2. Lakṣmī Tantra (part 2 of 2)

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre bāhyayāgaprakāśo nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ

37-1

सप्तत्रिंशोऽध्यायः श्रीः - बहिर्वेद्यादिदेशस्थद्रव्यैर्मद्भावनेक्षितैः । भोगभूतैर्यदिज्येऽहं बहिर्यागस्तु स स्मृतः

saptatriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - bahirvedyādideśasthadravyairmadbhāvanekṣitaiḥ | bhogabhūtairyadijye'haṃ bahiryāgastu sa smṛtaḥ

37-2

वासना द्विविधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरहेतुजा । निर्णुदत्यान्तराः सर्वा मानसो याग उत्तमः

vāsanā dvividhā proktā bāhyābhyantarahetujā | nirṇudatyāntarāḥ sarvā mānaso yāga uttamaḥ

37-3

बाह्याशयविशुद्ध्यर्थं बाह्ययागो विधीयते । शास्त्रीयां क्षितिमास्थाय मण्डपे तत्र मण्डिते

bāhyāśayaviśuddhyarthaṃ bāhyayāgo vidhīyate | śāstrīyāṃ kṣitimāsthāya maṇḍape tatra maṇḍite

37-4

ब्रह्मस्थाने विधायाथ वेदिं सर्वगुणान्विताम् । अष्टहस्तं तदर्धं वा तदर्धं वापि साधितम्

brahmasthāne vidhāyātha vediṃ sarvaguṇānvitām | aṣṭahastaṃ tadardhaṃ vā tadardhaṃ vāpi sādhitam

37-5

प्रागन्तं सुसितं सूत्रं वेदिमध्ये प्रसारयेत् । तस्मिन्नुभयतः पार्श्वे [B, F: उभयपार्श्वे] मध्यतश्चार्धमध्ययोः

prāgantaṃ susitaṃ sūtraṃ vedimadhye prasārayet | tasminnubhayataḥ pārśve [B, F: ubhayapārśve] madhyataścārdhamadhyayoḥ

37-6

विधाय त्रीणि चिह्नानि पञ्च श�न्कून् निखानयेत् । अन्त्ययोस्त्रिषु मध्येषु श�न्क्वोस्तत्र ह्युपान्त्ययोः

vidhāya trīṇi cihnāni pañca śa�nkūn nikhānayet | antyayostriṣu madhyeṣu śa�nkvostatra hyupāntyayoḥ

37-7

सूत्रमध्यं यतः प्राप्तं तत्र शङ्कुं निधापयेत् । पाशौ [F: ओमित्स् fइवे लिनेस् fरोम् हेरे] द्वौ प्रतिमुच्याथ मध्यचिह्नं समानयेत्

sūtramadhyaṃ yataḥ prāptaṃ tatra śaṅkuṃ nidhāpayet | pāśau [F: omits five lines from here] dvau pratimucyātha madhyacihnaṃ samānayet

37-8

सव्ये चाप्यपसव्ये च तत्र चिह्ने विधाय च । मध्यमे प्रतिमुच्य द्वे सूत्रमध्यं समानयेत्

savye cāpyapasavye ca tatra cihne vidhāya ca | madhyame pratimucya dve sūtramadhyaṃ samānayet

37-9

चिह्नस्योपरि देशे च [B: तु] क्रमात् सव्यापसव्ययोः । सूत्रमध्यं यतः प्राप्तं तत्र शङ्कुं निधापयेत्

cihnasyopari deśe ca [B: tu] kramāt savyāpasavyayoḥ | sūtramadhyaṃ yataḥ prāptaṃ tatra śaṅkuṃ nidhāpayet

37-10

पूर्वस्मिन् प्रतिमुच्यैकं पाशं दक्षिणतोऽपरम् । कुर्यात् प्रदक्षिणं कोणं मध्यचिह्नेऽनयोस्ततः

pūrvasmin pratimucyaikaṃ pāśaṃ dakṣiṇato'param | kuryāt pradakṣiṇaṃ koṇaṃ madhyacihne'nayostataḥ

37-11

ऐशकोणं [B: ऐशं; C: ऐन्द्रं] तथा [B: ततः] कुर्यात् प्रतिमुच्योत्तरत्र तु । प्रतीच्ययाम्ययोरेवं प्रतीच्योदीच्ययोरपि

aiśakoṇaṃ [B: aiśaṃ; C: aindraṃ] tathā [B: tataḥ] kuryāt pratimucyottaratra tu | pratīcyayāmyayorevaṃ pratīcyodīcyayorapi

37-12

प्रतिमुच्य क्रमात् पाशौ कुर्यात् कोणौ तथा परौ । तत्क्षेत्रस्फुटतायै तु सूत्रयेत्तु चतुर्दिशम्

pratimucya kramāt pāśau kuryāt koṇau tathā parau | tatkṣetrasphuṭatāyai tu sūtrayettu caturdiśam

37-13

भक्ते षोडशधा क्षेत्रे चतुर्भिर्मध्यमैः पदैः । प्रागादिकैः प्रदेशैश्च विदधीत नवाम्बुजम्

bhakte ṣoḍaśadhā kṣetre caturbhirmadhyamaiḥ padaiḥ | prāgādikaiḥ pradeśaiśca vidadhīta navāmbujam

37-14

मध्यमं कमलं कार्यमष्टपत्रं यथा शृणु । चतुर्धा भ्रामयेत् क्षेत्रं वर्जयित्वाष्टमं [आ, C: अष्टकं] बहिः

madhyamaṃ kamalaṃ kāryamaṣṭapatraṃ yathā śṛṇu | caturdhā bhrāmayet kṣetraṃ varjayitvāṣṭamaṃ [ā, C: aṣṭakaṃ] bahiḥ

37-15

कर्णिका केसरं पत्रसंधिः पर्वेति च क्रमात् । चत्वार्यंशप्रमाणानि त्यक्तोंऽशो व्योम तद्बहिः

karṇikā kesaraṃ patrasaṃdhiḥ parveti ca kramāt | catvāryaṃśapramāṇāni tyaktoṃ'śo vyoma tadbahiḥ

37-16

तस्मिन् सूत्राष्टकं पद्मे दिग्विदिक्संस्थितं क्षिपेत् । सूत्राणामन्तरे भूयः क्षिपेत् सूत्राष्टकं तथा

tasmin sūtrāṣṭakaṃ padme digvidiksaṃsthitaṃ kṣipet | sūtrāṇāmantare bhūyaḥ kṣipet sūtrāṣṭakaṃ tathā

37-17

टिप्पणी - 1. मद्भावनेक्षितैरिति । मदात्मना भावितैरित्यर्थः । भोगभूतैरिति । भोगोपकरणैरित्यर्थः । 3. आशयः वासना । ब्रह्मस्थाने ब्रह्मभावनाभाविते इत्यर्थः । 13. भक्ते विभाजित इत्यर्थः । मूल - पद्मसंधिस्थसूत्रेण दिक्क्रमेण दलाष्टकम् । सहजाः [B: सहजा] सुचिता रेखा व्योमरेखागणाः स्मृताः

37-18

पद्मान्तराणामष्टानामेवमेव विधा भवेत् । एवं पुरवरं रम्यं नवपद्मसुलक्षणम् [B: नवपद्मं]

padmāntarāṇāmaṣṭānāmevameva vidhā bhavet | evaṃ puravaraṃ ramyaṃ navapadmasulakṣaṇam [B: navapadmaṃ]

37-19

बहिर्द्वारयुतं कार्यं कोणशोभादिसंयुतम् । चतुर्वर्णयुतं कार्यं कर्णिकादिविभक्तये

bahirdvārayutaṃ kāryaṃ koṇaśobhādisaṃyutam | caturvarṇayutaṃ kāryaṃ karṇikādivibhaktaye

37-20

पौष्पे वा प्रस्तरे वास्त्रे सुसिते वाथ धूपिते । अहते गन्धयुक्तेऽथ स्थण्डिले वोपलेपिते

pauṣpe vā prastare vāstre susite vātha dhūpite | ahate gandhayukte'tha sthaṇḍile vopalepite

37-21

यजन् [B, F: यजेत्] कार्यवशान्मन्त्री नवपद्मं विचिन्तयेत् । कुर्याच्चाध्यानमार्गस्थां प्रतिमां शास्त्रदर्शनात्

yajan [B, F: yajet] kāryavaśānmantrī navapadmaṃ vicintayet | kuryāccādhyānamārgasthāṃ pratimāṃ śāstradarśanāt

37-22

सौवर्णे राजताद्ये [आ, C: राजते ताम्रे] वा दृढे कालादिवर्जिते । आराधयेद् [B: आवाहयेत्] घटे पूर्णे दध्ना क्षीरेण वारिणा

sauvarṇe rājatādye [ā, C: rājate tāmre] vā dṛḍhe kālādivarjite | ārādhayed [B: āvāhayet] ghaṭe pūrṇe dadhnā kṣīreṇa vāriṇā

37-23

प्रशस्तपल्लवाक्रान्ते वस्त्रपट्टादिसंयुते । विभाव्य नवपद्मं तु पूजयेन्मन्त्रवित्तमः

praśastapallavākrānte vastrapaṭṭādisaṃyute | vibhāvya navapadmaṃ tu pūjayenmantravittamaḥ

37-24

घटे पुरे तथार्चायां यद्वा मन्त्री क्रमाद्यजेत् । सर्वलोकमयंसर्वगीर्वाणाश्रयमुत्तमम्

ghaṭe pure tathārcāyāṃ yadvā mantrī kramādyajet | sarvalokamayaṃsarvagīrvāṇāśrayamuttamam

37-25

सर्वाधारमयं ध्यायेन्नवपद्मं पुरोत्तमम् । तारिकाख्यानमःशब्दैरर्च्यमर्घ्यादिना [B: तारिकाख्यां] ततः

sarvādhāramayaṃ dhyāyennavapadmaṃ purottamam | tārikākhyānamaḥśabdairarcyamarghyādinā [B: tārikākhyāṃ] tataḥ

37-26

ततः पात्रचतुष्कं तु हेमादिद्रव्यनिर्मितम् । पूताम्बु पूर्णं गन्धस्रग्रत्नौषधिकुशोदकैः

tataḥ pātracatuṣkaṃ tu hemādidravyanirmitam | pūtāmbu pūrṇaṃ gandhasragratnauṣadhikuśodakaiḥ

37-27

वेद्यामर्चापुरःस्थायां न्यसेत् कोणचतुष्कके । यातवीयादिवह्न्यन्ते [आ, B, C: वाय्वादिवह्निपर्यन्तैः] क्रमादेवं प्रकल्पयेत्

vedyāmarcāpuraḥsthāyāṃ nyaset koṇacatuṣkake | yātavīyādivahnyante [ā, B, C: vāyvādivahniparyantaiḥ] kramādevaṃ prakalpayet

37-28

अर्घ्यमाचमनीयं च पाद्यं स्नानीयमेव च । कल्पयेत् क्रमशो मन्त्री मन्त्रानेतानुदीरयन्

arghyamācamanīyaṃ ca pādyaṃ snānīyameva ca | kalpayet kramaśo mantrī mantrānetānudīrayan

37-29

तारं च कल्पयामीति मध्ये संज्ञाः स्युरञ्जसा । अनेकार्थं [आ, B, ङ्: अनेकाङ्कं] च तत्रार्घ्यं कल्प्यं पात्रेऽथ मध्यतः

tāraṃ ca kalpayāmīti madhye saṃjñāḥ syurañjasā | anekārthaṃ [ā, B, ṅ: anekāṅkaṃ] ca tatrārghyaṃ kalpyaṃ pātre'tha madhyataḥ

37-30

सिद्धार्थकास्तिला दूर्वाः सयवाः सिततण्डुलाः । तोयक्षीरफलोपेता अर्घ्यद्रव्यमुदाहृतम्

siddhārthakāstilā dūrvāḥ sayavāḥ sitataṇḍulāḥ | toyakṣīraphalopetā arghyadravyamudāhṛtam

37-31

पात्रं तारिकयापूर्य सुधासंदोहदेहया । तस्मिन्निष्कलसंस्थाने मन्त्रचक्रं विचिन्तयेत्

pātraṃ tārikayāpūrya sudhāsaṃdohadehayā | tasminniṣkalasaṃsthāne mantracakraṃ vicintayet

37-32

निष्कलं मध्यमार्घ्यं तु पूज्य पुष्पादिना पुरा । भावनीयं च तत् सम्यगग्नीषोममयात्मना

niṣkalaṃ madhyamārghyaṃ tu pūjya puṣpādinā purā | bhāvanīyaṃ ca tat samyagagnīṣomamayātmanā

37-33

एष प्रथमसंस्कारो द्वितीयमवधारय । प्रचण्डकिरणव्रातैर्भास्करीयैर्दहेत्तु तत्

eṣa prathamasaṃskāro dvitīyamavadhāraya | pracaṇḍakiraṇavrātairbhāskarīyairdahettu tat

37-34

निर्वापयेत्ततो दग्धं शीतपूर्णेन्दुरश्मिभिः । ब्रह्मानन्दामृताम्भोधिकल्लोलैः पूरयेत्तु तत्

nirvāpayettato dagdhaṃ śītapūrṇenduraśmibhiḥ | brahmānandāmṛtāmbhodhikallolaiḥ pūrayettu tat

37-35

टिप्पणी - 19. कर्णिकादीत्यादिपदेन केसरपत्रसन्धिपर्वाणि गृह्यन्ते । 20. मण्डलमिव पुष्पप्रस्तरादिकमपि पूजास्थानतया ग्राह्यम् । 26. पूर्वमर्घ्यादिनेत्युक्तं विशदयति तत इति । 27. न्यसेदिति । अर्घ्यादिपात्रत्वेनेति शेषः । यातवीयादीति । नैर्-ऋत्याद्याग्नेयान्तकोणेष्वित्यर्थः । 29. ओं अर्घ्यं परिकल्पयामीत्यादिक्रमेणेति भावः । अनेकार्थमिति । सर्वार्थतोयमिति तस्य सांप्रदायिकी प्रसिद्धिः । 32. पूज्य पूजयित्वा । भावनीयम् ध्येयम् । 33. द्वितीयमिति । दाहनप्लावनादिरूपं वक्ष्यमाणमित्यर्थः । दहेदिति । शोषणपूर्वकं दहेदिति संप्रदायः । मूल - अभिमन्त्र्य तु मुख्यैस्तन्मनुभिस्तारिकादिभिः । ततो जलमुपादाय न्यसेत् पात्रान्तरेषु तु

37-36

प्रतिस्वमपि वा कुर्यादीदृशं संस्कृतिक्रमम् । आप्यायनं च पात्राणां प्रीतिं चास्मात् समाचरेत्

pratisvamapi vā kuryādīdṛśaṃ saṃskṛtikramam | āpyāyanaṃ ca pātrāṇāṃ prītiṃ cāsmāt samācaret

37-37

मुद्रा कामदुघा कार्या सौरभेयी स्वमन्त्रतः । सुरभिं हिमशैलाभां निराधारपदे स्थिताम्

mudrā kāmadughā kāryā saurabheyī svamantrataḥ | surabhiṃ himaśailābhāṃ nirādhārapade sthitām

37-38

ध्यात्वा तत्स्तनसंकाशां मुद्रां तां परिदर्शयेत् । कराभ्यां गन्धदिग्धाभ्यां सावधानेन चेतसा

dhyātvā tatstanasaṃkāśāṃ mudrāṃ tāṃ paridarśayet | karābhyāṃ gandhadigdhābhyāṃ sāvadhānena cetasā

37-39

अर्घ्यपात्राम्भसा प्रोक्ष्य मण्डलं मण्डपं तथा । यागद्रव्याण्यशेषाणि ताडयेदस्त्रमन्त्रतः

arghyapātrāmbhasā prokṣya maṇḍalaṃ maṇḍapaṃ tathā | yāgadravyāṇyaśeṣāṇi tāḍayedastramantrataḥ

37-40

मूलेनाप्लावयेत् पश्चात्तत् सर्वं भोगतां व्रजेत् । ततो विष्णुं नमस्कृत्य तदङ्कस्थां च पङ्कजाम्

mūlenāplāvayet paścāttat sarvaṃ bhogatāṃ vrajet | tato viṣṇuṃ namaskṛtya tadaṅkasthāṃ ca paṅkajām

37-41

अर्चयेन्मूलमन्त्रेण ह्यामुक्तकुसुमादिभिः [B: मुक्तौघ] । अर्घ्यपात्रमथादाय पुष्पं धूपं विलेपनम्

arcayenmūlamantreṇa hyāmuktakusumādibhiḥ [B: muktaugha] | arghyapātramathādāya puṣpaṃ dhūpaṃ vilepanam

37-42

दीपं नैवेद्यमप्येवं द्वारयागं ततश्चरेत् । उदुम्बरस्य मूले तु बहिर्द्वारस्य मध्यतः

dīpaṃ naivedyamapyevaṃ dvārayāgaṃ tataścaret | udumbarasya mūle tu bahirdvārasya madhyataḥ

37-43

भूमिष्ठं क्षेत्रपालं तु यजेद्ध्यानादिसंयुतम् । नीलजीमूतसंकाशं दण्डहस्तं महातनुम्

bhūmiṣṭhaṃ kṣetrapālaṃ tu yajeddhyānādisaṃyutam | nīlajīmūtasaṃkāśaṃ daṇḍahastaṃ mahātanum

37-44

मुष्टिकृद्वामहस्तेन ध्येयः क्षेत्रेश्वरः सदा । मुद्रा च दर्शनीयात्र परेष्वेवं विधिः क्रमात्

muṣṭikṛdvāmahastena dhyeyaḥ kṣetreśvaraḥ sadā | mudrā ca darśanīyātra pareṣvevaṃ vidhiḥ kramāt

37-45

द्वारोपरि स्थितां लक्ष्मीमूर्ध्वसंस्थ उदुम्बरे । पङ्केरुहकरां लक्ष्मीं पद्मोपरिगतां यजेत्

dvāropari sthitāṃ lakṣmīmūrdhvasaṃstha udumbare | paṅkeruhakarāṃ lakṣmīṃ padmoparigatāṃ yajet

37-46

दक्षिणोत्तरशाखाभ्यां मूले चण्डप्रचण्डकौ । तद्वज्जयं च विजयं बाह्ये द्वारस्य चान्तरे

dakṣiṇottaraśākhābhyāṃ mūle caṇḍapracaṇḍakau | tadvajjayaṃ ca vijayaṃ bāhye dvārasya cāntare

37-47

चण्डाद्या विजयान्ताश्च [B, F: विजयाद्याश्च] सर्वे ज्ञेयाश्चतुर्भुजाः । गदाचक्रधराश्चैव शङ्खहस्ता महाबलाः

caṇḍādyā vijayāntāśca [B, F: vijayādyāśca] sarve jñeyāścaturbhujāḥ | gadācakradharāścaiva śaṅkhahastā mahābalāḥ

37-48

तर्जयन्तो ह्यभक्तांश्च दोषाणां ध्वंसनोद्यताः । इत्थं ध्येयाः समभ्यर्च्य दर्शनीयाश्च मुद्रिकाः

tarjayanto hyabhaktāṃśca doṣāṇāṃ dhvaṃsanodyatāḥ | itthaṃ dhyeyāḥ samabhyarcya darśanīyāśca mudrikāḥ

37-49

शाखाद्वयस्य मध्ये तु वामदक्षिणतः क्रमात् । गङ्गां च यमुनां चैव पूजयेत्तदनन्तरम्

śākhādvayasya madhye tu vāmadakṣiṇataḥ kramāt | gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva pūjayettadanantaram

37-50

हस्ताभ्यां दधती कुम्भं तीर्थेन [B, C: तीर्थोद] परिपूरितम् । नवयौवनलावण्या श्वेतरूपा स्मितानना

hastābhyāṃ dadhatī kumbhaṃ tīrthena [B, C: tīrthoda] paripūritam | navayauvanalāvaṇyā śvetarūpā smitānanā

37-51

गङ्गा ध्येया प्रसन्ना च पूर्णचन्द्रनिभानना । तादृशी नीलजीमूतसंनिभा यमुना नदी

gaṅgā dhyeyā prasannā ca pūrṇacandranibhānanā | tādṛśī nīlajīmūtasaṃnibhā yamunā nadī

37-52

तेनैव क्रमयोगेन द्वारस्याभ्यन्तरे [F: अनन्तरे] स्थितौ । निधीशौ शङ्खपद्माख्यावर्घ्यपुष्पादिभिर्यजेत्

tenaiva kramayogena dvārasyābhyantare [F: anantare] sthitau | nidhīśau śaṅkhapadmākhyāvarghyapuṣpādibhiryajet

37-53

निधीशौ भावनीयौ तौ निधिभाण्डोपरिस्थितौ । स्थूलोदरौ च पिङ्गाक्षौ द्विभुजौ भगवन्मयौ

nidhīśau bhāvanīyau tau nidhibhāṇḍoparisthitau | sthūlodarau ca piṅgākṣau dvibhujau bhagavanmayau

37-54

कृत्वैवं द्वारयागं तु ततः पुष्पं च संमुखम् । अङ्गुष्ठतर्जनीमध्यात्रितयेनास्त्रमन्त्रतः

kṛtvaivaṃ dvārayāgaṃ tu tataḥ puṣpaṃ ca saṃmukham | aṅguṣṭhatarjanīmadhyātritayenāstramantrataḥ

37-55

टिप्पणी - 35. तत इति । संस्कृततोयपूर्णात् पात्रादित्यर्थः । 36. प्रतिस्वमिति । प्रत्येकमर्घ्यादिपात्रमित्यर्थः । 39. अस्त्रेति । ओं वीर्यायास्त्राय फडिति मन्त्रेणेत्यर्थः । 40. मूलेन मूलमन्त्रेणेत्यर्थः । 41. आमुक्तेति । अग्रथितैः विरलैरित्यर्थः । 42. उदुम्बरशब्दो द्वारस्योर्ध्वाधःप्रदेशनिक्षिप्तदार्वोर्वर्तते । 43. क्षेत्रपालरूपमाह नीलेति । 45. लक्ष्मीपूजोच्यते द्वारोपरीति । 46. शाखा द्वारस्य पार्श्वदारुखण्डः । 48. अभक्तान् । देवाभक्तानित्यर्थः । 49. शाखाद्वयस्य द्वारपार्श्वदारुखण्डद्वयस्य । 50. गङ्गायमुनयोः रूपमुच्यते हस्ताभ्यामित्यादिना । मूल - आदाय चाभिमन्त्र्याथ चक्रं तदुपरि स्मरेत् । निशितारं ज्वलद्रूपं प्रवर्षदनलाशनि

37-56

क्षयकृद्विघ्नजालानां न्यसेद्यागगृहान्तरे । दक्षिणां तर्जनीं कुर्यात् सम्यगूर्ध्वमुखीं ततः

kṣayakṛdvighnajālānāṃ nyasedyāgagṛhāntare | dakṣiṇāṃ tarjanīṃ kuryāt samyagūrdhvamukhīṃ tataḥ

37-57

शिखामन्त्रेण संयुक्तां विद्युद्विलसितप्रभाम् । स्मृत्वा भ्रामयमाणस्तां संविशेद्यागमन्दिरम्

śikhāmantreṇa saṃyuktāṃ vidyudvilasitaprabhām | smṛtvā bhrāmayamāṇastāṃ saṃviśedyāgamandiram

37-58

अर्घ्यपात्राम्भसास्त्रेण प्रोक्षयेत् स्वकमासनम् । तस्मिन्नाधारशक्त्यादि मान्त्रमासनमर्चयेत्

arghyapātrāmbhasāstreṇa prokṣayet svakamāsanam | tasminnādhāraśaktyādi māntramāsanamarcayet

37-59

तां तां प्रदर्शयेन्मुद्रां यत्र यत्र च या च या । तत्रोपविश्य देवेशमर्चयेद्धृदये स्थितम्

tāṃ tāṃ pradarśayenmudrāṃ yatra yatra ca yā ca yā | tatropaviśya deveśamarcayeddhṛdaye sthitam

37-60

लक्ष्मीनारायणाख्यं तद्धृद्गतं परमं महः । दांपत्यमनपायं तद्यापयेन्नेत्रयोर्द्वयोः

lakṣmīnārāyaṇākhyaṃ taddhṛdgataṃ paramaṃ mahaḥ | dāṃpatyamanapāyaṃ tadyāpayennetrayordvayoḥ

37-61

सर्वं तद्भावमापाद्य पश्येन्निश्चललोचनः । मण्डपे वेदिकायां वा यत्र वा यष्टुमिच्छति

sarvaṃ tadbhāvamāpādya paśyenniścalalocanaḥ | maṇḍape vedikāyāṃ vā yatra vā yaṣṭumicchati

37-62

अर्घ्यपुष्पादिभिः पूज्यमाधारादिकमासनम् । धर्मादिकान् यजेत् पश्चात्तत्तद्दिग्भागगोचरान्

arghyapuṣpādibhiḥ pūjyamādhārādikamāsanam | dharmādikān yajet paścāttattaddigbhāgagocarān

37-63

पद्मार्कमण्डलांश्चैव ततो भावासनावधि । उपर्युपरि योगेन ध्यात्वा पुष्पादिनार्चयेत्

padmārkamaṇḍalāṃścaiva tato bhāvāsanāvadhi | uparyupari yogena dhyātvā puṣpādinārcayet

37-64

मण्डलस्थस्य [B, C: ओमित् थिस् लिने] देवस्य दक्षिणे मण्डलोपरि । कृतादियुगपर्यन्ते वायोरीशावधि क्रमात्

maṇḍalasthasya [B, C: omit this line] devasya dakṣiṇe maṇḍalopari | kṛtādiyugaparyante vāyorīśāvadhi kramāt

37-65

विभज्य सप्तधा क्षेत्रमादौ गणपतिं यजेत् । पद्मासनोपविष्टं तत्केसरे तु दलेऽम्बुजे [B: केसरेषु दलाम्बुजे]

vibhajya saptadhā kṣetramādau gaṇapatiṃ yajet | padmāsanopaviṣṭaṃ tatkesare tu dale'mbuje [B: kesareṣu dalāmbuje]

37-66

दधानं चोर्ध्वबाहुभ्यामक्षसूत्रपरश्वथौ । वरदाभयमुद्रे च पूर्वहस्तद्वयेन तु

dadhānaṃ cordhvabāhubhyāmakṣasūtraparaśvathau | varadābhayamudre ca pūrvahastadvayena tu

37-67

किंतु मुद्रा [आ, B: मुद्रान्वितं चिन्त्यं] विचिन्त्यैवं वरदाभयहस्तयोः । तर्जन्यङ्गुष्ठसंसर्गाद् व्याख्यामुद्रासमाकृतिः

kiṃtu mudrā [ā, B: mudrānvitaṃ cintyaṃ] vicintyaivaṃ varadābhayahastayoḥ | tarjanyaṅguṣṭhasaṃsargād vyākhyāmudrāsamākṛtiḥ

37-68

पीनं लम्बोदरं स्थूलमेकदंष्ट्रं गजाननम् । केसरेष्वङ्गषट्कं च षट्सु पद्मस्य विन्यसेत्

pīnaṃ lambodaraṃ sthūlamekadaṃṣṭraṃ gajānanam | kesareṣvaṅgaṣaṭkaṃ ca ṣaṭsu padmasya vinyaset

37-69

स्वमन्त्रेणार्चयेन्मुद्रां बद्ध्वा पुष्पादिना सुधीः । ततो वागीश्वरीं देवीं स्वमन्त्रेणार्चयेत्सुधीः

svamantreṇārcayenmudrāṃ baddhvā puṣpādinā sudhīḥ | tato vāgīśvarīṃ devīṃ svamantreṇārcayetsudhīḥ

37-70

सूर्येन्दुवह्निबिम्बस्थसितपङ्केरुहासनाम् । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तामपि साकारतां गताम्

sūryenduvahnibimbasthasitapaṅkeruhāsanām | sarvopādhivinirmuktāmapi sākāratāṃ gatām

37-71

शक्तिं शब्दात्मिकां साक्षान्मदीयां प्रथमोद्गताम् [F: प्रथमोद्भवाम्] । द्विनेत्रां द्विभुजां श्वेतां शङ्खपङ्कजधारिणीम्

śaktiṃ śabdātmikāṃ sākṣānmadīyāṃ prathamodgatām [F: prathamodbhavām] | dvinetrāṃ dvibhujāṃ śvetāṃ śaṅkhapaṅkajadhāriṇīm

37-72

स्फुरत्पीयूषकल्लोलसदृशाभरणाम्बराम् । ततो गुरुं तद्गुरुं च लोकसिद्धाकृती च तौ

sphuratpīyūṣakallolasadṛśābharaṇāmbarām | tato guruṃ tadguruṃ ca lokasiddhākṛtī ca tau

37-73

लोकसिद्धाकृतिं पश्चात् तद्गुरुं परमेष्ठिनम् । ततः पितृगणः पूज्यो ह्यमूर्तः पिण्डसंनिभः

lokasiddhākṛtiṃ paścāt tadguruṃ parameṣṭhinam | tataḥ pitṛgaṇaḥ pūjyo hyamūrtaḥ piṇḍasaṃnibhaḥ

37-74

आदिसिद्धान् यजेत् पश्चाद्भगवद्ध्यानतत्परान् । शान्तान् निमीलिताक्षांश्च शुभाङ्गांस्तेजसाधिकान्

ādisiddhān yajet paścādbhagavaddhyānatatparān | śāntān nimīlitākṣāṃśca śubhāṅgāṃstejasādhikān

अनुज्ञां प्राप्य तेभ्यश्च लब्धानुज्ञो यथाक्रमम् । आवाह्य मां यजेत् पश्चाद्देवदेवाङ्कसंस्थिताम्

anujñāṃ prāpya tebhyaśca labdhānujño yathākramam | āvāhya māṃ yajet paścāddevadevāṅkasaṃsthitām

37-75

येन येन प्रकारेण तं तं शृणु सुरेश्वर

yena yena prakāreṇa taṃ taṃ śṛṇu sureśvara

saptatriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 60. यापयेत् । गमयेदित्यर्थः । 75. अनुज्ञां प्राप्येति । गुरुपरमगुर्वादीनामनुज्ञां प्राप्तामनुसंधायेत्यर्थः ।

ṭippaṇī - 60. yāpayet | gamayedityarthaḥ | 75. anujñāṃ prāpyeti | guruparamagurvādīnāmanujñāṃ prāptāmanusaṃdhāyetyarthaḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre bahiryāgaprakāśo nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

38-1

अष्टत्रिंशोऽध्यायः श्रीः - एको नारायणो देवः पूर्णषाड्गुण्यविग्रहः । तस्याहं परमा शक्तिरेकाहंता सनातनी

aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - eko nārāyaṇo devaḥ pūrṇaṣāḍguṇyavigrahaḥ | tasyāhaṃ paramā śaktirekāhaṃtā sanātanī

38-2

सधकानुग्रहार्थाय साहं साकारतां गता । अङ्कस्था देवदेवस्य यथा पूज्ये [F: पूज्या] तथा शृणु

sadhakānugrahārthāya sāhaṃ sākāratāṃ gatā | aṅkasthā devadevasya yathā pūjye [F: pūjyā] tathā śṛṇu

38-3

प्राप्यानुज्ञां गणेशादेर्हृत्स्थामावाहयेत्ततः । भावयेत् परमात्मानमन्तर्यागाभिपूजितम् [B, C: यागादिपूजितम्]

prāpyānujñāṃ gaṇeśāderhṛtsthāmāvāhayettataḥ | bhāvayet paramātmānamantaryāgābhipūjitam [B, C: yāgādipūjitam]

38-4

पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यं मया शक्त्याभिपूरितम् [B, C: शक्त्यादिपूजितम्] । तारकं तत् [F: तु] त्रिरुच्चार्य तारिकां तु त्रिरुच्चरेत्

pūrṇastimitaṣāḍguṇyaṃ mayā śaktyābhipūritam [B, C: śaktyādipūjitam] | tārakaṃ tat [F: tu] triruccārya tārikāṃ tu triruccaret

38-5

आवाहयेत् ततो मन्त्रं पुंलिङ्गं समुदीरयन् । पुरुषं पुण्डरीकाक्षं पीनोदारचतुर्भुजम्

āvāhayet tato mantraṃ puṃliṅgaṃ samudīrayan | puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ pīnodāracaturbhujam

38-6

उच्चरन् [आ, B, ङ्: उच्चरेत्] परमं मन्त्रं रेचकेन शनैः शनैः । अग्निषोमद्वयान्तःस्थवर्त्मना नासिकोदरात्

uccaran [ā, B, ṅ: uccaret] paramaṃ mantraṃ recakena śanaiḥ śanaiḥ | agniṣomadvayāntaḥsthavartmanā nāsikodarāt

38-7

दिव्यशक्तिसमावासं लक्ष्मीशमवतारयेत् । अनाहतात् पदाद्यद्वा सर्वतः समतां गतम्

divyaśaktisamāvāsaṃ lakṣmīśamavatārayet | anāhatāt padādyadvā sarvataḥ samatāṃ gatam

38-8

निर्गतं तु स्मरेद्देवं विद्युत्पुञ्जमिवाम्बुदात् । सपुष्पाञ्जलिमध्यस्थं भावासनगतं न्यसेत्

nirgataṃ tu smareddevaṃ vidyutpuñjamivāmbudāt | sapuṣpāñjalimadhyasthaṃ bhāvāsanagataṃ nyaset

38-9

संनिधिं संनिरोधं च संस्तम्भं स्थापनं तथा । कुर्वन् मुद्राचतुष्कं तु मनसा सम्यगाचरेत्

saṃnidhiṃ saṃnirodhaṃ ca saṃstambhaṃ sthāpanaṃ tathā | kurvan mudrācatuṣkaṃ tu manasā samyagācaret

38-10

उत्तानौ संहतौ पाणी कृत्वाङ्गुष्ठद्वयेन तु । स्वां स्वां कनिष्ठिकां मृज्यात् संनिधीकरणं तु तत्

uttānau saṃhatau pāṇī kṛtvāṅguṣṭhadvayena tu | svāṃ svāṃ kaniṣṭhikāṃ mṛjyāt saṃnidhīkaraṇaṃ tu tat

38-11

अनामयोर्मध्यमयोः कुर्यादुन्मार्जनं तथा [C: तदा; F: ततः] । संस्तम्भसंनिरोधौ च द्वौ कृतौ भवतस्तदा

anāmayormadhyamayoḥ kuryādunmārjanaṃ tathā [C: tadā; F: tataḥ] | saṃstambhasaṃnirodhau ca dvau kṛtau bhavatastadā

38-12

कृत्वा चतसृभिर्मुष्टिमङ्गुलीभिः करद्वये । तिर्यक् च संमुखीकृत्य न्यसेन्मुष्टिद्वयोपरि

kṛtvā catasṛbhirmuṣṭimaṅgulībhiḥ karadvaye | tiryak ca saṃmukhīkṛtya nyasenmuṣṭidvayopari

38-13

अङ्गुष्ठद्वितयं शक्र संस्थापनमिदं भवेत् । एवंभूतो भवत्येवं तारादिं मन्त्रमुच्चरन्

aṅguṣṭhadvitayaṃ śakra saṃsthāpanamidaṃ bhavet | evaṃbhūto bhavatyevaṃ tārādiṃ mantramuccaran

38-14

कालं पाद्यार्घ्यदानान्तमुत्थितं भावयेद्धरिम् । स्नानाभरणवस्त्रस्रग्दानेऽलंकरणे तथा

kālaṃ pādyārghyadānāntamutthitaṃ bhāvayeddharim | snānābharaṇavastrasragdāne'laṃkaraṇe tathā

38-15

अन्यत्र भोगयागेषु तत्तद्भोगानुकूलतः । स्मरेच्छास्त्रीयसंस्थानं सानुकम्पं सुसंमुखम्

anyatra bhogayāgeṣu tattadbhogānukūlataḥ | smarecchāstrīyasaṃsthānaṃ sānukampaṃ susaṃmukham

38-16

कॢप्ते तु विग्रहे पूर्वं तथारूपोऽवतिष्ठते । भोगेषु दीयमानेषु शक्तिर्या मन्मयी परा

kḷpte tu vigrahe pūrvaṃ tathārūpo'vatiṣṭhate | bhogeṣu dīyamāneṣu śaktiryā manmayī parā

38-17

टिप्पणी - 5. पुंलिङ्गं मन्त्रमिति । प्रणवमित्यर्थः । 7. अनाहतं हृदयस्थं द्वादशदलं पद्मम् । 9. संनिध्यादीनां मुद्रा अनन्तरमेव वक्ष्यन्ते । 14. कालमिति । काले इत्यर्थः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । 15. सानुकम्पं सुसंमुखमिति च हरिविशेषणम् । मूल - तत्रस्थां तां स्मरेत् साक्षादाददानो हरिर्यथा । आहूतस्य [F: अभूतस्य] ततः सार्घ्यं पुष्पाणां पूर्णमञ्जलिम्

38-18

विक्षिप्याधोमुखेनैव पाणियुग्मेन मूर्धनि । तारेण तारया द्वाभ्यां नमस [B: मनसा] चार्चयेत् क्रमात्

vikṣipyādhomukhenaiva pāṇiyugmena mūrdhani | tāreṇa tārayā dvābhyāṃ namasa [B: manasā] cārcayet kramāt

38-19

पुष्पार्घ्यधूपलेपैस्तु [B, C: लेपधूपैस्तु] मूलमन्त्रादिभिः क्रमात् । संक्षेपं विस्तरं चापि यथाकालं समाचरेत्

puṣpārghyadhūpalepaistu [B, C: lepadhūpaistu] mūlamantrādibhiḥ kramāt | saṃkṣepaṃ vistaraṃ cāpi yathākālaṃ samācaret

38-20

शक्तिं तदङ्गसंपूर्णां निराकारामनूपमाम् । तारया पूजयेत् पश्चात्तत्तदङ्गेषु देवताः

śaktiṃ tadaṅgasaṃpūrṇāṃ nirākārāmanūpamām | tārayā pūjayet paścāttattadaṅgeṣu devatāḥ

38-21

अस्त्रभूषणशक्त्याद्याः स्वैः स्वैर्मन्त्रैः समर्चयेत् । अयं यागो लयो नाम महान् सर्वार्थसिद्धिदः

astrabhūṣaṇaśaktyādyāḥ svaiḥ svairmantraiḥ samarcayet | ayaṃ yāgo layo nāma mahān sarvārthasiddhidaḥ

38-22

ततो भगवतो विष्णोः शक्तिसंपूर्णविग्रहात् । सर्वशक्तिमयीं दिव्यामेकां परमभास्वराम्

tato bhagavato viṣṇoḥ śaktisaṃpūrṇavigrahāt | sarvaśaktimayīṃ divyāmekāṃ paramabhāsvarām

38-23

षाड्गुण्यविग्रहां देवीमनिर्देश्यामनूपमाम् । सर्वत्र सर्वदा विष्णोः सर्वथैवानपायिनीम्

ṣāḍguṇyavigrahāṃ devīmanirdeśyāmanūpamām | sarvatra sarvadā viṣṇoḥ sarvathaivānapāyinīm

38-24

कृपया साधकार्थाय स्वयं साकारतां गताम् । अविहायैव [C: अविभान्त्येव] तं देवमाकारं पृथगेयुषीम्

kṛpayā sādhakārthāya svayaṃ sākāratāṃ gatām | avihāyaiva [C: avibhāntyeva] taṃ devamākāraṃ pṛthageyuṣīm

38-25

उक्तक्रमेण मां पूर्वं मन्त्रेणावाहयेत् सुधीः । आवाहनविधौ प्रोक्तं क्रमं सर्वं समाचरेत्

uktakrameṇa māṃ pūrvaṃ mantreṇāvāhayet sudhīḥ | āvāhanavidhau proktaṃ kramaṃ sarvaṃ samācaret

38-26

वामोत्सङ्गे निषण्णां च विष्णोर्मां भावयेत् प्रियाम् । भावनीयं च मद्रूपं पूर्वमेव निदर्शितम्

vāmotsaṅge niṣaṇṇāṃ ca viṣṇormāṃ bhāvayet priyām | bhāvanīyaṃ ca madrūpaṃ pūrvameva nidarśitam

38-27

तस्यां [B: अस्यां] लयप्रकारेण मयि सर्वं यजेत् क्रमात् । ततो विनिःसृतं मत्तः स्मरेच्छक्त्यादिकं क्रमात्

tasyāṃ [B: asyāṃ] layaprakāreṇa mayi sarvaṃ yajet kramāt | tato viniḥsṛtaṃ mattaḥ smarecchaktyādikaṃ kramāt

38-28

ज्वालायाः सुप्रदीप्तायाः स्फुलिङ्गनिचयं यथा । भोगस्थाने यथैकैकं विन्यसेत्तत्तथा शृणु

jvālāyāḥ supradīptāyāḥ sphuliṅganicayaṃ yathā | bhogasthāne yathaikaikaṃ vinyasettattathā śṛṇu

38-29

मध्याब्जकर्णिकामध्ये भावासनगतौ स्मरेत् । पुरुषं पुण्डरीकाक्षं तदङ्कस्थां च पङ्कजाम्

madhyābjakarṇikāmadhye bhāvāsanagatau smaret | puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ tadaṅkasthāṃ ca paṅkajām

38-30

प्राच्याब्जकर्णिकामध्ये लक्ष्मीदेहाद्विनिर्गताम् । द्विभुजां भावयेल्लक्ष्मीं द्विनेत्रां चारुकुण्डलाम्

prācyābjakarṇikāmadhye lakṣmīdehādvinirgatām | dvibhujāṃ bhāvayellakṣmīṃ dvinetrāṃ cārukuṇḍalām

38-31

श्वेतमाल्याम्बरधरां हारकेयूरभूषिताम् । सर्वलक्षणसंपन्नां पीनोन्नतपयोधराम्

śvetamālyāmbaradharāṃ hārakeyūrabhūṣitām | sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ pīnonnatapayodharām

38-32

प्रबुद्धोत्पलविस्तीर्णलोचनां सुस्मिताननाम् । चलद्विरेफपटलरमणीयालकावलिम् [B: वलीम्]

prabuddhotpalavistīrṇalocanāṃ susmitānanām | caladvirephapaṭalaramaṇīyālakāvalim [B: valīm]

38-33

लसल्ललाटतिलकामारक्ताधरपल्लवाम् । कृष्णकुञ्चितकेशां च वंशमुक्ताफलद्विजाम्

lasallalāṭatilakāmāraktādharapallavām | kṛṣṇakuñcitakeśāṃ ca vaṃśamuktāphaladvijām

38-34

पद्मासनोपविष्टां च पाशाङ्कुशकरद्वयीम् । पद्मगर्भोपमाकारां संमुखीमावयोः स्मरेत्

padmāsanopaviṣṭāṃ ca pāśāṅkuśakaradvayīm | padmagarbhopamākārāṃ saṃmukhīmāvayoḥ smaret

38-35

स्मरेद्दक्षिणभागाब्जकर्णिकोदरमध्यगाम् । वेषभूषादिभिस्तुल्यां लक्ष्म्याः कुन्दनिभां तु वा

smareddakṣiṇabhāgābjakarṇikodaramadhyagām | veṣabhūṣādibhistulyāṃ lakṣmyāḥ kundanibhāṃ tu vā

38-36

कीर्तिं मद्रूपनिष्क्रान्तां सर्वकीर्तिमयीं पराम् । आवयोः पश्चिमाब्जस्थकर्णिकासनसंस्थिताम्

kīrtiṃ madrūpaniṣkrāntāṃ sarvakīrtimayīṃ parām | āvayoḥ paścimābjasthakarṇikāsanasaṃsthitām

38-37

मद्रूपनिःसृतां ध्यायेत्तादृशीमरुणां जयाम् । स्मरेदुत्तरपद्मस्थकर्णिकोदरमध्यगाम्

madrūpaniḥsṛtāṃ dhyāyettādṛśīmaruṇāṃ jayām | smareduttarapadmasthakarṇikodaramadhyagām

38-38

मायां मद्रूपनिष्क्रान्तां तादृशीमरुणां तु वा । आग्नेये हृदयं पद्मे शिरो यातुसरोरुहे

māyāṃ madrūpaniṣkrāntāṃ tādṛśīmaruṇāṃ tu vā | āgneye hṛdayaṃ padme śiro yātusaroruhe

38-39

शिखां तु वायवीयाब्जे वर्म चेशानपङ्कजे । मध्यपद्मपुरःपत्रे नेत्रमस्त्रं तु कोणके

śikhāṃ tu vāyavīyābje varma ceśānapaṅkaje | madhyapadmapuraḥpatre netramastraṃ tu koṇake

38-40

नेत्रस्य पुरतो देवं वासुदेवं विचिन्तयेत् । मध्यदक्षिणदिक्पत्रे स्मरेत् संकर्षणं प्रभुम्

netrasya purato devaṃ vāsudevaṃ vicintayet | madhyadakṣiṇadikpatre smaret saṃkarṣaṇaṃ prabhum

38-41

टिप्पणी - 17. आहूतस्येति । सांनिध्यं प्रापितस्येत्यर्थः । 19. लेपः चन्दनाद्यनुलेपः । 20. अनूपमाम् अनुपमामित्यर्थः । मूल - स्मरेन्मध्यसरोजस्य प्रद्युम्नं पश्चिमे दले । अनिरुद्धमुदक्संस्थे कोणपत्रयुगद्वये

38-42

अस्त्रस्य पृष्ठतो नागान् स्मरेत् पीयूषवर्ष्मणः [आ: वर्षिणः] । गुल्गुलुं [C: गुग्गुलुं] च गुरुण्यं च मदनं शललं [B, C, F: गललं] तथा

astrasya pṛṣṭhato nāgān smaret pīyūṣavarṣmaṇaḥ [ā: varṣiṇaḥ] | gulguluṃ [C: gugguluṃ] ca guruṇyaṃ ca madanaṃ śalalaṃ [B, C, F: galalaṃ] tathā

38-43

सुधाकुम्भकरान् [B अन्द् C ओमित् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] शङ्खकुन्दगौरांश्चतूरदान् । लक्ष्मीकमलपत्रेषु सर्वतः कौस्तुभं न्यसेत्

sudhākumbhakarān [B and C omit three lines from here] śaṅkhakundagaurāṃścatūradān | lakṣmīkamalapatreṣu sarvataḥ kaustubhaṃ nyaset

38-44

हृत्पङ्कजदलेष्वेवं वनमालां निवेशयेत् । कीर्तिपङ्कजपत्रेषु भूषापद्मं निवेशयेत्

hṛtpaṅkajadaleṣvevaṃ vanamālāṃ niveśayet | kīrtipaṅkajapatreṣu bhūṣāpadmaṃ niveśayet

38-45

जयापङ्कजपत्रेषु वर्म [B: पत्र] पद्मदलेषु च । पद्मेषु विन्यसेदेवं पद्मपत्रचतुष्टये

jayāpaṅkajapatreṣu varma [B: patra] padmadaleṣu ca | padmeṣu vinyasedevaṃ padmapatracatuṣṭaye

38-46

शिरःपङ्कजपत्रेषु न्यसेदङ्कुशमुत्तमम् [आ, B, C: विन्यसेत्पाशमुत्तमम्] । न्यसेद् द्वारचतुष्काग्रे गरुडं पततां वरम्

śiraḥpaṅkajapatreṣu nyasedaṅkuśamuttamam [ā, B, C: vinyasetpāśamuttamam] | nyased dvāracatuṣkāgre garuḍaṃ patatāṃ varam

38-47

नागान् वा तत आत्मीयद्वाराग्रेषु नियोजयेत् । पूर्वद्वारभुवि न्यस्येत् पद्महस्तां बलाकिकाम्

nāgān vā tata ātmīyadvārāgreṣu niyojayet | pūrvadvārabhuvi nyasyet padmahastāṃ balākikām

38-48

श्वेतां कमलपत्राक्षीं प्रसन्नां वामनाकृतिम् । दक्षिणद्वारतस्तद्वन्नीलां तु वनमालिकाम्

śvetāṃ kamalapatrākṣīṃ prasannāṃ vāmanākṛtim | dakṣiṇadvāratastadvannīlāṃ tu vanamālikām

38-49

पश्चिमद्वारमध्ये तु रक्तवर्णां विभीषिकाम् । उदीच्यद्वारमध्ये तु शंकरीं मधुदीधितिम्

paścimadvāramadhye tu raktavarṇāṃ vibhīṣikām | udīcyadvāramadhye tu śaṃkarīṃ madhudīdhitim

38-50

प्रागादीशानपर्यन्ते बहिर्द्वारप्रदेशतः [B: प्रवेशतः] । इन्द्रादीन् संस्मरेदष्टौ लोकपालान् सवाहनान्

prāgādīśānaparyante bahirdvārapradeśataḥ [B: praveśataḥ] | indrādīn saṃsmaredaṣṭau lokapālān savāhanān

38-51

अत ऊर्ध्वं च नागेशं ब्रह्माणं च विचिन्तयेत् । तद्बहिश्च तदस्त्राणि वज्रादीनि विचिन्तयेत्

ata ūrdhvaṃ ca nāgeśaṃ brahmāṇaṃ ca vicintayet | tadbahiśca tadastrāṇi vajrādīni vicintayet

38-52

सोमशंकरदिङ्मध्ये खस्थितं संस्मरेत् प्रभुम् । विष्वक्सेनमुदाराङ्गमायान्तं गगनान्तरात्

somaśaṃkaradiṅmadhye khasthitaṃ saṃsmaret prabhum | viṣvaksenamudārāṅgamāyāntaṃ gaganāntarāt

38-53

अनुक्तानामिदानीं मे ध्यानं शृणु पुरंदर । अमृतात्मानमभ्राङ्गं पुण्डरीकायतेक्षणम्

anuktānāmidānīṃ me dhyānaṃ śṛṇu puraṃdara | amṛtātmānamabhrāṅgaṃ puṇḍarīkāyatekṣaṇam

38-54

शङ्खचक्रगदापद्मधरं श्रीवत्सवक्षसम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं वासुदेवं विचिन्तयेत्

śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ śrīvatsavakṣasam | pītāmbaraṃ caturbāhuṃ vāsudevaṃ vicintayet

38-55

तुषारनिचयाकारं नीलवस्त्रं चतुर्भुजम् । स्मरेत् संकर्षणं सीरसौनन्दकधरं परम्

tuṣāranicayākāraṃ nīlavastraṃ caturbhujam | smaret saṃkarṣaṇaṃ sīrasaunandakadharaṃ param

38-56

वरदाभयहस्तं च निमग्नोद्धरणक्षमम् । प्रद्युम्नं संस्मरेद्रक्तं रक्तवाससमीश्वरम्

varadābhayahastaṃ ca nimagnoddharaṇakṣamam | pradyumnaṃ saṃsmaredraktaṃ raktavāsasamīśvaram

38-57

शार्ङ्गं शरांश्च बिभ्राणं वरदं चाभयप्रदम् । संस्मरेदनिरुद्धं च पीतं विशदवाससम्

śārṅgaṃ śarāṃśca bibhrāṇaṃ varadaṃ cābhayapradam | saṃsmaredaniruddhaṃ ca pītaṃ viśadavāsasam

38-58

खड्गखेटकहस्तं च वराभयकरं परम् । आसीनाः सर्व एवैते पुरुषाः पुष्करेक्षणाः

khaḍgakheṭakahastaṃ ca varābhayakaraṃ param | āsīnāḥ sarva evaite puruṣāḥ puṣkarekṣaṇāḥ

38-59

पश्यन्तो दिशमीशानां मां च विष्णुं च शाश्वतम् । सिञ्चन्तोऽमृतकुम्भैर्नौ हिमशैलनिभा गजाः

paśyanto diśamīśānāṃ māṃ ca viṣṇuṃ ca śāśvatam | siñcanto'mṛtakumbhairnau himaśailanibhā gajāḥ

38-60

सितशोणितवर्णाङ्गं शुक्लवस्त्रं चतुर्भुजम् । पद्मासनोपविष्टं च पद्मशङ्खकराङ्कितम्

sitaśoṇitavarṇāṅgaṃ śuklavastraṃ caturbhujam | padmāsanopaviṣṭaṃ ca padmaśaṅkhakarāṅkitam

38-61

हृन्मुद्रालंकृतकरं वामेनाभयदं सदा । सिताभरणवस्त्राढ्यं कर्पूरालिप्तविग्रहम्

hṛnmudrālaṃkṛtakaraṃ vāmenābhayadaṃ sadā | sitābharaṇavastrāḍhyaṃ karpūrāliptavigraham

38-62

आवयोः संमुखासीनं हृन्मन्त्रं संस्मरेद् बुधः । बन्धुजीवोपमं रक्तं पद्मचक्रधरं परम्

āvayoḥ saṃmukhāsīnaṃ hṛnmantraṃ saṃsmared budhaḥ | bandhujīvopamaṃ raktaṃ padmacakradharaṃ param

38-63

काकालिकज्जलश्यामं पद्मकौमोदकीधरम् । दक्षिणेनात्ममुद्राढ्यं परेणाभयदायिनम्

kākālikajjalaśyāmaṃ padmakaumodakīdharam | dakṣiṇenātmamudrāḍhyaṃ pareṇābhayadāyinam

38-64

लिप्तं मृगमदेनैव पुष्पाद्यैरसितैर्युतम् । आवयोः संमुखासीनं कवचं संस्मरेत् प्रभुम्

liptaṃ mṛgamadenaiva puṣpādyairasitairyutam | āvayoḥ saṃmukhāsīnaṃ kavacaṃ saṃsmaret prabhum

38-65

टिप्पणी - 42. गुल्गुल्वादयः नागानां संज्ञाः । 55. सौनन्दकः कामपालस्य गदा । 63. काक इव अलिरिव कज्जलमिव च श्यामः तमित्यर्थः । अथवा काकालिः अत्यन्तकृष्णवर्णः काकविशेषः । मूल - हरिद्रारुणसंकाशं गदापद्मधरं क्रमात् । स्वमुद्राकरणव्यग्रपूर्वभागकरद्वयम्

ṭippaṇī - 42. gulgulvādayaḥ nāgānāṃ saṃjñāḥ | 55. saunandakaḥ kāmapālasya gadā | 63. kāka iva aliriva kajjalamiva ca śyāmaḥ tamityarthaḥ | athavā kākāliḥ atyantakṛṣṇavarṇaḥ kākaviśeṣaḥ | mūla - haridrāruṇasaṃkāśaṃ gadāpadmadharaṃ kramāt | svamudrākaraṇavyagrapūrvabhāgakaradvayam

38-66

सौवर्णाम्बरभूषाढ्यं [आ, B, F: सुवर्णा] प्रलयानलविक्रमम् । आवयोः संउखासीनं स्मरेदस्त्रं महोद्यमम्

sauvarṇāmbarabhūṣāḍhyaṃ [ā, B, F: suvarṇā] pralayānalavikramam | āvayoḥ saṃukhāsīnaṃ smaredastraṃ mahodyamam

38-67

नारीर्वा संस्मरेदेतान् हृदादीन् साधकोत्तमः । उक्तभूषणवेषाढ्याः स्वानुरूपानुलेपनाः

nārīrvā saṃsmaredetān hṛdādīn sādhakottamaḥ | uktabhūṣaṇaveṣāḍhyāḥ svānurūpānulepanāḥ

38-68

इत्युक्तं ध्यानमङ्गानां सर्वपापहरं शुभम् । कौस्तुभं द्विभुजं ध्यायेत् सहस्रार्कसमप्रभम्

ityuktaṃ dhyānamaṅgānāṃ sarvapāpaharaṃ śubham | kaustubhaṃ dvibhujaṃ dhyāyet sahasrārkasamaprabham

38-69

प्रदीप्तवेषभूषाढ्यं स्वमुद्रां दधतं हृदि । पञ्चवर्णकृतां कान्तां वनमालां शुभेक्षणाम्

pradīptaveṣabhūṣāḍhyaṃ svamudrāṃ dadhataṃ hṛdi | pañcavarṇakṛtāṃ kāntāṃ vanamālāṃ śubhekṣaṇām

38-70

प्रौढस्त्रीसदृशीं मुद्रां दधतीं हस्तयोर्द्वयोः । पद्मं पद्ममुखं ध्यायेत् प्रसन्नं चन्द्रसंनिभम्

prauḍhastrīsadṛśīṃ mudrāṃ dadhatīṃ hastayordvayoḥ | padmaṃ padmamukhaṃ dhyāyet prasannaṃ candrasaṃnibham

38-71

द्विभुजं चारुसर्वाङ्गं कराभ्यां मुद्रिकां दधत् । नवदूर्वाङ्कुरश्यामं पाशेशं पन्नगाननम् [आ, ङ्: पन्नगाशनम्]

dvibhujaṃ cārusarvāṅgaṃ karābhyāṃ mudrikāṃ dadhat | navadūrvāṅkuraśyāmaṃ pāśeśaṃ pannagānanam [ā, ṅ: pannagāśanam]

38-72

द्विभुजं याम्यहस्तेन स्वां मुद्रां दधतं परम् । तथा वरदहस्तं च भीमरूपं भयावहम् [आ: भयानकम्]

dvibhujaṃ yāmyahastena svāṃ mudrāṃ dadhataṃ param | tathā varadahastaṃ ca bhīmarūpaṃ bhayāvaham [ā: bhayānakam]

38-73

संस्मरेदङ्कुशं तीक्ष्णं दीर्घनासं भयानकम् । याम्येन दधतं मुद्रां पाणिना सव्यतो वरम्

saṃsmaredaṅkuśaṃ tīkṣṇaṃ dīrghanāsaṃ bhayānakam | yāmyena dadhataṃ mudrāṃ pāṇinā savyato varam

38-74

प्रसिद्धा लोकपालास्ते वेषाकृतिविभूषणैः । नराकृतीनि शस्त्राणि चिह्नयुक्तानि मूर्धनि

prasiddhā lokapālāste veṣākṛtivibhūṣaṇaiḥ | narākṛtīni śastrāṇi cihnayuktāni mūrdhani

38-75

शङ्खचक्रधरो ध्येयो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः । साक्षाद्विष्णुसमो मुद्राव्यापृतोऽन्यकरद्वये

śaṅkhacakradharo dhyeyo viṣvaksenaścaturbhujaḥ | sākṣādviṣṇusamo mudrāvyāpṛto'nyakaradvaye

38-76

द्वाराग्रस्थं ततो ध्यायेद्गरुडं भीमलोचनम् । रक्ततुण्डं महाघोणं तप्तचामीकरप्रभम्

dvārāgrasthaṃ tato dhyāyedgaruḍaṃ bhīmalocanam | raktatuṇḍaṃ mahāghoṇaṃ taptacāmīkaraprabham

38-77

पृथुदंष्ट्रं गृध्रवक्त्रं पक्षमण्डलमण्डितम् । इति ते परिवाराणां ध्यानमुक्तं समासतः

pṛthudaṃṣṭraṃ gṛdhravaktraṃ pakṣamaṇḍalamaṇḍitam | iti te parivārāṇāṃ dhyānamuktaṃ samāsataḥ

38-78

आवयोः स्थूलयोरूर्ध्वे स्मरेत् सूक्ष्मां तु तारिकाम् । दांपत्यं बिभ्रतीं सूक्ष्मां लक्ष्यालक्ष्यामिवानघाम्

āvayoḥ sthūlayorūrdhve smaret sūkṣmāṃ tu tārikām | dāṃpatyaṃ bibhratīṃ sūkṣmāṃ lakṣyālakṣyāmivānaghām

38-79

तदूर्ध्वे तु परां तारां पूर्णषाड्गुण्यचिन्मयीम् । दांपत्यमावयोर्दिव्यं तत्परं पारमेश्वरम्

tadūrdhve tu parāṃ tārāṃ pūrṇaṣāḍguṇyacinmayīm | dāṃpatyamāvayordivyaṃ tatparaṃ pārameśvaram

38-80

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । शब्दार्थौ भासयत् स्वेन तेजसा नित्यमुद्यता

sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham | śabdārthau bhāsayat svena tejasā nityamudyatā

38-81

प्रतिबिम्बमिवैतस्मिन् मन्त्रचक्रमशेषतः । एवं क्रमोत्क्रमाकारैस्तारिकां विततां पराम्

pratibimbamivaitasmin mantracakramaśeṣataḥ | evaṃ kramotkramākāraistārikāṃ vitatāṃ parām

38-82

भावेन तत्त्वतो बुद्ध्वा यथान्यासं समर्चयेत् [B, C: समाचरेत्] । आदितः सकलावासावर्चयेन्नौ धियानघौ

bhāvena tattvato buddhvā yathānyāsaṃ samarcayet [B, C: samācaret] | āditaḥ sakalāvāsāvarcayennau dhiyānaghau

38-83

अर्घ्यादिप्रापणान्तेन भोगजालेन मन्त्रवित् । शक्त्यादिविष्वक्सेनान्तं परिवारं ततोऽर्चयेत्

arghyādiprāpaṇāntena bhogajālena mantravit | śaktyādiviṣvaksenāntaṃ parivāraṃ tato'rcayet

38-84

सर्वादौ गरुडं देवीश्चतस्रो द्वारपालिकाः । भोगयागक्रमेणायं [B, F: क्रमः सोऽयं] न्यसस्ते शक्र दर्शितः । यावन्तो यादृशा ये च भोगास्तांस्त्वं निबोध मे

sarvādau garuḍaṃ devīścatasro dvārapālikāḥ | bhogayāgakrameṇāyaṃ [B, F: kramaḥ so'yaṃ] nyasaste śakra darśitaḥ | yāvanto yādṛśā ye ca bhogāstāṃstvaṃ nibodha me

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre bahiryāgaprakāśo [ā: bahiryāgo] nāmaikonacatvāriṃśo'

39-1

टिप्पणी - 69. वनमालामिति । ध्यायेदिति शेषः । 72. याम्यहस्तेन । दक्षिणहस्तेनेत्यर्थः । 74. द्वारपालिकाः बलाकिकादयः पूर्वं 47, 48, 49 श्लोकेषूक्ताः । इत्यष्टत्रिंशोऽध्यायः एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः श्रीः - शृणु भोगान् सुरेशान दत्तैस्तुष्यामि यैरहम् । येषु मे वितता शक्तिर्भोग्यभोगाय तिष्ठते

39-2

यथाशक्त्यनुरूपेण तत्तद्भोगोपकल्पने । दिव्यशक्तिप्रभेदैस्तैर्विचित्रैः स्त्यानतां गतैः

yathāśaktyanurūpeṇa tattadbhogopakalpane | divyaśaktiprabhedaistairvicitraiḥ styānatāṃ gataiḥ

39-3

संपूर्णमीश्वरार्हं तद्भावनीयमशेषतः । मृद्वास्तरणसंस्तीर्णमादावासनमुत्तमम्

saṃpūrṇamīśvarārhaṃ tadbhāvanīyamaśeṣataḥ | mṛdvāstaraṇasaṃstīrṇamādāvāsanamuttamam

39-4

अर्घ्यं पाद्यं मधूपर्कस्तथैवाचमनीयकम् । प्रणामपूर्वकं पश्चादात्मात्मीयनिवेदनम्

arghyaṃ pādyaṃ madhūparkastathaivācamanīyakam | praṇāmapūrvakaṃ paścādātmātmīyanivedanam

39-5

अनुज्ञाप्य ततः पश्चात् स्नानासनमनुत्तमम् । पादपीठमथार्घ्यं च ततः पाद्यप्रतिग्रहः

anujñāpya tataḥ paścāt snānāsanamanuttamam | pādapīṭhamathārghyaṃ ca tataḥ pādyapratigrahaḥ

39-6

पाद्याम्बु पादुके स्नानशाटी मात्रा च शालिका । दर्पणं गन्धतोयं च पाणिप्रक्षालनार्थकम्

pādyāmbu pāduke snānaśāṭī mātrā ca śālikā | darpaṇaṃ gandhatoyaṃ ca pāṇiprakṣālanārthakam

39-7

दन्तकाष्ठं च वदनप्रक्षालाचमनाम्बुनी । गन्धतैलं च चूर्णं च शालिगोधूमसंभवम्

dantakāṣṭhaṃ ca vadanaprakṣālācamanāmbunī | gandhatailaṃ ca cūrṇaṃ ca śāligodhūmasaṃbhavam

39-8

हरिद्राचूर्णसंमिश्रमीषत्पद्मकभावितम् । उद्वर्तनार्थं तदनु स्नानार्थं खलिसंयुतम्

haridrācūrṇasaṃmiśramīṣatpadmakabhāvitam | udvartanārthaṃ tadanu snānārthaṃ khalisaṃyutam

39-9

उष्णाम्बु चन्दनं चन्द्रमिश्रितं लेपनार्थकम् । क्षीरं दधि घृतं गव्यं मध्वैक्षवरसं तथा

uṣṇāmbu candanaṃ candramiśritaṃ lepanārthakam | kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ gavyaṃ madhvaikṣavarasaṃ tathā

39-10

सुगन्धामलकाभिश्च लोध्रतोयं ततः परम् । रक्तचन्दनतोयं च रजनीवारि चोत्तमम्

sugandhāmalakābhiśca lodhratoyaṃ tataḥ param | raktacandanatoyaṃ ca rajanīvāri cottamam

39-11

ग्रन्थिपर्णीपयः पश्चात् ततश्च तगरोदकम् । प्रियङ्गुजटिलासिद्धार्थकसर्वौषधीजलम्

granthiparṇīpayaḥ paścāt tataśca tagarodakam | priyaṅgujaṭilāsiddhārthakasarvauṣadhījalam

39-12

पुष्पपत्रफलाम्भांसि बीजगन्धोदके तथा । हेमरत्नसरित्तीर्थकेवलाम्बूनि च क्रमात्

puṣpapatraphalāmbhāṃsi bījagandhodake tathā | hemaratnasarittīrthakevalāmbūni ca kramāt

39-13

टिप्पणी - 1. तिष्ठते स्वाशयं प्रकाशयन्ती तिष्ठतीत्यर्थः । प्रकाशनार्थे तङ् । 3. भोगविशेषा उच्यन्ते मृद्वित्यादिना । भगवदाराधने षडासनानि यथा मन्त्रासनम् स्नानासनम् अलंकारासनम् भोज्यासनम् पुनर्मन्त्रासनम् पर्यङ्कासनं चेति । तत्र प्रथमं मन्त्रासनमत्रोच्यते । 4. तस्मिन्नासने समर्पणीयानाह अर्घ्यमित्यादिना । आत्मात्मीयनिवेदनप्रकारमाह पाद्मे (4-3-140) दासोऽहं ते जगन्नाथ सपुत्रादिपरिग्रहः । प्रेष्यं प्रशाधि कर्तव्ये मां नियुङ्क्ष्व हिते सदा ॥ इति । 5. द्वितीयं स्नानासनमत्र । अत्र मन्त्रः सात्त्वते (6-26) स्फुटीकृतं मया देव त्विदं स्नानपरे त्वयि । सपादपीठं परमं शुभं स्नानासनं महत् । आसादयाशु स्नानार्थं मदनुग्रहकाम्यया ॥ इति । 6. मात्रा च शालिकेति । अक्षताग्रशुभ्रवर्णशालितण्डुलपूर्णपात्रमत्र मात्रापदार्थः । तथा च पाद्मे (4-6-36) शालितण्डुलमात्रया इति । एतच्च मात्रादानमाराधनमध्यापतितवैकल्यपरिहाराय । 8. खलिः मृगमदादिवासनावासितं घनीभूतगन्धतैलकिट्टकम् । 9. चन्द्रः घनसारः । मूल - स्नानीयाम्बुसमेतानि देयान्यम्बून्यमूनि तु । अर्घ्यपात्रात्तथैवार्घ्यं स्नानानामन्तरान्तरा

ṭippaṇī - 1. tiṣṭhate svāśayaṃ prakāśayantī tiṣṭhatītyarthaḥ | prakāśanārthe taṅ | 3. bhogaviśeṣā ucyante mṛdvityādinā | bhagavadārādhane ṣaḍāsanāni yathā mantrāsanam snānāsanam alaṃkārāsanam bhojyāsanam punarmantrāsanam paryaṅkāsanaṃ ceti | tatra prathamaṃ mantrāsanamatrocyate | 4. tasminnāsane samarpaṇīyānāha arghyamityādinā | ātmātmīyanivedanaprakāramāha pādme (4-3-140) dāso'haṃ te jagannātha saputrādiparigrahaḥ | preṣyaṃ praśādhi kartavye māṃ niyuṅkṣva hite sadā || iti | 5. dvitīyaṃ snānāsanamatra | atra mantraḥ sāttvate (6-26) sphuṭīkṛtaṃ mayā deva tvidaṃ snānapare tvayi | sapādapīṭhaṃ paramaṃ śubhaṃ snānāsanaṃ mahat | āsādayāśu snānārthaṃ madanugrahakāmyayā || iti | 6. mātrā ca śāliketi | akṣatāgraśubhravarṇaśālitaṇḍulapūrṇapātramatra mātrāpadārthaḥ | tathā ca pādme (4-6-36) śālitaṇḍulamātrayā iti | etacca mātrādānamārādhanamadhyāpatitavaikalyaparihārāya | 8. khaliḥ mṛgamadādivāsanāvāsitaṃ ghanībhūtagandhatailakiṭṭakam | 9. candraḥ ghanasāraḥ | mūla - snānīyāmbusametāni deyānyambūnyamūni tu | arghyapātrāttathaivārghyaṃ snānānāmantarāntarā

39-14

दद्यात् सपुष्पतोयेन क्षालनं चान्तरान्तरा । स्नानशिष्टाम्बुसंपूर्णं हरिद्राशालिसंभृतम् [B: हरिद्राग्रन्थि]

dadyāt sapuṣpatoyena kṣālanaṃ cāntarāntarā | snānaśiṣṭāmbusaṃpūrṇaṃ haridrāśālisaṃbhṛtam [B: haridrāgranthi]

39-15

स्रगादिसंयुतं कुम्भं हस्ते कृत्वापरत्र तु । सिद्धार्थैर्धूपवत् पात्रं भ्रामयित्वा तु मूर्धनि

sragādisaṃyutaṃ kumbhaṃ haste kṛtvāparatra tu | siddhārthairdhūpavat pātraṃ bhrāmayitvā tu mūrdhani

39-16

बहिः क्षिपेत्ततो दद्यात् सुधौते चाङ्गशाटिके । केशोदकापकर्षार्थमम्बरं देहवारिहृत्

bahiḥ kṣipettato dadyāt sudhaute cāṅgaśāṭike | keśodakāpakarṣārthamambaraṃ dehavārihṛt

39-17

अन्तरीयोत्तरीये द्वे सुधौते वाससी शुभे । भाविते गन्धधूपेन दद्याद् भद्रासनं ततः

antarīyottarīye dve sudhaute vāsasī śubhe | bhāvite gandhadhūpena dadyād bhadrāsanaṃ tataḥ

39-18

शोधयेत् पूर्णकुम्भैस्तु खप्लुतं भावयेद्धरिम् । अलंकारासनं पश्चाद्देयं मृद्वास्तरोल्बणम्

śodhayet pūrṇakumbhaistu khaplutaṃ bhāvayeddharim | alaṃkārāsanaṃ paścāddeyaṃ mṛdvāstarolbaṇam

39-19

तत्र सर्वं प्रदातव्यमर्घ्यपाद्यादि पूर्ववत् । विवेचनं [आ: निवेशनं] च केशानां कङ्कतेन प्रशोधनम्

tatra sarvaṃ pradātavyamarghyapādyādi pūrvavat | vivecanaṃ [ā: niveśanaṃ] ca keśānāṃ kaṅkatena praśodhanam

39-20

शीर्षण्यास्ताः सुमनसस्ततश्चूडोपकल्पनम् । चन्दनाद्याः [आ, B: चन्दनाद्यास्तु] सुगन्धाश्च व्यजनं शोषणार्थकम्

śīrṣaṇyāstāḥ sumanasastataścūḍopakalpanam | candanādyāḥ [ā, B: candanādyāstu] sugandhāśca vyajanaṃ śoṣaṇārthakam

39-21

मकुटाद्या अलंकाराः प्रदेयाः परमाद्भुताः । स्रजो नानाविधाकाराः सात्त्विकैः कुसुमैश्चिताः

makuṭādyā alaṃkārāḥ pradeyāḥ paramādbhutāḥ | srajo nānāvidhākārāḥ sāttvikaiḥ kusumaiścitāḥ

39-22

पुष्पाञ्जलिः पदद्वन्द्वे प्राकारः सुमनश्चयैः । गन्धद्रव्यसुशीतेन ह्यञ्जनेनाञ्जनं दृशोः

puṣpāñjaliḥ padadvandve prākāraḥ sumanaścayaiḥ | gandhadravyasuśītena hyañjanenāñjanaṃ dṛśoḥ

39-23

तथैवालम्भनं चापि ललाटतिलकं तथा । आदर्शो विमलो मृष्टः परितश्च समीक्षणम्

tathaivālambhanaṃ cāpi lalāṭatilakaṃ tathā | ādarśo vimalo mṛṣṭaḥ paritaśca samīkṣaṇam

39-24

प्रदीपश्च प्रधूपश्च वाहनं चेतनेतरत् । स्तुतिमङ्गलगीतानि नृत्तवादित्रदर्शनम्

pradīpaśca pradhūpaśca vāhanaṃ cetanetarat | stutimaṅgalagītāni nṛttavāditradarśanam

39-25

मात्राश्च रत्नसंपूर्णा भोगच्छिद्रप्रपूरणाः । बुद्ध्या विरचितास्तास्ताः राजराजोचिताः क्रियाः

mātrāśca ratnasaṃpūrṇā bhogacchidraprapūraṇāḥ | buddhyā viracitāstāstāḥ rājarājocitāḥ kriyāḥ

39-26

अलंकारासनस्थाय त्वेते भोगा हि मन्मयाः । अथ भोज्यासनं देयमर्घ्यपाद्यादिकं तथा

alaṃkārāsanasthāya tvete bhogā hi manmayāḥ | atha bhojyāsanaṃ deyamarghyapādyādikaṃ tathā

39-27

यजेत मधुपर्केण यथा [B, F: यथावत्] तदवधारय । पयसो मधुनो दध्नः संयोगो मधुपर्ककः

yajeta madhuparkeṇa yathā [B, F: yathāvat] tadavadhāraya | payaso madhuno dadhnaḥ saṃyogo madhuparkakaḥ

39-28

पात्रं पुरः प्रतिष्ठाप्य मधुपर्केण पूरितम् । अर्हणं तर्पणं चार्घ्यात् पृथक् पात्रद्वये भवेत्

pātraṃ puraḥ pratiṣṭhāpya madhuparkeṇa pūritam | arhaṇaṃ tarpaṇaṃ cārghyāt pṛthak pātradvaye bhavet

39-29

अर्हणेनार्चनं [B: अर्हणं चार्चनं] पूर्वं ततश्च मधुपर्ककम् । तर्पणं तर्पणीयाभिस्ततो निष्पुंसनं करे

arhaṇenārcanaṃ [B: arhaṇaṃ cārcanaṃ] pūrvaṃ tataśca madhuparkakam | tarpaṇaṃ tarpaṇīyābhistato niṣpuṃsanaṃ kare

39-30

देयमाचमनं पश्चान्मात्रा गौर्माधुपर्किकी । यष्टव्यमन्नयज्ञेन साङ्गेन मधुपर्कवत्

deyamācamanaṃ paścānmātrā gaurmādhuparkikī | yaṣṭavyamannayajñena sāṅgena madhuparkavat

39-31

टिप्पणी - 14. स्नपनानन्तरं नीराजनमुच्यते स्नानशिष्टेति । 15. हस्ते वामहस्ते । अपरत्र दक्षिणहस्ते । 17. भद्रासनम् स्नानासनम् । 18. खप्लुतम् द्वादशान्तस्थितम् । तृतीयमलंकारासनमाह अलंकारेति । 19. कङ्कतं केशप्रसाधनी । 24. चेतनेतरत् वाहनमिति । सुवर्णादिनिर्मितं हस्त्यश्वादि । 25. मन्मया इत्यनेनाध्यायादावुक्तो विषयः स्मार्यते । तुरीयं भोज्यासनमुपवर्ण्यते अथेति । 27. मधुपर्कमाह पयस इति । 29. अर्हणमापोशनम् । तर्पणम् पानीयतीर्थम् । निष्पुंसनम् हस्तोद्वर्तनम् । 30. पुनः मधुपर्कदानसंभावितवैकल्यपरिहाराय गवा मात्रादानमत्रोच्यते । मूल - प्रदेया अन्नयज्ञार्था मात्राः शाल्यन्ननिर्मिताः । सकर्पूरं च ताम्बूलं प्रदेयमनुवासनम्

39-32

ततश्च विश्रमार्थाय विमानं परमाद्भुतम् । प्रदेयं तत्र दातव्यं सर्वमर्घ्यादि पूर्ववत्

tataśca viśramārthāya vimānaṃ paramādbhutam | pradeyaṃ tatra dātavyaṃ sarvamarghyādi pūrvavat

39-33

जपं समाचरेत् पश्चादलक्ष्यमितरैर्जनैः । मन्त्रसंस्कृतया सम्यक् शुभया ह्यक्षमालया

japaṃ samācaret paścādalakṣyamitarairjanaiḥ | mantrasaṃskṛtayā samyak śubhayā hyakṣamālayā

39-34

प्राकृतस्त्वङ्गुलीभिस्तु पर्वभिस्तु दशोत्तरः । शतोत्तरादिसंख्यस्तु विज्ञेयो ह्यक्षमालया

prākṛtastvaṅgulībhistu parvabhistu daśottaraḥ | śatottarādisaṃkhyastu vijñeyo hyakṣamālayā

39-35

वाचिकः क्षुद्रकर्मार्थमुपांशुः सिद्धिकर्मणि । मानसो मोक्षलक्ष्मीदो ध्यानात्मा सर्वसिद्धिकृत्

vācikaḥ kṣudrakarmārthamupāṃśuḥ siddhikarmaṇi | mānaso mokṣalakṣmīdo dhyānātmā sarvasiddhikṛt

39-36

अक्षमाला तथा कार्या न दृश्या प्राकृतैर्यथा । अक्षास्थिमात्रा मणय उत्तमाः परिकीर्तिताः

akṣamālā tathā kāryā na dṛśyā prākṛtairyathā | akṣāsthimātrā maṇaya uttamāḥ parikīrtitāḥ

39-37

धात्रीफलास्थिसदृशा मध्यमाः परिकीर्तिताः । अधमा [आ: अथवा] बदरास्थ्याभाः श्रेष्ठमष्टशतात्मकम्

dhātrīphalāsthisadṛśā madhyamāḥ parikīrtitāḥ | adhamā [ā: athavā] badarāsthyābhāḥ śreṣṭhamaṣṭaśatātmakam

39-38

तदर्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्धमधमं स्मृतम् । सौवर्णं द्रव्यसिद्ध्यर्थे पुष्ट्यर्थे पितृकर्मणि

tadardhaṃ madhyamaṃ proktaṃ tadardhamadhamaṃ smṛtam | sauvarṇaṃ dravyasiddhyarthe puṣṭyarthe pitṛkarmaṇi

39-39

राजतं ताम्ररूपं तु मेधावीर्यजयाप्तये । त्रापुषं यक्षिणीसिद्धौ सैसं रक्षःपिशाचयोः

rājataṃ tāmrarūpaṃ tu medhāvīryajayāptaye | trāpuṣaṃ yakṣiṇīsiddhau saisaṃ rakṣaḥpiśācayoḥ

39-40

वेतालसाधनार्थं तु रीतिजं कांस्यजं तु तत् । अक्षसूत्रं परिज्ञेयं नागपन्नगसाधने

vetālasādhanārthaṃ tu rītijaṃ kāṃsyajaṃ tu tat | akṣasūtraṃ parijñeyaṃ nāgapannagasādhane

39-41

आयसं क्षुद्रकर्मार्थमिति धातुमयो मणिः । आयुरारोग्यभूत्यर्थः [C: वृद्ध्यर्थः] सर्वो मणिमयो मणिः

āyasaṃ kṣudrakarmārthamiti dhātumayo maṇiḥ | āyurārogyabhūtyarthaḥ [C: vṛddhyarthaḥ] sarvo maṇimayo maṇiḥ

39-42

मोक्षाय शान्तये चैव स्फाटिको मणिरुच्यते । सौभाग्ये वैद्रुमः कार्यः सौत्रः कार्यस्तु मुक्तये

mokṣāya śāntaye caiva sphāṭiko maṇirucyate | saubhāgye vaidrumaḥ kāryaḥ sautraḥ kāryastu muktaye

39-43

शान्तये मुक्तये पुष्ट्यै तुलसीमूलजो मणिः । सर्वसिद्धिप्रदः पाद्मो मणिः शाङ्खः श्रियै मतः

śāntaye muktaye puṣṭyai tulasīmūlajo maṇiḥ | sarvasiddhipradaḥ pādmo maṇiḥ śāṅkhaḥ śriyai mataḥ

39-44

आयुःप्रजायशोदः स्यान्मौक्तिको मणिरुत्तमः । आदद्यादेकमेतेषां शुभकाले गुणाधिके

āyuḥprajāyaśodaḥ syānmauktiko maṇiruttamaḥ | ādadyādekameteṣāṃ śubhakāle guṇādhike

39-45

अस्त्रेण गन्धतोयेन क्षालयेत्तदनन्तरम् । शाणकार्पासजोर्णानां कृत्वा सूत्रं नवं दृढम्

astreṇa gandhatoyena kṣālayettadanantaram | śāṇakārpāsajorṇānāṃ kṛtvā sūtraṃ navaṃ dṛḍham

39-46

त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य चतुर्धा वा यथा दृढम् । क्षालयित्वास्त्रतोयेन तेनैव ग्रथयेन्मणीन्

triguṇaṃ triguṇīkṛtya caturdhā vā yathā dṛḍham | kṣālayitvāstratoyena tenaiva grathayenmaṇīn

अनूनानधिकांस्तुल्यानचलान् ग्रथितान्तरान् । इष्टसंख्यामणिप्रोतसूत्रान्तद्वितयोपमम्

anūnānadhikāṃstulyānacalān grathitāntarān | iṣṭasaṃkhyāmaṇiprotasūtrāntadvitayopamam

39-47

मणिं प्रकल्पयेन्मेरुमक्षमालाविधिस्त्वयम्

maṇiṃ prakalpayenmerumakṣamālāvidhistvayam

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre nityavidhiprakāśo nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ

40-1

टिप्पणी - 31. पञ्चमे मन्त्रासने समर्पणीयानि ताम्बूलादीनि । 32. षष्ठं पर्यङ्कासनमुच्यते ततश्चेति । 33. जपसंख्यागणनोपकरणेष्वक्षमाला प्रशस्ता । 35. जपविशेषो वाचिकादिः । 38. अक्षमालामणिविशेषानाह सौवर्णमित्यादिना । 40. रीतिः पित्तललोहविशेषः । 42. सौत्रः तन्तुनिर्मितः । 47. मेरुः जपसूत्रप्रधानग्रन्थिस्थो बृहन्मणिविशेषः । इत्येकोनचत्वारिंशोऽध्यायः चत्वारिंशोऽध्यायः शक्रः - नमस्ते वारिसंभूते नमस्ते पद्मसंभवे । प्रकारमक्षमालायाः प्रतिष्ठा वदाम्बुजे

ṭippaṇī - 31. pañcame mantrāsane samarpaṇīyāni tāmbūlādīni | 32. ṣaṣṭhaṃ paryaṅkāsanamucyate tataśceti | 33. japasaṃkhyāgaṇanopakaraṇeṣvakṣamālā praśastā | 35. japaviśeṣo vācikādiḥ | 38. akṣamālāmaṇiviśeṣānāha sauvarṇamityādinā | 40. rītiḥ pittalalohaviśeṣaḥ | 42. sautraḥ tantunirmitaḥ | 47. meruḥ japasūtrapradhānagranthistho bṛhanmaṇiviśeṣaḥ | ityekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ catvāriṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - namaste vārisaṃbhūte namaste padmasaṃbhave | prakāramakṣamālāyāḥ pratiṣṭhā vadāmbuje

40-2

श्रीः - साधितामक्षमालां तु स्थापयेद्भाजने शुभे । पूजयित्वार्घ्यपुष्पाद्यैस्तस्याः शुद्धिं समाचरेत्

śrīḥ - sādhitāmakṣamālāṃ tu sthāpayedbhājane śubhe | pūjayitvārghyapuṣpādyaistasyāḥ śuddhiṃ samācaret

40-3

अस्त्रेण दग्ध्वा निर्वाप्य वर्मणाप्याययेच्छ्रिया । परमामृतरूपिण्या तां मालां भावयेत्ततः

astreṇa dagdhvā nirvāpya varmaṇāpyāyayecchriyā | paramāmṛtarūpiṇyā tāṃ mālāṃ bhāvayettataḥ

40-4

चतुर्भुजामनौपम्यां मन्मयीं मामिवापराम् । वरदाभयहस्तां च बद्धाञ्जलिकरद्वयाम्

caturbhujāmanaupamyāṃ manmayīṃ māmivāparām | varadābhayahastāṃ ca baddhāñjalikaradvayām

40-5

ब्रह्मद्वाराम्बुजन्मस्थां देवीं ध्यायेच्छिखोपमाम् । तां परां वैष्णवीं शक्तिं मन्मयीं मदभेदिनीम्

brahmadvārāmbujanmasthāṃ devīṃ dhyāyecchikhopamām | tāṃ parāṃ vaiṣṇavīṃ śaktiṃ manmayīṃ madabhedinīm

40-6

द्वादशान्ते विचिन्त्याथ क्रमाद्ध्यायेद्धृदम्बुजे । हृत्पद्मादुत्थितां भूयो ब्रह्मरन्ध्राद्विनिर्गताम्

dvādaśānte vicintyātha kramāddhyāyeddhṛdambuje | hṛtpadmādutthitāṃ bhūyo brahmarandhrādvinirgatām

40-7

शनैः शनैरुल्लसन्तीं मालास्थां तां विचिन्तयेत् । अङ्गोपाङ्गक्रमोपेतां [आ, E: क्रियोपेतां] स्थूलसूक्ष्मपरात्मिकाम्

śanaiḥ śanairullasantīṃ mālāsthāṃ tāṃ vicintayet | aṅgopāṅgakramopetāṃ [ā, E: kriyopetāṃ] sthūlasūkṣmaparātmikām

40-8

मां ध्यायेत् तारिकाकारां तत्र शक्तौ सुरेश्वर । मणीन् सूत्रं तथा मालां मालास्थां वैष्णवीमपि

māṃ dhyāyet tārikākārāṃ tatra śaktau sureśvara | maṇīn sūtraṃ tathā mālāṃ mālāsthāṃ vaiṣṇavīmapi

40-9

एकार्णवीकृतं सर्वं [C: कृतां सर्वां] मायां ध्यायेत् सुरेश्वर । मया दत्तां विभाव्यैनां संस्कृतामक्षमालिकाम्

ekārṇavīkṛtaṃ sarvaṃ [C: kṛtāṃ sarvāṃ] māyāṃ dhyāyet sureśvara | mayā dattāṃ vibhāvyaināṃ saṃskṛtāmakṣamālikām

40-10

जपं समाचरेत् पश्चात् पूर्वोक्तेन विधानतः । अनुन्मिषत् परं सूक्ष्मं स्थूलमत्मानमेव च

japaṃ samācaret paścāt pūrvoktena vidhānataḥ | anunmiṣat paraṃ sūkṣmaṃ sthūlamatmānameva ca

40-11

लक्ष्मीनारायणाकारं पञ्चकं भावयेदिदम् । तुर्यातीतं तथा तुर्यं सुषुप्तिस्वप्नजागराः

lakṣmīnārāyaṇākāraṃ pañcakaṃ bhāvayedidam | turyātītaṃ tathā turyaṃ suṣuptisvapnajāgarāḥ

40-12

अवस्थापञ्चकं तद्वत् तत्कर्तृकरणादिकम् । कर्त्रुन्मेषं तथा तत्स्थं करणं बाह्यकं तथा

avasthāpañcakaṃ tadvat tatkartṛkaraṇādikam | kartrunmeṣaṃ tathā tatsthaṃ karaṇaṃ bāhyakaṃ tathā

40-13

मन्त्राक्षरं तथा स्थूलं सर्वं तत्तन्मयं स्मरेत् । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां मन्मुखाम्भोजनिःसृताम्

mantrākṣaraṃ tathā sthūlaṃ sarvaṃ tattanmayaṃ smaret | hṛtpuṇḍarīkamadhyasthāṃ manmukhāmbhojaniḥsṛtām

40-14

स्मरेच्छब्दमयीं शक्तिं वैष्णवीं मदभेदिनीम् । तस्या विनिर्गतां ध्यायेन्मातृकां मन्त्रमातरम्

smarecchabdamayīṃ śaktiṃ vaiṣṇavīṃ madabhedinīm | tasyā vinirgatāṃ dhyāyenmātṛkāṃ mantramātaram

40-15

मन्मयीं संस्मरेन्मालां जप्यमन्त्रमयीं ततः । लतायामिव पुष्पाणि [आ, B, C: पुष्पाणां] मन्त्रान् वै तत्र संस्मरेत्

manmayīṃ saṃsmarenmālāṃ japyamantramayīṃ tataḥ | latāyāmiva puṣpāṇi [ā, B, C: puṣpāṇāṃ] mantrān vai tatra saṃsmaret

40-16

स्फुरणं मणिसंस्पर्शे हृल्लयं च तदत्यये । भावयन् मन्त्रनाथस्य जपं कुर्याद्विचक्षणः

sphuraṇaṃ maṇisaṃsparśe hṛllayaṃ ca tadatyaye | bhāvayan mantranāthasya japaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

40-17

हृद्भास्वरूपसंसूतिबहिरन्तःक्रमोत्क्रमात् [आ, B: सुहृत्; F: हृद्भास्वरूपसंस्यूति] । इति स्मरन् जपेदेकवारं तत्कोटिसंमितम्

hṛdbhāsvarūpasaṃsūtibahirantaḥkramotkramāt [ā, B: suhṛt; F: hṛdbhāsvarūpasaṃsyūti] | iti smaran japedekavāraṃ tatkoṭisaṃmitam

40-18

टिप्पणी - 2. साधिताम् निर्मिताम् । 3. निर्वाप्य विशोष्य । श्रिया श्रीमन्त्रेण । भावयेत् वक्ष्यमाणरूपेण ध्यायेत् । 5. ब्रह्मद्वारं ब्रह्मरन्ध्राख्यनाडी । शिखा वह्निशिखा । 6. द्वादशान्ते मूर्ध्न उपरि द्वादशाङ्गुलपरिमितस्थाने । मूल - जपं समाप्य विधिवन्न्यस्येन्मयि जपं कृतम् । शक्तिं तां मन्मुखान्तःस्थां जपरूपां विचिन्तयेत्

40-19

दीपे धूपे तथार्घ्ये च घण्टानादं समाचरेत् । आवाहने तथार्घ्ये च नैवेद्ये मधुपर्कके

dīpe dhūpe tathārghye ca ghaṇṭānādaṃ samācaret | āvāhane tathārghye ca naivedye madhuparkake

40-20

प्रीणने च प्रयुञ्जीत घण्टानादं विचक्षणः । न विना पूजया चाल्या तां विना पूजयेन्न च

prīṇane ca prayuñjīta ghaṇṭānādaṃ vicakṣaṇaḥ | na vinā pūjayā cālyā tāṃ vinā pūjayenna ca

40-21

कार्यसिद्धिमभीप्सद्भिरिह चामुत्र चोभयोः । सा हि घण्टाभिधा शक्तिर्वागीशा च सरस्वती

kāryasiddhimabhīpsadbhiriha cāmutra cobhayoḥ | sā hi ghaṇṭābhidhā śaktirvāgīśā ca sarasvatī

40-22

वाचि मन्त्राः स्थिताः सर्वे वाच्यं मन्त्रेषु चाखिलम् । एतस्यां चाल्यमानायां मन्त्रा वत्सा इव द्रुतम्

vāci mantrāḥ sthitāḥ sarve vācyaṃ mantreṣu cākhilam | etasyāṃ cālyamānāyāṃ mantrā vatsā iva drutam

40-23

काङ्क्षमाणाः समायान्ति तां घण्टां मन्त्रमातरम् । अधोमुखं तु ब्रह्माण्डं ध्यायेल्लोककुलाकुलम्

kāṅkṣamāṇāḥ samāyānti tāṃ ghaṇṭāṃ mantramātaram | adhomukhaṃ tu brahmāṇḍaṃ dhyāyellokakulākulam

40-24

नालं तस्यास्तदूर्ध्वे तु वृत्तं पद्मं स्मरेद्बुधः । अष्टपत्रं शुभं श्वेतं कर्णिकाकेसरान्वितम्

nālaṃ tasyāstadūrdhve tu vṛttaṃ padmaṃ smaredbudhaḥ | aṣṭapatraṃ śubhaṃ śvetaṃ karṇikākesarānvitam

40-25

तन्मध्ये चिन्तयेद्देवीं घण्टामष्टभुजान्विताम् । मुख्यहस्तचतुष्केण पाशशङ्खाम्बुजाङ्कुशान्

tanmadhye cintayeddevīṃ ghaṇṭāmaṣṭabhujānvitām | mukhyahastacatuṣkeṇa pāśaśaṅkhāmbujāṅkuśān

40-26

परबाहुचतुष्केण दधतीमक्षसूत्रकम् । विज्ञानपुस्तकं सम्यगभयं च वरं तथा

parabāhucatuṣkeṇa dadhatīmakṣasūtrakam | vijñānapustakaṃ samyagabhayaṃ ca varaṃ tathā

40-27

पद्मासनाम्बुजाक्षीं पद्मगर्भसमत्विषम् । पद्ममालाधरां पीतसितवस्त्रानुलेपनाम्

padmāsanāmbujākṣīṃ padmagarbhasamatviṣam | padmamālādharāṃ pītasitavastrānulepanām

40-28

मन्त्रौघमुद्गिरन्तीं च ब्रह्मादिपरिसंस्तुताम् । तारिकामुच्चरन् दीर्घं [आ: दीर्घां] युग्मां संचालयेदिमाम्

mantraughamudgirantīṃ ca brahmādiparisaṃstutām | tārikāmuccaran dīrghaṃ [ā: dīrghāṃ] yugmāṃ saṃcālayedimām

40-29

अनया पूजयन् मन्त्री मन्त्रसिद्धिं निगच्छति । ततो गुरून् समानीय मन्मयान् वापि वैष्णवान्

anayā pūjayan mantrī mantrasiddhiṃ nigacchati | tato gurūn samānīya manmayān vāpi vaiṣṇavān

40-30

प्रदद्यात् प्रापणार्धं तु तेभ्यो मन्मन्त्रमुच्चरन् । अथ वह्निगतां सम्यगग्नीषोममयीं पराम्

pradadyāt prāpaṇārdhaṃ tu tebhyo manmantramuccaran | atha vahnigatāṃ samyagagnīṣomamayīṃ parām

40-31

तर्पयेन्मां सुरेशान यथावदवधारय । तत उत्तरदिग्भागे देवागाराद्बहिस्तु वा

tarpayenmāṃ sureśāna yathāvadavadhāraya | tata uttaradigbhāge devāgārādbahistu vā

40-32

भूभागे लक्षणोपेते कुण्डं कुर्यात् समलक्षणम् । चतुरश्रं समं यद्वा पद्माकारं मनोहरम् [F: मनोरमम्]

bhūbhāge lakṣaṇopete kuṇḍaṃ kuryāt samalakṣaṇam | caturaśraṃ samaṃ yadvā padmākāraṃ manoharam [F: manoramam]

40-33

शतार्धहोमसंख्यायां कुण्डं स्याद् द्वादशाङ्गुलम् । अष्टोत्तरशतेऽरत्निसमं हस्तं सहस्रके

śatārdhahomasaṃkhyāyāṃ kuṇḍaṃ syād dvādaśāṅgulam | aṣṭottaraśate'ratnisamaṃ hastaṃ sahasrake

40-34

अयुताख्ये द्विहस्तं च लक्षहोमे चतुष्करम् । कोटिहोमेऽष्टहस्तं स्याच्छास्त्रतः कारयेच्च तत्

ayutākhye dvihastaṃ ca lakṣahome catuṣkaram | koṭihome'ṣṭahastaṃ syācchāstrataḥ kārayecca tat

40-35

त्रिकोणमपि वा कुर्याद्धोमकुण्डं त्रिमेखलम् । उद्धृत्य तारया पूर्वं त्रिस्तया प्रोक्षयेद्भुवम्

trikoṇamapi vā kuryāddhomakuṇḍaṃ trimekhalam | uddhṛtya tārayā pūrvaṃ tristayā prokṣayedbhuvam

40-36

शोषणं दाहनं प्लावं तारया सम्यगाचरेत् । आधारशक्त्याद्यारभ्य पूज्यं भावासनावधि

śoṣaṇaṃ dāhanaṃ plāvaṃ tārayā samyagācaret | ādhāraśaktyādyārabhya pūjyaṃ bhāvāsanāvadhi

40-37

तत्र नारायणाख्यां वै शक्तिं तेजोमयीं पराम् । मन्मयीममृताकारां सर्वातिशयरूपिणीम्

tatra nārāyaṇākhyāṃ vai śaktiṃ tejomayīṃ parām | manmayīmamṛtākārāṃ sarvātiśayarūpiṇīm

40-38

सर्वशक्तिसमूहस्थां सर्ववस्त्वन्तरस्थिताम् । अवतार्य हृदम्भोजात् सृष्टिमार्गेण शाश्वतीम्

sarvaśaktisamūhasthāṃ sarvavastvantarasthitām | avatārya hṛdambhojāt sṛṣṭimārgeṇa śāśvatīm

40-39

तारिकास्फुरणाकारामवतीर्य हृदम्बुजात् । रेचकेन विनिक्षिप्य कुण्डमध्याम्बुजान्तरे

tārikāsphuraṇākārāmavatīrya hṛdambujāt | recakena vinikṣipya kuṇḍamadhyāmbujāntare

40-40

टिप्पणी - 30. वह्निसंतर्पणमुच्यते अथेत्यादिना । 33. होमसंख्यानुगुण्येन कुण्डविस्तृतिरुच्यते शतार्धेत्यादिना । 35. तया तारया । 36. भावासनं पूर्वमाधारशक्तिप्रकरणोक्तम् । मूल - संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः पद्ममुद्रां प्रदर्श्य च । ध्यायेदृतुमतीं शक्तिं सुस्नातामहताम्बराम्

ṭippaṇī - 30. vahnisaṃtarpaṇamucyate athetyādinā | 33. homasaṃkhyānuguṇyena kuṇḍavistṛtirucyate śatārdhetyādinā | 35. tayā tārayā | 36. bhāvāsanaṃ pūrvamādhāraśaktiprakaraṇoktam | mūla - saṃpūjya gandhapuṣpādyaiḥ padmamudrāṃ pradarśya ca | dhyāyedṛtumatīṃ śaktiṃ susnātāmahatāmbarām

40-41

ध्यायेत् सर्वात्मिकां शक्तिं तामेव त्वधरारणिम् । उत्तरं चारणिं ध्यायेत् सर्वतेजोमयं हरिम्

dhyāyet sarvātmikāṃ śaktiṃ tāmeva tvadharāraṇim | uttaraṃ cāraṇiṃ dhyāyet sarvatejomayaṃ harim

40-42

मथ्नीयात् तारया सम्यक् तथा चैवानुतारया । उत्पन्नं तारयादाय [आ, B, ङ्: आघ्राय] कृशानुं शक्तिसंभवम्

mathnīyāt tārayā samyak tathā caivānutārayā | utpannaṃ tārayādāya [ā, B, ṅ: āghrāya] kṛśānuṃ śaktisaṃbhavam

40-43

अभिगूह्याङ्गुलीभिस्तु [C: अभिगृह्य] संस्कुर्याद्वैष्णवाख्यया । चूडां च तारया कुर्यादन्नप्राशनपूर्वकम्

abhigūhyāṅgulībhistu [C: abhigṛhya] saṃskuryādvaiṣṇavākhyayā | cūḍāṃ ca tārayā kuryādannaprāśanapūrvakam

40-44

उपनीय ततो वह्निं तारया चानुतारया । ततः स्वाहास्वधाभ्यां तु देवीभ्यां जातवेदसः

upanīya tato vahniṃ tārayā cānutārayā | tataḥ svāhāsvadhābhyāṃ tu devībhyāṃ jātavedasaḥ

40-45

पाणिग्रहणकं कुर्यात् तारया त्वनुतारया । सर्वं ध्यानमयं कार्यं जातनामादिकर्म तत्

pāṇigrahaṇakaṃ kuryāt tārayā tvanutārayā | sarvaṃ dhyānamayaṃ kāryaṃ jātanāmādikarma tat

40-46

लोहपाषाणमण्युत्थवह्नौ कार्यवशात् कृते । लौकिके वापि संस्कारं निषेकादि समाचरेत्

lohapāṣāṇamaṇyutthavahnau kāryavaśāt kṛte | laukike vāpi saṃskāraṃ niṣekādi samācaret

40-47

आधाय [C: आदाय] तैजसे पात्रे मृन्मयेऽभिनवे तु वा । देवीसहायं स्वाहेशं तारयैवार्चयेत् सुधीः

ādhāya [C: ādāya] taijase pātre mṛnmaye'bhinave tu vā | devīsahāyaṃ svāheśaṃ tārayaivārcayet sudhīḥ

40-48

पूरणेनोपसंहृत्य स्वात्मन्युपशमं नयेत् । क्रमादानन्दशक्त्या तं संहारेण तु योजयेत्

pūraṇenopasaṃhṛtya svātmanyupaśamaṃ nayet | kramādānandaśaktyā taṃ saṃhāreṇa tu yojayet

40-49

सृष्टिमार्गेण तं भूयोऽप्यवतार्य पदात् पदम् । कुण्डमध्याम्बुजान्तःस्थां तारया भुवमानयेत्

sṛṣṭimārgeṇa taṃ bhūyo'pyavatārya padāt padam | kuṇḍamadhyāmbujāntaḥsthāṃ tārayā bhuvamānayet

40-50

वह्निं स्वाहास्वधेशानमग्नीषोममयं यजेत् । समिद्भिस्तिसृभिस्तारामुच्चरन्नेकयैकया

vahniṃ svāhāsvadheśānamagnīṣomamayaṃ yajet | samidbhistisṛbhistārāmuccarannekayaikayā

40-51

शालीतिलाक्षतैः पश्चात् तत आज्याहुतित्रयम् । उच्चार्य तारिकां पूर्वं बोधयेति द्विरुच्चरेत्

śālītilākṣataiḥ paścāt tata ājyāhutitrayam | uccārya tārikāṃ pūrvaṃ bodhayeti dviruccaret

40-52

तत्रस्थो बुध्यते वह्निर्यथावच्च हुतः [आ, B, ङ्: यो यथा यस्य सः] स्वयम् । पर्यग्निकरणं कार्यं तारयैवार्द्रपाणिना

tatrastho budhyate vahniryathāvacca hutaḥ [ā, B, ṅ: yo yathā yasya saḥ] svayam | paryagnikaraṇaṃ kāryaṃ tārayaivārdrapāṇinā

40-53

स्तृणीयात् तारया दर्भैस्त्रेधा त्रेधा चतुर्दिशम् । उदग्भागेऽग्निकुण्डस्य स्तृणीयाद्दर्भसंचयम्

stṛṇīyāt tārayā darbhaistredhā tredhā caturdiśam | udagbhāge'gnikuṇḍasya stṛṇīyāddarbhasaṃcayam

40-54

प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे दर्वीध्मौ स्रुक्स्रुवौ तथा । आज्यस्थालीं पवित्रे च सर्वं तत्र निधापयेत्

praṇītāprokṣaṇīpātre darvīdhmau sruksruvau tathā | ājyasthālīṃ pavitre ca sarvaṃ tatra nidhāpayet

40-55

प्रणीतां तारयापूर्य गन्धयुक्तेन वारिणा । पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूय मां ध्यायेत् तारया श्रियम्

praṇītāṃ tārayāpūrya gandhayuktena vāriṇā | pavitrābhyāṃ trirutpūya māṃ dhyāyet tārayā śriyam

40-56

वह्नेरुदक् प्रतिष्ठाप्य प्रोक्षणीं पूरयेच्छ्रिया । तामुत्पूय ततः प्रोक्ष्य यागोपकरणं समम्

vahnerudak pratiṣṭhāpya prokṣaṇīṃ pūrayecchriyā | tāmutpūya tataḥ prokṣya yāgopakaraṇaṃ samam

40-57

आज्यपात्रं समादाय तस्मिन्नाज्यं निधाय च । ब्रह्म सर्पिःसमुद्रोत्थं तद्ध्यात्वाग्नेरुदग्गतम्

ājyapātraṃ samādāya tasminnājyaṃ nidhāya ca | brahma sarpiḥsamudrotthaṃ taddhyātvāgnerudaggatam

40-58

तारया समभिज्वाल्य दर्भाग्रे विनिधाय च । तया पुनरभिज्वाल्य पर्यग्निकृतिमाचरेत्

tārayā samabhijvālya darbhāgre vinidhāya ca | tayā punarabhijvālya paryagnikṛtimācaret

40-59

वह्नेः पश्चात् प्रतिष्ठाप्य पवित्रद्वितयेन तत् । उत्पूय तारयाग्नौ तत् पवित्रद्वितयं क्षिपेत्

vahneḥ paścāt pratiṣṭhāpya pavitradvitayena tat | utpūya tārayāgnau tat pavitradvitayaṃ kṣipet

40-60

परिदध्यात् परिधिभिर्यज्ञयोग्यैश्चतुर्दिशम् । अग्निशर्वदिशोः स्थाप्य कुण्डमध्ये समिद्द्वयम्

paridadhyāt paridhibhiryajñayogyaiścaturdiśam | agniśarvadiśoḥ sthāpya kuṇḍamadhye samiddvayam

40-61

तत इध्मं समाधाय शुष्कं पञ्चदशात्मकम् । तारया परिषिच्याग्निं स्रुक्स्रुवौ [ङ्: स्रुवौ तु] परितापयेत्

tata idhmaṃ samādhāya śuṣkaṃ pañcadaśātmakam | tārayā pariṣicyāgniṃ sruksruvau [ṅ: sruvau tu] paritāpayet

40-62

निमृज्य तारया पश्चात्तौ प्रोक्ष्याथ स्रुचा तया । वायोरग्निदिशं यावद्यातोः शर्वदिशावधि

nimṛjya tārayā paścāttau prokṣyātha srucā tayā | vāyoragnidiśaṃ yāvadyātoḥ śarvadiśāvadhi

40-63

धारया स्रावयेद्वह्नौ [C: धारा आस्रावयेत्] मध्ये दद्यात् स्रुवाहुतिम् । अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धं वा तदर्धकम्

dhārayā srāvayedvahnau [C: dhārā āsrāvayet] madhye dadyāt sruvāhutim | aṣṭottaraśataṃ vāpi tadardhaṃ vā tadardhakam

40-64

टिप्पणी - 40. ध्यायेदित्यादिना अग्नेर्वैष्णवीकरणमुच्यते । 43. अभिगूह्य संवृत्य । अन्नप्राशनेति जातकर्मनामकरणयोरप्युपलक्षणम् । मूल - स्रुवेणाज्याहुतीर्दद्यात् स्वाहान्तां तारिकां गृणन् । अयं योग्यो भवेद्वह्निर्भगवद्धव्यवाहने

ṭippaṇī - 40. dhyāyedityādinā agnervaiṣṇavīkaraṇamucyate | 43. abhigūhya saṃvṛtya | annaprāśaneti jātakarmanāmakaraṇayorapyupalakṣaṇam | mūla - sruveṇājyāhutīrdadyāt svāhāntāṃ tārikāṃ gṛṇan | ayaṃ yogyo bhavedvahnirbhagavaddhavyavāhane

40-65

आदध्यात् [F: ओमित्स् वेर्सेस् 65 तो 112] समिधः सप्त ततस्तारिकया सुधीः । यज्ञकाष्ठमयीरादौ ब्रह्मक्षत्रतरूद्भवाः

ādadhyāt [F: omits verses 65 to 112] samidhaḥ sapta tatastārikayā sudhīḥ | yajñakāṣṭhamayīrādau brahmakṣatratarūdbhavāḥ

40-66

तारया समिधो दद्यात् काष्ठरूपा दशापराः । मामेव भावयेन्मध्ये विष्णोरङ्कस्थितां पराम्

tārayā samidho dadyāt kāṣṭharūpā daśāparāḥ | māmeva bhāvayenmadhye viṣṇoraṅkasthitāṃ parām

40-67

ब्रह्मानन्दमयाम्भोजकर्णिकास्थस्य वै विभोः । अङ्कस्थां भावयꣳल्लक्ष्मीं ता दद्यात्समिधोऽखिलाः

brahmānandamayāmbhojakarṇikāsthasya vai vibhoḥ | aṅkasthāṃ bhāvayaṁllakṣmīṃ tā dadyātsamidho'khilāḥ

40-68

ततः पुष्पमयीं दद्याद् धूपद्रव्यमयीं तथा । एतास्तु त्रिविधा देया हस्तेनैव मनीषिणा

tataḥ puṣpamayīṃ dadyād dhūpadravyamayīṃ tathā | etāstu trividhā deyā hastenaiva manīṣiṇā

40-69

मधुपर्कमयीं पश्चात् स्रुवेण जुहुयात् सुधीः । स्रुच्यन्नं चतुरादाय सर्पिषापूर्य पूर्ववत्

madhuparkamayīṃ paścāt sruveṇa juhuyāt sudhīḥ | srucyannaṃ caturādāya sarpiṣāpūrya pūrvavat

40-70

तयैवान्नाहुतिं दद्यात् स्वाहान्तां तारिकां गृणन् । स्रुवेणाज्याहुतीः पूर्वसमित्संख्याः समाचरेत्

tayaivānnāhutiṃ dadyāt svāhāntāṃ tārikāṃ gṛṇan | sruveṇājyāhutīḥ pūrvasamitsaṃkhyāḥ samācaret

40-71

पुष्पाञ्जलिमुपादाय वह्निस्थामर्चयेद्धिया । नित्ययागो ममैतावानूर्ध्वं काम्याहुतिं क्षिपेत्

puṣpāñjalimupādāya vahnisthāmarcayeddhiyā | nityayāgo mamaitāvānūrdhvaṃ kāmyāhutiṃ kṣipet

40-72

यदि कामयमानः स्यात् तत्तद्विध्यनुरूपिणीम् । तारया परिषिच्याग्निं प्रायश्चित्ताहुतिं क्षिपेत्

yadi kāmayamānaḥ syāt tattadvidhyanurūpiṇīm | tārayā pariṣicyāgniṃ prāyaścittāhutiṃ kṣipet

40-73

दशवारं तारयैव क्षमस्वेति वदन् धिया । प्रणीतामुपसंहृत्य शुचिस्थाने निनीय [आ, B: निधाय] च

daśavāraṃ tārayaiva kṣamasveti vadan dhiyā | praṇītāmupasaṃhṛtya śucisthāne ninīya [ā, B: nidhāya] ca

40-74

प्रहृत्य परिधीन् सर्वान् सःस्रावं [आ, B: सर्पिः] समाचरेत् । स्तरं प्रहृत्य वह्नौ च घृतेनापूर्य च स्रुवम्

prahṛtya paridhīn sarvān saḥsrāvaṃ [ā, B: sarpiḥ] samācaret | staraṃ prahṛtya vahnau ca ghṛtenāpūrya ca sruvam

40-75

दद्यात् पूर्णाहुतिं दीर्घां स्वाहान्तां तारिकां गृणन् । शक्त्या समेतां तां तारां वह्निस्थां मन्मयीं पराम्

dadyāt pūrṇāhutiṃ dīrghāṃ svāhāntāṃ tārikāṃ gṛṇan | śaktyā sametāṃ tāṃ tārāṃ vahnisthāṃ manmayīṃ parām

40-76

मां चाप्यङ्कस्थितां विष्णोर्नासिकासंधिमार्गतः [C: विर्ष्णोर्नाडिका] । मरुच्छक्त्या समाकृष्य हृत्पद्मे विनिवेश्य च

māṃ cāpyaṅkasthitāṃ viṣṇornāsikāsaṃdhimārgataḥ [C: virṣṇornāḍikā] | marucchaktyā samākṛṣya hṛtpadme viniveśya ca

40-77

यागभूमिं समेत्याथ नवपद्मस्थया मया । एकीकृत्य मयि न्यस्येदर्चास्थायां कृतिं तु ताम्

yāgabhūmiṃ sametyātha navapadmasthayā mayā | ekīkṛtya mayi nyasyedarcāsthāyāṃ kṛtiṃ tu tām

40-78

प्रागेव विभजेदन्नं प्रापणात् संप्रदानतः । तेनान्नेन यजेत् सम्यग्विष्वक्सेनं चतुर्भुजम्

prāgeva vibhajedannaṃ prāpaṇāt saṃpradānataḥ | tenānnena yajet samyagviṣvaksenaṃ caturbhujam

40-79

मण्डलान्तमुपानीय समाहूयाम्बरान्तरात् । नवाम्रपत्रसदृशं पिङ्गभ्रूश्मश्रुलोचनम्

maṇḍalāntamupānīya samāhūyāmbarāntarāt | navāmrapatrasadṛśaṃ piṅgabhrūśmaśrulocanam

40-80

पीतवस्त्रं चतुर्दंष्ट्रं स्वमुद्राद्वितयान्वितम् । गदाखड्गधरं देवमभ्यर्च्य क्रमशः सुधीः

pītavastraṃ caturdaṃṣṭraṃ svamudrādvitayānvitam | gadākhaḍgadharaṃ devamabhyarcya kramaśaḥ sudhīḥ

40-81

साङ्गमुद्रामथादर्श्य गत्वा कुण्डसमीपतः । विष्वक्सेनस्ततो भक्त्या तर्पणीयस्तिलाक्षतैः

sāṅgamudrāmathādarśya gatvā kuṇḍasamīpataḥ | viṣvaksenastato bhaktyā tarpaṇīyastilākṣataiḥ

40-82

वौषडन्तेन मन्त्रेण दद्यात् पूर्णाहुतिं ततः । मण्डले पूजयित्वाथ कुर्यात्तस्य विसर्जनम्

vauṣaḍantena mantreṇa dadyāt pūrṇāhutiṃ tataḥ | maṇḍale pūjayitvātha kuryāttasya visarjanam

40-83

स्वमन्त्रेण सुरश्रेष्ठ [B, C: ज्येष्ठ] क्षमस्वेति पदं वदन् । मुद्रां च दर्शयेत्तं च नभस्युत्पतितं स्मरेत्

svamantreṇa suraśreṣṭha [B, C: jyeṣṭha] kṣamasveti padaṃ vadan | mudrāṃ ca darśayettaṃ ca nabhasyutpatitaṃ smaret

40-84

विष्वक्सेनार्चनं सर्वमगाधेऽम्बुनि निक्षिपेत् । तोयेनास्त्रप्रजप्तेन प्लावयेन्मण्डलं च तत्

viṣvaksenārcanaṃ sarvamagādhe'mbuni nikṣipet | toyenāstraprajaptena plāvayenmaṇḍalaṃ ca tat

40-85

ततः संपूजयेत् सर्वान् लोकपालानशेषतः । पुष्पार्घ्यैरन्नदानान्तैरेकाहुत्या च वह्नितः

tataḥ saṃpūjayet sarvān lokapālānaśeṣataḥ | puṣpārghyairannadānāntairekāhutyā ca vahnitaḥ

40-86

टिप्पणी - 65. ब्रह्मतरुः पलाशः । क्षत्रतरुः मुचुकुन्दनामा तरुः । दशापरा इति । अवशिष्टा दश समिध इत्यर्थः । 81. इत आरभ्य पञ्चार्धानि जयाख्यवचनमनुकुर्वन्ति । मूल - वह्निभिर्वा [आ, ङ्: व्रीहिभिर्वा] यथाशक्ति स्वैः स्वैर्मन्त्रैर्यथाविधि । पूजयित्वा विसृज्यैतांस्तदस्त्राण्यपि [B: विसृज्यैनान्] पूजयेत्

ṭippaṇī - 65. brahmataruḥ palāśaḥ | kṣatrataruḥ mucukundanāmā taruḥ | daśāparā iti | avaśiṣṭā daśa samidha ityarthaḥ | 81. ita ārabhya pañcārdhāni jayākhyavacanamanukurvanti | mūla - vahnibhirvā [ā, ṅ: vrīhibhirvā] yathāśakti svaiḥ svairmantrairyathāvidhi | pūjayitvā visṛjyaitāṃstadastrāṇyapi [B: visṛjyainān] pūjayet

40-87

सर्वांश्च परिवारांस्तान् स्वस्वस्थानक्रमेण तु । अर्चयेत् क्षेत्रपालादीन् वह्निमध्ये च तर्पयेत्

sarvāṃśca parivārāṃstān svasvasthānakrameṇa tu | arcayet kṣetrapālādīn vahnimadhye ca tarpayet

40-88

आधारशक्तेरारभ्य पीठशक्तीश्च सर्वशः । गणेशाद्याश्च संपूज्याः संतर्प्याश्च घृतादिकैः

ādhāraśakterārabhya pīṭhaśaktīśca sarvaśaḥ | gaṇeśādyāśca saṃpūjyāḥ saṃtarpyāśca ghṛtādikaiḥ

40-89

सकृत्कृत्या त्रिवृत्या वा पूर्णाः सर्वेष्वथ क्षिपेत् । लक्ष्म्यादीन्पूजयेत्सर्वान् विष्वक्सेनार्चनात्पुरा

sakṛtkṛtyā trivṛtyā vā pūrṇāḥ sarveṣvatha kṣipet | lakṣmyādīnpūjayetsarvān viṣvaksenārcanātpurā

40-90

विष्वक्सेनार्चनात् पश्चाल्लोकपालार्चनं क्रमात् । ततो वेदिं विशोध्याथ दर्भान् संस्तीर्य दक्षिणान्

viṣvaksenārcanāt paścāllokapālārcanaṃ kramāt | tato vediṃ viśodhyātha darbhān saṃstīrya dakṣiṇān

40-91

पितॄन् यजेत् क्रमेणैव प्रापणार्थावशेषतः । कृत्वा पिण्डत्रयं तेन पितृभ्यो निर्वपेत् स्तरे

pitṝn yajet krameṇaiva prāpaṇārthāvaśeṣataḥ | kṛtvā piṇḍatrayaṃ tena pitṛbhyo nirvapet stare

40-92

अर्घ्याज्जलं [आ, B, ङ्: अर्घ्याञ्जलिं] तथा दद्यादेकैकस्यैकमञ्जलिम् । वैष्णवायाथवा दद्याद्ब्राह्मणाय विशेषिणे [B, ङ्: विशेषतः]

arghyājjalaṃ [ā, B, ṅ: arghyāñjaliṃ] tathā dadyādekaikasyaikamañjalim | vaiṣṇavāyāthavā dadyādbrāhmaṇāya viśeṣiṇe [B, ṅ: viśeṣataḥ]

40-93

पितॄनुद्दिश्य वै भक्तं तत्तन्नामानुदेशवत् । संन्यस्य मयि तत् सर्वमन्तर्धानमवेक्ष्य च

pitṝnuddiśya vai bhaktaṃ tattannāmānudeśavat | saṃnyasya mayi tat sarvamantardhānamavekṣya ca

40-94

अर्घ्याद्यमुपसंहृत्य वर्मास्त्रे प्रतिहृत्य च । उपसंहृत्य च न्यासमनुयागं समाचरेत्

arghyādyamupasaṃhṛtya varmāstre pratihṛtya ca | upasaṃhṛtya ca nyāsamanuyāgaṃ samācaret

40-95

अस्त्रेण तारया प्रोक्ष्य तारया परिषिच्य च । उपस्तीर्य तया चापो दद्यात् प्राणाहुतीस्तया [आ: तदा]

astreṇa tārayā prokṣya tārayā pariṣicya ca | upastīrya tayā cāpo dadyāt prāṇāhutīstayā [ā: tadā]

40-96

अदीक्षितस्त्वनुयजंस्तत्तन्मन्त्रानुसंहिताम् । तारिकामुच्चरन् कुर्यान्मां चान्तःस्थां विभावयेत्

adīkṣitastvanuyajaṃstattanmantrānusaṃhitām | tārikāmuccaran kuryānmāṃ cāntaḥsthāṃ vibhāvayet

40-97

सोमानन्दमयीं दिव्यां क्रमादन्नात्मतां गताम् । वीर्यरूपरसाकारां तेजोवीर्यबलात्मिकाम्

somānandamayīṃ divyāṃ kramādannātmatāṃ gatām | vīryarūparasākārāṃ tejovīryabalātmikām

40-98

ऐश्वर्यशक्तिविज्ञानरूपं भोक्तारमव्ययम् । आत्मानं पुण्डरीकाक्षं भावयेत् पुरुषोत्तमम्

aiśvaryaśaktivijñānarūpaṃ bhoktāramavyayam | ātmānaṃ puṇḍarīkākṣaṃ bhāvayet puruṣottamam

40-99

तारिकामुच्चरन् पश्चादपिधायान्नमम्भसा । आचम्य द्विस्ततो न्यस्येदनुयागं ततो मयि

tārikāmuccaran paścādapidhāyānnamambhasā | ācamya dvistato nyasyedanuyāgaṃ tato mayi

40-100

अथ स्वाध्यायमभ्यस्येद् दिनशेषं विचक्षणः । चतुर्विधानि शास्त्राणि तदुत्थं तारिकादिकम्

atha svādhyāyamabhyasyed dinaśeṣaṃ vicakṣaṇaḥ | caturvidhāni śāstrāṇi tadutthaṃ tārikādikam

40-101

सिद्धान्तानपि चाशेषानसंलग्नेन चेतसा । स्वाशयप्रविशुद्ध्यर्थं समीक्षेत धिया स्वया

siddhāntānapi cāśeṣānasaṃlagnena cetasā | svāśayapraviśuddhyarthaṃ samīkṣeta dhiyā svayā

40-102

टिप्पणी - 92. ब्राह्मणाय विशेषिणे इति । विशिष्टब्राह्मणायेत्यर्थः । एतच्च धनिकेतरविषयम् । धनिकविषये तु चतुरो ब्राह्मणान् तदलाभे एकं वा श्राद्धविधिना भोजयेदिति सात्त्वते उक्तम् (6, 167-179) । 94. अनुयागः प्रापणावशेषोपयोगो भोजनादिः । 95. तयोपस्तीर्य तारया निपीयेत्यर्थः । 96. पूर्वोक्तं तारया प्रोक्षणपरिषेचनापोशनप्राणाहुत्यादिकं दीक्षितविषयम् । अदीक्षितानां तु तत्तत्सूत्रकृदुक्तमन्त्रैरेव कर्तव्यम् । 99. अपिधायाम्भसेति । उत्तरापोशनं पीत्वेत्यर्थः । 100. स्वाध्यायम् वेददिव्यशास्त्रादिपरिचयम् । चतुर्विधानि आगमसिद्धान्तमन्त्रसिद्धान्ततन्त्रसिद्धान्ततन्त्रान्तरसिद्धान्त-प्रतिपादकानि शास्त्राणि । मूल - संध्यामुपास्य विधिवदभिगम्य च मां धिया । योगं युञ्जीत विधिवच्छास्त्रशुद्धेन चेतसा

ṭippaṇī - 92. brāhmaṇāya viśeṣiṇe iti | viśiṣṭabrāhmaṇāyetyarthaḥ | etacca dhaniketaraviṣayam | dhanikaviṣaye tu caturo brāhmaṇān tadalābhe ekaṃ vā śrāddhavidhinā bhojayediti sāttvate uktam (6, 167-179) | 94. anuyāgaḥ prāpaṇāvaśeṣopayogo bhojanādiḥ | 95. tayopastīrya tārayā nipīyetyarthaḥ | 96. pūrvoktaṃ tārayā prokṣaṇapariṣecanāpośanaprāṇāhutyādikaṃ dīkṣitaviṣayam | adīkṣitānāṃ tu tattatsūtrakṛduktamantraireva kartavyam | 99. apidhāyāmbhaseti | uttarāpośanaṃ pītvetyarthaḥ | 100. svādhyāyam vedadivyaśāstrādiparicayam | caturvidhāni āgamasiddhāntamantrasiddhāntatantrasiddhāntatantrāntarasiddhānta-pratipādakāni śāstrāṇi | mūla - saṃdhyāmupāsya vidhivadabhigamya ca māṃ dhiyā | yogaṃ yuñjīta vidhivacchāstraśuddhena cetasā

40-103

पूर्वपश्चिमयोर्नक्तं यामयोर्धातुसाम्यवान् । इति यागविधिः शक्र विस्तरेण प्रदर्शितः

pūrvapaścimayornaktaṃ yāmayordhātusāmyavān | iti yāgavidhiḥ śakra vistareṇa pradarśitaḥ

40-104

विधानस्य तु संक्षेपं पुनरस्य निबोध [B: ब्रवीमि ते] मे । संक्षेपविस्तरे कुर्याद् देशकालानुकूलतः

vidhānasya tu saṃkṣepaṃ punarasya nibodha [B: bravīmi te] me | saṃkṣepavistare kuryād deśakālānukūlataḥ

40-105

नैव कुर्यादपच्छेदं यजेदञ्जलिनापि माम् । यजेतोभौ सहैवावां सूक्तेन पुरुषेण तु

naiva kuryādapacchedaṃ yajedañjalināpi mām | yajetobhau sahaivāvāṃ sūktena puruṣeṇa tu

40-106

तथा मदीयसूक्तेन ताभ्यां वा नौ यजेत् पृथक् । स्थाने वा सर्वमन्त्राणां तारिकामेव योजयेत्

tathā madīyasūktena tābhyāṃ vā nau yajet pṛthak | sthāne vā sarvamantrāṇāṃ tārikāmeva yojayet

40-107

कुर्यात् संकल्पसंन्यासौ द्वावेवाद्यन्तयोः पृथक् । अकुर्वन् भोगनिर्देशं केवलैर्वा यजेत्तु तैः

kuryāt saṃkalpasaṃnyāsau dvāvevādyantayoḥ pṛthak | akurvan bhoganirdeśaṃ kevalairvā yajettu taiḥ

40-108

तथा तथैव कुर्वीत शक्नुयात्तु यथा यथा । न त्वेव हापयेद्यागमपि दद्याज्जलाञ्जलिम्

tathā tathaiva kurvīta śaknuyāttu yathā yathā | na tveva hāpayedyāgamapi dadyājjalāñjalim

40-109

तारिकां वाप्यधीयीत द्रव्याभावे विचक्षणः । मनसा भावेयेद्रूपं यत्तस्या यादृशं च यत्

tārikāṃ vāpyadhīyīta dravyābhāve vicakṣaṇaḥ | manasā bhāveyedrūpaṃ yattasyā yādṛśaṃ ca yat

40-110

निरामिषस्य शुद्धस्य लब्धलक्ष्यस्य वै पदे । विक्षोभाय क्रियाः सर्वाः या याः शास्त्रेण दर्शिताः

nirāmiṣasya śuddhasya labdhalakṣyasya vai pade | vikṣobhāya kriyāḥ sarvāḥ yā yāḥ śāstreṇa darśitāḥ

40-111

आततस्य च सर्वत्र समतामभ्युपेयुषः । कः किं कस्मै किमर्थं वा कथं वा शक्नुयात्क्रियाम्

ātatasya ca sarvatra samatāmabhyupeyuṣaḥ | kaḥ kiṃ kasmai kimarthaṃ vā kathaṃ vā śaknuyātkriyām

40-112

अग्निषोममयौ हित्वा पन्थानौ सार्वलौकिकौ । तयोरन्तरमाविश्य मार्गमूर्ध्वं समाचरेत्

agniṣomamayau hitvā panthānau sārvalaukikau | tayorantaramāviśya mārgamūrdhvaṃ samācaret

40-113

लयाग्निदग्धदुर्मार्गः शितीभूतो निरामयः । स्थूलसूक्ष्मपरातीतपदाक्रान्तिविचक्षणः

layāgnidagdhadurmārgaḥ śitībhūto nirāmayaḥ | sthūlasūkṣmaparātītapadākrāntivicakṣaṇaḥ

40-114

पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् । प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि

paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan | pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi

40-115

अकुर्वन्नेव तत् सर्वं मद्भूतो ह्यनिदंमयः । अवस्थादेशकालाद्यैरनवस्यूतयाखिलैः

akurvanneva tat sarvaṃ madbhūto hyanidaṃmayaḥ | avasthādeśakālādyairanavasyūtayākhilaiḥ

40-116

अहंतया समाक्रान्तो धूमपीताग्निपीतवत् । अन्तरा वर्तमानो हि सूर्याचन्द्रमसोर्द्वयोः

ahaṃtayā samākrānto dhūmapītāgnipītavat | antarā vartamāno hi sūryācandramasordvayoḥ

40-117

व्यक्तमुद्दाल्य वै तालु [B, C: रत्नमुद्दाल्य वा तालं] ध्रुवस्थाने निवेशयन् । मनः शून्यमयं भावमातिष्ठन् लयसंमितम्

vyaktamuddālya vai tālu [B, C: ratnamuddālya vā tālaṃ] dhruvasthāne niveśayan | manaḥ śūnyamayaṃ bhāvamātiṣṭhan layasaṃmitam

40-118

एवं यो [B, C, F: य एवं] वर्तते योगी तारिकामननोद्यतः [आ: तारिकामनुना] । स कर्मठः स वै सांख्यः स योगी स च सात्त्वतः

evaṃ yo [B, C, F: ya evaṃ] vartate yogī tārikāmananodyataḥ [ā: tārikāmanunā] | sa karmaṭhaḥ sa vai sāṃkhyaḥ sa yogī sa ca sāttvataḥ

40-119

स च पाशुपतो ज्ञेयः सर्वसिद्धान्तगश्च सः । इत्येवं ते मयोद्दिष्टो मद्भावः पारमार्थिकः । शृणु शेषमशेषं मे यत्ते किंचिद् विवक्षितम्

sa ca pāśupato jñeyaḥ sarvasiddhāntagaśca saḥ | ityevaṃ te mayoddiṣṭo madbhāvaḥ pāramārthikaḥ | śṛṇu śeṣamaśeṣaṃ me yatte kiṃcid vivakṣitam

catvāriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 103. नक्तं प्रथमयामः चरमयामश्च योगकालः । मध्ये जायमाना निद्रापि भगवति स्वात्मसमर्पणेन योगरूपा भावनीया । 105. अपच्छेदः विच्छेदः । 108. शक्नुयादिति । मदाराधनस्य नित्यत्वात् नित्यस्य च यथाशक्त्यनुष्ठानविधानात् यथाशक्ति मामाराधयेदित्यर्थः । 115. अनवस्यूतयेति । अपरिच्छिन्नयेत्यर्थः । 116. धूमपीतेत्यादि । यथा धूमाग्न्योर्मध्ये वर्तमानो धूमेनाग्निना च संबद्धो भवति तथा सूर्याचन्द्रमसोरन्तरा वर्तमान इत्यर्थः ।

ṭippaṇī - 103. naktaṃ prathamayāmaḥ caramayāmaśca yogakālaḥ | madhye jāyamānā nidrāpi bhagavati svātmasamarpaṇena yogarūpā bhāvanīyā | 105. apacchedaḥ vicchedaḥ | 108. śaknuyāditi | madārādhanasya nityatvāt nityasya ca yathāśaktyanuṣṭhānavidhānāt yathāśakti māmārādhayedityarthaḥ | 115. anavasyūtayeti | aparicchinnayetyarthaḥ | 116. dhūmapītetyādi | yathā dhūmāgnyormadhye vartamāno dhūmenāgninā ca saṃbaddho bhavati tathā sūryācandramasorantarā vartamāna ityarthaḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre dīkṣābhiṣekaprakāro [ṅ: prakāśo] nāmaikacatvāriṃśo'd

41-1

एकचत्वारिंशोऽध्यायः शक्रः - नमो नित्यानवद्यायै जनन्यै सर्वदेहिनाम् । आधारेशात्मरूपायै शुद्धाशुद्धाखिलाध्वनाम्

ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - namo nityānavadyāyai jananyai sarvadehinām | ādhāreśātmarūpāyai śuddhāśuddhākhilādhvanām

41-2

बाह्यान्तरविभागेन श्रुतो यागः सविस्तरः । संप्रति श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो दीक्षाविनिर्णयम्

bāhyāntaravibhāgena śruto yāgaḥ savistaraḥ | saṃprati śrotumicchāmi tvatto dīkṣāvinirṇayam

41-3

श्रीः - एको नारायणः श्रीमान् षाड्गुण्यमहिमोज्ज्वलः । तस्य षाड्गुण्यरूपाहं शक्तिरेका सनातनी

śrīḥ - eko nārāyaṇaḥ śrīmān ṣāḍguṇyamahimojjvalaḥ | tasya ṣāḍguṇyarūpāhaṃ śaktirekā sanātanī

41-4

आत्मानं विभजाम्येका पञ्चधा देवसंविदा । शब्दरूपार्थरूपाभ्यां वृत्तिरूपेण वासव

ātmānaṃ vibhajāmyekā pañcadhā devasaṃvidā | śabdarūpārtharūpābhyāṃ vṛttirūpeṇa vāsava

41-5

तथैवाचार्यरूपेण दीक्षाख्येनापरेण तु । यद् द्यति क्लेशकर्मादीनीक्षयत्यखिलं पदम्

tathaivācāryarūpeṇa dīkṣākhyenāpareṇa tu | yad dyati kleśakarmādīnīkṣayatyakhilaṃ padam

41-6

क्षपयित्वा मलं सर्वं ददाति च परं पदम् । दीक्षेति तेन तत्त्वज्ञैर्वर्ण्यते वेदपारगैः

kṣapayitvā malaṃ sarvaṃ dadāti ca paraṃ padam | dīkṣeti tena tattvajñairvarṇyate vedapāragaiḥ

41-7

दीक्षा सा त्रिविधा तावत् स्थूलसूक्ष्मपरात्मना । पुनर्दीक्ष्यविभेदेन त्रिविधा सा चतुर्विधा

dīkṣā sā trividhā tāvat sthūlasūkṣmaparātmanā | punardīkṣyavibhedena trividhā sā caturvidhā

41-8

समयी पुत्रकश्चैव तृतीयः साधकस्तथा । आचार्यश्चेति दीक्ष्यास्ते तेषामन्यत्र विस्तरः

samayī putrakaścaiva tṛtīyaḥ sādhakastathā | ācāryaśceti dīkṣyāste teṣāmanyatra vistaraḥ

41-9

महामण्डलयागेन [B: योगेन] हवनाद्वाथ केवलात् । वाचा केवलया वापि दीक्षैषा त्रिविधा पुनः

mahāmaṇḍalayāgena [B: yogena] havanādvātha kevalāt | vācā kevalayā vāpi dīkṣaiṣā trividhā punaḥ

41-10

वित्ताढ्यस्याल्पवित्तस्य द्रव्यहीनस्य च क्रमात् । आनीय दृढसंकल्पं चिरकालपरीक्षितम्

vittāḍhyasyālpavittasya dravyahīnasya ca kramāt | ānīya dṛḍhasaṃkalpaṃ cirakālaparīkṣitam

41-11

आचार्यः प्रणतं शिष्यं संसारानलतापितम् । नवाम्बुजं विधायादौ तस्मिन् कुम्भं समिज्य च [F: समीक्ष्य च]

ācāryaḥ praṇataṃ śiṣyaṃ saṃsārānalatāpitam | navāmbujaṃ vidhāyādau tasmin kumbhaṃ samijya ca [F: samīkṣya ca]

41-12

निर्णिक्तपाप्मनः [आ, B, C: निर्णीत] शिष्यान् प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः । सुस्नातान् धौतवस्त्रांश्च पवित्रीकृतविग्रहान्

nirṇiktapāpmanaḥ [ā, B, C: nirṇīta] śiṣyān prāyaścittaiḥ pṛthagvidhaiḥ | susnātān dhautavastrāṃśca pavitrīkṛtavigrahān

41-13

आनीय भगवद्भक्तान् शुभाः कन्याः स्त्रियस्तथा । पञ्चगव्येन पूतांश्च दन्तधावनपूर्वकम्

ānīya bhagavadbhaktān śubhāḥ kanyāḥ striyastathā | pañcagavyena pūtāṃśca dantadhāvanapūrvakam

41-14

पुष्पाञ्जलिभृतश्चैव बद्धाक्षान्नववाससा । आपादमूर्धपर्यन्तमेकसूत्रं प्रकल्पयेत्

puṣpāñjalibhṛtaścaiva baddhākṣānnavavāsasā | āpādamūrdhaparyantamekasūtraṃ prakalpayet

41-15

त्रिगुणं त्रिगुणग्रन्थींस्तत्सूत्रे तत्त्वसंख्यया । कृत्वा मूर्धादिपादान्तं भावयेत्तत्त्वपद्धतिम्

triguṇaṃ triguṇagranthīṃstatsūtre tattvasaṃkhyayā | kṛtvā mūrdhādipādāntaṃ bhāvayettattvapaddhatim

41-16

ईशकालादिभूम्यन्तं सप्तविंशतिसंख्यया । तत्त्वानि ग्रन्थयो ज्ञेया ग्रन्थिस्थास्तु गुणास्त्रयः

īśakālādibhūmyantaṃ saptaviṃśatisaṃkhyayā | tattvāni granthayo jñeyā granthisthāstu guṇāstrayaḥ

41-17

मायाविद्याक्रियात्मानस्ते पाशाः परिकीर्तिताः । स्थूलसूक्ष्मात्मको देहः शुभाशुभफलप्रदः

māyāvidyākriyātmānaste pāśāḥ parikīrtitāḥ | sthūlasūkṣmātmako dehaḥ śubhāśubhaphalapradaḥ

41-18

टिप्पणी - 5. दीक्षाशब्दनिर्वचनं यदित्यादिना । द्यति खण्डयति । दो अवखण्डने इति धातुः । 6. निर्वचनान्तरं क्षपयित्वेति । 11. समिज्येति । संपूज्येत्यर्थः । 13. कन्याः स्त्रियस्तथेति तासामपि तान्त्रिकदीक्षाधिकारमाह । 15. त्रिगुणेति । सत्त्वरजस्तमोमयग्रन्थीनित्यर्थः । तत्त्वसंख्या सप्तविंशतिः । मूल - रञ्जितोऽयं गुणैश्चित्रैरशेषकलुषास्पदम् । संपातहोमकर्मान्ते देहं सूत्रमयं स्वयम्

41-19

छित्वा छित्वा तु होतव्यं भोगनिर्मूलकारणम् । ललाटे चेश्वरं ध्यायेच्चिद्रूपं सर्वतोमुखम्

chitvā chitvā tu hotavyaṃ bhoganirmūlakāraṇam | lalāṭe ceśvaraṃ dhyāyeccidrūpaṃ sarvatomukham

41-20

स्वबीजेन स्थितं ध्यात्वा जुहुयात्तत्त्वसंख्यया । सिन्दूरपुञ्जसंकाशं प्रधानं भ्रूयुगे स्मरेत्

svabījena sthitaṃ dhyātvā juhuyāttattvasaṃkhyayā | sindūrapuñjasaṃkāśaṃ pradhānaṃ bhrūyuge smaret

41-21

तालुमूर्ध्नि स्थितां बुद्धिं पूर्णेन्दुकिरणोपमाम् । तालुमध्ये त्वहंकारं कुसुमाभं विचिन्तयेत्

tālumūrdhni sthitāṃ buddhiṃ pūrṇendukiraṇopamām | tālumadhye tvahaṃkāraṃ kusumābhaṃ vicintayet

41-22

तालुकर्णान्तरे ध्यायेन्मनो राजोपलद्युति [B: राजफलद्युति] । कण्ठहृत्पद्मयोर्मध्ये [आ: हृत्कण्ठ] विभक्ते पञ्चधा समे

tālukarṇāntare dhyāyenmano rājopaladyuti [B: rājaphaladyuti] | kaṇṭhahṛtpadmayormadhye [ā: hṛtkaṇṭha] vibhakte pañcadhā same

41-23

प्रस्फुरत्तारकाकाराञ्छ्रोत्रादीन् पञ्च चिन्तयेत् । हृन्नाभ्योः पञ्चधा मध्ये वागादीनि स्मरेत्तथा

prasphurattārakākārāñchrotrādīn pañca cintayet | hṛnnābhyoḥ pañcadhā madhye vāgādīni smarettathā

41-24

स्मरेच्छब्दादितन्मात्रा नाभिबस्त्यग्रमध्यमे । ऊर्वोराचरणद्वन्द्वात् स्थूलभूतानि संस्मरेत्

smarecchabdāditanmātrā nābhibastyagramadhyame | ūrvorācaraṇadvandvāt sthūlabhūtāni saṃsmaret

41-25

स्वैः स्वैर्बिम्बैः समेतानि ताराकाराणि तान्यपि । उच्चार्य प्रणवं तत्र तत्तद्बीजं समुच्चरेत्

svaiḥ svairbimbaiḥ sametāni tārākārāṇi tānyapi | uccārya praṇavaṃ tatra tattadbījaṃ samuccaret

41-26

तत्त्वसंज्ञां ततः स्वाहा संपाताहुतिरीदृशी । गुरुः संपातहोमान्ते स्वयं लक्ष्मीमयो भवन्

tattvasaṃjñāṃ tataḥ svāhā saṃpātāhutirīdṛśī | guruḥ saṃpātahomānte svayaṃ lakṣmīmayo bhavan

41-27

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात्तारया वौषडन्तया । एवं संपातहोमान्ते सूत्रं तद्ग्रन्थिमद् दृढम्

pūrṇāhutiṃ tato dadyāttārayā vauṣaḍantayā | evaṃ saṃpātahomānte sūtraṃ tadgranthimad dṛḍham

41-28

शरावसंपुटान्तःस्थं विनिवेद्य मदन्ततः । आनीतस्याथ शिष्यस्य नेत्रबन्धं विघट्टयेत्

śarāvasaṃpuṭāntaḥsthaṃ vinivedya madantataḥ | ānītasyātha śiṣyasya netrabandhaṃ vighaṭṭayet

41-29

प्रदत्तपुस्तकं सम्यग्गुरुं स्वमभिवादयेत् । स शिष्योऽग्निसमीपस्थो जुहुयात्तारया धिया

pradattapustakaṃ samyagguruṃ svamabhivādayet | sa śiṣyo'gnisamīpastho juhuyāttārayā dhiyā

41-30

अङ्गैरुपाङ्गैर्लक्ष्म्यादिपरिवारैश्च सर्वशः [B, F: सर्वतः] । अधिकारी भवत्येवं जपेऽग्नौ [B, F: जपने] श्रवणेऽर्चने

aṅgairupāṅgairlakṣmyādiparivāraiśca sarvaśaḥ [B, F: sarvataḥ] | adhikārī bhavatyevaṃ jape'gnau [B, F: japane] śravaṇe'rcane

41-31

दीक्षायामध्वशुद्ध्यर्थं मूलाद्यैर्जुहुयात्ततः । तिलेन चापि जुहुयाच्छताद्यं तु दशावरम्

dīkṣāyāmadhvaśuddhyarthaṃ mūlādyairjuhuyāttataḥ | tilena cāpi juhuyācchatādyaṃ tu daśāvaram

41-32

पूर्णाहुतिं घृतेनैव तारयैव तु पातयेत् । एषा दीक्षा भवेन्मान्त्री सर्वमन्त्रनियोजनी

pūrṇāhutiṃ ghṛtenaiva tārayaiva tu pātayet | eṣā dīkṣā bhavenmāntrī sarvamantraniyojanī

41-33

एतावत्यधिकारे तु शिष्यान् भोगैकलम्पटान् । ग्राहयेदीप्सितान् मन्त्रान् प्रकृतिप्राकृतांस्तु वा

etāvatyadhikāre tu śiṣyān bhogaikalampaṭān | grāhayedīpsitān mantrān prakṛtiprākṛtāṃstu vā

41-34

सिध्यन्ति [ङ्: ओमित्स् थिस् लिने] संमुखा मन्त्राः सर्वे प्रकृतिसंभवाः । तत्त्वानि त्वस्य शोध्यानि वक्ष्यमाणप्रकारतः

sidhyanti [ṅ: omits this line] saṃmukhā mantrāḥ sarve prakṛtisaṃbhavāḥ | tattvāni tvasya śodhyāni vakṣyamāṇaprakārataḥ

41-35

शुद्धतत्त्वाध्ववर्गस्य मन्त्रग्रहणमिष्यते । एषा [B: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] दीक्षा भवेन्मान्त्री तत्त्वदीक्षां निबोध मे

śuddhatattvādhvavargasya mantragrahaṇamiṣyate | eṣā [B: omits four lines from here] dīkṣā bhavenmāntrī tattvadīkṣāṃ nibodha me

41-36

ओं बीजं तत्त्वसंज्ञां च शोधयस्वाभिधान्वयात् [C: शुद्धया स्वाहया] । आहुतीनां दशावृत्त्या सम्यग्ध्यानसमन्वयात्

oṃ bījaṃ tattvasaṃjñāṃ ca śodhayasvābhidhānvayāt [C: śuddhayā svāhayā] | āhutīnāṃ daśāvṛttyā samyagdhyānasamanvayāt

41-37

क्षित्यादिरीश्वरान्तः स्यत्तत्त्वग्रामो विशोधितः । होमादौ दीक्षणीयस्य संज्ञा योज्या यथार्थतः

kṣityādirīśvarāntaḥ syattattvagrāmo viśodhitaḥ | homādau dīkṣaṇīyasya saṃjñā yojyā yathārthataḥ

41-38

बद्धपद्मासने शिष्ये सद्गुरुः स्वसमीपगे । ध्यायेद्भूम्यन्तमीशाद्यं समग्रां तत्त्वपद्धतिम्

baddhapadmāsane śiṣye sadguruḥ svasamīpage | dhyāyedbhūmyantamīśādyaṃ samagrāṃ tattvapaddhatim

41-39

निरीक्ष्य लक्ष्मीनेत्राभ्यां लक्ष्मीहस्तेन संस्पृशेत् । उपसंहृत्य भूम्याद्यामीशाद्यां तु पुनः सृजेत्

nirīkṣya lakṣmīnetrābhyāṃ lakṣmīhastena saṃspṛśet | upasaṃhṛtya bhūmyādyāmīśādyāṃ tu punaḥ sṛjet

41-40

टिप्पणी - 18. संपातहोमः तत्त्वाहुतिः । 19. अवयवभेदेन तत्त्वध्यानमाह ललाट इति । 22. राजोपलं वज्रम् । 39. गुरोर्लक्ष्मीमयत्वस्य पूर्वमुक्तत्वात् तन्नेत्रे लक्ष्मीनेत्रे इत्युच्येते । लक्ष्मीहस्तेन तारिकायुक्तहस्तेन । मूल - इत्थं शिष्यतनुस्थानां तत्त्वानां जडरूपिणाम् । आवहत्याशु संबोधं दीक्षा ध्यानमयी त्वियम्

ṭippaṇī - 18. saṃpātahomaḥ tattvāhutiḥ | 19. avayavabhedena tattvadhyānamāha lalāṭa iti | 22. rājopalaṃ vajram | 39. gurorlakṣmīmayatvasya pūrvamuktatvāt tannetre lakṣmīnetre ityucyete | lakṣmīhastena tārikāyuktahastena | mūla - itthaṃ śiṣyatanusthānāṃ tattvānāṃ jaḍarūpiṇām | āvahatyāśu saṃbodhaṃ dīkṣā dhyānamayī tviyam

41-41

पाशसूत्रमथाधाय शरावद्वयमध्यगम् । गत्वा कुण्डसमीपं तु तदुत्सार्य निधाय च

pāśasūtramathādhāya śarāvadvayamadhyagam | gatvā kuṇḍasamīpaṃ tu tadutsārya nidhāya ca

41-42

तारया [B, C: ओमित् सिx लिनेस् fरोम् हेरे] साङ्गया हुत्वा सहस्राद्यं शतावरम् । पुष्पमेकमथादाय बहुशोऽप्यभिमन्त्र्य च

tārayā [B, C: omit six lines from here] sāṅgayā hutvā sahasrādyaṃ śatāvaram | puṣpamekamathādāya bahuśo'pyabhimantrya ca

41-43

हृदये ताडयेच्छिष्यं तारया हुंफडन्तया । शिष्यं भूतत्त्वगं स्मृत्वा तद्भोगान् भोजयेद्धिया

hṛdaye tāḍayecchiṣyaṃ tārayā huṃphaḍantayā | śiṣyaṃ bhūtattvagaṃ smṛtvā tadbhogān bhojayeddhiyā

41-44

समाप्ताखिलभूभोगं तत उद्धृत्य योजयेत् । अप्तत्त्वे तत्र चाप्येवं मत्वेशाद्विधिरीदृशः

samāptākhilabhūbhogaṃ tata uddhṛtya yojayet | aptattve tatra cāpyevaṃ matveśādvidhirīdṛśaḥ

41-45

तारया साङ्गया हुत्वा छित्वा ग्रन्थिं तु पार्थिवम् । निधाय स्रुचि संपूर्य सर्पिषा जुहुयात्तया

tārayā sāṅgayā hutvā chitvā granthiṃ tu pārthivam | nidhāya sruci saṃpūrya sarpiṣā juhuyāttayā

41-46

तारिकायाः परे भावे कुण्डस्थे ज्वलनत्विषि । अप्तत्त्वं क्रामयेत्सूक्ष्मं तदप्येवं तु होमयेत्

tārikāyāḥ pare bhāve kuṇḍasthe jvalanatviṣi | aptattvaṃ krāmayetsūkṣmaṃ tadapyevaṃ tu homayet

41-47

तत्सूक्ष्मं क्रामयेद्वह्निं जुहुयात् पूर्णया च तत् । एवं क्रमेण हुत्वा तु पूर्णाहुतिपरंपराम्

tatsūkṣmaṃ krāmayedvahniṃ juhuyāt pūrṇayā ca tat | evaṃ krameṇa hutvā tu pūrṇāhutiparaṃparām

41-48

प्रकृतिं पुरुषं नीत्वा पुरुषं चेश्वरं नयेत् । ईश्वरात् परमं तत्त्वं तत्त्वग्रामे न विद्यते

prakṛtiṃ puruṣaṃ nītvā puruṣaṃ ceśvaraṃ nayet | īśvarāt paramaṃ tattvaṃ tattvagrāme na vidyate

41-49

स्थूलसूक्ष्मपराकारा शक्तिरीश्वररूपिणी । पुरुषो हीश्वरात्तत्त्वादधो यातो यतोऽशुचिः

sthūlasūkṣmaparākārā śaktirīśvararūpiṇī | puruṣo hīśvarāttattvādadho yāto yato'śuciḥ

41-50

प्राप्य तत् परमं तत्त्वं शुचिरेव भवत्ययम् । विश्वात्मा विश्वतश्चक्षुस्ततो दीक्ष्यो भवत्ययम्

prāpya tat paramaṃ tattvaṃ śucireva bhavatyayam | viśvātmā viśvataścakṣustato dīkṣyo bhavatyayam

41-51

भोगमोक्षप्रसिद्ध्यर्थं स्यातां पूर्णाहुती ततः । सकलं निष्कलं शिष्यं ध्यात्वा स्रुचि घृतं तथा

bhogamokṣaprasiddhyarthaṃ syātāṃ pūrṇāhutī tataḥ | sakalaṃ niṣkalaṃ śiṣyaṃ dhyātvā sruci ghṛtaṃ tathā

41-52

द्वयं तदेकीकुर्वन् वै परातीतः स्थितो गुरुः । ध्यायन् विज्ञानशब्दात्मा पश्यन्तीरूपमुत्तमम्

dvayaṃ tadekīkurvan vai parātītaḥ sthito guruḥ | dhyāyan vijñānaśabdātmā paśyantīrūpamuttamam

41-53

तारिकायाः परं भावमनुच्छ्रायमनाहतम् । तेन शिष्यं समीकुर्वंस्तारया वौषन्तया

tārikāyāḥ paraṃ bhāvamanucchrāyamanāhatam | tena śiṣyaṃ samīkurvaṃstārayā vauṣantayā

41-54

पूर्णाहुत्याथ शिष्यस्य स्थितये देहपातनात् । नमोऽन्तया ध्रुवाद्येवं तारया जुहुयाद्बहु

pūrṇāhutyātha śiṣyasya sthitaye dehapātanāt | namo'ntayā dhruvādyevaṃ tārayā juhuyādbahu

41-55

तत्र पूर्णाहुतिं दत्वा महापूर्णमथ क्षिपन् । शिष्यं गुरुः स्वमात्मानं मां च लक्ष्मीं सनातनीम्

tatra pūrṇāhutiṃ datvā mahāpūrṇamatha kṣipan | śiṣyaṃ guruḥ svamātmānaṃ māṃ ca lakṣmīṃ sanātanīm

41-56

क्षीरे क्षीरमिव ध्यायेत् सर्वं मयि समीकृतम् । एवं लक्ष्मीमयीकृत्य शिष्यं विज्ञानवायुना

kṣīre kṣīramiva dhyāyet sarvaṃ mayi samīkṛtam | evaṃ lakṣmīmayīkṛtya śiṣyaṃ vijñānavāyunā

41-57

आकृष्य क्रमतो मन्त्रमिमं संश्रावयेत् पुनः । हृदये स्थापयित्वा मां तारामुपदिशेत्ततः

ākṛṣya kramato mantramimaṃ saṃśrāvayet punaḥ | hṛdaye sthāpayitvā māṃ tārāmupadiśettataḥ

41-58

अ�न्गोपा�न्गादिकं सर्वं शास्त्रीयं क्रममेव च । दिशेत् सामयिकं धर्मं मन्त्रगुप्त्यादिकं हि यत्

a�ngopā�ngādikaṃ sarvaṃ śāstrīyaṃ kramameva ca | diśet sāmayikaṃ dharmaṃ mantraguptyādikaṃ hi yat

41-59

विष्णुहस्तं ततो दद्यान्मूर्ध्नि पृष्ठे हृदन्तरे । तद�न्गं मुद्रयालभ्य शिष्येणाराधयेत्तु [B: धारयेत्तु] माम्

viṣṇuhastaṃ tato dadyānmūrdhni pṛṣṭhe hṛdantare | tada�ngaṃ mudrayālabhya śiṣyeṇārādhayettu [B: dhārayettu] mām

41-60

तारया कुम्भमादाय यत्रेष्टं गुरुणा पुरा । अ�न्गोपा�न्गादिसंयुक्तां तारिकां मनसा गृणन्

tārayā kumbhamādāya yatreṣṭaṃ guruṇā purā | a�ngopā�ngādisaṃyuktāṃ tārikāṃ manasā gṛṇan

41-61

अभिषिञ्चेद्गुरुः शिष्यं प्रसन्नेनान्तरात्मना । लब्धरूपस्ततः शिष्यः संसाराम्बुधिपारगः

abhiṣiñcedguruḥ śiṣyaṃ prasannenāntarātmanā | labdharūpastataḥ śiṣyaḥ saṃsārāmbudhipāragaḥ

41-62

महता विभवेनाथ गुरुयागं समाचरेत् । कृत्वा त्वाधारशक्त्यादि गुरुं तत्र निवेश्य च

mahatā vibhavenātha guruyāgaṃ samācaret | kṛtvā tvādhāraśaktyādi guruṃ tatra niveśya ca

41-63

अर्घ्याद्यैः पूजयेत् सर्वैः स्वर्णरत्नादिभिस्तथा । आशितं तर्पितं पश्चान्मन्त्रेणानेन पूजयेत्

arghyādyaiḥ pūjayet sarvaiḥ svarṇaratnādibhistathā | āśitaṃ tarpitaṃ paścānmantreṇānena pūjayet

41-64

अज्ञानगहनालोकसूर्यसोमाग्निमूर्तये । दुःखत्रयाग्निसंतापशान्तये गुरवे नमः

ajñānagahanālokasūryasomāgnimūrtaye | duḥkhatrayāgnisaṃtāpaśāntaye gurave namaḥ

मूल - गृहीत्वा तु ततोऽनुज्ञां मन्त्रमावर्तयेत्ततः । साधयेच्च यथाकामं यावद्यावदभीप्सति [आfतेर् वेर्से 65, थे टेल्गु प्रिन्तेद् एदितिओन् हस् थे fओल्लोwइन्ग् अद्दितिओनल् पस्सगेस् wइथिन् ब्रच्केत्स् : शक्रः - पद्मे त्वयोक्तदीक्षायां दीक्षिता ये मधुद्विषः । पूजायामधिकारो हि तेषां वान्यस्य नेश्वरि

mūla - gṛhītvā tu tato'nujñāṃ mantramāvartayettataḥ | sādhayecca yathākāmaṃ yāvadyāvadabhīpsati [āfter verse 65, the ṭelgu printed edition has the following additional passages within brackets : śakraḥ - padme tvayoktadīkṣāyāṃ dīkṣitā ye madhudviṣaḥ | pūjāyāmadhikāro hi teṣāṃ vānyasya neśvari

श्रीः - इन्द्रेदं परमं गुह्यं स्नेहात्ते कथयाम्यहम् । मोक्षार्थं दीक्षिता भूमौ सन्ति वर्णत्रयेषु च

śrīḥ - indredaṃ paramaṃ guhyaṃ snehātte kathayāmyaham | mokṣārthaṃ dīkṣitā bhūmau santi varṇatrayeṣu ca

सर्वे तेऽनधिकारा हि परार्थयजने तथा । तेषां मध्ये महाभागा विष्णुपादार्पिताशयाः

sarve te'nadhikārā hi parārthayajane tathā | teṣāṃ madhye mahābhāgā viṣṇupādārpitāśayāḥ

परमैकान्तिनो लोके मुनयोऽष्टौ शतं हि ते । काण्वमाध्यंदिनविदः पञ्चरात्रपरायणाः

paramaikāntino loke munayo'ṣṭau śataṃ hi te | kāṇvamādhyaṃdinavidaḥ pañcarātraparāyaṇāḥ

शरणागतिधर्मज्ञा द्वयाग्र्यमनुतत्पराः । कात्यायनमुनिप्रोक्तसूत्रकर्मक्रियाश्रिताः

śaraṇāgatidharmajñā dvayāgryamanutatparāḥ | kātyāyanamuniproktasūtrakarmakriyāśritāḥ

काश्यपो गौतमश्चाथ भृगुराश्वलायनोऽङ्गिराः । इत्यादयो मुनिश्रेष्ठाः परार्थयजने हरेः

kāśyapo gautamaścātha bhṛgurāśvalāyano'ṅgirāḥ | ityādayo muniśreṣṭhāḥ parārthayajane hareḥ

साधिकारा भवन्त्यन्ये यजने नाधिकारिणः । एते भक्ता मम हरेः प्रिया भागवता इमे

sādhikārā bhavantyanye yajane nādhikāriṇaḥ | ete bhaktā mama hareḥ priyā bhāgavatā ime

अन्ये भागवता नैव पूजायामावयोर्द्वयोः । भक्त्या भागवताश्चान्ये यद्वा भगवतो हरेः

anye bhāgavatā naiva pūjāyāmāvayordvayoḥ | bhaktyā bhāgavatāścānye yadvā bhagavato hareḥ

सुभक्ताश्चेतरे लोके प्रोक्ता भागवता इति । काश्यपादिमुनिश्रेष्ठगोत्रजैर्हि परार्चना

subhaktāścetare loke proktā bhāgavatā iti | kāśyapādimuniśreṣṭhagotrajairhi parārcanā

कार्या भागवतैरन्यैः कृता यदि परार्चना । मोहेन राजराष्ट्राणां बलाद्दोषो भविष्यति

kāryā bhāgavatairanyaiḥ kṛtā yadi parārcanā | mohena rājarāṣṭrāṇāṃ balāddoṣo bhaviṣyati

ततः समस्तयत्नेन कार्यो भागवतैः सदा । काश्यपाद्यन्वयभवो दीक्षितो यो निरक्षरः

tataḥ samastayatnena kāryo bhāgavataiḥ sadā | kāśyapādyanvayabhavo dīkṣito yo nirakṣaraḥ

41-65

स एवाराधने योग्यः पावनो ब्रह्मविन्महान् ॥]

sa evārādhane yogyaḥ pāvano brahmavinmahān ||]

इति दीक्षाभिषेकौ ते वर्णितौ बलसूदन

iti dīkṣābhiṣekau te varṇitau balasūdana

41-66

सम्यक्समाधिसंपाद्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

samyaksamādhisaṃpādyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre tārāmantropāsanakramo [B: tārāmantrasaṃkramo; F: tār

42-1

टिप्पणी - 65. इतः परं काश्यपाद्यन्वयभवा एव परार्थयजनाधिकारिण इति प्रतिपादनपरो ग्रन्थो न सार्वत्रिको दृश्यते किं तु आन्ध्राक्षरमुद्रितपुस्तक एव दृश्यते । स च कुण्डलितः । अतो भागोऽयं कैश्चित् देवालयेषु स्वेषामेव परार्थयजनाधिकारं स्थापयितुकामैः संयोजितः स्यादित्यस्त्युन्नेतुमवकाशः । आद्यत्विकानुष्ठानविरुद्धश्चायं भागः । इत्येकचत्वारिंशोऽध्यायः द्विचत्वारिंशोऽध्यायः शक्रः - संसारसागरोत्तारपोतपादाम्बुजद्वये । हृषीकेशमहिष्यै ते भूयो भूयो नमो नमः

ṭippaṇī - 65. itaḥ paraṃ kāśyapādyanvayabhavā eva parārthayajanādhikāriṇa iti pratipādanaparo grantho na sārvatriko dṛśyate kiṃ tu āndhrākṣaramudritapustaka eva dṛśyate | sa ca kuṇḍalitaḥ | ato bhāgo'yaṃ kaiścit devālayeṣu sveṣāmeva parārthayajanādhikāraṃ sthāpayitukāmaiḥ saṃyojitaḥ syādityastyunnetumavakāśaḥ | ādyatvikānuṣṭhānaviruddhaścāyaṃ bhāgaḥ | ityekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - saṃsārasāgarottārapotapādāmbujadvaye | hṛṣīkeśamahiṣyai te bhūyo bhūyo namo namaḥ

42-2

त्वत्प्रसादान्मया देवि श्रुतो दीक्षाविधिः क्रमात् [B, F: विधिक्रमः] । तारिकाया वदाब्जस्थे पौरश्चरणिकीं क्रियाम्

tvatprasādānmayā devi śruto dīkṣāvidhiḥ kramāt [B, F: vidhikramaḥ] | tārikāyā vadābjasthe pauraścaraṇikīṃ kriyām

42-3

श्रीः - अहं नारायणी नाम शक्तिर्नारायणाश्रिता । तस्या मे परमा मूर्तिस्तारिका भुवनेश्वरी

śrīḥ - ahaṃ nārāyaṇī nāma śaktirnārāyaṇāśritā | tasyā me paramā mūrtistārikā bhuvaneśvarī

42-4

तस्या मे पिण्डभूतायाः शृणु साधनसंपदम् । कृष्णाष्टमीं समारभ्य यावत्कृष्णचतुर्दशी

tasyā me piṇḍabhūtāyāḥ śṛṇu sādhanasaṃpadam | kṛṣṇāṣṭamīṃ samārabhya yāvatkṛṣṇacaturdaśī

42-5

स कालस्तारिकासिद्धौ तन्त्रज्ञैः संप्रदर्शितः । महापापैरसंस्पृष्टः प्रख्यातैरतिपातकैः

sa kālastārikāsiddhau tantrajñaiḥ saṃpradarśitaḥ | mahāpāpairasaṃspṛṣṭaḥ prakhyātairatipātakaiḥ

42-6

नास्तिक्यात्प्रच्युतो भावान्निन्दिताभ्यासवर्जितः । भूतेषु भावयन्मैत्रीं कृतपापानुतापवान्

nāstikyātpracyuto bhāvānninditābhyāsavarjitaḥ | bhūteṣu bhāvayanmaitrīṃ kṛtapāpānutāpavān

42-7

उच्चावचानि पापानि प्रायश्चित्तैः शमं नयेत् । ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवादी दृढव्रतः

uccāvacāni pāpāni prāyaścittaiḥ śamaṃ nayet | brahmacārī haviṣyāśī satyavādī dṛḍhavrataḥ

42-8

संनिधौ मनसा विष्णोरोंकारं नियुतं जपेत् । महाव्याहृतिभिर्होमानयुतं सर्पिषाचरेत्

saṃnidhau manasā viṣṇoroṃkāraṃ niyutaṃ japet | mahāvyāhṛtibhirhomānayutaṃ sarpiṣācaret

42-9

सावित्र्या च तिलैर्होमं तावत्संख्यं समाचरेत् । महापापातिपाप्मानौ विहाय प्रथितौ कृतौ

sāvitryā ca tilairhomaṃ tāvatsaṃkhyaṃ samācaret | mahāpāpātipāpmānau vihāya prathitau kṛtau

42-10

एतादृशं विधिं कृत्वा प्रणवादित्रयेण तु । महापापातिपापाद्यैरप्रकाशैर्विमुच्यते

etādṛśaṃ vidhiṃ kṛtvā praṇavāditrayeṇa tu | mahāpāpātipāpādyairaprakāśairvimucyate

42-11

उपवासादिभिस्तद्वत् प्रकाशैरपि चेतरैः । तिस्रो वोपवसेद्रात्रीरघमर्षणतत्त्ववित्

upavāsādibhistadvat prakāśairapi cetaraiḥ | tisro vopavasedrātrīraghamarṣaṇatattvavit

42-12

त्रिरह्नस्त्रिर्निशायाश्च सवासा जलमाविशेत् । प्रतिसंध्यं निमज्जंस्त्रिस्त्रिर्जपन्नघमर्षणम्

trirahnastrirniśāyāśca savāsā jalamāviśet | pratisaṃdhyaṃ nimajjaṃstristrirjapannaghamarṣaṇam

42-13

प्रतिमज्जनमेवं तु क्षपयेत्तत् त्रिरात्रकम् । चतुर्थेऽहनि वै दद्याद् ब्राह्मणाय पयस्विनीम्

pratimajjanamevaṃ tu kṣapayettat trirātrakam | caturthe'hani vai dadyād brāhmaṇāya payasvinīm

42-14

एवं पूतो भवेत् प्राग्वदशेषेणापि चांहसा । आत्मानमभिषिञ्चेद्वा त्रिसंध्यं पञ्चगव्यतः

evaṃ pūto bhavet prāgvadaśeṣeṇāpi cāṃhasā | ātmānamabhiṣiñcedvā trisaṃdhyaṃ pañcagavyataḥ

42-15

तिस्रो नीत्वा क्षपा एवं मुच्यते सर्वकिल्विषैः । तारादिपञ्चकं तेषामेकैकमथवा [B, F: अपि वा] धिया

tisro nītvā kṣapā evaṃ mucyate sarvakilviṣaiḥ | tārādipañcakaṃ teṣāmekaikamathavā [B, F: api vā] dhiyā

42-16

जपन् पिबन् समीक्षेत वैष्णवं विमलोज्ज्वलम् । अहोरात्रकृतैरेवं मुच्यते सर्वपातकैः

japan piban samīkṣeta vaiṣṇavaṃ vimalojjvalam | ahorātrakṛtairevaṃ mucyate sarvapātakaiḥ

42-17

भुवने यान्ति ये विष्णुमपापा धर्मतत्पराः । तत्पङ्क्तिस्थोऽपि वा भुक्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः

bhuvane yānti ye viṣṇumapāpā dharmatatparāḥ | tatpaṅktistho'pi vā bhuktvā mucyate sarvapātakaiḥ

42-18

टिप्पणी - 2. पुरश्चरणं नाम गुरूपदेशात् गृहीतस्य मन्त्रस्य स्वाभीष्टफलप्रदत्वसंपादनार्थं क्रियमाणो व्रतहोमादिः । 4. पिण्डभूताया इति । पिण्डमन्त्ररूपाया इत्यर्थः । 8. नियुतं दश लक्षाणि । अयुतं दश सहस्राणि । 9. प्रथितौ विहायेति । अप्रकाशकृतौ इत्यर्थः । 11. उपवासादिभिरित्यनेन प्रकाशकृतानां प्रायश्चित्तमुच्यते । 15. तारादिपञ्चकमिति । तारं व्याहृतीः सावित्रीं तारिकाम् अनुतारिकां चेत्यर्थः । 16. वैष्णवं समीक्षेतेति कृतस्य कर्मणः साद्गुण्यार्थमुक्तम् । 17. वैष्णवमहिमानमाह भुवन इत्यादिना । विष्णुं शरण्यत्वेन प्रपन्ना वैष्णवा इत्यर्थः । मूल - धर्मैः पापं क्षयं नीत्वा महर्षिगणसंमतैः [ङ्: संमितैः] । तारिकामाश्रयेत् पश्चाद्भवसागरतारिकाम्

ṭippaṇī - 2. puraścaraṇaṃ nāma gurūpadeśāt gṛhītasya mantrasya svābhīṣṭaphalapradatvasaṃpādanārthaṃ kriyamāṇo vratahomādiḥ | 4. piṇḍabhūtāyā iti | piṇḍamantrarūpāyā ityarthaḥ | 8. niyutaṃ daśa lakṣāṇi | ayutaṃ daśa sahasrāṇi | 9. prathitau vihāyeti | aprakāśakṛtau ityarthaḥ | 11. upavāsādibhirityanena prakāśakṛtānāṃ prāyaścittamucyate | 15. tārādipañcakamiti | tāraṃ vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ tārikām anutārikāṃ cetyarthaḥ | 16. vaiṣṇavaṃ samīkṣeteti kṛtasya karmaṇaḥ sādguṇyārthamuktam | 17. vaiṣṇavamahimānamāha bhuvana ityādinā | viṣṇuṃ śaraṇyatvena prapannā vaiṣṇavā ityarthaḥ | mūla - dharmaiḥ pāpaṃ kṣayaṃ nītvā maharṣigaṇasaṃmataiḥ [ṅ: saṃmitaiḥ] | tārikāmāśrayet paścādbhavasāgaratārikām

42-19

उपोष्य विधिवन्मन्त्री कृष्णपक्षस्य सप्तमीम् । स्थित्वा संध्यामथाष्टम्यां तारिकाजपमाचरेत्

upoṣya vidhivanmantrī kṛṣṇapakṣasya saptamīm | sthitvā saṃdhyāmathāṣṭamyāṃ tārikājapamācaret

42-20

अनुज्झन् विहितं कर्म काम्यान्तरविवर्जितः । दिव्ये सैद्धे तथैवार्षे विष्णोरायतनेऽमले

anujjhan vihitaṃ karma kāmyāntaravivarjitaḥ | divye saiddhe tathaivārṣe viṣṇorāyatane'male

42-21

पर्वताग्रे नदीतीरे गोष्ठे बिल्ववनेऽपि वा । पयोयावहविष्याणामश्नन्नन्यतमं सकृत्

parvatāgre nadītīre goṣṭhe bilvavane'pi vā | payoyāvahaviṣyāṇāmaśnannanyatamaṃ sakṛt

42-22

जपं द्वादशसाहस्रं कुर्याद्वै सप्त वासरान् । दशांशं तर्पणं कुर्यादाहुतीश्चापि सर्पिषा

japaṃ dvādaśasāhasraṃ kuryādvai sapta vāsarān | daśāṃśaṃ tarpaṇaṃ kuryādāhutīścāpi sarpiṣā

42-23

अनेन वर्तमानस्य विधिना तारिकाविधौ । चतुर्दशीनिशीथे चेच्छुभं पश्यति दर्शनम्

anena vartamānasya vidhinā tārikāvidhau | caturdaśīniśīthe cecchubhaṃ paśyati darśanam

42-24

सुराकुम्भस्य लाभो वा सुरापानमथापि वा । स्त्रिया कामाभिषेको वा दर्शनं सुदृशोऽथवा

surākumbhasya lābho vā surāpānamathāpi vā | striyā kāmābhiṣeko vā darśanaṃ sudṛśo'thavā

42-25

तया वालिङ्गनं भावात् सह भोगोऽथवा तया । मन्त्रसिद्धेस्तयोक्तिर्वा फललाभोऽथवा ततः

tayā vāliṅganaṃ bhāvāt saha bhogo'thavā tayā | mantrasiddhestayoktirvā phalalābho'thavā tataḥ

42-26

सौम्यस्य दर्शनं वापि मिथुनस्य सुरूपिणः । राज्ञो वा दर्शनं राजमहिष्या वाथ दर्शनम्

saumyasya darśanaṃ vāpi mithunasya surūpiṇaḥ | rājño vā darśanaṃ rājamahiṣyā vātha darśanam

42-27

नारायणस्य वा साक्षात् स्वप्ने दृष्टिर्ममापि वा । पतिव्रतादर्शनं वा वैष्णवैर्वा समागमः

nārāyaṇasya vā sākṣāt svapne dṛṣṭirmamāpi vā | pativratādarśanaṃ vā vaiṣṇavairvā samāgamaḥ

42-28

यच्चान्यत् स्वप्नशास्त्रेषु शब्द्यते शुभदर्शनम् । लब्धाशस्तत उत्थाय त्यक्तनिद्रो जितक्लमः

yaccānyat svapnaśāstreṣu śabdyate śubhadarśanam | labdhāśastata utthāya tyaktanidro jitaklamaḥ

42-29

आचम्य प्रयतो मन्त्री स्मरेन्मां संस्तरे निशाम् । अथ प्रातः समुत्थाय कृतसंध्याविधिक्रमः

ācamya prayato mantrī smarenmāṃ saṃstare niśām | atha prātaḥ samutthāya kṛtasaṃdhyāvidhikramaḥ

42-30

तुल्यशीलवयोरूपौ सुरूपौ धर्मतत्परौ । अदीनाकृपणाकारौ रूपवन्तौ मनस्विनौ

tulyaśīlavayorūpau surūpau dharmatatparau | adīnākṛpaṇākārau rūpavantau manasvinau

42-31

दंपती यौवनावस्थौ प्रसन्नमृदुभाषिणौ । आहूय स्नापयित्वा तौ लक्ष्मीनारायणात्मकौ

daṃpatī yauvanāvasthau prasannamṛdubhāṣiṇau | āhūya snāpayitvā tau lakṣmīnārāyaṇātmakau

42-32

भूषयित्वा च वस्त्राद्यैरकुर्वन् वित्तवञ्चनाम् । आशितौ लिप्तगन्धङ्गौ दक्षिणापरितोषितौ

bhūṣayitvā ca vastrādyairakurvan vittavañcanām | āśitau liptagandhaṅgau dakṣiṇāparitoṣitau

42-33

प्रार्थयेत्तारिकासिद्धिं लक्ष्मीनारायणात्मना । अस्त्वेवमिति वाक्यान्ते तावावां [C: नत्वा तौ] शरणं व्रजेत्

prārthayettārikāsiddhiṃ lakṣmīnārāyaṇātmanā | astvevamiti vākyānte tāvāvāṃ [C: natvā tau] śaraṇaṃ vrajet

42-34

वाचयित्वा ततः स्वस्ति वैष्णवान् वेदवित्तमान् । द्विजाग्र्यांस्तर्पयित्वाथ वर्तेताभीष्टसंपदे

vācayitvā tataḥ svasti vaiṣṇavān vedavittamān | dvijāgryāṃstarpayitvātha vartetābhīṣṭasaṃpade

42-35

चतुर्दशीनिशायां चेन्न पश्येत् स्वप्नदर्शनम् । अमावास्यां समारभ्य यावत्कृष्णस्य सप्तमी [B, ङ्: पञ्चमी]

caturdaśīniśāyāṃ cenna paśyet svapnadarśanam | amāvāsyāṃ samārabhya yāvatkṛṣṇasya saptamī [B, ṅ: pañcamī]

42-36

तावन्तं व्रतवानेव वर्तयेत् कालमप्यथ । त्रिसहस्रं जपं कुर्वन्नेकभुक्तेन वर्तयन्

tāvantaṃ vratavāneva vartayet kālamapyatha | trisahasraṃ japaṃ kurvannekabhuktena vartayan

42-37

मध्ये कौमारदाराणामृतुं प्राप्तमलङ्घयन् । अनिन्दन् कामिनीवृत्तं दंपती नन्दयन् धिया

madhye kaumāradārāṇāmṛtuṃ prāptamalaṅghayan | anindan kāminīvṛttaṃ daṃpatī nandayan dhiyā

42-38

ऋते पापं प्रियं कुर्वन् कामिनीनामलोलुपः । ततः कृष्णाष्टमीं प्राप्य पूर्ववज्जपमाचरेत्

ṛte pāpaṃ priyaṃ kurvan kāminīnāmalolupaḥ | tataḥ kṛṣṇāṣṭamīṃ prāpya pūrvavajjapamācaret

42-39

कुर्वन् होमादिकं सर्वं स्वप्नदृष्टौ निवर्तयेत् । यावच्चिह्नानि संपश्येत् तावदेवं समाचरेत्

kurvan homādikaṃ sarvaṃ svapnadṛṣṭau nivartayet | yāvaccihnāni saṃpaśyet tāvadevaṃ samācaret

42-40

सिद्धायां तारिकायां तु सर्वं च लभते नरः । सम्यक्कर्ता च शास्त्राणामध्यात्मगतिकोविदः

siddhāyāṃ tārikāyāṃ tu sarvaṃ ca labhate naraḥ | samyakkartā ca śāstrāṇāmadhyātmagatikovidaḥ

42-41

सर्वतन्त्रविधानज्ञः सर्ववेदान्तपारगः । सर्वसंदेहनिर्भेदी सर्वनिर्णयपारगः

sarvatantravidhānajñaḥ sarvavedāntapāragaḥ | sarvasaṃdehanirbhedī sarvanirṇayapāragaḥ

42-42

टिप्पणी - 29. संस्तरे शय्यायाम् । निशामित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । 33. तावावामिति । लक्ष्मीनारायणाख्यास्मद्रूपिणौ तौ दंपती इत्यर्थः । 36. एकभुक्तेन एकवारभोजनेन । मूल - यथार्थवागृजुर्वाग्मी धर्मसागरपारगः । परस्य स्वस्य वायं हि विनियोगं चिकीर्षति

42-43

निग्रहेऽनुग्रहे वापि स स सिध्यति सर्वदा । शक्रः - नमः संपूर्णषाड्गुण्यविग्रहायै हरिप्रिये

nigrahe'nugrahe vāpi sa sa sidhyati sarvadā | śakraḥ - namaḥ saṃpūrṇaṣāḍguṇyavigrahāyai haripriye

42-44

अरविन्दगृहायै ते गोविन्दगृहमेधिनि । त्वन्मुखाब्जाच्छ्रुता सिद्धिस्तारिकाया विशेषिणी

aravindagṛhāyai te govindagṛhamedhini | tvanmukhābjācchrutā siddhistārikāyā viśeṣiṇī

42-45

स्थूलसूक्ष्मपराकारा यथावच्च प्रदर्शिताः [C: प्रकाशिता] । साधिताया विधानेन तारायास्त्रिविधात्मनः

sthūlasūkṣmaparākārā yathāvacca pradarśitāḥ [C: prakāśitā] | sādhitāyā vidhānena tārāyāstrividhātmanaḥ

42-46

विनियोगमिदानीं मे वक्तुमर्हसि पद्मजे । श्रीः - एकः षाड्गुण्यपूर्णात्मा हंसो नारायणो वशी

viniyogamidānīṃ me vaktumarhasi padmaje | śrīḥ - ekaḥ ṣāḍguṇyapūrṇātmā haṃso nārāyaṇo vaśī

42-47

हंसी शक्तिरहं तस्य वशिनी सर्वकामदा । हंसो हंसी च तावावामुदितौ तारिकात्मना

haṃsī śaktirahaṃ tasya vaśinī sarvakāmadā | haṃso haṃsī ca tāvāvāmuditau tārikātmanā

42-48

तस्या अस्मत्स्वरूपाया विनियोगं निबोध मे । नानाविधेषु मन्त्रेषु बाह्यान्तरविभागतः

tasyā asmatsvarūpāyā viniyogaṃ nibodha me | nānāvidheṣu mantreṣu bāhyāntaravibhāgataḥ

42-49

यावन्तो यादृशा ये च मन्त्राः सन्ति परावराः । तदीया विनियोगा ये यावन्तः सन्ति यादृशाः

yāvanto yādṛśā ye ca mantrāḥ santi parāvarāḥ | tadīyā viniyogā ye yāvantaḥ santi yādṛśāḥ

42-50

तावन्तस्तादृशास्तेऽस्या विनियोगा न संशयः । तथापि विनियोगान्मे कांश्चिच्छक्र निशामय

tāvantastādṛśāste'syā viniyogā na saṃśayaḥ | tathāpi viniyogānme kāṃścicchakra niśāmaya

42-51

धर्मार्थकाममोक्षेषु सद्यः प्रत्ययकारकान् । कृष्णाजिनोत्तरासङ्गां कृष्णाजिननिवासिनीम्

dharmārthakāmamokṣeṣu sadyaḥ pratyayakārakān | kṛṣṇājinottarāsaṅgāṃ kṛṣṇājinanivāsinīm

42-52

कृष्णाजिनाम्बरां त्रस्तकृष्णशाबशुभेक्षणाम् । पूर्णचन्द्रनिभां ध्यात्वा ब्रह्ममुद्राक्षसूत्रिणीम्

kṛṣṇājināmbarāṃ trastakṛṣṇaśābaśubhekṣaṇām | pūrṇacandranibhāṃ dhyātvā brahmamudrākṣasūtriṇīm

42-53

सरोरुहे दधानां चाप्यपरस्मिन् करद्वये । इत्थं मामम्बुजाक्षं वा देवदेवं जनार्दनम्

saroruhe dadhānāṃ cāpyaparasmin karadvaye | itthaṃ māmambujākṣaṃ vā devadevaṃ janārdanam

42-54

ध्यात्वा लक्षं जपेत्तारां धर्मः प्रत्यक्षतामियात् । विभुसंख्यामितान्प्रस्थाञ्शालीनां तण्डुलात्मनाम्

dhyātvā lakṣaṃ japettārāṃ dharmaḥ pratyakṣatāmiyāt | vibhusaṃkhyāmitānprasthāñśālīnāṃ taṇḍulātmanām

42-55

सर्पिषस्तावतः प्रस्थान् शर्करायाः पलानि च । गुडस्य वापि तावन्ति पाचयेदेकपात्रगान्

sarpiṣastāvataḥ prasthān śarkarāyāḥ palāni ca | guḍasya vāpi tāvanti pācayedekapātragān

42-56

पयसा तावता तुल्यं विधिना सुशृतं हविः । शुक्लप्रतिपदः प्रातरुदितेऽर्धेन भास्करे

payasā tāvatā tulyaṃ vidhinā suśṛtaṃ haviḥ | śuklapratipadaḥ prātarudite'rdhena bhāskare

42-57

एकाहुत्यैव जुहुयान्महापात्रस्थितं हविः । त्रिष्टुभा जातवेदस्या तारिकाद्यन्तरुद्धया

ekāhutyaiva juhuyānmahāpātrasthitaṃ haviḥ | triṣṭubhā jātavedasyā tārikādyantaruddhayā

42-58

महाकुण्डे महावह्नौ यन्त्रयोगेन बुद्धिमान् । अथ प्रातः समारभ्य यावदस्तमयं रवेः

mahākuṇḍe mahāvahnau yantrayogena buddhimān | atha prātaḥ samārabhya yāvadastamayaṃ raveḥ

42-59

अविच्छिन्नं च [B, C: तु] जुहुयात् स्रुवेणैव गतक्लमः । सर्पिषा संस्कृतेनैव तादृश्या त्रिष्टुभा सुधीः

avicchinnaṃ ca [B, C: tu] juhuyāt sruveṇaiva gataklamaḥ | sarpiṣā saṃskṛtenaiva tādṛśyā triṣṭubhā sudhīḥ

42-60

प्रातरारभ्य शाल्यन्नं पयोदध्याज्यसंस्कृतम् । एकैकं भोजयेद्विप्रं प्रातरारभ्य संततम्

prātarārabhya śālyannaṃ payodadhyājyasaṃskṛtam | ekaikaṃ bhojayedvipraṃ prātarārabhya saṃtatam

42-61

वाचयित्वा द्विजानन्ते तर्पयेद्वेदवित्तमान् । दंपती वैष्णवौ चैवं लक्ष्मीलक्ष्मीशसंज्ञया

vācayitvā dvijānante tarpayedvedavittamān | daṃpatī vaiṣṇavau caivaṃ lakṣmīlakṣmīśasaṃjñayā

42-62

य एवमाचरेद्धीरो व्यवसायसहायवान् । कोटिसंख्यमनौपम्यमक्षयं लभते निधिम्

ya evamācareddhīro vyavasāyasahāyavān | koṭisaṃkhyamanaupamyamakṣayaṃ labhate nidhim

42-63

इमं शृणु महाश्चर्यं प्रयोगं पाकशासन । तारामादाय पूर्वं तु योजयेत् सुभगेपदम्

imaṃ śṛṇu mahāścaryaṃ prayogaṃ pākaśāsana | tārāmādāya pūrvaṃ tu yojayet subhagepadam

42-64

स्वाहां संयोजयेत् पश्चात्तारिकेयं षडक्षरा । उपोष्यैव [B: एवं] चतुर्दश्यां पौर्णमास्यामुपक्रमेत्

svāhāṃ saṃyojayet paścāttārikeyaṃ ṣaḍakṣarā | upoṣyaiva [B: evaṃ] caturdaśyāṃ paurṇamāsyāmupakramet

42-65

जपेद्दशसहस्रं तामारामे शोभनद्रुमे । आसीनो मध्यतः सम्यक्पूर्णकुम्भप्रदीपयोः

japeddaśasahasraṃ tāmārāme śobhanadrume | āsīno madhyataḥ samyakpūrṇakumbhapradīpayoḥ

42-66

टिप्पणी - 57. जातवेदस्येति । जातवेदसे सुनवाम सोमम् इत्यादिकया ऋचा । मूल - ध्यायन्मां पद्मगर्भाभां पङ्कजद्वयधारिणीम् । द्विभुजामसितापाङ्गीं नीलकुञ्चितमूर्धजाम्

ṭippaṇī - 57. jātavedasyeti | jātavedase sunavāma somam ityādikayā ṛcā | mūla - dhyāyanmāṃ padmagarbhābhāṃ paṅkajadvayadhāriṇīm | dvibhujāmasitāpāṅgīṃ nīlakuñcitamūrdhajām

42-67

स्मितपूर्णमुखीं रम्यां पीनोन्नतपयोधराम् । सर्वाभरणसंपूर्णां दुकूलोत्तमवासिनीम्

smitapūrṇamukhīṃ ramyāṃ pīnonnatapayodharām | sarvābharaṇasaṃpūrṇāṃ dukūlottamavāsinīm

42-68

सुशुभां सुभगामित्थं ध्यायञ्जपमथाचरेत् । तर्पयेज्जुहुयाच्चैव दशांशं तारयानया

suśubhāṃ subhagāmitthaṃ dhyāyañjapamathācaret | tarpayejjuhuyāccaiva daśāṃśaṃ tārayānayā

42-69

बलिं दद्याच्च शाल्यन्नं पयोघृतगुडान्वितम् । स्त्रियं लक्षणसंपन्नां पूजितां भोजयेत्सुधीः

baliṃ dadyācca śālyannaṃ payoghṛtaguḍānvitam | striyaṃ lakṣaṇasaṃpannāṃ pūjitāṃ bhojayetsudhīḥ

42-70

हविष्यं स्वयमश्नीयाद्ब्रह्मचारी सकृन्निशि । एवमस्खलितं कुर्यात् त्रिंशद्रात्रं व्रतं त्विदम्

haviṣyaṃ svayamaśnīyādbrahmacārī sakṛnniśi | evamaskhalitaṃ kuryāt triṃśadrātraṃ vrataṃ tvidam

42-71

जपतर्पणहोमाद्यमविच्छिन्नमतन्द्रितः । परस्यां पौर्णमास्यां तु व्रतं कृत्वा समापयेत्

japatarpaṇahomādyamavicchinnamatandritaḥ | parasyāṃ paurṇamāsyāṃ tu vrataṃ kṛtvā samāpayet

42-72

व्रतान्ते सा समायाति सुभगा नाम मन्मयी । यक्षी किं करवाणीति साधकं सा वदिष्यति

vratānte sā samāyāti subhagā nāma manmayī | yakṣī kiṃ karavāṇīti sādhakaṃ sā vadiṣyati

42-73

मातरं भगिनीं भार्यां सखीं वा तां प्रकल्पयेत् । मातृत्वेन प्रपना सा सर्वापद्भ्योऽपि रक्षति

mātaraṃ bhaginīṃ bhāryāṃ sakhīṃ vā tāṃ prakalpayet | mātṛtvena prapanā sā sarvāpadbhyo'pi rakṣati

42-74

भगिनीति प्रपन्ना सा सर्वानर्थान् ददाति च । प्रियेति स्वीकृता कामान् यावज्जीवं ददाति च

bhaginīti prapannā sā sarvānarthān dadāti ca | priyeti svīkṛtā kāmān yāvajjīvaṃ dadāti ca

42-75

सखीव स्वीकृता सा तु सर्वां संप्रापयेद्दिशम् । मोक्षकामो जपेन्नित्यं स्थूलसूक्ष्मपरात्मिकाम्

sakhīva svīkṛtā sā tu sarvāṃ saṃprāpayeddiśam | mokṣakāmo japennityaṃ sthūlasūkṣmaparātmikām

42-76

पदं तद्वैष्णवं दिव्यं प्रसन्ना प्रापयाम्यहम् । वक्ष्यन्ते विनियोगा ये परस्तात्परमन्त्रगाः

padaṃ tadvaiṣṇavaṃ divyaṃ prasannā prāpayāmyaham | vakṣyante viniyogā ye parastātparamantragāḥ

42-77

ते सर्वे तारिकाकार्या ये च मन्त्रान्तराश्रिताः । पौरश्चरणिको मार्गः प्रोक्तस्ते विनियोगवान् । तस्याः प्रत्ययसिद्ध्यर्थं सिद्धिमार्गं निबोध मे

te sarve tārikākāryā ye ca mantrāntarāśritāḥ | pauraścaraṇiko mārgaḥ proktaste viniyogavān | tasyāḥ pratyayasiddhyarthaṃ siddhimārgaṃ nibodha me

dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 73. प्रकल्पयेत् मन्वीतेत्यर्थः । 76. तारिकोपासनस्य मोक्षफलत्वमप्याह पदं तदिति । 77. तस्या इति । तारिकाया इत्यर्थः ।

ṭippaṇī - 73. prakalpayet manvītetyarthaḥ | 76. tārikopāsanasya mokṣaphalatvamapyāha padaṃ taditi | 77. tasyā iti | tārikāyā ityarthaḥ |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre nānāyogaprakāśo nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

43-1

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः श्रीः - शृणु वक्ष्ये परां सिद्धिं नानायोगसमुत्थिताम् । विद्यायाः पिण्डभूतायास्तारिकायाः सुरेश्वर

tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ śrīḥ - śṛṇu vakṣye parāṃ siddhiṃ nānāyogasamutthitām | vidyāyāḥ piṇḍabhūtāyāstārikāyāḥ sureśvara

43-2

युञ्जीत विधिवद्योगी तारिकां देहगोचरे । नासिकाग्रे च जिह्वाग्रे जिह्वाया मध्यमूलयोः

yuñjīta vidhivadyogī tārikāṃ dehagocare | nāsikāgre ca jihvāgre jihvāyā madhyamūlayoḥ

43-3

कण्ठोरसोरुरोऽन्ते च धारयेत्तत्त्वपद्धतिम् । क्षित्याद्यां [B: ओमित्स् थिस् लिने] बुद्धिपर्यन्तां स्वस्वकार्यस्वभाववत्

kaṇṭhorasoruro'nte ca dhārayettattvapaddhatim | kṣityādyāṃ [B: omits this line] buddhiparyantāṃ svasvakāryasvabhāvavat

43-4

तत्त्वात्तत्त्वान्तरं यास्यन् संख्यया संख्यया जपेत् । द्विश्चतुः षट् तथाष्टौ च दशषोडशवारकम्

tattvāttattvāntaraṃ yāsyan saṃkhyayā saṃkhyayā japet | dviścatuḥ ṣaṭ tathāṣṭau ca daśaṣoḍaśavārakam

43-5

चतुर्विंशतिवारं [C: संख्यं] च बुद्ध्यन्ते प्रकृतिं स्मरेत् । अशीतिं संस्मरेत्तारां तत्र जीवं विचिन्तयेत्

caturviṃśativāraṃ [C: saṃkhyaṃ] ca buddhyante prakṛtiṃ smaret | aśītiṃ saṃsmarettārāṃ tatra jīvaṃ vicintayet

43-6

यावान् यादृक् च यश्चायं शतं तत्राचरेज्जपम् । अव्यक्तचेतनाधारं पुष्करं तदधः स्मरेत्

yāvān yādṛk ca yaścāyaṃ śataṃ tatrācarejjapam | avyaktacetanādhāraṃ puṣkaraṃ tadadhaḥ smaret

43-7

तत्त्वाद्यवयवाधारमनन्तं तत्त्ववाहकम् । पद्माकारं विचिन्त्यैतज्जपेत्सार्धं शतं सुधीः

tattvādyavayavādhāramanantaṃ tattvavāhakam | padmākāraṃ vicintyaitajjapetsārdhaṃ śataṃ sudhīḥ

43-8

ततस्तन्नालमव्यक्तकालजीवाक्षरात्मकम् । खं यत्तु [B: यत्र] तत्र कालस्तत्तमोऽन्तःसुषिरूपकम्

tatastannālamavyaktakālajīvākṣarātmakam | khaṃ yattu [B: yatra] tatra kālastattamo'ntaḥsuṣirūpakam

43-9

यस्त्वन्तश्चेतनः सोऽयमिति तत्त्रितयात्मकम् । चिन्तयित्वा यथावत्तदाचरेद् द्विशतं जपम्

yastvantaścetanaḥ so'yamiti tattritayātmakam | cintayitvā yathāvattadācared dviśataṃ japam

43-10

नालादधोऽनिरुद्धाख्यशक्तिं [C, ङ्: अनिरुद्धाख्यां शक्तिं] मां भगवन्मयीम् । संस्मरन् रूपकालाद्यैराचरेत्तु शतं जपम्

nālādadho'niruddhākhyaśaktiṃ [C, ṅ: aniruddhākhyāṃ śaktiṃ] māṃ bhagavanmayīm | saṃsmaran rūpakālādyairācarettu śataṃ japam

43-11

प्रद्युम्रशक्तिं तदधो जपसंख्या च तादृशी । अधः सांकर्षिणीं शक्तिं जपसंख्या च तादृशी

pradyumraśaktiṃ tadadho japasaṃkhyā ca tādṛśī | adhaḥ sāṃkarṣiṇīṃ śaktiṃ japasaṃkhyā ca tādṛśī

43-12

सर्वाधो वासुदेवाख्यं [C: वासुदेवाख्य] दांपत्यं स्थूलरूपकम् । ततः सूक्ष्मं परं तस्मात् परातीतं तु सर्वतः

sarvādho vāsudevākhyaṃ [C: vāsudevākhya] dāṃpatyaṃ sthūlarūpakam | tataḥ sūkṣmaṃ paraṃ tasmāt parātītaṃ tu sarvataḥ

43-13

लक्ष्मीनारायणाभासमनिर्देश्यमनौपमम् । सर्वतः शक्तिशक्तीशस्पन्दमानमनाविलम्

lakṣmīnārāyaṇābhāsamanirdeśyamanaupamam | sarvataḥ śaktiśaktīśaspandamānamanāvilam

43-14

प्राप्य योगमयीं निद्रां निद्रामेवं समाविशेत् । उत्थायापररात्रे तु द्वादशैतास्तु धारयेत्

prāpya yogamayīṃ nidrāṃ nidrāmevaṃ samāviśet | utthāyāpararātre tu dvādaśaitāstu dhārayet

43-15

वासुदेवादिभूम्यन्तं तत्संख्यानविधिकमात् । हृदि वा धारयेदेताः समस्ता अपि धारणाः

vāsudevādibhūmyantaṃ tatsaṃkhyānavidhikamāt | hṛdi vā dhārayedetāḥ samastā api dhāraṇāḥ

43-16

धारणा द्वादशैवैतास्तारिकायामथापि वा । एष सर्वहितो योगो यत्तत्त्वैस्तत्र भूयते

dhāraṇā dvādaśaivaitāstārikāyāmathāpi vā | eṣa sarvahito yogo yattattvaistatra bhūyate

43-17

प्रतिसंहृत्य वा सर्वं व्यक्ताव्यक्तमयं पदम् । निरालम्बं मनः कृत्वा शून्यभावं समाविशेत्

pratisaṃhṛtya vā sarvaṃ vyaktāvyaktamayaṃ padam | nirālambaṃ manaḥ kṛtvā śūnyabhāvaṃ samāviśet

43-18

शून्याकारसमाकारं संपूर्णमिव वारिधिम् । आविशामि महायोगं शून्यभावनिवेशितम्

śūnyākārasamākāraṃ saṃpūrṇamiva vāridhim | āviśāmi mahāyogaṃ śūnyabhāvaniveśitam

43-19

टिप्पणी - 3. बुद्धिर्महत्तत्त्वम् । 4. तत्त्वादित्यादि । पृथिवीतत्त्वात् अप्तत्त्वगमने इत्यादिरीत्येत्यर्थः । 14. द्वादशेति । वासुदेवादिचतुष्कजीवप्रकृतिबुद्धिभूतानीति द्वादश धारणाः । 17. कल्पान्तरमाह प्रतिसंहृत्येति । सर्वाण्यपि तत्त्वानि स्वस्वकारणेषु प्रविलाप्य मनो निर्विषयं कुर्यात् । निर्विषये मनसि यः परमानन्दानुभवः स एव परमो योग इति । मूल - यदा स्तिमितनिःशब्दनीरदानन्दसंनिभम् । योगी भवति युञ्जानः स योगी मत्प्रियः सदा

ṭippaṇī - 3. buddhirmahattattvam | 4. tattvādityādi | pṛthivītattvāt aptattvagamane ityādirītyetyarthaḥ | 14. dvādaśeti | vāsudevādicatuṣkajīvaprakṛtibuddhibhūtānīti dvādaśa dhāraṇāḥ | 17. kalpāntaramāha pratisaṃhṛtyeti | sarvāṇyapi tattvāni svasvakāraṇeṣu pravilāpya mano nirviṣayaṃ kuryāt | nirviṣaye manasi yaḥ paramānandānubhavaḥ sa eva paramo yoga iti | mūla - yadā stimitaniḥśabdanīradānandasaṃnibham | yogī bhavati yuñjānaḥ sa yogī matpriyaḥ sadā

43-20

यत्र ध्येयमवच्छिन्नं नैव [B: ओमित्स् थिस् अन्द् थे नेxत् qउअर्तेर्स्] किंचन विद्यते । अज्ञेयमनवच्छिन्नं तद्रूपं मद्वपुः स्फुटम्

yatra dhyeyamavacchinnaṃ naiva [B: omits this and the next quarters] kiṃcana vidyate | ajñeyamanavacchinnaṃ tadrūpaṃ madvapuḥ sphuṭam

43-21

आत्मसात्कुरुते योगी ज्ञेयं सकलमक्रमम् । वितता सा महाज्वाला निस्तरङ्गा तनुर्मम

ātmasātkurute yogī jñeyaṃ sakalamakramam | vitatā sā mahājvālā nistaraṅgā tanurmama

43-22

हूयन्ते मनसा यत्र भूतानि भुवनानि च । सर्वभावस्तदा शश्वद्भावो मे प्रविजृम्भते

hūyante manasā yatra bhūtāni bhuvanāni ca | sarvabhāvastadā śaśvadbhāvo me pravijṛmbhate

43-23

स्रुचा च मनसा हुत्वा भूताक्षभुवनादिकम् । तां च स्रुचं प्रहृत्याथ योगिना भूयते मया

srucā ca manasā hutvā bhūtākṣabhuvanādikam | tāṃ ca srucaṃ prahṛtyātha yoginā bhūyate mayā

43-24

यदवच्छिद्यते येन तत्तु तस्मान्महत्तरम् । धियावच्छिद्यते सर्वं यद्यदस्ति च नास्ति च

yadavacchidyate yena tattu tasmānmahattaram | dhiyāvacchidyate sarvaṃ yadyadasti ca nāsti ca

43-25

सा नावच्छिद्यतेऽन्येन तनुः सा मे निरञ्जना । धियो नैतौ बहिर्भूतावभावो भाव एव वा

sā nāvacchidyate'nyena tanuḥ sā me nirañjanā | dhiyo naitau bahirbhūtāvabhāvo bhāva eva vā

43-26

अनालीढौ धिया न स्तः सा मे तनुरनञ्जना । यदातिक्रम्य मर्यादां जलधिः प्लावयेज्जगत्

anālīḍhau dhiyā na staḥ sā me tanuranañjanā | yadātikramya maryādāṃ jaladhiḥ plāvayejjagat

43-27

तदा न स्थलनिम्ने स्तस्तथा मय्यखिलं जगत् । नेदमल्पात्मना शक्यमास्थातुं परमं पदम्

tadā na sthalanimne stastathā mayyakhilaṃ jagat | nedamalpātmanā śakyamāsthātuṃ paramaṃ padam

43-28

कुर्याद्विच्छिद्य विच्छिद्य योगमेतदवाप्तये । भावे भावे शुभेऽन्यत्र भूते भवति भाविनि

kuryādvicchidya vicchidya yogametadavāptaye | bhāve bhāve śubhe'nyatra bhūte bhavati bhāvini

43-29

स्मरेत् सारतरं रूपं परमं पारमेश्वरम् । संभरन्ति प्रसूनेषु मधु सर्वेषु षट्पदाः

smaret sārataraṃ rūpaṃ paramaṃ pārameśvaram | saṃbharanti prasūneṣu madhu sarveṣu ṣaṭpadāḥ

43-30

संभरन्ति तथैकां मां सर्वभावेषु योगिनः । यत्र यत्र मनो याति लक्ष्मीं तत्रैव चिन्तयेत्

saṃbharanti tathaikāṃ māṃ sarvabhāveṣu yoginaḥ | yatra yatra mano yāti lakṣmīṃ tatraiva cintayet

43-31

चलित्वा तत् कुतो याति सर्वं तन्मन्मयं हि यत् । तत्त्वानां पद्धतिं मालां मत्सूत्रग्रथितां स्मरेत्

calitvā tat kuto yāti sarvaṃ tanmanmayaṃ hi yat | tattvānāṃ paddhatiṃ mālāṃ matsūtragrathitāṃ smaret

43-32

मयि वा भित्तिभूतायां चित्रवत् संस्मरेज्जगत् । स्तिमितापारगम्भीरे फेनपिण्डं यथाम्बुधौ

mayi vā bhittibhūtāyāṃ citravat saṃsmarejjagat | stimitāpāragambhīre phenapiṇḍaṃ yathāmbudhau

43-33

स्मरेत् क्रमोत्क्रमाभ्यां वा प्रमात्रादिचतुष्टयम् । प्रभवन्तीं मदाकारादपि [ङ्: मदाकारामपि] यान्तीं च तां पुनः

smaret kramotkramābhyāṃ vā pramātrādicatuṣṭayam | prabhavantīṃ madākārādapi [ṅ: madākārāmapi] yāntīṃ ca tāṃ punaḥ

43-34

पुमानाद्यो मदुन्मेषः स मत्संकल्पकल्पितः । अन्तःकरणसंज्ञोऽन्यो मदुन्मेषोऽधरावनौ

pumānādyo madunmeṣaḥ sa matsaṃkalpakalpitaḥ | antaḥkaraṇasaṃjño'nyo madunmeṣo'dharāvanau

43-35

बहिष्करणरूपोऽन्यस्तृतीयस्तदधः क्षितौ । भावरूपः प्रमेयात्मा तुर्योऽयमधराधरः

bahiṣkaraṇarūpo'nyastṛtīyastadadhaḥ kṣitau | bhāvarūpaḥ prameyātmā turyo'yamadharādharaḥ

43-36

मत्संकल्पवशेनैव सदानन्दचिदात्मिकाम् । भावयन्ननिशं शश्वत् क्रमव्युत्क्रमतो धिया

matsaṃkalpavaśenaiva sadānandacidātmikām | bhāvayannaniśaṃ śaśvat kramavyutkramato dhiyā

43-37

इमां चतुष्टयीं हित्वा मद्भावं प्रतिपद्यते । विज्ञानाधारभूतेषु द्वात्रिंशत्यम्बुजेषु वा

imāṃ catuṣṭayīṃ hitvā madbhāvaṃ pratipadyate | vijñānādhārabhūteṣu dvātriṃśatyambujeṣu vā

43-38

ध्यायेद्दीपशिखाभां मामथवा रूपसुन्दरीम् । आधारपद्मादारभ्य नाभिपद्मादधो भुवि

dhyāyeddīpaśikhābhāṃ māmathavā rūpasundarīm | ādhārapadmādārabhya nābhipadmādadho bhuvi

43-39

टिप्पणी - 20. अवच्छिन्नं परिमितम् । 22. सर्वभावः विश्वात्मना वर्तमानता । भावः सत्ता । 23. मया भूयते मदात्मना भूयत इति भावे प्रयोगः । 24. देव्या ज्ञानस्वरूपत्वमुच्यते यदवच्छिद्यत इत्यादिना । 26. योगपरिपाकदशायां सर्वमपि जगत् धीरूपमेवावभासत इत्यत्र लौकिकं निदर्शनमाह यदातिक्रम्येति । 29. सर्वभावानां स्वात्मना भाव्यत्वे निदर्शनमाह संभरन्तीति । 33. चतुष्टयमिति । प्रमाता प्रमाकरणम् प्रमेयम् प्रमितिरिति चतुष्टयमित्यर्थः । प्रभवन्तीमिति तत्त्वानां पद्धतिमित्यनेनान्वेति । 37-46. द्वात्रिंशति अम्बुजेष्विति पदच्छेदः । द्वात्रिंशदम्बुजानि निर्दिशति आधारेति । व्युच्छन्त्यादीनि षट् । पश्यन्त्यादीनि पञ्च । बोधयन्त्यादीनि पञ्च । घोषयन्त्यादीनि पञ्च । ग्राहयन्त्यादीनि पञ्च । मूल - षट् पद्मा योगिनां चिन्त्यास्तेषां नामानि मे शृणु । व्युच्छन्ती व्युषिता व्युष्टा व्युषुषी व्योषुषी रमा

43-40

नाभिपद्माद्धृदम्भोजात् पञ्च पद्मान् प्रचक्षते । पश्यन्ती नाभिपद्माख्या पश्या पश्येतरात्मिका

nābhipadmāddhṛdambhojāt pañca padmān pracakṣate | paśyantī nābhipadmākhyā paśyā paśyetarātmikā

43-41

दृश्या च दृश्यमाना च हृदयं पङ्कजाह्वयाः । हृत्कण्ठान्तरमध्याच्च पञ्चपद्माह्वयाञ्शृणु

dṛśyā ca dṛśyamānā ca hṛdayaṃ paṅkajāhvayāḥ | hṛtkaṇṭhāntaramadhyācca pañcapadmāhvayāñśṛṇu

43-42

बोधयन्ती च बोद्ध्री च बुध्यमाना तथेतरा । घोषोन्मेषा च संज्ञाः स्युः कण्ठहृन्मध्यपद्मगाः

bodhayantī ca boddhrī ca budhyamānā tathetarā | ghoṣonmeṣā ca saṃjñāḥ syuḥ kaṇṭhahṛnmadhyapadmagāḥ

43-43

कण्ठताल्वन्तराम्भोजपञ्चकाख्या इमाः शृणु । घोषयन्ती च घुष्यन्ती घुष्टा [B: पुष्यन्ती पुष्टा] घोषा तथेतरा

kaṇṭhatālvantarāmbhojapañcakākhyā imāḥ śṛṇu | ghoṣayantī ca ghuṣyantī ghuṣṭā [B: puṣyantī puṣṭā] ghoṣā tathetarā

43-44

तालुभ्रुमध्यदेशस्था पञ्चपद्माह्वया इमे । ग्राहयन्ती च गृह्णाना जिघृक्षा च गृहीतिका

tālubhrumadhyadeśasthā pañcapadmāhvayā ime | grāhayantī ca gṛhṇānā jighṛkṣā ca gṛhītikā

43-45

निर्णीतिरिति तालुभ्रूमध्याम्भोजगणाभिधाः । भ्रूमूर्धमध्यपद्मानां षण्णामाख्या इमाः शृणु

nirṇītiriti tālubhrūmadhyāmbhojagaṇābhidhāḥ | bhrūmūrdhamadhyapadmānāṃ ṣaṇṇāmākhyā imāḥ śṛṇu

43-46

प्राणयन्ती प्राणती च प्राणा प्राणावबोधिनी । परा बोधेति ता एता भ्रूमध्यान्तःस्थपद्मगाः

prāṇayantī prāṇatī ca prāṇā prāṇāvabodhinī | parā bodheti tā etā bhrūmadhyāntaḥsthapadmagāḥ

43-47

रत्नदीपशिखाभेषु भावयेन्मां क्रमोत्क्रमात् । गृनन्मां तारिकां दीर्घां दीर्घघण्टानदोपमाम्

ratnadīpaśikhābheṣu bhāvayenmāṃ kramotkramāt | gṛnanmāṃ tārikāṃ dīrghāṃ dīrghaghaṇṭānadopamām

43-48

इत्थं मां चिन्तयन् योगी सुरूपां वापि संस्मरन् । विहाय सकलं क्लेशं मद्भावं प्रतिपद्यते

itthaṃ māṃ cintayan yogī surūpāṃ vāpi saṃsmaran | vihāya sakalaṃ kleśaṃ madbhāvaṃ pratipadyate

43-49

लक्षयेद्वापि पद्मेषु नवस्वेषु क्रमोत्क्रमात् । आधारे त्रीणि पद्मानि हृदयाधोऽम्बुजत्रयम्

lakṣayedvāpi padmeṣu navasveṣu kramotkramāt | ādhāre trīṇi padmāni hṛdayādho'mbujatrayam

43-50

मूर्ध्नोऽधस्त्रीणि पद्मानि नवपद्मविधिक्रमः । द्वादशस्वथवाब्जेषु मूर्धाद्येषु द्विके द्विके

mūrdhno'dhastrīṇi padmāni navapadmavidhikramaḥ | dvādaśasvathavābjeṣu mūrdhādyeṣu dvike dvike

43-51

षट्सु वा प्रथमाब्जेषु त्रिषु वा मूलहृद्भुवि । भ्रूमध्ये चिन्तयेद्वापि तारिकां तारनादिनीम्

ṣaṭsu vā prathamābjeṣu triṣu vā mūlahṛdbhuvi | bhrūmadhye cintayedvāpi tārikāṃ tāranādinīm

43-52

तद्बिन्दुं चिन्तयेत् पूर्वं मुद्गमात्रं सुभास्वरम् । ततः सर्षपमात्रं तु ततश्चित्रमनाकृतिम् [आ, B: ततश्चित्त]

tadbinduṃ cintayet pūrvaṃ mudgamātraṃ subhāsvaram | tataḥ sarṣapamātraṃ tu tataścitramanākṛtim [ā, B: tataścitta]

43-53

यो यो वा गृह्यते भावो घटकुड्यादिरूपवान् । चिन्तयेत्तत्र तत्त्वानि यानि यावन्ति शास्त्रतः

yo yo vā gṛhyate bhāvo ghaṭakuḍyādirūpavān | cintayettatra tattvāni yāni yāvanti śāstrataḥ

43-54

मन्मयीकृत्य तत्रैतान्यहंभावनया स्मरेत् । हेतुमद्धेतुभूतानि लोके वस्तूनि यानि वा

manmayīkṛtya tatraitānyahaṃbhāvanayā smaret | hetumaddhetubhūtāni loke vastūni yāni vā

43-55

आश्रिताश्रयरूपाणि यानि स्वच्छघनानि वा । भावतद्वत्स्वरूपाणि शुभाशुभमयानि च

āśritāśrayarūpāṇi yāni svacchaghanāni vā | bhāvatadvatsvarūpāṇi śubhāśubhamayāni ca

43-56

प्रसवाप्रसवात्मानि गुणगुण्याकृतीनि वा । आधाराधेयभूतानि शक्तितद्वन्मयानि वा

prasavāprasavātmāni guṇaguṇyākṛtīni vā | ādhārādheyabhūtāni śaktitadvanmayāni vā

43-57

भोग्यभोक्तृस्वरूपाणि नारीनरमयानि वा । क्रियाकर्तृस्वरूपाणि ह्युपायोपेयकानि वा

bhogyabhoktṛsvarūpāṇi nārīnaramayāni vā | kriyākartṛsvarūpāṇi hyupāyopeyakāni vā

43-58

स्त्रीपुंप्रत्ययरूपाणि शब्दरूपाणि यानि वा । द्वन्द्वभूतानि वस्तूनि लोकेऽस्मिन् यानि कानिचित्

strīpuṃpratyayarūpāṇi śabdarūpāṇi yāni vā | dvandvabhūtāni vastūni loke'smin yāni kānicit

43-59

तानि योगी धिया पश्येल्लक्ष्मीनारायणात्मना । तन्त्रस्य परमं गुह्यं व्रतं शृणु पुरंदर

tāni yogī dhiyā paśyellakṣmīnārāyaṇātmanā | tantrasya paramaṃ guhyaṃ vrataṃ śṛṇu puraṃdara

43-60

योगिना यदनुष्ठेयं लक्ष्मीयोगविधिक्रमे । प्रवर्तमानया पूर्वमादिदेवाज्जगद्विधौ

yoginā yadanuṣṭheyaṃ lakṣmīyogavidhikrame | pravartamānayā pūrvamādidevājjagadvidhau

43-61

आत्तं सीमन्तिनीरूपं मया साभिनिवेशया । चिकीर्षुर्मत्प्रियं [B, C: प्रियान्] योगी लक्ष्मीतन्त्रविचक्षणः

āttaṃ sīmantinīrūpaṃ mayā sābhiniveśayā | cikīrṣurmatpriyaṃ [B, C: priyān] yogī lakṣmītantravicakṣaṇaḥ

43-62

न स्मरेत् कामिनीनिन्दां कर्मणा मनसा गिरा । यत्राहं तत्र तत्त्वानि यत्राहं तत्र देवताः

na smaret kāminīnindāṃ karmaṇā manasā girā | yatrāhaṃ tatra tattvāni yatrāhaṃ tatra devatāḥ

43-63

मूल - यत्राहं तत्र पुण्यानि यत्राहं तत्र केशवः । वनितायामहं तस्मान्नारी सर्वजगन्मयी

mūla - yatrāhaṃ tatra puṇyāni yatrāhaṃ tatra keśavaḥ | vanitāyāmahaṃ tasmānnārī sarvajaganmayī

43-64

योऽभिनिन्दति तां नारीं स लक्ष्मीमभिनिन्दति । योऽभिनन्दति तां लक्ष्मीं त्रैलोक्यमभिनन्दति

yo'bhinindati tāṃ nārīṃ sa lakṣmīmabhinindati | yo'bhinandati tāṃ lakṣmīṃ trailokyamabhinandati

43-65

यो द्वेष्टि वनितां कांचित् स द्वेष्टि हरिवल्लभाम् । यो हरेर्वल्लभां द्वेष्टि स द्वेष्टि सकलं जगत्

yo dveṣṭi vanitāṃ kāṃcit sa dveṣṭi harivallabhām | yo harervallabhāṃ dveṣṭi sa dveṣṭi sakalaṃ jagat

43-66

ज्योत्स्नामिव स्त्रियं दृष्ट्वा यस्य चित्तं प्रसीदति । नापध्यायति यत्किंचित् स मे प्रियतमो मतः

jyotsnāmiva striyaṃ dṛṣṭvā yasya cittaṃ prasīdati | nāpadhyāyati yatkiṃcit sa me priyatamo mataḥ

43-67

यथा नारायणे नास्ति मयि वा शक्र किल्विषम् । यथा गवि यथा विप्रे यथा वेदान्तवेदिनि

yathā nārāyaṇe nāsti mayi vā śakra kilviṣam | yathā gavi yathā vipre yathā vedāntavedini

43-68

वनितायां तथा शक्र दुरितं नैव विद्यते । अकल्मषा [C: विकिल्विषा] यथा गङ्गा यथा पुण्या सरस्वती

vanitāyāṃ tathā śakra duritaṃ naiva vidyate | akalmaṣā [C: vikilviṣā] yathā gaṅgā yathā puṇyā sarasvatī

43-69

अरुणा ह्यापगा यद्वत्तथा सीमन्तिनी वरा । यदस्मि जननी नाम त्रयाणां जगतामहम्

aruṇā hyāpagā yadvattathā sīmantinī varā | yadasmi jananī nāma trayāṇāṃ jagatāmaham

43-70

तदिदं नार्यवष्टम्भात् सा हि मे परमं बलम् । त्रैलोक्यजननी देवी सर्वकामसमृद्धिनी

tadidaṃ nāryavaṣṭambhāt sā hi me paramaṃ balam | trailokyajananī devī sarvakāmasamṛddhinī

43-71

मत्तनुर्वनिता साक्षाद्योगी कस्मान्न पूजयेत् । न कुर्याद् वृजिनं नार्याः कुवृत्तं न सम्रेत् स्त्रियाः

mattanurvanitā sākṣādyogī kasmānna pūjayet | na kuryād vṛjinaṃ nāryāḥ kuvṛttaṃ na samret striyāḥ

43-72

ऋते पापात् प्रियं नार्याः कार्यं योगमभीप्सता । जननीमिव तां पश्येद्देवतामिव मामिव

ṛte pāpāt priyaṃ nāryāḥ kāryaṃ yogamabhīpsatā | jananīmiva tāṃ paśyeddevatāmiva māmiva

43-73

यो द्वेष्टि वनितां मोहात्तत्साहाय्यं न चाचरेत् । इदं च शृणु देवेश यद्वक्ष्यामि प्रियोऽसि मे

yo dveṣṭi vanitāṃ mohāttatsāhāyyaṃ na cācaret | idaṃ ca śṛṇu deveśa yadvakṣyāmi priyo'si me

43-74

श्रुत्वा त्वयाप्यनुष्ठेयं नैव वाच्यं हि कस्यचित् । या रूपिणी वरारोहा काचिद् दृष्टिपथं गता

śrutvā tvayāpyanuṣṭheyaṃ naiva vācyaṃ hi kasyacit | yā rūpiṇī varārohā kācid dṛṣṭipathaṃ gatā

43-75

तस्यां मां भावयेद्योगी तारिकां मनसा गृणन् । अलोलुपेन चित्तेन तस्या रूपमनुस्मरेत्

tasyāṃ māṃ bhāvayedyogī tārikāṃ manasā gṛṇan | alolupena cittena tasyā rūpamanusmaret

43-76

प्राणं सूर्यं परात्मानं नारीहृदयपूरुपम् । संस्मरेदनलं तत्र रूपलावण्यसंपदम्

prāṇaṃ sūryaṃ parātmānaṃ nārīhṛdayapūrupam | saṃsmaredanalaṃ tatra rūpalāvaṇyasaṃpadam

43-77

अशेषसंपदोपेतां तां नारीं मामनुस्मरेत् । अनुस्मृत्य गृणन् ब्रह्म भावयेदेव मां धिया

aśeṣasaṃpadopetāṃ tāṃ nārīṃ māmanusmaret | anusmṛtya gṛṇan brahma bhāvayedeva māṃ dhiyā

43-78

ततः समाधिसंपत्तौ तत्राविष्टा भवाम्यहम् । स्तब्धसर्वाङ्गविस्रंसो मदावेशस्य लक्षणम्

tataḥ samādhisaṃpattau tatrāviṣṭā bhavāmyaham | stabdhasarvāṅgavisraṃso madāveśasya lakṣaṇam

43-79

अलोलुपेन चित्तेन मां समाराध्य यत्नतः । विरमेदेव युञ्जानः पाप्मानं परिवर्जयन्

alolupena cittena māṃ samārādhya yatnataḥ | viramedeva yuñjānaḥ pāpmānaṃ parivarjayan

43-80

एतत्तु परदारेषु नैव कार्यं विजानता । अयं समाधिर्यत्रासीत् सानुरज्यति तद् ध्रुवम्

etattu paradāreṣu naiva kāryaṃ vijānatā | ayaṃ samādhiryatrāsīt sānurajyati tad dhruvam

43-81

स्वस्त्रियामेव कुर्वीत साधारण्यामथापि वा । विप्लवोऽपि न दोषोऽत्र यतो मद्भावभावना

svastriyāmeva kurvīta sādhāraṇyāmathāpi vā | viplavo'pi na doṣo'tra yato madbhāvabhāvanā

43-82

संस्पर्शजेषु भोगेषु यः संहर्षमहोदयः । मद्रूपं तदनुध्यायेदविक्षिप्तेन चेतसा

saṃsparśajeṣu bhogeṣu yaḥ saṃharṣamahodayaḥ | madrūpaṃ tadanudhyāyedavikṣiptena cetasā

43-83

प्रशस्तविषयोत्थं यत् सुखं लेखनमन्थनात् । स्मरतस्तत्प्रहर्षो यस्तद्भावमनुशीलयेत्

praśastaviṣayotthaṃ yat sukhaṃ lekhanamanthanāt | smaratastatpraharṣo yastadbhāvamanuśīlayet

43-84

चक्षुषा विषये दृष्टे या प्रीतिरुपजायते । रसिते च श्रुते घ्राते सा मे सुखमयी तनुः

cakṣuṣā viṣaye dṛṣṭe yā prītirupajāyate | rasite ca śrute ghrāte sā me sukhamayī tanuḥ

43-85

यदृच्छोपनतेष्वेवं शब्दस्पर्शरसादिषु । उपपत्तिरियं प्रोक्ता चेतो दमयतो यतेः

yadṛcchopanateṣvevaṃ śabdasparśarasādiṣu | upapattiriyaṃ proktā ceto damayato yateḥ

43-86

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आदिमन्तोऽन्तवन्तश्च न तेषु रमयेन्मनः

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te | ādimanto'ntavantaśca na teṣu ramayenmanaḥ

43-87

निरस्तरजसा ध्वस्ततमसा सत्त्ववर्तिना । यदन्तःकरणेनान्तर्व्यज्यते सुखमुत्तमम्

nirastarajasā dhvastatamasā sattvavartinā | yadantaḥkaraṇenāntarvyajyate sukhamuttamam

43-88

आद्यन्तविधुरं तन्मे सुखं ज्ञानमयं वपुः । तत्तादृग्व्यज्यते नैव संस्पर्शैर्विषयाश्रितैः

ādyantavidhuraṃ tanme sukhaṃ jñānamayaṃ vapuḥ | tattādṛgvyajyate naiva saṃsparśairviṣayāśritaiḥ

43-89

अनुबध्नन्ति यद् दुःखं विषयाः सुखवाहिनः । मध्वन्तर्विषसंसृष्टं मधुरं यदि भक्षणे

anubadhnanti yad duḥkhaṃ viṣayāḥ sukhavāhinaḥ | madhvantarviṣasaṃsṛṣṭaṃ madhuraṃ yadi bhakṣaṇe

43-90

किं तेनानन्तरं यत्तद्व्यापादयति भक्षिणम् । क्रुद्धस्य फणिनश्छायां यः श्रयेदातपार्दितः

kiṃ tenānantaraṃ yattadvyāpādayati bhakṣiṇam | kruddhasya phaṇinaśchāyāṃ yaḥ śrayedātapārditaḥ

43-91

मूल - स सेवेत नरो भोगान् सुखाय स्पर्शसंभवान् । साध्यान् दुःखव्ययायासैः सुदर्शान् दुःखमिश्रितान्

mūla - sa seveta naro bhogān sukhāya sparśasaṃbhavān | sādhyān duḥkhavyayāyāsaiḥ sudarśān duḥkhamiśritān

43-92

तनीयसः क्षयिष्णूंश्च कः श्रयेद्विषयान् सुखी । जप्यपूतमिताहारदिव्यसत्त्वतनूकृतौ

tanīyasaḥ kṣayiṣṇūṃśca kaḥ śrayedviṣayān sukhī | japyapūtamitāhāradivyasattvatanūkṛtau

43-93

रजस्तमोगुणौ क्षिण्वन्मत्प्रियाचारकर्मणा । योगी समाधये शश्वद्यत्नेन दमयेन्मनः

rajastamoguṇau kṣiṇvanmatpriyācārakarmaṇā | yogī samādhaye śaśvadyatnena damayenmanaḥ

43-94

जिते मनसि वै शश्वद्विश्वं तेन विजीयते । जिते मनसि शुद्धा मे तनुरुन्मिषति स्वयम्

jite manasi vai śaśvadviśvaṃ tena vijīyate | jite manasi śuddhā me tanurunmiṣati svayam

43-95

शक्रः - समस्तचिदचिद्भेदतन्त्रयन्त्रविधायिनि । विधात्रि सर्वभोगानां नमस्ते पङ्कजासने

śakraḥ - samastacidacidbhedatantrayantravidhāyini | vidhātri sarvabhogānāṃ namaste paṅkajāsane

43-96

विषयप्रवणं शश्वच्चपलं बलवद् दृढम् । आशु दूरगमव्यक्तं दम्यते केन तन्मनः

viṣayapravaṇaṃ śaśvaccapalaṃ balavad dṛḍham | āśu dūragamavyaktaṃ damyate kena tanmanaḥ

43-97

श्रीः - दुर्दमं दुर्धरं शश्वदणु दुर्बोधमुत्क्रमम् । वैराग्याभ्यासनिग्राह्यं तन्मनः शक्र चञ्चलम्

śrīḥ - durdamaṃ durdharaṃ śaśvadaṇu durbodhamutkramam | vairāgyābhyāsanigrāhyaṃ tanmanaḥ śakra cañcalam

43-98

रागस्तु विषये रक्तिः स्वभावाभ्यासयोगजा । तदभावश्च वैराग्यं तत्त्वज्ञानेन जन्यते

rāgastu viṣaye raktiḥ svabhāvābhyāsayogajā | tadabhāvaśca vairāgyaṃ tattvajñānena janyate

43-99

दौरात्म्यं विषयाणां यत्तत्त्वज्ञानं तु तन्मतिः । चतुर्धा लक्षयेत्तच्च दौरात्म्यं प्रज्ञया सुधीः

daurātmyaṃ viṣayāṇāṃ yattattvajñānaṃ tu tanmatiḥ | caturdhā lakṣayettacca daurātmyaṃ prajñayā sudhīḥ

43-100

यो यादृशो यतो यस्मै भावोऽयमिति चिन्तयेत् । विषया बन्धनात्मानो विषिण्वन्ति स्वसेविनः [आ: नाम्]

yo yādṛśo yato yasmai bhāvo'yamiti cintayet | viṣayā bandhanātmāno viṣiṇvanti svasevinaḥ [ā: nām]

43-101

अव्यक्ताद्व्यक्तिमापन्नाः सर्वे ते सुखदुःखयोः । ते च नैव स्वसंसिद्धा विषया विषयैषिणाम्

avyaktādvyaktimāpannāḥ sarve te sukhaduḥkhayoḥ | te ca naiva svasaṃsiddhā viṣayā viṣayaiṣiṇām

43-102

अनेकान्तव्ययायासदुःखसाधनजा हि ते । सुखमेव न ते कुर्युर्दुःखं च सुवते हि ते

anekāntavyayāyāsaduḥkhasādhanajā hi te | sukhameva na te kuryurduḥkhaṃ ca suvate hi te

43-103

सुखं च तत्क्षणध्वंसि स्वदशादुःखसंमितम् । चित्ररूपमिदं चिन्त्यं भावे भावे विपश्चिता

sukhaṃ ca tatkṣaṇadhvaṃsi svadaśāduḥkhasaṃmitam | citrarūpamidaṃ cintyaṃ bhāve bhāve vipaścitā

43-104

तत्त्वज्ञानमिदं प्रोक्तं संगृह्य च विगृह्य च । विषयेषु च रागस्तु सुखहेतुत्वनिश्चयात्

tattvajñānamidaṃ proktaṃ saṃgṛhya ca vigṛhya ca | viṣayeṣu ca rāgastu sukhahetutvaniścayāt

43-105

स मिथ्याज्ञानरूपत्वात्तत्त्वज्ञानैरपोह्यते । तद्विनिश्च्यबाधे च हेतुत्वं नैव सिध्यति

sa mithyājñānarūpatvāttattvajñānairapohyate | tadviniścyabādhe ca hetutvaṃ naiva sidhyati

43-106

अहेतून् विषयान् कश्चिन्नाददीत स्वसिद्धये । यदिदं तत्त्वविज्ञानं तस्य यच्छीलनं [C: यच्चिन्तनं] मुहुः

ahetūn viṣayān kaścinnādadīta svasiddhaye | yadidaṃ tattvavijñānaṃ tasya yacchīlanaṃ [C: yaccintanaṃ] muhuḥ

43-107

सोऽभ्यास इति तत्त्वज्ञैस्तत्त्वशास्त्रेषु शब्द्यते । सूक्ष्मे महत्यणौ स्थूले स्थिरे च चलवस्तुनि

so'bhyāsa iti tattvajñaistattvaśāstreṣu śabdyate | sūkṣme mahatyaṇau sthūle sthire ca calavastuni

43-108

यत्र तिष्ठति यच्चित्तं धार्यतेऽभ्यास एषु वै [आ, ङ्: एष वा] । वैराग्याभ्यासयोगेन यतमानेन योगिना

yatra tiṣṭhati yaccittaṃ dhāryate'bhyāsa eṣu vai [ā, ṅ: eṣa vā] | vairāgyābhyāsayogena yatamānena yoginā

43-109

दम्यते मन उद्दामं ततः शाम्यति तद् ध्रुवम् । शक्रः - तत्त्वारविन्दसंदोहविहारचतुरक्रमे

damyate mana uddāmaṃ tataḥ śāmyati tad dhruvam | śakraḥ - tattvāravindasaṃdohavihāracaturakrame

43-110

मधुजिन्मानसावासे नमस्ते पङ्कजासने [C: पङ्कजानने] । अभ्यासेन यथा चित्तं दम्यते बलवद् दृढम्

madhujinmānasāvāse namaste paṅkajāsane [C: paṅkajānane] | abhyāsena yathā cittaṃ damyate balavad dṛḍham

43-111

तं प्रदर्शय पन्थानं नमस्ते पद्मसंभवे । श्रीः - वियत्यूर्ध्वं तनूभूते जवात् पतति पत्रिणि

taṃ pradarśaya panthānaṃ namaste padmasaṃbhave | śrīḥ - viyatyūrdhvaṃ tanūbhūte javāt patati patriṇi

43-112

अरुन्धत्यां तथा सूक्ष्मे शनैश्चित्तं निरोधयेत् । शैले महति वा चित्तमनन्ते वा विभावयेत्

arundhatyāṃ tathā sūkṣme śanaiścittaṃ nirodhayet | śaile mahati vā cittamanante vā vibhāvayet

43-113

टिप्पणी - 100. विषिण्वन्ति बध्नन्तीत्यर्थः । षिञ् बन्धने इति धातुः । 111-112. प्रथमं वस्तूनि यथा प्रतीयन्ते तथैव तेषु चित्तं निवेश्य क्रमेण ततो वैराग्यमापाद्य पश्चात् तत्त्वानुसंधाने तन्निवेशनीयमितीममर्थं सदृष्टान्तमाह वियतीत्यादिना । तनूभूत इति । दूरदेशोत्प्लवनेनाल्पपरिमाणतया दृश्य इत्यर्थः । मूल - परिभ्रमति वा चक्रे यत् सूक्ष्ममणु विद्यते । मनस्तत्रैव संयोज्य भ्रामयेद्भ्रमता समम्

ṭippaṇī - 100. viṣiṇvanti badhnantītyarthaḥ | ṣiñ bandhane iti dhātuḥ | 111-112. prathamaṃ vastūni yathā pratīyante tathaiva teṣu cittaṃ niveśya krameṇa tato vairāgyamāpādya paścāt tattvānusaṃdhāne tanniveśanīyamitīmamarthaṃ sadṛṣṭāntamāha viyatītyādinā | tanūbhūta iti | dūradeśotplavanenālpaparimāṇatayā dṛśya ityarthaḥ | mūla - paribhramati vā cakre yat sūkṣmamaṇu vidyate | manastatraiva saṃyojya bhrāmayedbhramatā samam

43-114

तथाश्वत्थदलाग्रेण चलता चालयेन्मनः । तिष्ठति स्थापयेच्चित्तं गच्छता गमयेन्मनः

tathāśvatthadalāgreṇa calatā cālayenmanaḥ | tiṣṭhati sthāpayeccittaṃ gacchatā gamayenmanaḥ

43-115

प्रदर्शनार्थमुक्तस्ते प्रकारोऽयं पुरंदर । अनेन दमयंश्चित्तं परं योगमवाप्स्यति

pradarśanārthamuktaste prakāro'yaṃ puraṃdara | anena damayaṃścittaṃ paraṃ yogamavāpsyati

43-116

ईशेशितव्यसंभेदं यत्पुंरूपं परावरम् । सूर्यस्थं संस्मरेत्तत्तु स्त्रीरूपं पञ्चबिन्दुकम्

īśeśitavyasaṃbhedaṃ yatpuṃrūpaṃ parāvaram | sūryasthaṃ saṃsmarettattu strīrūpaṃ pañcabindukam

43-117

इति ते तारिकारूपं सर्वतः सौम्य दर्शितम् । इत्थं विज्ञाततत्त्वस्य ज्ञेयं नैवान्यदिष्यते

iti te tārikārūpaṃ sarvataḥ saumya darśitam | itthaṃ vijñātatattvasya jñeyaṃ naivānyadiṣyate

43-118

इतीयं पिण्डसिद्धिस्ते लेशतः शक्र दर्शिता । संज्ञामूर्तिविधानं च साधनं चाथ मे शृणु

itīyaṃ piṇḍasiddhiste leśataḥ śakra darśitā | saṃjñāmūrtividhānaṃ ca sādhanaṃ cātha me śṛṇu

tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 113. एवं चक्रादि दृष्टान्तेऽपि ।

ṭippaṇī - 113. evaṃ cakrādi dṛṣṭānte'pi |

śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: pāñcarātre] lakṣmītantre [F: lakṣmītantre sāre] rahasyaprakāśo nāma catuścatvāri

44-1

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः शक्रः - नमस्ते चिदचिद्वर्गसंरक्षणविचक्षणे । जगद्विधानशिल्पिन्यै विष्णुपत्न्यै नमोऽस्तु ते

catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ śakraḥ - namaste cidacidvargasaṃrakṣaṇavicakṣaṇe | jagadvidhānaśilpinyai viṣṇupatnyai namo'stu te

44-2

स्थूलसूक्ष्मपरात्मानो भेदाः पूर्वं प्रदर्शिताः [B, C, F: निदर्शिताः] । ताराया बीजपिण्डादिभेदं दर्शय मेऽम्बुजे

sthūlasūkṣmaparātmāno bhedāḥ pūrvaṃ pradarśitāḥ [B, C, F: nidarśitāḥ] | tārāyā bījapiṇḍādibhedaṃ darśaya me'mbuje

44-3

श्रीः - एको नारायणः श्रीमान् पूर्णषाड्गुण्यविग्रहः । एकाहं परमा तस्य शक्तिः षाड्गुण्यविग्रहा

śrīḥ - eko nārāyaṇaḥ śrīmān pūrṇaṣāḍguṇyavigrahaḥ | ekāhaṃ paramā tasya śaktiḥ ṣāḍguṇyavigrahā

44-4

लोकाननुजिघृक्षन्ती शश्वज्ज्ञानक्रियात्मना । साहं तारिकया तन्वा पोषयामि पुनामि च

lokānanujighṛkṣantī śaśvajjñānakriyātmanā | sāhaṃ tārikayā tanvā poṣayāmi punāmi ca

44-5

तस्याः परादिभावस्ते शक्र पूर्वं निदर्शितः [C, F: निशामितः] । बीजपिण्डादिकान् भेदान् गदन्त्या मे निशामय

tasyāḥ parādibhāvaste śakra pūrvaṃ nidarśitaḥ [C, F: niśāmitaḥ] | bījapiṇḍādikān bhedān gadantyā me niśāmaya

44-6

या परा दर्शिता पूर्वं यादृशी सा त्रिधात्मना । साहंता तादृशी शक्र तारिकाबीजमुच्यते

yā parā darśitā pūrvaṃ yādṛśī sā tridhātmanā | sāhaṃtā tādṛśī śakra tārikābījamucyate

44-7

सूर्यानलस्थिता विष्णुपिण्डव्योमेशशेखरा । पौरश्चरणिको योगस्तस्याः सिद्धिश्च दर्शिता

sūryānalasthitā viṣṇupiṇḍavyomeśaśekharā | pauraścaraṇiko yogastasyāḥ siddhiśca darśitā

44-8

संज्ञाख्या तारिकाया हि योगिभिः शक्र सेव्यते । तामद्यावदधानस्त्वं गदन्त्या मे निशामय

saṃjñākhyā tārikāyā hi yogibhiḥ śakra sevyate | tāmadyāvadadhānastvaṃ gadantyā me niśāmaya

44-9

शुद्धमेकमुपादाय स्वाहया शक्र योजयेत् । अयं संज्ञामनुर्योगिदेवब्रह्मादिपूजितः [आ, C: ब्रह्मर्षिपूजितः]

śuddhamekamupādāya svāhayā śakra yojayet | ayaṃ saṃjñāmanuryogidevabrahmādipūjitaḥ [ā, C: brahmarṣipūjitaḥ]

44-10

योगिभिर्यतमानैर्वा मया नारायणेन वा । शक्यः प्रभाव आख्यातुं संज्ञायास्त्रिदशेश्वर

yogibhiryatamānairvā mayā nārāyaṇena vā | śakyaḥ prabhāva ākhyātuṃ saṃjñāyāstridaśeśvara

44-11

शुभानुबन्धमात्रं तु संज्ञेष्टं परमक्षरम् । पिण्डिताया इवास्याश्च सिद्धयः साधनानि च

śubhānubandhamātraṃ tu saṃjñeṣṭaṃ paramakṣaram | piṇḍitāyā ivāsyāśca siddhayaḥ sādhanāni ca

44-12

स्मरन् सततमभ्यासात्तन्मयीकृतविग्रहः । योगी मन्मयतां प्राप्य मद्भावं प्रतिपद्यते

smaran satatamabhyāsāttanmayīkṛtavigrahaḥ | yogī manmayatāṃ prāpya madbhāvaṃ pratipadyate

44-13

अहं वा बोधिता तेन साक्षात्कारमुपेयुषी । विदधे सकलं कामं [C: सकलान् कामान्] स योगी यं यमिच्छति

ahaṃ vā bodhitā tena sākṣātkāramupeyuṣī | vidadhe sakalaṃ kāmaṃ [C: sakalān kāmān] sa yogī yaṃ yamicchati

44-14

इति संज्ञामनुः शक्र लेशतः संप्रदर्शितः । पदमन्त्रमिदानीं मे शृणु त्वं सर्वसाधकम्

iti saṃjñāmanuḥ śakra leśataḥ saṃpradarśitaḥ | padamantramidānīṃ me śṛṇu tvaṃ sarvasādhakam

44-15

विभज्य नायमुद्धार्यो न च लेख्यस्तथापि च । अविप्लवाय रूपस्य स्वरूपमुपदिश्यते

vibhajya nāyamuddhāryo na ca lekhyastathāpi ca | aviplavāya rūpasya svarūpamupadiśyate

44-16

ओं 3, ह्रीं 3, श्रीं [B: हौं 3, हंसः 3, श्रीं नमो विष्णवे; ई. ओमित्स् श्रीं 3, ओं, आं 3] 3 ओं आं 3 हौं 3 हंसः 3 ओं ह्रीं श्रीं नमो विष्णवे । ओं [F: श्रीं ह्रं] ह्रीं श्रीं नमो नारायणाय । ओं ह्रीं श्रीं नमो भगवते वासुदेवाय । ओं ह्रीं श्रीं जितं [ई: जितं ते पुण्डरीकाक्ष महापुरुषपूर्वज । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश नमस्ते विश्वभावन ॥] ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज

oṃ 3, hrīṃ 3, śrīṃ [B: hauṃ 3, haṃsaḥ 3, śrīṃ namo viṣṇave; ī. omits śrīṃ 3, oṃ, āṃ 3] 3 oṃ āṃ 3 hauṃ 3 haṃsaḥ 3 oṃ hrīṃ śrīṃ namo viṣṇave | oṃ [F: śrīṃ hraṃ] hrīṃ śrīṃ namo nārāyaṇāya | oṃ hrīṃ śrīṃ namo bhagavate vāsudevāya | oṃ hrīṃ śrīṃ jitaṃ [ī: jitaṃ te puṇḍarīkākṣa mahāpuruṣapūrvaja | namaste'stu hṛṣīkeśa namaste viśvabhāvana ||] te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana | namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja

44-16

ओं ह्रीं श्रीं भगवन् विष्णो नारायण वासुदेव पुण्डरीकाक्ष लक्ष्मीपते पुरुषोत्तम जगदादे जगन्मध्य जगन्निधन श्रीनिवास भगवन्तमभिगच्छामि । टिप्पणी - 7. ह्रीं इति बीजमन्त्रः । 9. शुद्धं बीजमित्यर्थः । 11. शुभः शकारः । तत्संबन्ध एव विशेष । श्रीं स्वाहा इति संज्ञामन्त्रः । भगवन्तं प्रपद्ये । भगवन्तं गतोऽस्मि । भगवन्तमभ्यर्थये । भगवदनुध्यातोऽहम् । भगवत्परिकरभूतोऽहम् । भगवदनुज्ञातोऽहम् । भगवति सृष्टोऽहम् । भगवत्प्रसादात् भगवन्मयीं भगवतीं तारिकामयीं लक्ष्मीं पदैरावर्तयिष्यामि । तद्यथा ओं श्रीं ह्रीं गुरुभ्यो गुरुपत्नीभ्यः । ओं श्रीं ह्रीं परमगुरुभ्यः परमगुरुपत्नीभ्यः । ओं ह्रीं श्रीं [C, F: श्रीं ह्नीं] परमेष्ठिने परमेष्ठिन्यै । ओं ह्रीं श्रीं पूर्वसिद्धेभ्यः पूर्वसिद्धाभ्यः । ओं ह्रीं श्रीं लक्ष्मीयोगिभ्यो लक्ष्मीयोगिनीभ्यो नमो नमः । ओं ह्रीं श्रीं ईं नमः संसिद्धिसमृद्ध्यादिप्रदायै परमैकरस्यायै परमहंसि समस्तजनवाङ्मनसस्वात्मातिवर्तिन्यै निरारम्भस्तिमितनिरञ्जनपरमानन्दसंदोहमहार्णवस्वरूपे परपरायै विष्णुविष्णुपत्न्यै विविष्णु ईं स्वाहा । ओं ह्रीं श्रीं ईं [आ: ईश] नमो निरन्तरप्रथमानप्रथमसामरस्यायै स्वस्वातन्त्र्यसमुन्मिषितनिमिषोन्मेषपरंपरारम्भे स्वच्छन्दस्पन्दमानविज्ञानवारिधये परसूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै मायायै ईं स्वाहा । ओं श्रीं ह्रीं श्रीं ईं नमः स्वसंकल्पबलसमुन्मीलितभगवद्व्याप्तिभावस्वभावे स्वेच्छावेशविजृम्भमाणसत्ताविभूतिमूर्तिकारचतुरगुणग्रामयुग-त्रिकमहोर्मिजालायै विष्णुपत्न्यै पञ्चबिन्दवे ईं [आ: ईश] स्वाहा । ओं ह्रीं श्रीं हिं हिं हिं [ई: ओमित्स् हिं हिं] नमो नित्योदितमहानन्दपरमसुन्दरभगवद्विग्रहप्रकाशे विविधसिद्धाञ्जनास्पदे षाड्गुण्यप्रसरमयपरमसत्त्वरूपपरमव्योमप्रभावे [ई: प्रभावायै] विचित्रानन्दनिर्मलसुन्दरभोगजालप्रकारपरिणामप्रवीणस्वभा-वायै परमसूक्ष्मस्थूलरूपसूक्ष्मायै [B: रूपायै] विष्णुपत्न्यै पञ्चबिन्दवे हिं हिं हिं स्वाहा । ओं ह्रीं श्रीं आं ह्रीं ह्रीं ह्रीं नमः स्वसंकल्पसमीरणसमीर्यमाणबहुविधजीवकोशदृषत्पुञ्जायै कलितकालकाल्यविकल्पभेदफेनपिण्डनिवहायै विलासनिदर्शितभोक्तृभोग्यभोगोपकरणभोगसंपदेकमहासिन्धवे परमसूक्ष्मस्थूलरूपस्थूलायै विष्णुपत्न्यै पञ्चबिन्दवे ह्रीं ह्रीं ह्रीं स्वाहा । ओं ह्रीं श्रीं नमः समस्तजगदुपकारस्वीकृतबुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गसुन्दरायै विधाचतुष्टयसमुन्मेषितसमस्तजनलक्ष्मीकीर्तिजयामायाप्रभा-वात्मसमस्तसंपदेकनिधये समस्तशक्तिचक्रसूत्रधारायै समस्तजनभोगसौभाग्यदायिनि विविधविषयोपप्लवप्रशमनि नारायणाङ्कस्थितायै ओं ह्रीं श्रीं नमो नारायणाय लक्ष्मीनारायणाभ्यां स्वाहा । श्रीं ह्रीं ओं । इति ते दर्शितः सोऽयं पदमन्त्रो महाद्भुतः । ग्राह्यो गुरुमुखादेव कृतदीक्षं मनीषिभिः

oṃ hrīṃ śrīṃ bhagavan viṣṇo nārāyaṇa vāsudeva puṇḍarīkākṣa lakṣmīpate puruṣottama jagadāde jaganmadhya jagannidhana śrīnivāsa bhagavantamabhigacchāmi | ṭippaṇī - 7. hrīṃ iti bījamantraḥ | 9. śuddhaṃ bījamityarthaḥ | 11. śubhaḥ śakāraḥ | tatsaṃbandha eva viśeṣa | śrīṃ svāhā iti saṃjñāmantraḥ | bhagavantaṃ prapadye | bhagavantaṃ gato'smi | bhagavantamabhyarthaye | bhagavadanudhyāto'ham | bhagavatparikarabhūto'ham | bhagavadanujñāto'ham | bhagavati sṛṣṭo'ham | bhagavatprasādāt bhagavanmayīṃ bhagavatīṃ tārikāmayīṃ lakṣmīṃ padairāvartayiṣyāmi | tadyathā oṃ śrīṃ hrīṃ gurubhyo gurupatnībhyaḥ | oṃ śrīṃ hrīṃ paramagurubhyaḥ paramagurupatnībhyaḥ | oṃ hrīṃ śrīṃ [C, F: śrīṃ hnīṃ] parameṣṭhine parameṣṭhinyai | oṃ hrīṃ śrīṃ pūrvasiddhebhyaḥ pūrvasiddhābhyaḥ | oṃ hrīṃ śrīṃ lakṣmīyogibhyo lakṣmīyoginībhyo namo namaḥ | oṃ hrīṃ śrīṃ īṃ namaḥ saṃsiddhisamṛddhyādipradāyai paramaikarasyāyai paramahaṃsi samastajanavāṅmanasasvātmātivartinyai nirārambhastimitanirañjanaparamānandasaṃdohamahārṇavasvarūpe paraparāyai viṣṇuviṣṇupatnyai viviṣṇu īṃ svāhā | oṃ hrīṃ śrīṃ īṃ [ā: īśa] namo nirantaraprathamānaprathamasāmarasyāyai svasvātantryasamunmiṣitanimiṣonmeṣaparaṃparārambhe svacchandaspandamānavijñānavāridhaye parasūkṣmāyai viṣṇupatnyai māyāyai īṃ svāhā | oṃ śrīṃ hrīṃ śrīṃ īṃ namaḥ svasaṃkalpabalasamunmīlitabhagavadvyāptibhāvasvabhāve svecchāveśavijṛmbhamāṇasattāvibhūtimūrtikāracaturaguṇagrāmayuga-trikamahormijālāyai viṣṇupatnyai pañcabindave īṃ [ā: īśa] svāhā | oṃ hrīṃ śrīṃ hiṃ hiṃ hiṃ [ī: omits hiṃ hiṃ] namo nityoditamahānandaparamasundarabhagavadvigrahaprakāśe vividhasiddhāñjanāspade ṣāḍguṇyaprasaramayaparamasattvarūpaparamavyomaprabhāve [ī: prabhāvāyai] vicitrānandanirmalasundarabhogajālaprakārapariṇāmapravīṇasvabhā-vāyai paramasūkṣmasthūlarūpasūkṣmāyai [B: rūpāyai] viṣṇupatnyai pañcabindave hiṃ hiṃ hiṃ svāhā | oṃ hrīṃ śrīṃ āṃ hrīṃ hrīṃ hrīṃ namaḥ svasaṃkalpasamīraṇasamīryamāṇabahuvidhajīvakośadṛṣatpuñjāyai kalitakālakālyavikalpabhedaphenapiṇḍanivahāyai vilāsanidarśitabhoktṛbhogyabhogopakaraṇabhogasaṃpadekamahāsindhave paramasūkṣmasthūlarūpasthūlāyai viṣṇupatnyai pañcabindave hrīṃ hrīṃ hrīṃ svāhā | oṃ hrīṃ śrīṃ namaḥ samastajagadupakārasvīkṛtabuddhimano'ṅgapratyaṅgasundarāyai vidhācatuṣṭayasamunmeṣitasamastajanalakṣmīkīrtijayāmāyāprabhā-vātmasamastasaṃpadekanidhaye samastaśakticakrasūtradhārāyai samastajanabhogasaubhāgyadāyini vividhaviṣayopaplavapraśamani nārāyaṇāṅkasthitāyai oṃ hrīṃ śrīṃ namo nārāyaṇāya lakṣmīnārāyaṇābhyāṃ svāhā | śrīṃ hrīṃ oṃ | iti te darśitaḥ so'yaṃ padamantro mahādbhutaḥ | grāhyo gurumukhādeva kṛtadīkṣaṃ manīṣibhiḥ

44-17

अस्यामधीयमानायामादर्श इव निर्मले । विद्यायां संप्रकाशेऽहं यावती यास्मि यादृशी

asyāmadhīyamānāyāmādarśa iva nirmale | vidyāyāṃ saṃprakāśe'haṃ yāvatī yāsmi yādṛśī

44-18

संबोधितस्वतत्त्वार्था [B: सुबोधित] सर्वसिद्धाभिनन्दिता । अङ्गसंततिमस्यास्तु गदन्त्या मे निशामय

saṃbodhitasvatattvārthā [B: subodhita] sarvasiddhābhinanditā | aṅgasaṃtatimasyāstu gadantyā me niśāmaya

44-19

प्रकाशानन्दसाराहं तदन्ते सर्वदर्शिनि । सत्सत्त्वव्यञ्जिके चाथ परब्रह्म तदन्तिके

prakāśānandasārāhaṃ tadante sarvadarśini | satsattvavyañjike cātha parabrahma tadantike

44-20

ततो भगवतीत्येव विष्णुपत्नि तदन्तिके । ज्ञानं जातियुतं वाच्यं हृन्मन्त्रोऽयं महाद्भुतः

tato bhagavatītyeva viṣṇupatni tadantike | jñānaṃ jātiyutaṃ vācyaṃ hṛnmantro'yaṃ mahādbhutaḥ

44-21

टिप्पणी - 19. ओं प्रकाशानन्दसारे सर्वदर्शिनि सत्सत्त्वव्यञ्जिके परब्रह्मरूपे भगवति विष्णुपत्नि ज्ञानाय हृदयाय नमः । जातिः स्वाहाशब्दः । मूल - अव्याहतानन्दगते तदन्ते परमेश्वरि । सर्वोपरि [F: सर्वेश्वरि] स्थिते शेषं हृन्मन्त्र इव जातियुक्

ṭippaṇī - 19. oṃ prakāśānandasāre sarvadarśini satsattvavyañjike parabrahmarūpe bhagavati viṣṇupatni jñānāya hṛdayāya namaḥ | jātiḥ svāhāśabdaḥ | mūla - avyāhatānandagate tadante parameśvari | sarvopari [F: sarveśvari] sthite śeṣaṃ hṛnmantra iva jātiyuk

44-22

अहं च [B, C: हि] शक्तिसंपूर्णे जगत्प्रकृतिके तथा । ज्ञानवैश्वानरशिखे शेषं पूर्ववदिष्यते

ahaṃ ca [B, C: hi] śaktisaṃpūrṇe jagatprakṛtike tathā | jñānavaiśvānaraśikhe śeṣaṃ pūrvavadiṣyate

44-23

प्राणाप्राणमयोन्मेषमहास्पन्दमयीति च । सर्वाश्रमपदातीते कवचं पूर्वशेषवत्

prāṇāprāṇamayonmeṣamahāspandamayīti ca | sarvāśramapadātīte kavacaṃ pūrvaśeṣavat

44-24

विकारविधुरे चाथ स्वस्वभावस्तथोच्यते । महावीर्यमयीत्येवमस्त्रं पूर्वोक्तशेषवत्

vikāravidhure cātha svasvabhāvastathocyate | mahāvīryamayītyevamastraṃ pūrvoktaśeṣavat

44-25

परानपेक्षसामर्थ्ये सर्वप्रसविनीति च । अन्ते बोधमयीत्येवं नेत्रं पूर्वोक्तशेषवत्

parānapekṣasāmarthye sarvaprasavinīti ca | ante bodhamayītyevaṃ netraṃ pūrvoktaśeṣavat

44-26

पञ्चके ब्रह्मणां कूटे शान्तानलविहारिणी । ब्रह्मश्रीर्नाम मायेयं व्योमेशकृतशेखरा

pañcake brahmaṇāṃ kūṭe śāntānalavihāriṇī | brahmaśrīrnāma māyeyaṃ vyomeśakṛtaśekharā

44-27

चतुष्के धारणाकूटे सूक्ष्मानलविहारिणी । धारणाश्रीरियं [आ: धारिणी] मायाव्योमेशकृतशेखरा

catuṣke dhāraṇākūṭe sūkṣmānalavihāriṇī | dhāraṇāśrīriyaṃ [ā: dhāriṇī] māyāvyomeśakṛtaśekharā

44-28

प्रधानानलपीठस्था व्योमेशकृतशेखरा । पुरुषश्रीरियं ज्ञेया चेतनौघप्रसारिणी

pradhānānalapīṭhasthā vyomeśakṛtaśekharā | puruṣaśrīriyaṃ jñeyā cetanaughaprasāriṇī

44-29

ध्रुवानलस्थिता मायाव्योमेशकृतशेखरा । प्रधानश्रीरियं ज्ञेया सर्वचेतनकारिणी

dhruvānalasthitā māyāvyomeśakṛtaśekharā | pradhānaśrīriyaṃ jñeyā sarvacetanakāriṇī

44-30

वामनादिपवित्रान्ते पवित्रानलगामिनी । अन्तःकरणश्रीर्मायाव्योमेशकृतशेखरा

vāmanādipavitrānte pavitrānalagāminī | antaḥkaraṇaśrīrmāyāvyomeśakṛtaśekharā

44-31

नरादिताललक्ष्मान्ते स्रग्धरानलचारिणी । ज्ञानश्रीरियमुद्दिष्टा मायाव्योमेशभूषिता

narāditālalakṣmānte sragdharānalacāriṇī | jñānaśrīriyamuddiṣṭā māyāvyomeśabhūṣitā

44-32

कूटे वैकुण्ठपूर्वे [B, F: ओमित् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] तु विश्वाप्यायानलस्थिता । कर्मश्रीरियमुद्दिष्टा मायाव्योमेशभूषिता

kūṭe vaikuṇṭhapūrve [B, F: omit four lines from here] tu viśvāpyāyānalasthitā | karmaśrīriyamuddiṣṭā māyāvyomeśabhūṣitā

44-33

उत्तमादिकरालान्ते कपिलानलचारिणी । भूतश्रीरियमुद्दिष्टा मायाव्योमेशभूषिता

uttamādikarālānte kapilānalacāriṇī | bhūtaśrīriyamuddiṣṭā māyāvyomeśabhūṣitā

44-34

ब्रह्मश्रीपूर्विका एता अष्टौ पद्मदलाष्टगाः । पदमूर्तेस्तारिकायाः परिवाराः प्रकीर्तिताः

brahmaśrīpūrvikā etā aṣṭau padmadalāṣṭagāḥ | padamūrtestārikāyāḥ parivārāḥ prakīrtitāḥ

44-35

सर्वास्ताः पद्मगर्भाभाः प्रसन्नाननपङ्कजाः । बाहुद्वन्द्वे धारयन्त्यः प्रफुल्लं पङ्कजद्वयम्

sarvāstāḥ padmagarbhābhāḥ prasannānanapaṅkajāḥ | bāhudvandve dhārayantyaḥ praphullaṃ paṅkajadvayam

44-36

ब्रह्मश्रीः पूर्वहस्ताभ्यां ब्रह्माञ्जलिकरी शुभा । पूर्वाभ्यां धारणालक्ष्मीः शुद्धाशुद्धविभाजिनी

brahmaśrīḥ pūrvahastābhyāṃ brahmāñjalikarī śubhā | pūrvābhyāṃ dhāraṇālakṣmīḥ śuddhāśuddhavibhājinī

44-37

पूर्वाभ्यां पुरुषश्रीस्तु प्रसादाञ्जलिकारिणी । पूर्वाभ्यां प्रकृतिश्रीस्तु पाशाङ्कुशविधारिणी

pūrvābhyāṃ puruṣaśrīstu prasādāñjalikāriṇī | pūrvābhyāṃ prakṛtiśrīstu pāśāṅkuśavidhāriṇī

44-38

अन्तःकरणलक्ष्मीस्तु तर्कमुद्राविधारिणी । अधोमुखे पाणितले कनिष्ठानामिकाद्वयम्

antaḥkaraṇalakṣmīstu tarkamudrāvidhāriṇī | adhomukhe pāṇitale kaniṣṭhānāmikādvayam

44-39

कुञ्चयेद्धारयेदन्यदङ्गुल्योर्द्वितयं सह । विश्लिष्य धारयेत्तद्वदङ्गुष्ठं प्रोन्नतं बलात्

kuñcayeddhārayedanyadaṅgulyordvitayaṃ saha | viśliṣya dhārayettadvadaṅguṣṭhaṃ pronnataṃ balāt

44-40

उन्नते दक्षिणतले बहिर्मुखमवस्थिते । संनिवेशस्तथा कार्य एषा मुद्रा तु तार्किकी

unnate dakṣiṇatale bahirmukhamavasthite | saṃniveśastathā kārya eṣā mudrā tu tārkikī

44-41

तथाविधे करद्वन्द्वे व्याख्यामुद्रा तु या भवेत् । ज्ञानश्रियस्तु सा मुद्रा कर्मलक्ष्म्या निबोध मे

tathāvidhe karadvandve vyākhyāmudrā tu yā bhavet | jñānaśriyastu sā mudrā karmalakṣmyā nibodha me

44-42

करणव्यापृतौ पाणी ससंरम्भोद्यमौ सदा । एषा मुद्रा समुद्दिष्टा कर्मलक्ष्म्या महामते

karaṇavyāpṛtau pāṇī sasaṃrambhodyamau sadā | eṣā mudrā samuddiṣṭā karmalakṣmyā mahāmate

44-43

टिप्पणी - 21. ओं अव्याहतानन्दगते परमेश्वरि सर्वोपरि स्थिते ज्ञानाय शिरसे नमः । 26. ओं 5 श्रीं इति ब्रह्मश्रीमन्त्रः । 27. अं 4 य्रीं इति धारणाश्रीमन्त्रः । 28. म्रीं इति पुरुषश्रीमन्त्रः । 29. भ्रीं इति प्रधानश्रीमन्त्रः । 30. बं फं पं प्रीं इति अन्तःकरणश्रीमन्त्रः । 31. नं धं दं थं तं त्रीं इति ज्ञानश्रीमन्त्रः । 32. णं ढं डं ठं टं ट्रीं इति कर्मश्रीमन्त्रः । 33. ञं झं छं चं ङं घं गं खं कं क्रीं इति भूतश्रीमन्त्रः । मूल - भूतलक्ष्म्याः करौ पूर्वौ नानाभोगप्रदायिनौ । महालक्ष्मीमयं कूटमेकं सर्वसुखावहम्

ṭippaṇī - 21. oṃ avyāhatānandagate parameśvari sarvopari sthite jñānāya śirase namaḥ | 26. oṃ 5 śrīṃ iti brahmaśrīmantraḥ | 27. aṃ 4 yrīṃ iti dhāraṇāśrīmantraḥ | 28. mrīṃ iti puruṣaśrīmantraḥ | 29. bhrīṃ iti pradhānaśrīmantraḥ | 30. baṃ phaṃ paṃ prīṃ iti antaḥkaraṇaśrīmantraḥ | 31. naṃ dhaṃ daṃ thaṃ taṃ trīṃ iti jñānaśrīmantraḥ | 32. ṇaṃ ḍhaṃ ḍaṃ ṭhaṃ ṭaṃ ṭrīṃ iti karmaśrīmantraḥ | 33. ñaṃ jhaṃ chaṃ caṃ ṅaṃ ghaṃ gaṃ khaṃ kaṃ krīṃ iti bhūtaśrīmantraḥ | mūla - bhūtalakṣmyāḥ karau pūrvau nānābhogapradāyinau | mahālakṣmīmayaṃ kūṭamekaṃ sarvasukhāvaham

44-44

शृणु मे सावधानेन चेतसा बलसूदन । गरुडादिकरालान्तं तं नरः प्रोद्धरेत्क्रमात्

śṛṇu me sāvadhānena cetasā balasūdana | garuḍādikarālāntaṃ taṃ naraḥ proddharetkramāt

44-45

करालानलगां मायां सव्योमेशामथोच्चरेत् । महालक्ष्मीमयं कूटं महाश्रीरस्य देवता

karālānalagāṃ māyāṃ savyomeśāmathoccaret | mahālakṣmīmayaṃ kūṭaṃ mahāśrīrasya devatā

44-46

एकानेकस्वभावा सा साकारा च निराकृतिः । अनन्तवक्त्रानन्तपदा तथानन्तकरा परा

ekānekasvabhāvā sā sākārā ca nirākṛtiḥ | anantavaktrānantapadā tathānantakarā parā

44-47

आधाराधेयभावेन सर्वत्रावस्थिता सदा । नानावर्णा तथा नानाशस्त्रग्रामौघसंकुला

ādhārādheyabhāvena sarvatrāvasthitā sadā | nānāvarṇā tathā nānāśastragrāmaughasaṃkulā

44-48

क्रूरा सौम्या समासीना नानासंपत्प्रकर्षिणी । सर्वत्र सुलभा [आ, F, ङ्: सुभगा] ध्येया कमलोदरभास्वरा

krūrā saumyā samāsīnā nānāsaṃpatprakarṣiṇī | sarvatra sulabhā [ā, F, ṅ: subhagā] dhyeyā kamalodarabhāsvarā

44-49

इयमेव विपर्यस्ता गरुडान्ता महामते । पूर्ववद्रूपतो ध्येया पूर्वोक्तफलदयिनी

iyameva viparyastā garuḍāntā mahāmate | pūrvavadrūpato dhyeyā pūrvoktaphaladayinī

44-50

स्वरद्विसप्तकं देव्याः किरणत्वेन संस्थितम् । बिन्दुराधारभावेन सृष्टिः स्वं रूपमूर्जितम्

svaradvisaptakaṃ devyāḥ kiraṇatvena saṃsthitam | bindurādhārabhāvena sṛṣṭiḥ svaṃ rūpamūrjitam

44-51

इति ते तारिकामूर्तिः पदाख्या संप्रदर्शिता । अवधानवदस्यां त्वं सदा चेतो निवेशय

iti te tārikāmūrtiḥ padākhyā saṃpradarśitā | avadhānavadasyāṃ tvaṃ sadā ceto niveśaya

44-52

शतकोटिप्रविस्ताराल्लक्ष्मीतन्त्रमहार्णवात् । अयं सारः समुद्धृत्य स्निग्धया दर्शितो मया

śatakoṭipravistārāllakṣmītantramahārṇavāt | ayaṃ sāraḥ samuddhṛtya snigdhayā darśito mayā

44-53

अङ्कस्थायां मयि पुरा देवदेवो जनार्दनः । उज्जहारारविन्दाक्षो विद्यां मत्प्रीतये पराम्

aṅkasthāyāṃ mayi purā devadevo janārdanaḥ | ujjahārāravindākṣo vidyāṃ matprītaye parām

44-54

यथा हि चन्द्रिकां दृष्ट्वा नृणां चेतः प्रसीदति । विद्यामिमां तथा दृष्ट्वा योगिनां हृत्प्रसीदति

yathā hi candrikāṃ dṛṣṭvā nṛṇāṃ cetaḥ prasīdati | vidyāmimāṃ tathā dṛṣṭvā yogināṃ hṛtprasīdati

44-55

न यमादिपरिक्लेश आसनव्यसनं न च [आ: तथा] । न प्राणायामतः क्लेशो नैव किंचिदिहेष्यते

na yamādiparikleśa āsanavyasanaṃ na ca [ā: tathā] | na prāṇāyāmataḥ kleśo naiva kiṃcidiheṣyate

44-56

सुखासीनः प्रसन्नात्मा यथेष्टासनविग्रहः । अभ्यस्य मनसा विद्यामिमां सिद्धिं नियच्छति

sukhāsīnaḥ prasannātmā yatheṣṭāsanavigrahaḥ | abhyasya manasā vidyāmimāṃ siddhiṃ niyacchati

44-57

यथा नद्यो नदाश्चैव संप्लवन्ते महोदधौ । एवं सर्वाः परा विद्याः संप्लवन्ते पदात्मनि [आ, ङ्: पदाध्वनि]

yathā nadyo nadāścaiva saṃplavante mahodadhau | evaṃ sarvāḥ parā vidyāḥ saṃplavante padātmani [ā, ṅ: padādhvani]

44-58

असंख्येयानि रत्नानि यथा नदनदीपतौ । असंख्येयानि तेजांसि पदमूर्तौ तथा विदुः

asaṃkhyeyāni ratnāni yathā nadanadīpatau | asaṃkhyeyāni tejāṃsi padamūrtau tathā viduḥ

44-59

यथान्नं मधुसंसृष्टं मधु चान्नेन संयुतम् । एवं बीजादयो भावास्तारायाः प्रीतिदायिनः

yathānnaṃ madhusaṃsṛṣṭaṃ madhu cānnena saṃyutam | evaṃ bījādayo bhāvāstārāyāḥ prītidāyinaḥ

44-60

अहं नारायणाङ्कस्था सर्वलोकमहेश्वरी । सर्वसंपन्मयी [C, F: संपत्समृद्ध्यै] ध्येया पदमूर्तिर्विवक्षिता

ahaṃ nārāyaṇāṅkasthā sarvalokamaheśvarī | sarvasaṃpanmayī [C, F: saṃpatsamṛddhyai] dhyeyā padamūrtirvivakṣitā

44-61

अहमेव पुनः शक्र परा करुणयोद्यता [आ, ङ्: पराकारा यथोद्यता] । साधकानां हितार्थाय मनसो भावनाय च

ahameva punaḥ śakra parā karuṇayodyatā [ā, ṅ: parākārā yathodyatā] | sādhakānāṃ hitārthāya manaso bhāvanāya ca

44-62

अखण्डा परिपूर्णा हि चतुर्धात्मानमात्मना । इमां विद्यामयीं मूर्तिं विभजामि हितैषीणी

akhaṇḍā paripūrṇā hi caturdhātmānamātmanā | imāṃ vidyāmayīṃ mūrtiṃ vibhajāmi hitaiṣīṇī

44-63

विभक्तानां तु मूर्तीनां मन्मयीनां पुरंदर । विधिं चतसृणां त्वं मे यथावच्छ्रोतुमर्हसि [C: ज्ञातुमर्हसि]

vibhaktānāṃ tu mūrtīnāṃ manmayīnāṃ puraṃdara | vidhiṃ catasṛṇāṃ tvaṃ me yathāvacchrotumarhasi [C: jñātumarhasi]

catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी - 44. महालक्ष्मीमन्त्रः क्षं इत्यारभ्य कं इति पर्यन्तं पठित्वा क्रीं इति पठेत् । 52. शतेत्यादि । अनेन मूलभूतं लक्ष्मीतन्त्रं शतकोटिग्रन्थपरिमितमित्युक्तं भवति । 62. चतुर्धेति । लक्ष्मीकीर्तिजयामायाख्याश्चतस्रो विधा अनन्तराध्याये वक्ष्यन्ते ।

ṭippaṇī - 44. mahālakṣmīmantraḥ kṣaṃ ityārabhya kaṃ iti paryantaṃ paṭhitvā krīṃ iti paṭhet | 52. śatetyādi | anena mūlabhūtaṃ lakṣmītantraṃ śatakoṭigranthaparimitamityuktaṃ bhavati | 62. caturdheti | lakṣmīkīrtijayāmāyākhyāścatasro vidhā anantarādhyāye vakṣyante |

pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः मूल- श्रीः- अहं नारायणी देवी पूर्वेषामपि पूर्वजा । साक्षाद्भगवतो विष्णोर्लक्ष्मीः श्रीरनपायिनी

pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- ahaṃ nārāyaṇī devī pūrveṣāmapi pūrvajā | sākṣādbhagavato viṣṇorlakṣmīḥ śrīranapāyinī

विभजामि स्वया शक्त्या चतुर्धात्मानमात्मना । लक्ष्मीः कीर्तिर्जया माया चतस्रो मूर्तयश्च ताः

vibhajāmi svayā śaktyā caturdhātmānamātmanā | lakṣmīḥ kīrtirjayā māyā catasro mūrtayaśca tāḥ

या सा शक्तिः परा लक्ष्मीरहंताहं [F, ङ्: लक्ष्मीः परा शक्तिः] विभोर्हरेः । विभजन्ती स्वमात्मानं चतुर्धा जगतो हिते

yā sā śaktiḥ parā lakṣmīrahaṃtāhaṃ [F, ṅ: lakṣmīḥ parā śaktiḥ] vibhorhareḥ | vibhajantī svamātmānaṃ caturdhā jagato hite

अहमेव पराहंता भवामि प्रथमा तनुः । लक्ष्मीर्नाम महाभागा सर्वैश्वर्यफलप्रदा

ahameva parāhaṃtā bhavāmi prathamā tanuḥ | lakṣmīrnāma mahābhāgā sarvaiśvaryaphalapradā

कीतिर्नाम द्वितीया मे तनुः सत्कीर्तिदायिनी । जया नाम तृतीया मे तनुर्विजयदायिनी

kītirnāma dvitīyā me tanuḥ satkīrtidāyinī | jayā nāma tṛtīyā me tanurvijayadāyinī

माया नाम चतुर्थी मे सर्वाश्चर्यकरी तनुः । लक्ष्मीः कीतिर्जया मायेत्येवं नारायणाश्रयाः

māyā nāma caturthī me sarvāścaryakarī tanuḥ | lakṣmīḥ kītirjayā māyetyevaṃ nārāyaṇāśrayāḥ

नारायणाश्रयाया मे मूर्तयः परमोज्ज्वलाः । स्वशक्तिनिचयोपेता निराकारास्तु निष्कलाः

nārāyaṇāśrayāyā me mūrtayaḥ paramojjvalāḥ | svaśaktinicayopetā nirākārāstu niṣkalāḥ

सूर्यस्य रश्मयो यद्वदूर्मयश्चाम्बुधेरिव । सर्वैश्वर्यप्रभावे तु लक्ष्मीर्लक्ष्मीपतेः स्थिता

sūryasya raśmayo yadvadūrmayaścāmbudheriva | sarvaiśvaryaprabhāve tu lakṣmīrlakṣmīpateḥ sthitā

नानाविशेषलक्ष्मीभिः कोटिसंख्याभिरावृता । कीर्तिस्तथाविधा नैव विभिन्ना विग्रहे विभोः

nānāviśeṣalakṣmībhiḥ koṭisaṃkhyābhirāvṛtā | kīrtistathāvidhā naiva vibhinnā vigrahe vibhoḥ

तन्नास्ति यन्न हि तया व्याप्तं सामान्यदेहया । यस्य यत्र च या कीर्तिः स्वसामर्थ्यात्प्रजायते

tannāsti yanna hi tayā vyāptaṃ sāmānyadehayā | yasya yatra ca yā kīrtiḥ svasāmarthyātprajāyate

सा सा रूपविशेषोऽस्याः सामान्यात्मन उत्थिता । जया जयेश्वरस्यैवं व्याप्तिभावेन संस्थिता

sā sā rūpaviśeṣo'syāḥ sāmānyātmana utthitā | jayā jayeśvarasyaivaṃ vyāptibhāvena saṃsthitā

या काचिद्विद्यते माया जगत्यस्मिन् सुरादिषु । भगवन्माययोद्भूतां तां मां विद्धि सुरेश्वर

yā kācidvidyate māyā jagatyasmin surādiṣu | bhagavanmāyayodbhūtāṃ tāṃ māṃ viddhi sureśvara

तदीयं निष्कलं रूपं मदीयं च विहाय वै । कोऽस्मिंस्तत्त्वोदधौ चास्ति [F, ई: तत्त्वोदधावस्ति] चतुर्धा सुरसत्तम

tadīyaṃ niṣkalaṃ rūpaṃ madīyaṃ ca vihāya vai | ko'smiṃstattvodadhau cāsti [F, ī: tattvodadhāvasti] caturdhā surasattama

भगवच्छक्तिभिः सम्यगाभिर्योगविभाविताः । स्वालोकज्ञानसामर्थ्यात् साकारत्वमुपागताः

bhagavacchaktibhiḥ samyagābhiryogavibhāvitāḥ | svālokajñānasāmarthyāt sākāratvamupāgatāḥ

ध्यातव्याः साधकश्रेष्ठैरिज्याः पूज्याश्च सिद्धये । तासां ममादिभूताया लक्ष्म्या मूर्तिं [F: मूर्तीः] निशामय

dhyātavyāḥ sādhakaśreṣṭhairijyāḥ pūjyāśca siddhaye | tāsāṃ mamādibhūtāyā lakṣmyā mūrtiṃ [F: mūrtīḥ] niśāmaya

सौम्यवक्त्रा सौम्यनेत्रा द्विभुजा चारुकुण्डला । पद्मगर्भोपमा कान्त्या मेखलादाममण्डिता

saumyavaktrā saumyanetrā dvibhujā cārukuṇḍalā | padmagarbhopamā kāntyā mekhalādāmamaṇḍitā

टिप्पणी- 8. लक्ष्मीपतेः सर्वैश्वर्यं प्रभाव इत्यादिकं लक्ष्म्यायत्तमित्यर्थः । न चैतावता भगवतः पारतन्त्र्यं न्यूनता वा । गुणाहितो ह्यतिशयो गुणिनि प्राशस्त्यं वर्धयति । आहुश्चाभियुक्ताः - श्वतः श्रीस्त्वं विष्णोः स्वमसि तत एवैष भगवांस्त्वदायत्तर्द्धित्वेऽप्यभवदपराधीनविभवः । स्वया दीप्त्या रत्नं भवदपि महार्घं न विगुणं न कुण्ठस्वातन्त्र्यं भवति च न चान्याहितगुणम् ॥ इति । 13. चतुर्धा वासुदेवसंकर्षणाद्यात्मना लक्ष्मीकीर्त्याद्यात्मना च । 14. योगविभाविता लक्ष्मीकीर्त्यादयः ध्यातव्या इत्यन्वयः । 15. प्रथमं लक्ष्मीरूपमाह तासामित्यादिना । मूल- श्वेतमाल्याम्बरधरा हारकेयूरमण्डिता । सर्वलक्षणसंपन्ना पीनतुङ्गघनस्तनी

ṭippaṇī- 8. lakṣmīpateḥ sarvaiśvaryaṃ prabhāva ityādikaṃ lakṣmyāyattamityarthaḥ | na caitāvatā bhagavataḥ pāratantryaṃ nyūnatā vā | guṇāhito hyatiśayo guṇini prāśastyaṃ vardhayati | āhuścābhiyuktāḥ - śvataḥ śrīstvaṃ viṣṇoḥ svamasi tata evaiṣa bhagavāṃstvadāyattarddhitve'pyabhavadaparādhīnavibhavaḥ | svayā dīptyā ratnaṃ bhavadapi mahārghaṃ na viguṇaṃ na kuṇṭhasvātantryaṃ bhavati ca na cānyāhitaguṇam || iti | 13. caturdhā vāsudevasaṃkarṣaṇādyātmanā lakṣmīkīrtyādyātmanā ca | 14. yogavibhāvitā lakṣmīkīrtyādayaḥ dhyātavyā ityanvayaḥ | 15. prathamaṃ lakṣmīrūpamāha tāsāmityādinā | mūla- śvetamālyāmbaradharā hārakeyūramaṇḍitā | sarvalakṣaṇasaṃpannā pīnatuṅgaghanastanī

प्रबुद्धोत्पलविस्तीर्णलोचना सुस्मितानना । चरद्विरेफपटलतुल्यैर्युक्ता [ई: चल] तथालकैः

prabuddhotpalavistīrṇalocanā susmitānanā | caradvirephapaṭalatulyairyuktā [ī: cala] tathālakaiḥ

ललाटे तिलकं चित्रं वहन्ती च मनोहरम् । आरक्ताधररत्ना च वंशमुक्ताफलद्विजा

lalāṭe tilakaṃ citraṃ vahantī ca manoharam | āraktādhararatnā ca vaṃśamuktāphaladvijā

अर्धचन्द्रललाटा च नीलकुञ्चितमूर्धजा । पाशाङ्कुशधरा देवी धर्मकामार्थमोक्षदा

ardhacandralalāṭā ca nīlakuñcitamūrdhajā | pāśāṅkuśadharā devī dharmakāmārthamokṣadā

बद्धपद्मासना चैव मकुटोत्तमशोभिता । एवं ध्येयाहमीशाना लक्ष्मीव्यूहस्थिता सती

baddhapadmāsanā caiva makuṭottamaśobhitā | evaṃ dhyeyāhamīśānā lakṣmīvyūhasthitā satī

मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि तं मे निगदितं [आ: निगदतः ] शृणु । तारिका नाम यद्बीजं हृदयं तत्परं मम

mantramasyāḥ pravakṣyāmi taṃ me nigaditaṃ [ā: nigadataḥ ] śṛṇu | tārikā nāma yadbījaṃ hṛdayaṃ tatparaṃ mama

पूर्वं प्रणवमादाय तदन्ते तां नियोजयेत् । द्व्यक्षरं तु ततो लक्ष्म्यै नमश्चान्ते नियोजयेत्

pūrvaṃ praṇavamādāya tadante tāṃ niyojayet | dvyakṣaraṃ tu tato lakṣmyai namaścānte niyojayet

ततः परमशब्दं तु तदन्ते पुरुषेश्वरम् । आनन्दिनं च गरुडं वरुणं च समुद्धरेत्

tataḥ paramaśabdaṃ tu tadante puruṣeśvaram | ānandinaṃ ca garuḍaṃ varuṇaṃ ca samuddharet

स्थितायैपदमस्यान्ते भूयो मद्धृदयं पठेत् । अनुबीजं तदन्ते च मद्बीजं पुनरुत्तमम्

sthitāyaipadamasyānte bhūyo maddhṛdayaṃ paṭhet | anubījaṃ tadante ca madbījaṃ punaruttamam

वह्निजायां तदन्ते च मूर्तिमन्त्रो ममेदृशः । विंशत्यर्णः स्मृतः सोऽयं साक्षाल्लक्ष्मीसमाह्वयः

vahnijāyāṃ tadante ca mūrtimantro mamedṛśaḥ | viṃśatyarṇaḥ smṛtaḥ so'yaṃ sākṣāllakṣmīsamāhvayaḥ

अङ्गमन्त्रं निबोधास्या यथावद् वृत्रसूदन । शान्तमादाय तस्यान्ते विन्यसेत् पुरुषेश्वरम्

aṅgamantraṃ nibodhāsyā yathāvad vṛtrasūdana | śāntamādāya tasyānte vinyaset puruṣeśvaram

अनलं तदधःस्थं च पिण्डमेतत्त्रयं स्मृतम् । अन्ते [B, C: अन्तर्यागादि] युगादिमायोज्य ह्याद्यन्तस्वरषट्कयोः [B: हृद्यन्ते]

analaṃ tadadhaḥsthaṃ ca piṇḍametattrayaṃ smṛtam | ante [B, C: antaryāgādi] yugādimāyojya hyādyantasvaraṣaṭkayoḥ [B: hṛdyante]

चन्द्रिणं व्यापिनं चैव सर्वेषामुपरि न्यसेत् । विद्धि षड् हृदयादीनि तान्यस्त्रान्तानि वासव

candriṇaṃ vyāpinaṃ caiva sarveṣāmupari nyaset | viddhi ṣaḍ hṛdayādīni tānyastrāntāni vāsava

लक्ष्मीसखीनामधुना मन्त्रानेतान्निशामय । सत्यं तत्स्थं वराहं च मायान्तममृतं [ई: मायाक्तं] तथा

lakṣmīsakhīnāmadhunā mantrānetānniśāmaya | satyaṃ tatsthaṃ varāhaṃ ca māyāntamamṛtaṃ [ī: māyāktaṃ] tathā

वरुणं रामयुक्तं च चत्वारो बीजनायकाः । चन्द्री व्यापी क्रमाद्योज्यौ सर्वेषां मूर्ध्नि वै ततः

varuṇaṃ rāmayuktaṃ ca catvāro bījanāyakāḥ | candrī vyāpī kramādyojyau sarveṣāṃ mūrdhni vai tataḥ

ऋद्धिर्वृद्धिः समृद्धिश्च विभूतिश्च सखीगणः । तारं बीजं ततः संज्ञा स्वाहा चासां मनुः स्मृतः

ṛddhirvṛddhiḥ samṛddhiśca vibhūtiśca sakhīgaṇaḥ | tāraṃ bījaṃ tataḥ saṃjñā svāhā cāsāṃ manuḥ smṛtaḥ

सख्यश्चतस्र एताः स्युर्द्विभुजाः सौम्यदर्शनाः । पद्मकोशप्रतीकाशाः श्रीवृक्षचमराङ्किताः

sakhyaścatasra etāḥ syurdvibhujāḥ saumyadarśanāḥ | padmakośapratīkāśāḥ śrīvṛkṣacamarāṅkitāḥ

पद्मासनोपविष्टाश्च प्रेक्षमाणा मदाननम् । एवं ध्येयास्तु सख्यस्ताश्चतुरोऽनुचराञ्शृणु

padmāsanopaviṣṭāśca prekṣamāṇā madānanam | evaṃ dhyeyāstu sakhyastāścaturo'nucarāñśṛṇu

टिप्पणी- 18. चरन्तीति चराः । भ्रमणशीला इत्यर्थः । 22. तारिका ह्रींमन्त्रः । 23-26. ओं ह्रीं लक्ष्म्यै नमः परमलक्षावस्थितायै ह्रीं श्रीं ह्रीं स्वाहा इति विंशत्यक्षरो मूर्तिमन्त्रः । 27-29. अङ्गमन्त्र इति । हृदयाद्यङ्गमन्त्र इत्यर्थः । मन्त्रानुद्धरति शान्तमित्यादिना । श्ल्रं श्ल्रिं श्ल्रुं श्ल्ल्रं श्ल्रें श्ल्रों इत्येतैः प्रत्येकं टं इति संयोजनेन मन्त्रा उद्धृता भवन्ति । 30. ऋद्धिः वृद्धिः समृद्धिः विभूतिरिति चतस्रो लक्ष्मीसख्यः । तासां बीजमन्त्राः ऋं वृं सिं विं इति प्रत्येकं टं इति सहिताः । 32. ओं ऋं टं ऋद्ध्यै स्वाहा इत्यादयो मन्त्राः । मूल- लावण्यः सुभगश्चैव सौभाग्यश्च तृतीयकः । चतुर्थः सौमनस्यश्च चत्वारोऽनुचरा मम

ṭippaṇī- 18. carantīti carāḥ | bhramaṇaśīlā ityarthaḥ | 22. tārikā hrīṃmantraḥ | 23-26. oṃ hrīṃ lakṣmyai namaḥ paramalakṣāvasthitāyai hrīṃ śrīṃ hrīṃ svāhā iti viṃśatyakṣaro mūrtimantraḥ | 27-29. aṅgamantra iti | hṛdayādyaṅgamantra ityarthaḥ | mantrānuddharati śāntamityādinā | ślraṃ ślriṃ ślruṃ śllraṃ ślreṃ ślroṃ ityetaiḥ pratyekaṃ ṭaṃ iti saṃyojanena mantrā uddhṛtā bhavanti | 30. ṛddhiḥ vṛddhiḥ samṛddhiḥ vibhūtiriti catasro lakṣmīsakhyaḥ | tāsāṃ bījamantrāḥ ṛṃ vṛṃ siṃ viṃ iti pratyekaṃ ṭaṃ iti sahitāḥ | 32. oṃ ṛṃ ṭaṃ ṛddhyai svāhā ityādayo mantrāḥ | mūla- lāvaṇyaḥ subhagaścaiva saubhāgyaśca tṛtīyakaḥ | caturthaḥ saumanasyaśca catvāro'nucarā mama

चतुर्भुजाः सौम्यवक्त्रा नीलकौशेयवाससः । दधतः पद्मकुम्भौ च नलिनीध्वजमेव च

caturbhujāḥ saumyavaktrā nīlakauśeyavāsasaḥ | dadhataḥ padmakumbhau ca nalinīdhvajameva ca

प्रफुल्लामलवृक्षं च चतुर्भिः स्वभुजैः शुभैः । मन्त्रानेषां प्रवक्ष्यामि तत्त्वतस्तान्निबोध मे

praphullāmalavṛkṣaṃ ca caturbhiḥ svabhujaiḥ śubhaiḥ | mantrāneṣāṃ pravakṣyāmi tattvatastānnibodha me

विबुधस्त्वादिदेवाढ्यः सोमोऽथ भुवनस्थितिः [B, ई: स्थितः] । द्विधामृतं समादाय भूधराभ्यां नियोजयेत्

vibudhastvādidevāḍhyaḥ somo'tha bhuvanasthitiḥ [B, ī: sthitaḥ] | dvidhāmṛtaṃ samādāya bhūdharābhyāṃ niyojayet

चन्द्रिव्यापिसमेतानि स्मरेद्बीजानि तत्त्वतः । तारं बीजं ततः संज्ञा नमश्चान्ते मनोः स्मृतः

candrivyāpisametāni smaredbījāni tattvataḥ | tāraṃ bījaṃ tataḥ saṃjñā namaścānte manoḥ smṛtaḥ

एतत् साङ्गपरीवारं लक्ष्मीरूपं निदर्शितम् । कीर्त्याख्याया द्वितीयाया मूर्ते रूपादिकं शृणु [आ, ङ्: रूपादि तच्छृणु]

etat sāṅgaparīvāraṃ lakṣmīrūpaṃ nidarśitam | kīrtyākhyāyā dvitīyāyā mūrte rūpādikaṃ śṛṇu [ā, ṅ: rūpādi tacchṛṇu]

रूपेण सदृशी लक्ष्म्या वर्णतश्चम्पकप्रभा । शेषे लक्ष्मीसमा रूपे मूर्तिमन्त्रान्निबोध मे

rūpeṇa sadṛśī lakṣmyā varṇataścampakaprabhā | śeṣe lakṣmīsamā rūpe mūrtimantrānnibodha me

तारं मद्धृदयं पश्चात् करालो विष्णुसंयुतः । स्रग्धरश्चानलारूढ ऐश्वर्यपरिभूषितः

tāraṃ maddhṛdayaṃ paścāt karālo viṣṇusaṃyutaḥ | sragdharaścānalārūḍha aiśvaryaparibhūṣitaḥ

नमः सदोदितानन्दविग्रहायैपदं ततः । सद्बीजं कमलारूढमनलं विष्णुभूषितम्

namaḥ sadoditānandavigrahāyaipadaṃ tataḥ | sadbījaṃ kamalārūḍhamanalaṃ viṣṇubhūṣitam

व्यापिना च समायुक्तमन्ते बीजमिदं स्मरेत् । स्वाहापदं मनुः सोऽयं विंशत्यर्णस्तु कीर्तितः

vyāpinā ca samāyuktamante bījamidaṃ smaret | svāhāpadaṃ manuḥ so'yaṃ viṃśatyarṇastu kīrtitaḥ

अङ्गमन्त्रान्निबोधाद्य गदन्त्या मे निशामय । करालमनलारूढं कृत्वा संयोज्य पूर्ववत्

aṅgamantrānnibodhādya gadantyā me niśāmaya | karālamanalārūḍhaṃ kṛtvā saṃyojya pūrvavat

आनन्दाद्यैः स्वरैश्चन्द्रिव्यापियुक्तैः श्रियो यथा । अङ्गमन्त्रा इमे कीर्तेः सखीरूपमनूञ्छृणु

ānandādyaiḥ svaraiścandrivyāpiyuktaiḥ śriyo yathā | aṅgamantrā ime kīrteḥ sakhīrūpamanūñchṛṇu

द्युतिः सरस्वती मेधा श्रुतिः सख्य इमाः स्मृताः । द्विभुजा हेमवर्णाभाः कीर्तिरूपाः स्मिताननाः

dyutiḥ sarasvatī medhā śrutiḥ sakhya imāḥ smṛtāḥ | dvibhujā hemavarṇābhāḥ kīrtirūpāḥ smitānanāḥ

सुपुस्तकं करे वामे दक्षिणे चामरं करे । मन्त्रान् कीर्तिसखीनां तु गदन्त्या मे निशामय

supustakaṃ kare vāme dakṣiṇe cāmaraṃ kare | mantrān kīrtisakhīnāṃ tu gadantyā me niśāmaya

मदनं चामृतं चैव प्रधानं शंकरं तथा । एतान् कृत्वानलारूढान् मायया परिभूषयेत्

madanaṃ cāmṛtaṃ caiva pradhānaṃ śaṃkaraṃ tathā | etān kṛtvānalārūḍhān māyayā paribhūṣayet

चन्द्रिणं व्यापिनं दद्यात् सखीमन्त्रानिमान् स्मरेत् । कीर्तेरनुचराणां तु [B, C, F: च] नामरूपादिकं शृणु

candriṇaṃ vyāpinaṃ dadyāt sakhīmantrānimān smaret | kīrteranucarāṇāṃ tu [B, C, F: ca] nāmarūpādikaṃ śṛṇu

वागीशो जयदश्चैव [B, C, F: अभयदश्चैव] प्रसादस्त्राण एव च । ध्येयाः किंशुकवर्णाभाः कान्तरूपा [B, F: कान्ति] मनोहराः

vāgīśo jayadaścaiva [B, C, F: abhayadaścaiva] prasādastrāṇa eva ca | dhyeyāḥ kiṃśukavarṇābhāḥ kāntarūpā [B, F: kānti] manoharāḥ

श्वेताम्बराश्चतुर्हस्ताः सर्वाभरणभूषिताः । वामदक्षिणहस्ताभ्यां मुख्याभ्यां तेषु चिन्तयेत्

śvetāmbarāścaturhastāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | vāmadakṣiṇahastābhyāṃ mukhyābhyāṃ teṣu cintayet

शङ्खमिन्दुशताभं च कदम्बाख्यं महाद्रुमम् । सपुष्पं पट्पदोपेतमपराभ्यां निबोध मे

śaṅkhaminduśatābhaṃ ca kadambākhyaṃ mahādrumam | sapuṣpaṃ paṭpadopetamaparābhyāṃ nibodha me

पूर्णचन्द्रोपमं वामे दर्पणं दक्षिणे करे । मयूरव्यजनं शुभ्रं दधतश्चारुलोचनाः

pūrṇacandropamaṃ vāme darpaṇaṃ dakṣiṇe kare | mayūravyajanaṃ śubhraṃ dadhataścārulocanāḥ

टिप्पणी- 35. लक्ष्म्यनुचरा लावण्यादयः । 38. अनुचरमन्त्रा उच्यन्ते विबुध इत्यादिना । लां सुं सौं सौं टं इति बीजमन्त्राः । 39. ओं लां टं लावण्याय नमः इत्यादयो मन्त्राः । 42. ओंं ह्रीं क्रीं त्रैं नमः सदोदितानन्दविग्रहायै ह्रीं क्रीं स्वाहा इति विंशत्यर्णो मन्त्रः । 45. अङ्गमन्त्राः क्रां क्रीं इत्यादिका लक्ष्म्या इव ज्ञेयाः । 46. सखीत्यादि । सखीः तासां रूपाणि मनूंश्च शृण्वित्यर्थः । 49. मदनमित्यादि । म्रीं स्त्रीं म्रीं श्रीं टं इति मन्त्राः । 51. कीर्तेरनुचराः वागीशादयः । रक्तेत्यादि । मूल- वराहमादिदेवाढ्यमप्रमेयं च केवलम् । पवित्रमनलारूढं स्रग्धरं च तथाविधम्

आदिदेवान्वितं कृत्वा तेषामूर्ध्वं सुयोजयेत् [आ, ङ्: मूर्धसु योजयेत्] । चन्द्रिणं व्यापिनं चान्ते मन्त्रा अनुचराश्रिताः

ādidevānvitaṃ kṛtvā teṣāmūrdhvaṃ suyojayet [ā, ṅ: mūrdhasu yojayet] | candriṇaṃ vyāpinaṃ cānte mantrā anucarāśritāḥ

कीर्तेर्द्वितीयमूर्तेर्वै क्रमोऽयं परिकीर्तितः । रूपादिकं तृतीयाय जयाया मे निशामय

kīrterdvitīyamūrtervai kramo'yaṃ parikīrtitaḥ | rūpādikaṃ tṛtīyāya jayāyā me niśāmaya

रूपेण सदृशी लक्ष्म्या जया परमशोभना । तारश्च तारिका चैव जन्महन्ता चतुर्गतिः

rūpeṇa sadṛśī lakṣmyā jayā paramaśobhanā | tāraśca tārikā caiva janmahantā caturgatiḥ

आदिदेवान्वितः पश्चात् स एवैश्वर्यसंयुतः । तारमादाय [आ, B, F: नरम्] तस्यान्ते कालं सपरमेश्वरम्

ādidevānvitaḥ paścāt sa evaiśvaryasaṃyutaḥ | tāramādāya [ā, B, F: naram] tasyānte kālaṃ saparameśvaram

व्यापको जन्महन्ता सरामोऽथ स्रग्धरस्तथा । आदिदेवान्वितो धर्ता प्रधानश्च तथाविधः

vyāpako janmahantā sarāmo'tha sragdharastathā | ādidevānvito dhartā pradhānaśca tathāvidhaḥ

वरुणोऽथामृतस्थश्च धन्वी रामविभूषितः । वैराजश्चादिदेवाढ्यः शङ्ख ऐश्वर्यभूषितः

varuṇo'thāmṛtasthaśca dhanvī rāmavibhūṣitaḥ | vairājaścādidevāḍhyaḥ śaṅkha aiśvaryabhūṣitaḥ

तारिका शाश्वतोऽशेषभुवनाधारविष्णुमान् । व्योमेशभूषितश्चाथ वह्निपत्नी ततः परम्

tārikā śāśvato'śeṣabhuvanādhāraviṣṇumān | vyomeśabhūṣitaścātha vahnipatnī tataḥ param

जयाया मूर्तिमन्त्रोऽयमङ्गमन्त्रान् निबोध मे । जन्महन्तारमादाय कालपावकभूषितम्

jayāyā mūrtimantro'yamaṅgamantrān nibodha me | janmahantāramādāya kālapāvakabhūṣitam

स्वरैर्विभूषयेत् प्राग्वच्चन्द्रिव्यापिसमन्वितैः । अङ्गानि हृदयादीनि जयायास्तानि संस्मरेत्

svarairvibhūṣayet prāgvaccandrivyāpisamanvitaiḥ | aṅgāni hṛdayādīni jayāyāstāni saṃsmaret

जयन्ती विजया चैव तृतीया चापराजिता । सिद्धिश्चतुर्थी विज्ञेया जयासख्य इमाः स्मृताः

jayantī vijayā caiva tṛtīyā cāparājitā | siddhiścaturthī vijñeyā jayāsakhya imāḥ smṛtāḥ

अजितं विष्णुसंयुक्तं वरुणं चेद्धसंयुतम् [आ: सिद्धसंयुतम्; C: चेद्धसंज्ञितम्; F: चेन्द्रसंयुतम्] । केवलव्यापकं चैव सोममिष्टविभूषितम्

ajitaṃ viṣṇusaṃyuktaṃ varuṇaṃ ceddhasaṃyutam [ā: siddhasaṃyutam; C: ceddhasaṃjñitam; F: cendrasaṃyutam] | kevalavyāpakaṃ caiva somamiṣṭavibhūṣitam

चन्द्रिव्यापिसमायुक्तं कृत्वा संयोज्य संज्ञया । स्वाहामन्ते समायोज्य सखीमन्त्रानिमान् स्मरेत्

candrivyāpisamāyuktaṃ kṛtvā saṃyojya saṃjñayā | svāhāmante samāyojya sakhīmantrānimān smaret

नीलनीरदवर्णाभाः [C. अन्द् ङ्. ओमित् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे; आ: कुन्दकुड्मलवर्णाभाः प्रसन्नवदनेक्षणाः । पीताम्बरधराः सर्वाः प्रसन्नमुखपङ्कजाः ॥] प्रसन्नवदनेक्षणाः । पीताम्बरधराः सर्वाः सख्यः कनककुण्डलाः

nīlanīradavarṇābhāḥ [C. and ṅ. omit three lines from here; ā: kundakuḍmalavarṇābhāḥ prasannavadanekṣaṇāḥ | pītāmbaradharāḥ sarvāḥ prasannamukhapaṅkajāḥ ||] prasannavadanekṣaṇāḥ | pītāmbaradharāḥ sarvāḥ sakhyaḥ kanakakuṇḍalāḥ

सितचामरहस्ताश्च [F: ओमित्स् थिस् लिने] चित्रवेत्रलताकराः । निरीक्षमाणा वदनं जयाया अजितस्य च

sitacāmarahastāśca [F: omits this line] citravetralatākarāḥ | nirīkṣamāṇā vadanaṃ jayāyā ajitasya ca

प्रतापी जयभद्रश्च तृतीयस्तु महाबलः । उत्साहश्चेति वर्गोऽयं जयानुचरसंज्ञितः

pratāpī jayabhadraśca tṛtīyastu mahābalaḥ | utsāhaśceti vargo'yaṃ jayānucarasaṃjñitaḥ

रक्ताम्बरधराः सर्वे चतुर्हस्ता महाबलाः । धनुर्बाणकराश्चैव गदाचक्रधरास्तथा

raktāmbaradharāḥ sarve caturhastā mahābalāḥ | dhanurbāṇakarāścaiva gadācakradharāstathā

इत्थं तेऽनुचरा ज्ञेयाः [आ, B: ध्येयाः] पुष्पाभरणभूषिताः । पद्मनाभोऽनलारूढोऽजितः कालस्तथैव च

itthaṃ te'nucarā jñeyāḥ [ā, B: dhyeyāḥ] puṣpābharaṇabhūṣitāḥ | padmanābho'nalārūḍho'jitaḥ kālastathaiva ca

मूल- उद्दामश्च सुरेशैते चन्द्रिव्यापिविभूषिताः । प्रणवाद्या नमोऽन्ताश्च संज्ञया च समन्विताः

mūla- uddāmaśca sureśaite candrivyāpivibhūṣitāḥ | praṇavādyā namo'ntāśca saṃjñayā ca samanvitāḥ

जयानुचरमन्त्रास्ते विज्ञेया वृत्रसूदन । अयं तृतीयमूर्तेर्मे जयाया विधिरद्भुतः

jayānucaramantrāste vijñeyā vṛtrasūdana | ayaṃ tṛtīyamūrterme jayāyā vidhiradbhutaḥ

चतुर्थ्याः संविधानं मे मायामूर्तेर्निशामय । सर्वाश्चर्यकरी देवी देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

caturthyāḥ saṃvidhānaṃ me māyāmūrterniśāmaya | sarvāścaryakarī devī devadevasya śārṅgiṇaḥ

माया नाम महाशक्तिस्तुरीया मे तनुः परा । रूपेण सदृशी लक्ष्म्या मूर्तिमन्त्रं निशामय

māyā nāma mahāśaktisturīyā me tanuḥ parā | rūpeṇa sadṛśī lakṣmyā mūrtimantraṃ niśāmaya

आदाय तारकं पूर्वं तारिकां तदनु स्मरेत् । मायायै च नमः पश्चात् काल ओदनसंस्थितः

ādāya tārakaṃ pūrvaṃ tārikāṃ tadanu smaret | māyāyai ca namaḥ paścāt kāla odanasaṃsthitaḥ

वामभ्रूसंयुतः सूर्यः स्रग्धरो विष्णुभूषितः । केवलोऽसौ नरान्त्योऽथ मदनो गोपनान्वितः

vāmabhrūsaṃyutaḥ sūryaḥ sragdharo viṣṇubhūṣitaḥ | kevalo'sau narāntyo'tha madano gopanānvitaḥ

पुण्डरीकोऽनलारूढो रामवांस्तदनन्तरम् । ताललक्ष्मादिदेवाढ्यः शङ्ख ऐश्वर्यसंयुतः

puṇḍarīko'nalārūḍho rāmavāṃstadanantaram | tālalakṣmādidevāḍhyaḥ śaṅkha aiśvaryasaṃyutaḥ

ततः कालोऽनलारूढो मायाव्यापिसमन्वितः । मायाबीजमिदं दिव्यं तारिकोर्ध्वस्थितं स्मरेत्

tataḥ kālo'nalārūḍho māyāvyāpisamanvitaḥ | māyābījamidaṃ divyaṃ tārikordhvasthitaṃ smaret

वह्निजाया तदन्ते स्याद्विंशत्यर्णो मनुः स्मृतः । अङ्गान्यस्य प्रवक्ष्यामि तानि मे त्वं निशामय

vahnijāyā tadante syādviṃśatyarṇo manuḥ smṛtaḥ | aṅgānyasya pravakṣyāmi tāni me tvaṃ niśāmaya

मायाबीजं समादाय गोपनाद्यैः स्वरैः क्रमात् । विभेद्य पूर्ववत् कार्या ह्यङ्गकॢप्तिर्विपश्चिता

māyābījaṃ samādāya gopanādyaiḥ svaraiḥ kramāt | vibhedya pūrvavat kāryā hyaṅgakḷptirvipaścitā

मोहिनी भ्रामणी दुर्गा प्रेरणी च सुरेश्वर । मायासख्यश्चतस्रस्ता विज्ञेया रत्नभासुराः

mohinī bhrāmaṇī durgā preraṇī ca sureśvara | māyāsakhyaścatasrastā vijñeyā ratnabhāsurāḥ

लावण्येन च वीर्येण सौन्दर्येण च तेजसा । मायातुल्या इमा देव्यः सितवस्त्रानुलेपनाः

lāvaṇyena ca vīryeṇa saundaryeṇa ca tejasā | māyātulyā imā devyaḥ sitavastrānulepanāḥ

चामराङ्कुशहस्ताश्च बद्धपद्मासनस्थिताः । मन्त्रानासां प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं बलसूदन

cāmarāṅkuśahastāśca baddhapadmāsanasthitāḥ | mantrānāsāṃ pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ balasūdana

प्रधान ओदनारूढो ध्रुवो रेफादिदेववान् । मदनो भुवनारूढो योऽनलैश्वर्यसंयुतः

pradhāna odanārūḍho dhruvo rephādidevavān | madano bhuvanārūḍho yo'nalaiśvaryasaṃyutaḥ

चन्द्रिव्यापियुता ह्येते सर्वे प्रणवपीठेगाः । संज्ञास्वाहायुजो मायासखीमन्त्रा इमे स्मृताः

candrivyāpiyutā hyete sarve praṇavapīṭhegāḥ | saṃjñāsvāhāyujo māyāsakhīmantrā ime smṛtāḥ

मायामयो महामोहः शम्बरश्च कलीश्वरः । चत्वारोऽनुचरा एते काकालीकज्जलोपमाः

māyāmayo mahāmohaḥ śambaraśca kalīśvaraḥ | catvāro'nucarā ete kākālīkajjalopamāḥ

चतुर्भुजा महाकायाः सौम्यवक्त्राः स्मिताननाः । केयूराभरणोपेताः पीतकौशेयवाससः

caturbhujā mahākāyāḥ saumyavaktrāḥ smitānanāḥ | keyūrābharaṇopetāḥ pītakauśeyavāsasaḥ

हारनूपुरसंयुक्ता नानाकुसुमभूषिताः । तुषारधूलिधवलाः खड्गपाशकरोद्यताः

hāranūpurasaṃyuktā nānākusumabhūṣitāḥ | tuṣāradhūlidhavalāḥ khaḍgapāśakarodyatāḥ

बाणं कार्मुकमन्यस्मिन्नातपत्रं करद्वये । प्रधानो गोपनोपेतः केवलस्तदनन्तरम्

bāṇaṃ kārmukamanyasminnātapatraṃ karadvaye | pradhāno gopanopetaḥ kevalastadanantaram

शंकरः केवलश्चैव केवलः कमलस्तथा । चन्द्री व्यापी च सर्वेषां क्रमान्मूर्धसु विन्यसेत्

śaṃkaraḥ kevalaścaiva kevalaḥ kamalastathā | candrī vyāpī ca sarveṣāṃ kramānmūrdhasu vinyaset

तारकाद्या नमोऽन्ताश्च संज्ञया च समन्विताः । मन्त्रा मायामयादीनां चतुर्णां बलसूदन

tārakādyā namo'ntāśca saṃjñayā ca samanvitāḥ | mantrā māyāmayādīnāṃ caturṇāṃ balasūdana

सर्वेषामङ्गमन्त्राणां ध्यानं सामान्यमीरितम् । मुद्राश्चाङ्गसमेतानां देवानामपि वासव

sarveṣāmaṅgamantrāṇāṃ dhyānaṃ sāmānyamīritam | mudrāścāṅgasametānāṃ devānāmapi vāsava

याः पुरस्तान्मया प्रोक्ता दर्शयेत्ता यथायथम् । एकैकशः समस्ता वा देवीरेता भजन्नरः

yāḥ purastānmayā proktā darśayettā yathāyatham | ekaikaśaḥ samastā vā devīretā bhajannaraḥ

यथामति यथोत्साहं युज्यते परया श्रिया । एताश्चतस्रस्तन्व्यो मे भगवत्किरणात्मिकाः

yathāmati yathotsāhaṃ yujyate parayā śriyā | etāścatasrastanvyo me bhagavatkiraṇātmikāḥ

टिप्पणी- 72. पद्मनाभः पकारः । अजितः जकारः । कालः मकारः । उद्दामः उकारः । 77. ओदनः ओकारः । 78. नरः नकारः । मदनः मकारः । गोपनः आकारः । 79. पुण्डरीकः शकारः । ताललक्ष्मा तकारः । 86. ध्रुवः भकारः । भुवनम् उकारः । मूल- याभिः स भगवान् देवः पूर्णरूपोऽवतिष्ठते । एकैकस्या असंख्याताः शक्तयस्तत्तदात्मिकाः

अनन्तपरिवारास्ता इति शक्तिमयं जगत् । आसां चतसृणामेकां शक्तीनां परमेश्वरीम्

anantaparivārāstā iti śaktimayaṃ jagat | āsāṃ catasṛṇāmekāṃ śaktīnāṃ parameśvarīm

मूलभूतां पराहंतां विष्णोस्तद्धर्मधर्मिणीम् । सर्वशक्तिमयीं तां मां शक्तिचक्रस्य नायिकाम्

mūlabhūtāṃ parāhaṃtāṃ viṣṇostaddharmadharmiṇīm | sarvaśaktimayīṃ tāṃ māṃ śakticakrasya nāyikām

100

प्रकाशानन्दयोरन्तरनुस्यूतामनुस्मरेत् । अग्नीषोमद्वयान्तःस्थां मध्यमार्गानुवतिनीम्

prakāśānandayorantaranusyūtāmanusmaret | agnīṣomadvayāntaḥsthāṃ madhyamārgānuvatinīm

101

अपराच्या मनोवृत्त्या मन्वीत [F: ओमित्स् fओउर् qउअर्तेर्स् fरोम् हेरे] मतिमान्नरः । अस्तमानाय्य सौषुम्ने मार्गे सूर्यनिशाकरौ

aparācyā manovṛttyā manvīta [F: omits four quarters from here] matimānnaraḥ | astamānāyya sauṣumne mārge sūryaniśākarau

102

अपराचीनया वृत्त्या कुर्वीत मयि संस्थितिम् । शक्रः- देवदेवमये देवि सरसीरुहसंस्थिते

aparācīnayā vṛttyā kurvīta mayi saṃsthitim | śakraḥ- devadevamaye devi sarasīruhasaṃsthite

103

मुद्रा देवीसखीनां च किं कराणां च मे वद । श्रीः- देवीनां दर्शिता मुद्राः पुरैव बलसूदन

mudrā devīsakhīnāṃ ca kiṃ karāṇāṃ ca me vada | śrīḥ- devīnāṃ darśitā mudrāḥ puraiva balasūdana

104

तत्सखीनामिदानीं तु षोडशानां निबोध मे । संमुखौ तु करौ कृत्वा सुस्पष्टौ सुप्रसारितौ

tatsakhīnāmidānīṃ tu ṣoḍaśānāṃ nibodha me | saṃmukhau tu karau kṛtvā suspaṣṭau suprasāritau

105

कनिष्ठानामिकाभ्यां वै युगलं युगलं हरेत् । मेलयेन्नखदेशाच्च यथा स्यादेकपिण्डवत्

kaniṣṭhānāmikābhyāṃ vai yugalaṃ yugalaṃ haret | melayennakhadeśācca yathā syādekapiṇḍavat

106

अङ्गुलीभिश्चतसृभिः पाणिमध्ये निराश्रयम् । अङ्गुष्ठौ दण्डवत्कृत्वा प्रान्तलग्नौ प्रसारितौ

aṅgulībhiścatasṛbhiḥ pāṇimadhye nirāśrayam | aṅguṣṭhau daṇḍavatkṛtvā prāntalagnau prasāritau

107

अङ्गुलीनां चतसृणां विश्रान्तौ चोदरावधेः । सर्पकुण्डलवत्कृत्वा प्रयत्नात्तर्जनीद्वयम्

aṅgulīnāṃ catasṛṇāṃ viśrāntau codarāvadheḥ | sarpakuṇḍalavatkṛtvā prayatnāttarjanīdvayam

108

प्रसार्य चाग्रतो लग्ने मध्यमे द्वे सुरेश्वर । कनीयस्यौ ऋजूभूते समारभ्य करद्वयम्

prasārya cāgrato lagne madhyame dve sureśvara | kanīyasyau ṛjūbhūte samārabhya karadvayam

109

कुर्याच्चैवातिसंलग्नं मणिबन्धावसानतः । ईषदङ्गुष्ठमूले तु मणिबन्धं करद्वयात्

kuryāccaivātisaṃlagnaṃ maṇibandhāvasānataḥ | īṣadaṅguṣṭhamūle tu maṇibandhaṃ karadvayāt

110

कुर्याद्विकसितं चैव मुद्रैषा बलसूदन । महायोन्यभिधाना च त्रिलोकजननी परा

kuryādvikasitaṃ caiva mudraiṣā balasūdana | mahāyonyabhidhānā ca trilokajananī parā

111

वशीकुर्याज्जगत् सर्वं कामतो यदि योजिता । अत्रानुष्ठानयत्ता स्त्री बद्ध्वा दूरात् प्रदर्शयेत्

vaśīkuryājjagat sarvaṃ kāmato yadi yojitā | atrānuṣṭhānayattā strī baddhvā dūrāt pradarśayet

112

मुनीनां गतसङ्गानां क्षोभं जनयते क्षणात् । पुरुषोऽत्राभियुक्तो वा दर्शयेद्वनितासु च

munīnāṃ gatasaṅgānāṃ kṣobhaṃ janayate kṣaṇāt | puruṣo'trābhiyukto vā darśayedvanitāsu ca

113

निवृत्तकामधर्मासु चाबलास्वथवा मुनेः । क्षुभ्यन्त्यमदनास्ताश्च सकामायास्तु का कथा

nivṛttakāmadharmāsu cābalāsvathavā muneḥ | kṣubhyantyamadanāstāśca sakāmāyāstu kā kathā

114

एषा साधारणी मुद्रा सर्वासामपि वासव । वक्ष्येऽथानुचराणां तु षोडशानां समासतः

eṣā sādhāraṇī mudrā sarvāsāmapi vāsava | vakṣye'thānucarāṇāṃ tu ṣoḍaśānāṃ samāsataḥ

115

पृष्ठलग्नौ करौ कृत्वा मोक्षयेत्तदनन्तरम् । प्रदेशिनीयुगं चैव कनिष्ठायुगलं तथा

pṛṣṭhalagnau karau kṛtvā mokṣayettadanantaram | pradeśinīyugaṃ caiva kaniṣṭhāyugalaṃ tathā

116

अधोमुखं तु सुस्पष्टं ताभ्यां मध्यं [C, F: मध्यां ] महामते । कनिष्ठिकाद्वयं लग्नं विरलं तर्जनीयुगम्

adhomukhaṃ tu suspaṣṭaṃ tābhyāṃ madhyaṃ [C, F: madhyāṃ ] mahāmate | kaniṣṭhikādvayaṃ lagnaṃ viralaṃ tarjanīyugam

117

मध्यमानामिकायां तु युग्मं युग्मं तु धारयेत् । एकलग्नं नखोद्देशाद्यावत्पर्व [आ: पद्मं] तु मध्यमम्

madhyamānāmikāyāṃ tu yugmaṃ yugmaṃ tu dhārayet | ekalagnaṃ nakhoddeśādyāvatparva [ā: padmaṃ] tu madhyamam

118

ऊर्ध्ववक्त्रं सुरश्रेष्ठ समेन धरणेन तु । सुस्पष्टौ लम्बमानौ चाप्यङ्गुष्ठौ चाप्यधोमुखौ

ūrdhvavaktraṃ suraśreṣṭha samena dharaṇena tu | suspaṣṭau lambamānau cāpyaṅguṣṭhau cāpyadhomukhau

119

परस्परं तु दूरस्थौ मुद्रैषा सर्वकामदा । स्वस्वमन्त्रयुता कार्या सर्वेषामियमेकिका

parasparaṃ tu dūrasthau mudraiṣā sarvakāmadā | svasvamantrayutā kāryā sarveṣāmiyamekikā

120

साधारण्याविमे प्रोक्ते मुद्रे सख्यनुचारिणाम् । इत्थं सपरिवाराभिस्तां मां चतसृभिर्युताम्

sādhāraṇyāvime prokte mudre sakhyanucāriṇām | itthaṃ saparivārābhistāṃ māṃ catasṛbhiryutām

121

विभूतिभिरुपास्यैवं मामेवान्ते समश्नुते । विभूतयो ह्यनन्ता मे तत्त्वतात्त्विकसंश्रयाः

vibhūtibhirupāsyaivaṃ māmevānte samaśnute | vibhūtayo hyanantā me tattvatāttvikasaṃśrayāḥ

122

कोटिकोटिपरीवारा एकैकास्ताश्च वासव । एताः प्रधानभूतास्ताश्चतस्रः परिकीर्तिताः [B, C: ते च कीर्तिताः]

koṭikoṭiparīvārā ekaikāstāśca vāsava | etāḥ pradhānabhūtāstāścatasraḥ parikīrtitāḥ [B, C: te ca kīrtitāḥ]

123

इति मे मूर्तिमन्त्राणामङ्गमन्त्रादिभिः सह । कथितस्ते समुद्देशः साधनादीनि मे शृणु

iti me mūrtimantrāṇāmaṅgamantrādibhiḥ saha | kathitaste samuddeśaḥ sādhanādīni me śṛṇu

126

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र; B: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे मूर्तिप्रकाशो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः टिप्पणी - 120. चतसृभिरिति । लक्ष्मीकीर्तिजयामायाभिरित्यर्थः ।

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre mūrtiprakāśo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ṭippaṇī - 120. catasṛbhiriti | lakṣmīkīrtijayāmāyābhirityarthaḥ |

ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः मूल- श्रीः- अनुक्रमेण देवेश लक्ष्म्यादीनां च साधनम् । विविधानि च कर्माणि तन्मन्त्रेभ्योऽवधारय

ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- anukrameṇa deveśa lakṣmyādīnāṃ ca sādhanam | vividhāni ca karmāṇi tanmantrebhyo'vadhāraya

चतुरश्रं चतुर्द्वारं कृत्वा पूर्वोदितं पुरम् । तन्मध्येऽष्टदलं पद्मं लिखेच्छुक्लारुणप्रभम्

caturaśraṃ caturdvāraṃ kṛtvā pūrvoditaṃ puram | tanmadhye'ṣṭadalaṃ padmaṃ likhecchuklāruṇaprabham

सितानि चतुरालिख्य कोणेषु स्वस्तिकानि च । व्यापकत्वेन तु पुरा मणिबन्धमुखादितः

sitāni caturālikhya koṇeṣu svastikāni ca | vyāpakatvena tu purā maṇibandhamukhāditaḥ

विन्यस्य मूलमन्त्रं च हस्ते देहे च केवलम् । पश्चादादौ च [B, C: तु ] हस्ताभ्यां लक्ष्मीमन्त्रं तथा न्यसेत्

vinyasya mūlamantraṃ ca haste dehe ca kevalam | paścādādau ca [B, C: tu ] hastābhyāṃ lakṣmīmantraṃ tathā nyaset

तदङ्गानि च विन्यस्य हस्ते देहे यथा पुरा । तस्यानुगचतुष्कं यद्देवीनां तदनु न्यसेत्

tadaṅgāni ca vinyasya haste dehe yathā purā | tasyānugacatuṣkaṃ yaddevīnāṃ tadanu nyaset

प्रदेशिन्यादितो हस्तद्वये तदनु विग्रहे । उत्तमाङ्गे तु हृन्मध्य [B: भ्रूमध्ये] ऊर्वोर्जानुद्वये तथा

pradeśinyādito hastadvaye tadanu vigrahe | uttamāṅge tu hṛnmadhya [B: bhrūmadhye] ūrvorjānudvaye tathā

लावण्याद्यांश्च चतुरो ह्यनामादि [C, ङ्: अनामादौ] करद्वये । अङ्गुष्ठान्तं च विन्यस्य हस्ते देहे च वासव

lāvaṇyādyāṃśca caturo hyanāmādi [C, ṅ: anāmādau] karadvaye | aṅguṣṭhāntaṃ ca vinyasya haste dehe ca vāsava

दक्षिणे च तथा वामे स्कन्धे पक्षद्वये ततः । न्यासं कृत्वा यथान्यायं श्रीकामोऽथ यजेद्धृदि

dakṣiṇe ca tathā vāme skandhe pakṣadvaye tataḥ | nyāsaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ śrīkāmo'tha yajeddhṛdi

लययागप्रयोगेण लक्ष्मीमन्त्रं तु केवलम् । कृत्वावलोकनाद्यं तु ततो बाह्ये तु विन्यसेत्

layayāgaprayogeṇa lakṣmīmantraṃ tu kevalam | kṛtvāvalokanādyaṃ tu tato bāhye tu vinyaset

मूर्तिमन्त्रयुतं मूलं कर्णिकोपरि वासव । सकलाकलदेहं च सर्वमन्त्रान्वितं विभुम्

mūrtimantrayutaṃ mūlaṃ karṇikopari vāsava | sakalākaladehaṃ ca sarvamantrānvitaṃ vibhum

तदुत्सङ्गगतां लक्ष्मीं स्वमन्त्रेणावतार्य च । पूर्वोक्तध्यानसंयुक्तो भोगमोक्षप्रसिद्धये

tadutsaṅgagatāṃ lakṣmīṃ svamantreṇāvatārya ca | pūrvoktadhyānasaṃyukto bhogamokṣaprasiddhaye

तदाग्नेये तदीशाने यातवीयेऽथ वायवे । चत्वारि हृदयादीनि नेत्रं केसरसंततौ

tadāgneye tadīśāne yātavīye'tha vāyave | catvāri hṛdayādīni netraṃ kesarasaṃtatau

तदग्रे दक्षिणे पृष्ठे वामपार्श्वे क्रमान्न्यसेत् । चतुष्टयं तु ऋद्ध्याद्यं द्विभुजं तु तथाकृति [C: यथाकृति]

tadagre dakṣiṇe pṛṣṭhe vāmapārśve kramānnyaset | catuṣṭayaṃ tu ṛddhyādyaṃ dvibhujaṃ tu tathākṛti [C: yathākṛti]

पद्मगौरप्रतीकाशं [C: पिञ्छ] श्रीवृक्षचमराङ्कितम् । पद्मासनेनोपविष्टं प्रेक्षमाणं तदाननम्

padmagaurapratīkāśaṃ [C: piñcha] śrīvṛkṣacamarāṅkitam | padmāsanenopaviṣṭaṃ prekṣamāṇaṃ tadānanam

स्वस्तिकानां तदीशादिकोणस्थाने निवेश्य तु । लावण्याद्यचतुष्कं तु सौम्यवक्त्रं चतुर्भुजम्

svastikānāṃ tadīśādikoṇasthāne niveśya tu | lāvaṇyādyacatuṣkaṃ tu saumyavaktraṃ caturbhujam

नीलकौशेयवसनं पद्मकुम्भकरान्वितम् । नलिनीध्वजहस्तं च सफलामलवृक्षधृत्

nīlakauśeyavasanaṃ padmakumbhakarānvitam | nalinīdhvajahastaṃ ca saphalāmalavṛkṣadhṛt

टिप्पणी- 1. आदिशब्देन कीर्तिजयामाया गृह्यन्ते । 2. पुरनिर्माणमाह- चतुरश्रमित्यादिना । 5. अनुगेति । ऋद्ध्यादिचतुष्कमन्त्रमित्यर्थः । 7. अनुचरमन्त्राणां न्यासमाह-लावण्याद्यानिति । 10. कर्णिकोपरीति । अष्टदलपद्मकर्णिकोपरीत्यर्थः । अकलो निष्कलः । मूल- द्वारेष्वस्त्रं चतुर्दिक्षु न्यस्य पूज्य यथा पुरा । मूलमन्त्रयुतां देवीं लक्ष्मीं त्रिदशनन्दन

मुद्राश्च दर्शयेत् सर्वा यत्र यत्र हि याः स्मृताः । जप्त्वा कृत्वा ततो होमं सघृतैस्तु तिलाक्षतैः

mudrāśca darśayet sarvā yatra yatra hi yāḥ smṛtāḥ | japtvā kṛtvā tato homaṃ saghṛtaistu tilākṣataiḥ

सामलैः श्रीफलैश्चैव सति [आ, C: सतिलैश्चैव] लाभे तु पङ्कजैः । यथाशक्ति [B, C: ओमित् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] ह्यसंख्यैस्तु होमान्ते वृत्रसूदन

sāmalaiḥ śrīphalaiścaiva sati [ā, C: satilaiścaiva] lābhe tu paṅkajaiḥ | yathāśakti [B, C: omit three lines from here] hyasaṃkhyaistu homānte vṛtrasūdana

लक्ष्मीरूपस्ततो भूत्वा साधकः कृतनिश्चयः । जपेल्लक्षाणि वै पञ्च शुद्धाहारो जितेन्द्रियः

lakṣmīrūpastato bhūtvā sādhakaḥ kṛtaniścayaḥ | japellakṣāṇi vai pañca śuddhāhāro jitendriyaḥ

होमं कुर्याज्जपान्ते तु क्रमाद्बिल्वामलाम्बुजैः । यथाशक्ति ह्यसंख्यैस्तु अयुतायुतसंख्यया

homaṃ kuryājjapānte tu kramādbilvāmalāmbujaiḥ | yathāśakti hyasaṃkhyaistu ayutāyutasaṃkhyayā

ददाति दर्शनं शक्र [B, ङ्: तत्र] होमान्ते परमेश्वरी । पुत्र सिद्धास्मि ते ब्रूहि यत्ते मनसि चेप्सितम् [आ, B, C: चेष्टितम्]

dadāti darśanaṃ śakra [B, ṅ: tatra] homānte parameśvarī | putra siddhāsmi te brūhi yatte manasi cepsitam [ā, B, C: ceṣṭitam]

कुरु कार्याण्यभीष्टानि मन्मन्त्रेणाखिलानि च । अद्य प्रभृति निःशङ्को द्वन्द्वोपद्रववर्जितः

kuru kāryāṇyabhīṣṭāni manmantreṇākhilāni ca | adya prabhṛti niḥśaṅko dvandvopadravavarjitaḥ

एवमुक्त्वा तु सा देवी याति यत्रागताशु वै । ततः कर्माणि वै कुर्याल्लक्ष्म्या अनुमते मम

evamuktvā tu sā devī yāti yatrāgatāśu vai | tataḥ karmāṇi vai kuryāllakṣmyā anumate mama

स एष तुष्टोऽभीष्टं तु श्रियं दद्याद्यथार्थिनाम् । संक्रुद्धो निर्धनं कुर्याद्वाङ्मात्रेण धनेश्वरम्

sa eṣa tuṣṭo'bhīṣṭaṃ tu śriyaṃ dadyādyathārthinām | saṃkruddho nirdhanaṃ kuryādvāṅmātreṇa dhaneśvaram

शुल्बं कुर्यात् सकृद्ध्यायन् मन्त्रजापाच्च हाटकम् । पूरयित्वाम्भसा कुम्भं क्षीरेण मधुनाथवा

śulbaṃ kuryāt sakṛddhyāyan mantrajāpācca hāṭakam | pūrayitvāmbhasā kumbhaṃ kṣīreṇa madhunāthavā

निधाय दक्षिणे हस्ते वामं तदुपरि न्यसेत् । शतमष्टाधिकं मन्त्रं जपेद्ध्यानसमन्वितम्

nidhāya dakṣiṇe haste vāmaṃ tadupari nyaset | śatamaṣṭādhikaṃ mantraṃ japeddhyānasamanvitam

रसेन्द्राभिनिवेशस्थो ह्येकचित्तः समाहितः । रसेन्द्रत्वं समायाति तत्कुम्भे त्वाहृतं जलम्

rasendrābhiniveśastho hyekacittaḥ samāhitaḥ | rasendratvaṃ samāyāti tatkumbhe tvāhṛtaṃ jalam

सरसो लक्षवेधी स्याच्छस्त्रादीनां पुरंदर । करोति कायममरं जरारोगविवर्जितम्

saraso lakṣavedhī syācchastrādīnāṃ puraṃdara | karoti kāyamamaraṃ jarārogavivarjitam

अङ्गुष्ठाकारमात्रं तु पुरा पाषाणमाहरेत् । दक्षिणोदरहस्तेन वामेन बदरीसमम्

aṅguṣṭhākāramātraṃ tu purā pāṣāṇamāharet | dakṣiṇodarahastena vāmena badarīsamam

अभिमन्त्र्य तु तौ मुष्टी द्वे शते षोडशाधिके । दक्षिणस्थं तु पाषाणं रत्नत्वमुपयाति च

abhimantrya tu tau muṣṭī dve śate ṣoḍaśādhike | dakṣiṇasthaṃ tu pāṣāṇaṃ ratnatvamupayāti ca

वामे मुक्ताफलत्वं च महामूल्ये तु ते उभे । यद्यदिच्छति जात्या वै तत्तद्रत्नं भवेत्तदा

vāme muktāphalatvaṃ ca mahāmūlye tu te ubhe | yadyadicchati jātyā vai tattadratnaṃ bhavettadā

तथा [B, C, F: यथा] मुक्ताफलं तत्तत् प्रतिभाति करोति च । गोगजाश्वसमुद्भूतमस्थि चादाय पाणिना

tathā [B, C, F: yathā] muktāphalaṃ tattat pratibhāti karoti ca | gogajāśvasamudbhūtamasthi cādāya pāṇinā

शतार्धं मन्त्रितं कृत्वा प्रवालत्वं [आ, ङ्: प्राणयुक्तं भवेद्धि तत्] प्रयाति तत् । शताभिमन्त्रितं कृत्वा त्रपु सीसं तथायसम्

śatārdhaṃ mantritaṃ kṛtvā pravālatvaṃ [ā, ṅ: prāṇayuktaṃ bhaveddhi tat] prayāti tat | śatābhimantritaṃ kṛtvā trapu sīsaṃ tathāyasam

जायते कलधौतं तु रजतं वातिनिर्मलम् । यद्यद् गृहीत्वा देवेन्द्र यं यं धातुं समीहते

jāyate kaladhautaṃ tu rajataṃ vātinirmalam | yadyad gṛhītvā devendra yaṃ yaṃ dhātuṃ samīhate

क्रुद्धो वा परितुष्टश्च तत्तत् कुर्यात्तु सोऽन्यथा । एवमश्ममयानां तु अन्यत्वमुपपद्यते

kruddho vā parituṣṭaśca tattat kuryāttu so'nyathā | evamaśmamayānāṃ tu anyatvamupapadyate

टिप्पणी- 34. कृत्वेति । धारयति चेदिति शेषः । मूल- या या मनसि वै यस्य विभूतिः प्रतिभाति च । तां तां ददाति तस्याशु धनधान्यगवादिकाम्

ṭippaṇī- 34. kṛtveti | dhārayati cediti śeṣaḥ | mūla- yā yā manasi vai yasya vibhūtiḥ pratibhāti ca | tāṃ tāṃ dadāti tasyāśu dhanadhānyagavādikām

लिखित्वा भूर्जपत्रे तु यागन्यासक्रमेण [ङ्. ओमित्स् थिस् अन्द् थे नेxत् qउअर्तेर्] तु । रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु संधारयति यः सदा

likhitvā bhūrjapatre tu yāganyāsakrameṇa [ṅ. omits this and the next quarter] tu | rocanākuṅkumābhyāṃ tu saṃdhārayati yaḥ sadā

सुवर्णवेष्टितं चाङ्गे लक्ष्मीमन्त्रं शतक्रतो । तस्यायुषो भवेद् वृद्धिः सर्वत्र विजयी महान्

suvarṇaveṣṭitaṃ cāṅge lakṣmīmantraṃ śatakrato | tasyāyuṣo bhaved vṛddhiḥ sarvatra vijayī mahān

प्राप्नुयान्महतीं पूजां यत्र यत्र च संविशेत् । इदमाराधनं प्रोक्तं श्रीकामानां विशेषतः । लक्ष्म्यास्त्रिदशशार्दूल मम या प्रथमा तनुः

prāpnuyānmahatīṃ pūjāṃ yatra yatra ca saṃviśet | idamārādhanaṃ proktaṃ śrīkāmānāṃ viśeṣataḥ | lakṣmyāstridaśaśārdūla mama yā prathamā tanuḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र ; B: पाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे लक्ष्मीमन्त्रसिद्धिप्रकाशो [आ. ङ्. ओमित् लक्ष्मीमन्त्र] नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra ; B: pāñcarātre] lakṣmītantre lakṣmīmantrasiddhiprakāśo [ā. ṅ. omit lakṣmīmantra] nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ

टिप्पणी- 38. रोचनाकुङ्कुमाभ्यामिति । लिखित्वेति पूर्वेणान्वयः ।

ṭippaṇī- 38. rocanākuṅkumābhyāmiti | likhitveti pūrveṇānvayaḥ |

pañcāśo'dhyāyaḥ

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः मूल- श्रीः- व्यूहानां प्रथमा लक्ष्मीर्मत्संज्ञैवोदिता हि या । तस्याः सिद्धिरियं प्रोक्ता द्वितीयाया निशामय

saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- vyūhānāṃ prathamā lakṣmīrmatsaṃjñaivoditā hi yā | tasyāḥ siddhiriyaṃ proktā dvitīyāyā niśāmaya

न्यासोपायं पद्मयागं सर्वं विद्धि पुरोदितम् । पूर्वोक्तं मण्डलं कृत्वा सितपीतं तदन्तरे

nyāsopāyaṃ padmayāgaṃ sarvaṃ viddhi puroditam | pūrvoktaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā sitapītaṃ tadantare

किंतु वै पङ्कजं कुर्याद्विन्यसेत्तदनन्तरम् । विभोरुत्सङ्गगां कीर्तिं हृदादीनि यथा पुरा

kiṃtu vai paṅkajaṃ kuryādvinyasettadanantaram | vibhorutsaṅgagāṃ kīrtiṃ hṛdādīni yathā purā

क्रमाद्ध्यानं सखीनां च यथा तदवधारय । द्विभुजा हेमवर्णा च कीर्तिरूपा [ङ्. ओमित्स् थिस् अन्द् थे नेxत् qउअर्तेर्] स्मितानना

kramāddhyānaṃ sakhīnāṃ ca yathā tadavadhāraya | dvibhujā hemavarṇā ca kīrtirūpā [ṅ. omits this and the next quarter] smitānanā

सुपुस्तकं करे वामे दक्षिणे चामरं करे । ध्यायेत् किंशुकवर्णाभं कान्तरूपं मनोरमम् [C: हरम्]

supustakaṃ kare vāme dakṣiṇe cāmaraṃ kare | dhyāyet kiṃśukavarṇābhaṃ kāntarūpaṃ manoramam [C: haram]

तत्रानुगचतुष्कं तु चतुर्हस्तं सिताम्बरम् । वामदक्षिणहस्ताभ्यां मुख्याभ्यां तेषु चिन्तयेत्

tatrānugacatuṣkaṃ tu caturhastaṃ sitāmbaram | vāmadakṣiṇahastābhyāṃ mukhyābhyāṃ teṣu cintayet

शङ्खमिन्दुशताभं च कदम्बाख्यं महाद्रुमम् । सपुष्पं षट्पदोपेतमपराभ्यां निबोध मे

śaṅkhaminduśatābhaṃ ca kadambākhyaṃ mahādrumam | sapuṣpaṃ ṣaṭpadopetamaparābhyāṃ nibodha me

पूर्णचन्द्रोपमं वामे दर्पणं दक्षिणे करे । मयूरव्यजनं शुभ्रं ध्यात्वैवं दर्शयेत्ततः

pūrṇacandropamaṃ vāme darpaṇaṃ dakṣiṇe kare | mayūravyajanaṃ śubhraṃ dhyātvaivaṃ darśayettataḥ

मुद्राः सर्वाः प्रतिस्वं याः साधकः पूजयेत्ततः । अर्घ्यपुष्पादिना सम्यग्जप्त्वा शक्त्याथ होमयेत्

mudrāḥ sarvāḥ pratisvaṃ yāḥ sādhakaḥ pūjayettataḥ | arghyapuṣpādinā samyagjaptvā śaktyātha homayet

तिलानि चाज्यसिक्तानि गन्धशाल्यन्वितानि च । देवीरूपं तु होमान्ते कृत्वा पुष्पाञ्जनाम्बरैः

tilāni cājyasiktāni gandhaśālyanvitāni ca | devīrūpaṃ tu homānte kṛtvā puṣpāñjanāmbaraiḥ

एकान्ते विजने स्थित्वा मौनी मूलफलाशनः । जपेल्लक्षत्रयं मन्त्रं [B, F: मन्त्री] जपान्ते होममाचरेत्

ekānte vijane sthitvā maunī mūlaphalāśanaḥ | japellakṣatrayaṃ mantraṃ [B, F: mantrī] japānte homamācaret

लक्षैकसंख्यं देवेन्द्र तण्डुलैस्तिलमिश्रितैः । कापिलेन घृतेनैव तादृक्क्षीरयुतेन च

lakṣaikasaṃkhyaṃ devendra taṇḍulaistilamiśritaiḥ | kāpilena ghṛtenaiva tādṛkkṣīrayutena ca

एकैकं च हृदादीनां सहस्रं चाथ होमयेत् । दद्यात्पूर्णाहुतिं पश्चात् क्षीरेणाज्यान्वितेन च

ekaikaṃ ca hṛdādīnāṃ sahasraṃ cātha homayet | dadyātpūrṇāhutiṃ paścāt kṣīreṇājyānvitena ca

पतितायां तु पूर्णायामायाति परमेश्वरी । साधु साध्विति वै ब्रूते स्थित्वाग्रे साधकस्य तु

patitāyāṃ tu pūrṇāyāmāyāti parameśvarī | sādhu sādhviti vai brūte sthitvāgre sādhakasya tu

एह्येहि परमं धाम त्यजेदं भौतिकं पुरम् । उपभुङ्क्ष्वामरान् भोगान् मर्त्यमध्यगतोऽपि च

ehyehi paramaṃ dhāma tyajedaṃ bhautikaṃ puram | upabhuṅkṣvāmarān bhogān martyamadhyagato'pi ca

मदीयेनाखिलं कर्म मन्त्रेण कुरु साधक । एवमुक्त्वा तु सा देवी गगनं च व्रजेत्ततः

madīyenākhilaṃ karma mantreṇa kuru sādhaka | evamuktvā tu sā devī gaganaṃ ca vrajettataḥ

साधकः कीर्तिमन्त्रेण कुर्यात् कर्म यथेप्सितम् । ददाति यस्य यत्किंचित्तत्तस्याप्यक्षयं भवेत्

sādhakaḥ kīrtimantreṇa kuryāt karma yathepsitam | dadāti yasya yatkiṃcittattasyāpyakṣayaṃ bhavet

तेनासौ लभते कीर्तिं यावच्चन्द्रार्कतारकम् । प्रचण्डानां [B, C: ओमित् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे ] मनुष्याणां मध्यस्थो यदि बुध्यते

tenāsau labhate kīrtiṃ yāvaccandrārkatārakam | pracaṇḍānāṃ [B, C: omit three lines from here ] manuṣyāṇāṃ madhyastho yadi budhyate

वक्ति संसदि वा किंचित् प्राप्नुयाद्विपुलं यशः । अभिभूय जनान् सर्वानुत्कृष्टत्वं प्रपद्यते

vakti saṃsadi vā kiṃcit prāpnuyādvipulaṃ yaśaḥ | abhibhūya janān sarvānutkṛṣṭatvaṃ prapadyate

जप्त्वा सिद्धान्नभाण्डं तु स्वल्पकालेऽन्नसंकटे । यदेच्छति जनानां तु यथेच्छमशनं भवेत्

japtvā siddhānnabhāṇḍaṃ tu svalpakāle'nnasaṃkaṭe | yadecchati janānāṃ tu yathecchamaśanaṃ bhavet

ददाति चाक्षयं तस्य सप्ताहमनिशं यदि । प्राप्नुयान्महतीं कीर्तिं यावदाभूतसंप्लवम्

dadāti cākṣayaṃ tasya saptāhamaniśaṃ yadi | prāpnuyānmahatīṃ kīrtiṃ yāvadābhūtasaṃplavam

सुभिक्षे लवमात्रं तु आदाय कनकस्य च । परिजप्य सहस्रं तु विधिना परितः स्थितम्

subhikṣe lavamātraṃ tu ādāya kanakasya ca | parijapya sahasraṃ tu vidhinā paritaḥ sthitam

मूल- प्रयाति तत् प्रभूतत्वं दीयतेऽर्थिजनस्य च । अव्युच्छिन्नं द्विसप्ताहं संशयं नाधिगच्छति

mūla- prayāti tat prabhūtatvaṃ dīyate'rthijanasya ca | avyucchinnaṃ dvisaptāhaṃ saṃśayaṃ nādhigacchati

तेनासौ महतीं कीर्तिं प्राप्नुयाल्लोकसत्कृताम् [B, F: विश्रुताम्] । आदाय तोयकलशं नागेन्द्रभवनह्रदात्

tenāsau mahatīṃ kīrtiṃ prāpnuyāllokasatkṛtām [B, F: viśrutām] | ādāya toyakalaśaṃ nāgendrabhavanahradāt

प्रयायान्मरुभूमिं वै तत्र निम्ने तु भूतले । निक्षिपेत् पर्वताग्रे वा सहस्रपरिमन्त्रितम्

prayāyānmarubhūmiṃ vai tatra nimne tu bhūtale | nikṣipet parvatāgre vā sahasraparimantritam

स पन्नगेश्वरस्तत्र परिवारसमन्वितः । रक्षन्नुदकमातिष्ठेद्यावत्तिष्ठति मेदिनी

sa pannageśvarastatra parivārasamanvitaḥ | rakṣannudakamātiṣṭhedyāvattiṣṭhati medinī

तेनासौ महतीं लोके कीर्तिमाप्नोति वासव । काले तु बीजरोही च यदि देवो न वर्षति

tenāsau mahatīṃ loke kīrtimāpnoti vāsava | kāle tu bījarohī ca yadi devo na varṣati

आदाय मृत्कणं हस्ते तटाकजलमर्दितम् । तन्मध्यस्थं च वा क्लिन्नं [B: कुम्भं] परिजप्य शतत्रयम्

ādāya mṛtkaṇaṃ haste taṭākajalamarditam | tanmadhyasthaṃ ca vā klinnaṃ [B: kumbhaṃ] parijapya śatatrayam

मुखवातैस्तु संतप्तं कृत्वा कीर्तिमनुं स्मरेत् [B, F: कीर्तिमनुस्मरेत्] । प्रक्षिपेद्गगने तद्वै मेघत्वं प्रतिपद्यते

mukhavātaistu saṃtaptaṃ kṛtvā kīrtimanuṃ smaret [B, F: kīrtimanusmaret] | prakṣipedgagane tadvai meghatvaṃ pratipadyate

पूरयेन्मेदिनीं [आ, B: पूरयन्] सर्वां जलेन जलदस्तु सः । तदाज्ञया वसेत्तावत्तस्मिन् देशे स मेघराट्

pūrayenmedinīṃ [ā, B: pūrayan] sarvāṃ jalena jaladastu saḥ | tadājñayā vasettāvattasmin deśe sa megharāṭ

वर्षंस्तदुपयोग्यं च यावत् संपद्यते जलम् [ङ्: अखिलम्] । तेनासौ महतीं कीर्तिं प्राप्नुयाच्च त्रिलोकगाम्

varṣaṃstadupayogyaṃ ca yāvat saṃpadyate jalam [ṅ: akhilam] | tenāsau mahatīṃ kīrtiṃ prāpnuyācca trilokagām

संपादयति तत्तस्य यस्य यन्मनसेप्सितम् । प्रभावं मन्त्रराजस्य कीर्त्याख्यस्य सुरोत्तम

saṃpādayati tattasya yasya yanmanasepsitam | prabhāvaṃ mantrarājasya kīrtyākhyasya surottama

लिखितं पूर्ववद्बद्ध्वा हस्ते वा दक्षिणे करे । प्राप्नुयान्महतीं कीर्तिं पूजामृद्धिं [F. ओमित्स् एइघ्त् qउअर्तेर्स् fरोम् हेरे] सरस्वतीम्

likhitaṃ pūrvavadbaddhvā haste vā dakṣiṇe kare | prāpnuyānmahatīṃ kīrtiṃ pūjāmṛddhiṃ [F. omits eight quarters from here] sarasvatīm

एतत् संक्षेपतः प्रोक्तं कीर्तेर्मन्त्रस्य वासव । द्वितीयाया विधानं मे तन्वास्तनुभृतां वर

etat saṃkṣepataḥ proktaṃ kīrtermantrasya vāsava | dvitīyāyā vidhānaṃ me tanvāstanubhṛtāṃ vara

एतद्विधानमातिष्ठन् कीर्तिमन्त्रस्य शोभनम् । प्राप्नुयाद्विमलां कीर्तिं संततेरपि भूतिदाम्

etadvidhānamātiṣṭhan kīrtimantrasya śobhanam | prāpnuyādvimalāṃ kīrtiṃ saṃtaterapi bhūtidām

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपाञ्चरात्र, B: श्रीपञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे कीर्तिमन्त्रसिद्धिप्रकाशो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः मूल- श्रीः- विधिं तृतीयतन्वा मे जयाया वृत्रसूदन । शृणु सिद्धिप्रकारं च सिद्धसंघैरभिष्टुतम्

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpāñcarātra, B: śrīpañcarātre] lakṣmītantre kīrtimantrasiddhiprakāśo nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- vidhiṃ tṛtīyatanvā me jayāyā vṛtrasūdana | śṛṇu siddhiprakāraṃ ca siddhasaṃghairabhiṣṭutam

कृत्वा तु पूर्ववन्न्यासमिष्ट्वा च हृदये जयाम् । मण्डलं पूर्ववत् कृत्वा तन्मध्ये पङ्कजं लिखेत्

kṛtvā tu pūrvavannyāsamiṣṭvā ca hṛdaye jayām | maṇḍalaṃ pūrvavat kṛtvā tanmadhye paṅkajaṃ likhet

नीलोत्पलाभतुल्येन रजसा च सुपत्रकम् । तत्रोत्सङ्गगतां विष्णोर्हृदयाद्योजयेज्जयाम्

nīlotpalābhatulyena rajasā ca supatrakam | tatrotsaṅgagatāṃ viṣṇorhṛdayādyojayejjayām

कर्णिकोपरि मन्त्रांश्च न्यसेत् पूर्वक्रमेण तु । किंतु ध्यानानि सर्वेषां यथावदवधारय

karṇikopari mantrāṃśca nyaset pūrvakrameṇa tu | kiṃtu dhyānāni sarveṣāṃ yathāvadavadhāraya

नीलनीरदवर्णाश्च प्रसन्नवदनेक्षणाः । पीताम्बरधराः सर्वाः सख्यः कनककुण्डलाः

nīlanīradavarṇāśca prasannavadanekṣaṇāḥ | pītāmbaradharāḥ sarvāḥ sakhyaḥ kanakakuṇḍalāḥ

सितचामरहस्ताश्च चित्रवेत्रलतोद्यताः । निरीक्षमाणा वदनं जयाया अजितस्य च

sitacāmarahastāśca citravetralatodyatāḥ | nirīkṣamāṇā vadanaṃ jayāyā ajitasya ca

कुन्दकुड्मलवर्णाभाः प्रसन्नमुखपङ्कजाः । रक्ताम्बरधराश्चैव चतुर्हस्ता महाबलाः

kundakuḍmalavarṇābhāḥ prasannamukhapaṅkajāḥ | raktāmbaradharāścaiva caturhastā mahābalāḥ

धनुर्बाणकराश्चैव गदाचक्रकरान्विताः । चत्वारोऽनुचरा ध्येयाः पुष्पाभरणभूषिताः

dhanurbāṇakarāścaiva gadācakrakarānvitāḥ | catvāro'nucarā dhyeyāḥ puṣpābharaṇabhūṣitāḥ

सर्वाश्च दर्शयेन्मुद्राः प्रतिस्वं याः प्रकीर्तिताः । पूजयेच्च ततो भक्त्या होमं कुर्यादनन्तरम्

sarvāśca darśayenmudrāḥ pratisvaṃ yāḥ prakīrtitāḥ | pūjayecca tato bhaktyā homaṃ kuryādanantaram

तिलैः सिद्धार्थकोपेतैर्हविषा गुल्गुलेन [F: गुग्गुलेन] च । होमावसाने मन्त्री स्वं कृत्वा रूपं जयात्मकम्

tilaiḥ siddhārthakopetairhaviṣā gulgulena [F: guggulena] ca | homāvasāne mantrī svaṃ kṛtvā rūpaṃ jayātmakam

जयाहमिति वै बुद्ध्वा चेतसोपस्थितं महत् । तीरस्थानं समासाद्य निःशङ्कं जनवर्जितम्

jayāhamiti vai buddhvā cetasopasthitaṃ mahat | tīrasthānaṃ samāsādya niḥśaṅkaṃ janavarjitam

वर्मणास्त्रेण [ङ्: वर्मास्त्रेण च] दिग्बन्धं कृत्वा दुष्टनिबर्हणम् । प्रारभेत जपं पश्चात् पयोऽन्नफलभुक् सदा

varmaṇāstreṇa [ṅ: varmāstreṇa ca] digbandhaṃ kṛtvā duṣṭanibarhaṇam | prārabheta japaṃ paścāt payo'nnaphalabhuk sadā

प्रणिपत्य हरिं भक्त्या प्राक् स्वमन्त्रेण वासव । एकान्तशीलो लघ्वाशी मौनी ध्यानपरायणः

praṇipatya hariṃ bhaktyā prāk svamantreṇa vāsava | ekāntaśīlo laghvāśī maunī dhyānaparāyaṇaḥ

जपेल्लक्षचतुष्कं तु जपान्ते होममाचरेत् । समित् प्रादेशमात्रा तु रक्तचन्दनसंभवा

japellakṣacatuṣkaṃ tu japānte homamācaret | samit prādeśamātrā tu raktacandanasaṃbhavā

तासामयुतमव्यग्रो घृताक्तानां तु होमयेत् । सिद्धार्थैर्नियुते द्वे च मधुमिश्रैर्महामते

tāsāmayutamavyagro ghṛtāktānāṃ tu homayet | siddhārthairniyute dve ca madhumiśrairmahāmate

अयुतं नियुतं चाथ जुहुयादसितैस्तिलैः । मधुत्रितयसंयुक्तैरन्ते पूर्णाहुतित्रयम्

ayutaṃ niyutaṃ cātha juhuyādasitaistilaiḥ | madhutritayasaṃyuktairante pūrṇāhutitrayam

मधुक्षीरघृतैः शक्र क्रमेण परिहोमयेत् । ततो भगवती देवी समायाति जया स्वयम्

madhukṣīraghṛtaiḥ śakra krameṇa parihomayet | tato bhagavatī devī samāyāti jayā svayam

सिद्धास्मीति च ते पुत्र मन्मन्त्रेण समाचर । यदभीष्टं तु वै कार्यं निःशङ्को विगतज्वरः

siddhāsmīti ca te putra manmantreṇa samācara | yadabhīṣṭaṃ tu vai kāryaṃ niḥśaṅko vigatajvaraḥ

इत्युक्त्वादर्शनं याति शक्तिर्नारायणात्मिका । ततः कर्माणि कुर्वीत विविधानि त्वनेकशः

ityuktvādarśanaṃ yāti śaktirnārāyaṇātmikā | tataḥ karmāṇi kurvīta vividhāni tvanekaśaḥ

लोकेऽस्मिन् यान्यभीष्टानि स्वात्मनश्च परस्य वा । तत्राप्युद्देशतो वक्ष्ये शृणु तत्त्वेन वज्रधृत्

loke'smin yānyabhīṣṭāni svātmanaśca parasya vā | tatrāpyuddeśato vakṣye śṛṇu tattvena vajradhṛt

ज्वालावद्रसनां ध्यायेद्देवीमन्त्रेण साधकः । उद्ग्राहयति वै यस्य यस्मिन् यस्मिन् हि वस्तुनि

jvālāvadrasanāṃ dhyāyeddevīmantreṇa sādhakaḥ | udgrāhayati vai yasya yasmin yasmin hi vastuni

विजित्य न्यायतस्तं वै जयमाप्नोत्ययत्नतः । गजाश्वशस्त्रभृत्पूर्णमपि सैन्यं बलान्वितम्

vijitya nyāyatastaṃ vai jayamāpnotyayatnataḥ | gajāśvaśastrabhṛtpūrṇamapi sainyaṃ balānvitam

दृष्ट्वान्यस्य समायुक्तं [आ, F, ङ्: समायान्तं] हन्तुमभ्युद्यतं [B: अभ्युत्थितं] रणे । परिजप्य धनुः खड्गं खेटकं बाणपञ्चकम्

dṛṣṭvānyasya samāyuktaṃ [ā, F, ṅ: samāyāntaṃ] hantumabhyudyataṃ [B: abhyutthitaṃ] raṇe | parijapya dhanuḥ khaḍgaṃ kheṭakaṃ bāṇapañcakam

प्रेरयेद्यस्य वै दत्त्वा स गत्वा तु चमूमुखम् । विदारयति चैकाकी जयमाप्नोति शाश्वतम्

prerayedyasya vai dattvā sa gatvā tu camūmukham | vidārayati caikākī jayamāpnoti śāśvatam

ध्यात्वा दक्षिणपाणिस्थं त्रिकोणं चाग्निमण्डलम् । तन्मध्ये चिन्तयेद्देवीं परिवारसमन्विताम्

dhyātvā dakṣiṇapāṇisthaṃ trikoṇaṃ cāgnimaṇḍalam | tanmadhye cintayeddevīṃ parivārasamanvitām

मत्तेभसिंहसर्पाणामशनीनां च दर्शने । क्षिप्रं पराङ्मुखा यान्ति दृष्ट्वा हस्ततलं तु तत्

mattebhasiṃhasarpāṇāmaśanīnāṃ ca darśane | kṣipraṃ parāṅmukhā yānti dṛṣṭvā hastatalaṃ tu tat

खादिरं मुसलं स्पृष्ट्वा चादाय शतमन्त्रितम् । कृत्वा गत्वा बिलद्वारं चतुर्वर्णं जयान्वितम्

khādiraṃ musalaṃ spṛṣṭvā cādāya śatamantritam | kṛtvā gatvā biladvāraṃ caturvarṇaṃ jayānvitam

मुसलाहननान्यष्टौ दद्यात् तत्र शनैः शनैः । देवीमन्त्रेण देवेश स्वास्त्रसंपुटितेन तु

musalāhananānyaṣṭau dadyāt tatra śanaiḥ śanaiḥ | devīmantreṇa deveśa svāstrasaṃpuṭitena tu

फट्कारान्तेन तु ततो बिलयन्त्रं यजेदथ । समस्तजनसंयुक्तो विशेत् साधकसत्तमः

phaṭkārāntena tu tato bilayantraṃ yajedatha | samastajanasaṃyukto viśet sādhakasattamaḥ

भित्त्वा यन्त्राण्यनेकानि जित्वा दानवपुंगवान् । जनानां योजनं तत्र कृत्वा कान्तागणैः सह

bhittvā yantrāṇyanekāni jitvā dānavapuṃgavān | janānāṃ yojanaṃ tatra kṛtvā kāntāgaṇaiḥ saha

पीत्वा तु सात्त्विकं पानं स्वहस्तेन महाबलः । स निर्याति स्वमार्गेण तेनैव स्वनिवेशनम्

pītvā tu sāttvikaṃ pānaṃ svahastena mahābalaḥ | sa niryāti svamārgeṇa tenaiva svaniveśanam

करोति यदि देवेश मतिं मन्त्री जगत्त्रये । जयं प्रत्यविचारेण गदाचक्रकरोद्यतः

karoti yadi deveśa matiṃ mantrī jagattraye | jayaṃ pratyavicāreṇa gadācakrakarodyataḥ

पाशाङ्कुशधरो वाथ जयं प्राप्नोति नान्यथा । लिखेद्रोचनया भूर्जे कुङ्कुमेन घनेन च

pāśāṅkuśadharo vātha jayaṃ prāpnoti nānyathā | likhedrocanayā bhūrje kuṅkumena ghanena ca

संपुटीकृत्य वै नाम निधाय जनमध्यगम् । तदा सुजयमाप्नोति दिव्यैः सर्वैस्तु लीलया

saṃpuṭīkṛtya vai nāma nidhāya janamadhyagam | tadā sujayamāpnoti divyaiḥ sarvaistu līlayā

विलिख्य चन्दनेनैव पयसा कुङ्कुमेन च । धारयेद्यो गले वक्त्रे [आ, C, ङ्: वस्त्रे] करे वामेऽथ दक्षिणे

vilikhya candanenaiva payasā kuṅkumena ca | dhārayedyo gale vaktre [ā, C, ṅ: vastre] kare vāme'tha dakṣiṇe

सर्वदा तु जयं शक्र संप्राप्नोत्यविचारतः [F: अनिवारितः] । जयार्थं त्रिदशेशान् मन्त्रं वै यत्र कुत्रचित्

sarvadā tu jayaṃ śakra saṃprāpnotyavicārataḥ [F: anivāritaḥ] | jayārthaṃ tridaśeśān mantraṃ vai yatra kutracit

मन्त्री प्रयोजयेच्छश्वत् तत्र तत्राप्नुयाज्जयम् । जया नाम तृतीया मे या तनुः परिकीर्तिता । तस्या विधानमित्येतत् तव शक्र प्रदर्शितम्

mantrī prayojayecchaśvat tatra tatrāpnuyājjayam | jayā nāma tṛtīyā me yā tanuḥ parikīrtitā | tasyā vidhānamityetat tava śakra pradarśitam

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र ; B: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे जयामन्त्रसिद्धिप्रकाशो नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः एकोनपञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- चतुर्थी या तनुर्मान्त्री मायाख्या मम वासव । तस्या विधानमधुना शृणु मन्त्रक्रियान्वितम्

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra ; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre jayāmantrasiddhiprakāśo nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ekonapañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- caturthī yā tanurmāntrī māyākhyā mama vāsava | tasyā vidhānamadhunā śṛṇu mantrakriyānvitam

मूर्त्यङ्गसखिदासाख्यां मायीयां मन्त्रसंततिम् । स्वहस्ते पूर्ववन्न्यस्य विग्रहे तदनन्तरम्

mūrtyaṅgasakhidāsākhyāṃ māyīyāṃ mantrasaṃtatim | svahaste pūrvavannyasya vigrahe tadanantaram

हृदयान्तर्गतां चेष्ट्वा भोगैः सर्वैश्च पूर्ववत् । बाह्ये तु मण्डलं कृत्वा मध्ये च कमलं शुभम्

hṛdayāntargatāṃ ceṣṭvā bhogaiḥ sarvaiśca pūrvavat | bāhye tu maṇḍalaṃ kṛtvā madhye ca kamalaṃ śubham

तत्रोत्सङ्गगतां विष्णोर्हृदयादवतार्य च । आराधयेत्ततो मायामङ्गसख्यादिसंयुताम्

tatrotsaṅgagatāṃ viṣṇorhṛdayādavatārya ca | ārādhayettato māyāmaṅgasakhyādisaṃyutām

भ्रामण्याद्यास्ततो ध्येयाः सख्यः कमललोचनाः । सिताम्बरधरा [C: पीताम्बर] दिव्याश्चतस्रो रत्नभासुराः

bhrāmaṇyādyāstato dhyeyāḥ sakhyaḥ kamalalocanāḥ | sitāmbaradharā [C: pītāmbara] divyāścatasro ratnabhāsurāḥ

चामराङ्कुशहस्ताश्च बद्धपद्मासनस्थिताः । मायामयादयो ध्येयाश्चत्वारोऽनुचरास्तथा

cāmarāṅkuśahastāśca baddhapadmāsanasthitāḥ | māyāmayādayo dhyeyāścatvāro'nucarāstathā

संपूर्णसर्वावयवाः स्निग्धालिकुलसंनिभाः । चतुर्भुजा महाकायाः सौम्यवक्त्राः स्मिताननाः

saṃpūrṇasarvāvayavāḥ snigdhālikulasaṃnibhāḥ | caturbhujā mahākāyāḥ saumyavaktrāḥ smitānanāḥ

केयूराभरणोपेताः पीताम्बरधरास्तथा । हारनूपुरसंयुक्ता नानाकुसुममण्डिताः

keyūrābharaṇopetāḥ pītāmbaradharāstathā | hāranūpurasaṃyuktā nānākusumamaṇḍitāḥ

तुषारधूलिधवलाः खड्गपाशकरोद्यताः । बाणं कार्मुकमन्यस्मिन्नातपत्रं करद्वये

tuṣāradhūlidhavalāḥ khaḍgapāśakarodyatāḥ | bāṇaṃ kārmukamanyasminnātapatraṃ karadvaye

दर्शयित्वा तथा मुद्रा यस्य यस्य हि याः स्मृताः । होमं तदनु कुर्वीत तिलैः सिद्धार्थकान्वितैः

darśayitvā tathā mudrā yasya yasya hi yāḥ smṛtāḥ | homaṃ tadanu kurvīta tilaiḥ siddhārthakānvitaiḥ

ततो नियममाश्रित्य कृत्वा तदनु वासव । देवीरूपं स्वमात्मानं भावेनाव्यभिचारिणा

tato niyamamāśritya kṛtvā tadanu vāsava | devīrūpaṃ svamātmānaṃ bhāvenāvyabhicāriṇā

प्रयायाद्विजनस्थानं [ई: विजयस्थानं ] प्रौढोत्तरसहायवान् । जपेल्लक्षाणि वै सप्त पूर्वोक्तविधिना व्रती

prayāyādvijanasthānaṃ [ī: vijayasthānaṃ ] prauḍhottarasahāyavān | japellakṣāṇi vai sapta pūrvoktavidhinā vratī

क्षीरमूलफलाहारो देशकालवशात्तु वै । अयाचितैकभिक्षाशी यावकेनापि वर्तयन्

kṣīramūlaphalāhāro deśakālavaśāttu vai | ayācitaikabhikṣāśī yāvakenāpi vartayan

स्वशिष्यसाधितं वान्नं मन्त्रपूतमसैन्धवम् [B, ङ्: पूतं सुतण्डुलम्] । तैलमांसविनिर्मुक्तं संध्याकाले ह्युपस्थिते

svaśiṣyasādhitaṃ vānnaṃ mantrapūtamasaindhavam [B, ṅ: pūtaṃ sutaṇḍulam] | tailamāṃsavinirmuktaṃ saṃdhyākāle hyupasthite

आतृप्तेरभिभुञ्जीत [ई: आतृप्तिं] भावितं मधुसपिषा । जपान्ते विधिवन्मन्त्री होमं कुर्यात् प्रयत्नतः

ātṛpterabhibhuñjīta [ī: ātṛptiṃ] bhāvitaṃ madhusapiṣā | japānte vidhivanmantrī homaṃ kuryāt prayatnataḥ

बलां मोटां तथा मांसीं चक्राङ्गीं नागकेसरम् । चन्दनं कुङ्कुमक्षोदं रजनीचूर्णमेव च

balāṃ moṭāṃ tathā māṃsīṃ cakrāṅgīṃ nāgakesaram | candanaṃ kuṅkumakṣodaṃ rajanīcūrṇameva ca

मेलयेत् सुघृतानां च तिलानां [C: तिलान्नं ; ई: तिलांस्तान्] मधुना ततः । भावयेत् सघृतेनैव [ई: स्वधितान्नं च] त्रिलक्षं जुहुयात् ततः

melayet sughṛtānāṃ ca tilānāṃ [C: tilānnaṃ ; ī: tilāṃstān] madhunā tataḥ | bhāvayet saghṛtenaiva [ī: svadhitānnaṃ ca] trilakṣaṃ juhuyāt tataḥ

मध्यमानामिकाभ्यां च साङ्गुष्ठाभ्यां पुरंदर । अन्तेऽयुतत्रयं चैव समिधां परिहोमयेत्

madhyamānāmikābhyāṃ ca sāṅguṣṭhābhyāṃ puraṃdara | ante'yutatrayaṃ caiva samidhāṃ parihomayet

प्राग्राजार्कतरूत्थानां खादिराणां ततः परम् । सुरदारुमयीनां च तृतीयमयुतं ततः

prāgrājārkatarūtthānāṃ khādirāṇāṃ tataḥ param | suradārumayīnāṃ ca tṛtīyamayutaṃ tataḥ

दद्यात् पूर्णाहुतिं सम्यक् सुशुद्धेनान्तरात्मना । पतितायां तु पूर्णायामायाति गगनान्तरात्

dadyāt pūrṇāhutiṃ samyak suśuddhenāntarātmanā | patitāyāṃ tu pūrṇāyāmāyāti gaganāntarāt

टिप्पणी- 6. चामराङ्कुशहस्ता इत्यनेन द्विभुजत्वं द्योत्यते । मायामयादयोऽनुचराः पञ्चचत्वारिंशाध्यायेऽत्रैव नाम्ना निर्दिष्टाः । 19. राजतरुः कर्णिकारः । सुरदारुः देवदारुः । मूल- परिवारान्विता माया भाषते साधु साध्विति । कुरु कार्यमभीष्टं च मन्मन्त्रेणाधुना व्रज

ṭippaṇī- 6. cāmarāṅkuśahastā ityanena dvibhujatvaṃ dyotyate | māyāmayādayo'nucarāḥ pañcacatvāriṃśādhyāye'traiva nāmnā nirdiṣṭāḥ | 19. rājataruḥ karṇikāraḥ | suradāruḥ devadāruḥ | mūla- parivārānvitā māyā bhāṣate sādhu sādhviti | kuru kāryamabhīṣṭaṃ ca manmantreṇādhunā vraja

इदमुक्त्वा व्रजेत् तूर्णं देवी विष्णुनिकेतनम् [F: विष्णोर्निकेतनम्] । ततस्तु [B, C, ई: ततः स] साधकवरः कर्माणि विविधानि च

idamuktvā vrajet tūrṇaṃ devī viṣṇuniketanam [F: viṣṇorniketanam] | tatastu [B, C, ī: tataḥ sa] sādhakavaraḥ karmāṇi vividhāni ca

प्रारभेताञ्जसा शक्र यान्यभीष्टानि चेतसा । आत्मार्थे वा परार्थे वा लेशतस्तानि मे शृणु

prārabhetāñjasā śakra yānyabhīṣṭāni cetasā | ātmārthe vā parārthe vā leśatastāni me śṛṇu

प्रजप्यामलकं बिल्वं सकृन्नृपगृहं [C: भूपगृहं] विशेत् । कोशस्याग्रे विनिक्षिप्य यत्र यत्र स्थितः स तु

prajapyāmalakaṃ bilvaṃ sakṛnnṛpagṛhaṃ [C: bhūpagṛhaṃ] viśet | kośasyāgre vinikṣipya yatra yatra sthitaḥ sa tu

गगनात् प्रपतेत् तूर्णं यद्यद्वित्तं समीहते । यद्यच्चाभरणं श्लाघ्यं यद्यद्वा वसनं शुभम्

gaganāt prapatet tūrṇaṃ yadyadvittaṃ samīhate | yadyaccābharaṇaṃ ślāghyaṃ yadyadvā vasanaṃ śubham

एवं वै व्रीहिगुलिकां [आ, ई: गुलिकं] तथैव तिलतण्डुलम् । क्षिपेद्धान्यकुले पूर्णे गोष्ठागारेऽथ खातके

evaṃ vai vrīhigulikāṃ [ā, ī: gulikaṃ] tathaiva tilataṇḍulam | kṣipeddhānyakule pūrṇe goṣṭhāgāre'tha khātake

राजकीये तथात्मीये यत्र यत्र स्थितस्ततः । यद्यत् समीहते धान्यं सस्यं वा तण्डुलान्वितम्

rājakīye tathātmīye yatra yatra sthitastataḥ | yadyat samīhate dhānyaṃ sasyaṃ vā taṇḍulānvitam

तत्तदग्रेऽथ गगनात् पतत्येव यथेप्सितम् । एवमेव तु सिद्धान्नगुलिकां परिजप्य च

tattadagre'tha gaganāt patatyeva yathepsitam | evameva tu siddhānnagulikāṃ parijapya ca

क्षिप्त्वा महानसोद्देशे सिद्धान्नं कर्षयेत् क्षणात् । गुलिकां गोमयेनैव कृत्वा तु बदरीसमाम्

kṣiptvā mahānasoddeśe siddhānnaṃ karṣayet kṣaṇāt | gulikāṃ gomayenaiva kṛtvā tu badarīsamām

निक्षिप्य गोव्रजस्यान्तः सप्तवाराभिमन्त्रिताम् । ध्यानमात्रात् क्षणस्यान्ते दधिक्षीराज्यपूरितान्

nikṣipya govrajasyāntaḥ saptavārābhimantritām | dhyānamātrāt kṣaṇasyānte dadhikṣīrājyapūritān

भाण्डांश्च पृष्ठतः पश्येद्यत्र यत्र स्थितो व्रती । प्रजप्य बदरं सम्यक् फलमन्यत्तु वा क्वचित्

bhāṇḍāṃśca pṛṣṭhataḥ paśyedyatra yatra sthito vratī | prajapya badaraṃ samyak phalamanyattu vā kvacit

क्षिपेन्मधुवने राज्ञः फलाकृष्टिं करोति च । सुपुष्पवाटिकायां तु पुष्पमेकं विनिर्दिशेत्

kṣipenmadhuvane rājñaḥ phalākṛṣṭiṃ karoti ca | supuṣpavāṭikāyāṃ tu puṣpamekaṃ vinirdiśet

जप्त्वा वारत्रयं मन्त्री पुष्पाण्याकर्षयेत् क्षणात् । यत्र यत्र तदङ्गोत्थं सप्तजप्तं विनिक्षिपेत्

japtvā vāratrayaṃ mantrī puṣpāṇyākarṣayet kṣaṇāt | yatra yatra tadaṅgotthaṃ saptajaptaṃ vinikṣipet

तत्र तत्र तु तत् तिष्ठेत् संकल्पे तु कृते सति । यथेच्छं [C: यथेष्टं] तु समाकृष्टं तत्र तत्र तु तद् व्रजेत्

tatra tatra tu tat tiṣṭhet saṃkalpe tu kṛte sati | yathecchaṃ [C: yatheṣṭaṃ] tu samākṛṣṭaṃ tatra tatra tu tad vrajet

न चापि साधकवरः सऋणो [B, C: जीर्णो] जायते क्वचित् । कृत्वाङ्गारकणं चैव शतं जप्तं समाहितः [C: समाह्रितम्]

na cāpi sādhakavaraḥ saṛṇo [B, C: jīrṇo] jāyate kvacit | kṛtvāṅgārakaṇaṃ caiva śataṃ japtaṃ samāhitaḥ [C: samāhritam]

क्षिपेत् सलिलमध्ये तु ज्वलत् तद् दृश्यते जलम् । कुशाग्रस्थं जलकणं शतवाराभिमन्त्रितम्

kṣipet salilamadhye tu jvalat tad dṛśyate jalam | kuśāgrasthaṃ jalakaṇaṃ śatavārābhimantritam

कृत्वा हुताशराशौ तु ज्वलमाने विनिक्षिपेत् । भवेत् पानीयमिव च स वह्निर्दृश्यते क्षणात्

kṛtvā hutāśarāśau tu jvalamāne vinikṣipet | bhavet pānīyamiva ca sa vahnirdṛśyate kṣaṇāt

वालुकापरिपूर्णं चाप्यरण्यं तु तृणोज्झितम् । दृष्ट्वा तत्र विनिक्षिप्य तृणं द्विशतमन्त्रितम्

vālukāparipūrṇaṃ cāpyaraṇyaṃ tu tṛṇojjhitam | dṛṣṭvā tatra vinikṣipya tṛṇaṃ dviśatamantritam

पुष्पपत्रसमाकीर्णं पत्रपल्लवसंकुलम् । कुर्यान्नन्दनतुल्यं तत् तोयराशिसमावृतम्

puṣpapatrasamākīrṇaṃ patrapallavasaṃkulam | kuryānnandanatulyaṃ tat toyarāśisamāvṛtam

नानाविहगसंपूर्णं [ई: नानाविभव] पत्तनोपवनान्वितम् । पुरप्राकारसंपूर्णं देवतायतनान्वितम्

nānāvihagasaṃpūrṇaṃ [ī: nānāvibhava] pattanopavanānvitam | puraprākārasaṃpūrṇaṃ devatāyatanānvitam

गेयवेदध्वनियुतं ललनाभिश्च शोभितम् । नृपाणामेतदाश्चर्यं [B: आचर्यं] दर्शनीयं सदैव हि

geyavedadhvaniyutaṃ lalanābhiśca śobhitam | nṛpāṇāmetadāścaryaṃ [B: ācaryaṃ] darśanīyaṃ sadaiva hi

तनूदकेष्वरण्येषु [आ. ओमित्स् थिस् लिने] निरन्नेषु सदैव हि । इच्छयापस्तथान्नानि भोगांश्च विविधानपि

tanūdakeṣvaraṇyeṣu [ā. omits this line] niranneṣu sadaiva hi | icchayāpastathānnāni bhogāṃśca vividhānapi

करोति मन्त्रितैर्लोष्टैर्गोमयेनाष्टसंख्यया । अरिवर्गे गृहीतास्त्रे संमुखे सति तिष्ठति

karoti mantritairloṣṭairgomayenāṣṭasaṃkhyayā | arivarge gṛhītāstre saṃmukhe sati tiṣṭhati

क्रोधाच्चैव तथोद्युक्त एकाकी यदि तिष्ठति । जपमानस्तु वै मन्त्रं संकल्प्य मनसा महत्

krodhāccaiva tathodyukta ekākī yadi tiṣṭhati | japamānastu vai mantraṃ saṃkalpya manasā mahat

आत्मीयं च बलं पत्तिस्यन्दनाश्वगजाकुलम् । तस्य संपद्यते क्षिप्रं चमूर्घोरपराक्रमा

ātmīyaṃ ca balaṃ pattisyandanāśvagajākulam | tasya saṃpadyate kṣipraṃ camūrghoraparākramā

दृष्ट्वा तां विमुखं याति हतौजस्कं रिपोर्बलम् । करोति शक्र यत्किंचिन्मनसा मन्त्रमुच्चरन्

dṛṣṭvā tāṃ vimukhaṃ yāti hataujaskaṃ riporbalam | karoti śakra yatkiṃcinmanasā mantramuccaran

मूल- व्यलीकं [ई: अलीकं] सत्यभूतं च तत्तथा परिदृश्यते । दृष्ट्वा तु पादपं शुष्कं ताडयेच्चरणेन तु

mūla- vyalīkaṃ [ī: alīkaṃ] satyabhūtaṃ ca tattathā paridṛśyate | dṛṣṭvā tu pādapaṃ śuṣkaṃ tāḍayeccaraṇena tu

जपमानो महामन्त्रं स [ई: स्यात्स] स्यात् पुष्पफलाकुलः । पत्रपुष्पफलोपेतं पाणिभ्यां मन्त्रमुच्चरन्

japamāno mahāmantraṃ sa [ī: syātsa] syāt puṣpaphalākulaḥ | patrapuṣpaphalopetaṃ pāṇibhyāṃ mantramuccaran

पीडयेत् पादपं मन्त्री स शोषमधिगच्छति । पर्वताग्रस्थितो मन्त्रं तन्नाशार्थं [ई: नाशार्थाय] जपेद्यदि

pīḍayet pādapaṃ mantrī sa śoṣamadhigacchati | parvatāgrasthito mantraṃ tannāśārthaṃ [ī: nāśārthāya] japedyadi

पतेदधस्ताच्छैलस्तु यावदिच्छति साधकः । तुष्टः प्रोत्थापयेत् पश्चात् पातालात् पर्वतोत्तमम्

patedadhastācchailastu yāvadicchati sādhakaḥ | tuṣṭaḥ protthāpayet paścāt pātālāt parvatottamam

चान्दनेन रसेनैव मन्त्रं पद्मोदरे न्यसेत् । पत्रेष्वङ्गानि चालिख्य सुशुभे दिवसे ततः

cāndanena rasenaiva mantraṃ padmodare nyaset | patreṣvaṅgāni cālikhya suśubhe divase tataḥ

पूजयित्वाथ पुष्पाद्यैर्वेष्टनैर्वेष्टयेत्तथा । पूर्ववद् धारयेद्यन्त्रं तस्य सर्वा विभूतयः [ङ्: हि सिद्धयः]

pūjayitvātha puṣpādyairveṣṭanairveṣṭayettathā | pūrvavad dhārayedyantraṃ tasya sarvā vibhūtayaḥ [ṅ: hi siddhayaḥ]

सम्यगाविर्भवन्त्यत्र [ङ्: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] लोके निष्कण्टकः स च । सुभगश्चैव दीर्घायुः परत्र सुखमाप्नुयात्

samyagāvirbhavantyatra [ṅ: omits three lines from here] loke niṣkaṇṭakaḥ sa ca | subhagaścaiva dīrghāyuḥ paratra sukhamāpnuyāt

मूर्तेश्चतुर्थ्या वृत्रारे प्रभावोऽयं महाद्भुतः । लेशतो दर्शितस्तस्याः साकल्य मम दुर्वचम्

mūrteścaturthyā vṛtrāre prabhāvo'yaṃ mahādbhutaḥ | leśato darśitastasyāḥ sākalya mama durvacam

देवीचतुष्टयस्यैष सिद्धिसंघः समासतः । किंचित्तु लेशतः प्रोक्तः साधकानां हिताप्तये

devīcatuṣṭayasyaiṣa siddhisaṃghaḥ samāsataḥ | kiṃcittu leśataḥ proktaḥ sādhakānāṃ hitāptaye

तेभ्यो दिव्यानि भौतानि प्रयच्छति शुभानि च विमलां च मनःशुद्धिमन्ते च परमं पदम्

tebhyo divyāni bhautāni prayacchati śubhāni ca vimalāṃ ca manaḥśuddhimante ca paramaṃ padam

प्रकाशयति भक्तानां वैष्णवं चाविनाशितम् । विस्तीर्णामिति मां लक्ष्मीमियतीभिर्विभूतिभिः

prakāśayati bhaktānāṃ vaiṣṇavaṃ cāvināśitam | vistīrṇāmiti māṃ lakṣmīmiyatībhirvibhūtibhiḥ

भजेत विविधैर्भावैः क्षेमं कृत्वा मनःस्थितम् । शक्रः- नमो देवादिदेव्यै ते नमो वैकुण्ठवल्लभे

bhajeta vividhairbhāvaiḥ kṣemaṃ kṛtvā manaḥsthitam | śakraḥ- namo devādidevyai te namo vaikuṇṭhavallabhe

कस्मिन् लक्षे मनः कृत्वा भजेयं त्वां सरोरुहे । श्रीः- एको नारायणो हंसः षाड्गुण्यामृतवारिधिः

kasmin lakṣe manaḥ kṛtvā bhajeyaṃ tvāṃ saroruhe | śrīḥ- eko nārāyaṇo haṃsaḥ ṣāḍguṇyāmṛtavāridhiḥ

तस्याहं परमा शक्तिर्विष्णोरनपगामिनी [B, ङ्: श्रीरनपायिनी] । साहमङ्कस्थिता तस्य यथा ते पूर्वमीरिता

tasyāhaṃ paramā śaktirviṣṇoranapagāminī [B, ṅ: śrīranapāyinī] | sāhamaṅkasthitā tasya yathā te pūrvamīritā

लक्षं तदेव ते शक्र मनसः स्थैर्यकारणम् । सर्वलक्षणसंपन्नां सुवर्णरजतादिभिः

lakṣaṃ tadeva te śakra manasaḥ sthairyakāraṇam | sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ suvarṇarajatādibhiḥ

निर्माय मां विभोरङ्कस्थायिनीं शास्त्रदर्शनात् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन तैस्तैर्भावैर्भजस्व माम्

nirmāya māṃ vibhoraṅkasthāyinīṃ śāstradarśanāt | pratiṣṭhāpya vidhānena taistairbhāvairbhajasva mām

शक्रः- नमस्ते जगदावासे मनोनयननन्दिनि । युवयोः स्थापनं कीदृग्बिम्बे षाड्गुण्यनिर्मिते

śakraḥ- namaste jagadāvāse manonayananandini | yuvayoḥ sthāpanaṃ kīdṛgbimbe ṣāḍguṇyanirmite

श्रीः- सर्वभूतो यथा विष्णुर्देवः षाड्गुण्यविग्रहः । सर्वभूतात्मभूतस्था तादृश्येवाहमद्भुता [F: महाद्भुता]

śrīḥ- sarvabhūto yathā viṣṇurdevaḥ ṣāḍguṇyavigrahaḥ | sarvabhūtātmabhūtasthā tādṛśyevāhamadbhutā [F: mahādbhutā]

प्रतिष्ठितायाः सर्वत्र मम नारायणस्य च । वस्तुतः का प्रतिष्ठा स्यात् सर्वं यद्वैष्णवं यशः

pratiṣṭhitāyāḥ sarvatra mama nārāyaṇasya ca | vastutaḥ kā pratiṣṭhā syāt sarvaṃ yadvaiṣṇavaṃ yaśaḥ

तमिमं वास्तवं भावमारूढं मानसं यतेः । अर्चा प्रतिष्ठा चेत्येते विकल्पाः प्रविजृम्भिताः

tamimaṃ vāstavaṃ bhāvamārūḍhaṃ mānasaṃ yateḥ | arcā pratiṣṭhā cetyete vikalpāḥ pravijṛmbhitāḥ

शृणु तत्र प्रतिष्ठां मे यथावद्बलसूदन । यया विहितया देही कृतार्थत्वं प्रपद्यते

śṛṇu tatra pratiṣṭhāṃ me yathāvadbalasūdana | yayā vihitayā dehī kṛtārthatvaṃ prapadyate

निर्माप्य शास्त्रतः सम्यग्योगोक्तं रूपमावयोः । सूक्ताभ्यां सपवित्राभ्यां स्नापयेत् तीर्थवारिणा

nirmāpya śāstrataḥ samyagyogoktaṃ rūpamāvayoḥ | sūktābhyāṃ sapavitrābhyāṃ snāpayet tīrthavāriṇā

आच्छाद्य नववस्त्रेण विप्रैरध्यापयेत् सह । विमलैर्धर्मतत्त्वज्ञैस्त्रयीसात्त्वतशास्त्रयोः

ācchādya navavastreṇa viprairadhyāpayet saha | vimalairdharmatattvajñaistrayīsāttvataśāstrayoḥ

मूल- तारकं तारिकां चैव तथैवाप्यनुतारिकाम् । सूक्तं च शाकुनं चैवाप्यधीयीरन् पवित्रवत्

mūla- tārakaṃ tārikāṃ caiva tathaivāpyanutārikām | sūktaṃ ca śākunaṃ caivāpyadhīyīran pavitravat

सूर्यस्यास्तमयं प्राप्य तद्बिम्बं वस्त्रवेष्टितम् । ऋतं चेत्यादिसूक्तेन तथा सारस्वतेन च

sūryasyāstamayaṃ prāpya tadbimbaṃ vastraveṣṭitam | ṛtaṃ cetyādisūktena tathā sārasvatena ca

ऋग्भिर्हिरण्यवर्णाभिः कुर्याद्वार्यधिवासनम् । उद्गते विमले सूर्ये कुर्याद्दिक्स्थापनं ततः

ṛgbhirhiraṇyavarṇābhiḥ kuryādvāryadhivāsanam | udgate vimale sūrye kuryāddiksthāpanaṃ tataḥ

उत्तिष्ठ ब्रह्मण इति प्रापयेयुश्च वेदिकाम् । अपनीय ततो वस्त्रं स्नापयेच्छुद्धवारिणा

uttiṣṭha brahmaṇa iti prāpayeyuśca vedikām | apanīya tato vastraṃ snāpayecchuddhavāriṇā

याम्ये च वेदिभागे तु मृद्वास्तरणशोभिते । बिम्बं पूर्वशिरस्कं तु शाययेज्जपपूर्वकम् [B: पूर्ववत्]

yāmye ca vedibhāge tu mṛdvāstaraṇaśobhite | bimbaṃ pūrvaśiraskaṃ tu śāyayejjapapūrvakam [B: pūrvavat]

ततः शलाकां सौवर्णीं गृहीत्वास्त्राभिमन्त्रिताम् । उल्लिखेन्नयने [ई: उल्लिखेच्च ततो नेत्रे] नेत्रमन्त्रजापी शलाकया

tataḥ śalākāṃ sauvarṇīṃ gṛhītvāstrābhimantritām | ullikhennayane [ī: ullikhecca tato netre] netramantrajāpī śalākayā

स्नातः शुद्धाम्बरः शिल्पी दिव्यदृष्ट्यावलोकितः । अस्त्रमन्त्रितशस्त्रेण [ई: अस्त्रमन्त्रेण शस्त्रेण] नेत्रे प्रकटतां नयेत्

snātaḥ śuddhāmbaraḥ śilpī divyadṛṣṭyāvalokitaḥ | astramantritaśastreṇa [ī: astramantreṇa śastreṇa] netre prakaṭatāṃ nayet

पूरयेन्मधुसर्पिर्भ्यां तत्पात्रे च प्रदर्शयेत् । सालंकारं धेनुयुग्मं तस्मिन् काले निवेदयेत्

pūrayenmadhusarpirbhyāṃ tatpātre ca pradarśayet | sālaṃkāraṃ dhenuyugmaṃ tasmin kāle nivedayet

नयनोन्मीलनीयं तत् सर्वं दद्यात्तु शिल्पिने । ततः सितेन सूत्रेण बद्ध्वा राजीः सुवाससि [ई: वाससी ]

nayanonmīlanīyaṃ tat sarvaṃ dadyāttu śilpine | tataḥ sitena sūtreṇa baddhvā rājīḥ suvāsasi [ī: vāsasī ]

बध्नीयात्तारया तस्य कौतुकं दक्षिणे करे । भद्रपीठे समारोप्य तथा बिम्बं तु सुस्थिरे

badhnīyāttārayā tasya kautukaṃ dakṣiṇe kare | bhadrapīṭhe samāropya tathā bimbaṃ tu susthire

आधारादिक्रमोपेते सम्यग्भावेन पूजिते । ततो बिम्बं निरीक्षेत धिया [ई: तावत्] षाड्गुण्यपूरितम्

ādhārādikramopete samyagbhāvena pūjite | tato bimbaṃ nirīkṣeta dhiyā [ī: tāvat] ṣāḍguṇyapūritam

ताडयित्वास्त्रमन्त्रेण कवचेनावकुण्ठ्य च । सर्वौषध्युदकेनैव स्नापयेत् केवलेन च

tāḍayitvāstramantreṇa kavacenāvakuṇṭhya ca | sarvauṣadhyudakenaiva snāpayet kevalena ca

संमृज्याहतवस्त्रेण कौतुकं मोचयेत्ततः । मन्त्रविच्चक्रमन्त्रेण दद्यादर्घ्यं तु मूर्धनि

saṃmṛjyāhatavastreṇa kautukaṃ mocayettataḥ | mantraviccakramantreṇa dadyādarghyaṃ tu mūrdhani

भावयित्वा ततो बिम्बं बिम्बं चारुरुचेरिव । पूजितैर्मन्त्रितैः शुद्धैः कलशैर्द्रव्यपूरितैः

bhāvayitvā tato bimbaṃ bimbaṃ cāruruceriva | pūjitairmantritaiḥ śuddhaiḥ kalaśairdravyapūritaiḥ

षोडशच्छदपद्मोत्थपत्रषोडशकस्थितैः । प्रथमं पञ्चगव्येन गोमूत्रेण द्वितीयकम्

ṣoḍaśacchadapadmotthapatraṣoḍaśakasthitaiḥ | prathamaṃ pañcagavyena gomūtreṇa dvitīyakam

तृतीयं गोमयाम्भोभिस्तुर्यं त्रेताग्निभस्मना । गजगोवृषशृङ्गाग्रवल्मीकोर्व्यम्बुना परम्

tṛtīyaṃ gomayāmbhobhisturyaṃ tretāgnibhasmanā | gajagovṛṣaśṛṅgāgravalmīkorvyambunā param

शालिक्षेत्रनदीपद्मवनाद्युर्व्यम्बुना परम् । सप्तमं सर्षपाम्भोभिः सर्वौषधिभिरष्टमम्

śālikṣetranadīpadmavanādyurvyambunā param | saptamaṃ sarṣapāmbhobhiḥ sarvauṣadhibhiraṣṭamam

क्षीरेण नवमं दध्ना दशमं सर्पिषा परम् । द्वादशं मधुना सर्वबीजाम्भोभिस्त्रयोदशम्

kṣīreṇa navamaṃ dadhnā daśamaṃ sarpiṣā param | dvādaśaṃ madhunā sarvabījāmbhobhistrayodaśam

फलैः परं परं धान्यैः सुगन्धाद्भिस्तु [ई: सुसुगन्धैस्तु] षोडशम् । अभिमन्त्र्य हृदा पूर्णमेकैकं कलशं पुरा

phalaiḥ paraṃ paraṃ dhānyaiḥ sugandhādbhistu [ī: susugandhaistu] ṣoḍaśam | abhimantrya hṛdā pūrṇamekaikaṃ kalaśaṃ purā

स्नापयेन्मूलमन्त्रेण तैः षोडशभिरादरात् । उदकान्तरितैः सार्घ्यपुष्पधूपप्रदीपकैः

snāpayenmūlamantreṇa taiḥ ṣoḍaśabhirādarāt | udakāntaritaiḥ sārghyapuṣpadhūpapradīpakaiḥ

मसूरमाषगोधूमचूर्णैरथ [ई: मसूरमथ] विघृष्य च । प्रक्षाल्य पयसा मूर्ध्नि तारिकां विन्यसेत् पराम्

masūramāṣagodhūmacūrṇairatha [ī: masūramatha] vighṛṣya ca | prakṣālya payasā mūrdhni tārikāṃ vinyaset parām

ततः सूक्ष्मां ततः स्थूलां स्थानेष्वेषु क्रमात् सुधीः । मूर्ध्नि वक्त्रेंऽसयोः कर्णे हृदि नाभौ तु पृष्ठतः

tataḥ sūkṣmāṃ tataḥ sthūlāṃ sthāneṣveṣu kramāt sudhīḥ | mūrdhni vaktreṃ'sayoḥ karṇe hṛdi nābhau tu pṛṣṭhataḥ

कटिमूले तथोर्वोश्च जानुगुल्फेऽथ पादयोः । तारकं बिन्यसेदेवं तथैवाप्यनुतारिकाम्

kaṭimūle tathorvośca jānugulphe'tha pādayoḥ | tārakaṃ binyasedevaṃ tathaivāpyanutārikām

न्यस्यैवं पौरुषं सूक्तं न्यसेच्छ्रीसूक्तमप्यथ । शिरो [ई: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] मे श्रीर्यजुर्भिश्च न्यसेल्लिङ्गानुरूपकम्

nyasyaivaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ nyasecchrīsūktamapyatha | śiro [ī: omits four lines from here] me śrīryajurbhiśca nyaselliṅgānurūpakam

टिप्पणी- 70. शाकुनं सूक्तम् ऋग्वेदे (म0 2. सू0 42. ऋ. 1) द्रष्टव्यम् । 78. राजिः कृष्णसर्षपः । 93. शिरो मे श्रीरित्यादि । तैत्तिरीयब्राह्मणे (2-6-5-3) द्रष्टव्यम् । मूल- कुर्याच्च होतृविन्यासं यथा प्रोक्तं यजुर्मये । एवं विन्यस्य पुरुषे मयि पश्चात् समाचरेत्

विन्यस्य पूर्वं श्रीसूक्तं शिरो मे श्रीर्यजूंषि च । ततश्च होतृविन्यासं विधायैवं तनुद्वये

vinyasya pūrvaṃ śrīsūktaṃ śiro me śrīryajūṃṣi ca | tataśca hotṛvinyāsaṃ vidhāyaivaṃ tanudvaye

कुण्डे पूर्वविधानान्ते जुहुयात् सर्वशान्तये । उक्ताश्च वर्तमानाश्च यावन्त्यो मन्त्रजातयः

kuṇḍe pūrvavidhānānte juhuyāt sarvaśāntaye | uktāśca vartamānāśca yāvantyo mantrajātayaḥ

जुहुयात् तावतीभिस्तु सर्वदोषप्रशान्तये । ऋचः पूर्वदिशाभागे दक्षिणस्यां यजूंषि च

juhuyāt tāvatībhistu sarvadoṣapraśāntaye | ṛcaḥ pūrvadiśābhāge dakṣiṇasyāṃ yajūṃṣi ca

प्रतीच्यां चैव सामानि सौम्य आथर्वणानि च । समीपे सात्त्वतान्मन्त्रानेवमध्यापयेद् द्विजान्

pratīcyāṃ caiva sāmāni saumya ātharvaṇāni ca | samīpe sāttvatānmantrānevamadhyāpayed dvijān

पूर्वं षोडशपत्राब्जकर्णिकास्थैश्चतुर्दिशम् । कलशैः स्नापयेन्मन्त्रैस्तारतारानुतारवत्

pūrvaṃ ṣoḍaśapatrābjakarṇikāsthaiścaturdiśam | kalaśaiḥ snāpayenmantraistāratārānutāravat

100

वसवस्त्वेति मन्त्रेण पुष्पाम्भःकलशेन तु । रुद्रास्त्वा गन्धतोयेन स्वर्णाम्भःकलशेन तु

vasavastveti mantreṇa puṣpāmbhaḥkalaśena tu | rudrāstvā gandhatoyena svarṇāmbhaḥkalaśena tu

101

आदित्यास्त्वेति विश्वेति रत्नोदकलशेन तु । तारतारानुताराभिरभिषिञ्चेच्च मन्त्रवित्

ādityāstveti viśveti ratnodakalaśena tu | tāratārānutārābhirabhiṣiñcecca mantravit

102

ततः शुद्धोदमादाय परादित्रिविधात्मना । तारया त्वभिषिच्याथ तथार्घ्यं मूर्ध्नि निक्षिपेत्

tataḥ śuddhodamādāya parāditrividhātmanā | tārayā tvabhiṣicyātha tathārghyaṃ mūrdhni nikṣipet

103

समालभ्य ततो बिम्बं चन्दनाद्यनुलेपनैः । वासःप्रभृतिभिर्भोगैः प्रापणान्तैः समर्चयेत्

samālabhya tato bimbaṃ candanādyanulepanaiḥ | vāsaḥprabhṛtibhirbhogaiḥ prāpaṇāntaiḥ samarcayet

104

मुद्रां वद्ध्वार्चयेत् पश्चात् पीठं ब्रह्मशिलान्वितम् । समस्ताध्वमयं पीठं ध्यायेद्वैष्णवमुज्ज्वलम्

mudrāṃ vaddhvārcayet paścāt pīṭhaṃ brahmaśilānvitam | samastādhvamayaṃ pīṭhaṃ dhyāyedvaiṣṇavamujjvalam

105

आधारशक्तिभूतां च दिव्यां ब्रह्मशिलां स्मरेत् पीठब्रह्मशिले [आ: पीठं ब्रह्मशिला ; B: पीठब्रह्मशिला] त्वेवं सहभावेन निर्मिते

ādhāraśaktibhūtāṃ ca divyāṃ brahmaśilāṃ smaret pīṭhabrahmaśile [ā: pīṭhaṃ brahmaśilā ; B: pīṭhabrahmaśilā] tvevaṃ sahabhāvena nirmite

106

पृथग्विनिर्मिते ते च कुर्यात्तु शयनोत्तरे । शयनं स्थिरबिम्बस्य वक्ष्यमाणं विधीयते

pṛthagvinirmite te ca kuryāttu śayanottare | śayanaṃ sthirabimbasya vakṣyamāṇaṃ vidhīyate

107

प्रासादगमनं चैव पीठब्रह्मशिलास्थितिः । तत्प्रतिष्ठापनं चैव बिम्बस्यावाहनं ततः

prāsādagamanaṃ caiva pīṭhabrahmaśilāsthitiḥ | tatpratiṣṭhāpanaṃ caiva bimbasyāvāhanaṃ tataḥ

108

द्वादशाङ्गकलान्यासस्त्र्यहाद्युत्सवसाधनम् । तथावभृथकर्मादि [आ, B: तथा प्रभृति] सर्वमेतद्विधीयते

dvādaśāṅgakalānyāsastryahādyutsavasādhanam | tathāvabhṛthakarmādi [ā, B: tathā prabhṛti] sarvametadvidhīyate

109

चलबिम्बप्रतिष्ठां च चतुष्कलशसेचने आराध्यावाहनं कुर्याद्यथा तदवधारय

calabimbapratiṣṭhāṃ ca catuṣkalaśasecane ārādhyāvāhanaṃ kuryādyathā tadavadhāraya

183

कार्यमावाहनात् पूर्वं भोगानां त्रितयं क्रमात् । स्वरूपेऽविकृते [आ. B. C. ओमित् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] शुद्धे निस्तरङ्गे निरामये

kāryamāvāhanāt pūrvaṃ bhogānāṃ tritayaṃ kramāt | svarūpe'vikṛte [ā. B. C. omit three lines from here] śuddhe nistaraṅge nirāmaye

184

110

110

111

परातीते गुरुः स्थित्वा पुनः स्वहृदयाम्बुजे । शक्तिं सत्तामयीं विष्णोरनुरूपामनुस्मरेत्

parātīte guruḥ sthitvā punaḥ svahṛdayāmbuje | śaktiṃ sattāmayīṃ viṣṇoranurūpāmanusmaret

pañcāśo'dhyāyaḥ (cont. 2)

112

यद्बिम्बं संस्कृतं पूर्वं तन्मयं तदनुस्मरेत् । अग्नीषोममयौ भावौ स्वदेहस्थावनुस्मरेत्

yadbimbaṃ saṃskṛtaṃ pūrvaṃ tanmayaṃ tadanusmaret | agnīṣomamayau bhāvau svadehasthāvanusmaret

113

ऊर्ध्वाधोव्यापकत्वेन स्थितौ परमभास्वरौ । यथात्मनि तथा बिम्बे यथा बिम्बे तथात्मनि

ūrdhvādhovyāpakatvena sthitau paramabhāsvarau | yathātmani tathā bimbe yathā bimbe tathātmani

114

दक्षिणेन ततो यायादग्निमार्गेण देहतः । प्रविशेद्वाममार्गेण बिम्बस्य हृदयं धिया

dakṣiṇena tato yāyādagnimārgeṇa dehataḥ | praviśedvāmamārgeṇa bimbasya hṛdayaṃ dhiyā

115

यथात्मनात्मा हृदये स्वानुभूतो ह्यनूपमः । तथा तद्धृदयान्तःस्थमात्मानमनुसंस्मरेत्

yathātmanātmā hṛdaye svānubhūto hyanūpamaḥ | tathā taddhṛdayāntaḥsthamātmānamanusaṃsmaret

116

टिप्पणी- 94. होतृविन्यासमिति । दशहोत्रादयो मन्त्राः तैत्तिरीयारण्यके पठिताः । तेषां विन्यासमित्यर्थः । 100. वसवस्त्वेति । रुद्रास्त्वेति । (तैत्तिरीयब्राह्मणम् 2-7-15-5). 101. आदित्यास्त्वेति । विश्वेति । (तैत्तिरीयब्राह्मणम् 2-7-15-5). दृष्ट्वा स्वरश्मिखचितमानन्दापूरितं महः । तस्मिंस्तस्मिन् परब्रह्मण्यैकध्यं [ई: एकत्वं] तस्य चिन्तयेत्

117

एवमेकार्णवीकृत्य वैष्णवं तत् परं महः । तिष्ठेत् समादधानस्तदस्पन्दं स्वमनो दधत्

evamekārṇavīkṛtya vaiṣṇavaṃ tat paraṃ mahaḥ | tiṣṭhet samādadhānastadaspandaṃ svamano dadhat

118

मनसि [F: मनस्वी] स्पन्दमानेऽथ स्मृत्वा तं स्वं धिया [आ, ङ्: द्विधा] पुनः । बिम्बाद् दक्षिणमार्गेण बहिर्निष्क्रम्य मेधया

manasi [F: manasvī] spandamāne'tha smṛtvā taṃ svaṃ dhiyā [ā, ṅ: dvidhā] punaḥ | bimbād dakṣiṇamārgeṇa bahirniṣkramya medhayā

119

संविशेद्वामभागेन स्वमेव हृदयाम्बुजम् । योगोऽयं द्रव्यबिम्बस्य नाडीबृन्दप्रवर्तकः [आ: नाडीबिम्ब ; ई: नानाबिम्ब]

saṃviśedvāmabhāgena svameva hṛdayāmbujam | yogo'yaṃ dravyabimbasya nāḍībṛndapravartakaḥ [ā: nāḍībimba ; ī: nānābimba]

120

योगान्तरमथातिष्ठेत् तस्य सर्वेशिताप्तये । ध्यायीतातो हृदम्भोजात् तारिकां तारिणीं गृणन्

yogāntaramathātiṣṭhet tasya sarveśitāptaye | dhyāyītāto hṛdambhojāt tārikāṃ tāriṇīṃ gṛṇan

195

यायादूर्ध्वप्रवाहेण परं पदमनामयम् । ततः स्मरेत् परं [ई: पदं] तच्च भोगं [ई: क्षोभं] प्राप्तं स्वयेच्छया

yāyādūrdhvapravāheṇa paraṃ padamanāmayam | tataḥ smaret paraṃ [ī: padaṃ] tacca bhogaṃ [ī: kṣobhaṃ] prāptaṃ svayecchayā

196

121

121

122

ततस्तत्स्पन्दमादाय विज्ञानैश्वर्यशक्तिमत् । अनाकुलं पुनर्यायात् पथा तेन हृदम्बुजम्

tatastatspandamādāya vijñānaiśvaryaśaktimat | anākulaṃ punaryāyāt pathā tena hṛdambujam

123

दक्षिणेन विनिष्क्रम्य परस्परसहायवान् । तद्बिम्बहृदयाम्भोजं वामेनैव तु संविशेत्

dakṣiṇena viniṣkramya parasparasahāyavān | tadbimbahṛdayāmbhojaṃ vāmenaiva tu saṃviśet

124

ध्यात्वा पूर्ववदेकत्वं विनिष्क्रम्योर्ध्वमार्गतः । द्वादशान्तं समाविश्य पूर्ववत् स्पन्दमेत्य च

dhyātvā pūrvavadekatvaṃ viniṣkramyordhvamārgataḥ | dvādaśāntaṃ samāviśya pūrvavat spandametya ca

125

यथाबिम्बं हृदम्भोजं तेनैव प्रविशेत् सुधीः । ततोऽग्निना विनिष्क्रम्य सव्येन हृदयं विशेत्

yathābimbaṃ hṛdambhojaṃ tenaiva praviśet sudhīḥ | tato'gninā viniṣkramya savyena hṛdayaṃ viśet

126

स्मरेत् स्पन्दमथैश्वर्यं स्वचक्षुर्द्वयगोलकम् । परस्परं निरीक्ष्याथ तन्वानावेकतामिव

smaret spandamathaiśvaryaṃ svacakṣurdvayagolakam | parasparaṃ nirīkṣyātha tanvānāvekatāmiva

127

अन्योन्यालोकनाभ्यां तावनुविद्धावनुस्मरेत् । एतदीश्वरसंधानं नाम योगोऽनुवर्णितः

anyonyālokanābhyāṃ tāvanuviddhāvanusmaret | etadīśvarasaṃdhānaṃ nāma yogo'nuvarṇitaḥ

128

येन सर्वेषु बिम्बेषु सर्वेशित्वं सदा भवेत् । अथ शब्दानुसंधानं मन्त्रबिम्बैकता हि या [ई: अभिधा]

yena sarveṣu bimbeṣu sarveśitvaṃ sadā bhavet | atha śabdānusaṃdhānaṃ mantrabimbaikatā hi yā [ī: abhidhā]

129

सा स्मृता [ङ्, ई: सत्ता] वैष्णवी सूक्ष्मा शक्तिर्विष्णोर्निरञ्जना । तत्सामान्यमयो भूत्वा तस्मिन् स्वं लोपयेद् ध्वनिम्

sā smṛtā [ṅ, ī: sattā] vaiṣṇavī sūkṣmā śaktirviṣṇornirañjanā | tatsāmānyamayo bhūtvā tasmin svaṃ lopayed dhvanim

130

सर्वसंकल्पहीनं तच्छब्दमात्रविवर्जितम् । शान्तं [ई: ओमित्स् थिस् लिने] विद्धि परं सूक्ष्मं तत्परं [ङ्: तद्भेरं] बोधनिर्मितम्

sarvasaṃkalpahīnaṃ tacchabdamātravivarjitam | śāntaṃ [ī: omits this line] viddhi paraṃ sūkṣmaṃ tatparaṃ [ṅ: tadbheraṃ] bodhanirmitam

131

ततः शब्दार्थसंस्कारसार्धस्पन्दोद्यमो हि यः । तत् स्मरेत् परमं सूक्ष्मं पश्यन्तीपदमुन्मिषत्

tataḥ śabdārthasaṃskārasārdhaspandodyamo hi yaḥ | tat smaret paramaṃ sūkṣmaṃ paśyantīpadamunmiṣat

132

संकल्पपदवीरूढस्तत्तत्संस्काररञ्जितः । स्वकं वाच्यं पृथक्कृत्य तदुद्दिश्योदयो हि यः

saṃkalpapadavīrūḍhastattatsaṃskārarañjitaḥ | svakaṃ vācyaṃ pṛthakkṛtya taduddiśyodayo hi yaḥ

133

शाब्दं तन्मध्यमं रूपं स्मरेद्धृत्पद्ममध्यगम् । नानास्थानप्रयत्नोत्थैः करणश्वसनेरितैः

śābdaṃ tanmadhyamaṃ rūpaṃ smareddhṛtpadmamadhyagam | nānāsthānaprayatnotthaiḥ karaṇaśvasaneritaiḥ

209

टिप्पणी- 119. नाडीबृन्देति । अत्रेदं पारमेश्वरवचनमनुसंधेयम्- योगोऽयं मुनिशार्दूल बिम्बस्य द्रव्यजस्य च । आपादमूर्धपर्यन्तं नाडीबृन्दस्य व्यञ्जकः

ṭippaṇī- 119. nāḍībṛndeti | atredaṃ pārameśvaravacanamanusaṃdheyam- yogo'yaṃ muniśārdūla bimbasya dravyajasya ca | āpādamūrdhaparyantaṃ nāḍībṛndasya vyañjakaḥ

134

येन सर्वेशिता विप्र बिम्बस्यास्य प्रजायते । तं योगमधुना वच्मि एकाग्रमवधारय ॥ (15-447, 448) इति । 122. स्पन्दं क्षोभम् । तथा च पारमेश्वरे- अव्युच्छिन्नोऽप्यथोऽक्षुब्धः स्वेच्छया क्षोभमेति च । (15-451) इति । इत्येकोनपञ्चाशोऽध्यायः मूल- तरङ्गैर्व्यक्तिमायाति स्फुटो वर्णपदादिकैः । यो वाचकस्वरूपेण [ई: येन वाचकरूपेण] तत्पदं वैखरीं विदुः

yena sarveśitā vipra bimbasyāsya prajāyate | taṃ yogamadhunā vacmi ekāgramavadhāraya || (15-447, 448) iti | 122. spandaṃ kṣobham | tathā ca pārameśvare- avyucchinno'pyatho'kṣubdhaḥ svecchayā kṣobhameti ca | (15-451) iti | ityekonapañcāśo'dhyāyaḥ mūla- taraṅgairvyaktimāyāti sphuṭo varṇapadādikaiḥ | yo vācakasvarūpeṇa [ī: yena vācakarūpeṇa] tatpadaṃ vaikharīṃ viduḥ

135

बोधशब्दात्मकं तस्मात् परसूक्ष्मादिभेदवत् । वपुरित्यनुसंधाय तद्बिम्बं भावयेत् ततः

bodhaśabdātmakaṃ tasmāt parasūkṣmādibhedavat | vapurityanusaṃdhāya tadbimbaṃ bhāvayet tataḥ

136

शब्दसंहारयोगेन स्वं वपुस्तच्च बिम्बकम् । निष्कम्पबोधशब्दात्म [F: शब्दार्थौ] स्मृत्वा तद्द्वितयं तथा

śabdasaṃhārayogena svaṃ vapustacca bimbakam | niṣkampabodhaśabdātma [F: śabdārthau] smṛtvā taddvitayaṃ tathā

137

पूर्वोक्तक्रमयोगेन शब्दब्रह्म ह्यनाहतम् । पश्यन्त्यादिक्रमेणैव शब्दबिम्बमयं [ङ्: ब्रह्ममयं] स्मरेत्

pūrvoktakramayogena śabdabrahma hyanāhatam | paśyantyādikrameṇaiva śabdabimbamayaṃ [ṅ: brahmamayaṃ] smaret

138

एवं शब्दानुसंधानं कृत्वा मन्त्रानुसंहितम् । आरभेत सुधीः कर्म तस्य योगोऽयमुच्यते

evaṃ śabdānusaṃdhānaṃ kṛtvā mantrānusaṃhitam | ārabheta sudhīḥ karma tasya yogo'yamucyate

139

अनाहतं परं नाभौ पश्यन्तीपदमागतम् । नालसूत्रमिवान्तःस्थं मध्यमे हृदयाम्बुजे

anāhataṃ paraṃ nābhau paśyantīpadamāgatam | nālasūtramivāntaḥsthaṃ madhyame hṛdayāmbuje

140

स्थित्वा तद्वैखरीद्वारा बिम्बान्तः संविशत् स्मरेत् । स्फुरन्नादस्वरूपं च मन्त्रैर्व्याप्तं तथाखिलैः

sthitvā tadvaikharīdvārā bimbāntaḥ saṃviśat smaret | sphurannādasvarūpaṃ ca mantrairvyāptaṃ tathākhilaiḥ

141

मन्त्रात्मानं [ई: मन्त्रनाथं] जगन्नाथं बिम्बहृन्मध्यगं स्मरेत् । एवं संस्थापितं बिम्बं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

mantrātmānaṃ [ī: mantranāthaṃ] jagannāthaṃ bimbahṛnmadhyagaṃ smaret | evaṃ saṃsthāpitaṃ bimbaṃ bhuktimuktiphalapradam

142

आवाहनं ततः कुर्याद् बिम्बेऽस्मिन् हरिमेधसः । पूर्वमावाहयामीति तथा सर्वाङ्गमन्त्रतः

āvāhanaṃ tataḥ kuryād bimbe'smin harimedhasaḥ | pūrvamāvāhayāmīti tathā sarvāṅgamantrataḥ

143

प्रवेशनिर्गमौ लक्ष्म्याः स्मरेद्देवस्य देहतः । ऋग्भिः पञ्चभिराद्याभिस्तस्या आवाहनं स्मृतम्

praveśanirgamau lakṣmyāḥ smareddevasya dehataḥ | ṛgbhiḥ pañcabhirādyābhistasyā āvāhanaṃ smṛtam

144

द्वादशाङ्गकलान्यासं देवन्यासवदाचरेत् । भवतं नः सुमनसाविति द्वावनुसान्त्वयेत्

dvādaśāṅgakalānyāsaṃ devanyāsavadācaret | bhavataṃ naḥ sumanasāviti dvāvanusāntvayet

221

एतावती चले बिम्बे प्रतिष्ठान्यत्र तु स्थिरे । कुर्यात् पूर्वोक्तमार्गेण सात्त्वतादिविधानवित् । 145

etāvatī cale bimbe pratiṣṭhānyatra tu sthire | kuryāt pūrvoktamārgeṇa sāttvatādividhānavit | 145

146

यदेतदनुसंधानत्रितयं [B: तृतीयं] पूर्वमीरितम् । एतदेव प्रतिष्ठानमुभयत्रेति [ई: प्रतिष्ठायां] मे मतिः

yadetadanusaṃdhānatritayaṃ [B: tṛtīyaṃ] pūrvamīritam | etadeva pratiṣṭhānamubhayatreti [ī: pratiṣṭhāyāṃ] me matiḥ

147

इत्थं संस्कारसंपन्ने तद्बिम्बद्वितये सुधीः । लक्ष्मीं लक्ष्मीपतिं चैव धिया पश्यन्नुपस्थितौ

itthaṃ saṃskārasaṃpanne tadbimbadvitaye sudhīḥ | lakṣmīṃ lakṣmīpatiṃ caiva dhiyā paśyannupasthitau

148

तन्मनाश्चैव तद्भक्तस्तद्याजी तज्जपोद्यतः । तद्योगी सततं भूत्वा तावेवान्ते प्रपद्यते

tanmanāścaiva tadbhaktastadyājī tajjapodyataḥ | tadyogī satataṃ bhūtvā tāvevānte prapadyate

225

प्रतिष्ठेयमिति प्रोक्ता साक्षाज्ज्ञानमयी परा । ज्ञानं विना न चैवान्यन्नराणां तारकं स्मृतम् [ई: मतम्]

pratiṣṭheyamiti proktā sākṣājjñānamayī parā | jñānaṃ vinā na caivānyannarāṇāṃ tārakaṃ smṛtam [ī: matam]

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र ; B: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे प्रतिष्ठाविधानं [B, F: मायासिद्धिप्रकाशः] नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः पञ्चाशोऽध्यायः मूल- शक्रः- विश्वारणे नमस्तुभ्यं नमो विश्वविभूतये सर्वासामपि सिद्धीनां नमस्ते मूलहेतवे

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra ; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre pratiṣṭhāvidhānaṃ [B, F: māyāsiddhiprakāśaḥ] nāmaikonapañcāśo'dhyāyaḥ pañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śakraḥ- viśvāraṇe namastubhyaṃ namo viśvavibhūtaye sarvāsāmapi siddhīnāṃ namaste mūlahetave

आदिदेवात्मभूतायै नारायणकुटुम्बिनि । समस्तजगदाराध्ये नमस्ते पद्मयोनये

ādidevātmabhūtāyai nārāyaṇakuṭumbini | samastajagadārādhye namaste padmayonaye

त्वत्प्रसादाच्छ्रुता मन्त्रास्त्वदीयाः सिद्धयो मया । आराधनं च सर्वेषां यथावदवधारितम्

tvatprasādācchrutā mantrāstvadīyāḥ siddhayo mayā | ārādhanaṃ ca sarveṣāṃ yathāvadavadhāritam

इदानीं श्रोतुमिच्छामि त्वद्वक्त्राम्बुजनिःसृतम् । त्वत्सूक्तस्य विधिं कृत्स्नमुपसन्नोऽस्म्यधीहि भो

idānīṃ śrotumicchāmi tvadvaktrāmbujaniḥsṛtam | tvatsūktasya vidhiṃ kṛtsnamupasanno'smyadhīhi bho

श्रीः [B, F, ई: श्रीरुवाच] देवो नारायणो नाम जगतस्तस्थुषस्पतिः । आत्मा च सर्वलोकानां षाड्गुण्यानन्दविग्रहः

śrīḥ [B, F, ī: śrīruvāca] devo nārāyaṇo nāma jagatastasthuṣaspatiḥ | ātmā ca sarvalokānāṃ ṣāḍguṇyānandavigrahaḥ

सर्वप्रकृतिरीशानः सर्वज्ञः सर्वकार्यकृत् [ई: वित्] । निरनिष्टोऽनवद्यश्च [ई: निरधिष्ठः] सर्वकल्याणसंश्रयः

sarvaprakṛtirīśānaḥ sarvajñaḥ sarvakāryakṛt [ī: vit] | niraniṣṭo'navadyaśca [ī: niradhiṣṭhaḥ] sarvakalyāṇasaṃśrayaḥ

तमसां तेजसां चैव भासकः स्वप्रकाशतः । अन्तर्यामी नियन्ता च भावाभावविभावितः [आ, B, C: विभावनः]

tamasāṃ tejasāṃ caiva bhāsakaḥ svaprakāśataḥ | antaryāmī niyantā ca bhāvābhāvavibhāvitaḥ [ā, B, C: vibhāvanaḥ]

शक्तिमान् सकलाधारः सर्वशक्तिर्मदीश्वरः । तस्याहं परमा शक्तिरेका श्रीर्नाम शाश्वती

śaktimān sakalādhāraḥ sarvaśaktirmadīśvaraḥ | tasyāhaṃ paramā śaktirekā śrīrnāma śāśvatī

निरस्तनिखिलावद्या सर्वकामदुघा विभोः । आत्मभित्तिसमुन्मीलच्छुद्धाशुद्धाध्ववर्गिणी

nirastanikhilāvadyā sarvakāmadughā vibhoḥ | ātmabhittisamunmīlacchuddhāśuddhādhvavargiṇī

अनुव्रता हृषीकेशं सर्वतः समतां गता । तावावां परमे व्योम्नि पितरौ जगतः परौ

anuvratā hṛṣīkeśaṃ sarvataḥ samatāṃ gatā | tāvāvāṃ parame vyomni pitarau jagataḥ parau

अनुग्रहाय लोकानां स्थितौ स्वः परया श्रिया । कदाचित्कृपयाविष्टौ जीवानां हितकाम्यया

anugrahāya lokānāṃ sthitau svaḥ parayā śriyā | kadācitkṛpayāviṣṭau jīvānāṃ hitakāmyayā

सुखिनः स्युरिमे जीवाः प्राप्नुयुर्नौ कथं न्विति [आ, B, ङ्: त्विति ] । उपायान्वेषणायत्तौ [C: उपायान्वेषणे] परमेण समाधिना

sukhinaḥ syurime jīvāḥ prāpnuyurnau kathaṃ nviti [ā, B, ṅ: tviti ] | upāyānveṣaṇāyattau [C: upāyānveṣaṇe] parameṇa samādhinā

मथ्नीवः स्मातिगम्भीरं शब्दब्रह्ममहोदधिम् । मथ्यमानात्ततस्तस्मात् सामर्ग्यजुषसंकुलात्

mathnīvaḥ smātigambhīraṃ śabdabrahmamahodadhim | mathyamānāttatastasmāt sāmargyajuṣasaṃkulāt

तत् सूक्तिमिथुनं दिव्यं दध्नो घृतमिवोत्थितम् । अनाहतमसंदिग्धमनस्पष्टमनश्वरम्

tat sūktimithunaṃ divyaṃ dadhno ghṛtamivotthitam | anāhatamasaṃdigdhamanaspaṣṭamanaśvaram

सर्वैश्वर्यगुणोपेतमनाकुलपदाक्षरम् [ई: अनाकुलमनातुरम्] । आद्योस्तथान्तयोः शश्वदन्योन्याक्षरमिश्रितम्

sarvaiśvaryaguṇopetamanākulapadākṣaram [ī: anākulamanāturam] | ādyostathāntayoḥ śaśvadanyonyākṣaramiśritam

टिप्पणी- 1. विश्वारणे । विश्वोत्पत्तिस्थानभूते इत्यर्थः । 2. आत्मभूतायै । प्राणवल्लभायै इत्यर्थः । 4. त्वत्सूक्तस्य ; श्रीसूक्तस्य । 5. जगत इत्यादि । जङ्गमस्थावराणां पतिरित्यर्थः । 6. प्रकृतिः ; उपादानकारणम् । 7. तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, इति श्रुत्यर्थोपब्रंहणमत्र । भावाभावेति । भावाभावपदार्थरूपतया निर्धारित इत्यर्थः । 9. सर्वकामेति । मयैव सः अवाप्तसमस्तकाम इति भावः । आत्मभित्तीति । शुद्धाशुद्धरूपः प्रपञ्चः सर्वोऽपि मदेकावलम्बन इत्यर्थः । 12. समाधिना; ध्यानेन । 13. मथ्नीवः स्मेति । अमथ्नीवेत्यर्थः । 14. सूक्तमिथुनम्; पुंसूक्तं श्रीसूक्तं च । अनाहतम्; अव्याहतम् । अनस्पष्टम्; अतिस्पष्टम् । शक्तिशक्तिमदाविद्धं [ल्: ओमित्स् थिस् लिने] तत्तदक्षरमिश्रितम् । तत्र पुंलक्षणं सूक्तं सद्ब्रह्मगुणभूषितम्

स्वीचकारारविन्दाक्षः स्वमहिम्नि प्रतिष्ठितम् । तत्र स्त्रीलक्षणं सूक्तं सद्ब्रह्मगुणभूषितम्

svīcakārāravindākṣaḥ svamahimni pratiṣṭhitam | tatra strīlakṣaṇaṃ sūktaṃ sadbrahmaguṇabhūṣitam

स्वीचकाराहमव्यग्रा स्वमहिम्नि प्रतिष्ठितम् । ते एते परमे सूक्ते महर्षिगणसेविते

svīcakārāhamavyagrā svamahimni pratiṣṭhitam | te ete parame sūkte maharṣigaṇasevite

अधीते [C: ओमित्स् fओउर् लिनेस् fरोम् हेरे] च विमृष्टे च नयेतां परमां गतिम् । विहितानि विधानानि कल्पकृद्भिः पुरातनैः

adhīte [C: omits four lines from here] ca vimṛṣṭe ca nayetāṃ paramāṃ gatim | vihitāni vidhānāni kalpakṛdbhiḥ purātanaiḥ

अघोराण्यमराध्यक्ष तानि तानि सहस्रशः । तत्र संप्रति मत्सूक्तविधानं [B: मत्सूक्ते] विहितं शृणु

aghorāṇyamarādhyakṣa tāni tāni sahasraśaḥ | tatra saṃprati matsūktavidhānaṃ [B: matsūkte] vihitaṃ śṛṇu

मामेवास्य [ल्: आद्यं] मुनिं विद्याच्छन्दः श्रीर्नाम कथ्यते । देवता सकलाधारा विष्णुपत्न्यहमीश्वरी

māmevāsya [l: ādyaṃ] muniṃ vidyācchandaḥ śrīrnāma kathyate | devatā sakalādhārā viṣṇupatnyahamīśvarī

विनियोगोऽस्य सूक्तस्य लक्ष्मीनारायणार्चने । अङ्कस्थां भावयेल्लक्ष्मीं विष्णोर्मां परमेश्वरीम्

viniyogo'sya sūktasya lakṣmīnārāyaṇārcane | aṅkasthāṃ bhāvayellakṣmīṃ viṣṇormāṃ parameśvarīm

248

वामेनालिङ्गितां शश्वद्बाहुना परमात्मना [आ: परमात्मनः] । तदंसलग्नबाहुं [ई: तदङ्गलग्नां मां चैव] च दिव्यपङ्कजधारिणीम्

vāmenāliṅgitāṃ śaśvadbāhunā paramātmanā [ā: paramātmanaḥ] | tadaṃsalagnabāhuṃ [ī: tadaṅgalagnāṃ māṃ caiva] ca divyapaṅkajadhāriṇīm

249

अथ मामर्चयेदृग्भिः प्रयतः परमेश्वरीम् । वामोत्सङ्गनिषण्णां मां देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

atha māmarcayedṛgbhiḥ prayataḥ parameśvarīm | vāmotsaṅganiṣaṇṇāṃ māṃ devadevasya śārṅgiṇaḥ

कुर्यात् प्रथमय चर्चा त्वावाहनमतन्द्रितः । द्वितीययासनं दद्याद् देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

kuryāt prathamaya carcā tvāvāhanamatandritaḥ | dvitīyayāsanaṃ dadyād devadevasya śārṅgiṇaḥ

तृतीययार्घ्यमीशाने पाद्यं [ई: पश्चात्पाद्यं] चापि प्रकल्पयेत् । चतुर्थ्याचमनं चैव पञ्चम्या चोपहारकम्

tṛtīyayārghyamīśāne pādyaṃ [ī: paścātpādyaṃ] cāpi prakalpayet | caturthyācamanaṃ caiva pañcamyā copahārakam

षष्ठ्या स्नानं प्रकुर्वीत सह नौ साधकोत्तमः । सप्तम्या वाससी दद्यादष्टम्या भूषणानि च

ṣaṣṭhyā snānaṃ prakurvīta saha nau sādhakottamaḥ | saptamyā vāsasī dadyādaṣṭamyā bhūṣaṇāni ca

गन्धं दद्यान्नवम्या तु दशम्या सुमनश्चयम् । पराभ्यां धूपदीपौ [B: दीपधूपौ] तु परया मधुपर्ककम्

gandhaṃ dadyānnavamyā tu daśamyā sumanaścayam | parābhyāṃ dhūpadīpau [B: dīpadhūpau] tu parayā madhuparkakam

प्रापणं च चतुर्दश्या पञ्चदश्या नमस्क्रियाः । तारिकामनुतारं च प्रयुञ्जीयादथान्ततः

prāpaṇaṃ ca caturdaśyā pañcadaśyā namaskriyāḥ | tārikāmanutāraṃ ca prayuñjīyādathāntataḥ

प्रत्यृचं नियतो मन्त्री जपेच्छक्त्या यथाविधि । सूक्तस्य विलयं पश्चात्तारिकायामनुस्मरेत्

pratyṛcaṃ niyato mantrī japecchaktyā yathāvidhi | sūktasya vilayaṃ paścāttārikāyāmanusmaret

तारिकास्थौ च नौ ध्यात्वा स्मरेत् सर्वगतिं च नौ । ऋग्भिश्चतसृभिर्यद्वा पूर्वमावाहनक्रिया

tārikāsthau ca nau dhyātvā smaret sarvagatiṃ ca nau | ṛgbhiścatasṛbhiryadvā pūrvamāvāhanakriyā

पञ्चम्या तु प्रपद्येत श्रियं मां शुद्धचेतसा । आप इत्यनया कुर्यादर्घ्यपाद्याचमक्रियाः

pañcamyā tu prapadyeta śriyaṃ māṃ śuddhacetasā | āpa ityanayā kuryādarghyapādyācamakriyāḥ

आर्द्रामिति च मत्स्नानं कर्दमेनेति चाम्बरम् । गन्धद्वारेति [C, F, ई: द्वारेण] गन्धाः स्युरूपैतु स्यादलंकृतिः

ārdrāmiti ca matsnānaṃ kardameneti cāmbaram | gandhadvāreti [C, F, ī: dvāreṇa] gandhāḥ syurūpaitu syādalaṃkṛtiḥ

टिप्पणी- 17. स्वीचकारेति । तन्मन्त्रद्रष्टृतया तदृषित्वेन तत्प्रतिपाद्यत्वेन तद्देवतात्वेन चात्मानमभावयदित्यर्थः । अरविन्दाक्ष इत्यनेन तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इति श्रुत्युपवर्णित इति सूच्यते । 19. अधीते; शब्दतः । विमृष्टे; अर्थतः । कल्पकृद्भिः; शौनकादिभिः । 20. अघोराणि । फलदशायामिव साधनदशायामपि परमभोग्यानीत्यर्थः । 22. अङ्कस्थामिति । वामाङ्कस्थामित्यर्थः । 28. पराभ्यामिति । एकादशीद्वादशीभ्यामृग्भ्यामित्यर्थः । 29. तारिकामित्यादि । ह्रीं श्रीं इति मन्त्रद्वयमित्यर्थः । 31. पक्षान्तरमाह-ऋग्भिरिति । 32. आप इति । आपः सृजन्तु इत्यादिद्वादश्येत्यर्थः । 33. आर्द्रामित्यादि । त्रयोदश्या चतुर्दश्या चेत्यर्थः । कर्दमेनेति । एकादश्येत्यर्थः । गन्धद्वारेति । नवम्येत्यर्थः । उपैत्विति । सप्तम्येत्यर्थः । कां सोस्मि धूपदीपौ [B: दीपधूपौ] च षष्ठ्या चैवोपहारकम् । मनसः काममित्येवं मधुपर्कं प्रकल्पयेत्

क्षुत्पिपासामिति ह्येषा प्रापणप्रतिपादिका । अन्त्यया तु नमस्कारः शिष्टं पूर्ववदाचरेत्

kṣutpipāsāmiti hyeṣā prāpaṇapratipādikā | antyayā tu namaskāraḥ śiṣṭaṃ pūrvavadācaret

सूक्तेऽस्मिन् मम नामानि पञ्चाशत् त्रीणि चाप्युत । तेषां निरुक्तिं मत्तस्त्वं शृणु जम्भनिषूदन

sūkte'smin mama nāmāni pañcāśat trīṇi cāpyuta | teṣāṃ niruktiṃ mattastvaṃ śṛṇu jambhaniṣūdana

निहिता सर्वभूतेषु रणे [C: व्रणे] भृङ्गवधूरिव । जनयन्ती परं नादं तैलधारावदच्युतम्

nihitā sarvabhūteṣu raṇe [C: vraṇe] bhṛṅgavadhūriva | janayantī paraṃ nādaṃ tailadhārāvadacyutam

निमेषोन्मेषयोर्मध्ये सूर्याचन्द्रमसोः स्थिता । मूलमाधारमारभ्य द्विषट्कान्तमुपेयुषी

nimeṣonmeṣayormadhye sūryācandramasoḥ sthitā | mūlamādhāramārabhya dviṣaṭkāntamupeyuṣī

उदितानेकसाहस्रसूर्यवह्नीन्दुसंनिभा । चक्रकात् [ई: ओमित्स् थ्रेए लिनेस् fरोम् हेरे] पवनाधाराच्छान्ता पश्याथ मध्यमा

uditānekasāhasrasūryavahnīndusaṃnibhā | cakrakāt [ī: omits three lines from here] pavanādhārācchāntā paśyātha madhyamā

वैखरीस्थानमासाद्य तत्राष्टस्थानवर्तिनी । वर्णानां जननी भूत्वा भोगान् प्रस्नौमि गौरिव

vaikharīsthānamāsādya tatrāṣṭasthānavartinī | varṇānāṃ jananī bhūtvā bhogān prasnaumi gauriva

हिरण्यवर्णेत्येवं मां प्रजापतिरुदारधीः । स्तुत्वा तु [ई: अथ] मत्प्रसादात् स योगानां धर्ममूचिवान्

hiraṇyavarṇetyevaṃ māṃ prajāpatirudāradhīḥ | stutvā tu [ī: atha] matprasādāt sa yogānāṃ dharmamūcivān

प्रणवादिर्नमोऽन्तोऽयं मन्त्रो मम नवाक्षरः । शब्दब्रह्ममयः साक्षाद्योगिनां योगसाधकः

praṇavādirnamo'nto'yaṃ mantro mama navākṣaraḥ | śabdabrahmamayaḥ sākṣādyogināṃ yogasādhakaḥ

दूराद् दूरतरं यामि हरिणी योगिमानसात् । भक्त्या बध्नन्ति निजया योगिनो मां यतव्रताः

dūrād dūrataraṃ yāmi hariṇī yogimānasāt | bhaktyā badhnanti nijayā yogino māṃ yatavratāḥ

षष्टिरष्टौ सहस्राणि योगिनो मत्परायणाः । हरिणीं मामनुध्याय प्रत्याहारं परं गताः

ṣaṣṭiraṣṭau sahasrāṇi yogino matparāyaṇāḥ | hariṇīṃ māmanudhyāya pratyāhāraṃ paraṃ gatāḥ

हरिणाजिनसंवीतां हरिणाजिनसंस्तराम् । हरिणाश्लिष्टमध्यां तां हरिणायतलोचनाम्

hariṇājinasaṃvītāṃ hariṇājinasaṃstarām | hariṇāśliṣṭamadhyāṃ tāṃ hariṇāyatalocanām

हरिणीं मामनुस्मृत्य परां शान्तिमवाप्नुयात् । हरिं [ई: ओमित्स् निने लिनेस् fरोम् हेरे] नयामि कार्येषु नीये च हरिणा स्वयम्

hariṇīṃ māmanusmṛtya parāṃ śāntimavāpnuyāt | hariṃ [ī: omits nine lines from here] nayāmi kāryeṣu nīye ca hariṇā svayam

सदा हरिणभासाहं हारिणी दुरितं सताम् । प्रणवादिर्नमोऽन्तश्च मन्त्रोऽयं मे षडक्षरः

sadā hariṇabhāsāhaṃ hāriṇī duritaṃ satām | praṇavādirnamo'ntaśca mantro'yaṃ me ṣaḍakṣaraḥ

टिप्पणी- 34. कां सोस्मीति । चतुर्थ्येत्यर्थः । अस्या आचमनेऽप्युपयोगः पूर्वमुक्तः । षष्ठ्येति । आदित्यवर्णे इत्यनयेत्यर्थः । मनस इति । दशम्येत्यर्थः । 35. क्षुदित्यादि । अष्टम्येत्यर्थः । अन्त्ययेति । तां म आवह इति पञ्चदश्येत्यर्थः 36. पञ्चाशत् त्रीणीति । त्रिपञ्चाशदित्यर्थः । 37. निहितेत्यादिना हिरण्यवर्णेतिनामनिरुक्तिः । हिशब्दार्थो निहितेति । रणे; शब्दं करोमीत्यर्थः । तादात्विकनादस्य विवरणम्-भृङ्गवधूरिवेति । अच्युतम्; अविच्छिन्नमित्यर्थः । 39. वर्णशब्दं निर्वक्ति-चक्रकादिति । आधारचक्रादित्यर्थः । शान्ता; परेत्यर्थः । पश्या; पश्यन्ती । 40. वैखरीस्थानम्; कण्ठादीन्यष्टौ । 42. ओं हिरण्यवर्णायै नमः इति नवाक्षरो मन्त्रः 43. हरिणीति नाम निरुच्यतेऽत्र । हरिणीवत् दूरधावनादिति, हरन्ति बध्नन्ति योगिन एनामिति च निर्वचनद्वयम् । 45. निर्वचनान्तरमाह-हरिणेत्यादि । हरिणस्येवाश्लिष्टमसंसृष्टं मध्यं यस्याः, हरिणा विष्णुना आश्लिष्टं मध्यं यस्या इति वा निर्वचनम् । 46. निर्वचनान्तरं हरिमिति । यदिङ्गितपराधीनो विधत्तेऽखिलम् इत्यभियुक्ताः । 47. हरिणभासेति हारिणीति च निर्वचनद्वयम् । ओं हरिण्यै नमः । मूल- सवार्थसाधकः साक्षाद्योगसाधनमुत्तमम् । सौवर्णैः कल्पिता नित्यं मम माला सरोरुहैः

सृजामि शोभनान् वर्णान् सुष्ठु [आ, ङ्: स्रष्टुं] विश्वं वृणामि वा । सृताश्चापि मयाजस्र बद्धमुक्तादयो ह्यजाः

sṛjāmi śobhanān varṇān suṣṭhu [ā, ṅ: sraṣṭuṃ] viśvaṃ vṛṇāmi vā | sṛtāścāpi mayājasra baddhamuktādayo hyajāḥ

सुवर्णस्रजमित्येवं गुह्यकानामधीश्वरः । मेरौ चिरमुपस्थाय धनेशत्वमवाप्तवान्

suvarṇasrajamityevaṃ guhyakānāmadhīśvaraḥ | merau ciramupasthāya dhaneśatvamavāptavān

राजतैर्मे स्रजः पद्मै राजन्ते च स्रजोऽमलाः । राजिताश्च [ई: राजताश्च] स्रजः सर्वे स्रष्टारो जगतां मया

rājatairme srajaḥ padmai rājante ca srajo'malāḥ | rājitāśca [ī: rājatāśca] srajaḥ sarve sraṣṭāro jagatāṃ mayā

रजतस्रजमित्येव रुद्राणां प्रवरः पुरा । कैलासे [ई: कैलासं] समुपस्थाय रजताधिपतां ययौ

rajatasrajamityeva rudrāṇāṃ pravaraḥ purā | kailāse [ī: kailāsaṃ] samupasthāya rajatādhipatāṃ yayau

अष्टाक्षराविमौ मन्त्रौ सतारौ [आ, B: सतार] नमसा युतौ । जपार्चनहुतध्यानादभीष्टं साधयिष्यतः

aṣṭākṣarāvimau mantrau satārau [ā, B: satāra] namasā yutau | japārcanahutadhyānādabhīṣṭaṃ sādhayiṣyataḥ

चंक्रम्यमाणा भक्तानां द्रावयामि च दुष्कृतम् । चन्द्रवत् सततं चित्तं भक्तानां द्रावयामि च

caṃkramyamāṇā bhaktānāṃ drāvayāmi ca duṣkṛtam | candravat satataṃ cittaṃ bhaktānāṃ drāvayāmi ca

उदेमि योगिनामन्तरानन्दस्पन्दलक्षणा । चतुर्थीं तु दशां तेषां चन्द्रवद्भासयामि च

udemi yogināmantarānandaspandalakṣaṇā | caturthīṃ tu daśāṃ teṣāṃ candravadbhāsayāmi ca

योगान्तरायनिहतो वसिष्ठः परमो मुनिः । अन्तश्चन्द्रमयीं शुद्धां चिदानन्दमहोदधिम्

yogāntarāyanihato vasiṣṭhaḥ paramo muniḥ | antaścandramayīṃ śuddhāṃ cidānandamahodadhim

नाडीस्थां [ई: नाभिस्थां] मामनुस्मृत्य पुनः [आ, ङ्: पुनस्तं] स्वं योगमाप्तवान् । आनन्दजनकः सद्यो मन्त्रोऽयं मे षडक्षरः

nāḍīsthāṃ [ī: nābhisthāṃ] māmanusmṛtya punaḥ [ā, ṅ: punastaṃ] svaṃ yogamāptavān | ānandajanakaḥ sadyo mantro'yaṃ me ṣaḍakṣaraḥ

भवदावाग्निदग्धानां निर्वृतिं प्रकरोत्ययम् । आधाराब्जाद् द्विषट्कान्तं सूर्यभासा हिरण्मयी

bhavadāvāgnidagdhānāṃ nirvṛtiṃ prakarotyayam | ādhārābjād dviṣaṭkāntaṃ sūryabhāsā hiraṇmayī

उदेमि सततं प्रोक्ता शब्दसंकल्पकोरकैः । प्रकृतेश्च परे व्योम्नि मण्डले च त्रयीमये

udemi satataṃ proktā śabdasaṃkalpakorakaiḥ | prakṛteśca pare vyomni maṇḍale ca trayīmaye

हिरण्मयेऽवतिष्ठेऽहं हिताय जगतां सदा । तां मां हिरण्मयीत्येवं मुनयो वेदपारगाः

hiraṇmaye'vatiṣṭhe'haṃ hitāya jagatāṃ sadā | tāṃ māṃ hiraṇmayītyevaṃ munayo vedapāragāḥ

स्तुत्वा समाप्नुवन् कामं योगिनो योगमुत्तमम् । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामार्थसाधकः

stutvā samāpnuvan kāmaṃ yogino yogamuttamam | saptākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmārthasādhakaḥ

टिप्पणी 48. सुवर्णस्रक् रजतस्रगिति नामद्वयम् । 49. सृजामीत्यादिना निर्वचनान्तरम् । सुष्ठु विश्वमित्यादिना तृतीयं निर्वचनम् । विश्वं विष्णुः इति नामपाठात् विष्णुं पतित्वेन वृणे इति वा, विश्वं लोकं वासस्थानतया वृणे इति वा निर्वचनं भाव्यम् । स्रक्शब्दनिर्वचनमाह-सृता इति । 50. उपाख्यानमुच्यते-गुह्यकानामिति । 51. रजतस्रगिति नाम निरुच्यते-राजतैरिति । निर्वचनान्तरं राजन्त इति । राजिता इति च निर्वचनान्तरम् । 52. उपाख्यानमुच्यते-रुद्राणामिति । 53. ओं सुवर्णस्रजे नमः । ओं रजतस्रजे नमः । 54. चन्द्रेति नाम निरुच्यते-चंक्रम्यमाणेति । क्रम्धातोर्यङि चंक्रम्येति रूपम् । तत्र चं इति पदमादाय द्रा इत्यनेन योगे चन्द्रेति भवति । द्रा इति पदं निर्वक्ति-द्रावयामीति । द्रा इत्यस्यैव निर्वचनान्तरं चन्द्रवदिति । 55. निर्वचनान्तरमाह-उदेमीति । चतुर्थी दशा तुरीयावस्था । 56. उपाख्यानमुखेन निर्वचनान्तरमाह-योगेत्यादिना । 57. ओं चन्द्रायै नमः । 58. हिरण्मयीति नाम निरुच्यते-आधारेत्यादि । द्विषट्कान्तम्; द्वादशान्तम् । सूर्यस्येव भासा यस्या इति आकारान्तः शब्दः । 59. शब्दसंकल्पाः पश्यन्त्यादयः । तदात्मनोदेमीति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । निरुक्त्यन्तरं प्रकृतेरित्यादि । 61. ओं हिरण्मय्यै नमः । मूल- साक्षिणी सर्वभूतानां लक्षयामि शुभाशुभम् । लक्ष्मीश्चास्मि हरेर्नित्यं लक्ष्यं सर्वमितेरहम्

ददती क्षेपणी चास्मि नित्या त्रिप्रेरणी तथा । तथा ज्ञानस्वरूपाहं लक्षणीया मितौ मितौ

dadatī kṣepaṇī cāsmi nityā tripreraṇī tathā | tathā jñānasvarūpāhaṃ lakṣaṇīyā mitau mitau

लये निवासे निर्माणे प्रेरणी प्रकृतेरहम् । लक्षणाख्यस्य भावस्य कलाकाष्ठादिरूपिणी

laye nivāse nirmāṇe preraṇī prakṛteraham | lakṣaṇākhyasya bhāvasya kalākāṣṭhādirūpiṇī

अव्यक्तव्यक्तसत्त्वस्था प्रेरयित्री सदास्म्यहम् । लक्षं नयामि चात्मानं लामि चान्ते क्षिपामि च

avyaktavyaktasattvasthā prerayitrī sadāsmyaham | lakṣaṃ nayāmi cātmānaṃ lāmi cānte kṣipāmi ca

क्षिपामि क्षपयाम्येका क्षिणोमि दुरितं सताम् । क्षमे क्षमा हि भूतानां मिमे मन्ये च मामि च

kṣipāmi kṣapayāmyekā kṣiṇomi duritaṃ satām | kṣame kṣamā hi bhūtānāṃ mime manye ca māmi ca

293

इत्येतान् मयि दृष्ट्वार्थान् परमर्षिरुदारधीः । लक्ष्मीर्लक्षय [ई: लक्ष्मीलक्षणलक्ष्मीं मां ] मेत्येव कपिलो मुनिरुक्तवान्

ityetān mayi dṛṣṭvārthān paramarṣirudāradhīḥ | lakṣmīrlakṣaya [ī: lakṣmīlakṣaṇalakṣmīṃ māṃ ] metyeva kapilo muniruktavān

294

पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रः पातालगतिसाधनः । दिव्यान्तरिक्षभौमानां भोगानामुपपादनः

pañcākṣaro hyayaṃ mantraḥ pātālagatisādhanaḥ | divyāntarikṣabhaumānāṃ bhogānāmupapādanaḥ

296

तनुर्ज्ञानमयी सा मे विष्णोर्हृदि [ई: विष्णोरिव विवर्तते] च वर्तते । आत्मज्ञानमिदं पुण्यं योगज्ञानमिदं [ई: योगरूपसमन्वितम्] परम्

tanurjñānamayī sā me viṣṇorhṛdi [ī: viṣṇoriva vivartate] ca vartate | ātmajñānamidaṃ puṇyaṃ yogajñānamidaṃ [ī: yogarūpasamanvitam] param

297

भानामिव [ई: ओमित्स् थिस् लिने] गता कान्तिः शीतरश्मौ सदा तथा । शक्तिः शक्तिमतो विष्णोः स्थिताहमनपायिनी

bhānāmiva [ī: omits this line] gatā kāntiḥ śītaraśmau sadā tathā | śaktiḥ śaktimato viṣṇoḥ sthitāhamanapāyinī

अपश्चाहमयाम्येका द्रवो भूत्वा गुणो महान् । अपावाहयमादौ च मुनिं भूत्वा सरस्वती

apaścāhamayāmyekā dravo bhūtvā guṇo mahān | apāvāhayamādau ca muniṃ bhūtvā sarasvatī

सारस्वते जले पूर्वं विश्वामित्रोदिता [ई: विश्वामित्रे सितात्मनि] सती । अपोवाह वसिष्ठं तं सत्यसन्धा सरस्वती

sārasvate jale pūrvaṃ viśvāmitroditā [ī: viśvāmitre sitātmani] satī | apovāha vasiṣṭhaṃ taṃ satyasandhā sarasvatī

ऋषयः प्राहुरेवं मां वसिष्ठे स्रोतसा हृते । सत्ये सत्यप्रियं पाहि वसिष्ठं शात्रवादिति

ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ vasiṣṭhe srotasā hṛte | satye satyapriyaṃ pāhi vasiṣṭhaṃ śātravāditi

टिप्पणी- 62. इत आरभ्य सप्त श्लोकाः लक्ष्मीनामनिर्वचनपराः । दर्शनार्थात् लक्षधातोर्निर्वचनमाह-साक्षिणीति । लक्ष्मीश्चेति । हरेः लक्ष्मीः सर्वसंपदित्यर्थः । अत्र स्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा इत्यादिकं भाव्यम् । लक्ष्यमिति । सर्वप्रमितेः प्रमेयेत्यर्थः । 63. क्षिप्धातोर्निर्वचनमाह-क्षेपणीति । तस्यैव विवरणं त्रिप्रेरणीति । कायवाङ्मनसानां प्रेरयित्रीत्यर्थः । अत्र ला दाने क्षिप प्रेरणे इति धातुद्वयान्निष्पत्तिरभिप्रेता । तथाहं ज्ञानस्वरूपा लक्षणीया । 64. लये इति । सृष्टिस्थितिसंहारेषु प्रकृतिं प्रेरयामीति लक्ष्मीरहम् । लक्ष्यन्ते प्रमीयन्ते इति लक्षणानि सर्वे भावाः । तेषां क्षेपणी इति निरुक्तिः । 65. लक्षमीत्यादि निरुक्त्यन्तरम् । तथा लामीत्यपि । लीना भवामीत्यर्थः । क्षिपामि; प्रेरयामि । लीधातुं क्षिपधातुं चादाय निर्वचनम् । 66. निर्वचनान्तरमाह-क्षिपामीति । क्षमधातोः व्युत्पतीमाह-क्षमे इति । मीशब्दव्युत्पत्तिमाह-मिमे इत्यादिना । 67. हे लक्ष्मीः मा मां लक्षय कटाक्षयेति कपिलो मुनिरुवाचेत्यर्थः । 68. ओं लक्ष्म्यै नमः । 69. अनपगामिनीति नाम निर्वक्ति-तनुरिति । विष्णोरनपायित्वात् अनपगामिनीति नाम । 71. निर्वचनान्तरमाह-अपश्चेति । अप्सु द्रवाख्यो गुणोऽहम् । तस्मात् ताभ्यो नापैमीत्यर्थः । निर्वचनान्तरमाह-अपावाहयमिति । अपोपसर्गात् वाहयतेर्लङ् । 72. विश्वामित्रेणोक्ता सती तत्प्रतिद्वन्द्विनं वसिष्ठं जले अहमपोवाहेति लिट् । 73. एवमपगामिनीशब्दं निष्पाद्याधुना तद्विपर्ययवाचितामाह - ऋषय इति । शात्रवात् पाहीति मां प्राहुरित्यन्वयः । मूल- साहं सरस्वती भूत्वा तमपोवाह शात्रवात् । ऋषयो नाम चक्रुर्मे तदा ह्यनपगामिनीम्

नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वापद्विनिवारणः । अश्वा पूर्वाहनी चास्मि वसामि च पुरे सदा

navākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvāpadvinivāraṇaḥ | aśvā pūrvāhanī cāsmi vasāmi ca pure sadā

बुद्धिप्राणशरीराख्ये त्रिविधे त्रिविधात्मना । अश्वानां हेषवन्नादं [ई: हेषणानादं] योगारम्भे करोमि च

buddhiprāṇaśarīrākhye trividhe trividhātmanā | aśvānāṃ heṣavannādaṃ [ī: heṣaṇānādaṃ] yogārambhe karomi ca

नाडीमध्यं समायाता करोमि रथवद् ध्वनिम् । व्योमरन्ध्रमनुप्राप्ता हस्तिनादविनादिनी

nāḍīmadhyaṃ samāyātā karomi rathavad dhvanim | vyomarandhramanuprāptā hastinādavinādinī

योगिनो यतमाना मां त्रिधैवं प्रतिपेदिरे । आद्यावष्टाक्षरौ मन्त्रावन्त्य एकादशाक्षरः

yogino yatamānā māṃ tridhaivaṃ pratipedire | ādyāvaṣṭākṣarau mantrāvantya ekādaśākṣaraḥ

अभीप्सितप्रदा ह्येते त्रयो मन्त्रा हि मन्मयाः । शृणोमि करुणां वाचं शृणामि दुरितं सताम्

abhīpsitapradā hyete trayo mantrā hi manmayāḥ | śṛṇomi karuṇāṃ vācaṃ śṛṇāmi duritaṃ satām

शृणामि च गुणैर्विश्वं शरणं चास्मि शाश्वतम् । शरीरं च हरेरस्मि श्रद्धया चेप्सिता [F, ई: सेविता] सुरैः

śṛṇāmi ca guṇairviśvaṃ śaraṇaṃ cāsmi śāśvatam | śarīraṃ ca harerasmi śraddhayā cepsitā [F, ī: sevitā] suraiḥ

शान्ताधारपदस्थास्मि पश्या [ई: विश्वतन्त्री] रन्ती च नाभिजा । प्रेरणी च धियां मध्या सृष्टिर्वक्त्रे तथार्णसाम्

śāntādhārapadasthāsmi paśyā [ī: viśvatantrī] rantī ca nābhijā | preraṇī ca dhiyāṃ madhyā sṛṣṭirvaktre tathārṇasām

चतुःस्थानस्थिता चैवं शान्तापश्यादिभेदिनी । श्रयामि श्रयणीयास्मि शक्तिभी [आ: शक्नोमि] रेमि रामि च

catuḥsthānasthitā caivaṃ śāntāpaśyādibhedinī | śrayāmi śrayaṇīyāsmi śaktibhī [ā: śaknomi] remi rāmi ca

शक्तेरुज्ज्वलिनी चास्मि शंतमा रतिरीप्सिता । इति त्रय्यन्ततत्त्वज्ञाः श्रियं मां विदुरञ्जसा

śakterujjvalinī cāsmi śaṃtamā ratirīpsitā | iti trayyantatattvajñāḥ śriyaṃ māṃ vidurañjasā

अपि [ई: अहं नाथो विभूतिश्च त्रैलोक्यं च सुरेश्वर] नाथो विभूतिर्मे त्रैलोक्यं सेश्वरामरम् । परां मदीयवर्णस्य कलां नार्हति षोडशीम्

api [ī: ahaṃ nātho vibhūtiśca trailokyaṃ ca sureśvara] nātho vibhūtirme trailokyaṃ seśvarāmaram | parāṃ madīyavarṇasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

आद्ये पदत्रये वर्णाः श्रींह्रीमोमिति मन्मयाः । एष [आ, ङ्: एषु] वैभिश्चतुर्भिस्तैर्मदीयं धार्यते वपुः

ādye padatraye varṇāḥ śrīṃhrīmomiti manmayāḥ | eṣa [ā, ṅ: eṣu] vaibhiścaturbhistairmadīyaṃ dhāryate vapuḥ

pañcāśo'dhyāyaḥ (cont. 3)

टिप्पणी- 74. अहं तं वसिष्ठं शात्रवादपोवाह अपावाहयम्; अपासारयमित्यर्थः । 75. ओं अनपगामिन्यै नमः । अहं बुद्ध्यादिरूपे पुरे अश्वरूपा पूरूपा वाहनी चास्मि । तत्र वसामि च । बुद्धिं नानाविषयेष्वाकृष्य धावनात् अश्वा । प्राणावासस्थानभूता पूः । आत्मतया शरीरवहनात् वाहनी । अतः अश्वपूर्वेति नाम । 76. पक्षान्तरमाह-अश्वानामिति । पूर्वं योगारम्भे अश्वेव नदामि । अश्वपूर्वायै नमः । 77. रथमध्यानामनिर्वचनम्-नाडीति । हस्तिनादप्रबोधिनीति नाम निर्वक्ति- व्योमेत्यादि । ओं अश्वपूर्वायै नमः । ओं रथमध्यायै नमः । ओं हस्तिनादप्रबोधिन्यै नमः । 79. श्रीनामनिर्वचनमारभते-शृणोमीत्यादिना । श्रु श्रवणे, शॄ हिंसायाम्, शॄ विस्तारे इति धातवः । 80. श्रद्धयेति । अस्मात् शकारं रेफं चादाय ईप्सितपदादीकारं संयोज्य श्रीशब्द इति भावः । 81. शान्तेत्यादि । शान्तापदात् शकारं रन्तीपदात् रेफं प्रेरणीपदादीकारं चादाय श्रीशब्द इति भावः । अर्णसां वर्णानां सृष्टिरिति वैखरीरूपमुच्यते । 82. श्रयामि विष्णुम् । श्रयणीया; शक्तिभिः जयादिभिः सेव्या । रेमि; आश्रितपापानि क्षिणोमि । रामि; सर्वान् कामान् ददामि । 83. शक्तेः प्रकाशयित्री । शंतमा; मङ्गलतमा । रतिरूपा । ईप्सिता; प्रार्थनीया । अत्रापि पदत्रयात् शकाररेफेकारान् संयोज्य श्रीशब्दनिष्पत्तिरभिप्रेता । 85. एष वेति । ओं श्रियै नमः इति मन्त्रश्चेत्यर्थः । एभिश्चतुर्भिरिति । श्रीं, ह्रीं, ओं, ओं श्रियै नमः इत्येतैश्चतुर्भिरित्यर्थः । मूल- एकैकशो द्विशो वापि त्रिशो वा सर्व एव वा । जप्तार्चितहुतध्याताः साधयेयुरभीप्सितम्

प्रयत्नेनैव गोप्यं तदेतद्रत्नचतुष्टयम् । अन्योन्यफलितं सर्वैरशेषैरधिकं गुणैः

prayatnenaiva gopyaṃ tadetadratnacatuṣṭayam | anyonyaphalitaṃ sarvairaśeṣairadhikaṃ guṇaiḥ

मिमे [ई: शुष्मिणो मेऽखिलैर्मायैर्महिमा हि जगत्क्षये] मीयेऽखिलैर्मानैर्मयि माति जगत् क्षये । आत्मेश्वरवती चाहं व्याप्तायां मयि मेति धीः

mime [ī: śuṣmiṇo me'khilairmāyairmahimā hi jagatkṣaye] mīye'khilairmānairmayi māti jagat kṣaye | ātmeśvaravatī cāhaṃ vyāptāyāṃ mayi meti dhīḥ

आत्मवच्चेप्सितात्यर्थमतो मां मद्विदो विदुः । पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामफलप्रदः

ātmavaccepsitātyarthamato māṃ madvido viduḥ | pañcākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmaphalapradaḥ

प्रदात्री सर्वकामानामवित्री सर्वकर्मणाम् । देवस्य दयिता चास्मि देवीं मां मुनयो विदुः

pradātrī sarvakāmānāmavitrī sarvakarmaṇām | devasya dayitā cāsmi devīṃ māṃ munayo viduḥ

पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । शब्दाये सर्वभूतानामन्तःस्था चिन्मयी सदा

pañcākṣaro hyayaṃ mantro bhuktimuktiphalapradaḥ | śabdāye sarvabhūtānāmantaḥsthā cinmayī sadā

काये च निखिलैर्वेदैरन्विष्ये केति चाखिलैः । ब्रह्मरूपधरा चाहं जटामण्डलधारिणी

kāye ca nikhilairvedairanviṣye keti cākhilaiḥ | brahmarūpadharā cāhaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇī

सृजामि विविधान् भावान्स्वाध्यायाध्यायतत्परान् [आ, B, C: सर्वान्] । अतः कामिति मां प्राहुर्मुनयो वेदपारगाः

sṛjāmi vividhān bhāvānsvādhyāyādhyāyatatparān [ā, B, C: sarvān] | ataḥ kāmiti māṃ prāhurmunayo vedapāragāḥ

पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रः स्वाध्यायफलदायकः । उदिति ब्रह्मणो नाम विकस्तिस्तस्य तु स्मितम्

pañcākṣaro hyayaṃ mantraḥ svādhyāyaphaladāyakaḥ | uditi brahmaṇo nāma vikastistasya tu smitam

मय्यायत्ता विकस्तिः सा सोस्मितां मां ततो विदुः । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रो विकस्तिं भूयसीं वहेत् [आ, B, C: सहेत्]

mayyāyattā vikastiḥ sā sosmitāṃ māṃ tato viduḥ | saptākṣaro hyayaṃ mantro vikastiṃ bhūyasīṃ vahet [ā, B, C: sahet]

हिता च रमणीया च मदीया प्रकृतिः परा । तां सत्त्वरूपामालम्ब्य तरन्ति मुनयस्तमः

hitā ca ramaṇīyā ca madīyā prakṛtiḥ parā | tāṃ sattvarūpāmālambya taranti munayastamaḥ

अतो [ई: ओमित्स् थिस् लिने] हिरण्यप्राकारामृषयो मामुपासते । दशाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामसमृद्धिदः

ato [ī: omits this line] hiraṇyaprākārāmṛṣayo māmupāsate | daśākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmasamṛddhidaḥ

टिप्पणी- 88. मेति नामनिर्वचनम्-मिमे इत्यादिना । सर्वं प्रमिनोमि । मीये; प्रमीये । माति; परिमितं भवति । आत्मेत्यादि; अस्मच्छब्दान्निष्पन्नं मशब्दमादायार्थ उपवर्ण्यते । मेति धीरिति । अहमर्थधीरित्यर्थः । 89. आत्मवदिति । म इव मेति व्युत्पत्तिरिति भावः । ओं मायै नमः । 90. देवीशब्दं निर्वक्ति-प्रदात्रति । दाधातुमवधातुं चादाय निरुच्यते । देवस्य दयितेति । पुंयोगे ङीषिति भावः । ओं देव्यै नमः । 91. कां सोस्मिताम्, इत्यत्र कामिति पृथक् पदम् । केति नाम निर्वक्ति-शब्दाये इति । शब्दं करोमीत्यर्थः । 92. काये इति । प्रतिपाद्ये इत्यर्थः । किंशब्दमादायाह-अन्विष्ये इति । क इति ब्रह्मणो नामेति मत्वाह-ब्रह्मेत्यादि । ओं कायै नमः । 94. सोस्मितेति नाम निर्वक्ति-उदितीति । तस्योदिति नाम, इति श्रुत्यर्थोऽत्राभिप्रेतः । तस्य ब्रह्मणो या विकस्तिर्विकासो बृहत्त्वमिति यावत्; सा विकस्तिरेव स्मितम् । उस्मितमिति रूपम् । तेन सहिता सोस्मिता । भगवतो नारायणस्य यत् बृहत्त्वं, तत् एतदायत्तमित्युक्तं भवति । यदाहुः-अपाङ्गा भूयांसो यदुपरि परं ब्रह्म तदभूत् इति । ओं सोस्मितायै नमः । 96. हिरण्यप्राकारेति नाम निरुच्यते-हिता चेति । प्राकारशब्दः प्रकृतिपरः । ओं हिरण्यप्राकारायै नमः । मूल- आरादशेषदोषाणां द्राविणी मामुपेयुषाम् । अधोमुखाच्छिरःपद्मात् स्रुतयामृतधारया

अभिषिक्ता सदार्द्रास्मि दययार्द्रान्तरास्मि च । ज्वलामि सर्वभूतान्तर्गगने [ई: भूतगगने पराच्च] परमे सदा

abhiṣiktā sadārdrāsmi dayayārdrāntarāsmi ca | jvalāmi sarvabhūtāntargagane [ī: bhūtagagane parācca] parame sadā

100

शुद्धा निरञ्जना सत्या भासयन्ती जगत् त्विषा । अशिखा त्रिशिखा चाहं पञ्चपञ्चशिखावती

śuddhā nirañjanā satyā bhāsayantī jagat tviṣā | aśikhā triśikhā cāhaṃ pañcapañcaśikhāvatī

101

सप्तधा च पुनस्त्रेधा ज्वलामि वपुषि स्थिता । षडक्षराविमौ मन्त्रौ निर्वृत्यौज्ज्वल्यदायकौ

saptadhā ca punastredhā jvalāmi vapuṣi sthitā | ṣaḍakṣarāvimau mantrau nirvṛtyaujjvalyadāyakau

102

हरौ प्रीतिमती नित्यं तृप्ता भक्तेषु नित्यदा । प्राकृतैश्च विना भोगैर्नित्यतृप्तास्म्यहं स्वतः

harau prītimatī nityaṃ tṛptā bhakteṣu nityadā | prākṛtaiśca vinā bhogairnityatṛptāsmyahaṃ svataḥ

103

तां मां तृप्तामनुध्याय मुनयो वेदपारगाः [F, ङ्, ई: योग] । ज्ञानमूलां परां तृप्तिं नित्यां प्राप्ताः सुधामयीम्

tāṃ māṃ tṛptāmanudhyāya munayo vedapāragāḥ [F, ṅ, ī: yoga] | jñānamūlāṃ parāṃ tṛptiṃ nityāṃ prāptāḥ sudhāmayīm

104

षडक्षरो ह्ययं मन्त्रस्तर्पयत्यखिलं जगत् । तर्पयामि गुणैर्विष्णुमात्मानं तद्गुणैरपि

ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantrastarpayatyakhilaṃ jagat | tarpayāmi guṇairviṣṇumātmānaṃ tadguṇairapi

105

द्विसप्तत्या सहस्रेण नाडीनां देहसागरम् । तर्पयामि रसैर्नित्यं प्राणानां [ई: प्राणायामवशात् सदा] प्रेरणावशात्

dvisaptatyā sahasreṇa nāḍīnāṃ dehasāgaram | tarpayāmi rasairnityaṃ prāṇānāṃ [ī: prāṇāyāmavaśāt sadā] preraṇāvaśāt

106

सौषुम्नेनाध्वना नित्यं परं भावमुपेयुषाम् । बिम्बभावमुपेताहं [ई: विश्व] विमले योगदर्पणे

sauṣumnenādhvanā nityaṃ paraṃ bhāvamupeyuṣām | bimbabhāvamupetāhaṃ [ī: viśva] vimale yogadarpaṇe

107

आत्मबिम्बसमुद्भूतैः परमार्थः सुधारसैः । चिन्मयैस्तर्पयाम्यन्तर्योगिनां सत्त्वमुत्तमम्

ātmabimbasamudbhūtaiḥ paramārthaḥ sudhārasaiḥ | cinmayaistarpayāmyantaryogināṃ sattvamuttamam

108

प्रकृत्यादि विशेषान्तं परिणामोन्मुखं सदा । कार्यभावं समापन्नमक्षिण्वन्ती निजैर्बलैः

prakṛtyādi viśeṣāntaṃ pariṇāmonmukhaṃ sadā | kāryabhāvaṃ samāpannamakṣiṇvantī nijairbalaiḥ

109

आपगाभिरिवाम्भोधिं प्राणाधानेन [B, C, F, ई: प्राणदानेन] तर्पये । स्नेहेनेव सदा दीपं प्राणिनां करणानि च

āpagābhirivāmbhodhiṃ prāṇādhānena [B, C, F, ī: prāṇadānena] tarpaye | sneheneva sadā dīpaṃ prāṇināṃ karaṇāni ca

110

निजसंविद्रसेनैव तर्पयाम्यक्षयात्मना । तर्पयन्तीति मां प्राहुर्योगिनो योगपारगाः

nijasaṃvidrasenaiva tarpayāmyakṣayātmanā | tarpayantīti māṃ prāhuryogino yogapāragāḥ

111

सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रस्तर्पयत्यखिलं [आ, B, ई: अनिशं] जगत् । पद्यमानं मिनोतीति [आ, B: मनोतीति] कालं पद्मं प्रचक्षते

saptākṣaro hyayaṃ mantrastarpayatyakhilaṃ [ā, B, ī: aniśaṃ] jagat | padyamānaṃ minotīti [ā, B: manotīti] kālaṃ padmaṃ pracakṣate

112

टिप्पणी- 98. आर्द्रेति नाम निर्वक्ति-आरादिति । दूरे इत्यर्थः । निर्वचनान्तरम्- अधोमुखादिति । 99. ज्वलन्तीति नाम निर्वक्ति-ज्वलामीति । 100. शब्दब्रह्मस्वरूपत्वमाह-शुद्धेति । अशिखेति परारूपमुच्यते । पश्यन्तीमध्यमावैखरीभेदेन त्रिशिखा । स्पर्शात्मना पञ्चविंशतिशिखा । 101. यादिसान्तधारणाव्यूहात्मना सप्तधा । हलक्षात्मना त्रिधा चेत्यर्थः । ओं आर्द्रायै नमः । ओं ज्वलन्त्यै नमः । 102. तृप्तेते नाम्नो निर्वचनमाह-हराविति । प्राकृतैर्विनेति । अप्राकृतैरित्यर्थः । ओं तृप्तायै नमः । 104. तर्पयन्तीति नामाह-तर्पयामीति । तर्पणं च बहूनां बहुभिः साधनैर्वर्णयति-गुणैरित्यादिना । 105. देहे द्वासप्ततिर्नाड्यः योगशास्त्रप्रसिद्धाः । अत्र देहस्य सागरत्वेन, नाडीनां नदीत्वेन, प्राणानां वायुत्वेन, रसानां जलत्वेन चाध्यवसायो विवक्षितः । 106. प्रकारान्तरमाह-सौषुम्नेनेति । 108. प्रकारान्तरमाह-प्रकृत्यादीति । सदा परिणामोन्मुखमित्यनेन प्रकृतेः नित्यपरिणामस्वभावत्वमुक्तं भवति । 109. तात्पर्यान्तरमाह-स्नेहेनेति । 111. ओं तर्पयन्त्यै नमः । पद्मे स्थितेति नाम निर्वक्ति-पद्यमानमिति । सकलं प्रमेयमित्यर्थः । मिनोति; परिच्छिनत्ति । ओं पद्मे स्थितायै नमः । प्. 209. मूल- कालमप्यखिलं शश्वत् कलयन्ती स्थिता सदा । स्तुत्वा त्वनेन नाम्ना मां कालातीतः कृती भवेत्

113

पुंप्रधानेश्वरान्नित्यं वर्णयाम्यात्मतेजसा । पद्माकारैश्च वर्णैर्मे भूषिता तनुरुत्तमैः

puṃpradhāneśvarānnityaṃ varṇayāmyātmatejasā | padmākāraiśca varṇairme bhūṣitā tanuruttamaiḥ

114

पद्मवर्णेति मां स्तुत्वा शास्त्रवैशद्यमाप्नुयात् । उद्गतः प्रथमो योंऽशुः क्षीरसागरमन्थने

padmavarṇeti māṃ stutvā śāstravaiśadyamāpnuyāt | udgataḥ prathamo yoṃ'śuḥ kṣīrasāgaramanthane

115

चन्द्राख्यः स मदीयोंऽशुरुद्गच्छन्त्याः पुरःसरः । ऋषयो मत्प्रभावज्ञा मां तु चन्द्रां प्रचक्षते

candrākhyaḥ sa madīyoṃ'śurudgacchantyāḥ puraḥsaraḥ | ṛṣayo matprabhāvajñā māṃ tu candrāṃ pracakṣate

116

यः स चन्द्रो मदंशूनां कोटिकोट्यंशकोटिजः । षडक्षरो ह्ययं मन्त्रो मनोवैमल्यदायकः

yaḥ sa candro madaṃśūnāṃ koṭikoṭyaṃśakoṭijaḥ | ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantro manovaimalyadāyakaḥ

117

प्रकृष्यमाणा भासो मे सर्वावस्थासु सर्वदा । येनेच्छति तिरोधातुं तन्मे भासा तिरोहितम्

prakṛṣyamāṇā bhāso me sarvāvasthāsu sarvadā | yenecchati tirodhātuṃ tanme bhāsā tirohitam

118

यथा हि स्वशिरश्छाया स्वपदा नैव लङ्घ्यते । सा पदादग्रतो याति येन लङ्घनमिच्छति

yathā hi svaśiraśchāyā svapadā naiva laṅghyate | sā padādagrato yāti yena laṅghanamicchati

119

नित्योदितचिदानन्दा मत्प्रभाः सततोज्ज्वलाः । श्रद्धां सोममपोऽन्नं च वीर्यं हविरिति क्रमात्

nityoditacidānandā matprabhāḥ satatojjvalāḥ | śraddhāṃ somamapo'nnaṃ ca vīryaṃ haviriti kramāt

120

भोग्यशक्तिप्रभा एता अस्यन्ती षट्सु वह्निषु । प्रभासा मुनिभिः प्रोच्ये तन्त्रवेदान्तपारगैः

bhogyaśaktiprabhā etā asyantī ṣaṭsu vahniṣu | prabhāsā munibhiḥ procye tantravedāntapāragaiḥ

121

सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रस्तेजःसंततिसाधकः । यशो यदुज्ज्वलं लोके विद्यादानादिसंभवम्

saptākṣaro hyayaṃ mantrastejaḥsaṃtatisādhakaḥ | yaśo yadujjvalaṃ loke vidyādānādisaṃbhavam

122

मदीयं तद्यशस्तच्च नानारूपं विभज्यते । मामेव भाजनं विद्धि यशसस्तेजसः श्रियः

madīyaṃ tadyaśastacca nānārūpaṃ vibhajyate | māmeva bhājanaṃ viddhi yaśasastejasaḥ śriyaḥ

123

अतो यशस्विनीं तां मां यशसेति विदुर्बुधाः । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रो यशोदो [C: यशस्तेजःप्रदो] जपतो भवेत्

ato yaśasvinīṃ tāṃ māṃ yaśaseti vidurbudhāḥ | saptākṣaro hyayaṃ mantro yaśodo [C: yaśastejaḥprado] japato bhavet

124

स्वर्गपर्जन्यभू पुंस्त्रीवैश्वानरविभागतः । आददाना हविः प्राप्तं श्रद्धासोमादिसंज्ञितम्

svargaparjanyabhū puṃstrīvaiśvānaravibhāgataḥ | ādadānā haviḥ prāptaṃ śraddhāsomādisaṃjñitam

125

षोढात्मानं विभज्याहमग्निभावमुपागता । ज्वलन्ती मुनिभिर्गीता भोक्तृशक्तिप्रभोज्ज्वला

ṣoḍhātmānaṃ vibhajyāhamagnibhāvamupāgatā | jvalantī munibhirgītā bhoktṛśaktiprabhojjvalā

126

अग्नीषोमविभागेन विश्वमेवं भजाम्यहम् [आ, B, ङ्: भवाम्यहम्] । मन्त्रेणानेन मां स्तुत्वा साधयेद्यदभीप्सितम्

agnīṣomavibhāgena viśvamevaṃ bhajāmyaham [ā, B, ṅ: bhavāmyaham] | mantreṇānena māṃ stutvā sādhayedyadabhīpsitam

127

देवेन हरिणा जुष्टा सदा देवैश्च सेविता । देवाश्च मामुपाश्रित्य विषयान् प्रत्यवस्थिताः [आ, B: प्रत्यवस्थितान्]

devena hariṇā juṣṭā sadā devaiśca sevitā | devāśca māmupāśritya viṣayān pratyavasthitāḥ [ā, B: pratyavasthitān]

128

टिप्पणी- 113. पद्ममानत्वात् पुंप्रधानेश्वराः पद्मशब्दार्थाः । तात्पर्यान्तरं पद्माकारैरिति । ओं पद्मवर्णायै नमः । 114. चन्द्रेति नाम निरुच्यते-उद्गत इति । ओं चन्द्रायै नमः । 117. प्रकृष्यमाणा इत्यादि । प्रभासानामनिर्वचनमत्र । भासां प्रकर्षमेवाह-येनेति । सूर्यादिर्येन तेजसान्येषां तेजस्तिरयितुमिच्छति, तदपि मत्तेजसा तिरोधीयते । 118. अप्रधृष्यत्वे लौकिकं निदर्शनमाह-यथेति । 119. प्रकारान्तरमाह-नित्येत्यादि । श्रद्धामित्यादि । एतच्च छान्दोग्ये प्रसिद्धम् । द्वितीयान्तानां श्रद्धामित्यादीनाम् अस्यन्तीत्युत्तरेणान्वयः । 120. षट्सु वह्निषु; स्वर्गादिष्वित्यर्थः । प्रभा अस्यतीति व्युत्पत्तिः । ओं प्रभासायै नमः । 121. यशसेति नाम निरुच्यते-यश इति । 122. तच्च यशश्च नानारूपं भवति । तदेवाह-यशस इत्यादिना । 123. ओं यशसायै नमः । एतदनुसारेण चन्द्रां प्रभासां यशसां ज्वलन्तीम्, इति सूक्तपाठः । 124. ज्वलन्तीति नाम निर्वक्ति-स्वर्गेत्यादिना । 125. भोक्तृशक्तीत्यनेन भोग्यशक्तितात्पर्यकप्रभासानामवैलक्षण्यं प्रतिपादितं भवति । ओं ज्वलन्त्यै नमः । 127. देवजुष्टानामनिर्वचनं देवेनेत्यादिना । देवशब्दस्येन्द्रियपरत्वमादायोच्यते-देवाश्चेति । मूल- परिणामविशेषत्वात् प्रकृतेस्ते ह्यचेतनाः । अतो मच्छक्तिमादाय शुद्धसंवित्क्रियामयीम्

129

विषयेषु प्रवर्तन्ते श्रोत्रवाङ्मन-आदयः । वृत्त्यर्थ [ई: प्रत्यक्षे] सेवितामक्षैर्देवजुष्टां तु मां विदुः

viṣayeṣu pravartante śrotravāṅmana-ādayaḥ | vṛttyartha [ī: pratyakṣe] sevitāmakṣairdevajuṣṭāṃ tu māṃ viduḥ

130

सर्वशक्तिप्रदामन्तर्देवजुष्टामवस्थिताम् । शश्वन्मामनुसंचिन्त्य देवान् विजयतेऽखिलान्

sarvaśaktipradāmantardevajuṣṭāmavasthitām | śaśvanmāmanusaṃcintya devān vijayate'khilān

131

मत्त एवोद्गतानीह विज्ञानानि महर्षिणाम् । शक्तयश्च क्रियाश्चैव यास्ता उच्चावचा नृणाम्

matta evodgatānīha vijñānāni maharṣiṇām | śaktayaśca kriyāścaiva yāstā uccāvacā nṛṇām

132

विशृङ्खलेष्टदां चापि मामुदारां विदुर्बुधाः । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वमिष्टं प्रयच्छति

viśṛṅkhaleṣṭadāṃ cāpi māmudārāṃ vidurbudhāḥ | saptākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvamiṣṭaṃ prayacchati

133

तनोमि पञ्च कृत्यानि ताये च जगदात्मना । तां [ई: तां तु मामिति] मां तामिति तत्त्वज्ञाः प्राहुर्वेदान्तपारगाः

tanomi pañca kṛtyāni tāye ca jagadātmanā | tāṃ [ī: tāṃ tu māmiti] māṃ tāmiti tattvajñāḥ prāhurvedāntapāragāḥ

134

पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रस्तनोति शुभविस्तृतिम् । प्रकृतिं पुरुषं चैव नयामि स्वेन तेजसा

pañcākṣaro hyayaṃ mantrastanoti śubhavistṛtim | prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva nayāmi svena tejasā

135

कालाच्चापि बहिर्भूत्वा पद्मनेमीं ततो विदुः । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वसंपत्समृद्धिदः

kālāccāpi bahirbhūtvā padmanemīṃ tato viduḥ | saptākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvasaṃpatsamṛddhidaḥ

136

आदित्यं [B, C: आदित्यवर्णं] वर्णयाम्येका तेजसा यशसा श्रिया । आदित्यस्था च वर्णात्मा भूत्वा दिव्या त्रयीमयी

ādityaṃ [B, C: ādityavarṇaṃ] varṇayāmyekā tejasā yaśasā śriyā | ādityasthā ca varṇātmā bhūtvā divyā trayīmayī

137

प्रकाशयन्ती सर्वार्थानतीतानागतानपि । पितृदेवमनुष्याणां चक्षुरस्मि सनातनम्

prakāśayantī sarvārthānatītānāgatānapi | pitṛdevamanuṣyāṇāṃ cakṣurasmi sanātanam

138

आदिभूतश्च वर्णो मे तारः प्रथमवाचकः । तत्र शान्तोदितानन्दा नन्दाम्यात्मानमात्मना

ādibhūtaśca varṇo me tāraḥ prathamavācakaḥ | tatra śāntoditānandā nandāmyātmānamātmanā

139

तैलधारावदच्छिन्ना दीर्घघण्टानिनादिनी [F: विनादिनी] । प्रणवस्य शिखा सूक्ष्मा सा मे शब्दमयी तनुः

tailadhārāvadacchinnā dīrghaghaṇṭāninādinī [F: vinādinī] | praṇavasya śikhā sūkṣmā sā me śabdamayī tanuḥ

140

तत्र ब्रह्मणि निष्णातो मां द्रागधिगमिष्यति । आदित्यवर्णजातं मे शब्दमय्या उपस्थितम्

tatra brahmaṇi niṣṇāto māṃ drāgadhigamiṣyati | ādityavarṇajātaṃ me śabdamayyā upasthitam

141

शान्तापश्यादिरूपेण वैखरी वर्णनादिनी । दुहाना सकलानर्थान् धेनुः कामदुघा स्थिता [आ, B: दुघास्मि सा]

śāntāpaśyādirūpeṇa vaikharī varṇanādinī | duhānā sakalānarthān dhenuḥ kāmadughā sthitā [ā, B: dughāsmi sā]

142

एतानादित्यवर्णेति मय्यर्थानृषयो [ई: ओमित्स् सिx qउअर्तेर्स् fरोम् हेरे] विदुः । नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामप्रपूरकः

etānādityavarṇeti mayyarthānṛṣayo [ī: omits six quarters from here] viduḥ | navākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmaprapūrakaḥ

143

किरन्ती किरणान् लोके किरन्ती [आ, B: किरती] चोत्तरोत्तरम् । वायुना देवमित्रेण मणिनाधारवह्निना

kirantī kiraṇān loke kirantī [ā, B: kiratī] cottarottaram | vāyunā devamitreṇa maṇinādhāravahninā

144

देवशब्दस्येन्द्रियपरत्वादाह-श्रोत्रेत्यादि । वृत्त्यर्थे; विषयव्यापृतिरूपार्थे । अक्षैः; इन्द्रियैः । ओं देवजुष्टायै नमः । 131. उदारानामनिरुक्तिः मत्त एवेत्यादिना । ओं उदारायै नमः । 133. तां पद्मनेमीम्, इत्यत्र तामिति पृथक् नामाभिप्रेत्य निर्वचनमाह- तनोमीति । पञ्च कृत्यानि सर्गादीनि । ताये; विस्तृता भवामीत्यर्थः । तायृ संतानपालनयोः, इति धातुः । ओं तायै नमः । 134. पद्मनेमीनामनिर्वचनम्-प्रकृतिमित्यादिना । नयामीति पदधात्वर्थः । नेमिशब्दार्थः बहिरिति । ओं पद्मनेम्यै नमः । 136. आदित्यवर्णेति नामाह-आदित्यमिति । वर्णयामि; वर्णवन्तं तजस्विनं करोमि । वर्णशब्दस्याक्षरपरत्वमभिसंधायाह-वर्णात्मेति । 137. चक्षुरिति । चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः, इति श्रुत्यर्थो ज्ञातव्यः । 138. आदौ त्यः सिद्ध इत्यर्थं मत्वाह-आदिभूत इति । 140. तत्र ब्रह्मणीति । प्रणवशिखायामित्यर्थः । आदित्यवर्णजातं प्रणवाज्जातं सर्वमपि वाङ्मयमित्यर्थः । ओं आदित्यवर्णायै नमः । 143. कीर्तिनामनिर्वचनम्-किरन्तीत्यादि । कॄ विक्षेपे । विक्षेपः किरणानां शब्दानां च । तत्र शब्दानामाह-उत्तरोत्तरमिति । पश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपेणेत्यर्थः । श्रुतौ देवसखः, इति व्यत्ययेन तृतीयार्थे प्रथमा । मणिनेत्यस्य विवरणम्-आधारवह्निनेति । मूल- शनैर्विश्रम्य विश्रम्य पत्रेषु जलजन्मनाम् । द्वादशानां ततश्चोर्ध्वं भजामि द्वादशान्तिमम्

145

कीर्तयन्ति ततः कीर्तिं मुनयो मां मनीषिणः । पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रो योगवैमल्यदायकः

kīrtayanti tataḥ kīrtiṃ munayo māṃ manīṣiṇaḥ | pañcākṣaro hyayaṃ mantro yogavaimalyadāyakaḥ

146

ऋद्धास्म्यहं [ई: ऋध्याम्यहं] गुणैविष्णोरर्धयामि च योगिनः । पत्रेषु योगपद्मानामाधारान्तरचारिणाम्

ṛddhāsmyahaṃ [ī: ṛdhyāmyahaṃ] guṇaiviṣṇorardhayāmi ca yoginaḥ | patreṣu yogapadmānāmādhārāntaracāriṇām

375

उत्तरोत्तरमृध्यामि भजन्ती [ई: भजेऽहं] विस्तृतिं पराम् । ऋद्धिं [ई: ओमित्स् fइवे लिनेस् fरोम् हेरे] वृद्धास्ततः प्राहुर्योगिनो योगदीपिनीम्

uttarottaramṛdhyāmi bhajantī [ī: bhaje'haṃ] vistṛtiṃ parām | ṛddhiṃ [ī: omits five lines from here] vṛddhāstataḥ prāhuryogino yogadīpinīm

376

147

147

148

गन्धादयः पृथिव्याद्या द्वाराणि मम वेदने । सर्वेषां पुण्यगन्धानां द्वारभूतास्मि शाश्वती

gandhādayaḥ pṛthivyādyā dvārāṇi mama vedane | sarveṣāṃ puṇyagandhānāṃ dvārabhūtāsmi śāśvatī

149

गन्धद्वारेति मां प्राहुर्विप्रा वेदान्तपारगाः । दुराधर्षास्मि सर्वेषां दैत्यदानवरक्षसाम्

gandhadvāreti māṃ prāhurviprā vedāntapāragāḥ | durādharṣāsmi sarveṣāṃ daityadānavarakṣasām

150

शुद्धा संवित् क्रिया चाहं नार्हा कैरपि बाधितुम् । सर्वेषामात्मभूताया मम संवित्क्रियात्मनः

śuddhā saṃvit kriyā cāhaṃ nārhā kairapi bādhitum | sarveṣāmātmabhūtāyā mama saṃvitkriyātmanaḥ

151

ज्ञातृत्वमपि कर्तृत्वं यो नामापनिनीषति । ज्ञात्वा कर्ता निषेधस्य स निर्वक्ष्यति तत् कथम्

jñātṛtvamapi kartṛtvaṃ yo nāmāpaninīṣati | jñātvā kartā niṣedhasya sa nirvakṣyati tat katham

152

शक्तो धर्षयितुं कश्चिन्नैव संविद्गतिं मम । तदभावा विचिन्त्यैवं ह्यभावे संविदेव सा

śakto dharṣayituṃ kaścinnaiva saṃvidgatiṃ mama | tadabhāvā vicintyaivaṃ hyabhāve saṃvideva sā

153

दुराधर्षेति मां प्राहुः सांख्यज्ञानविचक्षणाः । अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रस्तमोगतिविमोचनः [ई: भीतिविमोचनः]

durādharṣeti māṃ prāhuḥ sāṃkhyajñānavicakṣaṇāḥ | aṣṭākṣaro hyayaṃ mantrastamogativimocanaḥ [ī: bhītivimocanaḥ]

154

नित्येन [ई: नित्या च] विष्णुना पुष्टा नित्यं पुष्टा च सद्गुणैः । विषयैर्मे विना पुष्टा नित्यं संवित् परा तनुः

nityena [ī: nityā ca] viṣṇunā puṣṭā nityaṃ puṣṭā ca sadguṇaiḥ | viṣayairme vinā puṣṭā nityaṃ saṃvit parā tanuḥ

155

सैव पुष्णाति विषयानजडाभिर्जडात्मनः । नित्यपुष्टां तु मां प्राहुः सिद्धाः संविद्विचक्षणाः

saiva puṣṇāti viṣayānajaḍābhirjaḍātmanaḥ | nityapuṣṭāṃ tu māṃ prāhuḥ siddhāḥ saṃvidvicakṣaṇāḥ

156

अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रो नित्यं पुष्णाति संविदम् । करिणो नाम कर्तारस्त्रिशुद्धास्त्रिक्रियापराः

aṣṭākṣaro hyayaṃ mantro nityaṃ puṣṇāti saṃvidam | kariṇo nāma kartārastriśuddhāstrikriyāparāḥ

157

तानिच्छामि सदा द्रष्टुं मनसा यामि [B: धारितान्] तान् सदा । हिमशैलेन्द्रसंकाशा गजेन्द्रा मम वाहनाः

tānicchāmi sadā draṣṭuṃ manasā yāmi [B: dhāritān] tān sadā | himaśailendrasaṃkāśā gajendrā mama vāhanāḥ

158

टिप्पणी- 144. श्रुतौ ऽउपैतुऽ इत्यस्यार्थवर्णनम्-भजामीति । ओं कीर्त्यै नमः । 146. ऋद्धिरिति नाम निर्वक्ति-ऋद्धेति । समृद्धेत्यर्थः । अर्धयामि; प्रीणयामि । वृद्धिमेवाह-पत्रेष्विति । 147. ऋध्यामि; वृद्धिं प्राप्नोमि । ओं ऋद्ध्यै नमः । 148. गन्धशब्दो रूपरसादीनामप्युपलक्षकस्तदाश्रयपृथिव्यादीनि लक्षयति । ऽअन्नं ब्रह्मेति व्यजानातऽ इत्यत्रान्नमयकोशो ब्रह्मज्ञानद्वारत्वेन श्रुतौ विहितः । ऽपृथिवी वा अन्नमऽ इति श्रुतिरेवान्नशब्दं पृथीवीपरमाचष्टे । अतो देवीज्ञाने पृथिव्यादयो द्वारभूयमापद्यन्ते । ओं गन्धद्वारायै नमः । 151. तत्; अपनयनम् । 152. तदभावा; धर्षणाभावरूपेत्यर्थः । ओं दुराधर्षायै नमः । 154. नित्यपुष्टानामनिर्वचनम्-नित्येनेत्यादिना । सद्गुणैः; ज्ञानशक्त्यादिगुणैः । विषयैर्विनापि मे संविद्रूपा परा तनुः पुष्टेत्यन्वयः । ओं नित्यपुष्टायै नमः । 156. करीषिणीति नाम निर्वक्ति-करिण इति । कर्तार इति । करिन्शब्दः कृधातोर्निष्पन्न इति भावः । त्रिशुद्धाः; कायवाङ्मनसशुद्धाः । त्रिक्रियाः; यजनदानाध्ययनरूपाः 157. इच्छार्थकमुधातुमादायार्थमाह- तानिच्छामीति । ऽइष गतौऽ इत्येतदभिसन्धायाह-मनसा यामीति । करिशब्दस्य गजपरत्वप्रसिद्धिमभिप्रेत्याह-गजेन्द्रा इति । ओं करीषिण्यै नमः । मूल- तैरीश्वरा सदा यामि कर्त्री चान्तवती [ई: अन्नवती] सदा । करीषिणीति मां तेन तत्त्वज्ञाः संप्रचक्षते

159

सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामसमृद्धिदः । भूतानामीश्वरा चास्मि प्रियेणेशेन [ई: प्रिया चेशेन] सर्वदा

saptākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmasamṛddhidaḥ | bhūtānāmīśvarā cāsmi priyeṇeśena [ī: priyā ceśena] sarvadā

160

वरदा भुवनेशाना वनिता [ई: भुवनेशानामीडिता] च सदाखिलैः । वृद्धिदा वर्धमाना च क्षपणी च सदांहसाम्

varadā bhuvaneśānā vanitā [ī: bhuvaneśānāmīḍitā] ca sadākhilaiḥ | vṛddhidā vardhamānā ca kṣapaṇī ca sadāṃhasām

161

ईश्वरीत्येव मे नाम तेन वेदे निरूपितम् । षडक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वैश्वर्यसमृद्धिदः

īśvarītyeva me nāma tena vede nirūpitam | ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvaiśvaryasamṛddhidaḥ

162

भौमान्तरिक्षदिव्याख्या ये चाप्यप्राकृताः परे । सदानन्दमयास्त्वेते सर्वे कामा मयि श्रिताः

bhaumāntarikṣadivyākhyā ye cāpyaprākṛtāḥ pare | sadānandamayāstvete sarve kāmā mayi śritāḥ

163

मनोरथानां सर्वेषां पराहं विभ्रमस्थली । विष्णोश्च मनसः कामः साहं सर्वातिशायिनी

manorathānāṃ sarveṣāṃ parāhaṃ vibhramasthalī | viṣṇośca manasaḥ kāmaḥ sāhaṃ sarvātiśāyinī

164

मनसः काम इत्येव तेन मां तुष्टुवुः सुराः । नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकामसमृद्धिदः

manasaḥ kāma ityeva tena māṃ tuṣṭuvuḥ surāḥ | navākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakāmasamṛddhidaḥ

165

लौकिक्योऽप्यथ वैदिक्यस्तथा वाह्यागमोद्भवाः । निर्घोषा घोषवत्यश्च या वाचः परिकीर्तिताः

laukikyo'pyatha vaidikyastathā vāhyāgamodbhavāḥ | nirghoṣā ghoṣavatyaśca yā vācaḥ parikīrtitāḥ

166

मामभिप्रेत्य सर्वासां तासामुच्चारणक्रिया । मामभिप्रयते सर्वो जनः सर्वात्मना स्थिताम्

māmabhipretya sarvāsāṃ tāsāmuccāraṇakriyā | māmabhiprayate sarvo janaḥ sarvātmanā sthitām

167

तेन तेन प्रकारेण वाचामुच्चारणक्रमे । आकूतिर्वचसां तेन वेदज्ञैरस्मि भाविता

tena tena prakāreṇa vācāmuccāraṇakrame | ākūtirvacasāṃ tena vedajñairasmi bhāvitā

168

अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वशब्दार्थसिद्धिदः । सच्च त्यच्च जगद् द्वेधा यत् प्रमाणेन दृश्यते

aṣṭākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvaśabdārthasiddhidaḥ | sacca tyacca jagad dvedhā yat pramāṇena dṛśyate

169

तत् सर्वमहमस्मीति सत्यं मामृषयोऽब्रुवन् । षड"क्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वसत्यफलप्रदः

tat sarvamahamasmīti satyaṃ māmṛṣayo'bruvan | ṣaḍa"kṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvasatyaphalapradaḥ

170

पश्यन्ति पशवो जीवा विधाभिस्तिसृभिः स्थिताः । तेषां रूपं तु यच्छक्र चैतन्यं हयवर्जितम्

paśyanti paśavo jīvā vidhābhistisṛbhiḥ sthitāḥ | teṣāṃ rūpaṃ tu yacchakra caitanyaṃ hayavarjitam

171

तद्रूपमहमेवास्मि चिद्घनानन्दरूपिणी । मच्छक्तिलेशास्ते सर्वे जीवाश्चिच्छक्तिसंज्ञकाः

tadrūpamahamevāsmi cidghanānandarūpiṇī | macchaktileśāste sarve jīvāścicchaktisaṃjñakāḥ

172

आग्नेयी या हि मच्छक्तिः सा हि जाता तथा तथा । पशूनां रूपमित्येवं सांख्या मां संप्रचक्षते

āgneyī yā hi macchaktiḥ sā hi jātā tathā tathā | paśūnāṃ rūpamityevaṃ sāṃkhyā māṃ saṃpracakṣate

402

नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सम्यग्ज्ञानफलप्रदः । त्रैगुण्यं षड्गुणोत्थं [B, F: षाड्गुणोत्थं] च द्विधान्नं परिकीर्तितम्

navākṣaro hyayaṃ mantraḥ samyagjñānaphalapradaḥ | traiguṇyaṃ ṣaḍguṇotthaṃ [B, F: ṣāḍguṇotthaṃ] ca dvidhānnaṃ parikīrtitam

403

173

173

174

टिप्पणी- 159. ईश्वरीति नाम निराह-भूतानामित्यादिना । ईश्वरेति; ईष्टे इत्यर्थे स्थेशभास इत्यादिना वरचि रूपम् । भूतशब्दो निखिलचेतनाचेतनपरः । प्रियेणेशेनेति सहयोगे तृतीया । वनिता; ध्यातेत्यर्थः । ओं ईश्वर्यै नमः । 163. मनसः काम इति नाम्नो निर्वचनान्तरमाह-मनोरथानामिति । ओं मनसः कामाय नमः । 165. वाच आकूतिरिति नाम निर्वक्ति-लौकिक्य इति । 166. अभिप्रेत्येति । आकूतिशब्दोऽभिप्रायपर इति भावः । सर्ववचसां तात्पर्यभूमिरित्यर्थः । ओं वाच आकूत्यै नमः । 168. सत्यमिति नाम निराह-सच्चेति । सच्च त्यच्चाभवत् इति श्रुतिरत्राभिप्रेता । ओं सत्याय नमः । 170. पशूनां रूपमिति नाम निराह-पश्यन्तीति । पशुशब्दो जीवपरः । तिसृभिर्विधाभिरिति । देवतिर्यङ्मनुप्यरूपाभिः, बद्धमुक्तनित्यरूपाभिर्वेत्यर्थः । 172. आग्नेयी शक्तिः; भोक्तृशक्तिः । ओं पशूनां रूपाय नमः । 173. अन्नस्य यश इति नाम निराह- त्रैगुण्यमिति । त्रैगुण्यमन्नं प्राकृतभोग्यजातम् । षाड्गुण्यमन्नम् अप्राकृतभोग्यजातम्; यदभिप्रेत्य ऽअहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नादःऽ इति मुक्तानां गानं श्रुतिराह । मूल- त्रैगुण्यमनुबद्धानामितरेषामथेतरत् । द्विविधस्यापि चान्नस्य यद्यशो रूपमुत्तमम्

175

तदहं सर्वभूतात्मा तत्त्वज्ञैः परिकीर्तिता । प्राकृताप्राकृता भोगा मच्छक्तिप्रविजृम्भिताः

tadahaṃ sarvabhūtātmā tattvajñaiḥ parikīrtitā | prākṛtāprākṛtā bhogā macchaktipravijṛmbhitāḥ

176

सोमशक्तिर्मदीया या सा हि जाता तथा तथा । अन्नस्य यश इत्येव मां विदुस्तत्त्वचिन्तकाः

somaśaktirmadīyā yā sā hi jātā tathā tathā | annasya yaśa ityeva māṃ vidustattvacintakāḥ

177

नवाक्षरो ह्ययं मन्त्रो भोगसर्वस्वदायकः । मिमे षडध्वनो व्यग्रा मीये मानैस्तथाखिलैः

navākṣaro hyayaṃ mantro bhogasarvasvadāyakaḥ | mime ṣaḍadhvano vyagrā mīye mānaistathākhilaiḥ

178

मितिश्च सर्वमानानां माति चान्तर्ममाखिलम् । तारयामि जगत् सर्वमपारं [ई: सर्वं परमं] भवसागरम्

mitiśca sarvamānānāṃ māti cāntarmamākhilam | tārayāmi jagat sarvamapāraṃ [ī: sarvaṃ paramaṃ] bhavasāgaram

179

उत्तीर्णा सर्वदोषाब्धेः प्लवे भूतेषु चेतसा । प्लावयामि जगद्विश्वं [ई: सर्वं] पयसा मेघतां गता

uttīrṇā sarvadoṣābdheḥ plave bhūteṣu cetasā | plāvayāmi jagadviśvaṃ [ī: sarvaṃ] payasā meghatāṃ gatā

180

प्रियं हितं च सर्वेषां चिन्तयामि करोमि च । तेन मां सर्वभूतानां मातरं योगिनो विदुः

priyaṃ hitaṃ ca sarveṣāṃ cintayāmi karomi ca | tena māṃ sarvabhūtānāṃ mātaraṃ yogino viduḥ

181

पञ्चाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वभोगसमृद्धिदः । सुषुम्ना नाम या नाडी नाडीचक्रस्य नायिका

pañcākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvabhogasamṛddhidaḥ | suṣumnā nāma yā nāḍī nāḍīcakrasya nāyikā

182

मुक्तियानं महायानं योगियानमिति श्रुता । शक्तिर्या वैष्णवी सूक्ष्मा मन्मयी परिकीर्तिता

muktiyānaṃ mahāyānaṃ yogiyānamiti śrutā | śaktiryā vaiṣṇavī sūkṣmā manmayī parikīrtitā

संकल्पविषयः सर्वो यामालम्ब्यावतिष्ठते । ऊर्ध्वं चाधश्च या भित्त्वा प्रतिजीवं वपुर्गतिम् [B, F: पुनर्गतिम्]

saṃkalpaviṣayaḥ sarvo yāmālambyāvatiṣṭhate | ūrdhvaṃ cādhaśca yā bhittvā pratijīvaṃ vapurgatim [B, F: punargatim]

184

व्याप्ता परममाकाशं सा सुषुम्नेति गीयते । मुक्तयेऽखिलजीवानां संसाराखिलखेदिनाम्

vyāptā paramamākāśaṃ sā suṣumneti gīyate | muktaye'khilajīvānāṃ saṃsārākhilakhedinām

185

साहं सुषुम्नारूपेण वर्ते देहेषु देहिनाम् । आ वस्तिशीर्षादा मूर्ध्नस्तस्यां शक्तौ पुरंदर

sāhaṃ suṣumnārūpeṇa varte deheṣu dehinām | ā vastiśīrṣādā mūrdhnastasyāṃ śaktau puraṃdara

186

आधाराख्यानि पद्मानि द्वात्रिंशत् संस्थितानि वै । पद्मानां मालया व्याप्ता ततोऽहं पद्ममालिनी

ādhārākhyāni padmāni dvātriṃśat saṃsthitāni vai | padmānāṃ mālayā vyāptā tato'haṃ padmamālinī

187

प्रकृतिं पुरुषं चैव कालं चैव सनातनम् । धारयामि स्वरूपेण ततोऽहं पद्ममालिनी

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kālaṃ caiva sanātanam | dhārayāmi svarūpeṇa tato'haṃ padmamālinī

188

अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वकर्मफलप्रदः । पोषं करोमि सर्वेषां रूपेण यशसा श्रिया

aṣṭākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvakarmaphalapradaḥ | poṣaṃ karomi sarveṣāṃ rūpeṇa yaśasā śriyā

189

पुष्करं च नयाम्येका कालाख्यं पद्मरूपकम् । तेन पुष्करिणीत्येवमृषयो मां प्रचक्षते

puṣkaraṃ ca nayāmyekā kālākhyaṃ padmarūpakam | tena puṣkariṇītyevamṛṣayo māṃ pracakṣate

190

टिप्पणी- 176. सोमशक्तिः; भोग्यशक्तिः । ओं अन्नस्य यशसे नमः । 177. ऽमातरं पद्ममालिनीमऽ इत्यत्रत्यं मातेति नाम निर्वक्ति-मिमे इति । भुवनपदमन्त्रतत्त्वकलावर्णाख्यान् षडध्वनः परिच्छिनद्मीत्यर्थः । 178. मितिः; ज्ञानम् । माति; परिमितं वर्तते । एवं माशब्दार्थमुक्त्वा तृशब्दार्थमाह-तारयामीति । ऽतॄ प्लवनतरणयोःऽ इति धातुः । 179. प्लवनार्थमाह-प्लावयामीति । ओं मात्रे नमः । 182. सुषुम्नापर्यायनामान्याह-मुक्तियानमिति । 184. परममाकाशम्; ब्रह्मरन्ध्रम् । 185. वस्तिः; नाभेरधोभागः । 186. द्वात्रिंशदिति । योगशास्त्रप्रसिद्धानि आधारपद्मानि । 187. प्रकृत्यादीनां पद्मशब्दार्थत्वं पूर्वमेवोक्तम् । ओं पद्ममालिन्यै नमः । 188. पुष्करिणीनाम निर्वक्ति-पोषमिति । पुष्धातुं कृधातुं चादाय निरुक्तिर्विवक्षिता । 189. पद्मपर्यायात् पुष्करशब्दात् व्युत्पत्तिमाह-पुष्करमिति । ओं पुष्करिण्यै नमः । मूल- सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वपोषफलप्रदः । इष्टास्मि सर्वदेवानां संगता हरिणा सदा

191

दात्री च सर्वकामानामखिलस्यावलम्बनम् । मामालम्ब्यावतिष्ठन्ते प्रधानपुरुषादयः

dātrī ca sarvakāmānāmakhilasyāvalambanam | māmālambyāvatiṣṭhante pradhānapuruṣādayaḥ

pañcāśo'dhyāyaḥ (cont. 4)

192

यष्टिरित्येवमृषयो मां ततः संप्रचक्षते । षडक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वयोगफलप्रदः

yaṣṭirityevamṛṣayo māṃ tataḥ saṃpracakṣate | ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvayogaphalapradaḥ

193

पिङ्गलास्मि स्वया भासा प्रतप्तकनकाभया । पिङ्गाय चाप्यदां पूर्वं यक्षेशाय महाश्रियम्

piṅgalāsmi svayā bhāsā prataptakanakābhayā | piṅgāya cāpyadāṃ pūrvaṃ yakṣeśāya mahāśriyam

194

यक्षेशो मां पुरा शक्र पिङ्गलेत्येवमूचिवान् । सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रो योगतेजःसमृद्धिदः

yakṣeśo māṃ purā śakra piṅgaletyevamūcivān | saptākṣaro hyayaṃ mantro yogatejaḥsamṛddhidaḥ

195

तोषयामि गुणैर्विष्णुं तुष्यामि च हरेर्गुणैः । मयि तुष्टिः समस्तानामीडितायां स्वकर्मभिः

toṣayāmi guṇairviṣṇuṃ tuṣyāmi ca harerguṇaiḥ | mayi tuṣṭiḥ samastānāmīḍitāyāṃ svakarmabhiḥ

196

तुष्टिर्निरूपिता तेन साहं योगाब्धिपारगैः । षडक्षरो ह्ययं मन्त्रो मनःसंतोषदायकः [ई: कारकः]

tuṣṭirnirūpitā tena sāhaṃ yogābdhipāragaiḥ | ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantro manaḥsaṃtoṣadāyakaḥ [ī: kārakaḥ]

197

सुवर्णयामि संसिद्धानपरं परमेव वा । अनिदंप्रथमा वर्णाः शोभना मम वाचकाः

suvarṇayāmi saṃsiddhānaparaṃ parameva vā | anidaṃprathamā varṇāḥ śobhanā mama vācakāḥ

198

नित्या सरस्वती भूत्वा शोभनं वर्णयाम्यहम् । सुवर्णेति ततो विप्रैस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तिता

nityā sarasvatī bhūtvā śobhanaṃ varṇayāmyaham | suvarṇeti tato vipraistattvajñaiḥ parikīrtitā

199

सप्ताक्षरो ह्ययं मन्त्रः सर्वसंपत्समृद्धिदः । हैमं [B, C: हेमनं] च पर्वतं दिव्यं चन्द्रार्कग्रहपूरितम्

saptākṣaro hyayaṃ mantraḥ sarvasaṃpatsamṛddhidaḥ | haimaṃ [B, C: hemanaṃ] ca parvataṃ divyaṃ candrārkagrahapūritam

200

धारयामि धरा भूत्वा वेधसः स्थितिसिद्धये । तुष्टाव मां पुरा तेन विरिञ्चो हेममालिनीम्

dhārayāmi dharā bhūtvā vedhasaḥ sthitisiddhaye | tuṣṭāva māṃ purā tena viriñco hemamālinīm

201

अष्टाक्षरो ह्ययं मन्त्रो मानवानां धृतिप्रदः । हिताय सर्वजीवानां प्रसूये तत्त्वपद्धतिम्

aṣṭākṣaro hyayaṃ mantro mānavānāṃ dhṛtipradaḥ | hitāya sarvajīvānāṃ prasūye tattvapaddhatim

202

रमयामि पुनस्तत्र भुक्त्या मुक्त्या यथार्हतः । नियच्छामि तथा कालैः सजीवां तत्त्वपद्धतिम्

ramayāmi punastatra bhuktyā muktyā yathārhataḥ | niyacchāmi tathā kālaiḥ sajīvāṃ tattvapaddhatim

203

सूरिभ्यश्च हिता नित्यं सूर्यरूपार्कमण्डले । सूर्येति सूरिभिः प्रोक्ता ततोऽहं तत्त्वचिन्तकैः

sūribhyaśca hitā nityaṃ sūryarūpārkamaṇḍale | sūryeti sūribhiḥ proktā tato'haṃ tattvacintakaiḥ

204

षडक्षरो ह्ययं मन्त्रो भोगमोक्षफलप्रदः । इति नाम्नां त्रिपञ्चाशत् सूक्तस्थानां प्रकीर्तिता

ṣaḍakṣaro hyayaṃ mantro bhogamokṣaphalapradaḥ | iti nāmnāṃ tripañcāśat sūktasthānāṃ prakīrtitā

205

कृतार्थयन्ति मां प्राप्य धीराः स्वैः स्वैरभीप्सितैः । यद्यप्येषां मया प्रोक्ता व्यवस्था फलगोचरा

kṛtārthayanti māṃ prāpya dhīrāḥ svaiḥ svairabhīpsitaiḥ | yadyapyeṣāṃ mayā proktā vyavasthā phalagocarā

206

टिप्पणी- 190. यष्टिरिति नामाह-इष्टास्मीति । सर्वदेवैः पूजितेत्यर्थः । 191. यष्टिशब्दस्य दण्डार्थकत्वाभिप्रायेणाह-अवलम्बनमिति । ओं यष्टये नमः । 193. पिङ्गलानामाह-पिङ्गायेति । ऽला दानेऽ इति धातुमभिसंधायाह-अदामिति । ओं पिङ्गलायै नमः । 195. तुष्टिनामनिर्वचनम्-तोषयामीत्यादिना । ओं तुष्टये नमः । 197. सुवर्णेति नाम निराह-सुवर्णयामीति । सुवः नयामीति छेदः । आर्षं णत्वम् । अपरं सुवः स्वर्गः । परं सुवः परमपदम् । सु शोभनाः वर्णा वाचकाः यस्या इति व्युत्पत्तिमाह-अनिदमित्यादि । 198. अर्थान्तरमाह-शोभनमित्यादि । ओं सुवर्णायै नमः । 199. हेममालिनीति नाम निरुच्यते-हैममिति । महामेरुमित्यर्थः । ओं हेममालिन्यै नमः । 201. सूर्येति नाम निर्वक्ति-हितायेति । प्रसूये इति सूशब्दार्थः । 202. रमयामीति रेफार्थः । यथार्हतः; अधिकारिभेदेनेत्यर्थः । नियच्छामीति यकारार्थः । 203. अर्थान्तरमाह-सूरिभ्यश्चेति । हितेति; यत्प्रत्ययार्थ इति भावः । ओं सूर्यायै नमः । मूल- न तावदेव माहात्म्यमेषां चिन्त्यं विपश्चिता । आ [ई: आमोक्षं] मोक्षान्निर्विचारेण सर्वा सर्वफलप्रदा

207

नामावली यतो ह्यस्याः श्रीरहं देवता परा । नक्षत्राणि यथा व्योम्नि यथा रत्नानि वारिधौ

nāmāvalī yato hyasyāḥ śrīrahaṃ devatā parā | nakṣatrāṇi yathā vyomni yathā ratnāni vāridhau

208

वसुधायां यथा भोगा यथा कामाः सुरद्रुमे । महिमानो यथा गोषु तेजांसि ब्राह्मणे यथा

vasudhāyāṃ yathā bhogā yathā kāmāḥ suradrume | mahimāno yathā goṣu tejāṃsi brāhmaṇe yathā

209

यथानन्ता गुणा दिव्या देवदेवे जनार्दने । महिमानो ह्यसीमानस्तथास्मिन् सूक्तके मम

yathānantā guṇā divyā devadeve janārdane | mahimāno hyasīmānastathāsmin sūktake mama

210

यावान् हि भगवान् कालः कलाकाष्ठादिलक्षणः । तावता नैव शक्नोमि वक्तुं सूक्तगुणानहम्

yāvān hi bhagavān kālaḥ kalākāṣṭhādilakṣaṇaḥ | tāvatā naiva śaknomi vaktuṃ sūktaguṇānaham

211

सैषा वेदविदां निष्ठा सैषा तन्त्रविदां [ई: मन्त्र] गतिः मां प्रपद्येत सततं सूक्तेनानेन मानवः

saiṣā vedavidāṃ niṣṭhā saiṣā tantravidāṃ [ī: mantra] gatiḥ māṃ prapadyeta satataṃ sūktenānena mānavaḥ

212

सूक्तार्थमनुसंस्मृत्य चिरं सूक्तमधीत्य च । लब्धे चित्तप्रसादे तु मां प्रपद्येत वै गतिम्

sūktārthamanusaṃsmṛtya ciraṃ sūktamadhītya ca | labdhe cittaprasāde tu māṃ prapadyeta vai gatim

213

प्रपद्यमानो मां नित्यं देवं वा पुरुषोत्तमम् । इत्येवमनुसंदध्याच्छ्रद्दधानो जितेन्द्रियः

prapadyamāno māṃ nityaṃ devaṃ vā puruṣottamam | ityevamanusaṃdadhyācchraddadhāno jitendriyaḥ

214

प्रातिकूल्यं परित्यक्तमानुकूल्यं च संश्रितम् । मया सर्वेषु भूतेषु यथाशक्ति यथामति

prātikūlyaṃ parityaktamānukūlyaṃ ca saṃśritam | mayā sarveṣu bhūteṣu yathāśakti yathāmati

215

अपायेभ्यो निवृत्तोऽस्मि पातकेभ्यो भवोदधौ । तथाप्यत्र प्रवृत्तिर्या त्वत्स्मृतेः सापि [साधु] नश्यतु

apāyebhyo nivṛtto'smi pātakebhyo bhavodadhau | tathāpyatra pravṛttiryā tvatsmṛteḥ sāpi [sādhu] naśyatu

216

अलसस्याल्पशक्तेश्च यथावच्चाविजानतः । उपायाश्चोदिताः शास्त्रैर्न मे स्युस्तारकास्त्रयः

alasasyālpaśakteśca yathāvaccāvijānataḥ | upāyāścoditāḥ śāstrairna me syustārakāstrayaḥ

217

तथाप्यत्र प्रवृत्तिर्या त्वदाज्ञापालनं तु [ई: हि] तत् । ततोऽहमनुपायत्वात् कृपणोऽकिंचनोऽगतिः

tathāpyatra pravṛttiryā tvadājñāpālanaṃ tu [ī: hi] tat | tato'hamanupāyatvāt kṛpaṇo'kiṃcano'gatiḥ

218

छायामाश्रित्य वर्तेऽहं त्वदीयां तापहारिणीम् । निरुपाधिः स्वतन्त्रा च स्वामिनी नः कृपानिधिः

chāyāmāśritya varte'haṃ tvadīyāṃ tāpahāriṇīm | nirupādhiḥ svatantrā ca svāminī naḥ kṛpānidhiḥ

219

त्वमेव सर्वशास्त्रेषु शरणत्वेन गीयसे । आत्मात्मीयं च यत्किंचिद् दुस्त्यजं दुर्भरं मतम्

tvameva sarvaśāstreṣu śaraṇatvena gīyase | ātmātmīyaṃ ca yatkiṃcid dustyajaṃ durbharaṃ matam

220

तत् [F: ओमित्स् सिx लिनेस् fरोम् हेरे] सर्वं तव विन्यस्तं शुभयोः पादपद्मयोः । उपेयायास्तव प्राप्त्यै त्वामुपायं तथा वृणे

tat [F: omits six lines from here] sarvaṃ tava vinyastaṃ śubhayoḥ pādapadmayoḥ | upeyāyāstava prāptyai tvāmupāyaṃ tathā vṛṇe

221

उपायो भव मे देवि शरणं भव मेऽम्बुजे । प्लुष्य मे दुरितं सर्वं पुष्य मे त्वद्गतांधियम्

upāyo bhava me devi śaraṇaṃ bhava me'mbuje | pluṣya me duritaṃ sarvaṃ puṣya me tvadgatāṃdhiyam

222

टिप्पणी- 211. सैषेत्यस्य प्रतिसंबन्धी यदिति शब्द अध्याहार्यः । मां प्रपद्येतेति यत् सैषेति निष्ठाशब्दानुगुणः स्त्रीलिङ्गनिर्देशः; शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्य, इतिवत् । 213. इत्येवमिति । वक्ष्यमाणरीत्येत्यर्थः । 214. प्रातिकूल्यमित्यादिना सप्तदशेऽध्याये प्रोक्तान्यङ्गान्यत्र स्मार्यन्ते । 216. त्रयः कर्मज्ञानभक्त्यादय उपाया इत्यर्थः । 217. तथापीति । चोदितानामनुपायत्वेऽपीत्यर्थः । अत्र; उपायेषु । आज्ञापरिपालनमिति । ऽब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनऽ ऽओमित्येवं ध्यायथऽ ऽओमित्यात्मानं युञ्जीतऽ ऽमुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्येऽ ऽनियतं कुरु कर्म त्वमऽ ऽमामेकं शरणं व्रजऽ ऽप्रपद्येन्नियतः श्रियमऽ इत्यादिविधिरूपाज्ञापरिपालनमित्यर्थः । 218. छायामिति; त्वत्कृपामिति यावत् । 220. सर्वं विन्यस्तमित्यनेनात्मात्मीयनिक्षेप उच्यते । 221. पुष्य धियमित्यनेन फलभक्तिः प्रार्थ्यते । इत्येवमनुसंधाय मां प्रपद्येत वै गतिम् । आदिदेवं जगन्नाथमीशं वा पुरुषोत्तमम्

ṭippaṇī- 211. saiṣetyasya pratisaṃbandhī yaditi śabda adhyāhāryaḥ | māṃ prapadyeteti yat saiṣeti niṣṭhāśabdānuguṇaḥ strīliṅganirdeśaḥ; śaityaṃ hi yat sā prakṛtirjalasya, itivat | 213. ityevamiti | vakṣyamāṇarītyetyarthaḥ | 214. prātikūlyamityādinā saptadaśe'dhyāye proktānyaṅgānyatra smāryante | 216. trayaḥ karmajñānabhaktyādaya upāyā ityarthaḥ | 217. tathāpīti | coditānāmanupāyatve'pītyarthaḥ | atra; upāyeṣu | ājñāparipālanamiti | 'brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena' 'omityevaṃ dhyāyatha' 'omityātmānaṃ yuñjīta' 'mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye' 'niyataṃ kuru karma tvam' 'māmekaṃ śaraṇaṃ vraja' 'prapadyenniyataḥ śriyam' ityādividhirūpājñāparipālanamityarthaḥ | 218. chāyāmiti; tvatkṛpāmiti yāvat | 220. sarvaṃ vinyastamityanenātmātmīyanikṣepa ucyate | 221. puṣya dhiyamityanena phalabhaktiḥ prārthyate | ityevamanusaṃdhāya māṃ prapadyeta vai gatim | ādidevaṃ jagannāthamīśaṃ vā puruṣottamam

223

परं स्वस्त्ययनं शक्र सर्वालक्ष्मीनिबर्हणम् । श्रावयेत् कर्मकालेषु मत्सूक्तस्य विधिं नरः

paraṃ svastyayanaṃ śakra sarvālakṣmīnibarhaṇam | śrāvayet karmakāleṣu matsūktasya vidhiṃ naraḥ

224

समर्थयति कर्माणि श्रोतारं पोषयत्युत । निर्णुदत्यखिलां मायामलक्ष्मीं च मलैः सह

samarthayati karmāṇi śrotāraṃ poṣayatyuta | nirṇudatyakhilāṃ māyāmalakṣmīṃ ca malaiḥ saha

225

एतदभ्यस्यमानं हि कर्मणा मनसा गिरा । त्रायते महतः पापाच्छ्रियं चावहति ध्रुवम्

etadabhyasyamānaṃ hi karmaṇā manasā girā | trāyate mahataḥ pāpācchriyaṃ cāvahati dhruvam

226

इति ते कथितं शक्र तन्त्रमेतदनुत्तमम् । यत्र सर्वाणि वर्तन्ते विज्ञानानि विपश्चिताम्

iti te kathitaṃ śakra tantrametadanuttamam | yatra sarvāṇi vartante vijñānāni vipaścitām

227

मोक्षशास्त्रं यथा श्रेष्ठं शास्त्राणां विविधात्मनाम् । द्विपदां ब्राह्मणः श्रेष्ठो यथा गौश्च चतुष्पदाम्

mokṣaśāstraṃ yathā śreṣṭhaṃ śāstrāṇāṃ vividhātmanām | dvipadāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭho yathā gauśca catuṣpadām

228

लोहानां कनकं श्रेष्ठं रत्नानां कौस्तुभो यथा । माता श्रेष्ठा गुरूणां च पुत्रः प्रवदतां यथा

lohānāṃ kanakaṃ śreṣṭhaṃ ratnānāṃ kaustubho yathā | mātā śreṣṭhā gurūṇāṃ ca putraḥ pravadatāṃ yathā

229

इन्द्रियाणां मनः श्रेष्ठं चलतां च मरुद्यथा । मेरुः श्रेष्ठो गिरीणां च त्रिस्रोताः सरितां यथा

indriyāṇāṃ manaḥ śreṣṭhaṃ calatāṃ ca marudyathā | meruḥ śreṣṭho girīṇāṃ ca trisrotāḥ saritāṃ yathā

230

आश्रमाणां गृहस्थश्च वसिष्ठो जपतां यथा । तत्त्वानां सर्वसंन्यासो धीर्लाभानां यथोत्तमा

āśramāṇāṃ gṛhasthaśca vasiṣṭho japatāṃ yathā | tattvānāṃ sarvasaṃnyāso dhīrlābhānāṃ yathottamā

231

तथोत्तममिदं तन्त्रं तन्त्राणां तत्त्ववादिनाम् । भगवान् वासुदेवोऽस्मिन् विष्णुर्नारायणो गुरुः

tathottamamidaṃ tantraṃ tantrāṇāṃ tattvavādinām | bhagavān vāsudevo'smin viṣṇurnārāyaṇo guruḥ

232

अहं च कीर्तितौ सम्यक् स्वरूपगुणवैभवैः । अस्यां हि मन्मतौ सक्ता विशुद्धज्ञाननिश्चयाः

ahaṃ ca kīrtitau samyak svarūpaguṇavaibhavaiḥ | asyāṃ hi manmatau saktā viśuddhajñānaniścayāḥ

233

एतां निश्रेणिकां गृह्य ह्यारोहन्ति परं पदम् । तन्त्राणां परमं [ई: मे परं तन्त्रं मन्त्रितं] तन्त्रं मुद्रितं मत्समाख्यया

etāṃ niśreṇikāṃ gṛhya hyārohanti paraṃ padam | tantrāṇāṃ paramaṃ [ī: me paraṃ tantraṃ mantritaṃ] tantraṃ mudritaṃ matsamākhyayā

234

नात्रतस्नायिने देयं न कृतघ्नाय [ई: व्रत] वै तथा । न चातन्त्रविदे नित्यं नासूयादूषिताय च

nātratasnāyine deyaṃ na kṛtaghnāya [ī: vrata] vai tathā | na cātantravide nityaṃ nāsūyādūṣitāya ca

235

नावासुदेवभक्ताय न चाभक्तिमते मयि । देयमेतत् सुशीलाय सुस्नाताय तपस्विने

nāvāsudevabhaktāya na cābhaktimate mayi | deyametat suśīlāya susnātāya tapasvine

236

निर्णीतवेदतन्त्राय मद्भक्ताय विशेषतः । भूयसीं [ई: भूय उद्वहते] वहते भक्तिं वासुदेवे जनार्दने

nirṇītavedatantrāya madbhaktāya viśeṣataḥ | bhūyasīṃ [ī: bhūya udvahate] vahate bhaktiṃ vāsudeve janārdane

467

शुचिव्रताय दक्षाय सदनुष्ठानशीलिने । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टाहमिह त्वया

śucivratāya dakṣāya sadanuṣṭhānaśīline | etatte kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭāhamiha tvayā

237

प्रीताहं त्वयि देवेश किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

prītāhaṃ tvayi deveśa kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

469

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे [आ: श्रीपञ्चरात्र ; B: श्रीपाञ्चरात्रे] लक्ष्मीतन्त्रे श्रीसूक्तप्रभावप्रकाशो नाम पञ्चाशोऽध्यायः [B: अद्द्स् थे fओल्लोwइन्ग् अfतेर् थे चोलोफोन्: लक्ष्मीतन्त्रं समाप्तम् । श्लोकसंख्या 3500] टिप्पणी- 224. समर्थयति; फलप्रदानसमर्थानि करोति । मायाम्; प्रकृतिसंबन्धम् । अलक्ष्मीं च मलैः सहेत्यनेन ऽक्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहमऽ इति श्रीसूक्तार्थः स्मार्यते । 225. त्रायत इत्यादिना अनिष्टनिवृत्तिरिष्टप्राप्तिश्चोच्यते । 230. आश्रमाणामिति । आश्रमिणामित्यर्थः । श्रीवासाभिधसंयमीन्द्रवरिवस्यासादिताध्यात्मधीराम्नायान्तनितान्त- चिन्तनरतः श्रीकृष्णनामा सुधीः । लक्ष्मीतन्त्रमनाविलेन सुपथा व्याचष्ट सत्प्रीतये प्रीणातु प्रियभक्तरक्षणविधादक्षा मुकुन्दप्रिया

iti śrīpāñcarātrasāre [ā: śrīpañcarātra ; B: śrīpāñcarātre] lakṣmītantre śrīsūktaprabhāvaprakāśo nāma pañcāśo'dhyāyaḥ [B: adds the following after the colophon: lakṣmītantraṃ samāptam | ślokasaṃkhyā 3500] ṭippaṇī- 224. samarthayati; phalapradānasamarthāni karoti | māyām; prakṛtisaṃbandham | alakṣmīṃ ca malaiḥ sahetyanena 'kṣutpipāsāmalāṃ jyeṣṭhāmalakṣmīṃ nāśayāmyaham' iti śrīsūktārthaḥ smāryate | 225. trāyata ityādinā aniṣṭanivṛttiriṣṭaprāptiścocyate | 230. āśramāṇāmiti | āśramiṇāmityarthaḥ | śrīvāsābhidhasaṃyamīndravarivasyāsāditādhyātmadhīrāmnāyāntanitānta- cintanarataḥ śrīkṛṣṇanāmā sudhīḥ | lakṣmītantramanāvilena supathā vyācaṣṭa satprītaye prīṇātu priyabhaktarakṣaṇavidhādakṣā mukundapriyā

Lakṣmī Tantra

मद्रपुरीराजकीयप्राच्यलिखितपुस्तकालयस्थे (ई) इति संकेतिते कोशे अधो निर्दिष्टा अध्याया अधिकाः पठ्यन्ते- एकपञ्चाशोऽध्यायः मूल- शक्रः- उत्पत्तिप्रलयौ [Eविदेन्त्ल्य् ओने ओर् त्wओ वेर्सेस् अरे मिस्सिन्ग् इन् थे बेगिन्निन्ग्] चैषां फलं चैवावधारितम् । प्रतिपत्तिविशेषाश्च येषु तेषु यथा तथा

madrapurīrājakīyaprācyalikhitapustakālayasthe (ī) iti saṃketite kośe adho nirdiṣṭā adhyāyā adhikāḥ paṭhyante- ekapañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śakraḥ- utpattipralayau [Evidently one or two verses are missing in the beginning] caiṣāṃ phalaṃ caivāvadhāritam | pratipattiviśeṣāśca yeṣu teṣu yathā tathā

नित्यानि पञ्च कृत्यानि कादाचित्कानि चैव ते । चर्यापादक्रियापादौ पादौ च ज्ञानयोगयोः

nityāni pañca kṛtyāni kādācitkāni caiva te | caryāpādakriyāpādau pādau ca jñānayogayoḥ

इति नानाविधं तन्त्रं चतुष्पादोपबृंहितम् । पुराकृत्या पुराकल्पैरितिहासैश्च संमितम्

iti nānāvidhaṃ tantraṃ catuṣpādopabṛṃhitam | purākṛtyā purākalpairitihāsaiśca saṃmitam

रहस्यानेकसंभेदं नानावाक्योपशोभितम् । लक्ष्मीतन्त्राह्वयं सम्यक् सद्यः प्रत्यायकं नृणाम्

rahasyānekasaṃbhedaṃ nānāvākyopaśobhitam | lakṣmītantrāhvayaṃ samyak sadyaḥ pratyāyakaṃ nṛṇām

मया समाहितेनैव यथावदवधारितम् । अस्य विस्तृतरूपत्वात् सम्यक्कालविपर्ययात्

mayā samāhitenaiva yathāvadavadhāritam | asya vistṛtarūpatvāt samyakkālaviparyayāt

चेतसोऽल्पवलत्वाच्च यथावन्नैव भासते । अस्मान्महार्णवाद्देवि त्वज्ज्ञानपरिपूरितात्

cetaso'lpavalatvācca yathāvannaiva bhāsate | asmānmahārṇavāddevi tvajjñānaparipūritāt

सर्वतः सारमुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया । तन्त्रसंक्षेपमाख्याहि नमस्ते पद्मसंभवे

sarvataḥ sāramuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā | tantrasaṃkṣepamākhyāhi namaste padmasaṃbhave

नारदः- इति संचोदिता देवी वत्सेनेव पयस्विनी । स्निह्यता मनसा पद्मा पाकशासनमब्रवीत्

nāradaḥ- iti saṃcoditā devī vatseneva payasvinī | snihyatā manasā padmā pākaśāsanamabravīt

श्रीः- साधु संबोधिता सम्यग् वत्स वृत्रनिषूदन् । शृणु संक्षेपमाख्यामि तन्त्रादस्मात् समुद्धृतम्

śrīḥ- sādhu saṃbodhitā samyag vatsa vṛtraniṣūdan | śṛṇu saṃkṣepamākhyāmi tantrādasmāt samuddhṛtam

अहंता सर्वभूतानामहमस्मि सनातनी । आरोहेणावरोहेण विश्वसिद्धिकरी स्मृता

ahaṃtā sarvabhūtānāmahamasmi sanātanī | āroheṇāvaroheṇa viśvasiddhikarī smṛtā

परमं यदहंताख्यं तुर्यातीतं तदुच्यते । परं ब्रह्म परं धाम लक्ष्मीनारायणं तु तत्

paramaṃ yadahaṃtākhyaṃ turyātītaṃ taducyate | paraṃ brahma paraṃ dhāma lakṣmīnārāyaṇaṃ tu tat

न तत्र प्रविभागो नौ भवद्भावव्यवस्थितौ । उन्मेषस्तत्र यो नाम यथा चन्द्रोदयेऽम्बुधौ

na tatra pravibhāgo nau bhavadbhāvavyavasthitau | unmeṣastatra yo nāma yathā candrodaye'mbudhau

अहं नारायणी शक्तिः सिसृक्षालक्षणा तथा । तुर्यावस्था च सा मे स्यात् परिणामोद्भवात्मिका

ahaṃ nārāyaṇī śaktiḥ sisṛkṣālakṣaṇā tathā | turyāvasthā ca sā me syāt pariṇāmodbhavātmikā

शुद्धाशुद्धमयो भावः सर्वोऽप्यन्तर्गतस्तदा । व्यूहाश्च विभवाश्चैव तथा व्यूहान्तरादिकाः

śuddhāśuddhamayo bhāvaḥ sarvo'pyantargatastadā | vyūhāśca vibhavāścaiva tathā vyūhāntarādikāḥ

अयं शुद्धमयो भावो यच्चान्यद्भगवन्मयम् । व्यूहे च विभवे चैव तथा व्यूहान्तरादिके

ayaṃ śuddhamayo bhāvo yaccānyadbhagavanmayam | vyūhe ca vibhave caiva tathā vyūhāntarādike

सुषुप्ताद्या अवस्था मे प्रत्येकं चैवमुन्नयेत् । अव्यक्तमहदाद्याश्च तथा वैकारिकं जगत्

suṣuptādyā avasthā me pratyekaṃ caivamunnayet | avyaktamahadādyāśca tathā vaikārikaṃ jagat

शुद्धेतरस्त्वयं भावस्तिस्रोऽवस्थाश्च तत्र वै । प्रत्येकमुन्नयेच्चैवं तत्र तत्र दिवस्पते

śuddhetarastvayaṃ bhāvastisro'vasthāśca tatra vai | pratyekamunnayeccaivaṃ tatra tatra divaspate

भूते स्थिते च विज्ञेया दशा एताश्चतुर्विधाः । अपरोऽस्ति क्रमस्त्वेवं शुद्धाशुद्धमयेऽध्वनि

bhūte sthite ca vijñeyā daśā etāścaturvidhāḥ | aparo'sti kramastvevaṃ śuddhāśuddhamaye'dhvani

प्रमातृकरणज्ञेयेष्वारोहेषु मदात्मके । शून्यप्राणादिभेदेन क्रमान्मातृगणा दश

pramātṛkaraṇajñeyeṣvāroheṣu madātmake | śūnyaprāṇādibhedena kramānmātṛgaṇā daśa

मूल- करणं द्विविधं विद्धि बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । उभयोरपि तावद्धि तूष्णींभावादिके क्रमे

mūla- karaṇaṃ dvividhaṃ viddhi bāhyamābhyantaraṃ tathā | ubhayorapi tāvaddhi tūṣṇīṃbhāvādike krame

ज्ञेयं बहुविधं प्रोक्तं तत्राप्येवं समुन्नयेत् । तुर्यातीतत्वमेतेषां भगवद्भाववेदनम्

jñeyaṃ bahuvidhaṃ proktaṃ tatrāpyevaṃ samunnayet | turyātītatvameteṣāṃ bhagavadbhāvavedanam

अवरोहोऽयमुद्दिष्ट आरोहमपि मे शृणु । चरमां कोटिमारभ्य मदन्तोऽभूद्व्यवस्थितः

avaroho'yamuddiṣṭa ārohamapi me śṛṇu | caramāṃ koṭimārabhya madanto'bhūdvyavasthitaḥ

आरोहः स तु विज्ञेयः शुद्धाशुद्धमयेऽध्वनि । आरोहमवरोहं च संततं भावयन्नरः

ārohaḥ sa tu vijñeyaḥ śuddhāśuddhamaye'dhvani | ārohamavarohaṃ ca saṃtataṃ bhāvayannaraḥ

मच्चित्तो मद्गतप्राणो मद्भावं समुपाश्नुते । आकारकालदेशान्मे परिच्छेदोऽस्ति नैव च

maccitto madgataprāṇo madbhāvaṃ samupāśnute | ākārakāladeśānme paricchedo'sti naiva ca

मयैव ज्ञानरूपिण्या व्याप्तास्ते पाकशासन । आत्मभित्तौ जगत् सर्वमिच्छयोन्मीलयाम्यहम्

mayaiva jñānarūpiṇyā vyāptāste pākaśāsana | ātmabhittau jagat sarvamicchayonmīlayāmyaham

तद्रूपतारतम्येन ग्राह्यग्राहकसंस्थितिः । वाच्यात्मपरिणामोऽयं लेशतस्ते प्रदर्शितः

tadrūpatāratamyena grāhyagrāhakasaṃsthitiḥ | vācyātmapariṇāmo'yaṃ leśataste pradarśitaḥ

वाचकात्मानमस्य त्वं समाहितमनाः शृणु । शुद्धसंविन्मयी पूर्वं विवर्ते प्राणरूपतः

vācakātmānamasya tvaṃ samāhitamanāḥ śṛṇu | śuddhasaṃvinmayī pūrvaṃ vivarte prāṇarūpataḥ

तत्तत्स्थानप्रसङ्गेन विवर्ते शब्दतस्तथा । शान्ता सूक्ष्मा तथा मध्या वैखरीति विवेकिनी

tattatsthānaprasaṅgena vivarte śabdatastathā | śāntā sūkṣmā tathā madhyā vaikharīti vivekinī

चतूरूपं चतूरूपवाचि वाच्यं स्वनिर्मितम् । शान्ता विवर्तमानाहं प्रपद्ये सूक्ष्मसंस्थितिम्

catūrūpaṃ catūrūpavāci vācyaṃ svanirmitam | śāntā vivartamānāhaṃ prapadye sūkṣmasaṃsthitim

शक्तिर्नाद इति द्वेधा सूक्ष्मरूपव्यवस्थितिः । सूक्ष्मा विवर्तमानाहं प्रपद्ये मध्यमां स्थितिम्

śaktirnāda iti dvedhā sūkṣmarūpavyavasthitiḥ | sūkṣmā vivartamānāhaṃ prapadye madhyamāṃ sthitim

बिन्दुसंस्कारसंपत्तिः सावस्थाक्षरसंततेः । मध्या विवर्तमानाहं प्रपद्ये वैखरीस्थितिम्

bindusaṃskārasaṃpattiḥ sāvasthākṣarasaṃtateḥ | madhyā vivartamānāhaṃ prapadye vaikharīsthitim

पञ्चाशदादिभेदेन सावस्थाक्षरसंततेः । आरोहमवरोहं च संततं भावयन्निमौ । शब्दब्रह्मणि निष्णातः शब्दातीतं प्रपद्यते

pañcāśadādibhedena sāvasthākṣarasaṃtateḥ | ārohamavarohaṃ ca saṃtataṃ bhāvayannimau | śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ śabdātītaṃ prapadyate

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे लक्ष्मीतन्त्रोद्धारे तन्त्रार्थसंग्रहे एकपञ्चाशोऽध्यायः द्विपञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- अथ मन्त्रमयं मार्गं शृणु वत्स पुरंदर । प्रकाशानन्दरूपाहं पूर्णाहंता हरेरहम्

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantroddhāre tantrārthasaṃgrahe ekapañcāśo'dhyāyaḥ dvipañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- atha mantramayaṃ mārgaṃ śṛṇu vatsa puraṃdara | prakāśānandarūpāhaṃ pūrṇāhaṃtā hareraham

मन्त्रमातेति मां विद्धि प्राणाख्यां शुद्धचिन्मयीम् । उद्यन्ति मत्त एवैते यान्ति चास्तं मयि ध्रुवम्

mantramāteti māṃ viddhi prāṇākhyāṃ śuddhacinmayīm | udyanti matta evaite yānti cāstaṃ mayi dhruvam

अहं च वलमेतेषां मद्रूपत्वं विदन्ति ते । एकधा च द्विधा चैव त्रिधा चैवाहमूर्जिता

ahaṃ ca valameteṣāṃ madrūpatvaṃ vidanti te | ekadhā ca dvidhā caiva tridhā caivāhamūrjitā

चतुर्धा पञ्चधा षोढा सप्तधा चाष्टधा तथा । तथा षोडशधा चैव पञ्चविंशतिधा तथा

caturdhā pañcadhā ṣoḍhā saptadhā cāṣṭadhā tathā | tathā ṣoḍaśadhā caiva pañcaviṃśatidhā tathā

पञ्चाशद्धा पुनश्चैव पुनश्चाहं त्रिषष्टिधा । उदेमि बहुधा चैव चिन्तामणिरिवेश्वरी

pañcāśaddhā punaścaiva punaścāhaṃ triṣaṣṭidhā | udemi bahudhā caiva cintāmaṇiriveśvarī

स्वराश्च व्यञ्जनाश्चैव स्वरव्यञ्जनसंहतिः । अक्षराणि पदान्येवं वाक्यप्रकरणैः सह

svarāśca vyañjanāścaiva svaravyañjanasaṃhatiḥ | akṣarāṇi padānyevaṃ vākyaprakaraṇaiḥ saha

आह्निकाध्याययोश्चैव शास्त्रतन्त्रव्यवस्थितिः । आगमा बहुधा चैव बाह्याबाह्यव्यवस्थितिः

āhnikādhyāyayoścaiva śāstratantravyavasthitiḥ | āgamā bahudhā caiva bāhyābāhyavyavasthitiḥ

लौकिका वैदिकाश्चैवं भाषाश्च विविधास्तथा । मन्त्ररूपमिदं विद्धि सर्वं मद्रूपवेदिनाम्

laukikā vaidikāścaivaṃ bhāṣāśca vividhāstathā | mantrarūpamidaṃ viddhi sarvaṃ madrūpavedinām

भावनातारतम्येन ग्राह्यग्राहकसंस्थितिः । आसत्तिविप्रकर्षौ च भावनातारतम्यतः

bhāvanātāratamyena grāhyagrāhakasaṃsthitiḥ | āsattiviprakarṣau ca bhāvanātāratamyataḥ

बीजं पिण्डं पदं संज्ञेत्येवं मन्त्राश्चतुर्विधाः । तेषां प्रधानतो विद्धि पञ्च रत्नानि वासव

bījaṃ piṇḍaṃ padaṃ saṃjñetyevaṃ mantrāścaturvidhāḥ | teṣāṃ pradhānato viddhi pañca ratnāni vāsava

मत्सूक्ते तानि बीजानि दध्नि सर्पिरिवाहितम् । सूर्यसोमाग्निखण्डोत्थं नादवत् पाकशासन

matsūkte tāni bījāni dadhni sarpirivāhitam | sūryasomāgnikhaṇḍotthaṃ nādavat pākaśāsana

यदत्र सूर्यरूपं तज्जाग्रत्पदमुदाहृतम् । वह्निः स्वाप्नं सुषुप्तिश्च सोमो माया पराह्वया

yadatra sūryarūpaṃ tajjāgratpadamudāhṛtam | vahniḥ svāpnaṃ suṣuptiśca somo māyā parāhvayā

खण्डं यदिन्दुखण्डाख्यं तुर्यं नादस्ततः परम् । शक्तिः शान्तात्मिकावस्था नादस्यैव तु संस्थितिः

khaṇḍaṃ yadindukhaṇḍākhyaṃ turyaṃ nādastataḥ param | śaktiḥ śāntātmikāvasthā nādasyaiva tu saṃsthitiḥ

ततः परं तु यद् ब्रह्म लक्ष्मीनारायणं तु तत् । स्वराणां षट्चतुःषट्कं सूर्याग्नीन्दुसमुद्गतम्

tataḥ paraṃ tu yad brahma lakṣmīnārāyaṇaṃ tu tat | svarāṇāṃ ṣaṭcatuḥṣaṭkaṃ sūryāgnīndusamudgatam

शेषाः वर्णाः स्वरोत्पन्ना इतीयं वर्णसंस्थितिः । इतीदं परमं बीजं सर्वकामफलप्रदम्

śeṣāḥ varṇāḥ svarotpannā itīyaṃ varṇasaṃsthitiḥ | itīdaṃ paramaṃ bījaṃ sarvakāmaphalapradam

पुत्रदं पुत्रकामानां राज्यकामस्य राज्यदम् । भूतिदं भूतिकामानां मोक्षकामस्य मोक्षदम्

putradaṃ putrakāmānāṃ rājyakāmasya rājyadam | bhūtidaṃ bhūtikāmānāṃ mokṣakāmasya mokṣadam

विध्वंसयति शत्रूंश्चाप्याकर्षयति वाञ्छितम् । चिन्तामणिरिदं नाम नैव चिन्तामणिर्मणिः

vidhvaṃsayati śatrūṃścāpyākarṣayati vāñchitam | cintāmaṇiridaṃ nāma naiva cintāmaṇirmaṇiḥ

तस्यैव चानुगं बीजं शकाद्यं सर्वकामदम् । युग्मैर्मायाक्षरादेशैराद्यन्तस्वरषट्कयोः

tasyaiva cānugaṃ bījaṃ śakādyaṃ sarvakāmadam | yugmairmāyākṣarādeśairādyantasvaraṣaṭkayoḥ

अङ्गकॢप्तिरियं कार्या जातिमुद्रासमन्विता । शिष्टबीजचतुष्कस्याप्येवमेव व्यवस्थितिः

aṅgakḷptiriyaṃ kāryā jātimudrāsamanvitā | śiṣṭabījacatuṣkasyāpyevameva vyavasthitiḥ

पूर्णाहंतासमावेशादादिबीजसमन्वयात् । नानाविधो मन्त्रगणो मदीयत्वं प्रपद्यते । 20

pūrṇāhaṃtāsamāveśādādibījasamanvayāt | nānāvidho mantragaṇo madīyatvaṃ prapadyate | 20

मन्त्राणां देवता या सा सा मच्छक्त्यधिनिष्ठिता । मद्भावभाविनी चैव तस्माद्ध्येयास्मि तत्र वै

mantrāṇāṃ devatā yā sā sā macchaktyadhiniṣṭhitā | madbhāvabhāvinī caiva tasmāddhyeyāsmi tatra vai

तां तां वै देवतां तत्र नारीरूपामनुस्मरेत् । तत्तद्वर्णायुधाकारभूषणादिसमन्विताः

tāṃ tāṃ vai devatāṃ tatra nārīrūpāmanusmaret | tattadvarṇāyudhākārabhūṣaṇādisamanvitāḥ

मदीयत्वं समासाद्य ताः शीघ्रफलदास्तथा । इति ते मन्त्रमार्गोऽयं लेशतः शक्र वर्णितः

madīyatvaṃ samāsādya tāḥ śīghraphaladāstathā | iti te mantramārgo'yaṃ leśataḥ śakra varṇitaḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे लक्ष्मीतन्त्रोद्धारे तन्त्रार्थसंग्रहे द्विपञ्चाशोऽध्यायः त्रिपञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- क्रियापादं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण पुरंदर । परिच्युतमलः स्नातो यथावच्छास्त्रदर्शनात्

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantroddhāre tantrārthasaṃgrahe dvipañcāśo'dhyāyaḥ tripañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- kriyāpādaṃ pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa puraṃdara | paricyutamalaḥ snāto yathāvacchāstradarśanāt

एकान्तं स्थानमासाद्य स्थानशुद्धिपुरःसरम् । ज्ञानभावनया शक्र भूतशुद्धिं समाचरेत्

ekāntaṃ sthānamāsādya sthānaśuddhipuraḥsaram | jñānabhāvanayā śakra bhūtaśuddhiṃ samācaret

पृथिव्यादि प्रकृत्यन्तं यत् प्रकृत्यष्टकं विदुः । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन तत्र रूपद्वयं स्मृतम्

pṛthivyādi prakṛtyantaṃ yat prakṛtyaṣṭakaṃ viduḥ | sthūlasūkṣmavibhedena tatra rūpadvayaṃ smṛtam

चक्षुर्गोचरसंस्थानं स्थूलरूपं तु वर्ण्यते । कारणाकारता तत्र सूक्ष्मं तन्मात्रमुच्यते

cakṣurgocarasaṃsthānaṃ sthūlarūpaṃ tu varṇyate | kāraṇākāratā tatra sūkṣmaṃ tanmātramucyate

स्थूलसूक्ष्मविभेदेन तत्त्वमेतद् द्विरष्टकम् । विषयेन्द्रियवृत्तीस्तु तत्र तत्र निवेशयेत्

sthūlasūkṣmavibhedena tattvametad dviraṣṭakam | viṣayendriyavṛttīstu tatra tatra niveśayet

उपस्थघ्राणगन्धादिपञ्चकेषु त्रयं त्रयम् । पृथिव्यादिमहाभूतपञ्चकैस्तत्क्रमान्नयेत्

upasthaghrāṇagandhādipañcakeṣu trayaṃ trayam | pṛthivyādimahābhūtapañcakaistatkramānnayet

मनोऽभिमान इत्येतदहंकारे शमं नयेत् । प्राणमध्यवसायं च बुद्धितत्त्वे निगूहयेत्

mano'bhimāna ityetadahaṃkāre śamaṃ nayet | prāṇamadhyavasāyaṃ ca buddhitattve nigūhayet

सत्त्वं रजस्तमश्चापि मूलाव्यक्ते शमं नयेत् । द्विरष्टके तु वर्गेऽस्मिन् मूलाष्टकमनुस्मरेत्

sattvaṃ rajastamaścāpi mūlāvyakte śamaṃ nayet | dviraṣṭake tu varge'smin mūlāṣṭakamanusmaret

तत्तत्संज्ञा ध्रुवाद्या हुंफडन्ताः पाकशासन । मांसं मेदस्तथासृक् च रेतो व्योमाक्षरत्रयम्

tattatsaṃjñā dhruvādyā huṃphaḍantāḥ pākaśāsana | māṃsaṃ medastathāsṛk ca reto vyomākṣaratrayam

परं परं बिन्दुयुतं सूक्ष्माष्टकमनुस्मरेत् । अस्मिन् बीजाष्टके मायामिन्दुखण्डेन संयुताम्

paraṃ paraṃ binduyutaṃ sūkṣmāṣṭakamanusmaret | asmin bījāṣṭake māyāmindukhaṇḍena saṃyutām

मन्त्रानिमान् विजानीयाच्छक्त्यष्टकगतान् बुधः । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च

mantrānimān vijānīyācchaktyaṣṭakagatān budhaḥ | nivṛttiśca pratiṣṭhā ca vidyā śāntistathaiva ca

शान्त्यतीताभिमाना च प्राणा गुणवती तथा । पृथिव्यादिप्रकृत्यन्ताः शक्तीरेताः स्मरेद् बुधः

śāntyatītābhimānā ca prāṇā guṇavatī tathā | pṛthivyādiprakṛtyantāḥ śaktīretāḥ smared budhaḥ

बीजाष्टके तु तत्रैव वह्निमायार्धचन्द्रकान् । संयोज्य मन्त्रान् जानीयादधिष्ठातृगतानिमान्

bījāṣṭake tu tatraiva vahnimāyārdhacandrakān | saṃyojya mantrān jānīyādadhiṣṭhātṛgatānimān

कालाग्न्यर्कसहस्राभां निर्धूमाङ्गारसंनिभाम् । मां स्मृत्वा मन्मुखोत्थेन वह्निना निर्दहेद् भुवम्

kālāgnyarkasahasrābhāṃ nirdhūmāṅgārasaṃnibhām | māṃ smṛtvā manmukhotthena vahninā nirdahed bhuvam

सोमायुताभमद्वक्त्रजेन सिञ्चेत्तथाम्बुना । स्थानशुद्धिर्भवेदेवं भूतशुद्धिमतः शृणु

somāyutābhamadvaktrajena siñcettathāmbunā | sthānaśuddhirbhavedevaṃ bhūtaśuddhimataḥ śṛṇu

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे लक्ष्मीतन्त्रोद्धारे तन्त्रार्थसंग्रहे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- चतुरश्रां समां पीतां वज्रचिह्नां वसुंधराम् । मन्त्रेणाकृष्य देहान्तः स्वस्थाने च लयं नयेत्

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantroddhāre tantrārthasaṃgrahe tripañcāśo'dhyāyaḥ catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- caturaśrāṃ samāṃ pītāṃ vajracihnāṃ vasuṃdharām | mantreṇākṛṣya dehāntaḥ svasthāne ca layaṃ nayet

गन्धमात्रे ततस्तच्च स्वबीजेनास्तमानयेत् । स्वबीजेन निवृत्तौ तां स्वमन्त्रेणास्तमानयेत्

gandhamātre tatastacca svabījenāstamānayet | svabījena nivṛttau tāṃ svamantreṇāstamānayet

मय्यधिष्ठानभूतायां मां च बाह्येऽम्भसि क्षिपेत् । मन्त्रेणार्धेन्दुसंकाशं पद्माङ्कं तच्च देहतः

mayyadhiṣṭhānabhūtāyāṃ māṃ ca bāhye'mbhasi kṣipet | mantreṇārdhendusaṃkāśaṃ padmāṅkaṃ tacca dehataḥ

स्वस्थानस्थं लयं नीत्वा रसमात्रे स्वमन्त्रतः । मन्त्रेण तत्प्रतिष्ठायां तच्च मय्यानयेल्लयम्

svasthānasthaṃ layaṃ nītvā rasamātre svamantrataḥ | mantreṇa tatpratiṣṭhāyāṃ tacca mayyānayellayam

मां च वह्निमनावृत्त्या प्रकृत्या च ततः क्रमात् । सर्वत्र नैकं बुध्येत मच्छक्तेर्विलयं बुधः

māṃ ca vahnimanāvṛttyā prakṛtyā ca tataḥ kramāt | sarvatra naikaṃ budhyeta macchaktervilayaṃ budhaḥ

यथा हि सर्पिरासिञ्चेत् क्षीरे तन्मथनोद्भवम् । सर्पिरन्यत्र च क्षीरे तत्सर्पिरपि चान्यकम्

yathā hi sarpirāsiñcet kṣīre tanmathanodbhavam | sarpiranyatra ca kṣīre tatsarpirapi cānyakam

एवमा प्रकृतेः शक्तिमधिष्ठात्रीं स्मरेद् बुधः । एवं मां परमां शक्तिं शक्तिसप्तकसंयुताम्

evamā prakṛteḥ śaktimadhiṣṭhātrīṃ smared budhaḥ | evaṃ māṃ paramāṃ śaktiṃ śaktisaptakasaṃyutām

द्वादशान्तान्तमुन्नीय मन्त्रमय्यां मयि क्षिपेत् । अग्नीषोमार्ककोट्याभा सर्वतोऽक्षिशिरोमुखी

dvādaśāntāntamunnīya mantramayyāṃ mayi kṣipet | agnīṣomārkakoṭyābhā sarvato'kṣiśiromukhī

सर्वजीवोपकाराय सा मे मन्त्रमयी तनुः । शक्रः- कानि स्थानानि देहेऽस्मिन् यत्र कार्यो लयःक्रमात्

sarvajīvopakārāya sā me mantramayī tanuḥ | śakraḥ- kāni sthānāni dehe'smin yatra kāryo layaḥkramāt

कीदृशानि च बिम्बानि भूरादीनां वदाम्बुजे । श्रीः- आ जानुतो भुवः स्थानमा कट्याः पयसः स्मृतम्

kīdṛśāni ca bimbāni bhūrādīnāṃ vadāmbuje | śrīḥ- ā jānuto bhuvaḥ sthānamā kaṭyāḥ payasaḥ smṛtam

आ नाभेस्तेजसः स्थानं वायोः स्थानं तदा हृदः । आ कण्ठान्नभसः स्थानमा बिलाच्चाप्यहंकृतेः

ā nābhestejasaḥ sthānaṃ vāyoḥ sthānaṃ tadā hṛdaḥ | ā kaṇṭhānnabhasaḥ sthānamā bilāccāpyahaṃkṛteḥ

आ भ्रुवोर्महतः स्थानमाकाशे तु परं स्मृतम् । चतुरश्रं भवेद्बिम्बं वज्राङ्कं पार्थिवं महत्

ā bhruvormahataḥ sthānamākāśe tu paraṃ smṛtam | caturaśraṃ bhavedbimbaṃ vajrāṅkaṃ pārthivaṃ mahat

अर्धेन्दुसदृशं शुक्लं पद्माङ्कं पयसः स्मृतम् । त्रिकोणं स्वस्तिकाङ्कं च रक्तं तेजस उच्यते

ardhendusadṛśaṃ śuklaṃ padmāṅkaṃ payasaḥ smṛtam | trikoṇaṃ svastikāṅkaṃ ca raktaṃ tejasa ucyate

धूम्रं षड्बिन्दुसंयुक्तं वृत्तं वायव्यमुच्यते । अञ्जनाभं तथाकाशं बिम्बमात्रं स्मृतं पदम्

dhūmraṃ ṣaḍbindusaṃyuktaṃ vṛttaṃ vāyavyamucyate | añjanābhaṃ tathākāśaṃ bimbamātraṃ smṛtaṃ padam

एवं तत्त्वोपसंहारे कृते हृत्कोटरोद्गतम् । ज्ञानरज्ज्ववलम्बं च सुषुम्नामध्यमार्गगम्

evaṃ tattvopasaṃhāre kṛte hṛtkoṭarodgatam | jñānarajjvavalambaṃ ca suṣumnāmadhyamārgagam

ऊर्ध्वमात्मन उन्नीय शक्तिसोपानपङ्क्तिभिः । द्वादशान्तं महापद्ममध्यस्थायां मयि क्षिपेत्

ūrdhvamātmana unnīya śaktisopānapaṅktibhiḥ | dvādaśāntaṃ mahāpadmamadhyasthāyāṃ mayi kṣipet

द्वादशान्तं महापद्मं सहस्रदलसंयुतम् । सूर्यकोटिसहस्राभमिन्दुकोट्ययुतप्रभम्

dvādaśāntaṃ mahāpadmaṃ sahasradalasaṃyutam | sūryakoṭisahasrābhamindukoṭyayutaprabham

अग्नीषोमद्वयान्तःस्था महानन्दमयी तनुः । अनिर्देश्योपमा संविन्माया सा मामिका तनुः

agnīṣomadvayāntaḥsthā mahānandamayī tanuḥ | anirdeśyopamā saṃvinmāyā sā māmikā tanuḥ

अंशतः प्रसरन्त्यस्या जीवानन्दा सरिद्वरा । स्वानन्दमेनमानीय महानन्दमयीं नयेत्

aṃśataḥ prasarantyasyā jīvānandā saridvarā | svānandamenamānīya mahānandamayīṃ nayet

ततो लवणकूटाभं पिण्डमस्मन्मुखोद्गतैः । महाज्वालावलीजालैश्चिन्मयैः परितो दहेत्

tato lavaṇakūṭābhaṃ piṇḍamasmanmukhodgataiḥ | mahājvālāvalījālaiścinmayaiḥ parito dahet

रक्ततामरसः षष्ठो बिन्दुमान् देहपावकः । सोममय्या ममास्योत्थैः पीयूषैः प्लावयेत्ततः

raktatāmarasaḥ ṣaṣṭho bindumān dehapāvakaḥ | somamayyā mamāsyotthaiḥ pīyūṣaiḥ plāvayettataḥ

सिसृक्षाया ममोद्यन्त्या संवित्प्राणोपगूढया । प्रेरितास्ताः स्मरेच्छक्तीर्मन्त्रमय्यां तनौ स्थिताः

sisṛkṣāyā mamodyantyā saṃvitprāṇopagūḍhayā | preritāstāḥ smarecchaktīrmantramayyāṃ tanau sthitāḥ

ततस्ताभिः स्वशक्तीभिश्चोदनद्वारपूर्वकम् । प्रकृत्यादि विशेषान्तं निर्मितं संस्मरेत् क्रमात्

tatastābhiḥ svaśaktībhiścodanadvārapūrvakam | prakṛtyādi viśeṣāntaṃ nirmitaṃ saṃsmaret kramāt

ततः पिण्डसमुत्पत्तिं कारणव्यञ्जनोज्ज्वलम् । एवं पिण्डं समुत्पाद्य शुद्धलक्ष्मीमयं महत्

tataḥ piṇḍasamutpattiṃ kāraṇavyañjanojjvalam | evaṃ piṇḍaṃ samutpādya śuddhalakṣmīmayaṃ mahat

पूर्वोक्तगतिमार्गेण व्युत्क्रमेणानयेद्धृदि । महानन्दात् स्वमात्मानं संविदानन्दलक्षणम्

pūrvoktagatimārgeṇa vyutkrameṇānayeddhṛdi | mahānandāt svamātmānaṃ saṃvidānandalakṣaṇam

ततः करशरीरेषु मन्त्रन्यासं समाचरेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तमङ्गुलीस्थेषु पर्वसु

tataḥ karaśarīreṣu mantranyāsaṃ samācaret | aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntamaṅgulīstheṣu parvasu

तलयोः पृष्ठयोश्चैव करयोरुभयोरपि । नाभितश्चाङ्घ्रिपर्यन्तं नाभेरा मूर्धतस्तथा

talayoḥ pṛṣṭhayoścaiva karayorubhayorapi | nābhitaścāṅghriparyantaṃ nābherā mūrdhatastathā

न्यस्य संधिषु मद्बीजं हृदाद्यङ्गानि च न्यसेत् । पुनर्हृदादिषट्केन नाभिपृष्ठकरोरुषु

nyasya saṃdhiṣu madbījaṃ hṛdādyaṅgāni ca nyaset | punarhṛdādiṣaṭkena nābhipṛṣṭhakaroruṣu

जङ्घापदोश्च ज्ञानादि षाड्गुण्यं विन्यसेद् बुधः । एवमुत्पादिते देहे शुद्धे लक्ष्मीमये शुभे । आधारषट्कविन्यासं ज्ञानदृष्ट्या समाचरेत्

jaṅghāpadośca jñānādi ṣāḍguṇyaṃ vinyased budhaḥ | evamutpādite dehe śuddhe lakṣmīmaye śubhe | ādhāraṣaṭkavinyāsaṃ jñānadṛṣṭyā samācaret

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे लक्ष्मीतन्त्रोद्धारे तन्त्रार्थसंग्रहे चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- आधारान् संप्रवक्ष्यामि शृणु त्वं पाकशासन । अथ मेढ्रान्तरे मेढ्रे नाभिमध्ये धनाधिप

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantroddhāre tantrārthasaṃgrahe catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ pañcapañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- ādhārān saṃpravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ pākaśāsana | atha meḍhrāntare meḍhre nābhimadhye dhanādhipa

हृदि कूपे भ्रुवोर्मध्ये षट् पद्मानि स्मरेद् बुधः । वेदै रसैः प्रजानाथैरर्कैश्चैव विकारकैः

hṛdi kūpe bhruvormadhye ṣaṭ padmāni smared budhaḥ | vedai rasaiḥ prajānāthairarkaiścaiva vikārakaiḥ

अश्विभ्यां च दलैर्युक्तान् सूर्यकोटिसमप्रभान् । कादितान्तैः स्वरैः सूर्यवर्णान्ताभ्यां च संयुतान्

aśvibhyāṃ ca dalairyuktān sūryakoṭisamaprabhān | kāditāntaiḥ svaraiḥ sūryavarṇāntābhyāṃ ca saṃyutān

पङ्कजेष्वेषु मां देवीं रत्नदीपाकृतिं स्मरेत् । यत्र यत्र भवेद्वाञ्छा तत्रस्थो योगमभ्यसेत्

paṅkajeṣveṣu māṃ devīṃ ratnadīpākṛtiṃ smaret | yatra yatra bhavedvāñchā tatrastho yogamabhyaset

प्रथमाधारमारभ्य द्वादशान्ताम्बुजातताम् । एकां दीपाकृतिं ध्यायेद्देहस्थामादिकां पराम्

prathamādhāramārabhya dvādaśāntāmbujātatām | ekāṃ dīpākṛtiṃ dhyāyeddehasthāmādikāṃ parām

क्रमोत्क्रमाभ्यां स्मरतस्तामिमां चिन्मयीं पराम् । यदा लयं मनो याति सा सत्ता वैष्णवी परा

kramotkramābhyāṃ smaratastāmimāṃ cinmayīṃ parām | yadā layaṃ mano yāti sā sattā vaiṣṇavī parā

देहबन्घे च वाञ्छा चेद्देहं त्वं मामकं शृणु । एकस्मिन् हृदये तोयं माहेन्द्रं मण्डपं स्मरेत्

dehabanghe ca vāñchā ceddehaṃ tvaṃ māmakaṃ śṛṇu | ekasmin hṛdaye toyaṃ māhendraṃ maṇḍapaṃ smaret

चतुर्द्वारयुतं तत्र संस्मरेद् द्वारपालिकाः । बलाकिनीं पुरः श्यामां वनमालां तथापरे

caturdvārayutaṃ tatra saṃsmared dvārapālikāḥ | balākinīṃ puraḥ śyāmāṃ vanamālāṃ tathāpare

श्वेतां विभीषिकां पश्चादुक्तवर्णामनुस्मरेत् । उत्तरे शांकरीं शक्र धूम्रवर्णामनुस्मरेत्

śvetāṃ vibhīṣikāṃ paścāduktavarṇāmanusmaret | uttare śāṃkarīṃ śakra dhūmravarṇāmanusmaret

तत्र मण्डपमध्ये तु सहस्रादित्यसंनिभम् । अष्टपत्रं स्मरेत् पद्मं कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम्

tatra maṇḍapamadhye tu sahasrādityasaṃnibham | aṣṭapatraṃ smaret padmaṃ karṇikākesarojjvalam

पूर्वे दले वासुदेवं संकर्षं चैव दक्षिणे । प्रद्युम्नं पश्चिमे पत्रे त्वनिरुद्धमथोत्तरे

pūrve dale vāsudevaṃ saṃkarṣaṃ caiva dakṣiṇe | pradyumnaṃ paścime patre tvaniruddhamathottare

शङ्खचक्रधरान् सर्वान् वनमालाविभूषितान् । युगानुसारिकान्तींश्च स्मरेदभिमुखान् मम

śaṅkhacakradharān sarvān vanamālāvibhūṣitān | yugānusārikāntīṃśca smaredabhimukhān mama

गुल्गुलुं च गुरुण्यं च मदनं शललं तथा । गजेन्द्रान् संस्मरेत् कोणे सुधां मामभिषिञ्चतः

gulguluṃ ca guruṇyaṃ ca madanaṃ śalalaṃ tathā | gajendrān saṃsmaret koṇe sudhāṃ māmabhiṣiñcataḥ

कर्णिकाबीजमध्यस्थां सर्वलोकमहेश्वरीम् । मां स्मरेत्तप्तहेमाभां पङ्कजद्वयधारिणीम्

karṇikābījamadhyasthāṃ sarvalokamaheśvarīm | māṃ smarettaptahemābhāṃ paṅkajadvayadhāriṇīm

वरदाभयहस्तां च सर्वाभरणभूषिताम् । अनिर्देश्यामनौपम्यां विष्णुपत्नीमनिन्दिताम्

varadābhayahastāṃ ca sarvābharaṇabhūṣitām | anirdeśyāmanaupamyāṃ viṣṇupatnīmaninditām

स्मितज्योत्स्नानुगैर्दिव्यैरसितापाङ्गसंभवैः । सिञ्चन्तीं किरणैः शीतैस्तप्ततप्तं जगत्त्रयम्

smitajyotsnānugairdivyairasitāpāṅgasaṃbhavaiḥ | siñcantīṃ kiraṇaiḥ śītaistaptataptaṃ jagattrayam

उत्पाद्य ज्ञानतो भोगांस्तैर्यजेत् परमेश्वरीम् । ब्रह्मानन्दमयैः सम्यङ् मन्मयैर्दोषवर्जितैः

utpādya jñānato bhogāṃstairyajet parameśvarīm | brahmānandamayaiḥ samyaṅ manmayairdoṣavarjitaiḥ

यद्वा नारायणाङ्कस्थां तत्सङ्गाह्लादभूषिताम् । करेण दक्षिणेनेशमाश्लिष्यन्तीं निरन्तरम्

yadvā nārāyaṇāṅkasthāṃ tatsaṅgāhlādabhūṣitām | kareṇa dakṣiṇeneśamāśliṣyantīṃ nirantaram

प्रतिपत्तिस्तु कर्तव्या तदा वैमानिकी तनौ । दांपत्यं दतमीमांस्यमावयोः श्रुतिगह्वरम्

pratipattistu kartavyā tadā vaimānikī tanau | dāṃpatyaṃ datamīmāṃsyamāvayoḥ śrutigahvaram

बीजस्य स्थान [ईत् इस् wरित्तेन् इन् थे ओरिगिनल् ंष्. थत् अबोउत् त्wएल्वे पगेस् ओf मत्तेर् अरे मिस्सिन्ग् अfतेर् थिस्. Eविदेन्त्ल्य्, थे एन्द् ओf थे 55थ् छप्तेर्, थे wहोले ओf थे 56थ् छप्तेर् अन्द् थे बेगिन्निन्ग् ओf थे 57थ् छप्तेर् अरे मिस्सिन्ग्.] सप्तपञ्चाशोऽध्यायः मूल- श्रीः- * * * * * को देवः स्थितिकर्ता च भावगा । त्रिमूर्तिस्त्वधिका शक्तिरित्ययं परमो जपः

bījasya sthāna [īt is written in the original ṃṣ. that about twelve pages of matter are missing after this. Evidently, the end of the 55th chapter, the whole of the 56th chapter and the beginning of the 57th chapter are missing.] saptapañcāśo'dhyāyaḥ mūla- śrīḥ- * * * * * ko devaḥ sthitikartā ca bhāvagā | trimūrtistvadhikā śaktirityayaṃ paramo japaḥ

शब्दार्थप्रविभागेन द्विधा लक्ष्मीः प्रवर्तते । शान्ता पश्याथ मध्या च वैखरी चेति संज्ञया

śabdārthapravibhāgena dvidhā lakṣmīḥ pravartate | śāntā paśyātha madhyā ca vaikharī ceti saṃjñayā

शब्दोन्मेषश्चतुर्धायमर्थोन्मेषस्तथाविधः । प्रत्यस्तमितसंस्कारा स्वरवर्णादिवर्जिता

śabdonmeṣaścaturdhāyamarthonmeṣastathāvidhaḥ | pratyastamitasaṃskārā svaravarṇādivarjitā

शाब्दी या संस्थितिः प्राच्या सा शान्ता शान्तसाधना । अर्थबोधकरूपं यच्छब्दशक्तेरसंस्कृतम्

śābdī yā saṃsthitiḥ prācyā sā śāntā śāntasādhanā | arthabodhakarūpaṃ yacchabdaśakterasaṃskṛtam

केवलो यः समुन्मेषः पश्यन्ती सा प्रकीर्तिता । अर्थबोधकरूपं यत् स शब्दः परिकीर्तितः

kevalo yaḥ samunmeṣaḥ paśyantī sā prakīrtitā | arthabodhakarūpaṃ yat sa śabdaḥ parikīrtitaḥ

न हिंसयन्ति संस्कारा यदा मध्याथ सा तदा । एवं संस्कारसंपन्ना विकल्पशतशालिनी

na hiṃsayanti saṃskārā yadā madhyātha sā tadā | evaṃ saṃskārasaṃpannā vikalpaśataśālinī

विविधं रमते वैषु यतो न प्राकृतीष्वथ । रूपं शकलशः कृत्वा स्थानेष्वष्टसु सा तदा

vividhaṃ ramate vaiṣu yato na prākṛtīṣvatha | rūpaṃ śakalaśaḥ kṛtvā sthāneṣvaṣṭasu sā tadā

वैखरी नाम सा वाच्या विविधं वक्ति वर्णिनी । शान्ता नाम परा या सा सर्वत्र समतां गता

vaikharī nāma sā vācyā vividhaṃ vakti varṇinī | śāntā nāma parā yā sā sarvatra samatāṃ gatā

कोटिकोटिसहस्रांशस्तस्या वागथ मध्यमा । कोटिकोटिसहस्रांशस्तस्या वागथ वैखरी

koṭikoṭisahasrāṃśastasyā vāgatha madhyamā | koṭikoṭisahasrāṃśastasyā vāgatha vaikharī

वर्णाः पदानि वाक्यानि त्रिविधा वैखरीगतिः । संकोचं क्रमशो याति सेयं वर्णादिवर्त्मना

varṇāḥ padāni vākyāni trividhā vaikharīgatiḥ | saṃkocaṃ kramaśo yāti seyaṃ varṇādivartmanā

इयं चतुर्विधा शक्तिः प्रतिलोमानुलोमजा । चतुर्धा सोदयं याति शान्तापश्यादिभिः क्रमात्

iyaṃ caturvidhā śaktiḥ pratilomānulomajā | caturdhā sodayaṃ yāti śāntāpaśyādibhiḥ kramāt

चतुर्धास्तमयं याति वैखरीमध्यमादिभिः । व्यक्ता व्यक्तसमाव्यक्ता सा विज्ञेया त्रिधा पुनः

caturdhāstamayaṃ yāti vaikharīmadhyamādibhiḥ | vyaktā vyaktasamāvyaktā sā vijñeyā tridhā punaḥ

व्यक्ता प्राणिशरीरस्था योदेत्यस्तमुपैति च । वीणावेणुमृदङ्गाद्यैर्व्यक्ता तद्व्यज्यते हि या

vyaktā prāṇiśarīrasthā yodetyastamupaiti ca | vīṇāveṇumṛdaṅgādyairvyaktā tadvyajyate hi yā

विवक्षाकरणोद्योगैः प्राणिभिः साथ तत्समा । मरुदाघट्टनात् सिन्धुसरिद्गिरिदरीमुखैः

vivakṣākaraṇodyogaiḥ prāṇibhiḥ sātha tatsamā | marudāghaṭṭanāt sindhusaridgiridarīmukhaiḥ

व्यज्यते शब्दशक्तिर्या सा त्वव्यक्ता समीरिता । उदयेऽस्तमये चासां पूर्वोक्तौ व्युत्क्रमोत्क्रमौ

vyajyate śabdaśaktiryā sā tvavyaktā samīritā | udaye'stamaye cāsāṃ pūrvoktau vyutkramotkramau

वाच्यं चतुर्विधं ज्ञेयं शान्तादिप्रविभागवत् । एवं व्यवस्थिता शक्तिस्तारिकेति निरूपणम्

vācyaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ śāntādipravibhāgavat | evaṃ vyavasthitā śaktistāriketi nirūpaṇam

जपोऽसौ मध्यमो नाम परितो वर्णवर्णनम् । वर्णरूपा च शक्तिर्या या च संयोगसंभवा

japo'sau madhyamo nāma parito varṇavarṇanam | varṇarūpā ca śaktiryā yā ca saṃyogasaṃbhavā

शक्तिनद्धानुविद्धा या विवक्षासंभवा च या । एतच्छक्तिचतुष्कं तद्विनिर्णयपुरःसरम्

śaktinaddhānuviddhā yā vivakṣāsaṃbhavā ca yā | etacchakticatuṣkaṃ tadvinirṇayapuraḥsaram

अर्थाध्यासस्तु शब्दे यश्चरमोऽसौ प्रकीर्तितः । वाच्यं बुद्ध्वा पृथग् बुद्ध्वा तां त्रिधाकारसंस्थिताम्

arthādhyāsastu śabde yaścaramo'sau prakīrtitaḥ | vācyaṃ buddhvā pṛthag buddhvā tāṃ tridhākārasaṃsthitām

तत्संबोधो हि यो मन्त्रैः स जपस्तु परावरः । लक्ष्मीतन्त्रे समुद्दिष्टा त्वग्नीषोममयी हि या

tatsaṃbodho hi yo mantraiḥ sa japastu parāvaraḥ | lakṣmītantre samuddiṣṭā tvagnīṣomamayī hi yā

तत्तद्रूपमतिक्रम्य वाच्यवाचकसंज्ञितम् । लक्ष्मीमयीं निशां तीर्त्वा तारिकारूपरूपिणीम्

tattadrūpamatikramya vācyavācakasaṃjñitam | lakṣmīmayīṃ niśāṃ tīrtvā tārikārūparūpiṇīm

निस्तरङ्गमहानन्दसंवित्तारामहोदधौ । विशोध्य सकलान् मन्त्रांस्तद्भावन्याससंयुतः

nistaraṅgamahānandasaṃvittārāmahodadhau | viśodhya sakalān mantrāṃstadbhāvanyāsasaṃyutaḥ

तानुपास्य ततस्तस्यां तत्तदाप्यायनोज्ज्वलान् । तत्सामान्यविशेषाभ्यां भावयेन्मन्त्रदेवताम्

tānupāsya tatastasyāṃ tattadāpyāyanojjvalān | tatsāmānyaviśeṣābhyāṃ bhāvayenmantradevatām

तथा युक्तो जपेन्मन्त्रान् नित्योऽयं पूजितो जपः । तत्तच्छास्त्रोक्तसंस्थानसंस्कारक्रमशालिनीः

tathā yukto japenmantrān nityo'yaṃ pūjito japaḥ | tattacchāstroktasaṃsthānasaṃskārakramaśālinīḥ

तैस्तैर्भावैः समेताश्च भावयन्मन्त्रदेवताः । जपेत सर्वदर्शी यज्जपोऽयं परमः स्मृतः

taistairbhāvaiḥ sametāśca bhāvayanmantradevatāḥ | japeta sarvadarśī yajjapo'yaṃ paramaḥ smṛtaḥ

नारदः- इदं रहस्यं परमं नापात्रे देयमित्युत । उक्त्वा विद्युदिवाकाशे सादर्शनमुपेयुषी

nāradaḥ- idaṃ rahasyaṃ paramaṃ nāpātre deyamityuta | uktvā vidyudivākāśe sādarśanamupeyuṣī

वित्तं प्राप्य परं शक्रो मुमुदे विगतज्वरः । अत्रिः- इत्युक्त्वा भगवान् भद्रे नारदो विरराम ह

vittaṃ prāpya paraṃ śakro mumude vigatajvaraḥ | atriḥ- ityuktvā bhagavān bhadre nārado virarāma ha

पूजिता पुरुहूतेन सुभगा श्रीर्वरानने । इन्द्रोऽपि विस्मितः शश्वद्ब्रह्मणः सदनं ययौ

pūjitā puruhūtena subhagā śrīrvarānane | indro'pi vismitaḥ śaśvadbrahmaṇaḥ sadanaṃ yayau

पृष्टश्च ब्रह्मणा तस्मै प्रोवाच विधिवत्तदा । ब्रह्मा प्रजापतिभ्यश्च पृष्टः प्रोवाच तत्त्ववित्

pṛṣṭaśca brahmaṇā tasmai provāca vidhivattadā | brahmā prajāpatibhyaśca pṛṣṭaḥ provāca tattvavit

मुनयो नारदेनाथ श्राविता मलयाचले । अङ्गिराः श्रावयामास पावकं तन्त्रमुत्तमम्

munayo nāradenātha śrāvitā malayācale | aṅgirāḥ śrāvayāmāsa pāvakaṃ tantramuttamam

कात्यायनं पावकश्च स च गौतममाश्रमे । गौतमोऽथ भरद्वाजं स च गर्गं महामुनिम्

kātyāyanaṃ pāvakaśca sa ca gautamamāśrame | gautamo'tha bharadvājaṃ sa ca gargaṃ mahāmunim

असितं देवलं गर्गो जैगीषव्यं मुनिं स च । स मुनिः श्रावयामास पितॄन् भेजेऽथ लोभजित्

asitaṃ devalaṃ gargo jaigīṣavyaṃ muniṃ sa ca | sa muniḥ śrāvayāmāsa pitṝn bheje'tha lobhajit

एकाञ्जनानान्नपिको (?) मानसी दुहिता च या । सा सुतं श्रावयामास पाराशर्यं महामुनिम्

ekāñjanānānnapiko (?) mānasī duhitā ca yā | sā sutaṃ śrāvayāmāsa pārāśaryaṃ mahāmunim

पाराशर्यः सुतं चापि शुकं योगिनमुत्तमम् । श्रावयामास च शुकः स्वर्भान्वाख्यं प्रजापतिम्

pārāśaryaḥ sutaṃ cāpi śukaṃ yoginamuttamam | śrāvayāmāsa ca śukaḥ svarbhānvākhyaṃ prajāpatim

वसिष्ठोऽरुन्धतीं प्राज्ञां नारदस्य शशास सा । तन्त्रं लक्ष्म्यास्ततः प्रापुर्योगिनः कपिलादयः

vasiṣṭho'rundhatīṃ prājñāṃ nāradasya śaśāsa sā | tantraṃ lakṣmyāstataḥ prāpuryoginaḥ kapilādayaḥ

पार्वतीं श्रावयामास शंकरश्चन्द्रशेखरः । हिरण्यगर्भो योगानां वक्ता चापि सरस्वतीम्

pārvatīṃ śrāvayāmāsa śaṃkaraścandraśekharaḥ | hiraṇyagarbho yogānāṃ vaktā cāpi sarasvatīm

पतिव्रता हि या देव्यो देवब्रह्मर्षियोगिनाम् । तासां पारायणं शश्वल्लक्ष्मीतन्त्रमिति स्मृतम्

pativratā hi yā devyo devabrahmarṣiyoginām | tāsāṃ pārāyaṇaṃ śaśvallakṣmītantramiti smṛtam

सकाशाद्ब्रह्मणः श्रुत्वा मया ते कथितं बुधे । इष्टासि मे प्रिया चेति न किंचिदवशेषितम्

sakāśādbrahmaṇaḥ śrutvā mayā te kathitaṃ budhe | iṣṭāsi me priyā ceti na kiṃcidavaśeṣitam

भूयस्त्वं शृणु संक्षेपमनसूयेऽनसूयया । श्रुत्वा च कुरु यत्नेन रक्ष चाप्यप्रमादिनी

bhūyastvaṃ śṛṇu saṃkṣepamanasūye'nasūyayā | śrutvā ca kuru yatnena rakṣa cāpyapramādinī

लक्ष्मीनारायणाकारा भवित्री ते मनःस्थितिः । अपायान् संपरित्यज्य पातकान् भवसागरे

lakṣmīnārāyaṇākārā bhavitrī te manaḥsthitiḥ | apāyān saṃparityajya pātakān bhavasāgare

दैवाद्वा यदि वा मोहादपायस्य परिप्लवे । भजमाना तथा चैव लक्ष्मीनारायणावुभौ

daivādvā yadi vā mohādapāyasya pariplave | bhajamānā tathā caiva lakṣmīnārāyaṇāvubhau

शश्वच्चाशु कृतान् सर्वानपायान् जहती स्वयम् । अलुब्धा करणे तेषां लोकसंग्रहणे रता

śaśvaccāśu kṛtān sarvānapāyān jahatī svayam | alubdhā karaṇe teṣāṃ lokasaṃgrahaṇe ratā

आकिंचन्यं समारोप्य बुद्ध्यैव दृढया स्वयम् । सर्वदा सर्वदेशेषु सर्वावस्थासु सर्वथा

ākiṃcanyaṃ samāropya buddhyaiva dṛḍhayā svayam | sarvadā sarvadeśeṣu sarvāvasthāsu sarvathā

रक्षिष्यति हरिः श्रीमानाश्रितानिति निश्चयात् । आत्मात्मीयं परं सर्वं निक्षिप्य श्रीपतेः पदे

rakṣiṣyati hariḥ śrīmānāśritāniti niścayāt | ātmātmīyaṃ paraṃ sarvaṃ nikṣipya śrīpateḥ pade

उपायं वृणु लक्ष्मीशं तमुपेयं विचिन्तय । इति ते सकलं भद्रे शास्त्रशास्त्रार्थतत्फलम्

upāyaṃ vṛṇu lakṣmīśaṃ tamupeyaṃ vicintaya | iti te sakalaṃ bhadre śāstraśāstrārthatatphalam

दर्शितं परमं तत्त्वं सावधानेन चेतसा । सरहस्यं ससंक्षेपं लक्ष्मीतन्त्रमिदं परम्

darśitaṃ paramaṃ tattvaṃ sāvadhānena cetasā | sarahasyaṃ sasaṃkṣepaṃ lakṣmītantramidaṃ param

नावासुदेवभक्ताय त्वया देयं कथंचन । लक्ष्मीर्लक्ष्मीपतिश्चैव चेतसोऽनपगामिनौ

nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana | lakṣmīrlakṣmīpatiścaiva cetaso'napagāminau

यस्य तस्मै त्वया वाच्यं यत्तदेतदनुत्तमम् । नास्तिकानां समीपे तु नैवाध्येयमिदं भवेत्

yasya tasmai tvayā vācyaṃ yattadetadanuttamam | nāstikānāṃ samīpe tu naivādhyeyamidaṃ bhavet

नाव्रतस्नायिनां तद्वन्न मातापितृविद्विषाम् । नानाशास्त्रद्विषां चैव न गुरुद्वेषिणां तथा

nāvratasnāyināṃ tadvanna mātāpitṛvidviṣām | nānāśāstradviṣāṃ caiva na gurudveṣiṇāṃ tathā

दांपत्यविद्विषां चैव वनिताविद्विषां तथा । यो हि वेदव्रतस्नातो मातापितृगुरुप्रियः

dāṃpatyavidviṣāṃ caiva vanitāvidviṣāṃ tathā | yo hi vedavratasnāto mātāpitṛgurupriyaḥ

अनिन्दकश्च शास्त्राणां परापरविधानवित् । आस्तिकः श्रद्दधानश्च लक्ष्मीलक्ष्मीपतिप्रियः

anindakaśca śāstrāṇāṃ parāparavidhānavit | āstikaḥ śraddadhānaśca lakṣmīlakṣmīpatipriyaḥ

क्रियायज्ञविभागज्ञस्तन्त्रान्तरविधानवित् । साङ्गयोगविधानज्ञः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

kriyāyajñavibhāgajñastantrāntaravidhānavit | sāṅgayogavidhānajñaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो वेत्ता पशुपतेर्मतम् । ऊहापोहविधानज्ञो मानतर्कपदार्थवित्

vedavedāṅgatattvajño vettā paśupatermatam | ūhāpohavidhānajño mānatarkapadārthavit

सर्वाध्यात्मिकशास्त्रार्थतत्त्ववित् प्राप्तुमर्हति । ओं नमो वासुदेवाय तस्मै श्रीर्यस्य सा प्रिया

sarvādhyātmikaśāstrārthatattvavit prāptumarhati | oṃ namo vāsudevāya tasmai śrīryasya sā priyā

ओं नमो विष्णुपत्न्यै च यस्या नारायणः प्रियः । नमो नित्यानवद्याय जगतः सर्वहेतवे । ज्ञानाय निस्तरङ्गाय लक्ष्मीनारायणात्मने

oṃ namo viṣṇupatnyai ca yasyā nārāyaṇaḥ priyaḥ | namo nityānavadyāya jagataḥ sarvahetave | jñānāya nistaraṅgāya lakṣmīnārāyaṇātmane

174

इति श्रीपाञ्चरात्रसारे लक्ष्मीतन्त्रोद्धारे (तन्त्रार्थसंग्रहे) रहस्यशास्त्रार्थसारो नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः लक्ष्मीतन्त्रं समाप्तम् ########### END OF FILE #######

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantroddhāre (tantrārthasaṃgrahe) rahasyaśāstrārthasāro nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ lakṣmītantraṃ samāptam ########### END OF FILE #######