11. Mahayanasutralamkara — chapter 10

|| निरूपमसुक्लधर्मयोगात् स्वार्थसंपत्तितः | हितसुखहेतुत्वाच्च बुद्धत्वस्य परार्थसंपत्तिः | अनवद्योत्कृष्टाक्षयसुखाकरत्वाच्च सुखविहारो विशेषतः | बुद्धिमानहीनबोधिचित्तमादातुं तत्प्रणिधानपरिग्रहात् | || महायानसूत्रालंकारे बोध्यधिकारो नवमः || दशमोधिकारः उद्दानम् | आदिः सिद्धिः शरणं गोत्रं चित्ते तथैव चोत्पादः | स्वपरार्थस्तत्वार्थः प्रभावपरिपाकबोधिश्च || ॥ १०.१ ॥

|| nirūpamasukladharmayogāt svārthasaṃpattitaḥ | hitasukhahetutvācca buddhatvasya parārthasaṃpattiḥ | anavadyotkṛṣṭākṣayasukhākaratvācca sukhavihāro viśeṣataḥ | buddhimānahīnabodhicittamādātuṃ tatpraṇidhānaparigrahāt | || mahāyānasūtrālaṃkāre bodhyadhikāro navamaḥ || daśamodhikāraḥ uddānam | ādiḥ siddhiḥ śaraṇaṃ gotraṃ citte tathaiva cotpādaḥ | svaparārthastatvārthaḥ prabhāvaparipākabodhiśca || (10.1)

|| एष च बोध्यधिकार आदिमारभ्य यावत् बोधिपटलानुसारेणानुगन्तव्यः | अधिमुक्तिप्रभेदलक्षणविभागे श्लोकौ | जाता-जाता ग्राहिका ग्राह्यभूता मित्रादात्ता स्वात्मतो भ्रान्तिका च | अभ्रान्तान्या आमुखा नैव चान्या घोषाचारा चैषिका चेक्षिका च || ॥ १०.२ ॥

|| eṣa ca bodhyadhikāra ādimārabhya yāvat bodhipaṭalānusāreṇānugantavyaḥ | adhimuktiprabhedalakṣaṇavibhāge ślokau | jātā-jātā grāhikā grāhyabhūtā mitrādāttā svātmato bhrāntikā ca | abhrāntānyā āmukhā naiva cānyā ghoṣācārā caiṣikā cekṣikā ca || (10.2)

|| जाता अतीतप्रत्युत्पन्ना | अजाता अनागता | ग्राहिका आध्यात्मिका[की] ययालम्बनमधिमुच्यते | ग्राह्यभूता बाह्या याना[मा] लम्बनत्वेनाधिमुच्यते | मित्रादात्ता औदारिकी | स्वात्मतः सूक्ष्मा | भ्रान्तिका हीना विपरीताधिमोक्षात् | अभ्रान्तिका प्रशान्ता [प्रणीता] | आमुखा अन्तिके समवहितप्रत्ययत्वात् | अनामुखा दूरे विपर्ययात् | घोषाचारा श्रुतमयी | एषिका चिन्तामयी | ईक्षिका भावनामयी प्रत्यवेक्षणात् | हार्या कीर्णाव्यावकीर्णा विपक्षैर्हीनोदारा आवृतानावृता च | युक्तायुक्ता संभृतासंभृता च गाढं विष्टा दूरगा चाधिमुक्तिः || ॥ १०.३ ॥

|| jātā atītapratyutpannā | ajātā anāgatā | grāhikā ādhyātmikā[kī] yayālambanamadhimucyate | grāhyabhūtā bāhyā yānā[mā] lambanatvenādhimucyate | mitrādāttā audārikī | svātmataḥ sūkṣmā | bhrāntikā hīnā viparītādhimokṣāt | abhrāntikā praśāntā [praṇītā] | āmukhā antike samavahitapratyayatvāt | anāmukhā dūre viparyayāt | ghoṣācārā śrutamayī | eṣikā cintāmayī | īkṣikā bhāvanāmayī pratyavekṣaṇāt | hāryā kīrṇāvyāvakīrṇā vipakṣairhīnodārā āvṛtānāvṛtā ca | yuktāyuktā saṃbhṛtāsaṃbhṛtā ca gāḍhaṃ viṣṭā dūragā cādhimuktiḥ || (10.3)

|| हार्या मृद्वी | व्यवकीर्णा मध्या | अव्यवकीर्णा विपक्षैरधिमात्रा | हिनान्ययाने | उदारामहायाने | आवृता सावरणा विशेषगमनाय | अनावृता निरावरणा | युक्ता सातत्यसत्कृत्यप्रयोगात् | अयुक्ता तद्विरहिता | संभृताधिगमयोग्या | असंभृता विपर्ययात् | गाढं विष्टा भूमिप्रविष्टा | दूरगा परिशिष्टासु भूमिषु | अधिमुक्तिपरिपन्थे त्रयः श्लोकाः | अमनस्कारबाहुल्यं कौशीद्यं योगविभ्रमः | कुमित्रं शुभदौर्बल्यमयोनिशोमनस्क्रिया || ॥ १०.४ ॥

|| hāryā mṛdvī | vyavakīrṇā madhyā | avyavakīrṇā vipakṣairadhimātrā | hinānyayāne | udārāmahāyāne | āvṛtā sāvaraṇā viśeṣagamanāya | anāvṛtā nirāvaraṇā | yuktā sātatyasatkṛtyaprayogāt | ayuktā tadvirahitā | saṃbhṛtādhigamayogyā | asaṃbhṛtā viparyayāt | gāḍhaṃ viṣṭā bhūmipraviṣṭā | dūragā pariśiṣṭāsu bhūmiṣu | adhimuktiparipanthe trayaḥ ślokāḥ | amanaskārabāhulyaṃ kauśīdyaṃ yogavibhramaḥ | kumitraṃ śubhadaurbalyamayoniśomanaskriyā || (10.4)

|| जाताया अमनसिकारबाहुल्यं परिपन्थः | अजातायाः कौशीद्यम्, ग्राह्यग्राहकभूताया योगविभ्रमः, तथैवाभिनिवेशात् | मित्रादात्तायाः कुमित्रम्, विपरीतग्राहणात् | स्वात्मतो ऽधिमुक्तेः कुशलमूलदौर्बल्यम् | अभ्रान्ताया अयोनिशो अमनसिकारः [मनसिकारः] परिपन्थस्तद्विरोधित्वात् | प्रमादो ऽल्पश्रुतत्वं च श्रुतचिन्ताल्पतुष्टता | शममात्राभिमानश्च तथापरिजयो मतः || ॥ १०.५ ॥

|| jātāyā amanasikārabāhulyaṃ paripanthaḥ | ajātāyāḥ kauśīdyam, grāhyagrāhakabhūtāyā yogavibhramaḥ, tathaivābhiniveśāt | mitrādāttāyāḥ kumitram, viparītagrāhaṇāt | svātmato 'dhimukteḥ kuśalamūladaurbalyam | abhrāntāyā ayoniśo amanasikāraḥ [manasikāraḥ] paripanthastadvirodhitvāt | pramādo 'lpaśrutatvaṃ ca śrutacintālpatuṣṭatā | śamamātrābhimānaśca tathāparijayo mataḥ || (10.5)

|| आमुखायाः प्रमादः, तस्या अप्रमादकृतत्वात् | घोषाचाराया अल्पश्रुतत्वम्, नीतार्थसूत्रान्ताश्रवणात् | एषिकायाः श्रुतमात्रसंतुष्टत्वमल्पचिन्तासंतुष्टत्वं च | ईक्षिकायाश्चिन्तामात्रसंतुष्टत्वं शमथमात्राभिमानश्च | हार्याव्यवकीर्णयोरपरिजयः परिपन्थः | अनुद्वेगस्तथोद्वेग आवृत्तिश्चाप्ययुक्तता | असंभृतिश्च विज्ञेयाधिमुक्तिपरिपन्थता || ॥ १०.६ ॥

|| āmukhāyāḥ pramādaḥ, tasyā apramādakṛtatvāt | ghoṣācārāyā alpaśrutatvam, nītārthasūtrāntāśravaṇāt | eṣikāyāḥ śrutamātrasaṃtuṣṭatvamalpacintāsaṃtuṣṭatvaṃ ca | īkṣikāyāścintāmātrasaṃtuṣṭatvaṃ śamathamātrābhimānaśca | hāryāvyavakīrṇayoraparijayaḥ paripanthaḥ | anudvegastathodvega āvṛttiścāpyayuktatā | asaṃbhṛtiśca vijñeyādhimuktiparipanthatā || (10.6)

|| हीनाया अनुद्वेगः संसारात् | उदाराया उद्वेगः अनावृतायाश्चावृतिः | युक्ताया अयुक्तता | संभृताया असंभृतिः परिपन्थः | अधिमुक्तावनुशंसे पञ्च श्लोकाः | पुण्यं महदकौकृत्यं सौमनस्यं सुखं महत् | अविप्रणाशः स्थैर्यं न विशेषगमनं तथा || ॥ १०.७ ॥

|| hīnāyā anudvegaḥ saṃsārāt | udārāyā udvegaḥ anāvṛtāyāścāvṛtiḥ | yuktāyā ayuktatā | saṃbhṛtāyā asaṃbhṛtiḥ paripanthaḥ | adhimuktāvanuśaṃse pañca ślokāḥ | puṇyaṃ mahadakaukṛtyaṃ saumanasyaṃ sukhaṃ mahat | avipraṇāśaḥ sthairyaṃ na viśeṣagamanaṃ tathā || (10.7)

|| धर्माभिसमयश्चाथ स्वपरार्थाप्तिरूत्तमा | क्षिप्राभिज्ञत्वमेते हि अनुशंसाधिमुक्तितः || ॥ १०.८ ॥

|| dharmābhisamayaścātha svaparārthāptirūttamā | kṣiprābhijñatvamete hi anuśaṃsādhimuktitaḥ || (10.8)

|| जातायां प्रत्युत्पन्नायां पुण्यं महत् | अतीतायामकौकृत्यमविप्रतिसारात् | ग्राहिकायां ग्राह्यभूतायां च महत्सौमनस्यं समाधियोगात् | कल्याणमित्रजनितायामविप्रणाशः | स्वयमधिमुक्तौ स्थैर्यम् | भ्रा[अभ्रा]न्तिकायामामुखायां श्रुतमयादिकायां च यावत् मध्यायां विशेषगमनम् | अधिमात्रायां धर्माभिसमयः | हीनायां स्वार्थप्राप्तिः | उदारायां परार्थप्राप्तिः परमा | अनावृतयुक्तसंभृतादिषु शुक्लपक्षासु क्षिप्राभिज्ञत्वमनुशंसः | कामिनां सा श्वसदृशी कूर्मप्रख्या समाधिनाम् | भृत्योपमा स्वार्थिनां सा राजप्रख्या परार्थिनाम् || ॥ १०.९ ॥

|| jātāyāṃ pratyutpannāyāṃ puṇyaṃ mahat | atītāyāmakaukṛtyamavipratisārāt | grāhikāyāṃ grāhyabhūtāyāṃ ca mahatsaumanasyaṃ samādhiyogāt | kalyāṇamitrajanitāyāmavipraṇāśaḥ | svayamadhimuktau sthairyam | bhrā[abhrā]ntikāyāmāmukhāyāṃ śrutamayādikāyāṃ ca yāvat madhyāyāṃ viśeṣagamanam | adhimātrāyāṃ dharmābhisamayaḥ | hīnāyāṃ svārthaprāptiḥ | udārāyāṃ parārthaprāptiḥ paramā | anāvṛtayuktasaṃbhṛtādiṣu śuklapakṣāsu kṣiprābhijñatvamanuśaṃsaḥ | kāmināṃ sā śvasadṛśī kūrmaprakhyā samādhinām | bhṛtyopamā svārthināṃ sā rājaprakhyā parārthinām || (10.9)

|| यथ श्वा दुःखार्तः सततमवितृप्तः क्षुधितको यथा कूर्मश्चासौ जलविवरके संकुचितकः | यथा भृत्यो नित्यमुपचकितमूर्तिर्विचरति | यथा राजा आज्ञाविषये वश[चक्र?]वर्ती विहरति | तथा कामिस्थातृस्वपरजनकृत्यार्थमुदिते विशेषो विज्ञेयः सततमधिमुक्त्या विविधया | महायाने तस्य विधिवदिह मत्वा परमतां भृशं तस्मिन् धीरः सततमिह ताभेव वृणुयात् || ॥ १०.१० ॥

|| yatha śvā duḥkhārtaḥ satatamavitṛptaḥ kṣudhitako yathā kūrmaścāsau jalavivarake saṃkucitakaḥ | yathā bhṛtyo nityamupacakitamūrtirvicarati | yathā rājā ājñāviṣaye vaśa[cakra?]vartī viharati | tathā kāmisthātṛsvaparajanakṛtyārthamudite viśeṣo vijñeyaḥ satatamadhimuktyā vividhayā | mahāyāne tasya vidhivadiha matvā paramatāṃ bhṛśaṃ tasmin dhīraḥ satatamiha tābheva vṛṇuyāt || (10.10)

|| अपि खलु कामिनामधिमुक्तिः श्वसदृशी लौकिकसमाधिगतानां कूर्मप्रख्यास्वार्थवतां भृत्योपमा | राजप्रख्या परार्थवताम् | एतमेवार्थं परेणोपपाद्य महायानाधिमुक्तौ समादापयति | अधिमुक्तिलयप्रतिषेधे श्लोकाः[कः] | मनुष[ष्य]भूताः संबोधिं प्राप्नुवन्ति प्रतिक्षणम् | अप्रमेया यतः सत्त्वा लयं नातो ऽधिवासयेत् || ॥ १०.११ ॥

|| api khalu kāmināmadhimuktiḥ śvasadṛśī laukikasamādhigatānāṃ kūrmaprakhyāsvārthavatāṃ bhṛtyopamā | rājaprakhyā parārthavatām | etamevārthaṃ pareṇopapādya mahāyānādhimuktau samādāpayati | adhimuktilayapratiṣedhe ślokāḥ[kaḥ] | manuṣa[ṣya]bhūtāḥ saṃbodhiṃ prāpnuvanti pratikṣaṇam | aprameyā yataḥ sattvā layaṃ nāto 'dhivāsayet || (10.11)

|| त्रिभिः कारणैर्लयो न युक्तः | यतो मनुष[ष्य]भूता बोधिं प्राप्नुवन्ति | नित्यं प्राप्नुवन्ति | अप्रमेयाश्च प्राप्नुवन्ति | अधिमुक्तिपुण्यविशेषणे द्वौ श्लोकौ | यथा पुण्यं प्रसवते परेषां भोजनं ददत् | न तु स्वयं स भुञ्जानस्तथा पुण्यमहोदयः || ॥ १०.१२ ॥

|| tribhiḥ kāraṇairlayo na yuktaḥ | yato manuṣa[ṣya]bhūtā bodhiṃ prāpnuvanti | nityaṃ prāpnuvanti | aprameyāśca prāpnuvanti | adhimuktipuṇyaviśeṣaṇe dvau ślokau | yathā puṇyaṃ prasavate pareṣāṃ bhojanaṃ dadat | na tu svayaṃ sa bhuñjānastathā puṇyamahodayaḥ || (10.12)

|| सूत्रोक्तो लभ्यते धर्मात्परार्थाश्रयदेशितात् | न तु स्वार्थाश्रयाद्धर्माद्देशितादुपलभ्यते || ॥ १०.१३ ॥

|| sūtrokto labhyate dharmātparārthāśrayadeśitāt | na tu svārthāśrayāddharmāddeśitādupalabhyate || (10.13)

|| यथा भोजनं ददतः पुण्यमुत्पद्यते परार्थाधिकारात् | न तु स्वयं भुञ्जानस्य स्वार्थाधिकारात् | एवं परार्थाश्रयदेशितात् महायानधर्मात्तेषु तेषु [महायान] सूत्रेषूक्तः पुण्योदयो महांल्लभ्यते | न तु स्वार्थाश्रयदेशितात् श्रावकयानधर्मात् | अधिमुक्तिफलपरिग्रहे श्लोकः | इति विपुलगतौ महोघ[महार्य]धर्मे जनिय [परिजनयन्?] सदा मतिमान्महाधिमुक्तिम् | विपुलसततपुण्यतद्विवृद्धिं व्रजति गुणैरसमैर्महात्मतां च || ॥ १०.१४ ॥

|| yathā bhojanaṃ dadataḥ puṇyamutpadyate parārthādhikārāt | na tu svayaṃ bhuñjānasya svārthādhikārāt | evaṃ parārthāśrayadeśitāt mahāyānadharmātteṣu teṣu [mahāyāna] sūtreṣūktaḥ puṇyodayo mahāṃllabhyate | na tu svārthāśrayadeśitāt śrāvakayānadharmāt | adhimuktiphalaparigrahe ślokaḥ | iti vipulagatau mahogha[mahārya]dharme janiya [parijanayan?] sadā matimānmahādhimuktim | vipulasatatapuṇyatadvivṛddhiṃ vrajati guṇairasamairmahātmatāṃ ca || (10.14)