṃ kuṇḍalitaṃ jagaditi kuṇḍalinīśabdasya yogavyutpattirabhipretā | 16-18. aikārasya varṇacatuṣṭayasamāhārarūpatvamāha - ī māyeti | asmāt pūrvamiṣṭākhyamikāraṃ tataḥ pūrvamānandākhyamākāraṃ tataḥ pūrvamaprameyākhyamakāraṃ ca yojayitvā saṃdhau kṛte ai iti rūpamiti bhāvaḥ | mūla - ānandamasya pūrvaṃ tu cintayet sūkṣmacakṣuṣā | aprameyaṃ tataḥ pūrvaṃ yojayet sūkṣmacakṣuṣā [ī: sūkṣmayā dṛśā]

26-19

शक्तिरेषा [ई: वृद्धिरेषा; आ,C: ओमित् थिस् लिने] जगद्योनिस्त्रैलोक्यैश्वर्यदोज्ज्वला । अप्रमेयादनाद्यन्ताद्व्यापकात् परमात्मनः

śaktireṣā [ī: vṛddhireṣā; ā,C: omit this line] jagadyonistrailokyaiśvaryadojjvalā | aprameyādanādyantādvyāpakāt paramātmanaḥ

26-20

गोपनी सर्वभूतानां शक्तिरानन्दनिर्भरा । इच्छाज्ञानक्रियारूपैरिकारोत्थैः समन्विता

gopanī sarvabhūtānāṃ śaktirānandanirbharā | icchājñānakriyārūpairikārotthaiḥ samanvitā

26-21

त्रैलोक्यैश्वर्यदा देवी विष्णुपत्नी जगत्प्रसूः । इति वाच्यां जगद्योनिबीजस्याब्जां विचिन्तयेत्

trailokyaiśvaryadā devī viṣṇupatnī jagatprasūḥ | iti vācyāṃ jagadyonibījasyābjāṃ vicintayet

26-22

रतिः [आ, B, ई: रमिः] क्रीडाभिधा लोके क्रीडा च स्यात् क्रिया मम । इन्धनं दीपनं ज्ञानमिच्छा चेकारदर्शिताः [B, ड्, ई: दर्शिता]

ratiḥ [ā, B, ī: ramiḥ] krīḍābhidhā loke krīḍā ca syāt kriyā mama | indhanaṃ dīpanaṃ jñānamicchā cekāradarśitāḥ [B, ḍ, ī: darśitā]

26-23

त्रैलोक्यं तु त्रयो लोकास्ते च जीवास्त्रिधा स्थिताः [B, ड्, ई: मताः] । तेषामैश्वर्यदानेन त्रैलोक्यैश्वर्यदाह्विका [आ, C, ई: ऐश्वर्यदाम्बिका]

trailokyaṃ tu trayo lokāste ca jīvāstridhā sthitāḥ [B, ḍ, ī: matāḥ] | teṣāmaiśvaryadānena trailokyaiśvaryadāhvikā [ā, C, ī: aiśvaryadāmbikā]

26-24

अप्रमेयादिना लोकान् वितत्य भुवनाध्वना । तस्मिन्नेव परे भूयो व्योमेशे परमात्मनि

aprameyādinā lokān vitatya bhuvanādhvanā | tasminneva pare bhūyo vyomeśe paramātmani

26-25

संतिष्ठते परेत्येवमुदयास्तमयौ मम । ईदृशीयं महाविद्या जगद्योनिर्गिरां प्रसूः

saṃtiṣṭhate paretyevamudayāstamayau mama | īdṛśīyaṃ mahāvidyā jagadyonirgirāṃ prasūḥ

26-26

पञ्चमी कामसूर्विद्या कामबीजापराह्वया । प्राद्युम्नी [ई: प्रद्युम्नी] परमा शक्तिस्तस्या रूपं निबोध मे

pañcamī kāmasūrvidyā kāmabījāparāhvayā | prādyumnī [ī: pradyumnī] paramā śaktistasyā rūpaṃ nibodha me

26-27

मध्यमं गुणतत्त्वानां यत् प्रोक्तं पश्चिमाननम् । रञ्जनं सत्त्वतमसोर्भोगेनाल्पेन [आ: सत्त्वमुभयो] रञ्जितम्

madhyamaṃ guṇatattvānāṃ yat proktaṃ paścimānanam | rañjanaṃ sattvatamasorbhogenālpena [ā: sattvamubhayo] rañjitam

26-28

सा परा प्रकृतिः काख्या कल्पयन्ती जगद्विधिम् [ङ्: जगद्धितम्; ई: जगत्पुरा] । पुरुषेश्वरयोगेन सा सृष्ट्यै संप्रकल्पते

sā parā prakṛtiḥ kākhyā kalpayantī jagadvidhim [ṅ: jagaddhitam; ī: jagatpurā] | puruṣeśvarayogena sā sṛṣṭyai saṃprakalpate

26-29

अव्यक्तपुरुषेशाख्यरूपत्रयविभाविनी । माया श्रीः सा पुनर्देवी व्योमेशे प्रतितिष्ठति

avyaktapuruṣeśākhyarūpatrayavibhāvinī | māyā śrīḥ sā punardevī vyomeśe pratitiṣṭhati

26-30

इति [आ.B.C.: ओमित् थिस् लिने] रूपप्रभावौ तौ कामबीजस्य दर्शितौ । षष्ठीं सारस्वतीं विद्यां गदन्त्या मे निशामय

iti [ā.B.C.: omit this line] rūpaprabhāvau tau kāmabījasya darśitau | ṣaṣṭhīṃ sārasvatīṃ vidyāṃ gadantyā me niśāmaya

26-31

प्रज्ञाधारो ह्यहं शक्र प्रकृष्टज्ञानजन्मभूः । साहं प्रज्ञाप्रसूर्विष्णोरुदयेन समन्विता

prajñādhāro hyahaṃ śakra prakṛṣṭajñānajanmabhūḥ | sāhaṃ prajñāprasūrviṣṇorudayena samanvitā

26-32

आनन्दं योजयेत् तस्याः पुरस्तात् सूक्ष्मया दृशा । अप्रमेयमतः पूर्वं भावयेत् सूक्ष्मया दृशा

ānandaṃ yojayet tasyāḥ purastāt sūkṣmayā dṛśā | aprameyamataḥ pūrvaṃ bhāvayet sūkṣmayā dṛśā

26-33

अप्रमेयोदिता साहं महानन्दमयी शुभा । आधारभूता प्रज्ञाया व्योमेशे संस्थिता पुनः

aprameyoditā sāhaṃ mahānandamayī śubhā | ādhārabhūtā prajñāyā vyomeśe saṃsthitā punaḥ

26-34

टिप्पणी - 22-24. बीजाक्षरघटकस्य दीर्घेकारस्यार्थमाह रतिरिति । रतिरीकारः । इन्धनादयस्तदर्थाः । त्रैलोक्यैश्वर्यदानाम निर्वक्ति त्रैलोक्यमिति । जीवास्त्रिधेति । बद्धमुक्तनित्या इत्यर्थः । व्योमेशे बिन्दौ । 28-29. प्रकृतिं ककारमादाय तेन पुरुषेश्वरं लकारं मायामीकारं व्योमेशं बिन्दुं च योजयेत् । ततश्च क्लीं इति कामबीजम् । 30-34. सारस्वतबीजमाह षष्ठीमित्यादिना । प्रज्ञाधार ऊकारः । ततः पूर्वमुदय उकारः । ततः पूर्वमानन्द आकारः । ततः पूर्वमप्रमेयः अकारः । अन्ते व्योमेशो बिन्दुः । पुनर्विसर्गः । एषां योगे औः इति भवति । अवयवार्थमाह अप्रमेयोदितेत्यादिना । मूल - पुनर्विसृष्टियोगाय परमेश्वरमागता । षष्ठी समुद्धृता विद्या शब्दतश्चार्थतश्च ते

26-35

इयं बीजत्रयी विद्या कथिता त्रिपुराह्वया । व्युत्क्रमानुक्रमाभ्यां सा ह्यात्मसाम्यप्रदापि [आ: आत्मसाद्यसतोऽपि च; B, C: आत्मसाम्यसमेऽपि च; ड्, F: समासव्यासतोऽपि च; ई: ह्यन्या सा व्यासतोऽपि च] च

iyaṃ bījatrayī vidyā kathitā tripurāhvayā | vyutkramānukramābhyāṃ sā hyātmasāmyapradāpi [ā: ātmasādyasato'pi ca; B, C: ātmasāmyasame'pi ca; ḍ, F: samāsavyāsato'pi ca; ī: hyanyā sā vyāsato'pi ca] ca

26-36

विद्येयं कामधुक् प्रोक्ता जपहोमादिसाधिता । व्यञ्जनस्वरसंयोगात् [आ, ड्: हलः स्वरादि] तस्या भेदान् [C: अस्या भागान्] बहून्विदुः

vidyeyaṃ kāmadhuk proktā japahomādisādhitā | vyañjanasvarasaṃyogāt [ā, ḍ: halaḥ svarādi] tasyā bhedān [C: asyā bhāgān] bahūnviduḥ

26-37

चतुर्णां पुरुषार्थानां हेतून् व्यस्य समस्य च । सप्तमी तु महालक्ष्मीर्विद्या सा सर्वसाधनी

caturṇāṃ puruṣārthānāṃ hetūn vyasya samasya ca | saptamī tu mahālakṣmīrvidyā sā sarvasādhanī

26-38

परां प्रकृतिमादाय भास्करं तत्र योजयेत् । मर्दनेन समायोज्य योजयेत् कालवह्निना

parāṃ prakṛtimādāya bhāskaraṃ tatra yojayet | mardanena samāyojya yojayet kālavahninā

26-39

भूषयेन्मायया पिण्डमन्ते व्यापिनमानयेत् । कथितं ते महालक्ष्मीबीजमेतत् पुरंदर

bhūṣayenmāyayā piṇḍamante vyāpinamānayet | kathitaṃ te mahālakṣmībījametat puraṃdara

26-40

कर्षन्ती व्याकृतावस्थामहं हि स्वेन तेजसा । प्रधानभूमिकां गत्वा मूर्तित्रयविभाविनी

karṣantī vyākṛtāvasthāmahaṃ hi svena tejasā | pradhānabhūmikāṃ gatvā mūrtitrayavibhāvinī

26-41

निर्माय सकलं भावं व्योमेशे संप्रतिष्ठिता । इति भाव्यमिदं बीजं जपता साधकेन तु

nirmāya sakalaṃ bhāvaṃ vyomeśe saṃpratiṣṭhitā | iti bhāvyamidaṃ bījaṃ japatā sādhakena tu

26-42

इत्येते रश्मयो ज्ञेया विद्यायास्तारिकाकृतेः । अनुतारादयो विद्या इतीदं तारिकामयम्

ityete raśmayo jñeyā vidyāyāstārikākṛteḥ | anutārādayo vidyā itīdaṃ tārikāmayam

26-43

तामिमां तारिकां विद्यां भजमानो यथाविधि । ऐहिकामुष्मिकान् भोगानक्षयान् [F: लोकान्] प्रतिपद्यते

tāmimāṃ tārikāṃ vidyāṃ bhajamāno yathāvidhi | aihikāmuṣmikān bhogānakṣayān [F: lokān] pratipadyate

ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 38-39. महालक्ष्मीबीजोद्धारमाह परामित्यादिना । प्रकृतिं ककारमादाय तेन भास्करं षकारं मर्दनं मकारं कालवह्निं रेफं मायामीकारं व्यापिनं बिन्दुं च योजयेत् । क्ष्म्रीं इति मन्त्रः । तथा च तन्त्रराजे ग्रासो नभो दाहवह्निस्वैर्युक्तः कौलिनीमनुः इति । तत्र ग्रासः क्षकारः नभो मकारः दाहवह्निः रेफः स्वमीकारो बिन्दुश्च । 43. सप्त विद्याः तारः तारिका अनुतारिका वाग्भवः कामबीजं सारस्वतबीजं महालक्ष्मीबीजं चेति ।

ṭippaṇī - 38-39. mahālakṣmībījoddhāramāha parāmityādinā | prakṛtiṃ kakāramādāya tena bhāskaraṃ ṣakāraṃ mardanaṃ makāraṃ kālavahniṃ rephaṃ māyāmīkāraṃ vyāpinaṃ binduṃ ca yojayet | kṣmrīṃ iti mantraḥ | tathā ca tantrarāje grāso nabho dāhavahnisvairyuktaḥ kaulinīmanuḥ iti | tatra grāsaḥ kṣakāraḥ nabho makāraḥ dāhavahniḥ rephaḥ svamīkāro binduśca | 43. sapta vidyāḥ tāraḥ tārikā anutārikā vāgbhavaḥ kāmabījaṃ sārasvatabījaṃ mahālakṣmībījaṃ ceti |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B, ḍ: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre sadācāraprakāśo nāma saptaviṃśodhyāyaḥ

27-1

सप्तविंशोऽध्यायः मूल - शक्रः - नमस्तुभ्यं जगन्नाथे पुण्डरीकाक्षवल्लभे । अशेषजगदीशाने सर्वज्ञे सर्वभाविनि

saptaviṃśo'dhyāyaḥ mūla - śakraḥ - namastubhyaṃ jagannāthe puṇḍarīkākṣavallabhe | aśeṣajagadīśāne sarvajñe sarvabhāvini

27-2

श्रुतमेतन्मया सम्यग्विद्यानां [B, F: विज्ञानं] तत्त्वमुत्तमम् । भूयश्च तारिकाया मे विधिं व्याख्यातुमर्हसि

śrutametanmayā samyagvidyānāṃ [B, F: vijñānaṃ] tattvamuttamam | bhūyaśca tārikāyā me vidhiṃ vyākhyātumarhasi

27-3

श्रीः [ई: श्रीरुवाच] - आद्यमेकं परं ब्रह्म सर्वज्ञं सच्चिदात्मकम् । स्वशक्तिचरितं [ई: स्वशक्त्या छुरितं] दिव्यं लक्ष्मीनारायणं महः

śrīḥ [ī: śrīruvāca] - ādyamekaṃ paraṃ brahma sarvajñaṃ saccidātmakam | svaśakticaritaṃ [ī: svaśaktyā churitaṃ] divyaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ mahaḥ

27-4

अहं [ई: साहंता] सा परमा शक्तिरहंताख्या सनातनी । तद्धर्मधर्मिणी नित्या प्रभा भानोरिवामला

ahaṃ [ī: sāhaṃtā] sā paramā śaktirahaṃtākhyā sanātanī | taddharmadharmiṇī nityā prabhā bhānorivāmalā

27-5

तदीयानि विधीयन्ते पञ्च कृत्यानि सर्वदा । तदुन्मेषस्वरूपिण्या मयैवादितिनन्दन

tadīyāni vidhīyante pañca kṛtyāni sarvadā | tadunmeṣasvarūpiṇyā mayaivāditinandana

27-6

मम दिव्या परा शक्तिर्नित्यं [B, F, ई: नित्या] मद्धर्मधर्मिणी । हृल्लेखा परमा विद्या मत्स्वरूपा [आ, ड्, ई: मत्स्वरूपम्] पुरंदर

mama divyā parā śaktirnityaṃ [B, F, ī: nityā] maddharmadharmiṇī | hṛllekhā paramā vidyā matsvarūpā [ā, ḍ, ī: matsvarūpam] puraṃdara

27-7

अस्या व्याख्यामिमां शश्वत् सावधानेन चेतसा । श्रद्दधानः प्रपन्नस्त्वमुपसन्नो गृहाण मे

asyā vyākhyāmimāṃ śaśvat sāvadhānena cetasā | śraddadhānaḥ prapannastvamupasanno gṛhāṇa me

27-8

आमनन्ति यमात्मानं जगतस्तस्थुषः परम् । प्रसवस्थितिसंहारकारणं [F: प्रभव] सूर्यसंज्ञितम् [B, C, F: संज्ञकम्]

āmananti yamātmānaṃ jagatastasthuṣaḥ param | prasavasthitisaṃhārakāraṇaṃ [F: prabhava] sūryasaṃjñitam [B, C, F: saṃjñakam]

27-9

नित्यं [B, ड्: नित्य] प्रेरयितारं च प्राणसंज्ञं सनातनम् । तं विद्धि प्रथमं वर्णं हकारं पुरुषोत्तमम्

nityaṃ [B, ḍ: nitya] prerayitāraṃ ca prāṇasaṃjñaṃ sanātanam | taṃ viddhi prathamaṃ varṇaṃ hakāraṃ puruṣottamam

27-10

यस्तस्य प्रथमोन्मेषः क्रोडीकृतजगत्त्रयः [ङ्: जगत्क्रियः] । अशेषभुवनाधारो ज्वलद्रूपोऽमितोऽन्यतः

yastasya prathamonmeṣaḥ kroḍīkṛtajagattrayaḥ [ṅ: jagatkriyaḥ] | aśeṣabhuvanādhāro jvaladrūpo'mito'nyataḥ

27-11

रेफं तत्परमं विद्धि तेजोरूपं सनातनम् । उन्मेष एव सम्यक् स [B, ड्: सं] व्याप्नुवन् सकलां गतिम्

rephaṃ tatparamaṃ viddhi tejorūpaṃ sanātanam | unmeṣa eva samyak sa [B, ḍ: saṃ] vyāpnuvan sakalāṃ gatim

27-12

व्यापारान् पञ्च बिभ्रच्च बिन्दुन् सृष्ट्यादिलक्षणान् । आश्चर्यज्ञानरूपश्च निमेषोन्मेषसंततेः

vyāpārān pañca bibhracca bindun sṛṣṭyādilakṣaṇān | āścaryajñānarūpaśca nimeṣonmeṣasaṃtateḥ

27-13

इच्छाज्ञानक्रियारूपं बिभ्रच्च विततिक्रमम् [B: विदितक्रमः; ई: विततिं क्रमात्] । इ-ई-रूपस्य युग्मस्य स्थितिरेषा सनातनी

icchājñānakriyārūpaṃ bibhracca vitatikramam [B: viditakramaḥ; ī: vitatiṃ kramāt] | i-ī-rūpasya yugmasya sthitireṣā sanātanī

27-14

तदेवं [C: तदेव] परमोन्मेषरूपाहं विततोदया । इच्छाज्ञानक्रियारूपा पञ्चकृत्यकरी विभोः

tadevaṃ [C: tadeva] paramonmeṣarūpāhaṃ vitatodayā | icchājñānakriyārūpā pañcakṛtyakarī vibhoḥ

27-15

नानाविधाश्चर्यमयी चिद्घना सुखरूपिणी । विज्ञेया परमात्मस्था व्यापिनी विष्णुवल्लभा

nānāvidhāścaryamayī cidghanā sukharūpiṇī | vijñeyā paramātmasthā vyāpinī viṣṇuvallabhā

27-16

विधाय कृत्यमखिलं त्रैलोक्यैश्वर्यदायिनी । तस्मिन्नेव पुनर्देवे व्योमेशे परमात्मनि

vidhāya kṛtyamakhilaṃ trailokyaiśvaryadāyinī | tasminneva punardeve vyomeśe paramātmani

27-17

टिप्पणी - 6. हृल्लेखा पञ्चविंशाध्याये निर्दिष्टतारिकापरनामा ह्रींमन्त्रः । अत्राप्यनुपदमेव मन्त्रस्वरूपं निर्देक्ष्यते । मूल - आदाय सर्वसंभारं प्रतितिष्ठामि निष्कला । अस्या रूपाणि पञ्चेह तत्त्वज्ञाः संप्रचक्षते

ṭippaṇī - 6. hṛllekhā pañcaviṃśādhyāye nirdiṣṭatārikāparanāmā hrīṃmantraḥ | atrāpyanupadameva mantrasvarūpaṃ nirdekṣyate | mūla - ādāya sarvasaṃbhāraṃ pratitiṣṭhāmi niṣkalā | asyā rūpāṇi pañceha tattvajñāḥ saṃpracakṣate

27-18

तानि रूपाणि देवेश गदन्त्या मे निशामय । व्योमेशान्तमिदं रूपमेकं यत्तत्प्रकीर्तितम्

tāni rūpāṇi deveśa gadantyā me niśāmaya | vyomeśāntamidaṃ rūpamekaṃ yattatprakīrtitam

27-19

व्योमेशात् परतः केचिद्वाञ्छन्ति परमेश्वरम् । व्योमेशमपहायान्ये प्रधानं विनियोज्य तु

vyomeśāt parataḥ kecidvāñchanti parameśvaram | vyomeśamapahāyānye pradhānaṃ viniyojya tu

27-20

बिन्दुनादौ च वाञ्छन्ति तदन्ते प्रणवोपमम् । अन्ते प्रधानमेवैकं केचिद्धीराः प्रचक्षते

bindunādau ca vāñchanti tadante praṇavopamam | ante pradhānamevaikaṃ keciddhīrāḥ pracakṣate

27-21

सृष्टिकर्तारमन्तेऽन्ये वैदिकाः समधीयते । एवं पञ्च स्वरूपाणि तारिकाया विदुर्बुधाः

sṛṣṭikartāramante'nye vaidikāḥ samadhīyate | evaṃ pañca svarūpāṇi tārikāyā vidurbudhāḥ

27-22

शान्तस्थायाः सुरेशान रूपाण्येवंविधान्यपि । प्रधानान्ते विसृष्ट्यन्ते व्योमेशान्ते तथैव च

śāntasthāyāḥ sureśāna rūpāṇyevaṃvidhānyapi | pradhānānte visṛṣṭyante vyomeśānte tathaiva ca

27-23

व्योमेशोर्ध्वविसृष्ट्यन्त इति रूपचतुष्टये । ऐहिकी परमा सिद्धिस्तत्तच्चामुत्रिकी [ड्: तत्र चामुष्मिकी; ई: तत्र चामुत्रिकी] परा

vyomeśordhvavisṛṣṭyanta iti rūpacatuṣṭaye | aihikī paramā siddhistattaccāmutrikī [ḍ: tatra cāmuṣmikī; ī: tatra cāmutrikī] parā

27-24

प्रधानबिन्दुनादान्ते मोक्षश्रीरेव केवला । इत्येवमनुसंधाय तारिकायाः परां स्थितिम्

pradhānabindunādānte mokṣaśrīreva kevalā | ityevamanusaṃdhāya tārikāyāḥ parāṃ sthitim

27-25

शिष्याय साधुशीलाय गुरुब्रह्महितैषिणे । आचार्य आदिशेद्विद्यां परब्रह्मस्वरूपिणीम्

śiṣyāya sādhuśīlāya gurubrahmahitaiṣiṇe | ācārya ādiśedvidyāṃ parabrahmasvarūpiṇīm

27-26

हस्तदेहाङ्गविन्यासं विधायात्मनि वै पुरा । विन्यस्य शिष्यदेहे च ततश्चोपदिशेन्मनुम्

hastadehāṅgavinyāsaṃ vidhāyātmani vai purā | vinyasya śiṣyadehe ca tataścopadiśenmanum

27-27

स्थापयेद्धृदि शिष्यस्य भावपूर्वं मनुं परम् । पुनश्च स्थापयेत् स्वस्य [B, F, ई: स्वस्मिन्] हृदये मन्त्रमुत्तमम्

sthāpayeddhṛdi śiṣyasya bhāvapūrvaṃ manuṃ param | punaśca sthāpayet svasya [B, F, ī: svasmin] hṛdaye mantramuttamam

27-28

दीक्षाभिषेकपूर्वं च सर्वमेतत् समाचरेत् । आचार्यादथ संप्राप्य विद्यां शिष्यो विचक्षणः

dīkṣābhiṣekapūrvaṃ ca sarvametat samācaret | ācāryādatha saṃprāpya vidyāṃ śiṣyo vicakṣaṇaḥ

27-29

आत्मानमात्मनश्चैव वित्तं दत्त्वा तु दक्षिणम् । सकलं त्वर्धमंश वा येन वा तोष्यते गुरुः

ātmānamātmanaścaiva vittaṃ dattvā tu dakṣiṇam | sakalaṃ tvardhamaṃśa vā yena vā toṣyate guruḥ

27-30

वैदिके च समाचारे [B, F, ई: समयाचारे] लौकिके च व्यवस्थिते । अप्रमाद्यन् सदाचार्ये [ड्: सदाचारे] गुरुषु ब्राह्मणेषु च

vaidike ca samācāre [B, F, ī: samayācāre] laukike ca vyavasthite | apramādyan sadācārye [ḍ: sadācāre] guruṣu brāhmaṇeṣu ca

27-31

अद्रोहं शीलयन् शश्वद्भूतग्रामे चतुर्विधे । नित्यमात्मगुणोपेतो धर्मलक्षणसेवकः

adrohaṃ śīlayan śaśvadbhūtagrāme caturvidhe | nityamātmaguṇopeto dharmalakṣaṇasevakaḥ

27-32

संस्कारैः संस्कृतः शुभ्रैर्देवपित्रतिथिक्रियः । दिव्यशास्त्राण्यधीयानो निगमांश्चैव वैदिकान्

saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śubhrairdevapitratithikriyaḥ | divyaśāstrāṇyadhīyāno nigamāṃścaiva vaidikān

27-33

अलोलुपेन चित्तेन सिद्धान्ताननुसंचरन् । यावदर्थं तु विज्ञानमाददानस्ततस्ततः

alolupena cittena siddhāntānanusaṃcaran | yāvadarthaṃ tu vijñānamādadānastatastataḥ

27-34

अदूषयंश्च शास्त्राणि प्रमाणैरनुसंचरन् । आह्निकं विधिवत् कुर्वन् शास्त्रार्थं कर्मणां क्रमैः

adūṣayaṃśca śāstrāṇi pramāṇairanusaṃcaran | āhnikaṃ vidhivat kurvan śāstrārthaṃ karmaṇāṃ kramaiḥ

27-35

अहरादि त्वहोरात्रं पुना रात्र्यवसानकम् । अवन्ध्यं [B, F: अवश्यं] सततं कुर्वंश्चोदितैः कर्मणां क्रमैः

aharādi tvahorātraṃ punā rātryavasānakam | avandhyaṃ [B, F: avaśyaṃ] satataṃ kurvaṃścoditaiḥ karmaṇāṃ kramaiḥ

27-36

पञ्चकालरतो [ड्, E: परो] नित्यं पञ्चयज्ञपरायणः । भूषितो दमदानाभ्यां सत्येनाहिंसनेन च

pañcakālarato [ḍ, E: paro] nityaṃ pañcayajñaparāyaṇaḥ | bhūṣito damadānābhyāṃ satyenāhiṃsanena ca

27-37

चोदितेन क्रमेणेमां विद्यां संसाध्य यत्नतः । प्रसन्नया [B: प्रपन्नया] धिया युक्तो नित्यं स्वार्थपरार्थयोः

coditena krameṇemāṃ vidyāṃ saṃsādhya yatnataḥ | prasannayā [B: prapannayā] dhiyā yukto nityaṃ svārthaparārthayoḥ

27-38

भूतिमेव परामिच्छन् विभूतिं [ई: अभूतिं] परिवर्जयेत् । पावनः सर्वभूतानां मनसा चक्षुषा गिरा

bhūtimeva parāmicchan vibhūtiṃ [ī: abhūtiṃ] parivarjayet | pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ manasā cakṣuṣā girā

27-39

टिप्पणी - 18. व्योमेशान्तमिति । बिन्द्वन्तमित्यर्थः । 19. परमेश्वरः विसर्गः । प्रधानो मकारः । 21. सृष्टिकर्ता विसर्गः । 22. मन्त्राणामेषां फलतारत्म्यमाह प्रधानान्ते इत्यादिना । मूल - चित्तप्रसादनीर्देवीश्चतस्रः परिशीलयन् । मैत्र्याद्याः शान्तिमन्विच्छन् जपयज्ञपरायणः

27-40

अप्रमाद्यन् स्वकर्मस्थः प्रमादे सति दैवतः । प्रायश्चितं चरन् सम्यग्यस्मिन्यस्मिंस्तु [B: यस्मिंश्च] यादृशम्

apramādyan svakarmasthaḥ pramāde sati daivataḥ | prāyaścitaṃ caran samyagyasminyasmiṃstu [B: yasmiṃśca] yādṛśam

27-41

कर्मणा मनसा वाचा देवदेवं जनार्दनम् । प्रपन्नः शरणं शश्वन्मां च तद्धर्मधर्मिणीम्

karmaṇā manasā vācā devadevaṃ janārdanam | prapannaḥ śaraṇaṃ śaśvanmāṃ ca taddharmadharmiṇīm

27-42

उत्तमं पुरुषं स्त्रीं च संदृष्ट्वा मामनुस्मरन् । दंपती पूजयन्नित्यं [आ, B, C, ई: पूजयेत्] दांपत्यं चाप्यलोपयन्

uttamaṃ puruṣaṃ strīṃ ca saṃdṛṣṭvā māmanusmaran | daṃpatī pūjayannityaṃ [ā, B, C, ī: pūjayet] dāṃpatyaṃ cāpyalopayan

27-43

शब्दस्थमर्थगं वापि पुंभावं विविधात्मकम् । स्त्रीभावं विद्धि तद्रूपं लक्ष्मीनारायणं स्मरन् [B: स्मरेत्]

śabdasthamarthagaṃ vāpi puṃbhāvaṃ vividhātmakam | strībhāvaṃ viddhi tadrūpaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ smaran [B: smaret]

27-44

उत्तमां गुणसंपन्नां रूपयौवनशालिनीम् । अलोलुपेन चित्तेन दृष्ट्वा मामेव चिन्तयन्

uttamāṃ guṇasaṃpannāṃ rūpayauvanaśālinīm | alolupena cittena dṛṣṭvā māmeva cintayan

27-45

स्त्रीषु क्षान्तमना नित्यमवदन्नप्रियं सदा । अतिक्रमं [आ, B, ड्: अतिकामं] परिहरन् संजातं चाप्यतर्कयन् [आ, B: अकीर्तयन्]

strīṣu kṣāntamanā nityamavadannapriyaṃ sadā | atikramaṃ [ā, B, ḍ: atikāmaṃ] pariharan saṃjātaṃ cāpyatarkayan [ā, B: akīrtayan]

27-46

क्षालयन् पावनैः स्त्रीणां जायमानं व्यतिक्रमम् । कुब्जां वा विकलां वापि सर्वावस्थां गतां स्त्रियम्

kṣālayan pāvanaiḥ strīṇāṃ jāyamānaṃ vyatikramam | kubjāṃ vā vikalāṃ vāpi sarvāvasthāṃ gatāṃ striyam

27-47

अविनिन्दंश्चरंस्त्रीणां प्रियं शास्त्रानुकूलतः । एवंवृत्तः सदाचारो नरो विगतकल्मषः

avinindaṃścaraṃstrīṇāṃ priyaṃ śāstrānukūlataḥ | evaṃvṛttaḥ sadācāro naro vigatakalmaṣaḥ

27-48

मद्भक्तो [F: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] मत्प्रियकरो मद्याजी मत्परायणः । प्राप्नोति परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम्

madbhakto [F: omits three lines from here] matpriyakaro madyājī matparāyaṇaḥ | prāpnoti paramaṃ dhāma tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

27-49

इति ते कथिता शक्र तारिकायाः परा स्थितिः । विद्यानामपि चान्यासां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

iti te kathitā śakra tārikāyāḥ parā sthitiḥ | vidyānāmapi cānyāsāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

saptaviṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 44. अलोलुपेनेति । अत्यासक्तिरहितेनेत्यर्थः । 45. अतिक्रमः प्रमादः । 46. पावनैरिति । शुद्धिकर्मभिरित्यर्थः । व्यतिक्रमः प्रमादः । 49. तारिकाया इति । हृल्लेखापरनाम्न्या इत्यर्थः ।

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre sadācāraprakāśo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

28-1

अष्टाविंशोऽध्यायः शक्रः - नमस्ते कमलावासे नमस्त्रय्यन्तवासिनि । त्वत्प्रसादेन विधिवच्छ्रुतो मन्त्रः समाधिना

aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - namaste kamalāvāse namastrayyantavāsini | tvatprasādena vidhivacchruto mantraḥ samādhinā

28-2

प्रतिपतीश्च सकला स्वरूपं च यथास्थितम् । आहोरात्रिकमाचारमिदानीं वक्तुमर्हसि

pratipatīśca sakalā svarūpaṃ ca yathāsthitam | āhorātrikamācāramidānīṃ vaktumarhasi

28-3

श्रीः - एको नारायणः श्रीमाननादिः पुष्करेक्षणः । ज्ञानैश्वर्यमहाशक्तिवीर्यतेजोमहोधधिः

śrīḥ - eko nārāyaṇaḥ śrīmānanādiḥ puṣkarekṣaṇaḥ | jñānaiśvaryamahāśaktivīryatejomahodhadhiḥ

28-4

आत्मा स सर्वभूतानां हंसो नारायणो वशी [C: हरिः] । तस्य सामर्थ्यरूपाहमेका तद्धर्मधर्मिणी

ātmā sa sarvabhūtānāṃ haṃso nārāyaṇo vaśī [C: hariḥ] | tasya sāmarthyarūpāhamekā taddharmadharmiṇī

28-5

साहं सृष्ट्यादिकान् भावान् विदधानाः पुनः पुनः । आराधिता सती सर्वांस्तारयामि भवार्णवात्

sāhaṃ sṛṣṭyādikān bhāvān vidadhānāḥ punaḥ punaḥ | ārādhitā satī sarvāṃstārayāmi bhavārṇavāt

28-6

ददामि विविधान् भोगान् धर्मेण परितोषिता । सद्धर्मपरसंस्थाना [ड्: परमस्तस्याः; ई: परमस्थाना] मम सत्त्वादिका तनुः

dadāmi vividhān bhogān dharmeṇa paritoṣitā | saddharmaparasaṃsthānā [ḍ: paramastasyāḥ; ī: paramasthānā] mama sattvādikā tanuḥ

28-7

आचाररूपो धर्मोऽसावाचारस्तस्य लक्षणम् [C: रक्षणम्] । तमाचारं प्रवक्ष्यामि यः सद्भिरनुपाल्यते

ācārarūpo dharmo'sāvācārastasya lakṣaṇam [C: rakṣaṇam] | tamācāraṃ pravakṣyāmi yaḥ sadbhiranupālyate

28-8

हित्वा योगमयीं निद्रामुत्थायापररात्रतः । प्रपद्येत हृषीकेशं शरण्यं श्रीपतिं हरिम्

hitvā yogamayīṃ nidrāmutthāyāpararātrataḥ | prapadyeta hṛṣīkeśaṃ śaraṇyaṃ śrīpatiṃ harim

28-9

प्रपत्तेश्च स्वरूपं ते पूर्वमुक्तं सुरेश्वर । भूयश्च शृणु वक्ष्यामि सा यथा स्यात् स्थिरा त्वयि [B: भुवि]

prapatteśca svarūpaṃ te pūrvamuktaṃ sureśvara | bhūyaśca śṛṇu vakṣyāmi sā yathā syāt sthirā tvayi [B: bhuvi]

28-10

आचम्य प्रयतो भूत्वा स्मृत्वास्त्रं ज्वलनाकृति । तत् प्रविश्य विनिष्क्रान्तः पूतो भूत्वास्त्रतेजसा

ācamya prayato bhūtvā smṛtvāstraṃ jvalanākṛti | tat praviśya viniṣkrāntaḥ pūto bhūtvāstratejasā

28-11

प्रपत्तिं तां प्रयुञ्जीत स्वाङ्गैः पञ्चभिरन्विताम् । प्रातिकूल्यं परित्यक्तमानुकूल्यं च संश्रितम्

prapattiṃ tāṃ prayuñjīta svāṅgaiḥ pañcabhiranvitām | prātikūlyaṃ parityaktamānukūlyaṃ ca saṃśritam

28-12

मया सर्वेषु भूतेषु यथाशक्ति यथामति । अलसस्याल्पशक्तेश्च यथावच्चाविजानतः

mayā sarveṣu bhūteṣu yathāśakti yathāmati | alasasyālpaśakteśca yathāvaccāvijānataḥ

28-13

उपायाः क्रियमाणास्ते नैव स्युस्तारका मम । अतोऽहं कृपणो दीनो निर्लेपश्चाप्यकिंचनः

upāyāḥ kriyamāṇāste naiva syustārakā mama | ato'haṃ kṛpaṇo dīno nirlepaścāpyakiṃcanaḥ

28-14

लक्ष्म्या सह हृषीकेशो देव्या कारुण्यरूपया । रक्षकः सर्वसिद्धान्ते [B, ङ्: सर्वभूतानां] वेदान्तेऽपि च गीयते

lakṣmyā saha hṛṣīkeśo devyā kāruṇyarūpayā | rakṣakaḥ sarvasiddhānte [B, ṅ: sarvabhūtānāṃ] vedānte'pi ca gīyate

28-15

यन्मेऽस्ति दुस्त्यजं किंचित् पुत्रदारक्रियादिकम् । समस्तमात्मना [आ, B, C, ङ्: समन्तात्] न्यस्तं श्रीपते तव पादयोः

yanme'sti dustyajaṃ kiṃcit putradārakriyādikam | samastamātmanā [ā, B, C, ṅ: samantāt] nyastaṃ śrīpate tava pādayoḥ

28-16

टिप्पणी - 6. विविधानिति । अपवर्गप्रदाप्यानुषङ्गिकानैहिकानामुत्रिकांश्च भोगान् ददामीत्यर्थः । सद्धर्मपरेषु संस्थानं यस्या इति बहुव्रीहिः । 8. योगमयीमिति । अभिगमनादिषु धर्मेषु योगाख्यः पञ्चमो धर्मः पूर्वदिनरात्रिमारभ्य परदिनब्राह्ममुहूर्तावधिककालानुष्ठेयः । 14. महाविश्वासोऽत्र विवक्षितः । सर्वसिद्धान्ते सर्वेषु दिव्यशास्त्रेषु । वेदान्ते उपनिषतु । 15. आत्मात्मीयनिक्षेपमाह यन्मेऽस्तीत्यादिना । आत्मना आत्मना सहेत्यर्थः । मूल - शरणं भव देवेश नाथ लक्ष्मीपते मम । सकृदेवं प्रपन्नस्य कृत्यं नैवान्यदिष्यते

ṭippaṇī - 6. vividhāniti | apavargapradāpyānuṣaṅgikānaihikānāmutrikāṃśca bhogān dadāmītyarthaḥ | saddharmapareṣu saṃsthānaṃ yasyā iti bahuvrīhiḥ | 8. yogamayīmiti | abhigamanādiṣu dharmeṣu yogākhyaḥ pañcamo dharmaḥ pūrvadinarātrimārabhya paradinabrāhmamuhūrtāvadhikakālānuṣṭheyaḥ | 14. mahāviśvāso'tra vivakṣitaḥ | sarvasiddhānte sarveṣu divyaśāstreṣu | vedānte upaniṣatu | 15. ātmātmīyanikṣepamāha yanme'stītyādinā | ātmanā ātmanā sahetyarthaḥ | mūla - śaraṇaṃ bhava deveśa nātha lakṣmīpate mama | sakṛdevaṃ prapannasya kṛtyaṃ naivānyadiṣyate

28-17

उपायापायमुक्तस्य वर्तमानस्य मध्यतः । नरस्य बुद्धिदौर्बल्यादुपायान्तरमिष्यते

upāyāpāyamuktasya vartamānasya madhyataḥ | narasya buddhidaurbalyādupāyāntaramiṣyate

28-18

अतः परं सदाचारं प्रोच्यमानं निबोध मे । आशंसानः समुत्तिष्ठेत् सर्वभूतसुखोदयम्

ataḥ paraṃ sadācāraṃ procyamānaṃ nibodha me | āśaṃsānaḥ samuttiṣṭhet sarvabhūtasukhodayam

28-19

भवन्तु सर्वभूतानि सात्त्विके विमले पथि । भजन्तां श्रीपतिं शश्वद्विशन्तु परमं पदम्

bhavantu sarvabhūtāni sāttvike vimale pathi | bhajantāṃ śrīpatiṃ śaśvadviśantu paramaṃ padam

28-20

इत्याशास्य प्रियं सम्यग्भूतेभ्यो मनसा गिरा । शरीरशोधनं कृत्वा धर्मशास्त्रविधानतः [F: विशारदः]

ityāśāsya priyaṃ samyagbhūtebhyo manasā girā | śarīraśodhanaṃ kṛtvā dharmaśāstravidhānataḥ [F: viśāradaḥ]

28-21

शौचं च विधिवत् कृत्वा भक्षयेद्दन्तधावनम् । अथाचम्य विधानेन पवित्रैः शास्त्रचोदितैः [B, ड्: बोधितैः]

śaucaṃ ca vidhivat kṛtvā bhakṣayeddantadhāvanam | athācamya vidhānena pavitraiḥ śāstracoditaiḥ [B, ḍ: bodhitaiḥ]

28-22

प्लावयित्वाभ्युपासीत संध्यां त्रैलोक्यपावनीम् । मन्मयी त्रिविधा शक्तिः सूर्यसोमाग्निरूपिणी

plāvayitvābhyupāsīta saṃdhyāṃ trailokyapāvanīm | manmayī trividhā śaktiḥ sūryasomāgnirūpiṇī

28-23

शुद्धये सर्वभूतानां संध्या देवी प्रवर्तते । उपस्थाय विवस्वन्तमन्तःस्थं पुरुषोत्तमम् [B, ई: अन्तःस्थ]

śuddhaye sarvabhūtānāṃ saṃdhyā devī pravartate | upasthāya vivasvantamantaḥsthaṃ puruṣottamam [B, ī: antaḥstha]

28-24

कुर्यादग्निविधिं सम्यगुपादानमथाचरेत् [B, ड्: दानं समाचरेत्] । सति वित्ते न कुर्वीतोपादानं तु विचक्षणः

kuryādagnividhiṃ samyagupādānamathācaret [B, ḍ: dānaṃ samācaret] | sati vitte na kurvītopādānaṃ tu vicakṣaṇaḥ

28-25

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च

sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ | prayogaḥ karmayogaśca satpratigraha eva ca

28-26

स्नानं कृत्वा विधानेन त्रिविधं शास्त्रचोदितम् । भूतशुद्धिं विधायाथ यागमान्तरमाचरेत्

snānaṃ kṛtvā vidhānena trividhaṃ śāstracoditam | bhūtaśuddhiṃ vidhāyātha yāgamāntaramācaret

28-27

स्वयमुत्पादितैः स्फीतैर्लब्धैः [आ: क्रीतैः; B, C: अन्यैः] शिष्यादितस्तथा [B, F: शिष्यादिना तथा] । भोगैर्यजेत मां विष्णुमुभौ वा शास्त्रपूर्वकम्

svayamutpāditaiḥ sphītairlabdhaiḥ [ā: krītaiḥ; B, C: anyaiḥ] śiṣyāditastathā [B, F: śiṣyādinā tathā] | bhogairyajeta māṃ viṣṇumubhau vā śāstrapūrvakam

28-28

अष्टाङ्गेन विधानेन ह्यनुयागावसानकैः । स्वाध्यायमाचरेत् सम्यगपराह्णे विचक्षणः

aṣṭāṅgena vidhānena hyanuyāgāvasānakaiḥ | svādhyāyamācaret samyagaparāhṇe vicakṣaṇaḥ

28-29

दिव्यशास्त्राण्यधीयीत निगमांश्चैव वैदिकान् । सर्वाननुचरेत् सम्यक् सिद्धान्तानात्मसिद्धये

divyaśāstrāṇyadhīyīta nigamāṃścaiva vaidikān | sarvānanucaret samyak siddhāntānātmasiddhaye

28-30

टिप्पणी - 16. गोप्तृत्ववरणमाह शरणमित्यादिना । 17. मध्यतो वर्तमानस्य नैवान्यत् कृत्यमिति पूर्वेणान्वयः । बुद्धिदौर्बल्यादिति । स्वाधिकारमनालोच्य दुष्करे कर्मणि प्रवृत्तिर्हि बुद्धिदौर्बल्यप्रयुक्तेति भावः । उपायान्तरमत्र भक्तियोगः । अनेन भक्तियोगस्य निन्दा क्रियत इति वा मुमुक्षोर्भक्तियोगः स्वरूपविरुद्ध इति वा न मन्तव्यम् । नरस्य बुद्धिदौर्बल्यादिन्दुबिम्बग्रहे स्पृहा इत्युक्ते वचनमिदमिन्दुबिम्बं निन्दतीति न कश्चिदपि प्रेक्षावान् ब्रूयात् । किंच भक्त्या परमया वापि प्रपत्त्या वा महामते इति भक्तेर्वैकल्पिकसाधनत्वोक्तिर्विरुध्येत । अशक्तस्य मुमुक्षोः स्वरूपविरुद्ध इति चेत् नात्र कस्यापि विप्रतिपत्तिः । 23. विवस्वन्तं विशिष्टदीप्तिमन्तमिति पुरुषोत्तमविशेषणम् । अन्तःस्थम् सूर्यमण्डलान्तर्वर्तिनम् । अर्कमण्डलमध्यस्थं सूर्यकोटिसमप्रभम् इत्यादिध्यानमत्राभिप्रेतम् । 24. उपादानं नाम भगवदाराधनोपयुक्तद्रव्यार्जनम् । तच्च निःस्वस्य पञ्चयज्ञपञ्चकालपरायणभागवतोत्तमादयाचितोपनततण्डुला-दिस्वीकाररूपम् । आढ्यस्य तु तदुपयुक्तफलपुष्पतुलस्यादिसंग्रहरूपम् । 28. अष्टाङ्गयजनं यथा जयाख्ये अन्तर्यागः भोगयागः मध्वादियागः अन्नयागः संप्रदानम् वह्निसंतर्पणम् पितृयागः अनुयागश्चेति (22 अ. 75-80) । 29. सिद्धान्तानिति । मन्त्रागमादि सिद्धान्तभेदानित्यर्थः । मूल - अलोलुपेन चित्तेन रागद्वेषविवर्जितः । न निन्देन्मनसा वाचा शास्त्राण्युच्चावचान्यपि

ṭippaṇī - 16. goptṛtvavaraṇamāha śaraṇamityādinā | 17. madhyato vartamānasya naivānyat kṛtyamiti pūrveṇānvayaḥ | buddhidaurbalyāditi | svādhikāramanālocya duṣkare karmaṇi pravṛttirhi buddhidaurbalyaprayukteti bhāvaḥ | upāyāntaramatra bhaktiyogaḥ | anena bhaktiyogasya nindā kriyata iti vā mumukṣorbhaktiyogaḥ svarūpaviruddha iti vā na mantavyam | narasya buddhidaurbalyādindubimbagrahe spṛhā ityukte vacanamidamindubimbaṃ nindatīti na kaścidapi prekṣāvān brūyāt | kiṃca bhaktyā paramayā vāpi prapattyā vā mahāmate iti bhaktervaikalpikasādhanatvoktirvirudhyeta | aśaktasya mumukṣoḥ svarūpaviruddha iti cet nātra kasyāpi vipratipattiḥ | 23. vivasvantaṃ viśiṣṭadīptimantamiti puruṣottamaviśeṣaṇam | antaḥstham sūryamaṇḍalāntarvartinam | arkamaṇḍalamadhyasthaṃ sūryakoṭisamaprabham ityādidhyānamatrābhipretam | 24. upādānaṃ nāma bhagavadārādhanopayuktadravyārjanam | tacca niḥsvasya pañcayajñapañcakālaparāyaṇabhāgavatottamādayācitopanatataṇḍulā-disvīkārarūpam | āḍhyasya tu tadupayuktaphalapuṣpatulasyādisaṃgraharūpam | 28. aṣṭāṅgayajanaṃ yathā jayākhye antaryāgaḥ bhogayāgaḥ madhvādiyāgaḥ annayāgaḥ saṃpradānam vahnisaṃtarpaṇam pitṛyāgaḥ anuyāgaśceti (22 a. 75-80) | 29. siddhāntāniti | mantrāgamādi siddhāntabhedānityarthaḥ | mūla - alolupena cittena rāgadveṣavivarjitaḥ | na nindenmanasā vācā śāstrāṇyuccāvacānyapi

28-31

तावन्मात्रार्थमादद्याद् यावता ह्यर्थ आत्मनः । भूतानां श्रेयसे सर्वे सर्वशास्त्राणि तन्वते

tāvanmātrārthamādadyād yāvatā hyartha ātmanaḥ | bhūtānāṃ śreyase sarve sarvaśāstrāṇi tanvate

28-32

तां तामवस्थां संप्राप्य तानि श्रेयो वितन्वते । आदौ मध्ये च सर्वेषां शास्त्राणामन्तिमे तथा

tāṃ tāmavasthāṃ saṃprāpya tāni śreyo vitanvate | ādau madhye ca sarveṣāṃ śāstrāṇāmantime tathā

28-33

श्रीमान्नारायणः [आ, B, C, ङ्: श्रीमन्नारायःअः] प्रोक्तो विधयैव तया तया । अहं नारायणस्थापि सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी

śrīmānnārāyaṇaḥ [ā, B, C, ṅ: śrīmannārāyaḥaḥ] prokto vidhayaiva tayā tayā | ahaṃ nārāyaṇasthāpi sarvajñā sarvadarśinī

28-34

निदानज्ञा भिषक्कल्पा तत्तद्गुर्वादिरूपिणी । प्रवर्तयामि शास्त्राणि तानि तानि तथा तथा

nidānajñā bhiṣakkalpā tattadgurvādirūpiṇī | pravartayāmi śāstrāṇi tāni tāni tathā tathā

28-35

अधिकारानुरूपेण प्रमाणानि तथा तथा । अत्यन्तहेयं न क्वापि शास्त्रं किंचन विद्यते

adhikārānurūpeṇa pramāṇāni tathā tathā | atyantaheyaṃ na kvāpi śāstraṃ kiṃcana vidyate

28-36

सर्वत्र सुलभं श्रेयः स्वल्पं वा यदि वा बहु । ततः कार्यो न विद्वेषो यावदर्थमुपाश्रयेत्

sarvatra sulabhaṃ śreyaḥ svalpaṃ vā yadi vā bahu | tataḥ kāryo na vidveṣo yāvadarthamupāśrayet

28-37

समयं न विशेत्तत्र नैव दीक्षां कदाचन । ततः संध्यामुपासीत पश्चिमां सार्धभास्कराम्

samayaṃ na viśettatra naiva dīkṣāṃ kadācana | tataḥ saṃdhyāmupāsīta paścimāṃ sārdhabhāskarām

28-38

विधायाग्न्यर्थकार्यं तु योगं युञ्जीत वै ततः । सुविविक्ते शुचौ देशे निःशलाके मनोरमे

vidhāyāgnyarthakāryaṃ tu yogaṃ yuñjīta vai tataḥ | suvivikte śucau deśe niḥśalāke manorame

28-39

मृद्वास्तरणसंकीर्णे चेलाजिनकुशोत्तरे । अन्तर्बहिश्च संशुद्धे यमादिपरिशोधितः

mṛdvāstaraṇasaṃkīrṇe celājinakuśottare | antarbahiśca saṃśuddhe yamādipariśodhitaḥ

28-40

आसनं चक्रमास्थाय पद्मं स्वस्तिकमेव वा । यत्र वा रमते बुद्धिर्नाडीमार्गान् निपीडयन् [ई: अपीडयन्]

āsanaṃ cakramāsthāya padmaṃ svastikameva vā | yatra vā ramate buddhirnāḍīmārgān nipīḍayan [ī: apīḍayan]

28-41

विजित्य पवनग्रामं प्रत्याहारजितेन्द्रियः । धारणासु श्रमं कृत्वा मां ध्यायेत् सुसमाहितः

vijitya pavanagrāmaṃ pratyāhārajitendriyaḥ | dhāraṇāsu śramaṃ kṛtvā māṃ dhyāyet susamāhitaḥ

28-42

अनौपम्यामनिर्देश्यामविकल्पां निरञ्जनाम् । सर्वत्र सुलभां लक्ष्मीं सर्वप्रत्ययतां [B, ड्: प्रत्यक्षतां] गताम्

anaupamyāmanirdeśyāmavikalpāṃ nirañjanām | sarvatra sulabhāṃ lakṣmīṃ sarvapratyayatāṃ [B, ḍ: pratyakṣatāṃ] gatām

28-43

साकारामथवा योगी वराभयकरां पराम् । पद्मगर्भोपमां पद्मां पद्महस्तां सुलक्षणाम्

sākārāmathavā yogī varābhayakarāṃ parām | padmagarbhopamāṃ padmāṃ padmahastāṃ sulakṣaṇām

28-44

यद्वा नारायणाङ्कस्थां सामरस्यमुपागताम् । चिदानन्दमयीं देवीं तादृशं च श्रियः पतिम्

yadvā nārāyaṇāṅkasthāṃ sāmarasyamupāgatām | cidānandamayīṃ devīṃ tādṛśaṃ ca śriyaḥ patim

28-45

बहुधा योगमार्गास्ते वेदितव्याः सुरेश्वर । तेष्वेकं धर्ममास्थाय भक्तिः श्रद्धा च यत्र ते

bahudhā yogamārgāste veditavyāḥ sureśvara | teṣvekaṃ dharmamāsthāya bhaktiḥ śraddhā ca yatra te

28-46

सम्यङ् निध्यानमुत्पाद्य समाधिं समुपाश्रयेत् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं त्रयं यत्र विलीयते

samyaṅ nidhyānamutpādya samādhiṃ samupāśrayet | dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ trayaṃ yatra vilīyate

28-47

एकैवाहं तदा भासे पूर्णाहंता सनातनी । ऐकध्यमनुसंप्राप्ते [आ, B, C: ऐकार्यं] मयि संविन्महोदधौ

ekaivāhaṃ tadā bhāse pūrṇāhaṃtā sanātanī | aikadhyamanusaṃprāpte [ā, B, C: aikāryaṃ] mayi saṃvinmahodadhau

28-48

नान्यत् प्रकाशते किंचिदहमेव तदा परा । योगाच्छ्रान्तो जपं कुर्यात्तच्छ्रान्तो योगमाचरेत्

nānyat prakāśate kiṃcidahameva tadā parā | yogācchrānto japaṃ kuryāttacchrānto yogamācaret

28-49

तस्य क्षिप्रं प्रसीदामि जपयोगाभियोगिनः । नीत्वैवं प्रथमं यामं जपयोगादिना सुधीः

tasya kṣipraṃ prasīdāmi japayogābhiyoginaḥ | nītvaivaṃ prathamaṃ yāmaṃ japayogādinā sudhīḥ

28-50

योगस्थ एव तद्धिरस्ततो यामद्वयं स्वपेत् । उत्थायापररात्रे तु पूर्वोक्तमनुसंचरेत्

yogastha eva taddhirastato yāmadvayaṃ svapet | utthāyāpararātre tu pūrvoktamanusaṃcaret

28-51

इति व्यामिश्रकृत्यं तत् प्रोक्तं ते बलसूदन । अच्छिद्रान् पञ्चकालांस्तु भगवत्कर्मणा नयेत्

iti vyāmiśrakṛtyaṃ tat proktaṃ te balasūdana | acchidrān pañcakālāṃstu bhagavatkarmaṇā nayet

28-52

टिप्पणी - 33. सर्वशास्त्राणां भूतहितत्वं परतत्वप्रकाशनेन तदाराधनप्रतिपादनेन चेत्यभिसंधायाह श्रीमानिति । 46. योगस्य परा काष्ठोच्यते ध्यातेत्यादिना । यत्रेति । यस्यां समाधिदशायामित्यर्थः । 47. ऐकध्यमेकभावं योगिनि संप्राप्ते सति नान्यत् किंचित् प्रकाशते । किंतु अहमेव भास इत्युत्तरेणान्वयः । 49. योगनिद्रां निर्वक्ति नीत्वैवमिति । 50. योगो नाम परमात्मन्यात्मनिक्षेपपुरःसरं परमात्मगुणगणानुसंधानम् । तत्कुर्वाण एव स्वापमनुभवेदित्यर्थः । 51. व्यामिश्रेति । बहुविधकर्मकलापसहितं भगवदाराधनमित्यर्थः । अच्छिद्रानिति । यन्मुहूर्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया ॥ (ग.पु.पू. 222-22) इत्युक्तच्छिद्ररहितानित्यर्थः । मूल - दीक्षितः पञ्चकालज्ञो लक्ष्मीमन्त्रपरायणः । अन्तरं नानयोः किंचिन्निष्ठायां बलसूदन

ṭippaṇī - 33. sarvaśāstrāṇāṃ bhūtahitatvaṃ paratatvaprakāśanena tadārādhanapratipādanena cetyabhisaṃdhāyāha śrīmāniti | 46. yogasya parā kāṣṭhocyate dhyātetyādinā | yatreti | yasyāṃ samādhidaśāyāmityarthaḥ | 47. aikadhyamekabhāvaṃ yogini saṃprāpte sati nānyat kiṃcit prakāśate | kiṃtu ahameva bhāsa ityuttareṇānvayaḥ | 49. yoganidrāṃ nirvakti nītvaivamiti | 50. yogo nāma paramātmanyātmanikṣepapuraḥsaraṃ paramātmaguṇagaṇānusaṃdhānam | tatkurvāṇa eva svāpamanubhavedityarthaḥ | 51. vyāmiśreti | bahuvidhakarmakalāpasahitaṃ bhagavadārādhanamityarthaḥ | acchidrāniti | yanmuhūrtaṃ kṣaṇaṃ vāpi vāsudevo na cintyate | sā hānistanmahacchidraṃ sā bhrāntiḥ sā ca vikriyā || (ga.pu.pū. 222-22) ityuktacchidrarahitānityarthaḥ | mūla - dīkṣitaḥ pañcakālajño lakṣmīmantraparāyaṇaḥ | antaraṃ nānayoḥ kiṃcinniṣṭhāyāṃ balasūdana

28-53

उभावेतौ मतौ भक्तौ विशतो मां तनुक्षये । चक्रपद्मधरो नित्यं भवेल्लक्ष्मीपरायणः

ubhāvetau matau bhaktau viśato māṃ tanukṣaye | cakrapadmadharo nityaṃ bhavellakṣmīparāyaṇaḥ

28-54

स्वदारनिरतश्च स्याद् ब्रह्मचारी सदा भवेत् । मन्मन्त्रमभ्यसेन्नित्यं मच्चित्तो मत्परायणः

svadāranirataśca syād brahmacārī sadā bhavet | manmantramabhyasennityaṃ maccitto matparāyaṇaḥ

28-55

सर्वानुच्चावचाञ्छब्दांस्तद्भावेन विभावयेत् । अग्निषोमविभागज्ञः क्रियाभूतिविभागवित्

sarvānuccāvacāñchabdāṃstadbhāvena vibhāvayet | agniṣomavibhāgajñaḥ kriyābhūtivibhāgavit

28-56

स्थूलसूक्ष्मपरत्वानां वेदिता च यथार्थतः । अङ्गोपाङ्गादितन्त्रज्ञो मुद्राभेदविधानवित्

sthūlasūkṣmaparatvānāṃ veditā ca yathārthataḥ | aṅgopāṅgāditantrajño mudrābhedavidhānavit

28-57

अन्तर्यागबहिर्यागजपहोमविचक्षणः । पुरश्चरणभेदज्ञः सिद्धिसाधनतत्त्ववित् [B, C, ड्: सिद्ध]

antaryāgabahiryāgajapahomavicakṣaṇaḥ | puraścaraṇabhedajñaḥ siddhisādhanatattvavit [B, C, ḍ: siddha]

28-58

संज्ञामूर्तिविधानज्ञस्तत्साधनविधानवित् । शरीराधारतत्त्वज्ञो योगतत्त्वविचक्षणः

saṃjñāmūrtividhānajñastatsādhanavidhānavit | śarīrādhāratattvajño yogatattvavicakṣaṇaḥ

28-59

एवं प्रकारः शास्त्रार्थवेदी धीरो विचक्षणः । अहिंस्रो दमदानस्थो मां भजेत श्रियं नरः

evaṃ prakāraḥ śāstrārthavedī dhīro vicakṣaṇaḥ | ahiṃsro damadānastho māṃ bhajeta śriyaṃ naraḥ

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre agnīṣomavibhāgaprakāśo [ī: omits prakāśaḥ] nāmaikona

29-1

इत्यष्टाविंशोऽध्यायः एकोनत्रिंशोऽध्यायः शक्रः - शुद्धाशुद्धषडध्वाख्यचित्रनिर्माणभित्तये । नमः श्रीवत्सभामिन्यै भवसंतापशान्तये

ityaṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ekonatriṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - śuddhāśuddhaṣaḍadhvākhyacitranirmāṇabhittaye | namaḥ śrīvatsabhāminyai bhavasaṃtāpaśāntaye

29-2

अग्नीषोमविभागं मे क्रियाभूतिविधामपि । ब्रूहि मे तत्त्वतः पद्मे विद्यायास्तारिकाकृतेः

agnīṣomavibhāgaṃ me kriyābhūtividhāmapi | brūhi me tattvataḥ padme vidyāyāstārikākṛteḥ

29-3

श्रीः - व्यापकं यत् परं ब्रह्म शक्तिर्नारायणी हि या । सा ह्यहं परिणामेन भवामि प्रणवाकृतिः

śrīḥ - vyāpakaṃ yat paraṃ brahma śaktirnārāyaṇī hi yā | sā hyahaṃ pariṇāmena bhavāmi praṇavākṛtiḥ

29-4

अग्नीषोमविभागं मे तारिकाया निशामय । क्रियाभूतिविधानं च यथावत् सुरनन्दन

agnīṣomavibhāgaṃ me tārikāyā niśāmaya | kriyābhūtividhānaṃ ca yathāvat suranandana

29-5

उन्मेषः परमो विष्णोराद्यः षाड्गुण्यचिन्मयः । साहं संभृतसंभारा शक्तिस्ते कथिता पुरा

unmeṣaḥ paramo viṣṇorādyaḥ ṣāḍguṇyacinmayaḥ | sāhaṃ saṃbhṛtasaṃbhārā śaktiste kathitā purā

29-6

सृष्टवत्या जगत् कृत्स्नं तस्या मे रक्षणोद्यमे । द्विधा प्रवर्तते रूपं मुखेनैश्वर्यतेजसोः [आ, ङ्: किंचित्तेजोमुखं मतम्; B: ओमित्स् fओउर् qउअर्तेर्स् fरोम् हेरे]

sṛṣṭavatyā jagat kṛtsnaṃ tasyā me rakṣaṇodyame | dvidhā pravartate rūpaṃ mukhenaiśvaryatejasoḥ [ā, ṅ: kiṃcittejomukhaṃ matam; B: omits four quarters from here]

29-7

षाड्गुण्यमेव [आ: ओमित्स् थिस् लिने] मे रूपं किंचित्तेजोमुखं मतम् । षाड्गुण्यमेव मे रूपं परमैश्वर्यसंमुखम्

ṣāḍguṇyameva [ā: omits this line] me rūpaṃ kiṃcittejomukhaṃ matam | ṣāḍguṇyameva me rūpaṃ paramaiśvaryasaṃmukham

29-8

तेजोमुखं तु यद्रूपं सा क्रियाशक्तिरुच्यते । सैवाग्निरुच्यते शक्तिः सर्वोपप्लवदाहनात् [C: दाहतः]

tejomukhaṃ tu yadrūpaṃ sā kriyāśaktirucyate | saivāgnirucyate śaktiḥ sarvopaplavadāhanāt [C: dāhataḥ]

29-9

ऐश्वर्यसंमुखं रूपं भूतिर्लक्ष्मीरितीरिता । शक्तिरैश्वर्यभूयिष्ठा सा मे सोममयी तनुः

aiśvaryasaṃmukhaṃ rūpaṃ bhūtirlakṣmīritīritā | śaktiraiśvaryabhūyiṣṭhā sā me somamayī tanuḥ

29-10

शोषणात् [C, ई: प्लोषणात्] सर्वदोषाणामग्निशक्तिः क्रियामयी । जगदाप्याययन्त्यन्या भूतिः सोम इहोच्यते

śoṣaṇāt [C, ī: ploṣaṇāt] sarvadoṣāṇāmagniśaktiḥ kriyāmayī | jagadāpyāyayantyanyā bhūtiḥ soma ihocyate

29-11

इच्छाज्ञानक्रियामय्यास्ते इमे व्यूहजे मम । षाड्गुण्यविग्रहा साहं व्यूहिनी परमेश्वरी

icchājñānakriyāmayyāste ime vyūhaje mama | ṣāḍguṇyavigrahā sāhaṃ vyūhinī parameśvarī

29-12

या सा शक्तिः क्रियाख्या [आ, C, ङ्: क्रियान्या; ई: क्रियाग्न्याख्या] मे षाड्गुण्यं तेजसोज्ज्वलम् । तस्या आसंस्त्रयो व्यूहाः सूर्यसोमाग्निशक्तयः

yā sā śaktiḥ kriyākhyā [ā, C, ṅ: kriyānyā; ī: kriyāgnyākhyā] me ṣāḍguṇyaṃ tejasojjvalam | tasyā āsaṃstrayo vyūhāḥ sūryasomāgniśaktayaḥ

29-13

तासामाद्या [B, C, F: तासां मे परमा] परा दिव्या सूर्याख्या शक्तिरुज्ज्वला । निर्वहन्ती जगत्कृत्यमनिशं [आ, B, F: ईदृशं] परिवर्तते

tāsāmādyā [B, C, F: tāsāṃ me paramā] parā divyā sūryākhyā śaktirujjvalā | nirvahantī jagatkṛtyamaniśaṃ [ā, B, F: īdṛśaṃ] parivartate

29-14

अध्यात्ममधिदैवं च तथा चैवाधिभौतिकम् । तस्या रूपत्रयं विद्धि सूर्याख्यायाः सुरेश्वर

adhyātmamadhidaivaṃ ca tathā caivādhibhautikam | tasyā rūpatrayaṃ viddhi sūryākhyāyāḥ sureśvara

29-15

अध्यात्मस्था तु सूर्याख्या पिङ्गलामार्गगामिनी । आलोकेनाधिभूतस्था सूर्यशक्तिः प्रवर्तते

adhyātmasthā tu sūryākhyā piṅgalāmārgagāminī | ālokenādhibhūtasthā sūryaśaktiḥ pravartate

29-16

सूर्यमण्डलसंस्थाना शक्तिः सान्याधिदैविकी । सूर्यमण्डलसंस्थाना अर्चिषो याः प्रकीर्तिताः

sūryamaṇḍalasaṃsthānā śaktiḥ sānyādhidaivikī | sūryamaṇḍalasaṃsthānā arciṣo yāḥ prakīrtitāḥ

29-17

ऋचस्ता विद्धि देवेश तपन्तीस्तपनात्मिकाः । दीप्तयो यास्तदन्तःस्थास्तानि सामानि विद्धि मे

ṛcastā viddhi deveśa tapantīstapanātmikāḥ | dīptayo yāstadantaḥsthāstāni sāmāni viddhi me

29-18

टिप्पणी - 6. मुखेनेति । प्राधान्येनेत्यर्थः । 16. सूर्यमण्डलान्तर्वर्तिनो देवस्य त्रयीरूपत्वं वक्तुं प्रथमतस्तस्य ऋग्रूपत्वमुच्यते उत्तरार्धे सूर्येत्यादिना । 17. तस्य यजुःस्वरूपत्वमाह अन्तःस्थेति । अनेन आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति तत्र ता ऋचस्तदृचां मण्डलम् इति तैत्तिरीयश्रुतिरुपबृंहिता भवति। विष्णुपुराणे चोक्तम् (2-11-11) । मूल - अन्तःस्था या परा शक्तिः पौरुषीं तनुमास्थिता । तां [B, C: तं] विद्धि पुरुषं दिव्यं रमणीयं यजुर्मयम्

ṭippaṇī - 6. mukheneti | prādhānyenetyarthaḥ | 16. sūryamaṇḍalāntarvartino devasya trayīrūpatvaṃ vaktuṃ prathamatastasya ṛgrūpatvamucyate uttarārdhe sūryetyādinā | 17. tasya yajuḥsvarūpatvamāha antaḥstheti | anena ādityo vā eṣa etanmaṇḍalaṃ tapati tatra tā ṛcastadṛcāṃ maṇḍalam iti taittirīyaśrutirupabṛṃhitā bhavati| viṣṇupurāṇe coktam (2-11-11) | mūla - antaḥsthā yā parā śaktiḥ pauruṣīṃ tanumāsthitā | tāṃ [B, C: taṃ] viddhi puruṣaṃ divyaṃ ramaṇīyaṃ yajurmayam

29-19

शङ्खचक्रधरं श्रीशं पीनोदारचतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं पद्मविष्टरं पुष्करेक्षणम्

śaṅkhacakradharaṃ śrīśaṃ pīnodāracaturbhujam | prasannavadanaṃ padmaviṣṭaraṃ puṣkarekṣaṇam

29-20

मूर्धान्तःपुरुषस्यास्य दशहोता निगद्यते । पादपाणि चतुर्होता देवस्यास्य सुरेश्वर

mūrdhāntaḥpuruṣasyāsya daśahotā nigadyate | pādapāṇi caturhotā devasyāsya sureśvara

29-21

लोममांसास्थिमज्जासृक् पञ्चहोता सुरेश्वर । स्तनावण्डौ च पुंस्त्वं च षड्ढोतापान एव च

lomamāṃsāsthimajjāsṛk pañcahotā sureśvara | stanāvaṇḍau ca puṃstvaṃ ca ṣaḍḍhotāpāna eva ca

29-22

शीर्षण्याः सप्त ये प्राणाः सप्तहोता निगद्यते । शोभास्तु दक्षिणास्तस्य संभाराः संधयः स्मृताः

śīrṣaṇyāḥ sapta ye prāṇāḥ saptahotā nigadyate | śobhāstu dakṣiṇāstasya saṃbhārāḥ saṃdhayaḥ smṛtāḥ

29-23

नाडयो [C: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] देवपत्न्योऽस्य होतॄणां हृदयं मनः । चेतनः पौरुषं सूक्तं शक्तिः श्रीसूक्तमुच्यते

nāḍayo [C: omits three lines from here] devapatnyo'sya hotṝṇāṃ hṛdayaṃ manaḥ | cetanaḥ pauruṣaṃ sūktaṃ śaktiḥ śrīsūktamucyate

29-24

ओंकारः प्रणवस्तारो गुह्यं नाम सनातनम् । यजूंषि रुद्रशुक्राणि स्थूलनामानि [C: तथा सामानि] तस्य तु

oṃkāraḥ praṇavastāro guhyaṃ nāma sanātanam | yajūṃṣi rudraśukrāṇi sthūlanāmāni [C: tathā sāmāni] tasya tu

29-25

यजुर्मयमनुं दिव्यमभ्यस्यन् पुरुषं नरः । अनुव्याहृत्यभीचारपापेभ्योऽपि प्रमुच्यते

yajurmayamanuṃ divyamabhyasyan puruṣaṃ naraḥ | anuvyāhṛtyabhīcārapāpebhyo'pi pramucyate

29-26

तपत्येवं परा शक्तिस्त्रयी सूर्याख्ययाम्बरे । त्रिविधैषा परा शक्तिः प्रख्याता सूर्यसंज्ञया

tapatyevaṃ parā śaktistrayī sūryākhyayāmbare | trividhaiṣā parā śaktiḥ prakhyātā sūryasaṃjñayā

29-27

सावित्री नाम वेदानां जननी परिवर्तते । त्रिवर्णप्रणवाधारा [आ: त्रिवर्ग] भुर्भुवःस्वस्त्रिनाडिका

sāvitrī nāma vedānāṃ jananī parivartate | trivarṇapraṇavādhārā [ā: trivarga] bhurbhuvaḥsvastrināḍikā

29-28

तदादिवर्णपवना शिरःकल्पितशेखरा । क्षित्यादिपुरुषान्तार्णा प्रकाशानन्दविग्रहा

tadādivarṇapavanā śiraḥkalpitaśekharā | kṣityādipuruṣāntārṇā prakāśānandavigrahā

29-29

उदिता ब्रह्मणो भूयो ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । वेदानां जननी सैषा वर्णानां जननी परा

uditā brahmaṇo bhūyo brahmaṇi pratitiṣṭhati | vedānāṃ jananī saiṣā varṇānāṃ jananī parā

29-30

टिप्पणी - 20. अन्तःस्थस्यास्य पुरुषस्य दशहोता मूर्धा भवति । दशहोत्रादिपदैस्तत्तन्नामानो मन्त्रा विवक्षिताः । चित्तिः स्रुक् इत्यारभ्य तैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके प्रथमानुवाकमन्त्रो दशहोता । तत्रैव पृथिवी होता इत्यारभ्य द्वितीयानुवाकपठितश्चतुर्होता । पादपाणीत्येकवद्भावः । 21. अग्निर्होता इत्यारभ्य तृतीयानुवाकपठितः पञ्चहोता । सूर्यं ते चक्षुः इत्यारभ्य तुरीयानुवाकपठितः षड्ढोता । 22. महाहविर्होता इत्यारभ्य पञ्चमानुवाकपठितः सप्तहोता । देवस्य त्वा इत्यारभ्य दशमानुवाकपठिता दक्षिणाः । अग्निर्यजुर्भः इत्यारभ्याष्टमानुवाकपठिताः संभाराः । 23. सेनेन्द्रस्य इत्यारभ्य नवमानुवाकपठिता देवपत्न्यः । सुवर्णं धर्मम् इत्यारभ्यैकादशानुवाकपठितो होतृहृदयम् । पुरुषसूक्तश्रीसूक्तमन्त्राः प्रसिद्धाः । 24. नमस्ते रुद्र मन्यवे इत्यारभ्य पठिता रुद्रियाः । एवं शुक्रिया अपि मन्त्रविशेषाः । अत्र अहिर्बुध्न्यसंहितायाः 58, 59 अध्यायावनुसंधेयौ । 25. यजुर्मयेति सावित्री । अनुव्याहृति व्याहृतिभ्यः पश्चात् । अस्य अभ्यस्यन् इति पूर्वेणान्वयः । 26. त्रयीति । वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः इति श्रुतिरनुसंधेया । 28. तदादीति । तत् इत्यादयो वर्णा इत्यर्थः । शिरः गायत्रीशिरोमन्त्रः । क्षित्यादीति । कादिमान्तवर्णा । मूल - अनुलोमविलोमाभ्यां सौम्याग्नेयी निगद्यते । सैषा सूर्यवपुर्दिव्या सावित्री मन्मयी कला

ṭippaṇī - 20. antaḥsthasyāsya puruṣasya daśahotā mūrdhā bhavati | daśahotrādipadaistattannāmāno mantrā vivakṣitāḥ | cittiḥ sruk ityārabhya taittirīyāraṇyake tṛtīyaprapāṭhake prathamānuvākamantro daśahotā | tatraiva pṛthivī hotā ityārabhya dvitīyānuvākapaṭhitaścaturhotā | pādapāṇītyekavadbhāvaḥ | 21. agnirhotā ityārabhya tṛtīyānuvākapaṭhitaḥ pañcahotā | sūryaṃ te cakṣuḥ ityārabhya turīyānuvākapaṭhitaḥ ṣaḍḍhotā | 22. mahāhavirhotā ityārabhya pañcamānuvākapaṭhitaḥ saptahotā | devasya tvā ityārabhya daśamānuvākapaṭhitā dakṣiṇāḥ | agniryajurbhḥ ityārabhyāṣṭamānuvākapaṭhitāḥ saṃbhārāḥ | 23. senendrasya ityārabhya navamānuvākapaṭhitā devapatnyaḥ | suvarṇaṃ dharmam ityārabhyaikādaśānuvākapaṭhito hotṛhṛdayam | puruṣasūktaśrīsūktamantrāḥ prasiddhāḥ | 24. namaste rudra manyave ityārabhya paṭhitā rudriyāḥ | evaṃ śukriyā api mantraviśeṣāḥ | atra ahirbudhnyasaṃhitāyāḥ 58, 59 adhyāyāvanusaṃdheyau | 25. yajurmayeti sāvitrī | anuvyāhṛti vyāhṛtibhyaḥ paścāt | asya abhyasyan iti pūrveṇānvayaḥ | 26. trayīti | vedairaśūnyastribhireti sūryaḥ iti śrutiranusaṃdheyā | 28. tadādīti | tat ityādayo varṇā ityarthaḥ | śiraḥ gāyatrīśiromantraḥ | kṣityādīti | kādimāntavarṇā | mūla - anulomavilomābhyāṃ saumyāgneyī nigadyate | saiṣā sūryavapurdivyā sāvitrī manmayī kalā

29-31

गायत्री नाम गायन्तं त्रायते महतो भयात् । आदाय जीवनं गोभिर्भूसरित्प्राणिसंभवम्

gāyatrī nāma gāyantaṃ trāyate mahato bhayāt | ādāya jīvanaṃ gobhirbhūsaritprāṇisaṃbhavam

29-32

पुनर्मुञ्चति मेघेषु नवमासधृतं [आ, B: नवमासहृतं; C: ओमित्स् एइघ्त् qउअर्तेर्स् fरोम् हेरे] करैः । उक्ता सूर्यमयी शक्तिः शृणु वह्निमयीं पराम्

punarmuñcati megheṣu navamāsadhṛtaṃ [ā, B: navamāsahṛtaṃ; C: omits eight quarters from here] karaiḥ | uktā sūryamayī śaktiḥ śṛṇu vahnimayīṃ parām

29-33

एषापि त्रिविधा शक्र शक्तिर्वह्निमयी मम । दिव्येकाबिन्धना ह्यन्या क्षितौ क्षितिमयेन्धना

eṣāpi trividhā śakra śaktirvahnimayī mama | divyekābindhanā hyanyā kṣitau kṣitimayendhanā

29-34

तथा भुक्तेन्धना कोष्ठे शक्तिर्वह्निमयी त्रिधा । सर्वदेवमयी सैषा देवानां मुखमुच्यते

tathā bhuktendhanā koṣṭhe śaktirvahnimayī tridhā | sarvadevamayī saiṣā devānāṃ mukhamucyate

29-35

त्रिवर्गस्थैः स्तुता सैषा त्रिष्टुबित्युच्यते बुधैः । दुर्गाणि तारयन्त्यात्मपारायणपरं नरम्

trivargasthaiḥ stutā saiṣā triṣṭubityucyate budhaiḥ | durgāṇi tārayantyātmapārāyaṇaparaṃ naram

29-36

शक्तिः सोममयी त्वन्या सापि त्रेधा निगद्यते । दिवि बिम्बात्मना त्वेका तथान्यौषधिरुपिणी

śaktiḥ somamayī tvanyā sāpi tredhā nigadyate | divi bimbātmanā tvekā tathānyauṣadhirupiṇī

29-37

चरति प्राणिनामन्तरिडयैकामृतात्मिका । अनुष्टुब्भिः स्तूयमाना सैषानुष्टुबुदीरिता

carati prāṇināmantariḍayaikāmṛtātmikā | anuṣṭubbhiḥ stūyamānā saiṣānuṣṭubudīritā

29-38

मृत्युंजय इति प्रोक्ता सा विद्या मृत्युनाशिनी । सूर्यसोमाग्निरूपाणां तासामासां पुरंदर

mṛtyuṃjaya iti proktā sā vidyā mṛtyunāśinī | sūryasomāgnirūpāṇāṃ tāsāmāsāṃ puraṃdara

29-39

हविष्कृदुदिता सूर्यात् सोमरूपा हविर्मयी । हविरत्ति तथाग्न्याख्या वह्निविप्रमुखात्मना

haviṣkṛduditā sūryāt somarūpā havirmayī | haviratti tathāgnyākhyā vahnivipramukhātmanā

29-40

तिसृभिर्वर्तते कृत्स्नं लोकतन्त्रमहर्निशम् । इति व्यूहत्रयोपेता व्यूहिनी सा क्रियात्मिका

tisṛbhirvartate kṛtsnaṃ lokatantramaharniśam | iti vyūhatrayopetā vyūhinī sā kriyātmikā

29-41

शक्तिः परमगम्भीरा मम तेजोमुखोद्गता । सूर्येन्दुवह्निकोट्योघनियुतार्बुदभस्वरा [ई: भासुराः]

śaktiḥ paramagambhīrā mama tejomukhodgatā | sūryenduvahnikoṭyoghaniyutārbudabhasvarā [ī: bhāsurāḥ]

29-42

चक्रं सुदर्शनं नाम सा [आ, B, C, ङ्: सावित्र्याद्यरि] भवत्यरिदारणम् । अस्त्रं परमतेजिष्ठमाग्नेयं नाम वैष्णवम्

cakraṃ sudarśanaṃ nāma sā [ā, B, C, ṅ: sāvitryādyari] bhavatyaridāraṇam | astraṃ paramatejiṣṭhamāgneyaṃ nāma vaiṣṇavam

29-43

परोद्यमस्वरूपं तत् [ई: स्वरूपत्वात्] प्राणादिप्राणनं परम् । उद्यन्ति सर्वाण्यस्त्राणि तस्मात् सर्वाश्च शक्तयः

parodyamasvarūpaṃ tat [ī: svarūpatvāt] prāṇādiprāṇanaṃ param | udyanti sarvāṇyastrāṇi tasmāt sarvāśca śaktayaḥ

29-44

करणं साधकतमं पञ्चकृत्यविधौ हरेः । न तत् कृत्यं विना तेन यत् स्याद् विष्णोर्महात्मनः

karaṇaṃ sādhakatamaṃ pañcakṛtyavidhau hareḥ | na tat kṛtyaṃ vinā tena yat syād viṣṇormahātmanaḥ

29-45

संकल्पादिस्वरूपेयं सृष्टौ विष्णोः प्रवर्तते । रक्षणे संहृतौ चैव धत्ते चक्रमयीं तनुम्

saṃkalpādisvarūpeyaṃ sṛṣṭau viṣṇoḥ pravartate | rakṣaṇe saṃhṛtau caiva dhatte cakramayīṃ tanum

29-46

ममांशजा पराग्नेयी [आ, ड्: ज्ञेया] क्रियाशक्तिर्हि वैष्णवी । आब्रह्मस्तम्बपर्यनं षोढा विष्टभ्य तिष्ठति

mamāṃśajā parāgneyī [ā, ḍ: jñeyā] kriyāśaktirhi vaiṣṇavī | ābrahmastambaparyanaṃ ṣoḍhā viṣṭabhya tiṣṭhati

29-47

तत्र वर्णमयं चक्रं प्रथमं शृणु वासव । तारिकातारकद्वन्द्वमक्षगं [ई: अक्षस्थं] पारमेश्वरम्

tatra varṇamayaṃ cakraṃ prathamaṃ śṛṇu vāsava | tārikātārakadvandvamakṣagaṃ [ī: akṣasthaṃ] pārameśvaram

29-48

नाभौ सूर्येन्दुभारूपं श्रितं [आ, B, C: श्रियास्तारं; ई: श्रितद्वारं] स्वारं द्विरष्टकम् । कादिभान्तं त्रिरष्टारं [आ, B, C, ड्, ई: द्विष्ट्कारं] मादिहान्तं तु नेमिगम्

nābhau sūryendubhārūpaṃ śritaṃ [ā, B, C: śriyāstāraṃ; ī: śritadvāraṃ] svāraṃ dviraṣṭakam | kādibhāntaṃ triraṣṭāraṃ [ā, B, C, ḍ, ī: dviṣṭkāraṃ] mādihāntaṃ tu nemigam

29-49

प्रधिः पर्यन्तवह्न्यात्मा वर्गान्तः पिण्डसंनिभः [C: वर्णान्तं पिण्डसंनिभम्] । वर्णचक्रमिदं दिव्यं वर्तते वर्णवर्त्मना

pradhiḥ paryantavahnyātmā vargāntaḥ piṇḍasaṃnibhaḥ [C: varṇāntaṃ piṇḍasaṃnibham] | varṇacakramidaṃ divyaṃ vartate varṇavartmanā

29-50

टिप्पणी - 31. आदायेति । अत्र याभिरादित्यस्तपति ताभिः पर्जन्यो वर्षति इति श्रुतिरनुसंधेया । 33. अबिन्धना विद्युत् दिव्या । काष्ठादीन्धना भौमी । जठरस्था कौष्ठीति ज्ञेयम् । 36. सोममय्यपि त्रिधा आकाशे बिम्बात्मना भूमावोषध्यात्मना प्राणिशरीरे इडात्मनेति । 46. षोढेति । कलातत्त्ववर्णपदमन्त्रभुवनाख्यचक्रैरित्यर्थः । 47. तारिका ह्रींमन्त्रः । तारकः प्रणवः । 48. स्वारम् स्वरसमूहः । द्विरष्टकम् षोडशकम् । त्रिरष्टारम् चतुर्विंशत्यररूपम् । मूल - कलाचक्रमिदं शक्र ज्ञानाक्षं शक्तिनाभिकम् । ऐश्वर्यारं बलाद्येन नेम्याद्यं त्रिगुणेन तु

29-51

तत्त्वं तु वासुदेवाक्षं नाभिः संकर्षणोज्ज्वलः । प्रद्युम्नारं तथा शक्र प्रधिरूपानिरुद्धकम्

tattvaṃ tu vāsudevākṣaṃ nābhiḥ saṃkarṣaṇojjvalaḥ | pradyumnāraṃ tathā śakra pradhirūpāniruddhakam

29-52

अक्षनाभ्यरनेमिस्थैस्तुर्याद्यैः पदचक्रकम् । मन्त्रमक्षादिकैर्बीजपिण्डसंज्ञापदात्मभिः

akṣanābhyaranemisthaisturyādyaiḥ padacakrakam | mantramakṣādikairbījapiṇḍasaṃjñāpadātmabhiḥ

29-53

कालाक्षं नाभिगाव्यक्तं महदाद्यरपञ्जरम् । मनःश्रोत्रतदर्थादिविकारपरिमण्डलम्

kālākṣaṃ nābhigāvyaktaṃ mahadādyarapañjaram | manaḥśrotratadarthādivikāraparimaṇḍalam

29-54

लोकलौकिकपर्यन्तं भुवनं चक्रमन्तिमम् । षट्चक्रं दधती हस्तैः पौरुषीं तनुमास्थिता

lokalaukikaparyantaṃ bhuvanaṃ cakramantimam | ṣaṭcakraṃ dadhatī hastaiḥ pauruṣīṃ tanumāsthitā

29-55

सुदर्शनः क्रियाशक्तिर्वैष्णवी चक्रमध्यगा । बीजं पिण्डं पदं संज्ञा अस्याः शृणु चतुष्टयम्

sudarśanaḥ kriyāśaktirvaiṣṇavī cakramadhyagā | bījaṃ piṇḍaṃ padaṃ saṃjñā asyāḥ śṛṇu catuṣṭayam

29-56

सोमं प्रथममादाय प्राणमन्ते नियोजयेत् । ततोऽमृतमुपादाय योजयेत् कालपावकम्

somaṃ prathamamādāya prāṇamante niyojayet | tato'mṛtamupādāya yojayet kālapāvakam

29-57

तत्संस्थमनलं कुर्यान्मायां व्यापिनमन्ततः । एतत् सौदर्शनं बीजं मत्क्रियाशक्तिजृम्भितम्

tatsaṃsthamanalaṃ kuryānmāyāṃ vyāpinamantataḥ | etat saudarśanaṃ bījaṃ matkriyāśaktijṛmbhitam

29-58

सप्तवर्णात्मकं दिव्यमिदं बीजं महर्द्धिदम् [आ: महद्धितम्; ई: महर्द्धिमत्] । एतदेव महत् पिण्डं मायाव्यापिसमुज्झितम् [ई: समन्वितम्]

saptavarṇātmakaṃ divyamidaṃ bījaṃ maharddhidam [ā: mahaddhitam; ī: maharddhimat] | etadeva mahat piṇḍaṃ māyāvyāpisamujjhitam [ī: samanvitam]

29-59

कालाग्न्यर्कायुताकारमेतद्वज्राम्बुदध्वनि । पञ्चवर्णं महापिण्डं दुर्धरं देवदानवैः

kālāgnyarkāyutākārametadvajrāmbudadhvani | pañcavarṇaṃ mahāpiṇḍaṃ durdharaṃ devadānavaiḥ

29-60

शुचिना तु सकृत् स्मर्यमजितेन्द्रियदुःस्मरम् । स्मृत्वा तु शान्तये स्मर्ये बीजे मे तारिकादिके

śucinā tu sakṛt smaryamajitendriyaduḥsmaram | smṛtvā tu śāntaye smarye bīje me tārikādike

29-61

योऽसौ पिण्डोर्ध्वभागस्थो वर्णः कालानलाभिधः । दह्यन्ते तेन दैत्येन्द्रा लोकाश्चैव युगक्षये

yo'sau piṇḍordhvabhāgastho varṇaḥ kālānalābhidhaḥ | dahyante tena daityendrā lokāścaiva yugakṣaye

29-62

द्वितीयशक्तिसंस्थेन त्वग्निनाग्निः समिध्यते । शक्तिं प्राणयति प्राणः पूरितोऽमृततेजसा

dvitīyaśaktisaṃsthena tvagnināgniḥ samidhyate | śaktiṃ prāṇayati prāṇaḥ pūrito'mṛtatejasā

29-63

इति पिण्डस्वरूपं ते कथितं सुरपुंगव । व्यापकैः पञ्चभिः पिण्डं कल्पितं [ई: कीलितम्] त्वन्तरान्तरा

iti piṇḍasvarūpaṃ te kathitaṃ surapuṃgava | vyāpakaiḥ pañcabhiḥ piṇḍaṃ kalpitaṃ [ī: kīlitam] tvantarāntarā

29-64

वर्मास्त्रान्तं ध्रुवाद्यं च संज्ञामन्त्रत्वमृच्छति । व्यापकौ योजयेदन्ते पिण्डाद्योः सोमसूर्ययोः

varmāstrāntaṃ dhruvādyaṃ ca saṃjñāmantratvamṛcchati | vyāpakau yojayedante piṇḍādyoḥ somasūryayoḥ

29-65

अन्ते सोमाग्निकूटस्य ह्येकं व्यापकमानयेत् । आद्यन्तयोस्तथान्त्यस्य वर्णस्य व्यापकौ स्मृतौ

ante somāgnikūṭasya hyekaṃ vyāpakamānayet | ādyantayostathāntyasya varṇasya vyāpakau smṛtau

29-66

वर्म प्राणोर्जयोर्व्योम दुष्टोपद्रवमर्दनम् । यः संकर्षणस्तु संहारः कल्पान्तेऽखिलगोचरः

varma prāṇorjayorvyoma duṣṭopadravamardanam | yaḥ saṃkarṣaṇastu saṃhāraḥ kalpānte'khilagocaraḥ

29-67

स फट्कारस्तदन्ते चाप्याह्लादः शान्तिकारकः । इति [आ, C, ड्, F: अद्द् हेरे लिनेस् 2 तो 14 (तस्या व्याप्तिं वासव) fरोम् छ्. 30 अन्द् ओमित् थेम् थेरे.] पिण्डविकर्षात्मा सौम्याग्नेयो मनुः स्मृतः

sa phaṭkārastadante cāpyāhlādaḥ śāntikārakaḥ | iti [ā, C, ḍ, F: add here lines 2 to 14 (tasyā vyāptiṃ vāsava) from ch. 30 and omit them there.] piṇḍavikarṣātmā saumyāgneyo manuḥ smṛtaḥ

29-68

टिप्पणी - 56, 57. सोमः सकारः । प्राणो हकारः । अमृतं सकारः । कालपावकः राकारः । अनलः रकारः । माया व्यापी च ईंकारः । सहस्रार ईं इति बीजमन्त्रः । 58. सप्तवर्णात्मकमिति । सोमप्राणामृतकालपावकानलमायाव्यापि-रूपसप्तवर्णघटितमित्यर्थः । मायाव्यापिसमुज्झितम् ईंकाररहितम् । सहस्रार इति पिण्डमन्त्रः । 60. स्मर्ये स्मरणीये इत्यर्थः । 64. पूर्वोक्तमेव विशदयति व्यापकाविति । 66. वर्म कवचम् । प्राणोर्जयोर्व्योम हुंमन्त्रः । 67. विकर्षः अनुस्यूतिः । स्ववर्णैरङ्गवानेष बली सौदर्शनो मनुः । दिव्यान्तरिक्षभौमानां भोगानामाप्तिसाधनम्

29-69

कल्पद्रुमो मनुः सोऽयमाश्रितानां पुरंदर । नारायणात् समुद्यत्या मम नित्यं जगद्धिते

kalpadrumo manuḥ so'yamāśritānāṃ puraṃdara | nārāyaṇāt samudyatyā mama nityaṃ jagaddhite

29-70

अग्नीषोमविभागस्ते कथितो वृत्रसूदन । क्रियाभूतिविभेदश्च क्रियाशक्तिभिदापि च

agnīṣomavibhāgaste kathito vṛtrasūdana | kriyābhūtivibhedaśca kriyāśaktibhidāpi ca

29-71

क्रियाशक्तिप्रभावश्च बीजपिण्डादिभेदतः । भूयः शक्र क्रियाशक्ते ऋद्धिमेतावतीं शृणु

kriyāśaktiprabhāvaśca bījapiṇḍādibhedataḥ | bhūyaḥ śakra kriyāśakte ṛddhimetāvatīṃ śṛṇu

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre kriyāśaktiprakāśo nāma triṃśo'dhyāyaḥ

30-1

टिप्पणी - 68. स्ववर्णैरिति । पूर्वोक्तस्य षडक्षरमन्त्रस्य ये षट् वर्णाः तैः हृदयादिषडङ्गकल्पनं कार्यमित्यर्थः । मन्त्रमहिमानमाह दिव्येत्यादिना । 69. जगद्धिते इति निमित्ते सप्तमी । जगद्धितनिमित्तमित्यर्थः । इत्येकोनत्रिंशोऽध्यायः त्रिंशोऽध्यायः श्रीः - एषा ते कथिता शक्र मया शक्तिः क्रियात्मिका । [ईन् आ, C, ड्, F: 13 लिनेस् fरोम् हेरे अरे ओमित्तेद् बुत् गिवेन् इन् छ्. 29 Vइदे नोते ओन् प्. 101.] तस्या व्याप्तिमवोचं ते सूर्यसोमाग्निभेदिताम्

ṭippaṇī - 68. svavarṇairiti | pūrvoktasya ṣaḍakṣaramantrasya ye ṣaṭ varṇāḥ taiḥ hṛdayādiṣaḍaṅgakalpanaṃ kāryamityarthaḥ | mantramahimānamāha divyetyādinā | 69. jagaddhite iti nimitte saptamī | jagaddhitanimittamityarthaḥ | ityekonatriṃśo'dhyāyaḥ triṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - eṣā te kathitā śakra mayā śaktiḥ kriyātmikā | [īn ā, C, ḍ, F: 13 lines from here are omitted but given in ch. 29 Vide note on p. 101.] tasyā vyāptimavocaṃ te sūryasomāgnibheditām

30-2

व्यूहिनीमप्यवोचं ते बीजपिण्डाभिधानतः । पदमन्त्रस्वरूपं च तस्याः शक्र निबोध मे

vyūhinīmapyavocaṃ te bījapiṇḍābhidhānataḥ | padamantrasvarūpaṃ ca tasyāḥ śakra nibodha me

30-3

अजितानलसर्गाणां संयोगः पिण्ड आदिमः । कमलानलसर्गाणां योगः पिण्डो द्वितीयकः

ajitānalasargāṇāṃ saṃyogaḥ piṇḍa ādimaḥ | kamalānalasargāṇāṃ yogaḥ piṇḍo dvitīyakaḥ

30-4

श्वेताद्याह्लादिसंयोगस्तृतीयः पिण्ड उच्यते । सूर्योर्जव्यापिनां पिण्डश्चतुर्थस्तेन मध्यतः

śvetādyāhlādisaṃyogastṛtīyaḥ piṇḍa ucyate | sūryorjavyāpināṃ piṇḍaścaturthastena madhyataḥ

30-5

त्रीण्यस्त्राणि ततः कालचक्राय हुतभुक्प्रिया । तारकेणान्वितश्चादौ चक्रोऽयं पदमन्त्रराट्

trīṇyastrāṇi tataḥ kālacakrāya hutabhukpriyā | tārakeṇānvitaścādau cakro'yaṃ padamantrarāṭ

30-6

नैव किंचिदसाध्यं हि मन्त्रेणानेन वासव । अभियुक्तमना [ई: अभियुक्ता मनावस्मिन्] अस्मिन्न गच्छति पराभवम् ॥ 30-6

naiva kiṃcidasādhyaṃ hi mantreṇānena vāsava | abhiyuktamanā [ī: abhiyuktā manāvasmin] asminna gacchati parābhavam || 30-6

30-7

यस्तु ते कथितः पूर्वं त्रियुगार्णो मनूत्तमः । प्रभावमखिलं तस्य भूयो व्याख्यामि वासव

yastu te kathitaḥ pūrvaṃ triyugārṇo manūttamaḥ | prabhāvamakhilaṃ tasya bhūyo vyākhyāmi vāsava

30-8

अनामरूपवच्चक्रं षाड्गुण्यमहिमोज्ज्वलम् । ध्यायन् सबीजमावर्त्य मन्त्रं बन्धात् प्रमुच्यते

anāmarūpavaccakraṃ ṣāḍguṇyamahimojjvalam | dhyāyan sabījamāvartya mantraṃ bandhāt pramucyate

30-9

क्रियाशक्तेर्मदीयायास्तनुः साक्षान्महामनुः । षडर्णोऽथर्ववेदान्तसंस्थितश्चक्रबृंहितः

kriyāśaktermadīyāyāstanuḥ sākṣānmahāmanuḥ | ṣaḍarṇo'tharvavedāntasaṃsthitaścakrabṛṃhitaḥ

30-10

षडध्वमयमोजस्वि चक्रं सौदर्शनं परम् । भावयेदक्षनाभ्यादिविभक्तावयवोज्ज्वलम्

ṣaḍadhvamayamojasvi cakraṃ saudarśanaṃ param | bhāvayedakṣanābhyādivibhaktāvayavojjvalam

30-11

अमृतादीन् मनोरर्णानक्षाद्यङ्गेषु चिन्तयेत् । अक्षे नाभौ तथारेषु नेमौ प्रधितदन्तयोः

amṛtādīn manorarṇānakṣādyaṅgeṣu cintayet | akṣe nābhau tathāreṣu nemau pradhitadantayoḥ

30-12

प्रकृत्यादिविशेषान्तैस्तत्त्वैः संग्रथितः [C: संस्कृतः] प्रधिः । माया प्रसूतिस्त्रैगुण्यमपि नेमिः सुदर्शने

prakṛtyādiviśeṣāntaistattvaiḥ saṃgrathitaḥ [C: saṃskṛtaḥ] pradhiḥ | māyā prasūtistraiguṇyamapi nemiḥ sudarśane

30-13

पदाध्वरचितारान्ता मन्त्रा अरसहस्रकम् । अरान्तो व्यूहमार्गस्थो नाभिस्तत्र कलामयी

padādhvaracitārāntā mantrā arasahasrakam | arānto vyūhamārgastho nābhistatra kalāmayī

30-14

वर्णाध्वा ह्यक्षपर्यन्तो मध्ये शक्तिरहं परा । मदन्तः परमं ब्रह्म ग्राह्यग्राहकतोज्झितम्

varṇādhvā hyakṣaparyanto madhye śaktirahaṃ parā | madantaḥ paramaṃ brahma grāhyagrāhakatojjhitam

30-15

टिप्पणी - 3. अजितो जकारः । अनलो रेफः । सर्गो विसर्गः । ज्रः । कमलः ककारः । क्रः । 4. श्वेतः फकारः । आह्लादी टकारः । फट् । सूर्यो हकारः । ऊर्ज उकारः । व्यापी बिन्दुः । हुं । 5. मध्ये त्रयः फट्मन्त्राः । ततः स्वाहा । ओं ज्रः क्रः फट् हुं फट् 3 कालचक्राय स्वाहा । 7. त्रियुगार्णः षडक्षरमन्त्रः । सहस्रार हुं फट् इति । 9. अथर्वेति । अत्राहिर्बुध्न्यसंहितायां विंशाध्याये 21-24 वचनान्यनुसंधेयानि । 11. अमृतं सकारः । प्रकृत्यादीत्यादिना भुवनाध्वा निर्दिश्यते । 13. मन्त्राध्वानमाह मन्त्रा इति । मूल - मध्ये तु चिन्तयेत् तारं तारिकां तद्बहिः स्मरेत् । तद्बहिश्च क्रियाबीजं तद्बहिश्चादिमाक्षरम्

30-16

इत्यक्षकुहरे ज्ञेयं क्रमाद्बीजचतुष्टयम् । नाभ्यरादौ तु सूर्यादीनिति पूर्वोक्तया दिशा

ityakṣakuhare jñeyaṃ kramādbījacatuṣṭayam | nābhyarādau tu sūryādīniti pūrvoktayā diśā

30-17

ह्रस्राकारस्वरूपो यः स सहस्रविधान्वयी । सूर्यकालानलद्वन्द्वैरप्रमेयादिभेदितैः

hrasrākārasvarūpo yaḥ sa sahasravidhānvayī | sūryakālānaladvandvairaprameyādibheditaiḥ

30-18

अमृतानलयुग्मैश्च तावद्भिस्तादृशैरपि । संहत्य भेदयेत् कादीनग्नीषोममयैः स्वरैः

amṛtānalayugmaiśca tāvadbhistādṛśairapi | saṃhatya bhedayet kādīnagnīṣomamayaiḥ svaraiḥ

30-19

सूर्यसोमानिलान् हित्वा त्रिंशतं चैकमेव च । अष्टन्यूनसहस्रं तदक्षराणि स्युरञ्जसा

sūryasomānilān hitvā triṃśataṃ caikameva ca | aṣṭanyūnasahasraṃ tadakṣarāṇi syurañjasā

30-20

बीजाष्टकं तु तारादि ह्रस्रयुक्तं भवेदथ । ईशाद्यनुप्रदेशस्थं वह्नेर्वायुपदावधि [आ, C, ड्: वह्निना व्याप्तिरुच्यते; ईन् आ, C, ड्: वेर्सेस् 43 तो 49 अन्द् थेन् 34ब् तो 42 fओल्लोw ओन् हेरे.]

bījāṣṭakaṃ tu tārādi hrasrayuktaṃ bhavedatha | īśādyanupradeśasthaṃ vahnervāyupadāvadhi [ā, C, ḍ: vahninā vyāptirucyate; īn ā, C, ḍ: verses 43 to 49 and then 34b to 42 follow on here.]

30-21

दत्त्वा सूत्रयुगं चारीं [आ: अस्त्रयुग्मं चारीं च] चतुर्धा विभजेद्भुवम् । पञ्च पञ्चाशतं कुर्यादराणां प्रतिभूमिकम्

dattvā sūtrayugaṃ cārīṃ [ā: astrayugmaṃ cārīṃ ca] caturdhā vibhajedbhuvam | pañca pañcāśataṃ kuryādarāṇāṃ pratibhūmikam

30-22

सहस्रं तान्यराणि स्युस्तेषु वर्णसहस्रकम् । न्यसेत् प्रागादि सोमान्तं कोणसूत्रेषु वै ततः

sahasraṃ tānyarāṇi syusteṣu varṇasahasrakam | nyaset prāgādi somāntaṃ koṇasūtreṣu vai tataḥ

30-23

न्यसेन्मन्त्राध्ववर्तिन्यश्चतस्रोऽग्निगुणाः क्रमात् । जया च विजया चैव अजिता चापराजिता

nyasenmantrādhvavartinyaścatasro'gniguṇāḥ kramāt | jayā ca vijayā caiva ajitā cāparājitā

30-24

अग्न्यादीशानपर्यन्तसूत्रस्था मन्त्रदेवताः । अराणि पूरयन्ती सा नेमिः सौदर्शनी स्थिता

agnyādīśānaparyantasūtrasthā mantradevatāḥ | arāṇi pūrayantī sā nemiḥ saudarśanī sthitā

30-25

अरनेम्यन्तरस्थानि सर्वास्त्राणि च वासव । प्रवर्तकानि पुरतः सर्वास्त्राणि पुरंदर

aranemyantarasthāni sarvāstrāṇi ca vāsava | pravartakāni purataḥ sarvāstrāṇi puraṃdara

30-26

निवर्तकानि पुरतः शिरोभिः शस्त्रचिह्नितैः । कृताञ्जलीनि दृप्तानि ध्यायेदुभयतः समम्

nivartakāni purataḥ śirobhiḥ śastracihnitaiḥ | kṛtāñjalīni dṛptāni dhyāyedubhayataḥ samam

30-27

नेमिक्षेत्रे महालक्ष्मीः पूर्वस्यां दिशि संस्थिता । दक्षिणस्यां महामाया पश्चिमायां सरस्वती

nemikṣetre mahālakṣmīḥ pūrvasyāṃ diśi saṃsthitā | dakṣiṇasyāṃ mahāmāyā paścimāyāṃ sarasvatī

30-28

सौम्यायां दिशि विज्ञेया महिषासुरनाशनी । तद्बहिः परितो देवा ब्रह्माद्यास्तु त्रिमूर्तयः

saumyāyāṃ diśi vijñeyā mahiṣāsuranāśanī | tadbahiḥ parito devā brahmādyāstu trimūrtayaḥ

30-29

तुर्यादिशक्तिसंयुक्ता अवतारास्ततः परम् । प्रकृत्यादिविशेषान्तं चतुर्विंशतिसंमितम्

turyādiśaktisaṃyuktā avatārāstataḥ param | prakṛtyādiviśeṣāntaṃ caturviṃśatisaṃmitam

30-30

प्रधिपूर्वे स्थितं भागे तत्त्वजातमनुक्रमात् । भवोपकरणा देवा मध्यमे परिनिष्ठिताः

pradhipūrve sthitaṃ bhāge tattvajātamanukramāt | bhavopakaraṇā devā madhyame pariniṣṭhitāḥ

30-31

पृथक् चरमभागस्था भौवना भुवनैः सह । ब्रह्माण्डोदरसंरूढा [आ: संरूढं] भूर्भुवःसुवरादिकाः [आ: आदिकम्]

pṛthak caramabhāgasthā bhauvanā bhuvanaiḥ saha | brahmāṇḍodarasaṃrūḍhā [ā: saṃrūḍhaṃ] bhūrbhuvaḥsuvarādikāḥ [ā: ādikam]

30-32

मेर्वादयोऽखिलाः शैला गङ्गाद्याः सरितस्तथा । क्षीराब्ध्याद्याः समुद्राश्च द्वीपा जम्ब्वादिसंज्ञिताः

mervādayo'khilāḥ śailā gaṅgādyāḥ saritastathā | kṣīrābdhyādyāḥ samudrāśca dvīpā jambvādisaṃjñitāḥ

30-33

वैमानिकगणाः सर्वे ग्रहाः सूर्यादयस्तथा । नक्षत्रतारकाताराभूतप्रेतादयस्तथा

vaimānikagaṇāḥ sarve grahāḥ sūryādayastathā | nakṣatratārakātārābhūtapretādayastathā

30-34

तिस्रस्त्रिंशच्च याः कोट्यस्त्रिदशानां पुरंदर । समाश्रिताः प्रधिं तास्तु सरघा इव सारघम्

tisrastriṃśacca yāḥ koṭyastridaśānāṃ puraṃdara | samāśritāḥ pradhiṃ tāstu saraghā iva sāragham

30-35

टिप्पणी - 17. सूर्येत्यादि । ह्रं ह्रां इत्यादिभिरित्यर्थः । 18. अमृतेत्यादि । स्रं स्रां इत्यादिभिरित्यर्थः । 19. सूर्येत्यादि । हकारं सकारं यकारं च वर्जयित्वेत्यर्थः । अष्टन्यूनेति । 31x16x2=992 अक्षराणि ज्ञेयानि । 20. पूर्वोक्तैः 992 अक्षरैः सह बीजाष्टकयोगे सहस्रमक्षराणि । अहिर्बुध्न्ये तु प्रकारान्तरेण सहस्राक्षरत्वमुक्तम् (23 अ. 82, 83). 21. चारी तिर्यग्गतिः । पञ्चभिर्गुणिता पञ्चाशत् 250 । 23. वर्तिन्यः वर्तिनीरित्यर्थः । मन्त्रदेवता इत्युत्तरेणान्वयः । 29. तुर्यादीति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्याख्येत्यर्थः । अवताराः व्यूहाः । 34. तिस्र इत्यादि । त्रयस्त्रिंशदित्यर्थः । सरघाः मधुमक्षिकाः । सारघं मधु । मूल - अयुते द्वे सुरेशान ह्युभयोः प्रधिपार्श्वयोः । [ईन् आ, C, ड्: वेर्सेस् 35ब् तो 49 अरे इन् अ दिffएरेन्त् ओर्देर्. Vइदे नोते ओन् पगे 104] अग्नयः परिवर्तन्ते प्रवर्तकनिवर्तकाः

30-36

कालानलसहस्राभाः स्फूर्जज्ज्वालाकुलाकुलाः । प्रवर्तकानलास्तत्र दैत्यदानवदाहिनः

kālānalasahasrābhāḥ sphūrjajjvālākulākulāḥ | pravartakānalāstatra daityadānavadāhinaḥ

30-37

धीराः प्रशान्तगम्भीराः प्रसन्नास्तिग्मतेजसः । निवर्तका ममेच्छातः शमयन्ति प्रवर्तकान्

dhīrāḥ praśāntagambhīrāḥ prasannāstigmatejasaḥ | nivartakā mamecchātaḥ śamayanti pravartakān

30-38

सुदर्शनमनोरन्ते यत्तत् संकर्षणोद्भवम् । लाङ्गलास्त्रं महाघोरं सर्वसंहारकारकम्

sudarśanamanorante yattat saṃkarṣaṇodbhavam | lāṅgalāstraṃ mahāghoraṃ sarvasaṃhārakārakam

30-39

तिर्यक् स्थितस्य नेम्यन्ते तस्य पूर्वार्धसंभवाः । प्रवर्तकास्तदूर्ध्वांशसंभवास्तु निवर्तकाः

tiryak sthitasya nemyante tasya pūrvārdhasaṃbhavāḥ | pravartakāstadūrdhvāṃśasaṃbhavāstu nivartakāḥ

30-40

अग्नीषोममया एते प्रवर्तकनिवर्तकाः । अग्नीषोममयास्त्रोत्था तदुत्था चास्त्रसंततिः

agnīṣomamayā ete pravartakanivartakāḥ | agnīṣomamayāstrotthā tadutthā cāstrasaṃtatiḥ

30-41

द्वेऽयुते शृणु मूर्तीस्त्वं वह्नीनां विविधात्मनाम् । याः स्मृत्वा पुरुषो घोरमापदर्णवमुत्तरेत्

dve'yute śṛṇu mūrtīstvaṃ vahnīnāṃ vividhātmanām | yāḥ smṛtvā puruṣo ghoramāpadarṇavamuttaret

30-42

अशेषभुवनाधारश्चतुर्गत्यूर्जबिन्दुमान् । पिण्डोऽयं तारकः पूर्वंवह्नीनां वपुरुच्यते [आ: वह्नेर्वायुपदावधि]

aśeṣabhuvanādhāraścaturgatyūrjabindumān | piṇḍo'yaṃ tārakaḥ pūrvaṃvahnīnāṃ vapurucyate [ā: vahnervāyupadāvadhi]

30-43

अमृताधारवह्न्यूर्जबिन्दुमांस्तारपूर्वकः । पिण्डो निवर्तकादीनां दिव्या तनुरुदीर्यते

amṛtādhāravahnyūrjabindumāṃstārapūrvakaḥ | piṇḍo nivartakādīnāṃ divyā tanurudīryate

30-44

प्रधिं कालपुमव्यक्तव्यक्तसप्तकरूपतः । विभज्य दशधा तत्तद्रूपवर्णपुरोगमैः

pradhiṃ kālapumavyaktavyaktasaptakarūpataḥ | vibhajya daśadhā tattadrūpavarṇapurogamaiḥ

30-45

प्राग्भागादिक्रमेणैव स्वरपूर्वैः स्वरान्तिमैः । सूर्यानलयुगैः काद्यैरष्टाभिर्बीजनायकैः

prāgbhāgādikrameṇaiva svarapūrvaiḥ svarāntimaiḥ | sūryānalayugaiḥ kādyairaṣṭābhirbījanāyakaiḥ

30-46

युक्तास्तारनमोऽन्तास्ताः प्रवर्तकतनूर्लिखेत् । अमृताग्नियुगैरेव निवर्तकतनूस्तथा

yuktāstāranamo'ntāstāḥ pravartakatanūrlikhet | amṛtāgniyugaireva nivartakatanūstathā

30-47

एकैकाग्नेः शिखाः सप्तघोराः शान्ताश्च संस्मरेत् । आदितः सप्त युग्माद्याः स्वरसंभेदिताः क्रमात्

ekaikāgneḥ śikhāḥ saptaghorāḥ śāntāśca saṃsmaret | āditaḥ sapta yugmādyāḥ svarasaṃbheditāḥ kramāt

30-48

सूर्याग्नियुगसंभूता अमृताग्नियुगोत्थिताः । वर्गान्तश्च प्रधानश्च सिद्धिदो वामनस्तथा

sūryāgniyugasaṃbhūtā amṛtāgniyugotthitāḥ | vargāntaśca pradhānaśca siddhido vāmanastathā

30-49

श्वेतश्च तत्त्वधारश्च झषः शाश्वत एव च । छान्दःपतिस्तथा चक्री कालाद्यर्णाः सबिन्दुकाः

śvetaśca tattvadhāraśca jhaṣaḥ śāśvata eva ca | chāndaḥpatistathā cakrī kālādyarṇāḥ sabindukāḥ

30-50

नाभ्यरान्तस्थसूत्रस्थरूपाश्चत्वार ऐश्वराः । अरेषु परितो देवाः केशवाद्या व्यवस्थिताः

nābhyarāntasthasūtrastharūpāścatvāra aiśvarāḥ | areṣu parito devāḥ keśavādyā vyavasthitāḥ

30-51

स्वैः स्वैश्चिह्नैः सरोजाद्यैर्ध्येया दामोदरान्तिमाः । अरनेम्यन्तसूत्रस्थाः पद्मनाभादयोऽखिलाः

svaiḥ svaiścihnaiḥ sarojādyairdhyeyā dāmodarāntimāḥ | aranemyantasūtrasthāḥ padmanābhādayo'khilāḥ

30-52

सर्वे समन्विता देवाः स्वाभिः स्वाभिश्च शक्तिभिः । प्राग्भागे कमला देवी दक्षिणे कीर्तिरुज्ज्वला

sarve samanvitā devāḥ svābhiḥ svābhiśca śaktibhiḥ | prāgbhāge kamalā devī dakṣiṇe kīrtirujjvalā

30-53

जया तु पश्चिमे भागे माया भागे तथोत्तरे । प्रत्येकं कोटिसंख्याभिः शक्तिभिः परिवारिताः

jayā tu paścime bhāge māyā bhāge tathottare | pratyekaṃ koṭisaṃkhyābhiḥ śaktibhiḥ parivāritāḥ

30-54

अधितिष्ठन्ति तेऽभीक्ष्णं सहस्रारं सुदर्शनम् । कालचक्रमनाद्यन्तमस्य तेजः प्रकीर्तितम्

adhitiṣṭhanti te'bhīkṣṇaṃ sahasrāraṃ sudarśanam | kālacakramanādyantamasya tejaḥ prakīrtitam

30-55

टिप्पणी - 38. लाङ्गलास्त्रम् फट् मन्त्रः । 41. द्वे अयुते इति छेदः । सन्धिरार्षः । 42. अशेषभुवनाधारः रेफः । चतुर्गतिः यकारः । ऊर्जः ऊकारः । 43. अमृताधारः वकारः । 48. सूर्याग्नियुगं ह्र इति । अमृताग्नियुगं स्र इति । वर्गान्तः हकारः । प्रधानः मकारः । सिद्धिदः भकारः । वामनः बकारः । 49. श्वेतः फकारः । तत्त्वधारः ञकारः । झषः झकारः । शाश्वतः जकारः । छन्दःपतिः छकारः । चक्री चकारः । कालः मकारः । 52. शक्तयो लक्ष्मीकीर्त्यादयः अत्रैव विंशाध्याये उक्ताः । मूल - संवत्सरर्तुमासार्धमासाहोरात्रसंज्ञितैः । अक्षनाभ्यरनेम्यन्तैः कॢप्तपञ्चविभक्तिकम्

30-56

ध्रियन्ते [आ: श्रयन्ते] कालचक्रेण पुमाद्याः पञ्च पञ्च च । सहस्रारेण चक्रेण नेम्यरप्रधिशोभिना

dhriyante [ā: śrayante] kālacakreṇa pumādyāḥ pañca pañca ca | sahasrāreṇa cakreṇa nemyarapradhiśobhinā

30-57

ध्रियन्ते [आ: विद्यन्ते] च षडध्वानो वर्णतत्त्वकलादयः । सर्वतत्त्वमयं देहं वैष्णवं पुरुषोत्तमम्

dhriyante [ā: vidyante] ca ṣaḍadhvāno varṇatattvakalādayaḥ | sarvatattvamayaṃ dehaṃ vaiṣṇavaṃ puruṣottamam

30-58

धार्यते भ्राम्यते चैव यन्त्रारूढमिदं परम् । नाभिकन्दस्थितेनैव सहस्रारेण नेमिना

dhāryate bhrāmyate caiva yantrārūḍhamidaṃ param | nābhikandasthitenaiva sahasrāreṇa neminā

30-59

चक्रेणानेन हन्यन्ते रक्षोदैतेयदानवाः । नानामन्त्रात्मना तेन तदन्तः सुस्थितेन च

cakreṇānena hanyante rakṣodaiteyadānavāḥ | nānāmantrātmanā tena tadantaḥ susthitena ca

30-60

विध्वंसयति शत्रूंश्च स्मृतमात्रमनन्तरम् । अभ्यस्यमानमनिशं सहस्रारमिदं नरैः

vidhvaṃsayati śatrūṃśca smṛtamātramanantaram | abhyasyamānamaniśaṃ sahasrāramidaṃ naraiḥ

30-61

क्लेशकर्माशयान् दोषानशेषान् क्षपयेत् क्षणात् । बीजं पिण्डं च संज्ञां च मूर्तिं चेति चतुष्टयम्

kleśakarmāśayān doṣānaśeṣān kṣapayet kṣaṇāt | bījaṃ piṇḍaṃ ca saṃjñāṃ ca mūrtiṃ ceti catuṣṭayam

30-62

पुष्यत्येतत् सहस्रारं चक्रमाद्यन्तवर्जितम् । सूर्येन्दुवह्निभिर्व्याप्य [ड्: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] विश्वमेतच्चराचरम्

puṣyatyetat sahasrāraṃ cakramādyantavarjitam | sūryenduvahnibhirvyāpya [ḍ: omits three lines from here] viśvametaccarācaram

30-63

आग्नेयी प्रथमा मूर्तिः शक्तिर्दिव्या क्रियाह्वया । सहस्रारस्वरूपेण सृजत्यवति हन्ति च

āgneyī prathamā mūrtiḥ śaktirdivyā kriyāhvayā | sahasrārasvarūpeṇa sṛjatyavati hanti ca

30-64

सूर्येन्दुवह्निभिर्व्यूहैर्व्यूह्येयं हि क्रियाभिधा । उदिता ते सुरेशान भूयश्चैनां निबोध मे

sūryenduvahnibhirvyūhairvyūhyeyaṃ hi kriyābhidhā | uditā te sureśāna bhūyaścaināṃ nibodha me

30-65

इत्येवं कथितो व्यूहः सूर्यसोमाग्निरूपकः । व्यूहिनीं तामिमामद्य क्रियाशक्तिं निबोध मे

ityevaṃ kathito vyūhaḥ sūryasomāgnirūpakaḥ | vyūhinīṃ tāmimāmadya kriyāśaktiṃ nibodha me

triṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 55. विभक्तिर्विभागः । 56. पञ्च पञ्च पञ्चविंशतिः । पुमांसमारभ्य पृथिवीपर्यन्ता मादिकान्तवर्णदेवताः ।

ṭippaṇī - 55. vibhaktirvibhāgaḥ | 56. pañca pañca pañcaviṃśatiḥ | pumāṃsamārabhya pṛthivīparyantā mādikāntavarṇadevatāḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre sudarśanaprakāśo nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ

31-1

एकत्रिंशोऽधायः श्रीः - या सा षाड्गुण्यतेजःस्था क्रियाशक्तिः प्रकाशिता । आग्नेयं रूपमाश्रित्य सा धत्ते पौरुषं वपुः

ekatriṃśo'dhāyaḥ śrīḥ - yā sā ṣāḍguṇyatejaḥsthā kriyāśaktiḥ prakāśitā | āgneyaṃ rūpamāśritya sā dhatte pauruṣaṃ vapuḥ

31-2

सर्वास्त्रशस्त्रसंस्यूतं [आ, B, C, ङ्: संस्थं] सूर्यसोमाग्निमूलकम् । महत् सुदर्शनं नाम नानारूपोपशोभितम् [आ, B, C: नानाव्यूहो]

sarvāstraśastrasaṃsyūtaṃ [ā, B, C, ṅ: saṃsthaṃ] sūryasomāgnimūlakam | mahat sudarśanaṃ nāma nānārūpopaśobhitam [ā, B, C: nānāvyūho]

31-3

तस्य मध्ये स्थिता [B: क्रिया] शक्तिः पौरुषीं तनुमास्थिता [B: आश्रिता] । सौम्याग्नेयस्वरूपेण [आ, B, C, ङ्: स्वसौम्याग्नेयरूपेण] तत्तत्कालव्यवस्थया

tasya madhye sthitā [B: kriyā] śaktiḥ pauruṣīṃ tanumāsthitā [B: āśritā] | saumyāgneyasvarūpeṇa [ā, B, C, ṅ: svasaumyāgneyarūpeṇa] tattatkālavyavasthayā

31-4

पुरस्ताद्दर्शितस्तस्या [B, C: तस्य] वाचकस्ते चतुर्विधः । तत्र संज्ञामयो मन्त्रो भूयसा बलवत्तरः

purastāddarśitastasyā [B, C: tasya] vācakaste caturvidhaḥ | tatra saṃjñāmayo mantro bhūyasā balavattaraḥ

31-5

तस्य व्याख्यामिमां शक्र गदन्त्या मे निशामय । या सा सोमात्मिका शक्तिरुन्मेषः प्रथमो हरेः

tasya vyākhyāmimāṃ śakra gadantyā me niśāmaya | yā sā somātmikā śaktirunmeṣaḥ prathamo hareḥ

31-6

मूलशक्तिरहं श्रीः सा प्रथमाक्षरसंस्थिता । अमृता तृप्तिरूपा च सोमात्मा चाखिलेश्वरी

mūlaśaktirahaṃ śrīḥ sā prathamākṣarasaṃsthitā | amṛtā tṛptirūpā ca somātmā cākhileśvarī

31-7

अमृतीकरणं कुर्यात् सर्गस्येन्दुकलास्थिता [आ, B, C: कलास्तथा] । शिरःपद्मादयो मन्त्राः परमेश्वरयुक्तया

amṛtīkaraṇaṃ kuryāt sargasyendukalāsthitā [ā, B, C: kalāstathā] | śiraḥpadmādayo mantrāḥ parameśvarayuktayā

31-8

अनया सृतया [B: सूतया] कुर्यात्तृप्तिं संसिद्धिमेव च । सृष्टिकृत्संयुता सेयं जीवशक्तिः सनातनी

anayā sṛtayā [B: sūtayā] kuryāttṛptiṃ saṃsiddhimeva ca | sṛṣṭikṛtsaṃyutā seyaṃ jīvaśaktiḥ sanātanī

31-9

त्रैलोक्यैश्वर्यदोपेता वायुवेश्माक्षरस्थिता । ताराकारा रिपोर्मूर्ध्नि चिन्त्योच्छेदनसिद्धये [आ, B: चिन्त्ये]

trailokyaiśvaryadopetā vāyuveśmākṣarasthitā | tārākārā ripormūrdhni cintyocchedanasiddhaye [ā, B: cintye]

31-10

अप्रमेयोपगूढाया अग्नीषोममयीजुषः । अस्याः शक्तेः समुद्भूतं सूक्तं पौरुषमुज्ज्वलम्

aprameyopagūḍhāyā agnīṣomamayījuṣaḥ | asyāḥ śakteḥ samudbhūtaṃ sūktaṃ pauruṣamujjvalam

31-11

एतदादीनि सूक्तानि सहस्रमृषयो विदुः । नित्यमाप्यायते मन्त्रः सोऽयमग्निजुषा मया

etadādīni sūktāni sahasramṛṣayo viduḥ | nityamāpyāyate mantraḥ so'yamagnijuṣā mayā

31-12

तत्तत्कार्यजुषा तत्तद्वर्णशक्तित्रयीजुषा । अनया यन्न साध्येत न तदस्ति जगत्त्रये

tattatkāryajuṣā tattadvarṇaśaktitrayījuṣā | anayā yanna sādhyeta na tadasti jagattraye

31-13

टिप्पणी - 1. षाड्गुण्ये तत्रापि तेजसि प्रधानतयावस्थितेत्यर्थः । 2. सुदर्शनस्य सर्वशस्त्रास्त्रनिबिडत्वमहिर्बुध्न्यसंहितायां विंशाध्याये उक्तम् । सहस्रारेत्यक्षरस्वरूपमभिप्रेत्य सूर्यसोमाग्निमूलकत्वोक्तिः । 3. भक्तपरिपालनदुष्टशिक्षणरूपकार्यमनुरुध्य सौम्याग्नेयस्वरूपत्वोक्तिः । 4. बीजपिण्डसंज्ञापदरूपेण चातुर्विध्यम् । 6. प्रथमाक्षरः सकारः । तस्यामृतादिरूपत्वमाह अमृतेत्यादिना । तृप्तिसोमावपि सकारपरौ । 10. अस्या इति । प्रथमाक्षररूपाया इत्यर्थः । सकारात् पौरुषं सूक्तमुद्भूतमित्यर्थः । तथा चाहिर्बुध्न्यसंहिता - अक्षरादादिमादस्याः सूक्तं पौरुषमुद्गतम् । द्वितीयाक्षरसंभूतं श्रीसूक्तं नाम यन्मुने ॥ (18. 33) इति । मूल - सूते सा सकलाः शक्तीरनुजानाति ताः पुनः । संहरन्ती पुनश्चैत [B, ड्: एनाः] इति च स्मर्यते ततः

ṭippaṇī - 1. ṣāḍguṇye tatrāpi tejasi pradhānatayāvasthitetyarthaḥ | 2. sudarśanasya sarvaśastrāstranibiḍatvamahirbudhnyasaṃhitāyāṃ viṃśādhyāye uktam | sahasrāretyakṣarasvarūpamabhipretya sūryasomāgnimūlakatvoktiḥ | 3. bhaktaparipālanaduṣṭaśikṣaṇarūpakāryamanurudhya saumyāgneyasvarūpatvoktiḥ | 4. bījapiṇḍasaṃjñāpadarūpeṇa cāturvidhyam | 6. prathamākṣaraḥ sakāraḥ | tasyāmṛtādirūpatvamāha amṛtetyādinā | tṛptisomāvapi sakāraparau | 10. asyā iti | prathamākṣararūpāyā ityarthaḥ | sakārāt pauruṣaṃ sūktamudbhūtamityarthaḥ | tathā cāhirbudhnyasaṃhitā - akṣarādādimādasyāḥ sūktaṃ pauruṣamudgatam | dvitīyākṣarasaṃbhūtaṃ śrīsūktaṃ nāma yanmune || (18. 33) iti | mūla - sūte sā sakalāḥ śaktīranujānāti tāḥ punaḥ | saṃharantī punaścaita [B, ḍ: enāḥ] iti ca smaryate tataḥ

31-14

स्वमुन्मेषमधिष्ठाय परमात्मा स शक्तिराट् । उदितो जगतोऽर्थाय हेतिदेवः सनातनः

svamunmeṣamadhiṣṭhāya paramātmā sa śaktirāṭ | udito jagato'rthāya hetidevaḥ sanātanaḥ

31-15

सूर्यश्च भोक्तृतां प्राप्य प्राणयन् प्राण इष्यते । आत्मानं [B: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] दर्शयत्येष त्रैलोक्यैश्वर्यदान्वितः

sūryaśca bhoktṛtāṃ prāpya prāṇayan prāṇa iṣyate | ātmānaṃ [B: omits four lines from here] darśayatyeṣa trailokyaiśvaryadānvitaḥ

31-16

हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं यं विचिन्वन्ति योगिनः । यथावद् ध्यायतो वेध्यं मुक्तेषोर्वेगवत्तया

hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ yaṃ vicinvanti yoginaḥ | yathāvad dhyāyato vedhyaṃ mukteṣorvegavattayā

31-17

प्रकर्षेणोन्नयन् प्राणान् प्राण इत्येष [आ, C: एव] शब्द्यते । इन्दुमण्डलसंवीतो व्यापिमानप्रमेयवान्

prakarṣeṇonnayan prāṇān prāṇa ityeṣa [ā, C: eva] śabdyate | indumaṇḍalasaṃvīto vyāpimānaprameyavān

31-18

जिह्वामूलस्थितो ध्यातो वाक्प्रवृत्तिं नियच्छति । अंमण्डले स्थितो ध्यातः स एव हि सुधां [C: सुधाः] स्रवन्

jihvāmūlasthito dhyāto vākpravṛttiṃ niyacchati | aṃmaṇḍale sthito dhyātaḥ sa eva hi sudhāṃ [C: sudhāḥ] sravan

31-19

निर्विषीकरणं [ड्: ब्रेअक्स् अब्रुप्त्ल्य् हेरे] ध्यातः करोति जगतामपि । रामोपगूढादस्माद्धि [B: तस्माद्धि] श्रियः सूक्तं समुद्गतम्

nirviṣīkaraṇaṃ [ḍ: breaks abruptly here] dhyātaḥ karoti jagatāmapi | rāmopagūḍhādasmāddhi [B: tasmāddhi] śriyaḥ sūktaṃ samudgatam

31-20

एतदादीनि सुक्तानि सहस्रमृषयो विदुः । तत्तत्कालजुषा तत्तद्वर्णशक्तित्रयीजुषा

etadādīni suktāni sahasramṛṣayo viduḥ | tattatkālajuṣā tattadvarṇaśaktitrayījuṣā

31-21

अनेन यन्न साध्येत न तदस्ति जगत्त्रये । हन्यते सकलं लोकं गमयत्यमलं पदम्

anena yanna sādhyeta na tadasti jagattraye | hanyate sakalaṃ lokaṃ gamayatyamalaṃ padam

31-22

त्याजयत्यखिलं क्लेशं गम्यते योगचिन्तकैः । हेत्येवं कथ्यते सद्भिरेवं निर्वचनस्थितैः

tyājayatyakhilaṃ kleśaṃ gamyate yogacintakaiḥ | hetyevaṃ kathyate sadbhirevaṃ nirvacanasthitaiḥ

31-23

अशेषभुवनाधारा संकल्पप्रबलीकृता । प्रत्यभिज्ञायते सैव शक्तिर्या परमात्मनः

aśeṣabhuvanādhārā saṃkalpaprabalīkṛtā | pratyabhijñāyate saiva śaktiryā paramātmanaḥ

31-24

सरत्यस्याश्चलं सर्वं स्रियते सकलैः सदा । पृथिवी संस्थिता सेयं स्तम्भे सृत्या नियुज्यते

saratyasyāścalaṃ sarvaṃ sriyate sakalaiḥ sadā | pṛthivī saṃsthitā seyaṃ stambhe sṛtyā niyujyate

31-25

सहो नाम बलं तत्र रमते तत् सहस्रधा । सहस्रति सहस्रा स्यादग्नीषोमात्मनो मम

saho nāma balaṃ tatra ramate tat sahasradhā | sahasrati sahasrā syādagnīṣomātmano mama

31-26

अग्नीषोममयी सा मे शक्तिः सर्वक्रियाकरी । सुसंकल्पसमिद्धा सा तेजसां राशिरूर्जिता

agnīṣomamayī sā me śaktiḥ sarvakriyākarī | susaṃkalpasamiddhā sā tejasāṃ rāśirūrjitā

31-27

संप्राप्यैवानलं भावं कालपावकतां गता । रेत्येवं केवली भूत्वा ज्वलत्यविरतोदया

saṃprāpyaivānalaṃ bhāvaṃ kālapāvakatāṃ gatā | retyevaṃ kevalī bhūtvā jvalatyaviratodayā

31-28

परमेश्वरभूता सा परमाश्चर्यकारिणी । र इत्येव महाशक्तिर्मदीयाद्या क्रियाह्वया

parameśvarabhūtā sā paramāścaryakāriṇī | ra ityeva mahāśaktirmadīyādyā kriyāhvayā

31-29

टिप्पणी - 12. शक्तित्रयी सूर्यसोमाग्निशक्तयः । 14. हेतिदेवः सुदर्शनः । 15. सूर्यो हकारः । प्राणोऽपि स एव । 16. मुक्तस्येत्यादि । अतिवेगेनेत्यर्थः । 17. व्यापी अनुस्वारः । 18. जिह्वामूलेति कण्ठस्थानम् । अंमण्डलमनुस्वारः । 19. रामोपगूढादिति । इकारसहितादित्यर्थः । 21. हन्यत इत्यादिना हकारनिर्वचनं क्रियते । हन हिंसागत्योः इति धात्वर्थमभिप्रेत्याह गमयतीति । 23. अशेषभुवनाधारो रेफः । 24. स्रा इत्यस्य निर्वचनमाह सरतीति । सरति गच्छतीत्यर्थः । स्रियते गम्यते प्राप्यत इत्यर्थः । सृत्याः गमनात् स्तम्भे स्तम्भने निश्चलत्व इति यावत् । गमनात् निवर्त्य स्तब्धतया नियम्यत इत्यर्थः । 25. सहस्रा इति समुदायस्य प्रकारान्तरेण निर्वचनमर्थं चाह सह इत्यादि । सहस्शब्दात् बलार्थकादुपरि रमधातोर्निष्पन्नस्य र इत्यस्य संयोजने सहस्रेति रूपम् । 26. र इत्यस्य निर्वचनमाह अग्नीत्यादिना । कालपावकतां रेफरूपताम् । केवलीति शक्तिविशेषणम् । मूल - संख्यानन्त्यं सहस्रं स्यादरानन्त्यं तदुच्यते । वर्मास्त्रयोः स्वरूपं च दर्शितं ते पुरंदर

31-30

ध्रुवश्च प्रणवोऽस्यादिः पूर्वमेव निरूपितः । एवमेव महामन्त्रः शब्दब्रह्मोद्गतो रसः

dhruvaśca praṇavo'syādiḥ pūrvameva nirūpitaḥ | evameva mahāmantraḥ śabdabrahmodgato rasaḥ

31-31

आथर्वणी महाशक्तिः क्रियाशक्तेः प्रिया [C: महा] तनुः । त्रयीसारो ह्यथर्वाख्या पञ्चपर्वा महाश्रुतिः

ātharvaṇī mahāśaktiḥ kriyāśakteḥ priyā [C: mahā] tanuḥ | trayīsāro hyatharvākhyā pañcaparvā mahāśrutiḥ

31-32

मन्त्रेण सूयतेऽनेन सारेणेव वनस्पतिः । अस्य त्वङ्गविधानज्ञाः षडङ्गानि प्रचक्षते

mantreṇa sūyate'nena sāreṇeva vanaspatiḥ | asya tvaṅgavidhānajñāḥ ṣaḍaṅgāni pracakṣate

31-33

गायत्रीमपि चक्राख्यां प्राकारं चाग्निसंज्ञितम् [C: संज्ञकम्] । गोपनाद्वरुणोत्सेधात् सोदयादमृतात्तथा

gāyatrīmapi cakrākhyāṃ prākāraṃ cāgnisaṃjñitam [C: saṃjñakam] | gopanādvaruṇotsedhāt sodayādamṛtāttathā

31-34

ऊर्ध्वं चक्राय च स्वाहा हृदादिस्तु शिखावधि । सूर्यज्वालापदाच्चोर्ध्वं महायुक्तात् सुदर्शनात्

ūrdhvaṃ cakrāya ca svāhā hṛdādistu śikhāvadhi | sūryajvālāpadāccordhvaṃ mahāyuktāt sudarśanāt

31-35

ऊर्ध्वं चक्राय च स्वाहा वर्माद्योऽस्त्रान्तको विधिः । नमश्चक्राय तस्यान्ते विद्महेऽसौ चतुर्युगः

ūrdhvaṃ cakrāya ca svāhā varmādyo'strāntako vidhiḥ | namaścakrāya tasyānte vidmahe'sau caturyugaḥ

31-36

ज्वालाय च सहस्रान्ते धीमहीति नवार्णकः । तन्नः [आ, B, C: ओमित् थिस् लिने] प्रचोदयान्मध्ये चक्र इत्यष्टवर्णकः

jvālāya ca sahasrānte dhīmahīti navārṇakaḥ | tannaḥ [ā, B, C: omit this line] pracodayānmadhye cakra ityaṣṭavarṇakaḥ

31-37

मुष्टिं वितर्जनीं कृत्वा तर्जनीं तर्जसंस्थिताम् । परितो भ्रामयेद्वह्निं ध्यायन् प्राकारसंस्थितम्

muṣṭiṃ vitarjanīṃ kṛtvā tarjanīṃ tarjasaṃsthitām | parito bhrāmayedvahniṃ dhyāyan prākārasaṃsthitam

31-38

अन्योन्यसंमुखे पाणितले वै दक्षिणोत्तरे । कनिष्ठाङ्गुष्ठयोरग्रे श्लिष्टे दीर्घास्तथापराः

anyonyasaṃmukhe pāṇitale vai dakṣiṇottare | kaniṣṭhāṅguṣṭhayoragre śliṣṭe dīrghāstathāparāḥ

31-39

परितो भ्रामयेदेवं चक्रमुद्रेयमीरिता । अङ्गमुद्रास्तु वक्ष्यन्ते शक्तिग्रासमनुं शृणु

parito bhrāmayedevaṃ cakramudreyamīritā | aṅgamudrāstu vakṣyante śaktigrāsamanuṃ śṛṇu

31-40

पवित्रमनलारूढं सव्यापि प्रणवात् परम् । महासुदर्शनेत्येवं चक्रराजं महाध्वगम्

pavitramanalārūḍhaṃ savyāpi praṇavāt param | mahāsudarśanetyevaṃ cakrarājaṃ mahādhvagam

31-41

ततोऽस्तगततेत्यस्मात् सर्वदुष्टभयंकर । छिन्धि छिन्धीत्यतः पश्चाद्भिन्धि भिन्धि प्रकीर्तयेत्

tato'stagatatetyasmāt sarvaduṣṭabhayaṃkara | chindhi chindhītyataḥ paścādbhindhi bhindhi prakīrtayet

31-42

विदारयद्वयं पश्चात् परमन्त्रान् ग्रस ग्रस । द्विर्भक्षयेति भूतानि त्रासयेति द्विरुच्चरेत्

vidārayadvayaṃ paścāt paramantrān grasa grasa | dvirbhakṣayeti bhūtāni trāsayeti dviruccaret

31-43

वर्मास्त्रवह्निजायाः स्युः शक्तिग्रसनकृन्मनुः । स्वयं सुदर्शनो भूत्वा मन्त्रमुच्चारयन्निमम्

varmāstravahnijāyāḥ syuḥ śaktigrasanakṛnmanuḥ | svayaṃ sudarśano bhūtvā mantramuccārayannimam

31-44

शक्तिं मुखहृदादिभ्यः परस्याचूषयेद्धिया । षडक्षरस्य मन्त्रस्य शृणु ध्यानं पुरंदर

śaktiṃ mukhahṛdādibhyaḥ parasyācūṣayeddhiyā | ṣaḍakṣarasya mantrasya śṛṇu dhyānaṃ puraṃdara

31-45

टिप्पणी - 29. निर्वचनान्तरमाह संख्येत्यादिना । सहस्राण्यनन्तानि अराणि यस्येति समासः । 30. ध्रुवः प्रणवः । 31. पञ्चपर्वेति । नक्षत्रविधानविधिविधानसंहिताशान्तिरूपपञ्च-कल्पेत्यर्थः । 32. भूसारेण वृक्ष इवाभिवृद्धेत्यर्थः । षडङ्गानि हृदयादिषडङ्गानि । 33. गोपन आकारः । वरुणो वकारः । उदय उकारः । अमृतः सकारः । वां सुं इति मन्त्रः । 34. हृदादिः हृदयशिरःशिखारूपः । महायुक्तेति । महासुदर्शनायेति विवक्षितम् । 35. वर्माद्य इति । कवचनेत्रास्त्राणि । चतुर्युगः अष्टाक्षरः । नमश्चक्राय विद्महे इति । 36. सहस्रज्वालाय धीमहि । तन्नश्चक्रः प्रचोदयात् इति मन्त्रः । 40-43 पवित्रमित्यादि । ओं प्रं महासुदर्शन चक्रराज महाध्वग अस्तगत सर्वदुष्टभयंकर छिन्धि छिन्धि भिन्धि भिन्धि विदारय विदारय परमन्त्रान् ग्रस ग्रस भक्षय भक्षय भूतानि त्रासय त्रासय इत्यस्यानन्तरं कवचमन्त्रमस्त्रमन्त्रं च संयोज्यान्ते स्वाहापदं संयोजयेत् । एष शक्तिग्रासमन्त्रः । मूल - न्यस्ताङ्गश्चक्रमुद्राभिर्वह्निप्राकारमध्यगः । सहस्रारमहाचक्रमयुताग्निचयोत्कटम्

31-46

षडध्वमयमुद्भ्रान्तं ध्यायेन्मच्छक्तिजृम्भितम् । अक्षस्थं परमात्मानं नारायणमनामयम्

ṣaḍadhvamayamudbhrāntaṃ dhyāyenmacchaktijṛmbhitam | akṣasthaṃ paramātmānaṃ nārāyaṇamanāmayam

31-47

चक्ररूपिणमीशानं ध्यायेत् कुङ्कुमसंनिभम् । पीताम्बरधरं दिव्यं मुक्तालंकारमण्डितम्

cakrarūpiṇamīśānaṃ dhyāyet kuṅkumasaṃnibham | pītāmbaradharaṃ divyaṃ muktālaṃkāramaṇḍitam

31-48

एनमष्टभुजं ध्यायेन्महाव्यसनसंप्लवे । उद्यज्जानुमनेकास्त्रं स्थितं परमशोभनम्

enamaṣṭabhujaṃ dhyāyenmahāvyasanasaṃplave | udyajjānumanekāstraṃ sthitaṃ paramaśobhanam

31-49

चक्रं मुसलमुद्दाममङ्कुशं सरसीरुहम् । याम्ये करचतुष्केऽथ वामे भुजचतुष्टये

cakraṃ musalamuddāmamaṅkuśaṃ sarasīruham | yāmye karacatuṣke'tha vāme bhujacatuṣṭaye

31-50

शङ्खं बाणयुतं चापं पाशं गुर्वीं गदामपि । दधानं दक्षिणं दिव्यं दंष्ट्राभास्वरिताननम्

śaṅkhaṃ bāṇayutaṃ cāpaṃ pāśaṃ gurvīṃ gadāmapi | dadhānaṃ dakṣiṇaṃ divyaṃ daṃṣṭrābhāsvaritānanam

31-51

पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशाढ्यं ज्वालामालापरिष्कृतम् । अथ षोडशहस्तं च ध्यायेद्देवं सुदर्शनम्

piṅgākṣaṃ piṅgakeśāḍhyaṃ jvālāmālāpariṣkṛtam | atha ṣoḍaśahastaṃ ca dhyāyeddevaṃ sudarśanam

31-52

परैः परिभवे प्राप्ते प्रतीकारविवर्जिते । स्थितावनवकॢप्तायामपि निर्जित्य वैरिणः

paraiḥ paribhave prāpte pratīkāravivarjite | sthitāvanavakḷptāyāmapi nirjitya vairiṇaḥ

31-53

भये महति संजाते चोरव्याघ्रद्विपादिभिः । प्रत्यालीढस्थितं देवं वैरिवर्गदिगुन्मुखम्

bhaye mahati saṃjāte coravyāghradvipādibhiḥ | pratyālīḍhasthitaṃ devaṃ vairivargadigunmukham

31-54

प्रहारोद्योगिभिः पीनैर्भुजैरूर्ध्वैरलंकृतम् । शक्त्या दीप्तेन खड्गेन वह्निना च शतार्चिषा [B, F: हुतार्चिषा]

prahārodyogibhiḥ pīnairbhujairūrdhvairalaṃkṛtam | śaktyā dīptena khaḍgena vahninā ca śatārciṣā [B, F: hutārciṣā]

31-55

अङ्कुशेनाथ दण्डेन कुन्तेनाथ ज्वलत्त्विषा । परश्वधेन चक्रेण दक्षिणाधःकरैः क्रमात्

aṅkuśenātha daṇḍena kuntenātha jvalattviṣā | paraśvadhena cakreṇa dakṣiṇādhaḥkaraiḥ kramāt

31-56

शङ्खेन चापमुख्येन पाशेनाथ [B, F: पाशमुख्येन चापेनाथ] हलेन च । कुलिशेन गदास्त्रेण मुसलेनाथ शूलतः

śaṅkhena cāpamukhyena pāśenātha [B, F: pāśamukhyena cāpenātha] halena ca | kuliśena gadāstreṇa musalenātha śūlataḥ

31-57

ऊर्ध्वादधः स्थितैर्वाभैः प्रदीप्तैरायुधैर्युतम् । दंष्ट्रानिष्ठ्युतघोराग्निज्वालाकोलाहलाकुलम्

ūrdhvādadhaḥ sthitairvābhaiḥ pradīptairāyudhairyutam | daṃṣṭrāniṣṭhyutaghorāgnijvālākolāhalākulam

31-58

संस्यूततत्त्वयाकीर्णं दिव्यया वनमालया । घोराट्टहाससंत्रासद्रवद्दैत्येन्द्रदानवम्

saṃsyūtatattvayākīrṇaṃ divyayā vanamālayā | ghorāṭṭahāsasaṃtrāsadravaddaityendradānavam

31-59

ज्वालाकुलज्वलद्दैत्यमेदोमेदुरपावके [C, F: ज्वालाकुलं दैत्यमेदोमेदुरं पावके तथा] । अयुतायुतवह्नीनामास्पदे दीप्ततेजसाम्

jvālākulajvaladdaityamedomedurapāvake [C, F: jvālākulaṃ daityamedomeduraṃ pāvake tathā] | ayutāyutavahnīnāmāspade dīptatejasām

31-60

अध्वषट्कमये चक्रे चक्रिणं चक्रमुत्तमम् । ध्यायेदेवंविधं देवं भये महति मानवः

adhvaṣaṭkamaye cakre cakriṇaṃ cakramuttamam | dhyāyedevaṃvidhaṃ devaṃ bhaye mahati mānavaḥ

31-61

टिप्पणी - 45-51. सुदर्शनध्यानमाह न्यस्ताङ्ग इति । कृताङ्गन्यास इत्यर्थः । चक्रमुद्रा चात्रैवाध्याये अष्टत्रिंशे श्लोके प्रतिपादिता वह्निप्राकारश्च सप्तत्रिंशे श्लोके । सुदर्शनवर्णनं सहस्रारेत्यादिना । चक्रमध्ये चक्ररूपिणः परमात्मनः ध्यानं प्रस्तौति अक्षस्थमित्यादिना । दक्षिणकरधृतायुधान्याह चक्रमित्यादिना । वामकरस्थायुधान्याह शङ्खमित्यादिना । दक्षिणं समर्थमित्यर्थः । अष्टभुजसुदर्शनध्यानं विस्तरतोऽहिर्बुध्न्यसंहितायां चतुश्चत्वारिंशाध्याये प्रतिपादितमनुसंधेयम् । उद्यज्जानुमिति प्रत्यालीढाख्या समरोद्यमावस्थितिः विवक्षिता । 53-60. प्रत्यालीढाख्या स्थितिः उद्यज्जानुमिति पूर्वं सूचिता । षोडशसु भुजेषु दक्षिणभुजाष्टकायुधान्याह शक्त्येत्यादिना । वामभुजाष्टकायुधान्याह शङ्खेनेत्यादिना । संस्यूततत्त्वयेति । चतुर्विंशतितत्त्वमय्येत्यर्थः । वनमालास्वरूपकथनमेतत् । अत एवास्या भूतमालेत्यपि व्यवहारः । अध्वषट्कं वर्णाध्वादि । मूल - एवं ध्यात्वा पुनर्ध्यायेच्चतुर्बाहुं सुदर्शनम् । अन्यथा नैव शान्तिः स्यादसि तेजस्तथा हरेः

ṭippaṇī - 45-51. sudarśanadhyānamāha nyastāṅga iti | kṛtāṅganyāsa ityarthaḥ | cakramudrā cātraivādhyāye aṣṭatriṃśe śloke pratipāditā vahniprākāraśca saptatriṃśe śloke | sudarśanavarṇanaṃ sahasrāretyādinā | cakramadhye cakrarūpiṇaḥ paramātmanaḥ dhyānaṃ prastauti akṣasthamityādinā | dakṣiṇakaradhṛtāyudhānyāha cakramityādinā | vāmakarasthāyudhānyāha śaṅkhamityādinā | dakṣiṇaṃ samarthamityarthaḥ | aṣṭabhujasudarśanadhyānaṃ vistarato'hirbudhnyasaṃhitāyāṃ catuścatvāriṃśādhyāye pratipāditamanusaṃdheyam | udyajjānumiti pratyālīḍhākhyā samarodyamāvasthitiḥ vivakṣitā | 53-60. pratyālīḍhākhyā sthitiḥ udyajjānumiti pūrvaṃ sūcitā | ṣoḍaśasu bhujeṣu dakṣiṇabhujāṣṭakāyudhānyāha śaktyetyādinā | vāmabhujāṣṭakāyudhānyāha śaṅkhenetyādinā | saṃsyūtatattvayeti | caturviṃśatitattvamayyetyarthaḥ | vanamālāsvarūpakathanametat | ata evāsyā bhūtamāletyapi vyavahāraḥ | adhvaṣaṭkaṃ varṇādhvādi | mūla - evaṃ dhyātvā punardhyāyeccaturbāhuṃ sudarśanam | anyathā naiva śāntiḥ syādasi tejastathā hareḥ

31-62

घोरशान्तविभेदेन [B: घोरशान्तादि] पौरुषं ध्यानमीरितम् । इति ते सुरशार्दूल ध्यानमन्यच्च मे शृणु

ghoraśāntavibhedena [B: ghoraśāntādi] pauruṣaṃ dhyānamīritam | iti te suraśārdūla dhyānamanyacca me śṛṇu

31-63

प्रकाराः पौरुषा ये ये ध्यानेऽस्मिन् परिवर्णिताः । तान् [आ, ङ्: तांस्तान्नाम] सर्वान् मन्मयानेव संस्मरेच्छीघ्रसिद्धये

prakārāḥ pauruṣā ye ye dhyāne'smin parivarṇitāḥ | tān [ā, ṅ: tāṃstānnāma] sarvān manmayāneva saṃsmarecchīghrasiddhaye

31-64

अत्यद्भूतमिदं शक्र रहस्यं ते प्रकीर्तितम् । भूयो रहस्यमन्यच्च शृणु मे सुरपुंगव

atyadbhūtamidaṃ śakra rahasyaṃ te prakīrtitam | bhūyo rahasyamanyacca śṛṇu me surapuṃgava

31-65

आग्नेयी या मदीया ते पुरा शक्तिः प्रकीर्तिता । सूर्यकोट्यर्बुदाभासा वह्निकोट्यर्बुदोपमा

āgneyī yā madīyā te purā śaktiḥ prakīrtitā | sūryakoṭyarbudābhāsā vahnikoṭyarbudopamā

31-66

इन्दुकोट्यर्बुदाभासा मम स्पन्दमयी तनुः । अमृतं परमात्मानमशेषभुवनाधृतिम्

indukoṭyarbudābhāsā mama spandamayī tanuḥ | amṛtaṃ paramātmānamaśeṣabhuvanādhṛtim

31-67

आस्थाय पञ्चबिन्द्वात्मा स्पृशन्ती व्यापिनं परम् । हिताय सर्वभूतानामुदेति परमेश्वरात्

āsthāya pañcabindvātmā spṛśantī vyāpinaṃ param | hitāya sarvabhūtānāmudeti parameśvarāt

31-68

तामक्षं कल्पयेच्छक्तिं तत्प्रभां नाभिमण्डलम् । अराणि [B: ओमित्स् त्wओ लिनेस् fरोम् हेरे] षण्मनोरर्णान् सूर्योद्दामौ सबिन्दुकौ

tāmakṣaṃ kalpayecchaktiṃ tatprabhāṃ nābhimaṇḍalam | arāṇi [B: omits two lines from here] ṣaṇmanorarṇān sūryoddāmau sabindukau

31-69

सुस्थितौ नेमिगौ ध्यायेच्छेषं तु प्रधिमण्डलम् । आत्मानं मध्यतो ध्यायेत् स्वं मायापरमात्मनोः

susthitau nemigau dhyāyeccheṣaṃ tu pradhimaṇḍalam | ātmānaṃ madhyato dhyāyet svaṃ māyāparamātmanoḥ

31-70

सूर्यानलान्तरस्थं च निरस्यन् संस्मरेज्जनम् । ध्यायन्ननिशमेवं हि योगी ध्यानपरायणः

sūryānalāntarasthaṃ ca nirasyan saṃsmarejjanam | dhyāyannaniśamevaṃ hi yogī dhyānaparāyaṇaḥ

31-71

विधूय निखिलं दोषं सांसारिकमशेषतः । मयि भक्तिं परां प्राप्य मामेवान्ते समश्नुते

vidhūya nikhilaṃ doṣaṃ sāṃsārikamaśeṣataḥ | mayi bhaktiṃ parāṃ prāpya māmevānte samaśnute

31-72

अन्तरा परमात्मानममृतं च स्थितो जपन् । मनीषी मनसा नित्यं पीयूषाप्यायनं स्मरेत्

antarā paramātmānamamṛtaṃ ca sthito japan | manīṣī manasā nityaṃ pīyūṣāpyāyanaṃ smaret

31-73

सुधयाप्लाव्यमानो हि स्रुतया [B, C: सुधया] शक्तिकोटरात् । प्राणेन प्राण्यमानश्च दग्धदोषोऽनलत्विषा

sudhayāplāvyamāno hi srutayā [B, C: sudhayā] śaktikoṭarāt | prāṇena prāṇyamānaśca dagdhadoṣo'nalatviṣā

31-74

पञ्चबिन्दुक्रियालाभादैश्वर्यं परमास्थितः । संतताभ्यासयोगेन वशी युक्तो जितेन्द्रियः

pañcabindukriyālābhādaiśvaryaṃ paramāsthitaḥ | saṃtatābhyāsayogena vaśī yukto jitendriyaḥ

31-75

विहाय सकलं क्लेशं वेषमास्थाय मामकम् । दृप्तो जातब्लओ योगी क्रियया सर्वतो वशी

vihāya sakalaṃ kleśaṃ veṣamāsthāya māmakam | dṛpto jātablao yogī kriyayā sarvato vaśī

31-76

ईश्वरः परमो भूत्वा सर्वव्याप्तिमयः स्थितः । मामेव मामकं धाम मत्प्रसादादुपाश्नुते

īśvaraḥ paramo bhūtvā sarvavyāptimayaḥ sthitaḥ | māmeva māmakaṃ dhāma matprasādādupāśnute

31-77

या क्रिया सा चिदाख्याता या चित्तिः सा परा क्रिया । एते सपरमानन्दास्त्रयस्ते परिकीर्तिताः

yā kriyā sā cidākhyātā yā cittiḥ sā parā kriyā | ete saparamānandāstrayaste parikīrtitāḥ

31-78

अखण्डैका परा शक्तिश्चित्क्रियानन्दरूपिणी । वैष्णवी सा पराहंता साहं सर्वार्थपूरणी

akhaṇḍaikā parā śaktiścitkriyānandarūpiṇī | vaiṣṇavī sā parāhaṃtā sāhaṃ sarvārthapūraṇī

31-79

टिप्पणी - 61. एतस्य ध्यानेन सर्वारिष्टशान्तिरहिर्बुध्न्यसंहितायां सप्तचत्वारिंशाध्याये वर्णिता द्रष्टव्या । 66. स्पन्दमयी क्रियामयी । अमृतं सकारः । परमात्मा हकारः । अशेषभुवनाधृतिः रेफः । 67. पञ्चबिन्दुः ईकारः । व्यापी अनुस्वारः । 68. अराणि षडिति षडरचक्रं विवक्षितम् । सूर्योद्दामौ हु इति । 69. शेषमिति । फडित्येतदित्यर्थः । 73. प्राणेन हकारेण । अनलो रेफः । 77. स्वस्वरूपस्य क्रियाचिदानन्दरूपतामाहयेति । मूल - स्वाच्छन्द्यान्मम संकल्पो [F, ङ्: संकल्पात्] द्विधैवं प्रविजृम्भते । एका शक्तिः क्रियाह्वाना महाभूतिरथापरा

31-80

सामान्यतोऽनयोः शक्र स्थिताहं परमेश्वरी । एषा ते सकला शक्तिः क्रियारूपा प्रदर्शिता

sāmānyato'nayoḥ śakra sthitāhaṃ parameśvarī | eṣā te sakalā śaktiḥ kriyārūpā pradarśitā

31-81

स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन तारिकाया निशामय । निमीलितक्रियाकारा स्पष्टैश्वर्यस्वरूपिणी

sthūlasūkṣmaparatvena tārikāyā niśāmaya | nimīlitakriyākārā spaṣṭaiśvaryasvarūpiṇī

तनुः षाड्गुण्यरूपा मे भूतिः सा तारिकाह्वया । तस्याः स्थूलादिरूपाणि यथावन्मे निशामय

tanuḥ ṣāḍguṇyarūpā me bhūtiḥ sā tārikāhvayā | tasyāḥ sthūlādirūpāṇi yathāvanme niśāmaya

31-82

उच्यमानानि देवेश सावधानेन चेतसा

ucyamānāni deveśa sāvadhānena cetasā

dvātriṃśo'dhyāyaḥ

32-1

टिप्पणी - 79. द्विधेति । क्रियाविभूतिभेदेनेत्यर्थः । 81. अनन्तराध्यायविषयभूतभूतिशक्तिवर्णनमवतारयति निमीलितेति । भूतिशक्तिरूपे क्रियाशक्तिः निमीलितास्त इत्यर्थः । स्पष्टेति । ऐश्वर्यं विस्पष्टं भवतीत्यर्थः । इत्येकत्रिंशोऽध्यायः द्वात्रिंशोऽध्यायः मूल - श्रीः - या ह्येषा परमा विद्या तारिका भवतारिणी । स्थूलं सूक्ष्मं परं चेति तस्या रूपत्रयं शृणु

ṭippaṇī - 79. dvidheti | kriyāvibhūtibhedenetyarthaḥ | 81. anantarādhyāyaviṣayabhūtabhūtiśaktivarṇanamavatārayati nimīliteti | bhūtiśaktirūpe kriyāśaktiḥ nimīlitāsta ityarthaḥ | spaṣṭeti | aiśvaryaṃ vispaṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ | ityekatriṃśo'dhyāyaḥ dvātriṃśo'dhyāyaḥ mūla - śrīḥ - yā hyeṣā paramā vidyā tārikā bhavatāriṇī | sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ceti tasyā rūpatrayaṃ śṛṇu

32-2

पञ्चवर्णं चतुर्वर्णमिति स्थूलात्मकं वपुः । त्रिवर्णा सूक्ष्मसंज्ञा मे परा विष्णुमयी स्थिता

pañcavarṇaṃ caturvarṇamiti sthūlātmakaṃ vapuḥ | trivarṇā sūkṣmasaṃjñā me parā viṣṇumayī sthitā

32-3

इमास्तिस्रो ह्यवस्था मे प्रत्येकं तु त्रिधा त्रिधा । स्थूले तु या परावस्था परमात्माश्रया तु सा

imāstisro hyavasthā me pratyekaṃ tu tridhā tridhā | sthūle tu yā parāvasthā paramātmāśrayā tu sā

32-4

अशेषभुवनाधारविष्णुव्यापिसमाश्रया । भोक्तृभोग्यात्मिका चेयं तस्या रूपं निबोध मे

aśeṣabhuvanādhāraviṣṇuvyāpisamāśrayā | bhoktṛbhogyātmikā ceyaṃ tasyā rūpaṃ nibodha me

32-5

अशेषभुवनाधारनिलयव्यापिजन्मना । परमात्मादिकेनैव ललाटतटमेयुषा

aśeṣabhuvanādhāranilayavyāpijanmanā | paramātmādikenaiva lalāṭataṭameyuṣā

32-6

आक्रम्य वैष्णवं रूपं स्वे पुनः प्रतितिष्ठति । तारकारणनादेन शोभमाना हरिप्रिया

ākramya vaiṣṇavaṃ rūpaṃ sve punaḥ pratitiṣṭhati | tārakāraṇanādena śobhamānā haripriyā

32-7

भोक्तृभोग्यादिकं सर्वं भुवनं बिभ्रती धिया । व्यापिनं सर्वतो देवी परमात्मानमाश्रिता

bhoktṛbhogyādikaṃ sarvaṃ bhuvanaṃ bibhratī dhiyā | vyāpinaṃ sarvato devī paramātmānamāśritā

32-8

तावत्तया स्थिता विष्णुरूपा स्थूला गतिः परा । पञ्चकृत्यकरी शक्तिस्त्रिविधैश्वर्यबृंहिता

tāvattayā sthitā viṣṇurūpā sthūlā gatiḥ parā | pañcakṛtyakarī śaktistrividhaiśvaryabṛṃhitā

32-9

प्राणयन्ती [आ, B: प्राणयन्तं] श्रिया देवं जृम्भमाणोदधिप्रभम् । आश्रित्य ह्यानलं भावमियं सूक्ष्मा गतिर्मता [C: मम]

prāṇayantī [ā, B: prāṇayantaṃ] śriyā devaṃ jṛmbhamāṇodadhiprabham | āśritya hyānalaṃ bhāvamiyaṃ sūkṣmā gatirmatā [C: mama]

32-10

सृष्ट्यादिकं विधायाथ व्योमस्थं परमास्थिता । सर्वाश्चर्यकरी देवी सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्

sṛṣṭyādikaṃ vidhāyātha vyomasthaṃ paramāsthitā | sarvāścaryakarī devī sṛṣṭisthityantakāraṇam

32-11

सूर्यं समाश्रिता विष्णुं कलयन्ती [आ, B, ङ्: कलयन्तं] जगत्स्थितिम् । कालपावकतेजोभिः स्थूला स्थूलमयाद्भुता

sūryaṃ samāśritā viṣṇuṃ kalayantī [ā, B, ṅ: kalayantaṃ] jagatsthitim | kālapāvakatejobhiḥ sthūlā sthūlamayādbhutā

32-12

कथिता गतयस्तिस्रः स्थूलाया मम वासव । सूक्ष्मायास्तु गतीस्तिस्रः शृणु वृत्रनिषूदन

kathitā gatayastisraḥ sthūlāyā mama vāsava | sūkṣmāyāstu gatīstisraḥ śṛṇu vṛtraniṣūdana

32-13

टिप्पणी - 1. विद्या चिद्रूपेत्यर्थः । भवतारिणीत्यनेन तारिकाया अन्वर्थत्वमाह । 2. ह्रीं इति बिन्दोरुपरि घण्टानादवत् श्रूयमाणं नादं संयोज्य पञ्चवर्णत्वं तं विहाय चतुर्वर्णत्वमुपपादनीयम् । त्रिवर्णेति । ईंरूपेत्यर्थः । पररूपमाह विष्णुमयीति । केवलेकाररूपेत्यर्थः । 3. प्रत्येकं त्रिधेति । स्थूलरूपे स्थूलसूक्ष्मपररूपेण सूक्ष्मरूपे स्थूलसूक्ष्मपररूपेण पररूपेऽपि स्थूलसूक्ष्मपररूपेणेति त्रैविध्यमिति भावः । स्थूले पररूपमाह स्थूले त्विति । परमात्मा हकारः । 4. अशेषभुवनाधारो रेफः । विष्णुः ईकारः । व्यापी अनुस्वारः । आहत्य ह्रीं भवति । 5. ललाटतटमेयुषेत्यस्य रूपेणेति शेषः । 6. आक्रम्येति वैष्णवरूपस्यानभिव्यक्ति रुच्यते । 8. तावत्तयेति । भोक्तृभोग्यरूपेणेत्यर्थः । अथ स्थूले सूक्ष्ममाह पञ्चकृत्येत्यादि । सर्गादीनि पञ्च कृत्यानि । 10. स्थूले स्थूलरूपमाह सृष्ट्यादिकमिति । सर्वाश्चर्येत्यादि । पूर्वं सूक्ष्मे जगतः सृष्टिसंकल्प उक्तः । अत्र तु तस्य सृष्टिरुच्यत इति ध्येयम् । मूल - अकालकलना सेयं सूक्ष्मा तु परमेश्वरी । व्यापिनं परमात्मानं श्रयन्ती वर्तते ध्रुवा

32-14

शुद्धो वर्गस्तथाशुद्धो द्विविधं सृज्यमुच्यते । शुद्धेतरे स्थिता स्थूला शुद्धे सूक्ष्मा प्रतिष्ठिता

śuddho vargastathāśuddho dvividhaṃ sṛjyamucyate | śuddhetare sthitā sthūlā śuddhe sūkṣmā pratiṣṭhitā

32-15

तिस्रोऽप्यासां गतीः सम्यक् स्थूलाया इव लक्षयेत् । परा या मे तनुः शक्र तस्या रूपं निशामय

tisro'pyāsāṃ gatīḥ samyak sthūlāyā iva lakṣayet | parā yā me tanuḥ śakra tasyā rūpaṃ niśāmaya

32-16

सर्वव्याप्तिमती दिव्या निष्कला सा निरञ्जना । सा परा मन्मयीं शक्तिः कथिता विष्णुसंज्ञया

sarvavyāptimatī divyā niṣkalā sā nirañjanā | sā parā manmayīṃ śaktiḥ kathitā viṣṇusaṃjñayā

32-17

एषा सा वैष्णवी सत्ता सैषाहंता हरेर्मता । एषा सा योगिनां निष्ठा सैषा सांख्यात्मनां गतिः

eṣā sā vaiṣṇavī sattā saiṣāhaṃtā harermatā | eṣā sā yogināṃ niṣṭhā saiṣā sāṃkhyātmanāṃ gatiḥ

32-18

इत्यं सा परमा मूर्तिरियं सा परमा गतिः । शक्तिः कुण्डलिनी चाद्या भ्रमरी योगदायिका

ityaṃ sā paramā mūrtiriyaṃ sā paramā gatiḥ | śaktiḥ kuṇḍalinī cādyā bhramarī yogadāyikā

32-19

अनाहता ह्यघोषा च निर्मर्यादा नदोद्गता । शब्दब्रह्म तथा शक्तिर्मातृकायोनिरुत्तमा

anāhatā hyaghoṣā ca nirmaryādā nadodgatā | śabdabrahma tathā śaktirmātṛkāyoniruttamā

32-20

गायत्री च कला गौरी शची देवी सरस्वती । वृषाकपायी सत्या च प्राणपत्नी यशस्विनी

gāyatrī ca kalā gaurī śacī devī sarasvatī | vṛṣākapāyī satyā ca prāṇapatnī yaśasvinī

32-21

इन्द्रपत्नी महाधेनुरदितिर्देवनन्दिनी । रुद्राणां जननी देवी वसूनां तु हिता तथा

indrapatnī mahādhenuraditirdevanandinī | rudrāṇāṃ jananī devī vasūnāṃ tu hitā tathā

32-22

आदित्यानां स्वसा नाभिरमृतस्य धृतिः परा । इडा रतिः प्रियाकारा गुरुधात्री महीयसी

ādityānāṃ svasā nābhiramṛtasya dhṛtiḥ parā | iḍā ratiḥ priyākārā gurudhātrī mahīyasī

32-23

मही च विश्रुतिश्चैव त्रयी गौः प्राणवत्सला । शक्तिश्च प्रकृतिश्चैव महाराज्ञी पयस्विनी

mahī ca viśrutiścaiva trayī gauḥ prāṇavatsalā | śaktiśca prakṛtiścaiva mahārājñī payasvinī

32-24

तारा सीता [F: हिता] तथा श्रीश्च कामवत्सा प्रियव्रता । तरुणी च वरारोहा नीरूपा रूपशालिनी

tārā sītā [F: hitā] tathā śrīśca kāmavatsā priyavratā | taruṇī ca varārohā nīrūpā rūpaśālinī

32-25

अम्बिका सुन्दरी ज्येष्ठा वामा घोरा मनोमयी । सिद्धा सिद्धान्तिका योगा योगिनी योगभाविनी

ambikā sundarī jyeṣṭhā vāmā ghorā manomayī | siddhā siddhāntikā yogā yoginī yogabhāvinī

32-26

एवमादीनि नामानि शास्त्रे शास्त्रे मनीषिभिः । कथितानि रहस्यानि शक्तेः सिद्धान्तपारगैः

evamādīni nāmāni śāstre śāstre manīṣibhiḥ | kathitāni rahasyāni śakteḥ siddhāntapāragaiḥ

32-27

सैषा शक्तिः परा दिव्या त्रिधा रूपैरवस्थिता । स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन त्रैधमेतत् प्रदर्श्यते [B, C: प्रदृश्यते]

saiṣā śaktiḥ parā divyā tridhā rūpairavasthitā | sthūlasūkṣmaparatvena traidhametat pradarśyate [B, C: pradṛśyate]

32-28

अस्याः [B, F: अव्याप्तित्वे अमी] स्वरूपमी प्रोक्ता सा च त्रेधावतिष्ठते । अप्रमेयादिरूपेण तस्या व्याख्यामिमां शृणु

asyāḥ [B, F: avyāptitve amī] svarūpamī proktā sā ca tredhāvatiṣṭhate | aprameyādirūpeṇa tasyā vyākhyāmimāṃ śṛṇu

32-29

षाड्गुण्यं यत् परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् । संहृताखिलभेदं तदेकमेव यदा तदा

ṣāḍguṇyaṃ yat paraṃ brahma vāsudevākhyamavyayam | saṃhṛtākhilabhedaṃ tadekameva yadā tadā

32-30

अप्रमेयाख्यया देवस्तदा योगिभिरीर्यते । व्याप्यव्यापकभेदो वा सृज्यसृष्टिविधापि वा

aprameyākhyayā devastadā yogibhirīryate | vyāpyavyāpakabhedo vā sṛjyasṛṣṭividhāpi vā

32-31

टिप्पणी - 13. सूक्ष्मरूपस्य साधारणं स्वभावमाह अकालेति । अनेन पूर्वोक्तस्थूलरूपस्य कालकाल्यत्वमभिमन्यते । 14. विशेषान्तरमाह शुद्ध इति । 15. प्रस्तुते त्रिविधे सूक्ष्मरूपे पूर्वोक्तस्थूलगतीरतिदिशति तिस्र इति । परमियान् भेदः पूर्वोक्तस्थूलगतिरशुद्धविषया इयं तु शुद्धविषयेति । 16. अथ परायाः साधारणं रूपमाह सर्वव्याप्तिमतीत्यादि । 17. सांख्यात्मनाम् प्रकृतिपुरुषविवेकादि ज्ञानवतामित्यर्थः । 18. तस्या नामभेदानाह शक्तिरित्यादिना । 19. नदः नादः । 28. ई ईकार इत्यर्थः । 29. परायाः पररूपमाह षाड्गुण्यमिति । संहृतेति । भेदः भिन्नः प्रपञ्चः । प्रतिसंचरे सकलस्यापि प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि लयात् तथोक्तिः । एकमेवेति । सूक्ष्मावस्थचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मैकमेव तत्त्वमभवदित्यर्थः । मूल - न [B: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] तदान्यप्रमेयत्वं न किंचित्तस्य विद्यते । तदा शून्यमिवाकारैः प्रसुप्तमिव सर्वतः

ṭippaṇī - 13. sūkṣmarūpasya sādhāraṇaṃ svabhāvamāha akāleti | anena pūrvoktasthūlarūpasya kālakālyatvamabhimanyate | 14. viśeṣāntaramāha śuddha iti | 15. prastute trividhe sūkṣmarūpe pūrvoktasthūlagatīratidiśati tisra iti | paramiyān bhedaḥ pūrvoktasthūlagatiraśuddhaviṣayā iyaṃ tu śuddhaviṣayeti | 16. atha parāyāḥ sādhāraṇaṃ rūpamāha sarvavyāptimatītyādi | 17. sāṃkhyātmanām prakṛtipuruṣavivekādi jñānavatāmityarthaḥ | 18. tasyā nāmabhedānāha śaktirityādinā | 19. nadaḥ nādaḥ | 28. ī īkāra ityarthaḥ | 29. parāyāḥ pararūpamāha ṣāḍguṇyamiti | saṃhṛteti | bhedaḥ bhinnaḥ prapañcaḥ | pratisaṃcare sakalasyāpi prapañcasya brahmaṇi layāt tathoktiḥ | ekameveti | sūkṣmāvasthacidacidviśiṣṭaṃ brahmaikameva tattvamabhavadityarthaḥ | mūla - na [B: omits four lines from here] tadānyaprameyatvaṃ na kiṃcittasya vidyate | tadā śūnyamivākāraiḥ prasuptamiva sarvataḥ

32-32

षाड्गुण्यं ब्रह्म तत्रेयं संस्थिता विष्णुसंज्ञया । अतरङ्गार्णवाकारा शक्तिशक्तिमतोर्गतिः

ṣāḍguṇyaṃ brahma tatreyaṃ saṃsthitā viṣṇusaṃjñayā | ataraṅgārṇavākārā śaktiśaktimatorgatiḥ

32-33

तदा यदा पुनर्ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्रणम् । उन्मिषत्यात्मसंकल्पात्तदा प्रथम उच्यते

tadā yadā punarbrahma vāsudevākhyamavraṇam | unmiṣatyātmasaṃkalpāttadā prathama ucyate

32-34

प्रथते हि यदा ब्रह्म शुद्धाशुद्धाख्यवर्त्मना । माया नाम तदा त्वेषा ब्रह्मसंकल्परूपिणी

prathate hi yadā brahma śuddhāśuddhākhyavartmanā | māyā nāma tadā tveṣā brahmasaṃkalparūpiṇī

32-35

संकर्षणादिक्षित्यन्तस्तस्या गर्भमवस्थितः [C, ङ्: गर्भ इव] । यदा पुनः परं ब्रह्म स्वेच्छासंपादितं पृथक्

saṃkarṣaṇādikṣityantastasyā garbhamavasthitaḥ [C, ṅ: garbha iva] | yadā punaḥ paraṃ brahma svecchāsaṃpāditaṃ pṛthak

32-36

व्याप्यव्यापकभेदेन सद्वितीयमवस्थितम् । पञ्चबिन्दुस्तदा देवी पञ्चकृत्यविधायिनी

vyāpyavyāpakabhedena sadvitīyamavasthitam | pañcabindustadā devī pañcakṛtyavidhāyinī

32-37

पराया इति ते प्रोक्ता मम तन्वा गतिस्त्रयी । रूपं रूपं विभज्यैषा तत्तत्तत्त्वार्णभेदिनी

parāyā iti te proktā mama tanvā gatistrayī | rūpaṃ rūpaṃ vibhajyaiṣā tattattattvārṇabhedinī

32-38

तत्तद्वाचकतां नीता [आ: नीत्वा] स्वकामाज्जगतीतनुः । तेषु तेषु हि तत्त्वेषु स्वात्मभूतावतिष्ठते

tattadvācakatāṃ nītā [ā: nītvā] svakāmājjagatītanuḥ | teṣu teṣu hi tattveṣu svātmabhūtāvatiṣṭhate

32-39

मदंशः सूक्ष्मरूपो यो गढोऽग्निरिव दारुषु । तत्तद्रूपमनुप्राप्ता [C: प्राप्य] सेवनी नाम शाश्वती

madaṃśaḥ sūkṣmarūpo yo gaḍho'gniriva dāruṣu | tattadrūpamanuprāptā [C: prāpya] sevanī nāma śāśvatī

32-40

तत्तद्वर्णोपरागेण तत्तद्व्यक्तिवपुः स्वयम् । अधिदैवतभावेन तत्र योऽंशः परात्मकः

tattadvarṇoparāgeṇa tattadvyaktivapuḥ svayam | adhidaivatabhāvena tatra yo'ṃśaḥ parātmakaḥ

32-41

वैष्णवः शक्तिरूपो मे नियच्छन्नवतिष्ठते । तत्तद्वाचकतां याति देवी सेयमनश्वरी

vaiṣṇavaḥ śaktirūpo me niyacchannavatiṣṭhate | tattadvācakatāṃ yāti devī seyamanaśvarī

32-42

अशेषभुवनाधारा योगिनी परमेश्वरी । केवलस्तत्त्ववर्णस्तु त्रैलोक्यैश्वर्यदां गतः

aśeṣabhuvanādhārā yoginī parameśvarī | kevalastattvavarṇastu trailokyaiśvaryadāṃ gataḥ

32-43

तत्तत् स्थूलमयं तत्त्वं मदीयं वक्ति [B: शक्ति] शाश्वतम् । तत्तद्भावाभिधानेन तन्नियन्तृत्वदर्शने

tattat sthūlamayaṃ tattvaṃ madīyaṃ vakti [B: śakti] śāśvatam | tattadbhāvābhidhānena tanniyantṛtvadarśane

32-44

इयमेवेश्वरा देवी द्विधा सक्तावतिष्ठते । क्षादि शान्तं पुरा यत्ते दर्शितं ब्रह्मपञ्चकम्

iyameveśvarā devī dvidhā saktāvatiṣṭhate | kṣādi śāntaṃ purā yatte darśitaṃ brahmapañcakam

32-45

क्ष [आ: शिद्यत्यादि; F: कृशीत्यादि] इत्यादिस्वरूपेण त्रैलोक्यैश्वर्यदां गता । स्वरूपे नियमे चैव द्वेधा सेयमवस्थिता

kṣa [ā: śidyatyādi; F: kṛśītyādi] ityādisvarūpeṇa trailokyaiśvaryadāṃ gatā | svarūpe niyame caiva dvedhā seyamavasthitā

32-46

धारणानां चतुष्कं यद्वादि यान्तमुदीरितम् । तत्र सूक्ष्मपरे भावे स्थितेयं पूर्ववद् द्विधा

dhāraṇānāṃ catuṣkaṃ yadvādi yāntamudīritam | tatra sūkṣmapare bhāve sthiteyaṃ pūrvavad dvidhā

32-47

टिप्पणी - 31. प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वम् । शून्यमिवेति । सर्वव्यापारोपरमात् असत्कल्पमित्यर्थः । बाह्याभिमतशून्याख्यतत्त्वनिरासायेवशब्दः । 32. अथ परायाः सूक्ष्मरूपमाह शक्तीति । यदेत्युत्तरवाक्यस्थमत्रादौ ज्ञेयम् । यदा शक्तेः शक्तिमतश्च व्यक्ता गतिरवगतिः तदेत्युत्तरत्रान्वयः । 33. प्रथम इति । संकल्प इति शेषः । 34. एषा परा शक्तिरित्यर्थः । 35. परायाः स्थूलरूपमाह संकर्षणेति । 36. पञ्चबिन्दुः ईकारः । 37. त्रयी स्थूलसूक्ष्मपररूपेण त्रिविधेत्यर्थः । 39. सेवनीति जिह्वादिस्थानेषु वर्णोच्चारणाद्युपयोग्यवयवसंघटनाविशेष उच्यते । 40. योऽंश इति । अस्य सेयमित्यनन्तरश्लोकस्थेनान्वयः । 43. सर्वमपि स्थूलतत्त्वं मदीयशक्त्या शाश्वतं भवति । अनेन क्षणभङ्गवादनिरासोऽभिप्रेतः । 44. सक्तेति । आसङ्गयुक्तेत्यर्थः । तदेवाह क्षादीति । 45. द्वेधेति । सर्वेषां स्वरूपं नियमनं च प्रदर्शयन्ती द्वेधावतिष्ठत इत्यर्थः । 46. वादियान्तचतुष्कं धारणाचतुष्कमित्युक्तमित्यर्थः । मूल - त्रैयवस्थो [आ, B: त्रेधावस्थो] मकारोऽयं [B, C: यः] प्रोक्तश्चैतन्यवाचकः । तत्रापि सूक्ष्मपरयोर्द्वेधेयं दशयोर्द्वयोः

32-48

मायाप्रसूतित्रैगुण्यरूपो यो भार्ण उच्यते । ई नाम पूर्ववद्देवी तत्रापि दशयोर्द्वयोः

māyāprasūtitraiguṇyarūpo yo bhārṇa ucyate | ī nāma pūrvavaddevī tatrāpi daśayordvayoḥ

32-49

बुद्ध्यहंकारमनसां यद्रूपं बादिकं त्रयम् । तत्रापि पूर्ववद् द्वेधा देवीयं दशयोर्द्वयोः

buddhyahaṃkāramanasāṃ yadrūpaṃ bādikaṃ trayam | tatrāpi pūrvavad dvedhā devīyaṃ daśayordvayoḥ

32-50

नादिके णादिके चैव तथेन्द्रियगणद्वये । दशयोः सूक्ष्मपरयोरियं द्वेधावतिष्ठते

nādike ṇādike caiva tathendriyagaṇadvaye | daśayoḥ sūkṣmaparayoriyaṃ dvedhāvatiṣṭhate

32-51

ञादिके ङादिके चैव स्थूलसूक्ष्मस्वरूपके । विभूतिपञ्चके देवी दशयोः पूर्ववत् स्थिता

ñādike ṅādike caiva sthūlasūkṣmasvarūpake | vibhūtipañcake devī daśayoḥ pūrvavat sthitā

32-52

सप्तत्या वितता भेदैः शुद्धाशुद्धमयाध्वनि । नटीव स्वयमी शक्तिर्बिभर्ति बहुधा वपुः

saptatyā vitatā bhedaiḥ śuddhāśuddhamayādhvani | naṭīva svayamī śaktirbibharti bahudhā vapuḥ

32-53

इयद्विस्तृतिमापन्नामीमिमां [B, C, F: इयं] परमेश्वरीम् । विचिन्त्य परमं याति पदं विष्णोः सनातनम्

iyadvistṛtimāpannāmīmimāṃ [B, C, F: iyaṃ] parameśvarīm | vicintya paramaṃ yāti padaṃ viṣṇoḥ sanātanam

32-54

यत्र यत्र गता सेयं शुद्धाशुद्धे तथाध्वनि । तत्र तत्र त्वजहती विष्णोः संबन्धमी स्थिता

yatra yatra gatā seyaṃ śuddhāśuddhe tathādhvani | tatra tatra tvajahatī viṣṇoḥ saṃbandhamī sthitā

32-55

एकद्वित्र्यादियोगेन स्वरव्यञ्जनरूषिता । शुद्धाशुद्धाध्ववर्गस्था नानाभेदोपपादिता

ekadvitryādiyogena svaravyañjanarūṣitā | śuddhāśuddhādhvavargasthā nānābhedopapāditā

32-56

जटोपरागहीनाया अस्या एव पुनस्त्रिधा । ज्ञेयः स्थूलादिरूपेण विभेदस्तत्त्वचिन्तकैः

jaṭoparāgahīnāyā asyā eva punastridhā | jñeyaḥ sthūlādirūpeṇa vibhedastattvacintakaiḥ

32-57

सृष्टिकृत्संयुता स्थूला सूक्ष्मा व्योमेशसंयुता । निरञ्जना परा सेयमी इत्येवानुरागिणी

sṛṣṭikṛtsaṃyutā sthūlā sūkṣmā vyomeśasaṃyutā | nirañjanā parā seyamī ityevānurāgiṇī

32-58

निष्कम्पा दीपलेखेव पत्नी विष्णोरियं परा । सर्वेष्वाधारपद्मेषु निश्चलैवावतिष्ठते

niṣkampā dīpalekheva patnī viṣṇoriyaṃ parā | sarveṣvādhārapadmeṣu niścalaivāvatiṣṭhate

32-59

आबस्तिदेशादामूर्धब्रह्मयानमनुव्रता । एकेयमुज्ज्वला दीप्ता पावना च यशस्विनी

ābastideśādāmūrdhabrahmayānamanuvratā | ekeyamujjvalā dīptā pāvanā ca yaśasvinī

32-60

ब्रह्मरन्ध्राद्विनिष्क्रान्ता महापद्ममुपेयुषी । ओतप्रोतात्मिका सेयं परमानन्दवर्त्मनि

brahmarandhrādviniṣkrāntā mahāpadmamupeyuṣī | otaprotātmikā seyaṃ paramānandavartmani

32-61

विलाप्य मार्त्यवं रूपममृतं प्लावयेन्नरम् । मन्त्राणां मन्मयानां हि मन्त्रैर्विष्णुमयैः सह

vilāpya mārtyavaṃ rūpamamṛtaṃ plāvayennaram | mantrāṇāṃ manmayānāṃ hi mantrairviṣṇumayaiḥ saha

32-62

सा मे नूनमनूनश्रीरिति संख्या परा हि या । ते च सांख्याद्वया मन्त्रा जपाद्भोगापवर्गदाः

sā me nūnamanūnaśrīriti saṃkhyā parā hi yā | te ca sāṃkhyādvayā mantrā japādbhogāpavargadāḥ

32-63

टिप्पणी - 47. त्र्यवस्थ एव त्रैयवस्थः । 49. बादिकं बफपाः । 50. नादिकं तवर्गः । णादिकं टवर्गः । 51. चवर्गपञ्चकं कवर्गपञ्चकं च तन्मात्रस्थूलभूतरूपतयोक्तमित्यर्थः । 52. सप्तत्येति । शुद्धाशुद्धाध्वनोः प्रत्येकं पञ्चत्रिंशदिति आहत्य सप्ततिर्भेदाः । ई शक्तिः ईकाररूपा शक्तिरित्यर्थः । 56. जटेति । जकारटकारादीत्यर्थः । उपलक्षणमेतत् वर्णान्तरोपरागस्यापि । 57. ई-रूपस्य स्थूलादिभेदमाह सृष्टीत्यादि । सृष्टिकृत् विसर्गः । व्योमेशः अनुस्वारः । 59. बस्तिः नाभेरधोभागः । 60. ओतप्रोतेति । सर्वानुस्यूतेत्यर्थः । 61. मृत्योरिदं मार्त्यवम् मरणधर्मेत्यर्थः । 62. अनूनश्रीः 500 । सांख्याद्वयाः चिद्रूपिण इत्यर्थः । मूल - अस्या एव परायास्तु [B: घनायास्तु] विप्रुषः परिकीर्तिताः । यथा हि किरणव्रातं तेजस्त्वं व्याप्य तिष्ठति

32-64

यथा हि पार्थिवान् भावान् व्याप्यस्थैर्यं व्यवस्थितम् [B: अव] । नानाविभवसंस्थानं नानारचनसंस्थितम्

yathā hi pārthivān bhāvān vyāpyasthairyaṃ vyavasthitam [B: ava] | nānāvibhavasaṃsthānaṃ nānāracanasaṃsthitam

32-117

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव भावं शब्दमयं समम् । व्याप्यैवमी स्थिता [B, F: ईप्सिता] देवी विष्णुपत्नी यशस्विनी

bāhyamābhyantaraṃ caiva bhāvaṃ śabdamayaṃ samam | vyāpyaivamī sthitā [B, F: īpsitā] devī viṣṇupatnī yaśasvinī

32-66

स्थूलसूक्ष्मादिभेदोऽयं यथावच्छक्र दर्शितः । तारिकाया इदानीं त्वमङ्गादीनि शृणुष्व मे

sthūlasūkṣmādibhedo'yaṃ yathāvacchakra darśitaḥ | tārikāyā idānīṃ tvamaṅgādīni śṛṇuṣva me

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; B: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे स्थूलादिप्रकाशो नाम द्वात्रिंशोऽधायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre sthūlādiprakāśo nāma dvātriṃśo'dhāyaḥ

टिप्पणी - 63. तेजस्त्वं भास्वरत्वम् । 65. ईरूपिणी देवी स्थितेत्यन्वयः ।

ṭippaṇī - 63. tejastvaṃ bhāsvaratvam | 65. īrūpiṇī devī sthitetyanvayaḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre aṅgopāṅgādimantraprakāśo nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

33-1

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः श्रीः [C: श्रीरुवाच] शृणु वत्स सुरेशान विद्यायास्तारिकाकृतेः । अङ्गोपाङ्गानि मन्त्राणि नानामन्त्रमयानि मे

trayastriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ [C: śrīruvāca] śṛṇu vatsa sureśāna vidyāyāstārikākṛteḥ | aṅgopāṅgāni mantrāṇi nānāmantramayāni me

33-2

गोपनं पञ्चबिन्दुं च ह्यूर्जमैरावणं तहा । और्वं च पञ्चकं चैते प्रत्येकं व्यापिनान्वितम्

gopanaṃ pañcabinduṃ ca hyūrjamairāvaṇaṃ tahā | aurvaṃ ca pañcakaṃ caite pratyekaṃ vyāpinānvitam

33-3

प्राणानलोपरिस्थं तु कृत्वैतत् पिण्डपञ्चकम् । हृदादिनेत्रपर्यन्तमङ्गबीजमिदं स्मरेत्

prāṇānaloparisthaṃ tu kṛtvaitat piṇḍapañcakam | hṛdādinetraparyantamaṅgabījamidaṃ smaret

33-4

[ईन् थे प्लचे ओf थिस् अन्द् थे नेxत् त्wओ लिनेस्. B. रेअद्स् थे fओल्लोwइन्ग् : परं प्रणवबीजाभ्यां ज्ञानाय च पदं न्यसेत् । हृदयाय नमश्चैवं मनुरेकादशाक्षरः ॥] हृद्बीजात् परतो योज्यं ज्ञानायेति पदं ततः । हृदयाय नमश्चैव मन्त्रोऽयं धारणप्रदः

[īn the place of this and the next two lines. B. reads the following : paraṃ praṇavabījābhyāṃ jñānāya ca padaṃ nyaset | hṛdayāya namaścaivaṃ manurekādaśākṣaraḥ ||] hṛdbījāt parato yojyaṃ jñānāyeti padaṃ tataḥ | hṛdayāya namaścaiva mantro'yaṃ dhāraṇapradaḥ

33-5

प्रणवादिनमोऽन्तोऽयं मन्त्र एकादशाक्षरः । परं प्रणवबीजाभ्यामैश्वर्याय पदं न्यसेत्

praṇavādinamo'nto'yaṃ mantra ekādaśākṣaraḥ | paraṃ praṇavabījābhyāmaiśvaryāya padaṃ nyaset

33-6

शिरसे च तथा [आ, B: ततः] स्वाहा ह्येष [B: सैष] एकादशाक्षरः । परं प्रणवबीजाभ्यां शक्तये च पदं न्यसेत्

śirase ca tathā [ā, B: tataḥ] svāhā hyeṣa [B: saiṣa] ekādaśākṣaraḥ | paraṃ praṇavabījābhyāṃ śaktaye ca padaṃ nyaset

33-7

शिखायै वौषडित्येवं शैखोऽयं तु दशाक्षरः । परं प्रणवबीजाभ्यां बलायेति पदं न्यसेत्

śikhāyai vauṣaḍityevaṃ śaikho'yaṃ tu daśākṣaraḥ | paraṃ praṇavabījābhyāṃ balāyeti padaṃ nyaset

33-8

कवचाय हुमित्येवं मन्त्रोऽयं च दशाक्षरः । परं प्रणवबीजाभ्यां तेजसे च पदं न्यसेत्

kavacāya humityevaṃ mantro'yaṃ ca daśākṣaraḥ | paraṃ praṇavabījābhyāṃ tejase ca padaṃ nyaset

33-9

नेत्राभ्यां वौषडित्येवं नेत्रमन्त्रो दशाक्षरः । प्राणानलोपरिस्थं तु विन्यसेत् परमेश्वरम्

netrābhyāṃ vauṣaḍityevaṃ netramantro daśākṣaraḥ | prāṇānaloparisthaṃ tu vinyaset parameśvaram

33-10

तस्मात् प्रणवपूर्वात्तु पदं विर्याय विन्यसेत् । अस्त्राय च फडित्येवं मन्त्रोऽयं च दशाक्षरः

tasmāt praṇavapūrvāttu padaṃ viryāya vinyaset | astrāya ca phaḍityevaṃ mantro'yaṃ ca daśākṣaraḥ

33-11

अङ्गषट्कमिदं प्रोक्तमुपाङ्गत्रियुगं शृणु । तारिकान्ते क्रमाद्दद्यात् पूर्ववत् षड्गुणं पदम्

aṅgaṣaṭkamidaṃ proktamupāṅgatriyugaṃ śṛṇu | tārikānte kramāddadyāt pūrvavat ṣaḍguṇaṃ padam

33-12

ज्ञानादितेजःपर्यन्तं तदन्ते च क्रमान्न्यसेत् । उदराय च पृष्ठाय बाहुभ्यामिति वै पदम्

jñānāditejaḥparyantaṃ tadante ca kramānnyaset | udarāya ca pṛṣṭhāya bāhubhyāmiti vai padam

33-13

टिप्पणी - 2. गोपनः आकारः । पञ्चबिन्दुः ईकारः । ऊर्जः ऊकारः । ऐरावण ऐकारः । और्वः औकारः । व्यापी अनुस्वारः । 3. प्राणः हकारः । अनलः रेफः । पिण्डपञ्चकम् ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं इति मन्त्रपञ्चकम् । हृदादीति हृदयशिरःशिखाकवचनेत्राणीत्यर्थः । 4. मन्त्रं निर्दिशति हृदित्यादि । ओं ह्रां ज्ञानाय हृदयाय नमः । 5-10. ओं ह्रीं ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा । ओं ह्रूं शक्तये शिखायै वौषट् । ओं ह्रैं बलाय कवचाय हुं । ओं ह्रौं तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् । ओं ह्रः वीर्याय अस्त्राय च फट् । 11, 12. ओं ह्रीं ज्ञानाय उदराय नमः । ओं ह्रीं शक्तये पृष्ठाय नमः । ओं ह्रीं बलाय बाहुभ्यां नमः । मूल - ऊरुभ्यामथ [B: इति] जानुभ्यां चरणाभ्यामिति क्रमात् । नमश्च परतो योज्यमुपाङ्गानामयं विधिः

33-14

इत्येवमङ्गोपाङ्गानां मन्त्रा द्वादश कीर्तिताः । अलंकारास्त्रमन्त्रांस्तु ब्रुवत्या मे निशामय

ityevamaṅgopāṅgānāṃ mantrā dvādaśa kīrtitāḥ | alaṃkārāstramantrāṃstu bruvatyā me niśāmaya

33-15

कौस्तुभो व्योमसंभिन्नः परमात्मा ततः परम् । ऊर्ध्वाधोऽनलसंभिन्न ऊर्जेनापि समन्वितः

kaustubho vyomasaṃbhinnaḥ paramātmā tataḥ param | ūrdhvādho'nalasaṃbhinna ūrjenāpi samanvitaḥ

33-16

सऋष्टिकृत्संयुतो मूर्ध्नि कौस्तुभो व्यापिसंयुतः । नमस्कृतिस्ततः पश्चात्ततः पश्चात् प्रभात्मने

saṛṣṭikṛtsaṃyuto mūrdhni kaustubho vyāpisaṃyutaḥ | namaskṛtistataḥ paścāttataḥ paścāt prabhātmane

33-17

कौस्तुभाय ततः स्वाहा प्रणवाद्यस्तु कौस्तुभः । मन्त्रः षोडशवर्णोऽयं सर्वकर्मप्रसाधकः

kaustubhāya tataḥ svāhā praṇavādyastu kaustubhaḥ | mantraḥ ṣoḍaśavarṇo'yaṃ sarvakarmaprasādhakaḥ

33-18

उद्धरेत् प्रथमं तारं धरेशं [F: धारेशं] तत उद्धरेत् । तदधस्तृप्तिसंज्ञं [B: संज्ञः] च वराहं तदधो न्यसेत्

uddharet prathamaṃ tāraṃ dhareśaṃ [F: dhāreśaṃ] tata uddharet | tadadhastṛptisaṃjñaṃ [B: saṃjñaḥ] ca varāhaṃ tadadho nyaset

33-19

मायया भूषयेत् पश्चाद्व्यापिना चाङ्कयेत्ततः । पञ्चात्मा वर्णपिण्डोऽयं नमस्कारं ततः परम्

māyayā bhūṣayet paścādvyāpinā cāṅkayettataḥ | pañcātmā varṇapiṇḍo'yaṃ namaskāraṃ tataḥ param

33-20

ततः स्थलजलोद्भूतभूषितेपदमुद्धरेत् । वनमाले ततः स्वाहा मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

tataḥ sthalajalodbhūtabhūṣitepadamuddharet | vanamāle tataḥ svāhā mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

33-21

एकोनविंशत्यर्णोऽयं वनमालामयो महान् । तारकस्यावसाने तु वामनार्णं समुद्धरेत्

ekonaviṃśatyarṇo'yaṃ vanamālāmayo mahān | tārakasyāvasāne tu vāmanārṇaṃ samuddharet

33-22

तदधस्तृप्तिमायोज्य भूषयेदुदयेन तु । व्यापिना चाङ्कितः पिण्डश्चतुरर्णो महाद्भुतः

tadadhastṛptimāyojya bhūṣayedudayena tu | vyāpinā cāṅkitaḥ piṇḍaścaturarṇo mahādbhutaḥ

33-23

नमस्कारस्ततः पश्चाच्छ्रीनिवासपदं ततः । पद्माय वह्निजाया च पाद्मोऽयं त्रिदशाक्षरः [आ, B, C: द्वादशा]

namaskārastataḥ paścācchrīnivāsapadaṃ tataḥ | padmāya vahnijāyā ca pādmo'yaṃ tridaśākṣaraḥ [ā, B, C: dvādaśā]

33-24

आदायादौ तु वैकुण्ठं रेफं तदुपरि न्यसेत् । आनन्देनान्वितं पश्चाद्व्यापिना चाङ्कयेत्ततः

ādāyādau tu vaikuṇṭhaṃ rephaṃ tadupari nyaset | ānandenānvitaṃ paścādvyāpinā cāṅkayettataḥ

33-25

कस्थकस्थपदं [B, C: कस्यकस्य] दद्यान्नेमिद्वन्द्वमतः [B, C: नेमिद्वयमतः] परम् । वरपाशाय वै स्वाहा प्रणवाद्यस्तु पाशराट्

kasthakasthapadaṃ [B, C: kasyakasya] dadyānnemidvandvamataḥ [B, C: nemidvayamataḥ] param | varapāśāya vai svāhā praṇavādyastu pāśarāṭ

33-26

मन्त्रः पञ्चदशार्णोऽयं कामिनां क्षिप्रसिद्धिकृत् । प्रणवान्ते विराट्संज्ञं व्यापिना मूर्ध्नि संयुतम्

mantraḥ pañcadaśārṇo'yaṃ kāmināṃ kṣiprasiddhikṛt | praṇavānte virāṭsaṃjñaṃ vyāpinā mūrdhni saṃyutam

33-27

द्वयं पिण्डतया योज्यं रेफं कमलमङ्कुशम् । व्यापिना संयुतं मूर्ध्नि तृतीयमिदमक्षरम्

dvayaṃ piṇḍatayā yojyaṃ rephaṃ kamalamaṅkuśam | vyāpinā saṃyutaṃ mūrdhni tṛtīyamidamakṣaram

33-28

पदं निशितघोणाय चाङ्कुशाय शिखिप्रिया । इति पञ्चदशार्णोऽयमङ्कुशः शीघ्रसिद्धिदः

padaṃ niśitaghoṇāya cāṅkuśāya śikhipriyā | iti pañcadaśārṇo'yamaṅkuśaḥ śīghrasiddhidaḥ

33-29

अलंकारास्त्रमन्त्राणामेतत् पञ्चकमीरितम् । आधारासनमन्त्राणां शृणु रूपं पुरंदर

alaṃkārāstramantrāṇāmetat pañcakamīritam | ādhārāsanamantrāṇāṃ śṛṇu rūpaṃ puraṃdara

33-30

यद्विना तारिकायास्तु पूरणं नैव जायते । अनलद्वयमध्यस्थः प्राणो मायी स बिन्दुमान्

yadvinā tārikāyāstu pūraṇaṃ naiva jāyate | analadvayamadhyasthaḥ prāṇo māyī sa bindumān

33-31

तत आधारशक्त्यै च प्रणवादिर्नमोऽन्तिमः । आधारशक्तिमन्त्रोऽयं विज्ञेयस्तु नवाक्षरः

tata ādhāraśaktyai ca praṇavādirnamo'ntimaḥ | ādhāraśaktimantro'yaṃ vijñeyastu navākṣaraḥ

33-32

अनलद्वयमध्यस्थो बिन्द्वन्तोऽप्यूर्जसंयुतः । ततः कालाग्निकूर्माय नमोऽन्तः प्रणवादिकः

analadvayamadhyastho bindvanto'pyūrjasaṃyutaḥ | tataḥ kālāgnikūrmāya namo'ntaḥ praṇavādikaḥ

33-33

टिप्पणी - 13. ओं ह्रीं ऐश्वर्याय ऊरुभ्यां नमः । ओं ह्रीं वीर्याय जानुभ्यां नमः । ओं ह्रीं तेजसे चरणाभ्यां नमः । 15-17. ओं ठं र्ह्रूः ठं नमः प्रभात्मने कौस्तुभाय स्वाहा । 18-20. ओं ल्स्वीं नमः स्थलजलोद्भूतभूषिते वनमाले स्वाहा । 21-23. ओं ब्सुं नमः श्रीनिवासपद्माय स्वाहा । त्र्यधिकाः दशाक्षराः यस्येति बहुव्रीहिः । 24, 25. ओं र्णां कस्थ कस्थ ठठ वरपाशाय स्वाहा । 26-28. ओं ॡऋं र्कृं निशितघोणाय अङ्कुशाय स्वाहा । 29-31. ओं ह्रीं आधारशक्त्यै नमः । 32. अनलद्वयमध्यस्थ इति । प्राण इत्यनुषज्यते । ओं र्ह्रूं कालाग्निकूर्माय नमः । मूल - मन्त्रः कालाग्निकूर्मस्य विज्ञेयोऽयं दशाक्षरः । गोपनेनाङ्कितं प्राणं मूर्ध्नि च व्यापिना युतम्

ṭippaṇī - 13. oṃ hrīṃ aiśvaryāya ūrubhyāṃ namaḥ | oṃ hrīṃ vīryāya jānubhyāṃ namaḥ | oṃ hrīṃ tejase caraṇābhyāṃ namaḥ | 15-17. oṃ ṭhaṃ rhrūḥ ṭhaṃ namaḥ prabhātmane kaustubhāya svāhā | 18-20. oṃ lsvīṃ namaḥ sthalajalodbhūtabhūṣite vanamāle svāhā | 21-23. oṃ bsuṃ namaḥ śrīnivāsapadmāya svāhā | tryadhikāḥ daśākṣarāḥ yasyeti bahuvrīhiḥ | 24, 25. oṃ rṇāṃ kastha kastha ṭhaṭha varapāśāya svāhā | 26-28. oṃ ḹṛṃ rkṛṃ niśitaghoṇāya aṅkuśāya svāhā | 29-31. oṃ hrīṃ ādhāraśaktyai namaḥ | 32. analadvayamadhyastha iti | prāṇa ityanuṣajyate | oṃ rhrūṃ kālāgnikūrmāya namaḥ | mūla - mantraḥ kālāgnikūrmasya vijñeyo'yaṃ daśākṣaraḥ | gopanenāṅkitaṃ prāṇaṃ mūrdhni ca vyāpinā yutam

33-34

प्रणवान्ते समुद्धृत्य ह्यनन्ताय नमस्ततः । अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रो नागराजस्य कीर्तितः

praṇavānte samuddhṛtya hyanantāya namastataḥ | aṣṭākṣaro hyayaṃ mantro nāgarājasya kīrtitaḥ

33-35

कमलं चाग्निरूपं च प्रधानं पुरुषेश्वरम् । पिण्डीकृत्य चतुष्कं तु गोपनव्यापिसंयुतम्

kamalaṃ cāgnirūpaṃ ca pradhānaṃ puruṣeśvaram | piṇḍīkṛtya catuṣkaṃ tu gopanavyāpisaṃyutam

33-36

वसुधायै नमः पश्चात् प्रणवादिर्मनुस्त्वयम् । विश्वंभराया विज्ञेय आधारः परिकल्प्यते

vasudhāyai namaḥ paścāt praṇavādirmanustvayam | viśvaṃbharāyā vijñeya ādhāraḥ parikalpyate

33-37

अमृतं वरुणं चार्णद्वयं पिण्डीकृतं सह । गोपनव्यापिसंयुक्तं प्रणवान्ते समुद्धरेत्

amṛtaṃ varuṇaṃ cārṇadvayaṃ piṇḍīkṛtaṃ saha | gopanavyāpisaṃyuktaṃ praṇavānte samuddharet

33-38

क्षीरार्णवाथ च नमः सोऽयं मन्त्रो नवाक्षरः । पवित्रं सोदयव्यापिसंयुतं प्रणवान्तगम्

kṣīrārṇavātha ca namaḥ so'yaṃ mantro navākṣaraḥ | pavitraṃ sodayavyāpisaṃyutaṃ praṇavāntagam

33-39

आधारपद्माय नमः पद्मस्यायं दशाक्षरः । इत्थमाधारषट्कस्य मन्त्रषट्कं प्रकीर्तितम्

ādhārapadmāya namaḥ padmasyāyaṃ daśākṣaraḥ | itthamādhāraṣaṭkasya mantraṣaṭkaṃ prakīrtitam

33-40

आधारेशाख्यमन्त्राणां विधिं शृणु पुरंदर । धर्ताजितोऽमृताधारो विबुधाख्यश्च वासव

ādhāreśākhyamantrāṇāṃ vidhiṃ śṛṇu puraṃdara | dhartājito'mṛtādhāro vibudhākhyaśca vāsava

33-41

एतांश्चतुर उद्धृत्य वर्णानेषामथोपरि । विन्यसेच्चतुरो वर्णान् सत्यादीन् साधकोत्तमः

etāṃścatura uddhṛtya varṇāneṣāmathopari | vinyaseccaturo varṇān satyādīn sādhakottamaḥ

33-42

त्रैलोक्यैश्वर्यदं दद्याच्चत्वार्येतानि वासव । बीजानि प्रणवादीनि धर्मादेः षोडशात्मनः

trailokyaiśvaryadaṃ dadyāccatvāryetāni vāsava | bījāni praṇavādīni dharmādeḥ ṣoḍaśātmanaḥ

33-43

धर्मादिकमधर्माद्यमृगाद्यं च कृतादिकम् । चतुष्टयानि चत्वारि यानि सिद्धानि [B: रूढानि] लोकतः

dharmādikamadharmādyamṛgādyaṃ ca kṛtādikam | catuṣṭayāni catvāri yāni siddhāni [B: rūḍhāni] lokataḥ

33-44

चतुश्चतुर्विभागेन संज्ञाः षोडश विन्यसेत् । बीजोपरि नमश्चाते मन्त्राः षोडश ते स्मृताः

catuścaturvibhāgena saṃjñāḥ ṣoḍaśa vinyaset | bījopari namaścāte mantrāḥ ṣoḍaśa te smṛtāḥ

33-45

सोदयं सामृतं ह्रस्वं प्रणवोपरि विन्यसेत् । अव्यक्तपद्माय नमः स मन्त्रोऽव्यक्तपद्मकः

sodayaṃ sāmṛtaṃ hrasvaṃ praṇavopari vinyaset | avyaktapadmāya namaḥ sa mantro'vyaktapadmakaḥ

33-46

सूर्येन्द्वग्निपदेभ्यस्तु प्रत्येकं मण्डलाय च । नमोऽन्ते प्रणवश्चादौ ते मन्त्रा मण्डलत्रये

sūryendvagnipadebhyastu pratyekaṃ maṇḍalāya ca | namo'nte praṇavaścādau te mantrā maṇḍalatraye

33-47

टिप्पणी - 33, 34. ओं हां अनन्ताय नमः । 35, 36. ओं क्ष्म्लां वसुधायै नमः । 37. ओं स्वां क्षीरार्णवाय नमः । 38. ओं पुं आधारपद्माय नमः । 40-43. धर्ता धकारः । अजितो जकारः । अमृताधारो वकारः । विबुधो लकारः । सत्यः ऋकारः । ओं धृं ओं धॄं ओं धॢं ओं धॣं इति क्रमेण धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याख्याधारेशबीजमन्त्राः । ओं जृं ओं जॄं ओं जॢं ओं जॣं इति क्रमेण अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याख्याधारेशबीजमन्त्राः । ओं वृं ओं वॄं ओं व्-ळं ओं व्-ॡं इति ऋग्यजुःसामाथर्वाख्याधारेशबीजमन्त्राः । ओं ल्-ऋं ओं ल्-ॡं ओं ल्-ळं ओं ल्-ॡं इति कृतत्रेताद्वापरकल्याख्याधारेशबीजमन्त्राः । 44. अथ धर्मादीनां षोडशानां संज्ञामन्त्रा उच्यन्ते चतुरित्यादिना । ओं धृं धर्माय नमः । ओं धॄं ज्ञानाय नमः । इत्यादिक्रमेण ज्ञेयाः । 45. ह्रस्वः बकारः । ओं ब्सुं अव्यक्तपद्माय नमः । 46. ओं सूर्यमण्डलाय नमः । ओं इन्दुमण्डलाय नमः । ओं अग्निमण्डलाय नमः ।इति मण्डलत्रयमन्त्राः । मूल - प्रत्यगात्मपरामर्शिशब्दः सोमोऽथ सर्गवान् । चिद्भासनाख्यमन्त्रोऽयं [F: चिद्भावना] त्र्यक्षरः परिकीर्तितः

33-48

इत्यासनाख्यमन्त्राणां कथिता त्वेकविंशतिः । इत्ययं पीठपूजान्तो मन्त्रग्रामो मयेरितः

ityāsanākhyamantrāṇāṃ kathitā tvekaviṃśatiḥ | ityayaṃ pīṭhapūjānto mantragrāmo mayeritaḥ

33-49

रहस्यं परमं गुह्यमिदानीं परमं शृणु । क्षेत्रेशाद्यं मन्त्रचयं विघ्ननिर्मथनक्षमम्

rahasyaṃ paramaṃ guhyamidānīṃ paramaṃ śṛṇu | kṣetreśādyaṃ mantracayaṃ vighnanirmathanakṣamam

33-50

गरुडं कालमनलं पिण्डीकृत्याङ्कयेत् ततः । सव्यापिनादिदेवेन क्षेत्रपालाय वै नमः

garuḍaṃ kālamanalaṃ piṇḍīkṛtyāṅkayet tataḥ | savyāpinādidevena kṣetrapālāya vai namaḥ

33-51

प्रणवाद्यो मनुः सोऽयं क्षेत्रेशस्य नवाक्षरः । अनुतारा श्रियै पश्चान्नमस्त्वादौ च तारकः

praṇavādyo manuḥ so'yaṃ kṣetreśasya navākṣaraḥ | anutārā śriyai paścānnamastvādau ca tārakaḥ

33-52

षडक्षरः श्रियो मन्त्रश्चण्डादीनपराञ्शृणु । सचञ्चलानलस्तारः केवलस्त्वादितो भवेत्

ṣaḍakṣaraḥ śriyo mantraścaṇḍādīnaparāñśṛṇu | sacañcalānalastāraḥ kevalastvādito bhavet

33-53

चण्डाय नम इत्येव सप्तवर्णो मनूत्तमः । सपवित्रानलस्तारः केवलस्त्वादितो भवेत्

caṇḍāya nama ityeva saptavarṇo manūttamaḥ | sapavitrānalastāraḥ kevalastvādito bhavet

33-54

प्रचण्डाय नमो मन्त्रः प्रचण्डोऽयं चतुर्युगः । सशाश्वतानलस्तारः केवलस्त्वादितो भवेत्

pracaṇḍāya namo mantraḥ pracaṇḍo'yaṃ caturyugaḥ | saśāśvatānalastāraḥ kevalastvādito bhavet

33-55

जयाय नम इत्येवं जयस्य मुनिवर्णकः । वराहानलसंयुक्तस्तारः शुद्धस्तथादिगः

jayāya nama ityevaṃ jayasya munivarṇakaḥ | varāhānalasaṃyuktastāraḥ śuddhastathādigaḥ

33-56

विजयाय नमः सोऽयं विजयस्य चतुर्युगः । गोविन्दः सानलो मायी व्यापिमान् प्रणवान्तगः

vijayāya namaḥ so'yaṃ vijayasya caturyugaḥ | govindaḥ sānalo māyī vyāpimān praṇavāntagaḥ

33-57

गङ्गायै नम इत्येवं गङ्गाया मुनिवर्णकः । समायः सानलः सूक्ष्मो व्यापिमान् प्रणवान्तगः

gaṅgāyai nama ityevaṃ gaṅgāyā munivarṇakaḥ | samāyaḥ sānalaḥ sūkṣmo vyāpimān praṇavāntagaḥ

33-58

यमुनायै [C: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] नमश्चायं यामुनेयश्चतुर्युगः [B: यमुनायाः] । शंकरः सानलः सोर्जो व्यापिमान् प्रणवान्तगः

yamunāyai [C: omits four lines from here] namaścāyaṃ yāmuneyaścaturyugaḥ [B: yamunāyāḥ] | śaṃkaraḥ sānalaḥ sorjo vyāpimān praṇavāntagaḥ

33-59

ततश्च शङ्खनिधये नमः सोऽयं नवाक्षरः । पवित्रः सानलः सोर्जो व्यापिमान् प्रणवान्तगः

tataśca śaṅkhanidhaye namaḥ so'yaṃ navākṣaraḥ | pavitraḥ sānalaḥ sorjo vyāpimān praṇavāntagaḥ

33-60

ततश्च पद्मनिधये नमः सोऽयं नवाक्षरः । क्षेत्रेशात् पद्मनिध्यन्तं मन्त्राणां दशकं त्विदम्

tataśca padmanidhaye namaḥ so'yaṃ navākṣaraḥ | kṣetreśāt padmanidhyantaṃ mantrāṇāṃ daśakaṃ tvidam

33-61

गणेशाद्यादिसिद्धान्तमथ मन्त्रगणं शृणु । ऊर्जव्यापिसमायुक्तो गोविन्दः प्रणवान्तगः

gaṇeśādyādisiddhāntamatha mantragaṇaṃ śṛṇu | ūrjavyāpisamāyukto govindaḥ praṇavāntagaḥ

33-62

ततो गोविन्दवैकुण्ठौ पवित्रः स्रग्धरस्तथा । जगद्योनिगतः शङ्खो नरः कालो विसर्गवान्

tato govindavaikuṇṭhau pavitraḥ sragdharastathā | jagadyonigataḥ śaṅkho naraḥ kālo visargavān

33-63

नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रो गाणपत्यः प्रकीर्तितः । षोढा संयोज्य गोविन्दं युग्माद्यैर्गोपनादिभिः

navākṣaro hyayaṃ mantro gāṇapatyaḥ prakīrtitaḥ | ṣoḍhā saṃyojya govindaṃ yugmādyairgopanādibhiḥ

33-64

अङ्गकॢप्तिरमुष्य स्यान्नमःस्वाहादिसंयुता [F: संयुतम्] । आद्यन्तानलसंयुक्तं मायाव्यापिसमन्वितम्

aṅgakḷptiramuṣya syānnamaḥsvāhādisaṃyutā [F: saṃyutam] | ādyantānalasaṃyuktaṃ māyāvyāpisamanvitam

33-65

टिप्पणी - 47. अहं सः । इति चिद्भासनमन्त्रः । 48. एकविंशतिरिति । षोडशाधारेशमन्त्राः । एकः अव्यक्तपद्ममन्त्रः । त्रयो मण्डलमन्त्राः । एकः चिद्भासनमन्त्र इति ज्ञेयम् । 50. ओं क्ष्म्रां क्षेत्रपालाय नमः । 51. ओं श्रीं श्रियै नमः । 52. ओं च्रों चण्डाय नमः । 53. ओं प्रों प्रचण्डाय नमः । 54. ओं ज्रों जयाय नमः । 55. ओं व्रों विजयाय नमः । 56. ओं ग्रीं गङ्गायै नमः । 57. ओं य्रीं यमुनायै नमः । 58. ओं श्रूं शङ्खनिधये नमः । 59. ओं प्रूं पद्मनिधये नमः । 61, 62. गणेशादीति । गणेशमारभ्य आदिसिद्धपर्यन्तानां मन्त्रा इत्यर्थः । ओं गूं गणपतये नमः । 63. ओं गां हृदयाय नमः । इत्यादि ज्ञेयम् । 64-68. ओं क्ष्रीं ह्रीं स्य्रां स्त्र्यां अ-क्ष (अकारादिक्षकारान्ता वर्णाः) वागीश्वर्यै नमः । मूल - गरुडं तारकस्यान्ते तदन्ते तारिकां स्मरेत् । रेफशङ्खादिदेवाढ्यं सोमं [B, C: सोम] व्यापिसमन्वितम्

33-66

चतुर्थं संस्मरेद्बीजं तदिदं बलसूदन । वैराजानलशङ्खाढ्यं गोपनं व्यापिसंयुतम्

caturthaṃ saṃsmaredbījaṃ tadidaṃ balasūdana | vairājānalaśaṅkhāḍhyaṃ gopanaṃ vyāpisaṃyutam

33-67

सोमवर्णं स्मरेच्छक्र पञ्चमं परमाद्भुतम् । अप्रमेयादिदेवादि यावद्गरुडवर्णकम्

somavarṇaṃ smarecchakra pañcamaṃ paramādbhutam | aprameyādidevādi yāvadgaruḍavarṇakam

33-68

यथापाठं समुच्चार्य वागीश्वर्यै ततो नमः । एकषष्ट्यर्णको [आ: षष्ट्यर्णको महामन्त्रः] मन्त्रो वागीश्वर्या अयं स्मृतः

yathāpāṭhaṃ samuccārya vāgīśvaryai tato namaḥ | ekaṣaṣṭyarṇako [ā: ṣaṣṭyarṇako mahāmantraḥ] mantro vāgīśvaryā ayaṃ smṛtaḥ

33-69

कुर्याच्चतुर्थबीजेन गोपनादिविभेदिना । अन्तर्जातियुतां सम्यगङ्गकॢप्तिं विचक्षणः

kuryāccaturthabījena gopanādivibhedinā | antarjātiyutāṃ samyagaṅgakḷptiṃ vicakṣaṇaḥ

33-70

गोपनादिविभिन्नस्य बीजस्याद्यन्तयोर्न्यसेत् । प्रणवं च नमश्चैव ततो जातिं प्रकल्पयेत्

gopanādivibhinnasya bījasyādyantayornyaset | praṇavaṃ ca namaścaiva tato jātiṃ prakalpayet

33-71

प्रणवत्रितयं व्यापिसंयुतः सोदयश्च गः । गुरवेऽथ नमः सोऽयं प्रथितो गुरुपूजने

praṇavatritayaṃ vyāpisaṃyutaḥ sodayaśca gaḥ | gurave'tha namaḥ so'yaṃ prathito gurupūjane

33-72

प्रणवत्रितयस्यान्ते पवित्रो व्यापिसंयुतः । परमगुरवे नमः प्रथितस्तु गुरोर्गुरुः

praṇavatritayasyānte pavitro vyāpisaṃyutaḥ | paramagurave namaḥ prathitastu gurorguruḥ

33-73

प्रणवत्रितयस्यान्ते व्याप्यानन्दयुतस्तु पः । परमेष्ठिनेऽथ च नमो मन्त्रो गुरुगुरोर्गुरुः

praṇavatritayasyānte vyāpyānandayutastu paḥ | parameṣṭhine'tha ca namo mantro gurugurorguruḥ

33-74

तारपञ्चकमाह्लादं व्योम प्राणोपरि न्यसेत् । कालानलौ तु तदधः सर्वलोकेश्वरोपरि

tārapañcakamāhlādaṃ vyoma prāṇopari nyaset | kālānalau tu tadadhaḥ sarvalokeśvaropari

33-75

यथाक्रमोदितैर्वर्णैः पिण्डं कृत्वा ततः स्वधा । पितृभ्योऽथ नमः सोऽयं पितृसंघस्य मन्त्रराट्

yathākramoditairvarṇaiḥ piṇḍaṃ kṛtvā tataḥ svadhā | pitṛbhyo'tha namaḥ so'yaṃ pitṛsaṃghasya mantrarāṭ

33-76

षट् तारा आदि देवोऽथ व्योमवान् केवलोऽथ सः । रामवान् दमनश्चाथ सिद्धेभ्योऽथ ततो नमः

ṣaṭ tārā ādi devo'tha vyomavān kevalo'tha saḥ | rāmavān damanaścātha siddhebhyo'tha tato namaḥ

33-77

मन्त्रोऽयमादिसिद्धानां भगवद्भावितात्मनाम् । क्षेत्रेशाद्यादिसिद्धान्तान् विघ्ननिर्मथनक्षमान्

mantro'yamādisiddhānāṃ bhagavadbhāvitātmanām | kṣetreśādyādisiddhāntān vighnanirmathanakṣamān

33-78

प्रागेव [F: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] पूजयेन्मन्त्री [B: मन्त्रं] समाराधनकालतः । अथ लोकेशमन्त्राणां लक्षणं शृणु वासव

prāgeva [F: omits three lines from here] pūjayenmantrī [B: mantraṃ] samārādhanakālataḥ | atha lokeśamantrāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu vāsava

33-79

प्राणं धरेशमानन्दं पिण्डीकृत्य क्रमस्थितान् । मूर्ध्नि व्योमयुतं कृत्वा तत इन्द्राय वै नमः

prāṇaṃ dhareśamānandaṃ piṇḍīkṛtya kramasthitān | mūrdhni vyomayutaṃ kṛtvā tata indrāya vai namaḥ

33-80

ऐन्द्रोऽयमीरितो मन्त्रः पावकादीन्निबोध मे । कुर्यात् प्राणानलानन्दैर्व्यापिनापि च पिण्डकम्

aindro'yamīrito mantraḥ pāvakādīnnibodha me | kuryāt prāṇānalānandairvyāpināpi ca piṇḍakam

33-81

प्राणकालादिदेवैश्च व्यापिनापि च पिण्डकम् । अग्नये नम इत्येवं यमाय नम इत्यपि

prāṇakālādidevaiśca vyāpināpi ca piṇḍakam | agnaye nama ityevaṃ yamāya nama ityapi

33-82

नरः स भगवान् व्यापी पिण्डो निर्-ऋतये नमः । यातुधानेशमन्त्रोऽयं जलेशस्यावधारय

naraḥ sa bhagavān vyāpī piṇḍo nir-ṛtaye namaḥ | yātudhāneśamantro'yaṃ jaleśasyāvadhāraya

33-83

प्राणं वरुणमानन्दं व्यापिनं पिण्डयेद् बुधः । वरुणाय नमः पश्चाद्वारुणोऽयं मनूत्तमः

prāṇaṃ varuṇamānandaṃ vyāpinaṃ piṇḍayed budhaḥ | varuṇāya namaḥ paścādvāruṇo'yaṃ manūttamaḥ

33-84

प्राणं सूक्ष्मं तथानन्दं व्यापिनं पिण्डयेद् बुधः । वायवे नम इत्येवं वायवीयो मनूत्तमः

prāṇaṃ sūkṣmaṃ tathānandaṃ vyāpinaṃ piṇḍayed budhaḥ | vāyave nama ityevaṃ vāyavīyo manūttamaḥ

33-85

टिप्पणी - 69. ओं स्य्रां हृदयाय नमः इत्यादयोऽङ्गमन्त्राः । जातिरित्यङ्गमुच्यते । 71-73. ओं ओं ओं गुं गुरवे नमः । ओं ओं ओं पं परमगुरवे नमः । ओं ओं ओं पां परमेष्ठिने नमः । 74, 75. ओं ओं ओं ओं ओं ट्-ह्म्रूं स्वधा पितृभ्यो नमः । 76, 77. ओं ओं ओं ओं ओं ओं आं आदिसिद्धेभ्यो नमः । 79. ओं ह्लां इन्द्राय नमः । 80, 81. ओं ह्रां अग्नये नमः । ओं ह्मां यमाय नमः । 82. ओं नॢं निर्-ऋतये नमः । 83. ओं ह्वां वरुणाय नमः । 84. आं ह्यां वायवे नमः । मूल - घर्मांशुवरुणानन्दान् व्यापिना सह पिण्डयेत् । सोमाय नम इत्येवं सौम्यो मनुरुदाहृतः

33-86

सूर्यमूर्जं तथा व्योम चक्रिणं पिण्डयेत् क्रमात् । ईशानाय नमः पश्चादीशानस्य मनूत्तमः

sūryamūrjaṃ tathā vyoma cakriṇaṃ piṇḍayet kramāt | īśānāya namaḥ paścādīśānasya manūttamaḥ

33-87

प्राणं वैकुण्ठमानन्दं व्यापिना पिण्डयेत् क्रमात् । अनन्ताय नमः पश्चान्नागराजमनुस्त्वयम्

prāṇaṃ vaikuṇṭhamānandaṃ vyāpinā piṇḍayet kramāt | anantāya namaḥ paścānnāgarājamanustvayam

33-88

प्राणं खर्वं तथानन्दं व्यापिना पिण्डयेत् क्रमात् । ब्रह्मणे नम इत्येवं ब्रह्मणो मनुरुत्तमः

prāṇaṃ kharvaṃ tathānandaṃ vyāpinā piṇḍayet kramāt | brahmaṇe nama ityevaṃ brahmaṇo manuruttamaḥ

33-89

सर्वेषां प्रणवः पूर्वमायुधानामथो शृणु । अनलं जन्महन्तारं प्रधानमनलोर्जकौ

sarveṣāṃ praṇavaḥ pūrvamāyudhānāmatho śṛṇu | analaṃ janmahantāraṃ pradhānamanalorjakau

33-90

सर्गेण पिण्डयेत् संज्ञां नमः कुलिशमन्त्रराट् । ऊर्जं विहाय तत्स्थाने मायया परिभूषितम्

sargeṇa piṇḍayet saṃjñāṃ namaḥ kuliśamantrarāṭ | ūrjaṃ vihāya tatsthāne māyayā paribhūṣitam

33-91

तदेव पिण्डं संज्ञा च नमः शक्तिमनुस्त्वयम् । अखण्डविक्रमं कालं लोकेशं परमेश्वरम्

tadeva piṇḍaṃ saṃjñā ca namaḥ śaktimanustvayam | akhaṇḍavikramaṃ kālaṃ lokeśaṃ parameśvaram

33-92

पिण्डीकृत्य ततः [B, C, F: मनुं] संज्ञा नमो दण्डमनुस्त्वयम् । विश्वाप्यायकरं कालं लोकेशं परमेश्वरम्

piṇḍīkṛtya tataḥ [B, C, F: manuṃ] saṃjñā namo daṇḍamanustvayam | viśvāpyāyakaraṃ kālaṃ lokeśaṃ parameśvaram

33-93

पिण्डीकृत्य ततः [F: मनुः] संज्ञा नमः खड्गमनुस्त्वयम् । चन्द्री शान्तादिदेवौ च सृष्टिकृत् पिण्डिता इमे

piṇḍīkṛtya tataḥ [F: manuḥ] saṃjñā namaḥ khaḍgamanustvayam | candrī śāntādidevau ca sṛṣṭikṛt piṇḍitā ime

33-94

पाशाय नम इत्येवं पाशमन्त्रोऽयमद्भुतः । अजितो वरुणानन्दौ सृष्टिकृत् पिण्डिता इमे

pāśāya nama ityevaṃ pāśamantro'yamadbhutaḥ | ajito varuṇānandau sṛṣṭikṛt piṇḍitā ime

33-95

ध्वजाय नम इत्येवं ध्वजमन्त्र उदीरितः । परमात्मानलोद्दामान् पिण्डयेत् सृष्टिकृद्युतान्

dhvajāya nama ityevaṃ dhvajamantra udīritaḥ | paramātmānaloddāmān piṇḍayet sṛṣṭikṛdyutān

33-96

मुसलाय नमः पश्चान्मौसलोऽयं मनूत्तमः । अनलं जन्महन्तारमुदयं सृष्टिकृद्युतम्

musalāya namaḥ paścānmausalo'yaṃ manūttamaḥ | analaṃ janmahantāramudayaṃ sṛṣṭikṛdyutam

33-97

पिण्डिकृत्य ततः संज्ञा नमः शूलमनुस्त्वयम् । करालमनलारूढमोदनं सृष्टिकृद्युतम्

piṇḍikṛtya tataḥ saṃjñā namaḥ śūlamanustvayam | karālamanalārūḍhamodanaṃ sṛṣṭikṛdyutam

33-98

पिण्डीकृत्य ततः संज्ञा नमः सीरमनुस्त्वयम् । वरुणं [F: ओमित्स् त्wओ लिनेस् fरोम् हेरे] च नरं चैव गोपनं सृष्टिकृद्युतम्

piṇḍīkṛtya tataḥ saṃjñā namaḥ sīramanustvayam | varuṇaṃ [F: omits two lines from here] ca naraṃ caiva gopanaṃ sṛṣṭikṛdyutam

33-99

पिण्डीक्ट्य [C: ओमित्स् fइवे लिनेस् fरोम् हेरे] ततः संज्ञा नमः पद्ममनुस्त्वयम् । सर्वेषां प्रणवः पूर्वो विष्वक्सेनमनुं शृणु

piṇḍīkṭya [C: omits five lines from here] tataḥ saṃjñā namaḥ padmamanustvayam | sarveṣāṃ praṇavaḥ pūrvo viṣvaksenamanuṃ śṛṇu

33-100

अनलप्राणलोकेशान् व्यापिना पिण्डयेत् क्रमात् । वरुणं भूधरं चैव व्यापिना पिण्डयेत् क्रमात्

analaprāṇalokeśān vyāpinā piṇḍayet kramāt | varuṇaṃ bhūdharaṃ caiva vyāpinā piṇḍayet kramāt

33-101

पिण्डोऽयं ज्ञानदः पश्चाद्विष्.वक्सेनस्य मन्त्रराट् । प्रणवादिस्त्वयं मन्त्रः सर्वार्थकृदुदीरितः

piṇḍo'yaṃ jñānadaḥ paścādviṣ.vaksenasya mantrarāṭ | praṇavādistvayaṃ mantraḥ sarvārthakṛdudīritaḥ

33-102

ऊर्जहीनं तुं यत् पूर्वं तेनानन्दादियोगिना । अङ्गकॢप्तिरमुष्य स्याज्जातिमुद्रासमन्विता

ūrjahīnaṃ tuṃ yat pūrvaṃ tenānandādiyoginā | aṅgakḷptiramuṣya syājjātimudrāsamanvitā

33-103

टिप्पणी - 85. ओं ध्वां सोमाय नमः । 86. ओं ह्चूं ईशानाय नमः । 87. ओं ह्णां अनन्ताय नमः । 88. ओं ह्रवां ब्रह्मणे नमः । 89. ओं र्ज्म्रूः कुलिशाय नमः । 90. ओं ज्म्रीः शक्तये नमः । 91. ओं ड्मूः दण्डाय नमः । 92. ओं ट्म्रूः खड्गाय नमः । 93. ओं ट्शाः पाशाय नमः । 94. ओं ज्वाः ध्वजाय नमः । 95. ओं ह्रूः मुसलाय नमः । 96. ओं र्जुः शूलाय नमः । 97. ओं क्रोः सीराय नमः । 98. ओं व्नाः पद्माय नमः । 100. ओं र्हूं वौं ज्ञानदाय नमः । 102. ओं र्ह्रां हृदयाय नमः इत्यादि । मूल - सोमं वरुणमीकारं व्यापिना पिण्डयेत् क्रमात् । सुरभ्यै नम इत्येवं तारपूर्वो मनुस्त्वयम्

33-104

सुरभ्याः कथितः सर्वभोगसंपूरणार्थकः । प्रणवद्वितयस्यान्ते तारिकाद्वयमुद्धरेत्

surabhyāḥ kathitaḥ sarvabhogasaṃpūraṇārthakaḥ | praṇavadvitayasyānte tārikādvayamuddharet

33-105

ततः परमधामा चावस्थिते मदनुग्रहा । अभियोगोद्यते चेह तथैवावतरेति च

tataḥ paramadhāmā cāvasthite madanugrahā | abhiyogodyate ceha tathaivāvatareti ca

33-106

इहाभिमतशब्दं च सिद्धिदे इति च त्रयम् । ततो मन्त्रशरीरे च तारस्तारा नमो नमः

ihābhimataśabdaṃ ca siddhide iti ca trayam | tato mantraśarīre ca tārastārā namo namaḥ

33-107

पञ्चचत्वारिंशदर्णो मन्त्र आवाहनार्थकः । प्रणवस्तारिका प्राणास्त्रयः सव्यापिनस्ततः

pañcacatvāriṃśadarṇo mantra āvāhanārthakaḥ | praṇavastārikā prāṇāstrayaḥ savyāpinastataḥ

33-108

तिस्रश्च तारिकाः पश्चादिदं शब्दं त्रिरुच्चरेत् । गृहाण वह्निजाया च भोगदानमनुस्त्वयम्

tisraśca tārikāḥ paścādidaṃ śabdaṃ triruccaret | gṛhāṇa vahnijāyā ca bhogadānamanustvayam

33-109

ओंकारमुद्धरेत् पूर्वं विष्णुं व्योमान्वितं ततः । तारिकामुद्धरेत् पश्चाद्भूयो विष्णुं तथाविधम्

oṃkāramuddharet pūrvaṃ viṣṇuṃ vyomānvitaṃ tataḥ | tārikāmuddharet paścādbhūyo viṣṇuṃ tathāvidham

33-110

ततो व्योमान्वितं प्राणं सोमनामसमन्वितम् । परे च परमेशे च प्रसीद प्रणवं ततः

tato vyomānvitaṃ prāṇaṃ somanāmasamanvitam | pare ca parameśe ca prasīda praṇavaṃ tataḥ

33-111

तारिका च नमश्चान्ते प्रसादनमनुस्त्वयम् । प्रणवस्तारिका चैव ततो भगवतीति च

tārikā ca namaścānte prasādanamanustvayam | praṇavastārikā caiva tato bhagavatīti ca

33-112

मन्त्रमूर्तेऽथ स्वपदं समासादय तद्द्वयम् । क्षमस्वेति द्विरुच्चार्य तारस्तारा नमो नमः

mantramūrte'tha svapadaṃ samāsādaya taddvayam | kṣamasveti dviruccārya tārastārā namo namaḥ

33-113

वैसर्जनमनुः सोऽयमित्येते मन्त्रनायकाः । कथिताः सुरशार्दूल सर्वपापमलापहाः

vaisarjanamanuḥ so'yamityete mantranāyakāḥ | kathitāḥ suraśārdūla sarvapāpamalāpahāḥ

33-114

अभक्तानां च ये नैव प्रदेयाः क्रूरकर्मणाम् । नास्तिकानामसाधूनां धूर्तानां वञ्चनाजुषाम्

abhaktānāṃ ca ye naiva pradeyāḥ krūrakarmaṇām | nāstikānāmasādhūnāṃ dhūrtānāṃ vañcanājuṣām

33-115

भक्तानामास्तिकानां च श्रद्धासंयमसेविनाम् । मदीयक्रमसक्तानां [F: मदीयकर्म] संस्कृतानां विशेषतः

bhaktānāmāstikānāṃ ca śraddhāsaṃyamasevinām | madīyakramasaktānāṃ [F: madīyakarma] saṃskṛtānāṃ viśeṣataḥ

33-116

तत्त्वतश्चोपसन्नानां दृढश्रद्धावलम्बिनाम् । वैष्णवानामिदं वाच्यमवाच्यमितरेषु तु [C: तत्]

tattvataścopasannānāṃ dṛḍhaśraddhāvalambinām | vaiṣṇavānāmidaṃ vācyamavācyamitareṣu tu [C: tat]

33-117

अन्यथा वक्ति यो मोहाल्लोभात् कामादथापि वा । अज्ञानाद्बालभावाद्वा [C: भावाच्च] स याति नर्कान् बहून् [आ: क्रमात्]

anyathā vakti yo mohāllobhāt kāmādathāpi vā | ajñānādbālabhāvādvā [C: bhāvācca] sa yāti narkān bahūn [ā: kramāt]

33-118

तस्मादालक्ष्यवै सर्वं गुणजातं यथोदितम् । प्रब्रूयादुपसन्नाय धर्मेण न्यायतस्तथा

tasmādālakṣyavai sarvaṃ guṇajātaṃ yathoditam | prabrūyādupasannāya dharmeṇa nyāyatastathā

33-119

टिप्पणी - 103. ओं स्वीं सुरभ्यै नमः । 104-106. ओं ओं ह्रीं ह्रीं परमधामावस्थिते मदनुग्रहाभियोगोद्यते इहावतरेहाभिमतसिद्धिदे मन्त्रशरीरे ओं ह्रीं नमो नमः। इत्यावाहनमन्त्रः । 107, 108. ओं ह्नीं हं हं हं ह्नीं ह्नीं ह्नीं इदमिदमिदमर्घ्यं गृहाण स्वाहा इत्यादि । 109, 110. ओं ईं ह्रीं ईं हंसपरे परमेशे प्रसीद ओं ह्नीं नमः । इति प्रसादनमन्त्रः । 111, 112. ओं ह्रीं भगवति मन्त्रमूर्ते स्वपदं समासादय समासादय क्षमस्व क्षमस्व ओं ह्रीं नमो नमः । इति विसर्जनमन्त्रः । मूल - प्रब्रूयाद्यो ह्यधर्मेण यो वाधर्मेण पृच्छति । तावुभौ नरकं घोरमृच्छतः कालमक्षयम्

ṭippaṇī - 103. oṃ svīṃ surabhyai namaḥ | 104-106. oṃ oṃ hrīṃ hrīṃ paramadhāmāvasthite madanugrahābhiyogodyate ihāvatarehābhimatasiddhide mantraśarīre oṃ hrīṃ namo namaḥ| ityāvāhanamantraḥ | 107, 108. oṃ hnīṃ haṃ haṃ haṃ hnīṃ hnīṃ hnīṃ idamidamidamarghyaṃ gṛhāṇa svāhā ityādi | 109, 110. oṃ īṃ hrīṃ īṃ haṃsapare parameśe prasīda oṃ hnīṃ namaḥ | iti prasādanamantraḥ | 111, 112. oṃ hrīṃ bhagavati mantramūrte svapadaṃ samāsādaya samāsādaya kṣamasva kṣamasva oṃ hrīṃ namo namaḥ | iti visarjanamantraḥ | mūla - prabrūyādyo hyadharmeṇa yo vādharmeṇa pṛcchati | tāvubhau narakaṃ ghoramṛcchataḥ kālamakṣayam

33-120

पृथिवीं रत्नसंपूर्णां दद्याद्यद्यपि वासव । नैव देयं ह्यभक्ताय नापरीक्षितशीलिने

pṛthivīṃ ratnasaṃpūrṇāṃ dadyādyadyapi vāsava | naiva deyaṃ hyabhaktāya nāparīkṣitaśīline

33-121

इति ते भवतो भक्तिर्मयी शक्र महीयसी । तत्त्वतश्चोपसन्नस्य मयेह प्रीयमाणया

iti te bhavato bhaktirmayī śakra mahīyasī | tattvataścopasannasya mayeha prīyamāṇayā

33-122

अङ्गोपाङ्गादिमन्त्राणां मन्त्रकोशः प्रकाशितः । मुद्राकोशमिदानीं त्वं गदन्त्या मे निशामय

aṅgopāṅgādimantrāṇāṃ mantrakośaḥ prakāśitaḥ | mudrākośamidānīṃ tvaṃ gadantyā me niśāmaya

trayastriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 119. अत्र अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ (2.111) इति मनुवचनमवधेयम् ।

ṭippaṇī - 119. atra adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati | tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati || (2.111) iti manuvacanamavadheyam |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre snānavidhiprakāśo nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ

34-1

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः श्रीः - मुद्राकोशं प्रवक्ष्यामि मन्त्रकोशस्य वासव । येन विज्ञातमात्रेण मन्त्रसिद्धिर्महीयसी

catustriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - mudrākośaṃ pravakṣyāmi mantrakośasya vāsava | yena vijñātamātreṇa mantrasiddhirmahīyasī

34-2

मुद्रां वै बन्धयेन्मन्त्री स्नानकाले जलान्तरे । आत्मनो न्यासकाले च पूजान्ते मण्डलाविधौ [आ, B: मण्डलावधौ]

mudrāṃ vai bandhayenmantrī snānakāle jalāntare | ātmano nyāsakāle ca pūjānte maṇḍalāvidhau [ā, B: maṇḍalāvadhau]

34-3

अर्चायां मन्त्रविन्यासे ह्यर्घ्यपात्रेषु भोजने । पूर्णाहुत्यवसाने च मन्त्रे ह्यभ्यन्तरस्थिते [B: वा]

arcāyāṃ mantravinyāse hyarghyapātreṣu bhojane | pūrṇāhutyavasāne ca mantre hyabhyantarasthite [B: vā]

34-4

हिंसकानां विघाताय सर्वविघ्नोपशान्तये । संमुखौ तु करौ कृत्वा सुश्लिष्टौ सुप्रसारितौ

hiṃsakānāṃ vighātāya sarvavighnopaśāntaye | saṃmukhau tu karau kṛtvā suśliṣṭau suprasāritau

34-5

संमुखं मध्यमायुग्मनिक्षिप्ताङ्गुलयः पराः । अन्योन्याभिमुखाश्चैव भुजबृन्देन कल्पिताः

saṃmukhaṃ madhyamāyugmanikṣiptāṅgulayaḥ parāḥ | anyonyābhimukhāścaiva bhujabṛndena kalpitāḥ

34-6

महाश्रीरिति विख्याता सर्वसौभाग्यदायिका । मोचनी सर्वदोषाणां शीघ्रसिद्धिप्रदायिनी

mahāśrīriti vikhyātā sarvasaubhāgyadāyikā | mocanī sarvadoṣāṇāṃ śīghrasiddhipradāyinī

34-7

जडभूतस्य वै जन्तोर्बोधनाभ्युदयात्मिका [B: जन्तोर्वेदना] । प्रसार्य वाममुत्तानमङ्गुल्यो [B, ङ्: वाममुत्तानाः] विरलाः [B, ङ्: विरलायिताः] स्थिताः

jaḍabhūtasya vai jantorbodhanābhyudayātmikā [B: jantorvedanā] | prasārya vāmamuttānamaṅgulyo [B, ṅ: vāmamuttānāḥ] viralāḥ [B, ṅ: viralāyitāḥ] sthitāḥ

34-8

कार्यास्त्वाकुञ्चितप्रान्ता अङ्गुष्ठं सेतुवद्भवेत् । संमुखं तासु संलग्नं करशाखासु मध्यमाम्

kāryāstvākuñcitaprāntā aṅguṣṭhaṃ setuvadbhavet | saṃmukhaṃ tāsu saṃlagnaṃ karaśākhāsu madhyamām

34-9

हृत्संमुखं [B, C, F: असंमुखां] तु बध्नीयाच्छक्तिमुद्रां सुखप्रदाम् । इमे मुद्रे महाभागे योगिबृन्दोपवन्दिते

hṛtsaṃmukhaṃ [B, C, F: asaṃmukhāṃ] tu badhnīyācchaktimudrāṃ sukhapradām | ime mudre mahābhāge yogibṛndopavandite

34-10

परसूक्ष्मपदस्थे तु मम प्रीतिप्रदायिके । मम स्थूलपदस्थाया योनिमुद्रां निशामय

parasūkṣmapadasthe tu mama prītipradāyike | mama sthūlapadasthāyā yonimudrāṃ niśāmaya

34-11

संमुखौ तु करौ कृत्वा सुश्लिष्टौ [C: संश्लिष्टौ] सुप्रसारितौ । मध्यतो मूलतः पृष्ठे विपर्यस्ते ह्यनामिके

saṃmukhau tu karau kṛtvā suśliṣṭau [C: saṃśliṣṭau] suprasāritau | madhyato mūlataḥ pṛṣṭhe viparyaste hyanāmike

34-12

तर्जनीमूलयोर्न्यस्य ताभ्यामग्रे निगूहयेत् । मध्ययोः शेषयोरग्रे कनिष्ठायुगलं पुरः

tarjanīmūlayornyasya tābhyāmagre nigūhayet | madhyayoḥ śeṣayoragre kaniṣṭhāyugalaṃ puraḥ

34-13

अन्योन्यं पृष्ठतो लग्नं तलमध्योन्नतं भवेत् । अङ्गुष्ठाग्रद्वयं कुर्यान्मध्ययोरग्रपर्वगम्

anyonyaṃ pṛṣṭhato lagnaṃ talamadhyonnataṃ bhavet | aṅguṣṭhāgradvayaṃ kuryānmadhyayoragraparvagam

34-14

महायोनिरिति ख्याता मुद्रा सर्ववशंकरी । त्रिविधा त्रिविधाया मे मुद्रैषा संप्रदर्शिता

mahāyoniriti khyātā mudrā sarvavaśaṃkarī | trividhā trividhāyā me mudraiṣā saṃpradarśitā

34-15

सूक्ष्माख्या [B, C: सूक्ष्माद्या] शक्तिमुद्रा या विकारस्तत्र [B: तस्य] वर्ण्यते । प्रदेशिन्यादितोऽङ्गुष्ठमैकैकश्येन सेतुवत्

sūkṣmākhyā [B, C: sūkṣmādyā] śaktimudrā yā vikārastatra [B: tasya] varṇyate | pradeśinyādito'ṅguṣṭhamaikaikaśyena setuvat

34-16

विन्यस्याङ्गुलिषु [B: विना सा] ज्ञेयाश्चतस्रो मुद्रिका इमाः । शक्तीनां तु मदीयानां लक्ष्म्यादीनां पुरंदर

vinyasyāṅguliṣu [B: vinā sā] jñeyāścatasro mudrikā imāḥ | śaktīnāṃ tu madīyānāṃ lakṣmyādīnāṃ puraṃdara

34-17

लक्ष्मीः कीर्तिर्जया माया देव्योमच्छक्तयो हि ताः । दक्षिणेन तु हस्तेन मुष्टिबन्धं प्रकल्पयेत्

lakṣmīḥ kīrtirjayā māyā devyomacchaktayo hi tāḥ | dakṣiṇena tu hastena muṣṭibandhaṃ prakalpayet

34-18

अन्तःस्थमुन्नतं कृत्वा वामाङ्गुष्ठं सुरोत्तम । संमुखं हृदि हार्दैषा मुद्रा बुद्धिविवर्धनी

antaḥsthamunnataṃ kṛtvā vāmāṅguṣṭhaṃ surottama | saṃmukhaṃ hṛdi hārdaiṣā mudrā buddhivivardhanī

34-19

प्रसृता [B: प्रसृताङ्गुलयः] अङ्गुलीः सर्वा अङ्गुष्ठेन तु संस्पृशेत् । शैरस्येषा भवेन्मुद्रा मन्त्रसंनिधिकारिणी

prasṛtā [B: prasṛtāṅgulayaḥ] aṅgulīḥ sarvā aṅguṣṭhena tu saṃspṛśet | śairasyeṣā bhavenmudrā mantrasaṃnidhikāriṇī

34-20

मुष्टिं वितर्जनीं कृत्वा तर्जनी ह्यूर्ध्वसंस्थिता । शिखामुद्रेति विख्याता सर्वदुष्टभयंकरी

muṣṭiṃ vitarjanīṃ kṛtvā tarjanī hyūrdhvasaṃsthitā | śikhāmudreti vikhyātā sarvaduṣṭabhayaṃkarī

34-21

मूल - दोषविघ्नविनाशाय सदा ह्येतां प्रदर्शयेत् । आदौ तस्मात् प्रयत्नेन यागवेश्मनि दर्शयेत्

mūla - doṣavighnavināśāya sadā hyetāṃ pradarśayet | ādau tasmāt prayatnena yāgaveśmani darśayet

34-22

उत्सादं सर्वविघ्नानां कुरुते मन्त्रसंयुता [F: संयुतम्] । उभयोरग्रतः शाखाः संस्थास्तु [B: संस्था तु] करयोर्द्वयोः

utsādaṃ sarvavighnānāṃ kurute mantrasaṃyutā [F: saṃyutam] | ubhayoragrataḥ śākhāḥ saṃsthāstu [B: saṃsthā tu] karayordvayoḥ

34-23

ताभ्यां मध्यमसंलग्नं करबन्धादितो भवेत् । वार्मण्येषा भवेन्मुद्रा द्वावंसावनया स्पृशेत्

tābhyāṃ madhyamasaṃlagnaṃ karabandhādito bhavet | vārmaṇyeṣā bhavenmudrā dvāvaṃsāvanayā spṛśet

34-24

अभेद्या दुष्टसंघेन भूतवेतालयोगिभिः । कर्मकाले निबध्यैषा मन्त्रिणा च प्रयत्नतः

abhedyā duṣṭasaṃghena bhūtavetālayogibhiḥ | karmakāle nibadhyaiṣā mantriṇā ca prayatnataḥ

34-25

करयोर्ग्रथिताङ्गुल्यः संवृताः पाणिपृष्ठगाः । तर्जन्यौ प्रान्तसंलग्ने सुषिरे चोच्छ्रिते तयोः

karayorgrathitāṅgulyaḥ saṃvṛtāḥ pāṇipṛṣṭhagāḥ | tarjanyau prāntasaṃlagne suṣire cocchrite tayoḥ

34-26

अङ्गुष्ठौ मूलसंलग्नौ विपर्यस्तौ परस्परम् । चाक्षुष्येषा भवेन्मुद्रा निबध्या चक्षुरन्तिके

aṅguṣṭhau mūlasaṃlagnau viparyastau parasparam | cākṣuṣyeṣā bhavenmudrā nibadhyā cakṣurantike

34-27

तर्जनीं स्फोटयेद्दिक्षु दशस्वङ्गुष्ठकेन तु । द्रतं करद्वयेनैव चक्षुर्भ्यां संनिरीक्षयेत्

tarjanīṃ sphoṭayeddikṣu daśasvaṅguṣṭhakena tu | drataṃ karadvayenaiva cakṣurbhyāṃ saṃnirīkṣayet

34-28

अस्त्रमुद्रेति विख्याता त्रासनी देवविद्विषाम् । अङ्गानामियमुद्दिष्टा षण्मुद्री सर्वसाधनी

astramudreti vikhyātā trāsanī devavidviṣām | aṅgānāmiyamuddiṣṭā ṣaṇmudrī sarvasādhanī

34-29

उपाङ्गत्रियुगस्याथ मुद्रा एता निशामय । अङ्गुलीः श्लेषयेत् सर्वाश्चतस्रो दक्षिणस्थिताः

upāṅgatriyugasyātha mudrā etā niśāmaya | aṅgulīḥ śleṣayet sarvāścatasro dakṣiṇasthitāḥ

34-30

तासां मूले तथाङ्गुष्ठं तिर्यञ्चं विनिवेशयेत् । उपाङ्गानामियं मुद्रा तया तत्तत् स्पृशेत् पदम्

tāsāṃ mūle tathāṅguṣṭhaṃ tiryañcaṃ viniveśayet | upāṅgānāmiyaṃ mudrā tayā tattat spṛśet padam

34-31

अलंकारास्त्रमन्त्राणां मुद्रा [B, C: मुद्राम्] अथ निशामय । कनिष्ठानामिकामध्या मुष्टिवत् पाणिमध्यगाः

alaṃkārāstramantrāṇāṃ mudrā [B, C: mudrām] atha niśāmaya | kaniṣṭhānāmikāmadhyā muṣṭivat pāṇimadhyagāḥ

34-32

उभयोर्हस्तयोः पश्चात्तौ मुष्टी श्लेषयेन्मिथः [आ, ङ्: बुधः] । प्रसार्य तर्जनीद्वन्द्वं श्लेषयेदग्रतस्ततः [B: तथा]

ubhayorhastayoḥ paścāttau muṣṭī śleṣayenmithaḥ [ā, ṅ: budhaḥ] | prasārya tarjanīdvandvaṃ śleṣayedagratastataḥ [B: tathā]

34-33

अङ्गुष्ठाग्रे विपर्यस्य तर्जन्योर्मध्यतो न्यसेत् । मुद्रैषा कौस्तुभी नाम मालामुद्रामिमां शृणु

aṅguṣṭhāgre viparyasya tarjanyormadhyato nyaset | mudraiṣā kaustubhī nāma mālāmudrāmimāṃ śṛṇu

34-34

कण्ठादापादतः स्वांसौ [B, F: स्वांसात्] तर्जनीभ्यां परिभ्रमन् । कुर्याद्युगपदेवैषा [B: कुर्याच्च्युतपदे सैषा] वनमालामयी शुभा

kaṇṭhādāpādataḥ svāṃsau [B, F: svāṃsāt] tarjanībhyāṃ paribhraman | kuryādyugapadevaiṣā [B: kuryāccyutapade saiṣā] vanamālāmayī śubhā

34-35

व्यङ्गुष्ठा अङ्गुलीरष्टौ ग्रथयेदग्रतो मिथः । लम्बं बाहुद्वयं कुर्यादेषा वा वनमालिका

vyaṅguṣṭhā aṅgulīraṣṭau grathayedagrato mithaḥ | lambaṃ bāhudvayaṃ kuryādeṣā vā vanamālikā

34-36

अङ्गुष्ठौ पार्श्वतो लग्नावङ्गुल्यो विरलाः स्थिताः [B: कृताः] । एषा पाङ्केरुही मुद्रा पुष्टिसौभाग्यवर्धिनी [B: वर्धनी]

aṅguṣṭhau pārśvato lagnāvaṅgulyo viralāḥ sthitāḥ [B: kṛtāḥ] | eṣā pāṅkeruhī mudrā puṣṭisaubhāgyavardhinī [B: vardhanī]

34-37

उत्ताने दक्षिणे पाणावग्रेऽङ्गुष्ठकनिष्ठयोः । मेलयेत् सेतुवच्छिष्टं सुसंश्लिष्टं लतात्रयम्

uttāne dakṣiṇe pāṇāvagre'ṅguṣṭhakaniṣṭhayoḥ | melayet setuvacchiṣṭaṃ susaṃśliṣṭaṃ latātrayam

34-38

आकुञ्चितफणाकारा मुद्रा पाशा भवेदियम् । मुष्टिं पृष्ठस्थिताङ्गुष्ठं पाण्योर्मुष्टिद्वयं पुरा

ākuñcitaphaṇākārā mudrā pāśā bhavediyam | muṣṭiṃ pṛṣṭhasthitāṅguṣṭhaṃ pāṇyormuṣṭidvayaṃ purā

34-39

कुर्यादधोमुखं वामं तत्पृष्ठे दक्षिणं तथा । अथाधारादिशक्तेः स्यान्मुद्रोक्ता कूर्मवह्निजा

kuryādadhomukhaṃ vāmaṃ tatpṛṣṭhe dakṣiṇaṃ tathā | athādhārādiśakteḥ syānmudroktā kūrmavahnijā

34-40

अधोमुखस्य वामस्य ह्यनामातर्जनीद्वयम् । आकुञ्च्य [आ, ङ्: आमुच्य] मध्यमापृष्ठे विन्यसेत्तु सुसंस्थितम्

adhomukhasya vāmasya hyanāmātarjanīdvayam | ākuñcya [ā, ṅ: āmucya] madhyamāpṛṣṭhe vinyasettu susaṃsthitam

34-41

ऋजूमधोमुखीं कुर्यान्मध्यमामङ्गुलीं तथा । ततः कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ बलवत्तु प्रसारयेत्

ṛjūmadhomukhīṃ kuryānmadhyamāmaṅgulīṃ tathā | tataḥ kaniṣṭhikāṅguṣṭhau balavattu prasārayet

34-42

अनन्तासनमुद्रेयमनन्तोऽयं यथोत्थितः । इयमासनमुद्राणां प्रधाना परिकीर्तिता

anantāsanamudreyamananto'yaṃ yathotthitaḥ | iyamāsanamudrāṇāṃ pradhānā parikīrtitā

34-43

अविभागा परा शक्तिराधाराधारसंज्ञिता । कूर्ममुद्रा तदुन्मेषा नादात्मानन्तमुद्रिका [C: नामिकानन्त]

avibhāgā parā śaktirādhārādhārasaṃjñitā | kūrmamudrā tadunmeṣā nādātmānantamudrikā [C: nāmikānanta]

34-44

भावनीयमिदं शश्वदित्थमासनकर्मणि । करद्वयेन बध्नीयाल्लग्नमुष्टिद्वयं पुरः

bhāvanīyamidaṃ śaśvaditthamāsanakarmaṇi | karadvayena badhnīyāllagnamuṣṭidvayaṃ puraḥ

34-45

मूल - अङ्गुलीत्रितयेनैव अङ्गुष्ठौ तर्जनीद्वयम् । प्रान्तलग्नं तु तत् कुर्यात्तद्युगं मेलयेत् पुनः

mūla - aṅgulītritayenaiva aṅguṣṭhau tarjanīdvayam | prāntalagnaṃ tu tat kuryāttadyugaṃ melayet punaḥ

34-46

एषा सा पार्थिवी मुद्रा सर्वभूतविधारिणी । मणिबन्धौ तु संलग्नौ नखाग्राणि करद्वये

eṣā sā pārthivī mudrā sarvabhūtavidhāriṇī | maṇibandhau tu saṃlagnau nakhāgrāṇi karadvaye

34-47

कार्याणि साङ्गुलीकानि परस्परमुखानि तु । अङ्गुष्ठाग्रे निराधारे तन्मध्ये चालयेद् द्रुतम्

kāryāṇi sāṅgulīkāni parasparamukhāni tu | aṅguṣṭhāgre nirādhāre tanmadhye cālayed drutam

34-48

मध्ये कुर्याच्च करयोरगाधं [आ, B, ङ्: अभाम्यं] सुषिरोपमम् । क्षीरार्णवस्य मुद्रैषा पाद्मी पूर्वं प्रदर्शिता

madhye kuryācca karayoragādhaṃ [ā, B, ṅ: abhāmyaṃ] suṣiropamam | kṣīrārṇavasya mudraiṣā pādmī pūrvaṃ pradarśitā

34-49

करद्वयमसंलग्नं कृत्वा तदनु योजयेत् । मुखे मुखं तु तर्जन्योरेवं मध्यमयोः क्रमात्

karadvayamasaṃlagnaṃ kṛtvā tadanu yojayet | mukhe mukhaṃ tu tarjanyorevaṃ madhyamayoḥ kramāt

34-50

अनामयोस्ततः पश्चाद्वक्त्रे वक्त्रं कनिष्ठयोः । अङ्गुष्ठयुगलं तत्तदङ्गुलीमुखयोर्न्यसेत्

anāmayostataḥ paścādvaktre vaktraṃ kaniṣṭhayoḥ | aṅguṣṭhayugalaṃ tattadaṅgulīmukhayornyaset

34-51

एतन्मुद्राचतुष्कं तु धर्माद्ये तु चतुष्टये । अधर्मादिचतुष्काणां तद्वन्मुद्राचतुष्टयम्

etanmudrācatuṣkaṃ tu dharmādye tu catuṣṭaye | adharmādicatuṣkāṇāṃ tadvanmudrācatuṣṭayam

34-52

तदूर्ध्वस्थस्य पद्मस्य मुद्रा पाद्मी [F: पाद्मा] पुरोदिता । दक्षिणस्य तु हस्तस्य तर्जन्यङ्गुष्ठमेलनम्

tadūrdhvasthasya padmasya mudrā pādmī [F: pādmā] puroditā | dakṣiṇasya tu hastasya tarjanyaṅguṣṭhamelanam

34-53

कृत्वा तदनु तद्बन्धं विकास्य च शनैः शनैः । समुत्तानं पुनः कुर्याच्छाखासंघं पृथक् पृथक्

kṛtvā tadanu tadbandhaṃ vikāsya ca śanaiḥ śanaiḥ | samuttānaṃ punaḥ kuryācchākhāsaṃghaṃ pṛthak pṛthak

34-54

धामत्रयस्य मुद्रैषा चिद्भासनगतां शृणु । स्फुटौ प्रसारितौ हस्तौ कुर्यादञ्जलिरूपकौ

dhāmatrayasya mudraiṣā cidbhāsanagatāṃ śṛṇu | sphuṭau prasāritau hastau kuryādañjalirūpakau

34-55

चिद्भासनस्य मुद्रैषा शुद्धसत्त्वमयी परा । द्वात्रिंशदिति मुद्राणां सर्वदोषविनाशिनी

cidbhāsanasya mudraiṣā śuddhasattvamayī parā | dvātriṃśaditi mudrāṇāṃ sarvadoṣavināśinī

34-56

भूषणास्त्रासनादीनां तव शक्र प्रदर्शिता । क्षेत्रेश्वरादिमुद्राणामिदानीं दशकं शृणु

bhūṣaṇāstrāsanādīnāṃ tava śakra pradarśitā | kṣetreśvarādimudrāṇāmidānīṃ daśakaṃ śṛṇu

34-57

ग्रस्तमङ्गुलिसंघातं कृत्वा पाणिद्वयेन तु । बलात्संपीडयेत् कुर्वन्नङ्गुष्ठद्वयमुच्छ्रितम्

grastamaṅgulisaṃghātaṃ kṛtvā pāṇidvayena tu | balātsaṃpīḍayet kurvannaṅguṣṭhadvayamucchritam

34-58

मुद्रेयं क्षेत्रपालस्य सर्वदुष्टनिबर्हणी । उत्तानौ तु करौ कृत्वा निकटस्थौ पुरंदर

mudreyaṃ kṣetrapālasya sarvaduṣṭanibarhaṇī | uttānau tu karau kṛtvā nikaṭasthau puraṃdara

34-59

अङ्गुलीनां गणं सर्वं कुञ्चितं मध्यसंस्थितम् । अङ्गुष्ठौ पतितौ कृत्वा क्रमशः स्फुटतां [आ, B, C: स्पष्टतां] नयेत्

aṅgulīnāṃ gaṇaṃ sarvaṃ kuñcitaṃ madhyasaṃsthitam | aṅguṣṭhau patitau kṛtvā kramaśaḥ sphuṭatāṃ [ā, B, C: spaṣṭatāṃ] nayet

34-60

श्रीबीजस्य तु मुद्रैषा प्रथमं कथिता तव । समुत्थाप्य कराद्वामात्तर्जनीं चण्डबीजजाम्

śrībījasya tu mudraiṣā prathamaṃ kathitā tava | samutthāpya karādvāmāttarjanīṃ caṇḍabījajām

34-61

तामेव दक्षिणाद्धस्तात् प्रचण्डस्य निदर्शयेत् । मध्यमां वामहस्ताद्वै समुत्थाप्य जयस्य सा

tāmeva dakṣiṇāddhastāt pracaṇḍasya nidarśayet | madhyamāṃ vāmahastādvai samutthāpya jayasya sā

34-62

दक्षिणाद् विजयाख्यस्य बीजस्य परिकीर्तिता । वामाच्चानामिकां प्राग्वत्कृत्वा गाङ्गस्य विद्धि ताम्

dakṣiṇād vijayākhyasya bījasya parikīrtitā | vāmāccānāmikāṃ prāgvatkṛtvā gāṅgasya viddhi tām

34-63

दक्षिणाद्यामुनस्योक्ता मुद्रा बीजस्य वासव । मुद्रा शङ्खनिधेः प्रोक्ता वामहस्तात् कनिष्ठिका

dakṣiṇādyāmunasyoktā mudrā bījasya vāsava | mudrā śaṅkhanidheḥ proktā vāmahastāt kaniṣṭhikā

34-64

तथा पद्मनिधेर्हस्ताद् दक्षिणात् सा कनिष्ठिका । दक्षिणेन तु हस्तेन साङ्गुष्ठेन तु मुष्टिना

tathā padmanidherhastād dakṣiṇāt sā kaniṣṭhikā | dakṣiṇena tu hastena sāṅguṣṭhena tu muṣṭinā

34-65

प्रदेशिनीमनामां च वामहस्तस्य पीडयेत् । प्रयत्नीकृतशाखानां पृष्ठे योज्याथ मध्यमा

pradeśinīmanāmāṃ ca vāmahastasya pīḍayet | prayatnīkṛtaśākhānāṃ pṛṣṭhe yojyātha madhyamā

34-66

लम्बमानकराकारा यथा संदृश्यते च सा । मुष्टेर्नातिसमीपस्थां वामहस्तात् कनिष्ठिकाम्

lambamānakarākārā yathā saṃdṛśyate ca sā | muṣṭernātisamīpasthāṃ vāmahastāt kaniṣṭhikām

34-67

दक्षिणाङ्गुष्ठपार्श्वेन [आ: भावेन] दंष्ट्रावत् परिभावयेत् । ईषत्तिर्यग्गतिस्पष्टौ वामोऽङ्गुष्ठस्तथा परः

dakṣiṇāṅguṣṭhapārśvena [ā: bhāvena] daṃṣṭrāvat paribhāvayet | īṣattiryaggatispaṣṭau vāmo'ṅguṣṭhastathā paraḥ

34-68

यथा तौ परिदृश्येते गजकर्णोपमौ शुभौ । गणेश्वरस्य मुद्रैषा सर्वविघ्नक्षयंकरी

yathā tau paridṛśyete gajakarṇopamau śubhau | gaṇeśvarasya mudraiṣā sarvavighnakṣayaṃkarī

34-69

संश्लिष्टौ मणिबन्धौ तु कृत्वा पाणिद्वये पुरा । संलग्नमग्रदेशात्तु प्रोन्नतं मध्यमायुगम्

saṃśliṣṭau maṇibandhau tu kṛtvā pāṇidvaye purā | saṃlagnamagradeśāttu pronnataṃ madhyamāyugam

34-70

प्रदेशिनीयुगं तद्वत्तथैवानामिकाद्वयम् । अङ्गुष्ठं द्विगुणीकृत्य नमयेत्तदधोमुखम्

pradeśinīyugaṃ tadvattathaivānāmikādvayam | aṅguṣṭhaṃ dviguṇīkṛtya namayettadadhomukham

34-71

मूल - शनैः शनैः स्पृशेद्यावत् स्वं स्वं पाणिद्वयीतलम् [B, C: पाण्योर्द्वयोस्तथा; F: पाणिद्वयोस्तलम्] । स्फुटं सुविरलं [C: स्वाभिमुखं] कुर्यादङ्गुष्ठद्वितयं तथा

mūla - śanaiḥ śanaiḥ spṛśedyāvat svaṃ svaṃ pāṇidvayītalam [B, C: pāṇyordvayostathā; F: pāṇidvayostalam] | sphuṭaṃ suviralaṃ [C: svābhimukhaṃ] kuryādaṅguṣṭhadvitayaṃ tathā

34-72

कनिष्ठिकाद्वयं चैव समेन धरणेन तु । इयं वागीश्वरी मुद्रा वाणीविभवदायिनी

kaniṣṭhikādvayaṃ caiva samena dharaṇena tu | iyaṃ vāgīśvarī mudrā vāṇīvibhavadāyinī

34-73

संमुखौ संपुटीकृत्य द्वौ हस्तौ संप्रसारितौ । विनियोज्यौ ललाटाग्रे शिरसावनतेन तु

saṃmukhau saṃpuṭīkṛtya dvau hastau saṃprasāritau | viniyojyau lalāṭāgre śirasāvanatena tu

34-74

गुर्वादित्रितयस्यैषा मुद्रा चेतःप्रसादिनी । प्रोत्तानं दक्षिणं पाणिं कृत्वाङ्गुलिगणं ततः

gurvāditritayasyaiṣā mudrā cetaḥprasādinī | prottānaṃ dakṣiṇaṃ pāṇiṃ kṛtvāṅguligaṇaṃ tataḥ

34-75

संलग्नं कुञ्चयेत् किंचिदङ्गुष्ठं संप्रसार्य च । तिर्यक् शनैः शनैः किंचित् कुर्याच्चाधोमुखं ततः

saṃlagnaṃ kuñcayet kiṃcidaṅguṣṭhaṃ saṃprasārya ca | tiryak śanaiḥ śanaiḥ kiṃcit kuryāccādhomukhaṃ tataḥ

34-76

मुद्रा पितृगणस्यैषा नित्यतृप्तिकरी स्मृता । इयं श्राद्धसहस्रेभ्यः पितृप्रीतिकरी सदा

mudrā pitṛgaṇasyaiṣā nityatṛptikarī smṛtā | iyaṃ śrāddhasahasrebhyaḥ pitṛprītikarī sadā

34-77

दर्शनीया प्रयत्नेन पितॄणां पूजने सदा । करद्वयं समुत्तानं नाभिदेशे नियोजयेत्

darśanīyā prayatnena pitṝṇāṃ pūjane sadā | karadvayaṃ samuttānaṃ nābhideśe niyojayet

34-78

वामस्य दक्षिणं पृष्ठे मुद्रैषा सिधसंसदः । सुस्पृष्टं दक्षिणं हस्तमात्मनस्तु पराङ्मुखम्

vāmasya dakṣiṇaṃ pṛṣṭhe mudraiṣā sidhasaṃsadaḥ | suspṛṣṭaṃ dakṣiṇaṃ hastamātmanastu parāṅmukham

34-79

पराङ्मुखं लम्बमानं वामपाणिं प्रकल्पयेत् । वराभयदमुद्रे द्वे लोकेशानामिमे स्मृते

parāṅmukhaṃ lambamānaṃ vāmapāṇiṃ prakalpayet | varābhayadamudre dve lokeśānāmime smṛte

34-80

एकैकेन तु मन्त्रेण वज्राद्येव क्रमाद्युतम् । अस्त्राख्यां शक्तिसंयुक्तां प्रागुक्तां संप्रदर्शयेत्

ekaikena tu mantreṇa vajrādyeva kramādyutam | astrākhyāṃ śaktisaṃyuktāṃ prāguktāṃ saṃpradarśayet

34-81

लोकपालायुधानां तु पूजितानां क्रमादिह । वामहस्तकनिष्ठाद्यास्तिस्रः स्वतलमध्यगाः

lokapālāyudhānāṃ tu pūjitānāṃ kramādiha | vāmahastakaniṣṭhādyāstisraḥ svatalamadhyagāḥ

34-82

तासामङ्गुष्ठतः पृष्ठे तर्जनी प्रोन्नता भवेत् । नासावंशप्रदेशस्था ततो दक्षिणपाणिना

tāsāmaṅguṣṭhataḥ pṛṣṭhe tarjanī pronnatā bhavet | nāsāvaṃśapradeśasthā tato dakṣiṇapāṇinā

34-83

अङ्गुलीत्रितयेनैव मुष्टिं बद्ध्वा तु पूर्ववत् । तर्जनीं द्विगुणीकृत्य त्वङ्गुष्ठाग्रे नियोजयेत्

aṅgulītritayenaiva muṣṭiṃ baddhvā tu pūrvavat | tarjanīṃ dviguṇīkṛtya tvaṅguṣṭhāgre niyojayet

34-84

प्रोद्यतो दक्षिणो बाहुश्चक्रक्षेपे यथोद्यतः । विष्वक्सेनस्य मुद्रेयं विश्वबन्धनकृन्तनी [B, C: कर्तनी]

prodyato dakṣiṇo bāhuścakrakṣepe yathodyataḥ | viṣvaksenasya mudreyaṃ viśvabandhanakṛntanī [B, C: kartanī]

34-85

किंचिदाकुञ्चयेद्धस्तं दक्षिणं हृदयोपगम् । अङ्गुष्ठौ विरलौ स्पष्टौ मुद्रा ह्यावाहने स्मृता

kiṃcidākuñcayeddhastaṃ dakṣiṇaṃ hṛdayopagam | aṅguṣṭhau viralau spaṣṭau mudrā hyāvāhane smṛtā

34-86

खड्गधारासमाकारौ विरलाङ्गुलिकावुभौ । अङ्गुष्ठौ दण्डवत् कृत्वा मुष्टिबन्धं शनैः शनैः

khaḍgadhārāsamākārau viralāṅgulikāvubhau | aṅguṣṭhau daṇḍavat kṛtvā muṣṭibandhaṃ śanaiḥ śanaiḥ

34-87

कुर्यात् कनिष्ठिकादिभ्यो मुद्रैषा स्याद्विसर्जने । प्रसृतौ द्वौ करौ कृत्वा सुश्लिष्टौ चाप्यधोमुखौ

kuryāt kaniṣṭhikādibhyo mudraiṣā syādvisarjane | prasṛtau dvau karau kṛtvā suśliṣṭau cāpyadhomukhau

34-88

कनीयस्यौ तथाङ्गुष्ठौ सुश्लिष्टौ च नियोज्य च । मध्यमाङ्गुलियुग्मं चाप्यन्योन्यकरपृष्ठगम्

kanīyasyau tathāṅguṣṭhau suśliṣṭau ca niyojya ca | madhyamāṅguliyugmaṃ cāpyanyonyakarapṛṣṭhagam

34-89

प्रक्षिप्यानामिकायुग्मं तर्जनीयुगलं तथा । मुद्रैषा कामधेन्वाख्या सर्वेच्छापरिपूरणी

prakṣipyānāmikāyugmaṃ tarjanīyugalaṃ tathā | mudraiṣā kāmadhenvākhyā sarvecchāparipūraṇī

34-90

द्विप्रकारं तु मुद्राणां प्रयोगं विद्धि वासव । अध्यात्मं संविदाकारं बाह्यं वाक्कर्मचित्तजम्

dviprakāraṃ tu mudrāṇāṃ prayogaṃ viddhi vāsava | adhyātmaṃ saṃvidākāraṃ bāhyaṃ vākkarmacittajam

34-91

अनेन विधिना मुद्रां यो बध्नाति विधानवित् । तेनेदं मुद्रितं सर्वमपुनर्भवसिद्धये

anena vidhinā mudrāṃ yo badhnāti vidhānavit | tenedaṃ mudritaṃ sarvamapunarbhavasiddhaye

34-92

इति मुद्रागणः सर्वस्तवोद्दिष्टः पुरंदर । आराधनाधिकाराथं शृणु स्नानविधिं परम्

iti mudrāgaṇaḥ sarvastavoddiṣṭaḥ puraṃdara | ārādhanādhikārāthaṃ śṛṇu snānavidhiṃ param

34-93

अन्तर्बहिर्मलोपेतमलक्ष्मीः प्रतिपद्यते । तस्या निवारणार्थाय स्नानं सर्वत्र शिष्यते [आ, C: चेष्यते]

antarbahirmalopetamalakṣmīḥ pratipadyate | tasyā nivāraṇārthāya snānaṃ sarvatra śiṣyate [ā, C: ceṣyate]

34-94

तत् पुनस्त्रिविधं स्नानं जलमन्त्रस्मृतिक्रमात् । त्रिविधं पुरुहूतैतत् स्मृतं शतगुणोत्तरम्

tat punastrividhaṃ snānaṃ jalamantrasmṛtikramāt | trividhaṃ puruhūtaitat smṛtaṃ śataguṇottaram

34-95

पुष्करादिषु तीर्थेषु यत् स्नानं जलजं स्मृतम् [B: मतम्] । ततः शतगुणं स्नानं भगवच्छास्त्रचोदितम्

puṣkarādiṣu tīrtheṣu yat snānaṃ jalajaṃ smṛtam [B: matam] | tataḥ śataguṇaṃ snānaṃ bhagavacchāstracoditam

34-96

तस्माच्छतगुणं मान्त्रं मन्त्राङ्गन्याससंभवम् । तस्माच्छतगुणं ध्यानं शुद्धसंविन्मयं परम्

tasmācchataguṇaṃ māntraṃ mantrāṅganyāsasaṃbhavam | tasmācchataguṇaṃ dhyānaṃ śuddhasaṃvinmayaṃ param

34-97

मूल - आदौ सामान्यविधिना जलस्नानं समाचरेत् । विशेषविधिना पश्चाद्विशेषस्य विधिस्त्वयम्

mūla - ādau sāmānyavidhinā jalasnānaṃ samācaret | viśeṣavidhinā paścādviśeṣasya vidhistvayam

34-98

पूर्वं स्नात्वा मृदाम्भोभिः पश्चाद्गन्धादिलेपनम् । स्नानं स्यात्तन्मलध्वंसि प्राणायामैः समाचरेत्

pūrvaṃ snātvā mṛdāmbhobhiḥ paścādgandhādilepanam | snānaṃ syāttanmaladhvaṃsi prāṇāyāmaiḥ samācaret

34-99

द्वादशावृत्तया कुर्यात् पूरणं तारया पुरा । धारयेत् षोडशावृत्त्या द्विषट्केन पुनस्त्यजेत्

dvādaśāvṛttayā kuryāt pūraṇaṃ tārayā purā | dhārayet ṣoḍaśāvṛttyā dviṣaṭkena punastyajet

34-100

सव्यदक्षिणपर्यायै रेचनान्तमरुत्क्रमैः । मलान् क्षपयति प्राणनाडीस्थान् पूर्वसंचितान्

savyadakṣiṇaparyāyai recanāntamarutkramaiḥ | malān kṣapayati prāṇanāḍīsthān pūrvasaṃcitān

34-101

ततस्तत्त्वमयो भूत्वा मलिनं भूतपिण्डकम् । षाट्कोशिकमसारं च शोधयेद्धारणावशात् [C: बलात्]

tatastattvamayo bhūtvā malinaṃ bhūtapiṇḍakam | ṣāṭkośikamasāraṃ ca śodhayeddhāraṇāvaśāt [C: balāt]

34-102

पृथिव्यादीनि सर्वाणि [B, F: तत्त्वानि कारणानि स्वकारणे] तत्त्वानि स्वस्वकारणे । धारणाभिर्नयेदस्तमव्यक्तान्तानि वै क्रमात्

pṛthivyādīni sarvāṇi [B, F: tattvāni kāraṇāni svakāraṇe] tattvāni svasvakāraṇe | dhāraṇābhirnayedastamavyaktāntāni vai kramāt

34-103

क्षीरे क्षीरमिवात्मानं मयि संमिश्रयेत्ततः । भूत्वा लक्ष्मीमयः पश्चाद्भवेन्नारायणात्मकः

kṣīre kṣīramivātmānaṃ mayi saṃmiśrayettataḥ | bhūtvā lakṣmīmayaḥ paścādbhavennārāyaṇātmakaḥ

34-104

धारणाबन्धमासाद्य शुद्धसत्त्वेन चेतसा । परमात्मात्मकत्त्वं यत् सा शक्तिः परमा मता

dhāraṇābandhamāsādya śuddhasattvena cetasā | paramātmātmakattvaṃ yat sā śaktiḥ paramā matā

34-105

तत्स्थ एव स्वकं पिण्डं संदहेद्धारणाग्निना । चिदाशुशुक्षणेस्तेजःपुञ्जमर्चिःकणालयम्

tatstha eva svakaṃ piṇḍaṃ saṃdaheddhāraṇāgninā | cidāśuśukṣaṇestejaḥpuñjamarciḥkaṇālayam

34-106

पतन्तं संस्मरेन्मूर्ध्नि पिण्डं प्रज्वलितं ततः । शान्तमन्तःस्थसत्सत्त्वं भस्मीभूतरजस्तमम्

patantaṃ saṃsmarenmūrdhni piṇḍaṃ prajvalitaṃ tataḥ | śāntamantaḥsthasatsattvaṃ bhasmībhūtarajastamam

34-107

रजस्तमोमयं भस्म त्वपोह्योद्बोधवायुना । चिदानन्दमहाम्भोधेरतरङ्गगुणाकरात्

rajastamomayaṃ bhasma tvapohyodbodhavāyunā | cidānandamahāmbhodherataraṅgaguṇākarāt

34-108

प्रसृतं सृष्टिमार्गेण संस्मरेदमृतोदकम् । तेनाप्यायितमन्तःस्थं तत्सत्त्वं देहतां नयेत्

prasṛtaṃ sṛṣṭimārgeṇa saṃsmaredamṛtodakam | tenāpyāyitamantaḥsthaṃ tatsattvaṃ dehatāṃ nayet

34-109

शुद्धं तत्सृष्टिमार्गेण संश्रयेद्भौतिकं वपुः । अन्तःशुद्धिरियं प्रोक्ता बाह्यशुद्धिमथो शृणु

śuddhaṃ tatsṛṣṭimārgeṇa saṃśrayedbhautikaṃ vapuḥ | antaḥśuddhiriyaṃ proktā bāhyaśuddhimatho śṛṇu

34-110

वक्ष्यमाणक्रमैरङ्गैर्मन्त्रन्यासं समाचरेत् । बहिः [B, F: ओमित् थिस् लिने] शुद्धिर्भवेदेवं तदा स्नानं समाचरेत्

vakṣyamāṇakramairaṅgairmantranyāsaṃ samācaret | bahiḥ [B, F: omit this line] śuddhirbhavedevaṃ tadā snānaṃ samācaret

34-111

पवित्रपाणिरादाय मृत्कलां मन्त्रमन्त्रिताम् । तां त्रिधा वामहस्ताग्रे मूलमध्याग्रतो न्यसेत्

pavitrapāṇirādāya mṛtkalāṃ mantramantritām | tāṃ tridhā vāmahastāgre mūlamadhyāgrato nyaset

34-112

बोधशक्त्यात्मना पूर्वं तीर्थशुद्धिं समाचरेत् । तीर्थं तत् त्रिविधं प्रोक्तं स्थूलसूक्ष्मपरात्मना

bodhaśaktyātmanā pūrvaṃ tīrthaśuddhiṃ samācaret | tīrthaṃ tat trividhaṃ proktaṃ sthūlasūkṣmaparātmanā

34-113

तर्पयत्यखिलं स्थूलं स्थूलरूपेण तज्जगत् । सत्त्वात्मना तु सूक्ष्मेण ससुरांस्तर्पयेत्पितॄन्

tarpayatyakhilaṃ sthūlaṃ sthūlarūpeṇa tajjagat | sattvātmanā tu sūkṣmeṇa sasurāṃstarpayetpitṝn

34-114

परेणानन्दरूपेण नयेन्मत्कर्मयोग्यताम् । तस्माच्छुद्धिः पुरा कार्या तीर्थे शास्त्रदृशा स्वयम्

pareṇānandarūpeṇa nayenmatkarmayogyatām | tasmācchuddhiḥ purā kāryā tīrthe śāstradṛśā svayam

34-115

ज्ञानधारणयाकृष्य तीर्थसत्तां तु वैष्णवीम् [B, C: सत्त्वं तु वैष्णवम्] । मयि [F: ओमित् थ्रेए लिने fरोम् हेरे] शक्तौ लयं नीत्वा चिदानन्दमहास्पदे

jñānadhāraṇayākṛṣya tīrthasattāṃ tu vaiṣṇavīm [B, C: sattvaṃ tu vaiṣṇavam] | mayi [F: omit three line from here] śaktau layaṃ nītvā cidānandamahāspade

34-116

स्थूलं ज्ञानाग्निना दग्ध्वा ब्रह्मानन्देन पूरयेत् । ज्ञानशक्त्यावरोप्याथ तीर्थे सत्त्वं तु वैष्णवम्

sthūlaṃ jñānāgninā dagdhvā brahmānandena pūrayet | jñānaśaktyāvaropyātha tīrthe sattvaṃ tu vaiṣṇavam

34-117

प्रथमे मध्यमेऽथान्ते मृद्भागे क्रमशः सुधीः । अस्त्रं च मूलमन्त्रं चाप्यङ्गमन्त्रं च संस्मरेत्

prathame madhyame'thānte mṛdbhāge kramaśaḥ sudhīḥ | astraṃ ca mūlamantraṃ cāpyaṅgamantraṃ ca saṃsmaret

34-118

दश दिक्षु क्षिपेदस्त्रं सर्वविघ्नोपशान्तये । मूलमन्त्रान्वितं भागं तीर्थमध्ये विनिक्षिपेत्

daśa dikṣu kṣipedastraṃ sarvavighnopaśāntaye | mūlamantrānvitaṃ bhāgaṃ tīrthamadhye vinikṣipet

34-119

संनिधानं [B: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] भवेत्तेन मन्त्रमूर्तेर्मम क्षणात् । मृद्भागमाङ्गमन्त्रं यत्तेनाङ्गानि विलेपयेत्

saṃnidhānaṃ [B: omits four lines from here] bhavettena mantramūrtermama kṣaṇāt | mṛdbhāgamāṅgamantraṃ yattenāṅgāni vilepayet

34-120

जलमध्यं समाविश्य निमज्ज्योन्मज्ज्य वै पुनः । कराभ्यामस्त्रजप्ताम्भः पूर्वं मूर्ध्नि विनिक्षिपेत्

jalamadhyaṃ samāviśya nimajjyonmajjya vai punaḥ | karābhyāmastrajaptāmbhaḥ pūrvaṃ mūrdhni vinikṣipet

34-121

द्वितीयं मूलमन्त्रेण तृतीयं चाङ्गमन्त्रकैः । ततस्तीरं समासाद्य सम्यगाचम्य वै ततः

dvitīyaṃ mūlamantreṇa tṛtīyaṃ cāṅgamantrakaiḥ | tatastīraṃ samāsādya samyagācamya vai tataḥ

34-122

स्नानं समाचरेन्मन्त्रैर्यथावन्न्यासकर्मणा । ध्यानस्नानं ततः कुर्यात् सावधानेन चेतसा

snānaṃ samācarenmantrairyathāvannyāsakarmaṇā | dhyānasnānaṃ tataḥ kuryāt sāvadhānena cetasā

34-123

मूल - खस्थितं पुण्डरीकाक्षं स्मृत्वा लक्ष्मीधरं परम् । तत्पादोदकजां धारां संस्मरेच्छिरसि च्युताम्

mūla - khasthitaṃ puṇḍarīkākṣaṃ smṛtvā lakṣmīdharaṃ param | tatpādodakajāṃ dhārāṃ saṃsmarecchirasi cyutām

34-124

तया संप्लावयेदन्तर्बहिश्च सकलं वपुः । एकैकशो द्विशो वापि त्रिशो वापि समाहितः

tayā saṃplāvayedantarbahiśca sakalaṃ vapuḥ | ekaikaśo dviśo vāpi triśo vāpi samāhitaḥ

34-125

यथाशक्ति यथाकालं त्रिविधं स्नानमाचरेत् । प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च नामभिर्मन्मयान् सुरान्

yathāśakti yathākālaṃ trividhaṃ snānamācaret | praṇavādyairnamo'ntaiśca nāmabhirmanmayān surān

34-126

ऋषींश्च तर्पयित्वाथ स्वधान्ते तर्पयेत् पितॄन् । एवं स्नानं विधायाथ तीर्थस्थं मन्त्रनायकम्

ṛṣīṃśca tarpayitvātha svadhānte tarpayet pitṝn | evaṃ snānaṃ vidhāyātha tīrthasthaṃ mantranāyakam

34-127

आकृष्य पूकेणाथ संस्मरेद्धृदयान्तरे । आकृष्य मनसास्त्रं च दिग्विदिक्स्थापितं पुरा

ākṛṣya pūkeṇātha saṃsmareddhṛdayāntare | ākṛṣya manasāstraṃ ca digvidiksthāpitaṃ purā

34-128

यागाङ्गानि समादाय प्रयायाद्यागमन्दिरम् । स्वयं सिद्धमथार्षं वा सिद्धैर्वा परिकल्पितम्

yāgāṅgāni samādāya prayāyādyāgamandiram | svayaṃ siddhamathārṣaṃ vā siddhairvā parikalpitam

34-129

मनुष्यैः कल्पितं वाथ मन्मयैर्भावितान्तरैः । सर्वलक्षणसंपूर्णं विमानं पाञ्चरात्रिकम्

manuṣyaiḥ kalpitaṃ vātha manmayairbhāvitāntaraiḥ | sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaṃ vimānaṃ pāñcarātrikam

34-130

शुभं कमलिनीतीरं विजनं वा मनोहरम् । यद्वा विविक्तमुद्यानं पुण्यवृक्षोपशोभितम्

śubhaṃ kamalinītīraṃ vijanaṃ vā manoharam | yadvā viviktamudyānaṃ puṇyavṛkṣopaśobhitam

34-131

पुलिनं रमणीयं वा सिकतोपरि विस्तृतम् । अवातमजनस्पर्शमसमीपस्थदोषवत्

pulinaṃ ramaṇīyaṃ vā sikatopari vistṛtam | avātamajanasparśamasamīpasthadoṣavat

34-132

यत्र वा रोचते चित्तं तत्र यायान्मनोवशात् । हृन्मध्यस्थे परे मन्त्रे प्रबुद्धानन्दविग्रहे

yatra vā rocate cittaṃ tatra yāyānmanovaśāt | hṛnmadhyasthe pare mantre prabuddhānandavigrahe

34-133

दिगन्तरमपश्यन् वै मौनी संरोधितानिलः । प्राप्य स्थानं शुभं तत्र नासाग्रेण विरेचयेत्

digantaramapaśyan vai maunī saṃrodhitānilaḥ | prāpya sthānaṃ śubhaṃ tatra nāsāgreṇa virecayet

34-134

मन्मन्त्रं परमात्मानं प्रदीप्तानलविग्रहम् । बहिरस्त्रं च विन्यस्य चरणेनाहनेत् क्षितिम्

manmantraṃ paramātmānaṃ pradīptānalavigraham | bahirastraṃ ca vinyasya caraṇenāhanet kṣitim

34-135

स्मरन् मन्त्रमयीं लक्ष्मीं मामेकां परमेश्वरीम् । एकान्तदेशमासाद्य बध्नीयाद्रुचिरासनम्

smaran mantramayīṃ lakṣmīṃ māmekāṃ parameśvarīm | ekāntadeśamāsādya badhnīyādrucirāsanam

34-136

दर्भे चर्मणि वस्त्रे वा फलके यज्ञकाष्ठजे । अभिवन्द्य हरिं मां च भक्त्यैव [B: एवं] गुरुसंततिम्

darbhe carmaṇi vastre vā phalake yajñakāṣṭhaje | abhivandya hariṃ māṃ ca bhaktyaiva [B: evaṃ] gurusaṃtatim

34-137

गृहीत्वा मानसीमाज्ञां तेभ्यस्तु शिरसा नतः । मानसीं निर्वपेत् सर्वां क्रियां [B, F: सर्वाः क्रियाः] ज्ञानसमाधिना

gṛhītvā mānasīmājñāṃ tebhyastu śirasā nataḥ | mānasīṃ nirvapet sarvāṃ kriyāṃ [B, F: sarvāḥ kriyāḥ] jñānasamādhinā

34-138

ज्ञानेन क्रियते यद्यत् कर्म ब्रह्मसमाधिना । शुद्धसत्त्वमयं तत्तदक्षयं भवति ध्रुवम्

jñānena kriyate yadyat karma brahmasamādhinā | śuddhasattvamayaṃ tattadakṣayaṃ bhavati dhruvam

34-139

बाह्यद्रव्याश्रिता यस्माद् दोषा राजसतामसाः । ततस्तच्छोधनमपि कर्मणा मनसा गिरा

bāhyadravyāśritā yasmād doṣā rājasatāmasāḥ | tatastacchodhanamapi karmaṇā manasā girā

34-140

तस्मादेकान्तनिर्दोषं भावनावासितं [B, ङ्: भावितं] तथा । तस्माज्ज्ञानं समास्थाय शुद्धं संवित्समुद्भवम्

tasmādekāntanirdoṣaṃ bhāvanāvāsitaṃ [B, ṅ: bhāvitaṃ] tathā | tasmājjñānaṃ samāsthāya śuddhaṃ saṃvitsamudbhavam

34-141

ज्ञानभावनया कर्म कुर्याद्वै पारमार्थिकम् । इति स्नानविधिः सम्यक् कीर्तितस्ते सुरेश्वर । अङ्गन्यासादिकं स्थानं तव वक्ष्याम्यतः परम्

jñānabhāvanayā karma kuryādvai pāramārthikam | iti snānavidhiḥ samyak kīrtitaste sureśvara | aṅganyāsādikaṃ sthānaṃ tava vakṣyāmyataḥ param

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre bhūtaśuddhiprakāśo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

35-1

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः श्रीः - अन्तर्यागादिसिद्ध्यर्थं भूतशुद्धिं निशामय । कथ्यमानं मया शक्र सावधानेन चेतसा

pañcatriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - antaryāgādisiddhyarthaṃ bhūtaśuddhiṃ niśāmaya | kathyamānaṃ mayā śakra sāvadhānena cetasā

35-2

प्रकृत्यन्तस्य [F: ओमित्स् वेर्सेस् 2 तो 23] पृथ्व्यादेः कादिभान्ततयैव [आ: कादिहान्त] च । मन्मयीकरणं बुद्ध्या भूतशुद्धिरिहोच्यते

prakṛtyantasya [F: omits verses 2 to 23] pṛthvyādeḥ kādibhāntatayaiva [ā: kādihānta] ca | manmayīkaraṇaṃ buddhyā bhūtaśuddhirihocyate

35-3

पृथिव्यादि प्रकृत्यन्तं यत् प्रकृत्यष्टकं स्थितम् । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन तत्र रूपद्वयं विदुः

pṛthivyādi prakṛtyantaṃ yat prakṛtyaṣṭakaṃ sthitam | sthūlasūkṣmavibhedena tatra rūpadvayaṃ viduḥ

35-4

चक्षुर्गोचरसंस्थानं स्थूलरूपं तु वर्ण्यते । कारणाकारता यत्र तत्तु तन्मात्रमुच्यते

cakṣurgocarasaṃsthānaṃ sthūlarūpaṃ tu varṇyate | kāraṇākāratā yatra tattu tanmātramucyate

35-5

स्थूलसूक्ष्मविभेदेन तत्त्वमेतद् द्विरष्टकम् । विषयेन्द्रियवृतीश्च तत्र तत्र निवेशयेत्

sthūlasūkṣmavibhedena tattvametad dviraṣṭakam | viṣayendriyavṛtīśca tatra tatra niveśayet

35-6

घ्राणादि पायूपस्थादि गन्धादीति त्रयं त्रयम् । तन्मात्रवर्गे पृथ्व्यादौ प्रातिलोम्याच्छमं नयेत्

ghrāṇādi pāyūpasthādi gandhādīti trayaṃ trayam | tanmātravarge pṛthvyādau prātilomyācchamaṃ nayet

35-7

तरङ्गा जलधौ यद्वदस्तं यान्ति समीरणात् । विषयेन्द्रियकल्लोला महाभूतमहोधौ

taraṅgā jaladhau yadvadastaṃ yānti samīraṇāt | viṣayendriyakallolā mahābhūtamahodhau

35-8

सुसमीचीनया बुद्ध्या तद्वदस्तं नयेद् बुधः । मनोऽभिमान [ङ्: ओमित्स् थिस् लिने] इत्येतावहंकारे शमं नयेत्

susamīcīnayā buddhyā tadvadastaṃ nayed budhaḥ | mano'bhimāna [ṅ: omits this line] ityetāvahaṃkāre śamaṃ nayet

35-9

प्राणमध्यवसायं च बुद्धितत्त्वे निबर्हयेत् [आ: निगूहयेत्] । सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रैगुण्यं प्रकृतौ नयेत्

prāṇamadhyavasāyaṃ ca buddhitattve nibarhayet [ā: nigūhayet] | sattvaṃ rajastamaścaiva traiguṇyaṃ prakṛtau nayet

35-10

यत्तत् त्रैगुण्यमव्यक्तं कारणं महदादिके । त्रैगुण्यं च प्रसूतिश्च मायेत्येतत् त्रिधा तु तत्

yattat traiguṇyamavyaktaṃ kāraṇaṃ mahadādike | traiguṇyaṃ ca prasūtiśca māyetyetat tridhā tu tat

35-11

एवं तत्त्वविदां [B: तत्र विधा] ज्ञेया एताः प्रकृतयो दश । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन ताः पुनर्विंशतिः स्मृताः

evaṃ tattvavidāṃ [B: tatra vidhā] jñeyā etāḥ prakṛtayo daśa | sthūlasūkṣmavibhedena tāḥ punarviṃśatiḥ smṛtāḥ

35-12

स्थूलानां प्रकृतीनां तु दश मन्त्रा इमे स्मृताः । तत्तत्संज्ञा हुंफडन्तास्तारिकाद्या ध्रुवादिकाः

sthūlānāṃ prakṛtīnāṃ tu daśa mantrā ime smṛtāḥ | tattatsaṃjñā huṃphaḍantāstārikādyā dhruvādikāḥ

35-13

टिप्पणी - 1. भूतशुद्धिर्नाम साधकस्य प्राकृतदेहस्थानां मांसमेदोऽस्थिभूयिष्ठानां भूतानां शुद्धिकरणम् । तच्च भगवदाराधनयोग्यतासंपत्त्यै । तत्प्रकारश्च प्राकृतानां तेषां स्वस्वकारणेषु लयचिन्तनपूर्वकं भगवति समर्पणं कृत्वा पुनस्तत्सकाशात् भगवन्मयाप्राकृतभूताविर्भावपूर्वकं तदारब्धदेहावस्थितिभावनम् । एषा च भूतशुद्धिः सर्वैरपि तान्त्रिकैः स्वस्वसमयानुसारेण स्वस्वतन्त्रेषु प्रतिपादिता दृश्यते । 2. कादि भान्तमिति । ककारेण पृथिवी भकारेण प्रकृतिश्च गृह्यते । 7. पूर्वोक्तं लयं निदर्शनमुखेनाह - तरङ्गा इति । 10. त्रैगुण्यमिति । एषां क्रमेण प्रधानमव्यक्तं तम इत्यौपनिषदो व्यवहारः । 12. तत्तत्संज्ञा इति । आदौ प्रणवः ततस्तारिका ततो भूतसंज्ञा ततो हुं फट् । आहत्य ओं ह्नीं पृथिव्यै हुं फट् इति मन्त्रः । जयाख्ये तु (10-15) तारिकास्थाने मन्त्रान्तराण्युक्तानि । मूल - मांसं मेदस्तथा स्मृत्वा रसो व्योमाक्षरत्रयम् [C: व्योमाक्षरं पुनः] । परात् परद्वयं चैव बिन्दुनादविभूषितम्

ṭippaṇī - 1. bhūtaśuddhirnāma sādhakasya prākṛtadehasthānāṃ māṃsamedo'sthibhūyiṣṭhānāṃ bhūtānāṃ śuddhikaraṇam | tacca bhagavadārādhanayogyatāsaṃpattyai | tatprakāraśca prākṛtānāṃ teṣāṃ svasvakāraṇeṣu layacintanapūrvakaṃ bhagavati samarpaṇaṃ kṛtvā punastatsakāśāt bhagavanmayāprākṛtabhūtāvirbhāvapūrvakaṃ tadārabdhadehāvasthitibhāvanam | eṣā ca bhūtaśuddhiḥ sarvairapi tāntrikaiḥ svasvasamayānusāreṇa svasvatantreṣu pratipāditā dṛśyate | 2. kādi bhāntamiti | kakāreṇa pṛthivī bhakāreṇa prakṛtiśca gṛhyate | 7. pūrvoktaṃ layaṃ nidarśanamukhenāha - taraṅgā iti | 10. traiguṇyamiti | eṣāṃ krameṇa pradhānamavyaktaṃ tama ityaupaniṣado vyavahāraḥ | 12. tattatsaṃjñā iti | ādau praṇavaḥ tatastārikā tato bhūtasaṃjñā tato huṃ phaṭ | āhatya oṃ hnīṃ pṛthivyai huṃ phaṭ iti mantraḥ | jayākhye tu (10-15) tārikāsthāne mantrāntarāṇyuktāni | mūla - māṃsaṃ medastathā smṛtvā raso vyomākṣaratrayam [C: vyomākṣaraṃ punaḥ] | parāt paradvayaṃ caiva bindunādavibhūṣitam

35-14

दशानां सूक्ष्मरूपाणां शक्त्याद्यास्ता नव स्मृताः । देहेषु जीवभूता याः शक्तयः परसंज्ञिताः

daśānāṃ sūkṣmarūpāṇāṃ śaktyādyāstā nava smṛtāḥ | deheṣu jīvabhūtā yāḥ śaktayaḥ parasaṃjñitāḥ

35-15

मायाव्योमयुतानेतान् शक्त्यादींस्तदनु स्मरेत् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च

māyāvyomayutānetān śaktyādīṃstadanu smaret | nivṛttiśca pratiṣṭhā ca vidyā śāntistathaiva ca

35-16

शान्त्यतीताभिमाना च प्राणा गुणवती तथा । गुणसूक्ष्मा निर्गुणा च एताः संज्ञाः क्रमात् स्मृताः

śāntyatītābhimānā ca prāṇā guṇavatī tathā | guṇasūkṣmā nirguṇā ca etāḥ saṃjñāḥ kramāt smṛtāḥ

35-17

बीजानां दशके तस्मिन् [आ, B: दश शक्तेऽस्मिन्] वह्निविष्ण्वर्धचन्द्रकान् [आ, B, C: चन्द्रमाः] । संयोज्य मन्त्रान् जानीयादधिष्ठात्रीगतानिमान्

bījānāṃ daśake tasmin [ā, B: daśa śakte'smin] vahniviṣṇvardhacandrakān [ā, B, C: candramāḥ] | saṃyojya mantrān jānīyādadhiṣṭhātrīgatānimān

35-18

गन्धश्रीश्च रसश्रीश्च रूपश्रीः स्पर्शपूर्विका । शब्दश्रीरभिमानश्रीः प्राणश्रीर्गुणपूर्विका

gandhaśrīśca rasaśrīśca rūpaśrīḥ sparśapūrvikā | śabdaśrīrabhimānaśrīḥ prāṇaśrīrguṇapūrvikā

35-19

तथैव गुणसूक्ष्म श्रीर्मायाश्रीरिति संज्ञया । अधिष्ठात्र्योऽपि [B, C: हि] वर्तन्ते शक्तयो दशके मम

tathaiva guṇasūkṣma śrīrmāyāśrīriti saṃjñayā | adhiṣṭhātryo'pi [B, C: hi] vartante śaktayo daśake mama

35-20

एवं परिकरं बुद्ध्वा भूतशुद्धिं समाचरेत् । स्थानशुद्धिं पुरा कुर्याद्यथा तदवधारय

evaṃ parikaraṃ buddhvā bhūtaśuddhiṃ samācaret | sthānaśuddhiṃ purā kuryādyathā tadavadhāraya

35-21

कालाग्न्यर्कसहस्राभां निर्धूमाङ्गारसंनिभाम् । मां स्मृत्वा मन्मुखोत्थेन वह्निना निर्दहेद्भुवम्

kālāgnyarkasahasrābhāṃ nirdhūmāṅgārasaṃnibhām | māṃ smṛtvā manmukhotthena vahninā nirdahedbhuvam

35-22

सोमायुताभमद्वक्त्रजेनासिञ्चेदथाम्बुना । स्थानशुद्धिर्भवेदेवं भूतशुद्धिमथो शृणु

somāyutābhamadvaktrajenāsiñcedathāmbunā | sthānaśuddhirbhavedevaṃ bhūtaśuddhimatho śṛṇu

35-23

चतुरश्रां समां पीतां वज्रचिह्नां वसुंधराम् । मन्त्रेणाकृष्यदेहान्तः स्वस्थानस्थां लयं नयेत्

caturaśrāṃ samāṃ pītāṃ vajracihnāṃ vasuṃdharām | mantreṇākṛṣyadehāntaḥ svasthānasthāṃ layaṃ nayet

35-24

गन्धमात्रे ततस्तच्च स्वबीजेनास्तमानयेत् । मय्यधिष्ठानभूतायां मां च बाह्याम्भसि क्षिपेत्

gandhamātre tatastacca svabījenāstamānayet | mayyadhiṣṭhānabhūtāyāṃ māṃ ca bāhyāmbhasi kṣipet

35-25

मन्त्रेणार्धेन्दुसंकाशं पद्माङ्कं तच्च दैवतम् । स्वस्थाने विलयं नीत्वा रसमात्रे स्वमन्त्रतः

mantreṇārdhendusaṃkāśaṃ padmāṅkaṃ tacca daivatam | svasthāne vilayaṃ nītvā rasamātre svamantrataḥ

35-26

मन्त्रेण तं प्रतिष्ठाप्य तच्च मय्यानयेल्लयम् । मां च बाह्ये क्षिपेद्वह्नावामायं तत्क्रमस्त्वयम्

mantreṇa taṃ pratiṣṭhāpya tacca mayyānayellayam | māṃ ca bāhye kṣipedvahnāvāmāyaṃ tatkramastvayam

35-27

सर्वत्र नैकं बुध्येत मच्छक्तेविलयं बुधः । यथा हि सर्पिरासिञ्चेत् क्षीरे तन्मथनोद्भवम्

sarvatra naikaṃ budhyeta macchaktevilayaṃ budhaḥ | yathā hi sarpirāsiñcet kṣīre tanmathanodbhavam

35-28

सर्पिरन्यत्र च क्षीरे तत्सर्पिष्यपि [B, ङ्: सर्पिरपि] चान्यकम् । एवमा प्रकृतेः शक्तीरधिष्ठात्रीः स्मरेद् बुधः

sarpiranyatra ca kṣīre tatsarpiṣyapi [B, ṅ: sarpirapi] cānyakam | evamā prakṛteḥ śaktīradhiṣṭhātrīḥ smared budhaḥ

35-29

एवं मां [B, C: तां] परमां शक्तिं नवशक्तिसमन्विताम् । निर्गुणान्तविधां [आ, B: निर्गुणां तु विधामेतां] ध्यातां मायाधिष्ठानकारिणीम्

evaṃ māṃ [B, C: tāṃ] paramāṃ śaktiṃ navaśaktisamanvitām | nirguṇāntavidhāṃ [ā, B: nirguṇāṃ tu vidhāmetāṃ] dhyātāṃ māyādhiṣṭhānakāriṇīm

35-30

दशमीं तत्परं नीत्वा शक्तिमेकादशीं स्थिताम् । महाक्षोभमयीं लक्ष्मीं व्यूहाभ्युदयरूपिणीम्

daśamīṃ tatparaṃ nītvā śaktimekādaśīṃ sthitām | mahākṣobhamayīṃ lakṣmīṃ vyūhābhyudayarūpiṇīm

35-31

टिप्पणी - 15. जीवशक्तीनां नामान्याह निवृत्तिरित्यादि । 17. वह्नीत्यादि । रीं इत्येतत् संयोज्येत्यर्थः । 18. गन्धश्रीरित्यादीनि शक्तिनामानि । 20. पुरेति । भूतशुद्धेः पूर्वमित्यर्थः । 22. एवं निर्दग्धस्य स्थानस्य पुनरुज्जीवनमाह - सोमेत्यादि । 23. मन्त्रेणेति । अत्र मन्त्रः श्लां इति जयाख्ये उक्तः (10-17). 26. मन्त्रेणेति । ष्वां इति जयाख्येमन्त्र उक्तः आमायमिति । मायापर्यन्तमित्यर्थः । 27. नैकमिति । लयं सर्वत्रैकविधं न बुध्येतेत्यन्वयः । तदेव निदर्शनमुखेनाह यथा हीति । तन्मथनोद्भवमिति सर्पिर्विशेषणम् । मूल - एकादशीं च तां नीत्वा द्वादशीं परमात्मिकाम् । अनिर्देश्यामनौपम्यां द्वादशीं तां मयि क्षिपेत्

35-32

एवं तां परमां शक्तिं द्वादशीमखिलात्मिकाम् । द्वादशान्तान्तमुन्नीय वर्णमय्यां मयि स्मरेत् [C: अनुस्मरेत्]

evaṃ tāṃ paramāṃ śaktiṃ dvādaśīmakhilātmikām | dvādaśāntāntamunnīya varṇamayyāṃ mayi smaret [C: anusmaret]

35-33

अग्नीषोमार्ककोट्याभा [B: कोट्याश्च] सर्वतोऽक्षिशिरोमुखी । धारासंतानरूपा मे सूक्ष्मा वर्णमयी तनुः

agnīṣomārkakoṭyābhā [B: koṭyāśca] sarvato'kṣiśiromukhī | dhārāsaṃtānarūpā me sūkṣmā varṇamayī tanuḥ

35-34

सर्वजीवोपकाराय सर्वसंभारसंभृता । उदिता सा पुरा [B: परा] विष्णोर्मेघाद्विद्युदिवोज्ज्वला

sarvajīvopakārāya sarvasaṃbhārasaṃbhṛtā | uditā sā purā [B: parā] viṣṇormeghādvidyudivojjvalā

35-35

शक्रः - कानि स्थानानि देहेऽस्मिन् यत्र कार्यो लयः क्रमात् । कीदृशानि च बिम्बानि भूम्यादीनां वदाम्बुजे

śakraḥ - kāni sthānāni dehe'smin yatra kāryo layaḥ kramāt | kīdṛśāni ca bimbāni bhūmyādīnāṃ vadāmbuje

35-36

श्रीः - आ जानुतो भुवः स्थानमा कट्याः पयसः स्मृतम् । आ नाभेस्तेजसः स्थानं वायोः स्थानं तदा हृदः

śrīḥ - ā jānuto bhuvaḥ sthānamā kaṭyāḥ payasaḥ smṛtam | ā nābhestejasaḥ sthānaṃ vāyoḥ sthānaṃ tadā hṛdaḥ

35-37

आ कर्णान्नभसः स्थानमा विलाच्चाप्यहंकृतेः । आ भ्रुवोर्महतः स्थानमाकाशे तु [आ: आकाशेभ्यः] परं स्मृतम्

ā karṇānnabhasaḥ sthānamā vilāccāpyahaṃkṛteḥ | ā bhruvormahataḥ sthānamākāśe tu [ā: ākāśebhyaḥ] paraṃ smṛtam

35-38

ततः प्रादेशमात्राग्रे मूर्धतश्चतुरङ्गुले । स्थाने प्रकृत्याः शेषं तदङ्गुलीनां द्विरष्टकम्

tataḥ prādeśamātrāgre mūrdhataścaturaṅgule | sthāne prakṛtyāḥ śeṣaṃ tadaṅgulīnāṃ dviraṣṭakam

35-39

एकादश्यां द्विषट्कायां स्थानं तत्त्वक्षरश्रियः । चतुरश्रं भवेद्बिम्बं वज्राङ्कं पार्थिवं महत्

ekādaśyāṃ dviṣaṭkāyāṃ sthānaṃ tattvakṣaraśriyaḥ | caturaśraṃ bhavedbimbaṃ vajrāṅkaṃ pārthivaṃ mahat

35-40

अर्धेन्दुसदृशं शुक्लं पद्माङ्कं पयसः स्मृतम् । त्रिकोणं स्वस्तिकाङ्कं च रक्तं तैजसमुच्यते

ardhendusadṛśaṃ śuklaṃ padmāṅkaṃ payasaḥ smṛtam | trikoṇaṃ svastikāṅkaṃ ca raktaṃ taijasamucyate

35-41

धूम्रं [C: ओमित्स् थिस् लिने] षड्बिन्दुसंयुक्तं [F: पिण्डसंयुक्तं] वृत्तं वायव्यमुच्यते । अञ्जनाभं तथाकाशं बिम्बमात्रं स्मृतं परम्

dhūmraṃ [C: omits this line] ṣaḍbindusaṃyuktaṃ [F: piṇḍasaṃyuktaṃ] vṛttaṃ vāyavyamucyate | añjanābhaṃ tathākāśaṃ bimbamātraṃ smṛtaṃ param

35-42

एवं तत्त्वोपसंहारे कृते हृत्कुहरोद्गतम् । ज्ञानरज्ज्ववलम्बं च सुषुम्नामध्यमानुगम्

evaṃ tattvopasaṃhāre kṛte hṛtkuharodgatam | jñānarajjvavalambaṃ ca suṣumnāmadhyamānugam

35-43

ऊर्ध्वमाजानुमुन्नीय शक्तिसोपानपङ्क्तिभिः । द्वादशान्तान्तराजीवं मध्यस्थायां मयि क्षिपेत्

ūrdhvamājānumunnīya śaktisopānapaṅktibhiḥ | dvādaśāntāntarājīvaṃ madhyasthāyāṃ mayi kṣipet

35-44

तदन्ते च [आ, C: तु] महापद्मं सहस्रदलसंयुतम् । सूर्यकोटिसहस्राभमिन्दुकोट्ययुतप्रभम्

tadante ca [ā, C: tu] mahāpadmaṃ sahasradalasaṃyutam | sūryakoṭisahasrābhamindukoṭyayutaprabham

35-45

अग्नीषोममयान्तःस्था महानन्दमयी तनुः । अनिदेश्योपमा संविन्मयी सा मामिका परा

agnīṣomamayāntaḥsthā mahānandamayī tanuḥ | anideśyopamā saṃvinmayī sā māmikā parā

35-46

टिप्पणी - 32. द्वादशान्तेति । मूर्ध्न उपरि मायातो द्वादशाङ्गुलादूर्ध्वं स्थानं द्वादशान्तमिति सांप्रदायिको व्यवहारः । 33. वर्णमयीं तनुं विशिनिष्टि अग्नीत्यादि । धारासंतानेति । अमृतधारासंतानरूपेत्यर्थः । 38. प्रकृत्याः स्थानमाकाशे आह तत इति । मूर्ध्नश्चतुरङ्गुलोर्ध्वभागे । प्रकृत्या अवस्थानम् । ततः षोडशाङ्गुलोपरि भागे अव्यक्तस्यावस्थानम् । 39. तत एकादशाङ्गुलोपरि भागे मायास्थानम् । ततो द्वादशाङ्गुलोपरि भागे शब्दब्रह्मस्थानमिति विवेकः । इदमेव द्वदशान्तमित्युच्यते । 41. बिम्बमात्रमिति । प्रधानादीनां बिम्बमात्रमेव । न वर्णादिकमित्यर्थः । 43. मयि क्षिपेदिति । देहस्य दहनचिन्तने तदन्तःस्थजीवस्यापि दहनचिन्तनप्रसक्तौ तन्निवारणाय जीवस्य देव्यां निक्षेप उच्यते । 44. तदन्ते द्वादशान्ते । महापद्ममिति । अस्तीति शेषः । मूल - अंशतः प्रसरन्त्यस्या जीवानन्दा सरिद्वरा । स्वानन्दमेनमानीय महानन्दमयीं नयेत्

35-47

ततो लवणकूटाभं पिण्डमस्मन्मुखोद्गतैः । महाज्वालैर्महावेगैश्चिन्मयैः परितो दहेत्

tato lavaṇakūṭābhaṃ piṇḍamasmanmukhodgataiḥ | mahājvālairmahāvegaiścinmayaiḥ parito dahet

35-48

युक्तः सरसकः षष्ठो बिन्दुमान् दाहपावकः । तारिकानतिमध्यस्थो विज्ञेयः शास्त्रचक्षुषा

yuktaḥ sarasakaḥ ṣaṣṭho bindumān dāhapāvakaḥ | tārikānatimadhyastho vijñeyaḥ śāstracakṣuṣā

35-49

सोममय्या ममास्योत्थैः पीयूषैः प्लावयेत्ततः । चन्द्री सूक्ष्मस्तु सव्योमा पिण्डस्याप्यायने स्मृतः

somamayyā mamāsyotthaiḥ pīyūṣaiḥ plāvayettataḥ | candrī sūkṣmastu savyomā piṇḍasyāpyāyane smṛtaḥ

35-50

सिसृक्षया मयोद्यत्या संवित्प्राणोपगूढया । प्रेरितास्ताः स्मरेच्छक्तीर्वर्णमय्यां मयि स्थिताः

sisṛkṣayā mayodyatyā saṃvitprāṇopagūḍhayā | preritāstāḥ smarecchaktīrvarṇamayyāṃ mayi sthitāḥ

35-51

ततस्ताभिः स्वशक्तीभिश्चोदनाद्वारपूर्वकम् [आ, B: पूर्वतः] । मायादि क्षितिपर्यन्तं निर्मितं संस्मरेत् क्रमात्

tatastābhiḥ svaśaktībhiścodanādvārapūrvakam [ā, B: pūrvataḥ] | māyādi kṣitiparyantaṃ nirmitaṃ saṃsmaret kramāt

35-52

ततः पिण्डसमुत्पत्तिं करणव्यञ्जनोज्ज्वलाम् । एवं पिण्डं समुत्पाद्य शुद्धलक्ष्मीमयं महत्

tataḥ piṇḍasamutpattiṃ karaṇavyañjanojjvalām | evaṃ piṇḍaṃ samutpādya śuddhalakṣmīmayaṃ mahat

35-53

पूर्वोक्तमार्गेण ततो [B: पूर्वोक्तेन च मार्गेण] हृदयं जीवमानयेत् । पिण्डभूतास्त्रयो वर्णा अनलः सोमचन्द्रिणौ

pūrvoktamārgeṇa tato [B: pūrvoktena ca mārgeṇa] hṛdayaṃ jīvamānayet | piṇḍabhūtāstrayo varṇā analaḥ somacandriṇau

35-54

तारिकानतिमध्यस्था जीवमन्त्र उदाहृतः । विशुद्धविग्रहस्त्वेवं मन्त्रन्यासं समाचरेत्

tārikānatimadhyasthā jīvamantra udāhṛtaḥ | viśuddhavigrahastvevaṃ mantranyāsaṃ samācaret

35-55

अधिकाराय पूजायां पूजकानां मुदेऽपि च । निबर्हणाय दैत्यादेविघ्नानां विजयाय च

adhikārāya pūjāyāṃ pūjakānāṃ mude'pi ca | nibarhaṇāya daityādevighnānāṃ vijayāya ca

35-56

क्षितावुपरि विन्यस्तं यत् पुरा फलकादिकम् । स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण तं मन्त्री [B: तन्मन्त्रं] पञ्चधा स्मरेत्

kṣitāvupari vinyastaṃ yat purā phalakādikam | svena svena tu mantreṇa taṃ mantrī [B: tanmantraṃ] pañcadhā smaret

35-57

आधारशक्तिकूर्मोर्वीदुग्धाब्ध्यम्बुजरूपतः । तार्क्ष्यं तत्र स्थितं ध्यायेत् खर्वबीजात्मना स्थितम्

ādhāraśaktikūrmorvīdugdhābdhyambujarūpataḥ | tārkṣyaṃ tatra sthitaṃ dhyāyet kharvabījātmanā sthitam

35-58

तत्रोपविश्य लक्ष्मीशं रूपं स्वमनुचिन्त्य च । दिशो निबध्य चास्त्रेण पुनरेवं मुहुर्मुहुः

tatropaviśya lakṣmīśaṃ rūpaṃ svamanucintya ca | diśo nibadhya cāstreṇa punarevaṃ muhurmuhuḥ

35-59

शरजालोपमं कृत्वा प्राकारं चासनाद्बहिः । सप्राकारं [B, C: सत्प्रकारं] तु तत् स्थानं कवचेनावकुण्ठयेत्

śarajālopamaṃ kṛtvā prākāraṃ cāsanādbahiḥ | saprākāraṃ [B, C: satprakāraṃ] tu tat sthānaṃ kavacenāvakuṇṭhayet

35-60

गगनस्थैरदृश्यं स्याद्यथा न्यासं समाचरेत् । करन्यासं पुरा कृत्वा देहन्यासं समाचरेत्

gaganasthairadṛśyaṃ syādyathā nyāsaṃ samācaret | karanyāsaṃ purā kṛtvā dehanyāsaṃ samācaret

35-61

अङ्गुष्ठे तारिकां न्यस्येत्तच्छक्तीरङ्गुलीषु तु । तर्जन्यां तु न्यसेल्लक्ष्मीं मध्यायां कीतिमप्यथ

aṅguṣṭhe tārikāṃ nyasyettacchaktīraṅgulīṣu tu | tarjanyāṃ tu nyasellakṣmīṃ madhyāyāṃ kītimapyatha

35-62

टिप्पणी - 46. अस्याः मम तन्वाः । 47. जीवे देहान्निर्गमय्य द्वादशान्तं प्रापिते सति देहस्य दहनचिन्तनमुच्यते तत इत्यादिना । लवणकूटाभमिति निर्ममितजीवस्य देहस्य निर्देशः । 48. दाहकाग्निमन्त्र उच्यते । ह्रीं र्थूं नम इति । 49. पुनः अप्राकृतदेहसंपत्तिचिन्तनमाह सोममय्या इति । तत्र मन्त्रः ट्यं इति । जयाख्ये तु व्सं इत्युक्तः (10-78) । 51. माया प्रधानस्य सुसूक्ष्मावस्था यां तम इत्यौपनिषदा वदन्ति । 53. जीवमन्त्रमाह पिण्डभूता इति । र्ट्स इति जातः । जयाख्येऽप्येवमेवोक्तः । 57. खर्वबीजमिति खमित्याकारकमित्यर्थः । 58. स्वं रूपमिति । आत्मेति तूपगच्छन्ति इत्युक्तरीत्या स्वात्मकमित्यर्थः । 59. अस्त्रेण अस्त्रमन्त्रेण वीर्यायास्त्राय फडित्यनेन । एवं कवचेन कवचमन्त्रेण बलाय कवचाय हुमित्यनेन । मूल - अनामायां जयां मायां कनिष्ठायां ततो न्यसेत् । सतारतारिकासंज्ञानत्यन्तस्तन्मनुक्रमः

35-63

कनिष्ठिकाद्यासु ततो हृदयादीन्यनुक्रमात् । अङ्गानि पञ्च विन्यस्य नेत्रमङ्गेषु संस्मरेत्

kaniṣṭhikādyāsu tato hṛdayādīnyanukramāt | aṅgāni pañca vinyasya netramaṅgeṣu saṃsmaret

35-64

कौस्तुभं दक्षिणतले वनमालां तथापरे । दक्षिणे मध्यतः पद्मं न्यसेद्वामतलेऽपि च

kaustubhaṃ dakṣiṇatale vanamālāṃ tathāpare | dakṣiṇe madhyataḥ padmaṃ nyasedvāmatale'pi ca

35-65

अङ्कुशं दक्षिणे न्यस्येत् पाशं वामतले तथा । अनेन विधिना पूर्वं हस्तन्यासं समाचरेत्

aṅkuśaṃ dakṣiṇe nyasyet pāśaṃ vāmatale tathā | anena vidhinā pūrvaṃ hastanyāsaṃ samācaret

35-66

ततस्तु विग्रहन्यासं यथा कुर्यात्तथा शृणु । आ मूर्ध्नश्चरणान्तं चाचरणाच्च शिरोऽवधि

tatastu vigrahanyāsaṃ yathā kuryāttathā śṛṇu | ā mūrdhnaścaraṇāntaṃ cācaraṇācca śiro'vadhi

35-67

तारकं [B: ओमित्स् fइवे लिनेस् fरोम् हेरे; C: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] तारिकां चैव तौ च चन्द्रातपोपमौ । वामस्कन्धे ततो लक्ष्मीं न्यसेत् कीर्तिं च दक्षिणे

tārakaṃ [B: omits five lines from here; C: omits four lines from here] tārikāṃ caiva tau ca candrātapopamau | vāmaskandhe tato lakṣmīṃ nyaset kīrtiṃ ca dakṣiṇe

35-68

जयां दक्षिणपाणिस्थां मायां वामकरस्थिताम् । नासान्तरे च हृन्मन्त्रं शिरोमन्त्रं च मूर्धनि

jayāṃ dakṣiṇapāṇisthāṃ māyāṃ vāmakarasthitām | nāsāntare ca hṛnmantraṃ śiromantraṃ ca mūrdhani

35-69

शिखां चैव शिखास्थाने स्कन्धयोः कवचं ततः । विन्यस्य नेत्रयोनेत्रमस्त्रं पाणितलद्वये

śikhāṃ caiva śikhāsthāne skandhayoḥ kavacaṃ tataḥ | vinyasya netrayonetramastraṃ pāṇitaladvaye

35-70

नाभौ पृष्ठे करद्वन्द्व ऊरुजानुपदेषु च । न्यसेत् सम्यगुपाङ्गानि त्रियुगं मन्त्रवित्तमः

nābhau pṛṣṭhe karadvandva ūrujānupadeṣu ca | nyaset samyagupāṅgāni triyugaṃ mantravittamaḥ

35-71

वक्षःस्थं कौस्तुभं मध्ये कण्ठे च वनमालिकाम् । पङ्कजे करयोर्न्यस्य मन्त्रमावर्तयन् द्विधा

vakṣaḥsthaṃ kaustubhaṃ madhye kaṇṭhe ca vanamālikām | paṅkaje karayornyasya mantramāvartayan dvidhā

35-72

वामहस्ते ततः पाशमङ्कुशं दक्षिणे करे । पादयोस्तारिकां स्थूलां सूक्ष्मां चैवोपसंधिके

vāmahaste tataḥ pāśamaṅkuśaṃ dakṣiṇe kare | pādayostārikāṃ sthūlāṃ sūkṣmāṃ caivopasaṃdhike

35-73

चरमां ब्रह्मरन्ध्रे तु मन्त्राणां नायिका हि सा । चन्द्रिकातपसंकाशं न्यासे न्यासे मनुं स्मरेत्

caramāṃ brahmarandhre tu mantrāṇāṃ nāyikā hi sā | candrikātapasaṃkāśaṃ nyāse nyāse manuṃ smaret

35-74

मनसा भावयेन्मुद्रास्तत्र तत्र च साधकः । तारिका या परा देवी तया व्याप्ताननुस्मरेत्

manasā bhāvayenmudrāstatra tatra ca sādhakaḥ | tārikā yā parā devī tayā vyāptānanusmaret

35-75

विन्यस्तान् सकलान् मन्त्रान् सर्वतः संप्लुतोदवत् । एवं कृतेऽनुसंधाने मन्त्राणां भिन्नवर्त्मनाम्

vinyastān sakalān mantrān sarvataḥ saṃplutodavat | evaṃ kṛte'nusaṃdhāne mantrāṇāṃ bhinnavartmanām

35-76

अपामिवोदधिस्थानामेकीकारः [B: एकाकारः] प्रजायते । एवं न्यासे कृते मन्त्री साक्षाल्लक्ष्मीमयो भवेत्

apāmivodadhisthānāmekīkāraḥ [B: ekākāraḥ] prajāyate | evaṃ nyāse kṛte mantrī sākṣāllakṣmīmayo bhavet

35-77

सर्वाधिकारभागी स्यादाश्रित्य ध्यानजं बलम् । ध्यायिनः सर्वसिद्धीनामाविर्भावश्च जायते

sarvādhikārabhāgī syādāśritya dhyānajaṃ balam | dhyāyinaḥ sarvasiddhīnāmāvirbhāvaśca jāyate

35-78

न्यस्ताङ्गो निर्भयस्तिष्ठेद्देशे दुष्टसमाकुले । विजयेतापमृत्यूंश्च सर्वांश्चैवौपसर्गिकान्

nyastāṅgo nirbhayastiṣṭheddeśe duṣṭasamākule | vijayetāpamṛtyūṃśca sarvāṃścaivaupasargikān

35-79

न्यस्ताङ्गो विधिवन्मन्त्री यथाशास्त्रेण चेतसा । तनुं मन्त्रमयीं तां तु मां ध्यायेत् परमेश्वरीम्

nyastāṅgo vidhivanmantrī yathāśāstreṇa cetasā | tanuṃ mantramayīṃ tāṃ tu māṃ dhyāyet parameśvarīm

35-80

अहं स भगवान् विष्णुरहं लक्ष्मीः सनातनी । इत्येवंभाववान् योगी भूयो नैव प्रजायते

ahaṃ sa bhagavān viṣṇurahaṃ lakṣmīḥ sanātanī | ityevaṃbhāvavān yogī bhūyo naiva prajāyate

35-81

इतीयं भूतशुद्धिस्ते यथावच्छक्र वर्णिता । अन्तर्यागमथो वक्ष्ये तत्त्वतस्तन्निशामय

itīyaṃ bhūtaśuddhiste yathāvacchakra varṇitā | antaryāgamatho vakṣye tattvatastanniśāmaya

pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 62. सतारेत्यादि । ओं ह्रीं लक्ष्म्यै तर्जनीभ्यां नमः इत्यादि प्रकारेणेत्यर्थः । 64. अथ करन्यासः - कौस्तुभमित्यादिना । मध्यतः तल इत्यर्थः । 66. मूर्धानमारभ्य चरणपर्यन्तं चरणमारभ्यमूर्धपर्यन्तं च देहन्यासमाह आ मूर्ध्न इति ।

ṭippaṇī - 62. satāretyādi | oṃ hrīṃ lakṣmyai tarjanībhyāṃ namaḥ ityādi prakāreṇetyarthaḥ | 64. atha karanyāsaḥ - kaustubhamityādinā | madhyataḥ tala ityarthaḥ | 66. mūrdhānamārabhya caraṇaparyantaṃ caraṇamārabhyamūrdhaparyantaṃ ca dehanyāsamāha ā mūrdhna iti |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre antaryāgaprakāśo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

36-1

षट्त्रिंशोऽध्यायः श्रीः - ब्रह्मानन्दमयी शक्र भोगैर्यत् पारमार्थिकैः । इज्येयं हृदयान्तःस्था सोऽन्तर्याग इति स्मृतः

ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - brahmānandamayī śakra bhogairyat pāramārthikaiḥ | ijyeyaṃ hṛdayāntaḥsthā so'ntaryāga iti smṛtaḥ

36-2

पद्मं वा स्वस्तिकं वापि बद्ध्वा योन्यासनं तु वा । नाभिमेढ्रान्तरे ध्यायेच्छक्तिमाधाररूपिणीम्

padmaṃ vā svastikaṃ vāpi baddhvā yonyāsanaṃ tu vā | nābhimeḍhrāntare dhyāyecchaktimādhārarūpiṇīm

36-3

देवीं केनाप्यनाधेयां नीरूपां ज्योतिरात्मिकाम् । तदूर्ध्वे कालकूर्मं तु विमलं दीप्तविग्रहम्

devīṃ kenāpyanādheyāṃ nīrūpāṃ jyotirātmikām | tadūrdhve kālakūrmaṃ tu vimalaṃ dīptavigraham

36-4

कूर्माकारं परं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । तस्य चोपरि नागेन्द्रं पूर्णचन्द्रनिभाननम्

kūrmākāraṃ paraṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam | tasya copari nāgendraṃ pūrṇacandranibhānanam

36-5

फणासहस्रसंपूर्णं मदाघूर्णितलोचनम् । चक्रलाङ्गलहस्तं च प्रणमेत्तं परात् परम्

phaṇāsahasrasaṃpūrṇaṃ madāghūrṇitalocanam | cakralāṅgalahastaṃ ca praṇamettaṃ parāt param

36-6

तदूर्ध्वं वसुधां [C: वसुधा] देवीं कुङ्कुमक्षोदसंनिभाम् । हेमरत्नविचित्राङ्गीं प्रसन्नवदनेक्षणाम्

tadūrdhvaṃ vasudhāṃ [C: vasudhā] devīṃ kuṅkumakṣodasaṃnibhām | hemaratnavicitrāṅgīṃ prasannavadanekṣaṇām

36-7

बद्धाञ्जलिं शिरोदेशे संस्मरन्तीं विभुं स्मरेत् । चतुर्धा भाजिते क्षेत्रे नाभिमेढ्रान्तरस्थिते

baddhāñjaliṃ śirodeśe saṃsmarantīṃ vibhuṃ smaret | caturdhā bhājite kṣetre nābhimeḍhrāntarasthite

36-8

एवमाधारशक्त्यादिदेवताः संस्मरेदिमाः [आ, ङ्: शक्त्यादीः संस्मरेद्देवता इमाः] । नाभौ क्षीरार्णवं ध्यायेत् कुन्देन्दुधवलाकृतिम्

evamādhāraśaktyādidevatāḥ saṃsmaredimāḥ [ā, ṅ: śaktyādīḥ saṃsmareddevatā imāḥ] | nābhau kṣīrārṇavaṃ dhyāyet kundendudhavalākṛtim

36-9

स्रोतोरश्मिभिराकीर्णं पूर्णचन्द्रनिभाननम् । गम्भीरविग्रहं ध्यायेद्रूपवन्तमरूपिणम्

srotoraśmibhirākīrṇaṃ pūrṇacandranibhānanam | gambhīravigrahaṃ dhyāyedrūpavantamarūpiṇam

36-10

ततः समुत्थितं पद्मं ध्यायेत् क्षीरार्णवोदरात् । प्रशान्तपावकाकारमुदयादित्यवर्चसम्

tataḥ samutthitaṃ padmaṃ dhyāyet kṣīrārṇavodarāt | praśāntapāvakākāramudayādityavarcasam

36-11

लम्बोदरं हसन्तं च सितदन्तं शुभाननम् । द्विभुजं वेष्टितं शश्वच्छुभैर्विविधषट्पदैः

lambodaraṃ hasantaṃ ca sitadantaṃ śubhānanam | dvibhujaṃ veṣṭitaṃ śaśvacchubhairvividhaṣaṭpadaiḥ

36-12

सहस्रदलसंपन्नं [आ, B, ङ्: पर्यन्तं] सहस्रकिरणावृतम् । सहस्ररश्मिसंकाशं तत्पृष्ठे चासनं न्यसेत्

sahasradalasaṃpannaṃ [ā, B, ṅ: paryantaṃ] sahasrakiraṇāvṛtam | sahasraraśmisaṃkāśaṃ tatpṛṣṭhe cāsanaṃ nyaset

36-13

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमादिमान् । आसनस्य स्मरेत् पादानाग्नेयादिविदिग्गतान् [C: दिशः क्रमात्]

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ca kramādimān | āsanasya smaret pādānāgneyādividiggatān [C: diśaḥ kramāt]

36-14

पुरुषाकृतयः [B, C: ओमित् fइवे लिनेस् fरोम् हेरे] सर्वे सिताः सिंहानना इमे । महोत्साहा महावीर्या मद्धारणकृतोद्यमाः

puruṣākṛtayaḥ [B, C: omit five lines from here] sarve sitāḥ siṃhānanā ime | mahotsāhā mahāvīryā maddhāraṇakṛtodyamāḥ

36-15

पूर्वादिदिग्गता ज्ञेया धर्मादीनां विपर्ययाः । अधर्मं च तथा ज्ञानमवैराग्यमनैश्वरम्

pūrvādidiggatā jñeyā dharmādīnāṃ viparyayāḥ | adharmaṃ ca tathā jñānamavairāgyamanaiśvaram

36-16

पुरुषाकृतयश्चेमे बन्धूककुसुमोपमाः । प्रागीशानदिशोर्मध्ये प्रागाग्नेयदिगन्तरे

puruṣākṛtayaśceme bandhūkakusumopamāḥ | prāgīśānadiśormadhye prāgāgneyadigantare

36-17

टिप्पणी - 2. आधारशक्तिस्थानमुच्यते नाभीत्यादिना । 3. तदूर्ध्वे इति । आधारशक्तेरूर्ध्वभाग इत्यर्थः । 4. तस्येति । कूर्मस्योपरीत्यर्थः । 6. तदूर्ध्वमिति । नागेन्द्रासनादूर्ध्वमित्यर्थः । 7. संस्मरन्तीमिति । ध्यायन्तीमित्यर्थः । 12. तत्पृष्ठ इति । पद्मपृष्ठ इत्यर्थः । न्यसेत् न्यस्तं ध्यायेदित्यर्थः । 13. आसनस्य पादाः धर्मज्ञानादयः आग्नेयादिविदिक्षु ज्ञेयाः । 15. विपर्ययाः अधर्माज्ञानादयः प्रागादिदिक्षु । मूल - यातवीवारुणीमध्ये पाशिवायुदिगन्तरे । ऋग्वेदाद्यं [F: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] चतुष्कं च पीतं हयनराकृति

36-18

ईशानसोमदिङ्मध्ये वह्न्यन्तकदिगन्तरे । राक्षसान्तकदिङ्मध्ये वायुसोमदिगन्तरे

īśānasomadiṅmadhye vahnyantakadigantare | rākṣasāntakadiṅmadhye vāyusomadigantare

36-19

कृताद्यं युगवृन्दं कृष्णं वृषनराकृति । सर्वे चतुर्भुजा एते द्वाभ्यां पीठधृतस्तथा

kṛtādyaṃ yugavṛndaṃ kṛṣṇaṃ vṛṣanarākṛti | sarve caturbhujā ete dvābhyāṃ pīṭhadhṛtastathā

36-20

द्वाभ्यामञ्जलिबद्धाभ्यां प्रणमन्त्यासनस्थिताम् । तेषामुपरि संचिन्त्यं पीठं बुद्धिमयं परम्

dvābhyāmañjalibaddhābhyāṃ praṇamantyāsanasthitām | teṣāmupari saṃcintyaṃ pīṭhaṃ buddhimayaṃ param

36-21

अव्यक्तमम्बुजं श्वेतं तदूर्ध्वेऽष्टदलं स्मरेत् । तदूर्ध्वे सूर्यबिम्बं तु सूर्यकोटिसमप्रभम् [ङ्: सूर्यकोट्ययुत]

avyaktamambujaṃ śvetaṃ tadūrdhve'ṣṭadalaṃ smaret | tadūrdhve sūryabimbaṃ tu sūryakoṭisamaprabham [ṅ: sūryakoṭyayuta]

36-22

तदूर्ध्वे चन्द्रबिम्बं तु चन्द्रकोटिसमप्रभम् । तदूर्ध्वे वह्निबिम्बं तु वह्निकोट्ययुतप्रभम्

tadūrdhve candrabimbaṃ tu candrakoṭisamaprabham | tadūrdhve vahnibimbaṃ tu vahnikoṭyayutaprabham

36-23

तमो रजश्च सत्त्वं च गुणानेतान् क्रमात् स्मरेत् । प्रणवस्य नतेश्चैव तत्तत्संज्ञास्तु मध्यगाः

tamo rajaśca sattvaṃ ca guṇānetān kramāt smaret | praṇavasya nateścaiva tattatsaṃjñāstu madhyagāḥ

36-24

बुद्ध्यादिसत्त्वपर्यन्ततत्त्वमन्त्रगणाः स्मृताः । ततश्चिदासनं दद्यात् पराहंतास्वरूपकम्

buddhyādisattvaparyantatattvamantragaṇāḥ smṛtāḥ | tataścidāsanaṃ dadyāt parāhaṃtāsvarūpakam

36-25

आ नाभेर्हृदयान्तात्तु पञ्चधा भाजिते पदे । समुद्राद्यासनान्तं तु चतुर्भिः कल्पयेत् [B, C: कल्पितैः] पदैः

ā nābherhṛdayāntāttu pañcadhā bhājite pade | samudrādyāsanāntaṃ tu caturbhiḥ kalpayet [B, C: kalpitaiḥ] padaiḥ

36-26

एकेन पञ्चमेनैव पद्माद्यासनकल्पनम् । भूतान्याधारशक्तौ तु कूर्मे तन्मात्रकं गणम्

ekena pañcamenaiva padmādyāsanakalpanam | bhūtānyādhāraśaktau tu kūrme tanmātrakaṃ gaṇam

36-27

वागादिकं तथानन्ते भुवि श्रोत्रादिपञ्चकम् । मनः क्षीरार्णवे ध्यायेदहंकारं ततोऽम्बुजे

vāgādikaṃ tathānante bhuvi śrotrādipañcakam | manaḥ kṣīrārṇave dhyāyedahaṃkāraṃ tato'mbuje

36-28

द्विरष्टकं च धर्माद्यमासनं चापि धीः स्मृता । अव्यक्तं च तदूर्ध्वस्थमवदातं सरोरुहम्

dviraṣṭakaṃ ca dharmādyamāsanaṃ cāpi dhīḥ smṛtā | avyaktaṃ ca tadūrdhvasthamavadātaṃ saroruham

36-29

तमःप्रभृतयश्चोक्ता गुणा ह्यब्जत्रयात्मकाः । एके कालं वदन्त्येतद् भूतादित्रितयात्मकम्

tamaḥprabhṛtayaścoktā guṇā hyabjatrayātmakāḥ | eke kālaṃ vadantyetad bhūtāditritayātmakam

36-30

चिदासनमनन्ताख्यं [आ, F: अहंताख्यं] पुमांसमपरे जगुः [B, F: विदुः] । एके चिदासनादूर्ध्वं गरुडं परिचक्षते

cidāsanamanantākhyaṃ [ā, F: ahaṃtākhyaṃ] pumāṃsamapare jaguḥ [B, F: viduḥ] | eke cidāsanādūrdhvaṃ garuḍaṃ paricakṣate

36-31

खर्वव्योमान्वितं पश्चात् खगानननमोयुतम् [आ: खगासन] । मन्त्रमाहुः सुरेशान तन्मन्त्रं नवमं बुधाः

kharvavyomānvitaṃ paścāt khagānananamoyutam [ā: khagāsana] | mantramāhuḥ sureśāna tanmantraṃ navamaṃ budhāḥ

36-32

इत्थं बहुविधैर्मन्त्रैरासने विहिते क्रमात् । विष्णुं विश्वात्मकं देवं नारायणमनामयम्

itthaṃ bahuvidhairmantrairāsane vihite kramāt | viṣṇuṃ viśvātmakaṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam

36-33

भावयेत् परमात्मानं शङ्खचक्रगदाधरम् । चतुर्भुजं पीतवस्त्रं पुण्डरीकनिभेक्षणम्

bhāvayet paramātmānaṃ śaṅkhacakragadādharam | caturbhujaṃ pītavastraṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam

36-34

उदितं संस्मरेद्देवं स्वशक्तेः स्पन्दनात्मनः । सम्यग् ध्येयं यथैतत्ते तथा भूयो निबोध मे

uditaṃ saṃsmareddevaṃ svaśakteḥ spandanātmanaḥ | samyag dhyeyaṃ yathaitatte tathā bhūyo nibodha me

36-35

टिप्पणी - 17. यातवी निर्-ऋतिदिक् । पाशी वरुणः । 20. द्वाभ्यामिति । भुजाभ्यामिति शेषः । अञलिबद्धाभ्यामिति । बद्धाञ्जलिभ्यामित्यर्थः । 23. सूर्येन्दुवह्निबिम्बानि क्रमात् तमोरजःसत्त्वमयानि जानीयात् । ओं सूर्यबिम्बाय नमः इत्यादयो मन्त्राः । 25. नाभिमारभ्य हृदयपर्यन्तं भागं पञ्चधा विभज्य तत्रादौ चतुर्षु भागेषु क्षीरार्णवाद्यासनान्तं भावयेत् । 26. पञ्चमे तु भागे अव्यक्तपद्मं भावयेत् । उक्तेषु स्थानेषु पदार्थानामवस्थितिमाह भूतानीति । स्थूलानि पञ्च भूतानीत्यर्थः । 28. अवदातं सरोरुहम् अव्यक्तपद्ममित्यर्थः । 29. एतत् अव्यक्तपद्ममित्यर्थः । पारमेश्वरे (5-14) कालचक्रमित्यस्य व्यवहारः । 31. खं खगाननाय नमः । 33. तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इति श्रुत्यर्थोपबृंहणमत्र । मूल - सुसम्यङ् न्यस्तमन्त्राङ्गः [आ: सर्वाङ्ग] सुसंकॢप्तान्तरासनः । दर्शिताशेषमुद्रश्च संस्मरेन्मन्त्रवैभवम्

ṭippaṇī - 17. yātavī nir-ṛtidik | pāśī varuṇaḥ | 20. dvābhyāmiti | bhujābhyāmiti śeṣaḥ | añalibaddhābhyāmiti | baddhāñjalibhyāmityarthaḥ | 23. sūryenduvahnibimbāni kramāt tamorajaḥsattvamayāni jānīyāt | oṃ sūryabimbāya namaḥ ityādayo mantrāḥ | 25. nābhimārabhya hṛdayaparyantaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya tatrādau caturṣu bhāgeṣu kṣīrārṇavādyāsanāntaṃ bhāvayet | 26. pañcame tu bhāge avyaktapadmaṃ bhāvayet | ukteṣu sthāneṣu padārthānāmavasthitimāha bhūtānīti | sthūlāni pañca bhūtānītyarthaḥ | 28. avadātaṃ saroruham avyaktapadmamityarthaḥ | 29. etat avyaktapadmamityarthaḥ | pārameśvare (5-14) kālacakramityasya vyavahāraḥ | 31. khaṃ khagānanāya namaḥ | 33. tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī iti śrutyarthopabṛṃhaṇamatra | mūla - susamyaṅ nyastamantrāṅgaḥ [ā: sarvāṅga] susaṃkḷptāntarāsanaḥ | darśitāśeṣamudraśca saṃsmarenmantravaibhavam

36-36

परं ब्रह्म परं धाम यत् पारे तमसः स्थितम् । शक्तिमच्छक्तिभावेन लक्ष्मीनारायणं महः

paraṃ brahma paraṃ dhāma yat pāre tamasaḥ sthitam | śaktimacchaktibhāvena lakṣmīnārāyaṇaṃ mahaḥ

36-37

सर्वं सर्वातिगं सर्वसंस्थितं सर्वयन्तृ [F: धर्तृ] च । चिदानन्दघनं [B: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] पूर्णषाड्गुण्यामृतविग्रहम्

sarvaṃ sarvātigaṃ sarvasaṃsthitaṃ sarvayantṛ [F: dhartṛ] ca | cidānandaghanaṃ [B: omits four lines from here] pūrṇaṣāḍguṇyāmṛtavigraham

36-38

भावानां चिदचिद्रूपभावाभावादिभेदिनाम् । अन्तरात्मतया तत्तदहंकारपदास्पदम्

bhāvānāṃ cidacidrūpabhāvābhāvādibhedinām | antarātmatayā tattadahaṃkārapadāspadam

36-39

अचिन्त्याननुयोज्येन हेतुना येन केनचित् । शक्तिमच्छक्तिभावेन तद् द्विधा व्यवतिष्ठते

acintyānanuyojyena hetunā yena kenacit | śaktimacchaktibhāvena tad dvidhā vyavatiṣṭhate

36-40

अहमित्येव यः प्रोक्तः पदप्रत्यययोर्द्वयः । नारायणः स भविता तस्याहंता तु या परा

ahamityeva yaḥ proktaḥ padapratyayayordvayaḥ | nārāyaṇaḥ sa bhavitā tasyāhaṃtā tu yā parā

36-41

तद्धर्मधर्मिणी लक्ष्मीः शक्तिः सा भावरूपिणी । सर्वकार्यकरी सैव शक्तिर्वितनुते जगत्

taddharmadharmiṇī lakṣmīḥ śaktiḥ sā bhāvarūpiṇī | sarvakāryakarī saiva śaktirvitanute jagat

36-42

शक्तिमन्तमधिष्ठाय ज्योत्स्नेव हिमदीधितिम् । सा वितिस्तीर्षमाणा हि शब्दब्रह्मात्मना पुरा

śaktimantamadhiṣṭhāya jyotsneva himadīdhitim | sā vitistīrṣamāṇā hi śabdabrahmātmanā purā

36-43

वितत्यात्मानमथ सा वितनोत्यर्थवर्त्मना । शब्दब्रह्ममयः पूर्वो यो नाम प्रथमोदयः

vitatyātmānamatha sā vitanotyarthavartmanā | śabdabrahmamayaḥ pūrvo yo nāma prathamodayaḥ

36-44

अकलङ्कः कलाध्वात्मा [आ: कलङ्कात्मा; B: कलात्मासौ] योगस्थैरनुभूयते । धारासंतानवर्णात्मा वर्णमार्गः स शब्द्यते

akalaṅkaḥ kalādhvātmā [ā: kalaṅkātmā; B: kalātmāsau] yogasthairanubhūyate | dhārāsaṃtānavarṇātmā varṇamārgaḥ sa śabdyate

36-45

कलाध्वानमधिष्ठाय स पुनर्मन्त्रवर्त्मना । उदेति सकलं शक्तिचक्रमादाय वैष्णवम्

kalādhvānamadhiṣṭhāya sa punarmantravartmanā | udeti sakalaṃ śakticakramādāya vaiṣṇavam

36-46

परात्मना परं ज्योतिर्मयमानन्दलक्षणम् । त्रिविधेनैव रूपेण यथा ते वर्णितं पुरा

parātmanā paraṃ jyotirmayamānandalakṣaṇam | trividhenaiva rūpeṇa yathā te varṇitaṃ purā

36-47

रूपं परं तदेवाथ वर्तते सूक्ष्मवर्त्मना । मन्त्रप्रसररूपेण तच्च ते दर्शयिष्यते

rūpaṃ paraṃ tadevātha vartate sūkṣmavartmanā | mantraprasararūpeṇa tacca te darśayiṣyate

36-48

सूक्ष्मं तत् त्रिविधं भूयो वर्तते स्थूलवर्त्मना । स्थूला चादितनुर्येयमङ्गोपाङ्गविभेदिनी

sūkṣmaṃ tat trividhaṃ bhūyo vartate sthūlavartmanā | sthūlā cāditanuryeyamaṅgopāṅgavibhedinī

36-49

लक्ष्मीनारायणस्यैषा मूर्तिः षाड्गुण्यबृंहिता । चेतनाचेतनं विश्वमनुसंधेयमत्र तु

lakṣmīnārāyaṇasyaiṣā mūrtiḥ ṣāḍguṇyabṛṃhitā | cetanācetanaṃ viśvamanusaṃdheyamatra tu

36-50

तत्तदैश्वर्यदत्वं [F: तत्तदैश्वर्यदं तत्त्वम्] तदधिष्ठातृत्वमेव च । मन्त्रस्य वैष्णवं रूपं तद्विज्ञेयं विपश्चिता

tattadaiśvaryadatvaṃ [F: tattadaiśvaryadaṃ tattvam] tadadhiṣṭhātṛtvameva ca | mantrasya vaiṣṇavaṃ rūpaṃ tadvijñeyaṃ vipaścitā

36-51

तत्तत्कार्यकरी तस्य या शक्तिः साहमम्बुजा । मन्त्रस्य यद्धि चैतन्यं पुमांसं तं प्रचक्षते

tattatkāryakarī tasya yā śaktiḥ sāhamambujā | mantrasya yaddhi caitanyaṃ pumāṃsaṃ taṃ pracakṣate

36-52

फलप्रसवसामर्थ्यं प्राकृतं रूपमुच्यते । यद् दृढव्यवसायित्वं [B: ओमित्स् सिx लिनेस् fरोम् हेरे] महतो [आ, C, ङ्: मन्त्रतो] यो गुणस्तु सः

phalaprasavasāmarthyaṃ prākṛtaṃ rūpamucyate | yad dṛḍhavyavasāyitvaṃ [B: omits six lines from here] mahato [ā, C, ṅ: mantrato] yo guṇastu saḥ

36-53

टिप्पणी - 37. सर्वान्तरात्मत्वात् सर्वनियन्तृत्वाच्च सर्वरूपिणमित्यर्थः । 38. तदेवोच्यते अन्तरात्मतयेत्यादिन । 42. देव्या जगद्व्यापारकर्तृत्वं भगवन्तमाश्रित्यैव न स्वातन्त्र्येणेत्यनेन जगज्जन्मादिकारणत्वस्य भगवदसाधारणलक्षणस्य नानुपपत्तिरित्युक्तं भवति । प्रयोजककर्ता सर्वेश्वरः प्रयोज्यकर्त्री देवीत्युक्तं भवति । अनेनास्य पाञ्चरात्रसिद्धान्तस्य शाक्तमतप्रवेशशङ्काया नावकाशः । 44. कलाध्वात्मा ज्ञानशक्त्यादिगुणात्मा । धारा संतानेति वर्णाध्वनिर्देशः । 45. शक्तिचक्रं लक्ष्म्यादिकम् । 49. अत्र तु मन्त्रात्मकस्थूलमूर्तावित्यर्थः । 50. मन्त्रमूर्तौ सर्वतत्त्वावस्थितिमाह तत्तदित्यादिना । 52. महतः महत्तत्वस्य । मूल - मन्त्राणां यदहंयुत्वमहंकारगुणस्तु सः । मन्त्राणां मानसं रूपमैन्द्रियज्ञानहेतुता

ṭippaṇī - 37. sarvāntarātmatvāt sarvaniyantṛtvācca sarvarūpiṇamityarthaḥ | 38. tadevocyate antarātmatayetyādina | 42. devyā jagadvyāpārakartṛtvaṃ bhagavantamāśrityaiva na svātantryeṇetyanena jagajjanmādikāraṇatvasya bhagavadasādhāraṇalakṣaṇasya nānupapattirityuktaṃ bhavati | prayojakakartā sarveśvaraḥ prayojyakartrī devītyuktaṃ bhavati | anenāsya pāñcarātrasiddhāntasya śāktamatapraveśaśaṅkāyā nāvakāśaḥ | 44. kalādhvātmā jñānaśaktyādiguṇātmā | dhārā saṃtāneti varṇādhvanirdeśaḥ | 45. śakticakraṃ lakṣmyādikam | 49. atra tu mantrātmakasthūlamūrtāvityarthaḥ | 50. mantramūrtau sarvatattvāvasthitimāha tattadityādinā | 52. mahataḥ mahattatvasya | mūla - mantrāṇāṃ yadahaṃyutvamahaṃkāraguṇastu saḥ | mantrāṇāṃ mānasaṃ rūpamaindriyajñānahetutā

36-54

यच्छब्दरूपता मन्त्रे सा ज्ञेया नभसि स्थिता । कम्पो मन्त्रसमावेशे वायव्यं रूपमुच्यते

yacchabdarūpatā mantre sā jñeyā nabhasi sthitā | kampo mantrasamāveśe vāyavyaṃ rūpamucyate

36-55

प्रकाशकरता [C: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] ध्याने मान्त्री या तैजसात्मिका । या तृप्तिर्मन्त्रसद्भावे [F: तद्ध्याने] परिज्ञेयाम्भसी तु सा

prakāśakaratā [C: omits three lines from here] dhyāne māntrī yā taijasātmikā | yā tṛptirmantrasadbhāve [F: taddhyāne] parijñeyāmbhasī tu sā

36-56

यो हि मन्त्रस्थितो भावः स भौमो गुण उच्यते । इत्येवं सर्वगां व्याप्तिं मन्त्री मान्त्रीं सुसंस्मरेत्

yo hi mantrasthito bhāvaḥ sa bhaumo guṇa ucyate | ityevaṃ sarvagāṃ vyāptiṃ mantrī māntrīṃ susaṃsmaret

36-57

अचिरान्मन्त्रसामर्थ्यात्तेन भावेन जायते । इत्थं संवित्तिसामर्थ्यात्तारिकाशक्तिमातताम्

acirānmantrasāmarthyāttena bhāvena jāyate | itthaṃ saṃvittisāmarthyāttārikāśaktimātatām

36-58

स्पन्दमानां पुरा पश्येद्व्योम्नि सौदामिनीमिव । हृदम्बुजगुहामध्ये पूर्वोक्ते चित्प्रभासने

spandamānāṃ purā paśyedvyomni saudāminīmiva | hṛdambujaguhāmadhye pūrvokte citprabhāsane

36-59

स्फुरन्त्यां तारिकामूर्तौ शब्दब्रह्मणि संस्मरेत् । मिथुनं शाश्वतं दिव्यं यथावदवधारय [आ, B, ङ्: यथा तत्]

sphurantyāṃ tārikāmūrtau śabdabrahmaṇi saṃsmaret | mithunaṃ śāśvataṃ divyaṃ yathāvadavadhāraya [ā, B, ṅ: yathā tat]

36-60

सूर्यानलांशसंस्थानं नारायणमनामयम् । स्मरेच्चिदासनासीनं पुण्डरीकायतेक्षणम्

sūryānalāṃśasaṃsthānaṃ nārāyaṇamanāmayam | smareccidāsanāsīnaṃ puṇḍarīkāyatekṣaṇam

36-61

पीताम्बरमुदाराङ्गं काञ्चीनूपुरशोभितम् । हारकुण्डलकेयूरकिरीटकटकोज्ज्वलम्

pītāmbaramudārāṅgaṃ kāñcīnūpuraśobhitam | hārakuṇḍalakeyūrakirīṭakaṭakojjvalam

36-62

युगानुसारिकान्तिं [आ, ङ्: युगानुसार] वा नीलाम्बरनिभं तु वा । शङ्खचक्रधरं देवं वरदाभयदायिनम्

yugānusārikāntiṃ [ā, ṅ: yugānusāra] vā nīlāmbaranibhaṃ tu vā | śaṅkhacakradharaṃ devaṃ varadābhayadāyinam

36-63

प्रभयेव मणिं पूर्णं गाम्भीर्येणेव सागरम् । प्रभयेव विवस्वन्तं ज्योत्स्नयेव निशाकरम्

prabhayeva maṇiṃ pūrṇaṃ gāmbhīryeṇeva sāgaram | prabhayeva vivasvantaṃ jyotsnayeva niśākaram

36-64

पुरा ध्यात्वा हृषीकेशं प्रसन्नमुखपङ्कजम् । पुराष्टादशभिर्भोगैरर्चयेत् पुरुषोत्तमम्

purā dhyātvā hṛṣīkeśaṃ prasannamukhapaṅkajam | purāṣṭādaśabhirbhogairarcayet puruṣottamam

36-65

सूक्तेन पौरुषेणाथ प्रणवेन च वासव । द्विषट्चतुस्त्रिकार्णैश्च तथैव च जितंतया

sūktena pauruṣeṇātha praṇavena ca vāsava | dviṣaṭcatustrikārṇaiśca tathaiva ca jitaṃtayā

36-66

अर्चयित्वाथ देवेशं लक्ष्मीं सर्वाङ्गगां स्मरेत् । लयात्मनार्चयित्वाथ लक्ष्मीमावाहयेत्ततः

arcayitvātha deveśaṃ lakṣmīṃ sarvāṅgagāṃ smaret | layātmanārcayitvātha lakṣmīmāvāhayettataḥ

36-67

वामोत्सङ्गे निषण्णां तामथ देवस्य शार्ङ्गिणः । अर्चयेद्विविधैर्भोगैर्यथावच्छास्त्रचोदितैः

vāmotsaṅge niṣaṇṇāṃ tāmatha devasya śārṅgiṇaḥ | arcayedvividhairbhogairyathāvacchāstracoditaiḥ

36-68

शक्रः - देवप्रिये देवदेवि नमस्ते पङ्कजेक्षणे । विधिं पुरुषसूक्तस्य तारादीनां च मे वद

śakraḥ - devapriye devadevi namaste paṅkajekṣaṇe | vidhiṃ puruṣasūktasya tārādīnāṃ ca me vada

36-69

श्रीः - एको नारायणो देवः श्रीमान् कमललोचनः । एकाहं परमा शक्तिः सर्वकार्यकरी हरेः

śrīḥ - eko nārāyaṇo devaḥ śrīmān kamalalocanaḥ | ekāhaṃ paramā śaktiḥ sarvakāryakarī hareḥ

36-70

तावावां परमे व्योम्नि क्षेमाय सकलात्मनाम् । आसीनौ सकलेशानौ सूरिभिः सेवितौ सदा

tāvāvāṃ parame vyomni kṣemāya sakalātmanām | āsīnau sakaleśānau sūribhiḥ sevitau sadā

36-71

तयोर्नौ हृदि संकल्पः कश्चिदाविर्बभूव ह । उत्तारणाय जीवानामुपायोऽन्विष्यतामिति

tayornau hṛdi saṃkalpaḥ kaścidāvirbabhūva ha | uttāraṇāya jīvānāmupāyo'nviṣyatāmiti

36-72

टिप्पणी - 57. तेन भावेनेति । तत्तद्धर्मेणेत्यर्थः । 58. पूर्वोक्त इति । आधारशक्त्यादिनिरूपणावसरोक्त इत्यर्थः । 59. अनेन तारिकायाः शब्दब्रह्मरूपत्वमुक्तं भवति । 60. नारायणाख्यपुरुषोत्तमस्य मानसीं पूजां वक्तुं तद्रूपमाह सूर्येत्यादिना । 65. द्विषडित्यादि । षडक्षराष्टाक्षरद्वादशाक्षरमन्त्रैरित्यर्थः । जितंतया जितं ते पुण्डरीकाक्ष इत्यादिश्लोकरूपमन्त्रेणेत्यर्थः । मूल - आवाभ्यामुत्थितं [B: मथितं] तेजः शब्दब्रह्ममहोदधिः । मथ्यमानात्ततस्तस्मादभूत् सूक्तद्वयामृतम्

ṭippaṇī - 57. tena bhāveneti | tattaddharmeṇetyarthaḥ | 58. pūrvokta iti | ādhāraśaktyādinirūpaṇāvasarokta ityarthaḥ | 59. anena tārikāyāḥ śabdabrahmarūpatvamuktaṃ bhavati | 60. nārāyaṇākhyapuruṣottamasya mānasīṃ pūjāṃ vaktuṃ tadrūpamāha sūryetyādinā | 65. dviṣaḍityādi | ṣaḍakṣarāṣṭākṣaradvādaśākṣaramantrairityarthaḥ | jitaṃtayā jitaṃ te puṇḍarīkākṣa ityādiślokarūpamantreṇetyarthaḥ | mūla - āvābhyāmutthitaṃ [B: mathitaṃ] tejaḥ śabdabrahmamahodadhiḥ | mathyamānāttatastasmādabhūt sūktadvayāmṛtam

36-73

पुरुषस्य हरेः सूक्तं मम सूक्तं तथैव च । अन्योन्यशक्तिसंपृक्तमन्योन्यार्णपरिष्कृतम्

puruṣasya hareḥ sūktaṃ mama sūktaṃ tathaiva ca | anyonyaśaktisaṃpṛktamanyonyārṇapariṣkṛtam

36-74

नारायणार्षमव्यक्तं पौरुषं सूक्तमिष्यते । अन्यन्मदार्षकं सूक्तं श्रीसूक्तं यत् प्रचक्षते

nārāyaṇārṣamavyaktaṃ pauruṣaṃ sūktamiṣyate | anyanmadārṣakaṃ sūktaṃ śrīsūktaṃ yat pracakṣate

36-75

प्रणवाद्याः पुरा मन्त्राः पञ्च सम्यक् प्रदर्शिताः । इदानीं शृणु संक्षेपात्तेषामाराधनक्रमम्

praṇavādyāḥ purā mantrāḥ pañca samyak pradarśitāḥ | idānīṃ śṛṇu saṃkṣepātteṣāmārādhanakramam

36-76

अष्टादश ऋचः प्रोक्ताः पौरुषे सूक्तसत्तमे । ताभिस्तु प्रणवाद्याभिर्भोगानष्टादशोत्तमान्

aṣṭādaśa ṛcaḥ proktāḥ pauruṣe sūktasattame | tābhistu praṇavādyābhirbhogānaṣṭādaśottamān

36-77

कुर्यादावाहनाद्यांश्च त एतेऽष्टादश स्मृताः । आवाहनासने सार्घ्यं पाद्यमाचमनं तथा

kuryādāvāhanādyāṃśca ta ete'ṣṭādaśa smṛtāḥ | āvāhanāsane sārghyaṃ pādyamācamanaṃ tathā

36-78

स्नानं च परिधानं च सोत्तरीयोपवीतकम् । गन्धः सुमनसो दीपो धूपश्च मधुपर्ककः

snānaṃ ca paridhānaṃ ca sottarīyopavītakam | gandhaḥ sumanaso dīpo dhūpaśca madhuparkakaḥ

36-79

प्रापणं सेन्दु [F: स्वादु] ताम्बूलं पादयोः कुसुमाञ्जलिः । आत्माराधनदानं च यथेष्टस्थानचिन्तनम्

prāpaṇaṃ sendu [F: svādu] tāmbūlaṃ pādayoḥ kusumāñjaliḥ | ātmārādhanadānaṃ ca yatheṣṭasthānacintanam

36-80

सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाधारमयी परा । नित्या संपूर्णषाड्गुण्या या विष्णोर्मूर्तिरुज्ज्वला

sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvādhāramayī parā | nityā saṃpūrṇaṣāḍguṇyā yā viṣṇormūrtirujjvalā

36-81

सैवेयं कथ्यते मूर्तिर्मान्त्री मन्त्रैश्चिदात्मकैः । स्वीकारयति तां मन्त्री [B, F: तन्मन्त्री] देवं यत् स्वेन तेजसा

saiveyaṃ kathyate mūrtirmāntrī mantraiścidātmakaiḥ | svīkārayati tāṃ mantrī [B, F: tanmantrī] devaṃ yat svena tejasā

36-82

तदावाहनमित्युक्तं मन्त्रविज्ञानपारगैः । स्वस्तिकृत्यै स्वभावेन चेतनाचेतनं हरिः

tadāvāhanamityuktaṃ mantravijñānapāragaiḥ | svastikṛtyai svabhāvena cetanācetanaṃ hariḥ

36-83

अधितिष्ठति यद्विश्वमासनं तदनु क्रिया । ममानन्दमयी शक्तिर्देवस्त्वाप्यायते यया

adhitiṣṭhati yadviśvamāsanaṃ tadanu kriyā | mamānandamayī śaktirdevastvāpyāyate yayā

36-84

[ठे प्रिन्तेद् एदितिओन् अन्द् अल्ल् ंष्ष्. एxचेप्त् F. अन्द् ई अद्द् wरोन्गल्य् चिदानन्दमयी शक्ति बेfओरे थिस् लिने] सैवार्घ्याचमनीयादिरूपेत्यर्घ्यादिचिन्तनम् । अस्मयाः सकला लोका जीवाश्चैव तदाश्रयाः [आ, B, F: समाश्रयाः]

[ṭhe printed edition and all ṃṣṣ. except F. and ī add wrongaly cidānandamayī śakti before this line] saivārghyācamanīyādirūpetyarghyādicintanam | asmayāḥ sakalā lokā jīvāścaiva tadāśrayāḥ [ā, B, F: samāśrayāḥ]

36-85

तच्छेषा उभयेऽपीति [आ: उभयोः प्रीतिः] द्योत्यते पाद्यदानतः । षोढा विभज्य रूपं स्वं तर्पयामि सनातनम्

taccheṣā ubhaye'pīti [ā: ubhayoḥ prītiḥ] dyotyate pādyadānataḥ | ṣoḍhā vibhajya rūpaṃ svaṃ tarpayāmi sanātanam

36-86

शब्दाद्यैः पञ्चभिर्भावैरन्तश्चाप्यभिमानतः । समावेशितसद्भावैर्भोगैः सांदृष्टिकादिकैः

śabdādyaiḥ pañcabhirbhāvairantaścāpyabhimānataḥ | samāveśitasadbhāvairbhogaiḥ sāṃdṛṣṭikādikaiḥ

36-87

आराधयेज्जगन्नाथं सावधानेन चेतसा । दृष्ट्यैव जन्यते प्रीतिर्येषां [C: यैस्ते] सांदृष्टिका मताः

ārādhayejjagannāthaṃ sāvadhānena cetasā | dṛṣṭyaiva janyate prītiryeṣāṃ [C: yaiste] sāṃdṛṣṭikā matāḥ

36-88

टिप्पणी - 73. मम सूक्तमिति । श्रीसूक्तमित्यर्थः । 74. नारायणः पुरुषसूक्तस्य ऋषिरित्यर्थः । मदार्षकमिति । श्रीरहमृषिरित्यर्थः । 75. पञ्चेति । तारानुताराषडक्षराष्टाक्षरद्वादशाक्षरा इत्यर्थः । 79. प्रापणम् अन्नादिकं नैवेद्यम् । इन्दुः घनसारः । 82. आवाहयति स्वीकारयति मन्त्रतनूमिति यौगिकार्थः । 84. सैवेति । आनन्दमयी शक्तिरेवेत्यर्थः । अम्मयाः अपां परिणामभूताः अप एव ससर्जादौ इति सर्वलोकानां तदुपादानकत्वोक्तेः । तदाश्रयाः अद्भिर्जीवनधारिणः । जीवानामप्परिणामत्वाभावात् तदाश्रयत्वोक्तिः । 85. शब्दादिरूपेणाहमेव भगवन्तमाराधयामीत्यर्थः । 87. भोगान् सांदृष्टिकाभ्यवहारिक सांस्पर्शिकाभिमानिकभेदेन चतुर्धा विभज्य वर्णयति दृष्ट्यैवेत्यादिना । मूल - शुभा रूपोल्बणास्ते च दीपप्रवहणादयः । भोगाः शुभकराः शश्वत्तर्पयन्ति रसैर्हि ये

36-89

प्रापणाचमनीयाद्यास्ते स्युराभ्यवहारिकाः । सुखा रम्या [F: सुखरम्य] मृदुस्पर्शाः स्पर्शैर्ये तर्पयन्त्यजम्

prāpaṇācamanīyādyāste syurābhyavahārikāḥ | sukhā ramyā [F: sukharamya] mṛdusparśāḥ sparśairye tarpayantyajam

36-90

भोगाः सांस्पर्शिकास्ते स्युः पाद्यार्घ्यासनपूर्वकाः । गन्धाः सांस्पर्शिके केचित् केचिदाभ्यवहारिके

bhogāḥ sāṃsparśikāste syuḥ pādyārghyāsanapūrvakāḥ | gandhāḥ sāṃsparśike kecit kecidābhyavahārike

36-91

निविष्टा अनिलाद्याः [ङ्: अनुलोमाः] स्युरन्त्याः पाकजगन्धिनः [आ, B, F: पङ्कजगन्धिनः] । स्तुतिवादित्रगीताद्या भोगाः शब्दमया हि ये

niviṣṭā anilādyāḥ [ṅ: anulomāḥ] syurantyāḥ pākajagandhinaḥ [ā, B, F: paṅkajagandhinaḥ] | stutivāditragītādyā bhogāḥ śabdamayā hi ye

36-92

दैन्याञ्जलिपुटाद्याश्च ते स्मृता आभिमानिकाः । इत्थं चतुर्विधैर्भोगैः शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना

dainyāñjalipuṭādyāśca te smṛtā ābhimānikāḥ | itthaṃ caturvidhairbhogaiḥ śāstradṛṣṭena vartmanā

36-93

ऋग्भिः सप्रणवाद्याभिस्तोषयेत् पुरुषोत्तमम् । मन्त्रान्ते भोगनिर्देशः प्रीतिश्च तदनन्तरम्

ṛgbhiḥ sapraṇavādyābhistoṣayet puruṣottamam | mantrānte bhoganirdeśaḥ prītiśca tadanantaram

36-94

ओंकृत्यर्चमथोच्चार्य प्रणवादीनि पञ्च च । आवाहयामि लक्ष्मीशं परमात्मानमव्ययम्

oṃkṛtyarcamathoccārya praṇavādīni pañca ca | āvāhayāmi lakṣmīśaṃ paramātmānamavyayam

36-95

आतिष्ठतामिमां मूर्तिं मदनुग्रहकाम्यया । श्रिया सार्धं जगन्नाथो दिव्यो नारायणः पुमान्

ātiṣṭhatāmimāṃ mūrtiṃ madanugrahakāmyayā | śriyā sārdhaṃ jagannātho divyo nārāyaṇaḥ pumān

36-96

इत्यञ्जलिप्रसूनस्थं स्वमूर्ताववतार्य च । प्रणम्य स्वागतं पृष्ट्वा क्षामयेदनया धिया

ityañjaliprasūnasthaṃ svamūrtāvavatārya ca | praṇamya svāgataṃ pṛṣṭvā kṣāmayedanayā dhiyā

36-97

प्रणम्य [B, F, ङ्: प्रणत्वा] भगवन् पश्चादासनेनार्चयामि च । उक्त्वा मन्त्रानथोच्चार्य त्रिर्निर्दिश्येदमित्यतः

praṇamya [B, F, ṅ: praṇatvā] bhagavan paścādāsanenārcayāmi ca | uktvā mantrānathoccārya trirnirdiśyedamityataḥ

36-98

पश्चात् सनाम निर्दिश्य प्रीतिं पश्चात् समाचरेत् । प्रीयतां भगवान् पश्चाद्वासुदेवस्ततः परम्

paścāt sanāma nirdiśya prītiṃ paścāt samācaret | prīyatāṃ bhagavān paścādvāsudevastataḥ param

36-99

अर्घ्यं निःस्रावयेद्वेद्यामयं भोगविधिक्रमः । आसनार्घ्यादि भोगेषु यथालिङ्गं विनिर्दिशेत्

arghyaṃ niḥsrāvayedvedyāmayaṃ bhogavidhikramaḥ | āsanārghyādi bhogeṣu yathāliṅgaṃ vinirdiśet

36-100

आद्ययावाहनं कुर्यादासनं च द्वितीयया । अर्घ्यं तृतीयया देयं मूर्ध्न्यापः कुसुमोद्धृताः

ādyayāvāhanaṃ kuryādāsanaṃ ca dvitīyayā | arghyaṃ tṛtīyayā deyaṃ mūrdhnyāpaḥ kusumoddhṛtāḥ

36-101

पाद्यं देयं चतुर्थ्या तु पञ्चम्याचमनीयकम् । षष्ठ्या स्नानविधिः कार्यः सप्तम्या परिधानकम्

pādyaṃ deyaṃ caturthyā tu pañcamyācamanīyakam | ṣaṣṭhyā snānavidhiḥ kāryaḥ saptamyā paridhānakam

36-102

अष्टम्योत्तरवासश्च नवम्या गन्धलेपनम् । दशम्या स्रगलंकारा [C: अलंकारः] एकादश्या तु दीपकः

aṣṭamyottaravāsaśca navamyā gandhalepanam | daśamyā sragalaṃkārā [C: alaṃkāraḥ] ekādaśyā tu dīpakaḥ

36-103

द्वादश्या सुरभिर्धूपः परया मधुपर्ककः । प्रापणं तु चतुर्दश्या पञ्चदश्यानुवासनम्

dvādaśyā surabhirdhūpaḥ parayā madhuparkakaḥ | prāpaṇaṃ tu caturdaśyā pañcadaśyānuvāsanam

36-104

षोडश्या तु नमस्कारः परया कुसुमाञ्जलिः । अष्टादश्या प्रदानं च समाराधनकर्मणः

ṣoḍaśyā tu namaskāraḥ parayā kusumāñjaliḥ | aṣṭādaśyā pradānaṃ ca samārādhanakarmaṇaḥ

36-105

स्नानवासःप्रदीपेषु दद्यादाचमनक्रियाम् । पुरस्तादर्हणं कार्यं मधुपर्कान्नदानतः

snānavāsaḥpradīpeṣu dadyādācamanakriyām | purastādarhaṇaṃ kāryaṃ madhuparkānnadānataḥ

36-106

तर्पणाचमने [B: दर्पणा] पश्चात् प्रणवद्वितयेन तु । इत्थं स्नानादिभोगेषु देशकालाद्यपेक्षया

tarpaṇācamane [B: darpaṇā] paścāt praṇavadvitayena tu | itthaṃ snānādibhogeṣu deśakālādyapekṣayā

36-107

कुर्याद्राजवदाचारं तत्तन्मन्त्रेण साधकः । संकल्पश्च प्रदानं च प्रीतिश्चेति त्रयं त्रयम्

kuryādrājavadācāraṃ tattanmantreṇa sādhakaḥ | saṃkalpaśca pradānaṃ ca prītiśceti trayaṃ trayam

36-108

टिप्पणी - 94. प्रणवादीनि पञ्चेति । तारानुतारिकाषडक्षराष्टाक्षरद्वादशाक्षरमन्त्रानित्यर्थः । 96. स्वमूर्तौ स्वपरिकल्पितायां मूर्तौ । 98. सनामेति । इदमिदमिदं पाद्यमित्यादिरीत्या भोगनामनिर्देशपूर्वकमित्यर्थः । 100. पुरुषसूक्त-ऋचां भोगप्रदाने विनियोगमाह आद्ययेत्यादिना । 103. अनुवासनं नाम भोजनानन्तरदेयं सुगन्धि ताम्बूलादि । 105. अर्हणम् आपोशनम् । मूल - कुर्यात् सर्वेषु भोगेषु देशकालाद्यपेक्षया । समाहितोऽञ्जलिं कृत्वा तत ओं भगवन्निति

ṭippaṇī - 94. praṇavādīni pañceti | tārānutārikāṣaḍakṣarāṣṭākṣaradvādaśākṣaramantrānityarthaḥ | 96. svamūrtau svaparikalpitāyāṃ mūrtau | 98. sanāmeti | idamidamidaṃ pādyamityādirītyā bhoganāmanirdeśapūrvakamityarthaḥ | 100. puruṣasūkta-ṛcāṃ bhogapradāne viniyogamāha ādyayetyādinā | 103. anuvāsanaṃ nāma bhojanānantaradeyaṃ sugandhi tāmbūlādi | 105. arhaṇam āpośanam | mūla - kuryāt sarveṣu bhogeṣu deśakālādyapekṣayā | samāhito'ñjaliṃ kṛtvā tata oṃ bhagavanniti

36-109

आसनेनार्चयिष्यामीत्युक्त्वा दद्यादथासनम् । मन्त्रमुच्चार्य निर्दिश्येदिदमासनमित्यतः

āsanenārcayiṣyāmītyuktvā dadyādathāsanam | mantramuccārya nirdiśyedidamāsanamityataḥ

36-110

ओमों प्रीयतां भगवान् वासुदेव इति ब्रुवन् । अर्घ्यादिजलमादाय स्थापयेद्देवसंनिधौ

omoṃ prīyatāṃ bhagavān vāsudeva iti bruvan | arghyādijalamādāya sthāpayeddevasaṃnidhau

36-111

आभिरर्घ्याभिरित्येवमाभिः पाद्याभिरित्यपि । आभिराचमनीयाभिरर्हणीयाभिरित्यपि

ābhirarghyābhirityevamābhiḥ pādyābhirityapi | ābhirācamanīyābhirarhaṇīyābhirityapi

36-112

तर्पणीयाभिरद्भिश्च स्नानीयाभिरितीदृशम् । प्रीतिसंकल्पयोर्वाच्यमिमा अर्घ्या इतीदृशम्

tarpaṇīyābhiradbhiśca snānīyābhiritīdṛśam | prītisaṃkalpayorvācyamimā arghyā itīdṛśam

36-113

वाच्यं प्रदानवेलायां यथालिङ्गमिति क्रमः । अर्घ्यादिकल्पनं चाग्रे बहिर्यागे विधास्यते

vācyaṃ pradānavelāyāṃ yathāliṅgamiti kramaḥ | arghyādikalpanaṃ cāgre bahiryāge vidhāsyate

36-114

इति स्रगादिभिः षड्भिर्देवदेवं जनार्दनम् । पञ्चभिर्वा चतुर्भिर्वा त्रिभिर्द्वभ्यामथापि वा

iti sragādibhiḥ ṣaḍbhirdevadevaṃ janārdanam | pañcabhirvā caturbhirvā tribhirdvabhyāmathāpi vā

36-115

एकेन वा समाराध्य देशकालानुकूलतः । मयैव पूजितं ध्यात्वा देवदेवं जनार्दनम्

ekena vā samārādhya deśakālānukūlataḥ | mayaiva pūjitaṃ dhyātvā devadevaṃ janārdanam

36-116

चन्द्रोदय इवाम्भोधिं सर्वाङ्गपरिबृंहितम् । अनिर्देश्यामनौपम्यामनन्तां भाविनीं सदा

candrodaya ivāmbhodhiṃ sarvāṅgaparibṛṃhitam | anirdeśyāmanaupamyāmanantāṃ bhāvinīṃ sadā

36-117

आमोदमिव पुष्पस्थं दीपस्थामिव च प्रभाम् । विनिष्क्रष्टुमशक्यां मामनन्यां पुरुषोत्तमात्

āmodamiva puṣpasthaṃ dīpasthāmiva ca prabhām | viniṣkraṣṭumaśakyāṃ māmananyāṃ puruṣottamāt

36-118

भावयन् विधिवन्मन्त्री लययागेन मां यजेत् । तरिकाविधिमन्विष्य तया मां तारिकां यजेत्

bhāvayan vidhivanmantrī layayāgena māṃ yajet | tarikāvidhimanviṣya tayā māṃ tārikāṃ yajet

36-119

अथ मेघादिवोद्यन्तीं विद्युतं पुरुषोत्तमात् । समुद्यन्तीं तदिच्छातो विभाव्य मनसा सुधीः

atha meghādivodyantīṃ vidyutaṃ puruṣottamāt | samudyantīṃ tadicchāto vibhāvya manasā sudhīḥ

36-120

वामोत्सङ्गे [B, F: उत्सङ्ग] निषण्णां मां देवदेवस्य चिन्तयेत् । ऐकध्यमावयोर्ज्ञात्वा स्वभावं च सुशीतलम्

vāmotsaṅge [B, F: utsaṅga] niṣaṇṇāṃ māṃ devadevasya cintayet | aikadhyamāvayorjñātvā svabhāvaṃ ca suśītalam

36-121

ऋग्भ्यां हिरण्यपूर्वाभ्यां प्रपद्येत जनार्दनम् । सान्त्वयेच्च पराभ्यां तां मां तावदपृथक्कृताम्

ṛgbhyāṃ hiraṇyapūrvābhyāṃ prapadyeta janārdanam | sāntvayecca parābhyāṃ tāṃ māṃ tāvadapṛthakkṛtām

36-122

पञ्चम्या च प्रपद्येत प्रसन्नां भावयन् धिया । ज्ञात्वा पूर्वोक्तसामर्थ्यं तारिकाया यथार्थतः

pañcamyā ca prapadyeta prasannāṃ bhāvayan dhiyā | jñātvā pūrvoktasāmarthyaṃ tārikāyā yathārthataḥ

36-123

मुद्रासमन्वितो मन्त्रो य आवाहनसंज्ञितः । पूरकेण सुरेशान मनसा समुदीरयन्

mudrāsamanvito mantro ya āvāhanasaṃjñitaḥ | pūrakeṇa sureśāna manasā samudīrayan

36-124

मामथावाहयेद्देवादुत्सङ्गे परमात्मनः । प्रसन्नवदनां शश्वत् सर्वलक्षणलक्षिताम्

māmathāvāhayeddevādutsaṅge paramātmanaḥ | prasannavadanāṃ śaśvat sarvalakṣaṇalakṣitām

36-125

पद्मगर्भनिभां कान्तामसितायतलोचनाम् । स्फुरत्कटककेयूरहारकुण्डलमण्डिताम्

padmagarbhanibhāṃ kāntāmasitāyatalocanām | sphuratkaṭakakeyūrahārakuṇḍalamaṇḍitām

36-126

गम्भीरनाभिं [B, F: नाभि] त्रिवलीविभूषिततनूदराम् । सुकर्कशदृढोत्तुङ्गपीनवृत्तघनस्तनीम्

gambhīranābhiṃ [B, F: nābhi] trivalīvibhūṣitatanūdarām | sukarkaśadṛḍhottuṅgapīnavṛttaghanastanīm

36-127

चलद्विरेफपटलसमाक्रान्तालकावलिम् । आरक्ताधरबिम्बां च वंशमुक्ताफलद्विजाम्

caladvirephapaṭalasamākrāntālakāvalim | āraktādharabimbāṃ ca vaṃśamuktāphaladvijām

36-128

अर्धचन्द्रललाटस्थराजमानललाटिकाम् । सर्वलक्षणसंपन्नां कृष्णकुञ्चितमूर्धजाम्

ardhacandralalāṭastharājamānalalāṭikām | sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ kṛṣṇakuñcitamūrdhajām

36-129

वरदां पङ्कजकरां पद्ममालाविभूषिताम् । विष्णुवामभुजाश्लिष्टां तदंसस्थकराम्बुजाम्

varadāṃ paṅkajakarāṃ padmamālāvibhūṣitām | viṣṇuvāmabhujāśliṣṭāṃ tadaṃsasthakarāmbujām

36-130

टिप्पणी - 111. आभिरर्घ्याभिरित्यादीनामद्भिरिति विशेष्यमुत्तरवाक्यादनुषञ्जनीयम् । 114. स्रक् दीपः धूपः मधुपर्कः प्रापणम् अनुवासनमिति षड्मिरित्यर्थः । 116. अनौपम्यामिति । अनुपमामित्यर्थः । उपमैवौपम्यम् । स्वार्थे प्यञ्प्रत्ययः । 117. विनिष्क्रष्टुम् विनिष्क्रमयितुमित्यर्थः । 120. ऐकध्यम् एकविधत्वम् । 121. ऋग्भ्यामिति । हिरण्यवर्णाम् तां म आवहेति द्वाभ्यामित्यर्थः । 127. द्विजाः दन्ताः । 128. ललाटिका तिलकम् । अलंकारे कन् । मूल - वामेन बाहुना दिव्यां वहन्तीं पुष्पमञ्जरीम् । वरदाभयपाणिं वा पाशाङ्कुशकरां तु वा

36-131

अर्धस्वस्तिकसंलीनां स्फुरन्मौलिविराजिताम् । ध्यात्वा मां संमुखीं कुर्यान्मन्त्रमूर्तिं सनातनीम्

ardhasvastikasaṃlīnāṃ sphuranmaulivirājitām | dhyātvā māṃ saṃmukhīṃ kuryānmantramūrtiṃ sanātanīm

36-132

मूलमन्त्रादिकैर्भूयो मन्त्रैः सर्वैश्च पूर्ववत् । करन्यासं विना देहन्यासं मयि समाचरेत्

mūlamantrādikairbhūyo mantraiḥ sarvaiśca pūrvavat | karanyāsaṃ vinā dehanyāsaṃ mayi samācaret

36-133

पुष्पमर्घ्यं तथा दीपं धूपं माल्यं विलेपनम् । चेतसा सादरेणैव पाद्यमाचमनं ततः [B: तथा]

puṣpamarghyaṃ tathā dīpaṃ dhūpaṃ mālyaṃ vilepanam | cetasā sādareṇaiva pādyamācamanaṃ tataḥ [B: tathā]

36-134

प्रणाममथवाष्टाङ्गं जयशब्दांश्च मानसान् । प्रदर्शयेत्ततो मुद्रा यास्ते पूर्वं प्रदर्शिताः

praṇāmamathavāṣṭāṅgaṃ jayaśabdāṃśca mānasān | pradarśayettato mudrā yāste pūrvaṃ pradarśitāḥ

36-135

स्वागतं तव पद्माक्षि संनिधिं भज मेऽम्बुजे । गृहाण मानसीं पूजां यथार्थपरिभाविताम्

svāgataṃ tava padmākṣi saṃnidhiṃ bhaja me'mbuje | gṛhāṇa mānasīṃ pūjāṃ yathārthaparibhāvitām

36-136

लब्ध्वानुज्ञां ततो मत्तो मानसं यागमाचरेत् । संकल्पजनितैर्भोगैः पवित्रैः पारमार्थिकैः

labdhvānujñāṃ tato matto mānasaṃ yāgamācaret | saṃkalpajanitairbhogaiḥ pavitraiḥ pāramārthikaiḥ

36-137

बाह्यप्रक्रियया शश्वत् परस्ताद्वक्ष्यमाणया । मां यजेत सुनिष्णातो भोगैः सांस्पर्शिकादिकैः

bāhyaprakriyayā śaśvat parastādvakṣyamāṇayā | māṃ yajeta suniṣṇāto bhogaiḥ sāṃsparśikādikaiḥ

36-138

प्रापणान्तं विधायान्ते [C: विधायाथ] कारिणं संस्मरेद् गुरुम् । जीवन्तमथवातीतं तस्मै दद्यात्ततोऽखिलम्

prāpaṇāntaṃ vidhāyānte [C: vidhāyātha] kāriṇaṃ saṃsmared gurum | jīvantamathavātītaṃ tasmai dadyāttato'khilam

36-139

वित्तं संविभजेच्चैव प्रापणांशेन मन्त्रवित् । जीवतोऽप्यथवातीतान्यथार्थेनैव चेतसा

vittaṃ saṃvibhajeccaiva prāpaṇāṃśena mantravit | jīvato'pyathavātītānyathārthenaiva cetasā

36-140

परिवारान् स्मरेत् सर्वान् वक्ष्यमाणान् विशेषतः । कारणे मयि संलीनान् धानास्थानिव भूरुहान्

parivārān smaret sarvān vakṣyamāṇān viśeṣataḥ | kāraṇe mayi saṃlīnān dhānāsthāniva bhūruhān

36-141

तत्तन्मन्त्रप्रयोगेण लयप्रक्रियया यजेत् । कुर्यान्महानसे होमं मोक्षलक्ष्मीप्रदं शुभम्

tattanmantraprayogeṇa layaprakriyayā yajet | kuryānmahānase homaṃ mokṣalakṣmīpradaṃ śubham

36-142

त्रिगुणाधारमध्यस्थे त्रिकोणे त्रिगुणेऽनले । ध्यानारणिं तु निर्मथ्य चिदग्निमवतार्य च

triguṇādhāramadhyasthe trikoṇe triguṇe'nale | dhyānāraṇiṃ tu nirmathya cidagnimavatārya ca

36-143

संस्कारैः संस्कृतं कृत्वा वक्ष्यमाणधिया सुधीः । त्रिलक्षणाधारगते वैष्णवे जातवेदसि

saṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ kṛtvā vakṣyamāṇadhiyā sudhīḥ | trilakṣaṇādhāragate vaiṣṇave jātavedasi

36-144

नादावसानगगनात्तारिकायाः परिस्रुतम् [B, C: द्रुतम्] । ब्रह्म हविर्गृहीत्वाथ ब्रह्मरन्ध्रेण संविशेत्

nādāvasānagaganāttārikāyāḥ parisrutam [B, C: drutam] | brahma havirgṛhītvātha brahmarandhreṇa saṃviśet

36-145

ततो वह्निगृहं गत्वा सर्पिः संस्कृत्य [आ, B, C: संगृह्य] शास्त्रतः । कुर्वीत सकलं कृत्यं तेनाज्येन यथाविधि

tato vahnigṛhaṃ gatvā sarpiḥ saṃskṛtya [ā, B, C: saṃgṛhya] śāstrataḥ | kurvīta sakalaṃ kṛtyaṃ tenājyena yathāvidhi

36-146

ततो होमावसाने तत्संकल्पः कर्म मानसम् । संन्यसेन्मयि भावेन वक्ष्यमाणधिया सुधीः

tato homāvasāne tatsaṃkalpaḥ karma mānasam | saṃnyasenmayi bhāvena vakṣyamāṇadhiyā sudhīḥ

36-147

यः क्रमोऽभिहितो [B, E: विहितो] बाह्ये स सर्वो मानसेऽत्र तु । अवधानेन वा कार्यो मन्मयैर्द्रव्यसंचयैः

yaḥ kramo'bhihito [B, E: vihito] bāhye sa sarvo mānase'tra tu | avadhānena vā kāryo manmayairdravyasaṃcayaiḥ

36-148

सर्वोपसर्गशमनः सोऽयं सर्वफलप्रदः । कथितो मानसो यागः कार्य आदेहपातनात्

sarvopasargaśamanaḥ so'yaṃ sarvaphalapradaḥ | kathito mānaso yāgaḥ kārya ādehapātanāt

36-149

अथ द्रव्याणि सर्वाणि मन्मयीकृत्य यत्नतः । बाह्योत्थवासना [B, F: बाह्यार्थ] शान्त्यै बाह्ययागमथाचरेत्

atha dravyāṇi sarvāṇi manmayīkṛtya yatnataḥ | bāhyotthavāsanā [B, F: bāhyārtha] śāntyai bāhyayāgamathācaret

36-150

इत्येवमन्तर्यागस्ते मदियः शक्र वर्णितः । बहिर्यागस्वरूपं तु तत्त्वतो मे निशामय

ityevamantaryāgaste madiyaḥ śakra varṇitaḥ | bahiryāgasvarūpaṃ tu tattvato me niśāmaya

ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 131. स्वस्तिकम् आसनविशेषः । 143. संस्कारैरिति । वैष्णवीकरणप्रक्रिययेत्यर्थः । 148. आदेहपातनादिति । अनेन पाञ्चकालिकधर्मनिरतस्य परमैकान्तिनः प्रतिपुरुषं प्रत्यहं च भगवदाराधनमवश्यकर्तव्यं नित्यकर्मेत्युक्तं भवति ।

ṭippaṇī - 131. svastikam āsanaviśeṣaḥ | 143. saṃskārairiti | vaiṣṇavīkaraṇaprakriyayetyarthaḥ | 148. ādehapātanāditi | anena pāñcakālikadharmaniratasya paramaikāntinaḥ pratipuruṣaṃ pratyahaṃ ca bhagavadārādhanamavaśyakartavyaṃ nityakarmetyuktaṃ bhavati |