13. Mahayanasutralamkara — chapter 12

|| अनेन निगमनश्लोकेन पर्येष्टिमाहात्म्यं त्रिविधं दर्शयति | उपायमाहात्म्यमुग्रवीर्यतया संवृत्तिपरमार्थसत्यधर्मतापर्येषणतश्च तत्त्वं सत्यमित्यर्थः | परार्थमाहात्म्यं प्रतिशरणीभावात् प्रजानाम् | स्वार्थमाहात्म्यं च गुणैः समुद्रवत् प्रपूर्णत्वात् | || महायानसूत्रालंकारे धर्मपर्येष्ट्यधिकार एकादशः || द्वादशो ऽधिकारः धर्मदेशनायां मात्सर्यप्रतिषेधे श्लोकः | प्राणान्भोगांश्च धीराः प्रमुदितमनसः कृच्छ्रलब्धानसारान् सत्त्वेभ्यो दुःखितेभ्य सततमवसृजन्त्युच्चदानप्रकारैः | प्रागेवोदारधर्मं हितकरमसकृत्सर्वथैव प्रजानां कृच्छ्रे नैवोपलब्धं भृशमवसृजतां वृद्धिगं चाव्ययं च || ॥ १२.१ ॥

|| anena nigamanaślokena paryeṣṭimāhātmyaṃ trividhaṃ darśayati | upāyamāhātmyamugravīryatayā saṃvṛttiparamārthasatyadharmatāparyeṣaṇataśca tattvaṃ satyamityarthaḥ | parārthamāhātmyaṃ pratiśaraṇībhāvāt prajānām | svārthamāhātmyaṃ ca guṇaiḥ samudravat prapūrṇatvāt | || mahāyānasūtrālaṃkāre dharmaparyeṣṭyadhikāra ekādaśaḥ || dvādaśo 'dhikāraḥ dharmadeśanāyāṃ mātsaryapratiṣedhe ślokaḥ | prāṇānbhogāṃśca dhīrāḥ pramuditamanasaḥ kṛcchralabdhānasārān sattvebhyo duḥkhitebhya satatamavasṛjantyuccadānaprakāraiḥ | prāgevodāradharmaṃ hitakaramasakṛtsarvathaiva prajānāṃ kṛcchre naivopalabdhaṃ bhṛśamavasṛjatāṃ vṛddhigaṃ cāvyayaṃ ca || (12.1)

|| कृच्छ्रलब्धानप्यसारान् क्षयित्वा[त्]प्राणान् भोगांश्च बोधिसत्त्वा दुःखितेभ्यः कारुण्यात् सततसमुदारैर्विसर्गैरुत्सृजन्ति प्रागेव धर्मं यो नैव कृच्छ्रेण वा भृशमपि वावसृजतां वृद्धिं गच्छति न क्षयं | धर्म नैरर्थक्यसार्थक्ये श्लोकद्वयं | धर्मो नैव च देशितो भगवता प्रत्यात्मवेद्यो यत आकृष्टा जनता च युक्त[युक्ति]विहितैर्धर्मैः स्वकीं धर्मतां स्वशान्त्यास्यपुटे विशुद्धिविपुले साधारणे ऽथाक्षये लालेनेव कृपात्मभिस्त्वजगरप्रख्यैः समापादिता || ॥ १२.२ ॥

|| kṛcchralabdhānapyasārān kṣayitvā[t]prāṇān bhogāṃśca bodhisattvā duḥkhitebhyaḥ kāruṇyāt satatasamudārairvisargairutsṛjanti prāgeva dharmaṃ yo naiva kṛcchreṇa vā bhṛśamapi vāvasṛjatāṃ vṛddhiṃ gacchati na kṣayaṃ | dharma nairarthakyasārthakye ślokadvayaṃ | dharmo naiva ca deśito bhagavatā pratyātmavedyo yata ākṛṣṭā janatā ca yukta[yukti]vihitairdharmaiḥ svakīṃ dharmatāṃ svaśāntyāsyapuṭe viśuddhivipule sādhāraṇe 'thākṣaye lāleneva kṛpātmabhistvajagaraprakhyaiḥ samāpāditā || (12.2)

|| तत्र बुद्धा अजगरोपमास्तेषां स्वशान्ति[शान्ते?]रास्यपुटं धर्मकायः | विशुद्धिविपुलं सवासनक्लेशज्ञेयावरणविशुद्धितः | साधारणं सर्वबुद्धैः अक्षयमात्यन्तिकत्वात् | तस्मान्नैव निरर्थिका भवति सा या भावना योगिनां तस्मान्नैव निरर्थिका भवति सा या देशना सौगती | दृष्टो ऽर्थः श्रुतमात्रकाद्यदि भवेत् स्याद्भावनापार्थिका अश्रुत्वा यदि भावनामनुविशेत् स्याद्देशनापार्थिका || ॥ १२.३ ॥

|| tatra buddhā ajagaropamāsteṣāṃ svaśānti[śānte?]rāsyapuṭaṃ dharmakāyaḥ | viśuddhivipulaṃ savāsanakleśajñeyāvaraṇaviśuddhitaḥ | sādhāraṇaṃ sarvabuddhaiḥ akṣayamātyantikatvāt | tasmānnaiva nirarthikā bhavati sā yā bhāvanā yogināṃ tasmānnaiva nirarthikā bhavati sā yā deśanā saugatī | dṛṣṭo 'rthaḥ śrutamātrakādyadi bhavet syādbhāvanāpārthikā aśrutvā yadi bhāvanāmanuviśet syāddeśanāpārthikā || (12.3)

|| तस्मान्न निरर्थिका योगिनां भावना भवति प्रत्यात्मवेद्यस्य धर्मस्य तद्वशेनाभिगमात् | न निरर्थिका देशना भवति युक्तिविहितैर्धर्मैः स्वधर्मतायां जनताकर्षणात् | यथा पुनर्भावना सार्थिका भवेद्देशना वा तत् श्लोकार्धेन दर्शयति | शेषं गतार्थम् | देशनाविभागे श्लोकः | आगमतो अधिगमतो विभुत्वतो देशनाग्रसत्वानां | मुखतो रूपात्सर्वा[र्वतआ]काशादुच्चरणतापि ...... || ॥ १२.४ ॥

|| tasmānna nirarthikā yogināṃ bhāvanā bhavati pratyātmavedyasya dharmasya tadvaśenābhigamāt | na nirarthikā deśanā bhavati yuktivihitairdharmaiḥ svadharmatāyāṃ janatākarṣaṇāt | yathā punarbhāvanā sārthikā bhaveddeśanā vā tat ślokārdhena darśayati | śeṣaṃ gatārtham | deśanāvibhāge ślokaḥ | āgamato adhigamato vibhutvato deśanāgrasatvānāṃ | mukhato rūpātsarvā[rvataā]kāśāduccaraṇatāpi ...... || (12.4)

|| तत्र विभुत्वतो या महाभूमिप्रविष्टानां | सर्वतो रूपाद्या वृक्षवादित्रादिभ्यो ऽपि निश्चरति | शेषं गतार्थम् | देशनासंपतौ श्लोकद्वयं | विषदा संदेहजहा आदेया तत्त्वदर्शिका द्विविधा | संपन्नदेशनेयं विज्ञेयं[या] बोधिसत्त्वानां || ॥ १२.५ ॥

|| tatra vibhutvato yā mahābhūmipraviṣṭānāṃ | sarvato rūpādyā vṛkṣavāditrādibhyo 'pi niścarati | śeṣaṃ gatārtham | deśanāsaṃpatau ślokadvayaṃ | viṣadā saṃdehajahā ādeyā tattvadarśikā dvividhā | saṃpannadeśaneyaṃ vijñeyaṃ[yā] bodhisattvānāṃ || (12.5)

|| अयं चतुष्कार्थनिर्देशेन श्लोकः | यदुक्तं ब्रह्मपरिपृच्छायां | चत्रुभिर्धर्मैः समन्वागता बोधिसत्त्वा महाधर्मदानं वितरन्ति सद्धर्मपरिग्रहणतया आत्मनः प्रज्ञोत्तापनतया सत्पुरूषकर्मकरणतया संक्लेशव्यवदानसंदेशनतया च | एकेन हि बाहुश्रुत्याद्विषदा देशना भवति | द्वितीयेन महाप्राज्ञत्वात् | संशयजहा परेषां संशयच्छेदात् | तृतीयेनानवद्यकर्मत्त्वादादेया | चतुर्थेन तत्त्वदर्शिका द्विविधा संक्लेशलक्षणस्य च तत्त्वस्य व्यवदानलक्षणस्य च द्वाभ्यां द्वाभ्यां सत्याभ्याम् | मधुरा मदव्यपेता न च खिन्ना देशनाग्रसत्त्वानां | स्फुटचित्रयुक्तगमिका निरामिषा सर्वगा चैव || ॥ १२.६ ॥

|| ayaṃ catuṣkārthanirdeśena ślokaḥ | yaduktaṃ brahmaparipṛcchāyāṃ | catrubhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahādharmadānaṃ vitaranti saddharmaparigrahaṇatayā ātmanaḥ prajñottāpanatayā satpurūṣakarmakaraṇatayā saṃkleśavyavadānasaṃdeśanatayā ca | ekena hi bāhuśrutyādviṣadā deśanā bhavati | dvitīyena mahāprājñatvāt | saṃśayajahā pareṣāṃ saṃśayacchedāt | tṛtīyenānavadyakarmattvādādeyā | caturthena tattvadarśikā dvividhā saṃkleśalakṣaṇasya ca tattvasya vyavadānalakṣaṇasya ca dvābhyāṃ dvābhyāṃ satyābhyām | madhurā madavyapetā na ca khinnā deśanāgrasattvānāṃ | sphuṭacitrayuktagamikā nirāmiṣā sarvagā caiva || (12.6)

|| अस्मिन्द्वितीये श्लोके मधुरा परेणाक्षिप्तस्यापरूषवचनात् | मदव्यपेता स्तुतौ सिद्धौ वा मदाननुगमनात् | अखिन्ना अकिलासिकत्वात् | स्फुटा निराचार्यमुष्टित्वात् कृत्स्नदेशनतः | चित्रा अपुनरुक्तत्वात् | युक्ता प्रमाणाविरुद्धत्वात् | गमिकाप्रतीतपदव्यञ्जनत्वात् | निरामिषा प्रसन्नाधिकारानधि[र्थि]कत्वात् | सर्वत्रगा यानत्रयगतत्वात् | वाक्संपत्तौ श्लोकः | अदीना मधुरा सूक्ता प्रतीता विषदा तथा [वाग्जिनात्मजे] | [यथार्हानामिषाचैव प्रमिता विषदा तथा] || ॥ १२.७ ॥

|| asmindvitīye śloke madhurā pareṇākṣiptasyāparūṣavacanāt | madavyapetā stutau siddhau vā madānanugamanāt | akhinnā akilāsikatvāt | sphuṭā nirācāryamuṣṭitvāt kṛtsnadeśanataḥ | citrā apunaruktatvāt | yuktā pramāṇāviruddhatvāt | gamikāpratītapadavyañjanatvāt | nirāmiṣā prasannādhikārānadhi[rthi]katvāt | sarvatragā yānatrayagatatvāt | vāksaṃpattau ślokaḥ | adīnā madhurā sūktā pratītā viṣadā tathā [vāgjinātmaje] | [yathārhānāmiṣācaiva pramitā viṣadā tathā] || (12.7)

|| अदीना पौरी पर्षत्पूरणात् | मधुरा वल्गुः | सूक्ता विस्पष्टा सुनिरूक्ताक्षरत्वात् | प्रतीता विज्ञेया प्रतीताभिधानत्वात् | यथार्हा श्रवणीया विनेयानुरूपत्वात् | अनामिषा अनिःश्रित[ता]लाभसत्कारालोके[रश्लोके] | प्रतता[प्रमिता] अप्रतिकूला परिमितायामखेदात् | विषदा अपर्यात्ता | व्यञ्जनसंपत्तौ श्लोकद्वयं | उद्देशान्निर्देशात्तथैव यानानुलोमनात् श्लाक्ष्ण्यात् | प्रातीत्याद्याथार्हान्नैर्याण्यादानुकूल्यत्वात् || ॥ १२.८ ॥

|| adīnā paurī parṣatpūraṇāt | madhurā valguḥ | sūktā vispaṣṭā sunirūktākṣaratvāt | pratītā vijñeyā pratītābhidhānatvāt | yathārhā śravaṇīyā vineyānurūpatvāt | anāmiṣā aniḥśrita[tā]lābhasatkārāloke[raśloke] | pratatā[pramitā] apratikūlā parimitāyāmakhedāt | viṣadā aparyāttā | vyañjanasaṃpattau ślokadvayaṃ | uddeśānnirdeśāttathaiva yānānulomanāt ślākṣṇyāt | prātītyādyāthārhānnairyāṇyādānukūlyatvāt || (12.8)

|| युक्तैः पदव्यञ्जनैरूद्देशात्प्रमाणाविरोधेन | सहितैर्निर्देशादुद्देशाविरोधेन | यानानुलोमनादानुलोमिकैर्यानत्रयाविरोधेन | श्लाक्ष्ण्याद[दा]नुच्छविकैरकष्टशब्दतया | प्रातीत्यादौपयिकैः (म्स_बग्छि ७८) प्रतीतार्थतया चार्थोपगमनात् | याथार्हात्प्रतिरूपैर्विनेयानुरूपतया | नैर्याण्यात्प्रदक्षिणैर्निर्वाणाधिकारतया | आनुकूल्यान्निपकस्याङ्गसंभारैः शैक्षस्यार्याष्टाङ्गमार्गानुकूल्यात् | व्यञ्जनसंपच्चैषा विज्ञेया सर्वथाग्रसत्त्वानां | षष्ट्यङ्गी साचिन्त्या घोषो ऽनन्तस्तु सुगतानां || ॥ १२.९ ॥

|| yuktaiḥ padavyañjanairūddeśātpramāṇāvirodhena | sahitairnirdeśāduddeśāvirodhena | yānānulomanādānulomikairyānatrayāvirodhena | ślākṣṇyāda[dā]nucchavikairakaṣṭaśabdatayā | prātītyādaupayikaiḥ (msa_bagchi 78) pratītārthatayā cārthopagamanāt | yāthārhātpratirūpairvineyānurūpatayā | nairyāṇyātpradakṣiṇairnirvāṇādhikāratayā | ānukūlyānnipakasyāṅgasaṃbhāraiḥ śaikṣasyāryāṣṭāṅgamārgānukūlyāt | vyañjanasaṃpaccaiṣā vijñeyā sarvathāgrasattvānāṃ | ṣaṣṭyaṅgī sācintyā ghoṣo 'nantastu sugatānāṃ || (12.9)

|| षष्ट्यङ्गी साचिन्त्या या गुह्यकाधिपतिनिर्देशे बुद्धस्य षष्ट्याकारा वाग् निर्दिष्टा | पुनरपरं शान्तमते तथागतस्य षष्ट्याकारोपेता वाग् निश्चरति स्निग्धा च मृदुका च मनोज्ञा च मनोरमा च शुद्धा चेति विस्तरः | तत्र स्निग्धा सत्त्वाधातुकुशलमूलोपस्तम्भिकत्वात् | मृदुका दृष्ट एव धर्मे सुखसंस्पर्शत्वात् | मनोज्ञा स्वर्थत्वात् | मनोरमा सुव्यञ्जनत्वात् | शुद्धा निरूत्तरलोकोत्तरपृष्ठलब्धत्वात् | विमला सर्वक्लेशानुशयवासनाविसंयुक्तत्वात् | प्रभास्वरा प्रतीतपदव्यञ्जनत्वात् | वल्गुः सर्वतीर्थ्यकुमतिदृष्टिविधातबलगुणयुक्तत्वात् | श्रवणीया प्रतिपत्तिनैर्याणिकत्वात् | अनन्ता[अनेला] सर्वपरप्रवादिभिरनाछेद्यत्वात् | कला रञ्जिकत्वात् | विनीता रागादिप्रतिपक्षत्वात् | अकर्कशा शिक्षाप्रज्ञप्तिसुखोपायत्वात् | अपरूषा तद्व्यतिक्रमसंपन्निःसरणोपदेशकत्वात् | सुविनीता यानत्रयनयोपदेशिकत्वात् | कर्णसुखा विक्षेपप्रतिपक्षत्वात् | कायप्रह्णादनकरी समाध्याबाहकत्वात् | चित्तौद्विल्यकरी विपश्यनाप्रामोद्यावाहफलकत्वात् | हृदयसंतुष्टिकरी संशयच्छेदिकत्वात् | प्रीतिसुखसंजननी मिथ्यानिश्चयापकर्षिकत्वात् | निःपरिदाहा प्रतिपत्तावविप्रतिसारत्वात् | आज्ञेया संपन्नश्रुतमयज्ञानाश्रयत्वात् | विज्ञेया संपन्नचिन्तामयज्ञानाश्रयत्वात् | विष्पष्टा अनाचार्यमुष्टिधर्मविहितत्वात् | प्रेमणीयानुप्राप्तस्वकार्थानां प्रेमकरत्वात् | अभिनन्दनीयाननुप्राप्तस्वकार्थानां स्पृहणीयत्वात् | आज्ञापनीया अचिन्त्यधर्मसम्यग्दर्शिकत्वात् | विज्ञापनीया चिन्त्यधर्मसम्यग्देशिकत्वात् | युक्ता प्रमाणाविरूद्धत्वात् | सहिता यथार्हविनेयदेशिकत्वात् | पुनरूक्तदोषजहा अवन्ध्यत्वात् | सिंहस्वरवेगा सर्वतीर्थ्यसंत्रासकत्वात् | नागस्वरशब्दा उदारत्वात् | मेघस्वरघोषा गम्भीरत्वात् | नागेन्द्ररुता आदेयत्वात् | किन्नरसंगीतिघोषा मधुरत्वात् | कलविङ्कस्वररूतरविताभी[ती]क्ष्णभङ्गुरत्वात् | ब्रह्मस्वररुतरविता दूरंगमत्वात् | जीवंजीवकस्वररुतरविता सर्वसिद्धिपूर्वंगममङ्गलत्वात् | देवेन्द्रमधुरनिर्घोषा अनतिक्रमणीयत्वात् | दुन्दुभिस्वरा सर्वमारप्रत्यर्थिकविजयपूर्वंगमत्वात् | अनुन्नता स्तुत्यसंक्लिष्टत्वात् | अनवनता निन्दासंक्लिष्टत्वात् | सर्वशब्दानुप्रविष्टा सर्वव्याकरणसर्वाकारलक्षणानुप्रविष्टत्वात् | अपशब्दविगता स्मृतिसंप्रमोषे तदनिश्चरणत्वात् | अविकला विनेयकृत्यसर्वकालप्रत्युपस्थितत्वात् | अलीना लाभसत्कारानिश्रितत्वात् | अदीना सावद्यापगत्वात् | प्रमुदिता अखेदित्वात् | प्रसृता सर्वविद्यास्थानकौशल्यानुगतत्वात् | अखिला[सखिला] सत्त्वानां (म्स_बग्छि ७९) तत्सकलार्थसंपादकत्वात् | सरिता प्रबन्धानुपच्छिन्नत्वात् | ललिता विचित्राकारप्रत्युपस्थानत्वात् | सर्वस्वरपूरणी एकस्वरनैकशब्दविज्ञप्तिप्रत्युपस्थापनत्वात् | सर्वसत्त्वेन्द्रियसंतोषणी एकानेकार्थविज्ञप्तिप्रत्युपस्थानत्वात् | अनिन्दिता यथाप्रतिज्ञत्वात् | अचञ्चला आगमितकालप्रयुक्तत्वात् | अचपला अत्वरमाणविहितत्वात् | सर्वपर्षदनुरविता दुरान्तिकपर्षत्तुल्यश्रवणत्वात् | सर्वाकारवरोपेता सर्वलौकिकार्थदृष्टान्तधर्मपरिणामिकत्वात् | देशनामाहात्म्ये चत्वारः श्लोकाः | वाचा पदैः सुयुक्तैरनुदेशविभागसंशयच्छेदैः | बहुलीकारानुगता ह्युद्धटितविपञ्चितज्ञेषु || ॥ १२.१० ॥

|| ṣaṣṭyaṅgī sācintyā yā guhyakādhipatinirdeśe buddhasya ṣaṣṭyākārā vāg nirdiṣṭā | punaraparaṃ śāntamate tathāgatasya ṣaṣṭyākāropetā vāg niścarati snigdhā ca mṛdukā ca manojñā ca manoramā ca śuddhā ceti vistaraḥ | tatra snigdhā sattvādhātukuśalamūlopastambhikatvāt | mṛdukā dṛṣṭa eva dharme sukhasaṃsparśatvāt | manojñā svarthatvāt | manoramā suvyañjanatvāt | śuddhā nirūttaralokottarapṛṣṭhalabdhatvāt | vimalā sarvakleśānuśayavāsanāvisaṃyuktatvāt | prabhāsvarā pratītapadavyañjanatvāt | valguḥ sarvatīrthyakumatidṛṣṭividhātabalaguṇayuktatvāt | śravaṇīyā pratipattinairyāṇikatvāt | anantā[anelā] sarvaparapravādibhiranāchedyatvāt | kalā rañjikatvāt | vinītā rāgādipratipakṣatvāt | akarkaśā śikṣāprajñaptisukhopāyatvāt | aparūṣā tadvyatikramasaṃpanniḥsaraṇopadeśakatvāt | suvinītā yānatrayanayopadeśikatvāt | karṇasukhā vikṣepapratipakṣatvāt | kāyaprahṇādanakarī samādhyābāhakatvāt | cittaudvilyakarī vipaśyanāprāmodyāvāhaphalakatvāt | hṛdayasaṃtuṣṭikarī saṃśayacchedikatvāt | prītisukhasaṃjananī mithyāniścayāpakarṣikatvāt | niḥparidāhā pratipattāvavipratisāratvāt | ājñeyā saṃpannaśrutamayajñānāśrayatvāt | vijñeyā saṃpannacintāmayajñānāśrayatvāt | viṣpaṣṭā anācāryamuṣṭidharmavihitatvāt | premaṇīyānuprāptasvakārthānāṃ premakaratvāt | abhinandanīyānanuprāptasvakārthānāṃ spṛhaṇīyatvāt | ājñāpanīyā acintyadharmasamyagdarśikatvāt | vijñāpanīyā cintyadharmasamyagdeśikatvāt | yuktā pramāṇāvirūddhatvāt | sahitā yathārhavineyadeśikatvāt | punarūktadoṣajahā avandhyatvāt | siṃhasvaravegā sarvatīrthyasaṃtrāsakatvāt | nāgasvaraśabdā udāratvāt | meghasvaraghoṣā gambhīratvāt | nāgendrarutā ādeyatvāt | kinnarasaṃgītighoṣā madhuratvāt | kalaviṅkasvararūtaravitābhī[tī]kṣṇabhaṅguratvāt | brahmasvararutaravitā dūraṃgamatvāt | jīvaṃjīvakasvararutaravitā sarvasiddhipūrvaṃgamamaṅgalatvāt | devendramadhuranirghoṣā anatikramaṇīyatvāt | dundubhisvarā sarvamārapratyarthikavijayapūrvaṃgamatvāt | anunnatā stutyasaṃkliṣṭatvāt | anavanatā nindāsaṃkliṣṭatvāt | sarvaśabdānupraviṣṭā sarvavyākaraṇasarvākāralakṣaṇānupraviṣṭatvāt | apaśabdavigatā smṛtisaṃpramoṣe tadaniścaraṇatvāt | avikalā vineyakṛtyasarvakālapratyupasthitatvāt | alīnā lābhasatkārāniśritatvāt | adīnā sāvadyāpagatvāt | pramuditā akheditvāt | prasṛtā sarvavidyāsthānakauśalyānugatatvāt | akhilā[sakhilā] sattvānāṃ (msa_bagchi 79) tatsakalārthasaṃpādakatvāt | saritā prabandhānupacchinnatvāt | lalitā vicitrākārapratyupasthānatvāt | sarvasvarapūraṇī ekasvaranaikaśabdavijñaptipratyupasthāpanatvāt | sarvasattvendriyasaṃtoṣaṇī ekānekārthavijñaptipratyupasthānatvāt | aninditā yathāpratijñatvāt | acañcalā āgamitakālaprayuktatvāt | acapalā atvaramāṇavihitatvāt | sarvaparṣadanuravitā durāntikaparṣattulyaśravaṇatvāt | sarvākāravaropetā sarvalaukikārthadṛṣṭāntadharmapariṇāmikatvāt | deśanāmāhātmye catvāraḥ ślokāḥ | vācā padaiḥ suyuktairanudeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ | bahulīkārānugatā hyuddhaṭitavipañcitajñeṣu || (12.10)

|| आख्याति वाचा | प्रज्ञापयति पदैः सुयुक्तैः | प्रस्थापयति विभाजयति विवृणोति यथाक्रममुद्देशविभागसंशयच्छेदैः | उत्तानीकरोति उत्तानीकरणं बहुलीकारानुगता देशना निश्चयबलाधानार्थं | देशयत्युद्धटितज्ञेषु | संप्रकाशयति विपञ्चितज्ञेषु | शुद्धा त्रिमण्डलेन हितेयं देशना हि बुद्धानां | दोषैर्विवर्जिता पुनरष्टभिरेषैव विज्ञेया || ॥ १२.११ ॥

|| ākhyāti vācā | prajñāpayati padaiḥ suyuktaiḥ | prasthāpayati vibhājayati vivṛṇoti yathākramamuddeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ | uttānīkaroti uttānīkaraṇaṃ bahulīkārānugatā deśanā niścayabalādhānārthaṃ | deśayatyuddhaṭitajñeṣu | saṃprakāśayati vipañcitajñeṣu | śuddhā trimaṇḍalena hiteyaṃ deśanā hi buddhānāṃ | doṣairvivarjitā punaraṣṭabhireṣaiva vijñeyā || (12.11)

|| शुद्धा त्रिमण्डलेनेति | येन च देशयति वाचा पदैश्च | यथा चोद्देशादिप्रकारैः | येषु चोद्धटितविपञ्चितज्ञेषु | एषैव च देशना पुनरष्टदोषविवर्जिता वेदितव्या यथाक्रमम् | कौशीद्यमनवबोधो ह्यवकाशस्याकृतिर्ह्यनीतत्वम् | संदेहस्याच्छेदस्तद्विगमस्यादृढीकरणम् || ॥ १२.१२ ॥

|| śuddhā trimaṇḍaleneti | yena ca deśayati vācā padaiśca | yathā coddeśādiprakāraiḥ | yeṣu coddhaṭitavipañcitajñeṣu | eṣaiva ca deśanā punaraṣṭadoṣavivarjitā veditavyā yathākramam | kauśīdyamanavabodho hyavakāśasyākṛtirhyanītatvam | saṃdehasyācchedastadvigamasyādṛḍhīkaraṇam || (12.12)

|| ते पुनरष्टौ दोषाः | कौशीद्यमनवसंबोधः अवकाशस्याकरणं अनीतार्थत्वं संदेहस्याच्छेदना तद्विगमस्यादृढीकरणं निश्चयश्येत्यर्थः | खेदो ऽथ मत्सरित्वं दोषा ह्येते मता कथायां हि | तदभावाद्बुद्धानां निरूत्तरा देशना भवति || ॥ १२.१३ ॥

|| te punaraṣṭau doṣāḥ | kauśīdyamanavasaṃbodhaḥ avakāśasyākaraṇaṃ anītārthatvaṃ saṃdehasyācchedanā tadvigamasyādṛḍhīkaraṇaṃ niścayaśyetyarthaḥ | khedo 'tha matsaritvaṃ doṣā hyete matā kathāyāṃ hi | tadabhāvādbuddhānāṃ nirūttarā deśanā bhavati || (12.13)

|| खेदो येनाभीक्ष्णं न देशयेत् | मत्सरित्वं [मत्सरित्वं] चाकृत्स्नप्रकाशनात् | अर्थसंपत्तौ श्लोकद्वयं | कल्याणो धर्मो ऽयं हेतुत्वाद्भक्तितुष्टिबुद्धीनां | द्विविधार्थः सुग्राह्यश्चतुर्गुणब्रह्मचर्यवदः || ॥ १२.१४ ॥

|| khedo yenābhīkṣṇaṃ na deśayet | matsaritvaṃ [matsaritvaṃ] cākṛtsnaprakāśanāt | arthasaṃpattau ślokadvayaṃ | kalyāṇo dharmo 'yaṃ hetutvādbhaktituṣṭibuddhīnāṃ | dvividhārthaḥ sugrāhyaścaturguṇabrahmacaryavadaḥ || (12.14)

|| परैसाधारणयोगकेवलं त्रिधातुकक्लेशविहानिपूरकम् | स्वभावशुद्धं मलशुद्धितश्च तच्चतुर्गुणब्रह्मविचर्यमिष्यते || ॥ १२.१५ ॥

|| paraisādhāraṇayogakevalaṃ tridhātukakleśavihānipūrakam | svabhāvaśuddhaṃ malaśuddhitaśca taccaturguṇabrahmavicaryamiṣyate || (12.15)

|| चतुर्गुणब्रह्मचर्यसंप्रकाशको धर्मः | आदिमध्यपर्यवसानकल्याणो यथाक्रमं श्रुतचिन्ताभावनाभिर्भक्तितुष्टिबुद्धिहेतुत्वात् | तत्र भक्तिरधिमुक्तिः संप्रत्ययः तुष्टिः प्रामोद्यं (म्स_बग्छि ८०) युक्तिनिध्यानाच्छक्यप्राप्तितां विदित्वा | बुद्धिः समाहितचित्तस्य यथाभूतज्ञानं | द्विविधार्थ इत्यतः स्वर्थः संवृतिपरमार्थसत्ययोगात् | सुग्राह्य इत्यतः सुव्यञ्जनः प्रतीतपदव्यञ्जनत्वात् | चतुर्गुणं ब्रह्मचर्यम् | केवलं परैसाधारणात्वात् परिपूर्णं त्रिधातुक्लेशप्रहाणपरिपूरणात् | परिशुद्धं स्वभावविशुद्धितो ऽनास्रवत्वात् | पर्यवदातं मलविशुद्धितः संतानविशुद्ध्या क्षीणास्रवाणाम् | अभिसंधिविभागे श्लोकद्वयम् | अवतारणसंधिश्च संधिर्लक्षणतो ऽपरः | प्रतिपक्षाभिसंधिश्च संधिः परिणतावपि || ॥ १२.१६ ॥

|| caturguṇabrahmacaryasaṃprakāśako dharmaḥ | ādimadhyaparyavasānakalyāṇo yathākramaṃ śrutacintābhāvanābhirbhaktituṣṭibuddhihetutvāt | tatra bhaktiradhimuktiḥ saṃpratyayaḥ tuṣṭiḥ prāmodyaṃ (msa_bagchi 80) yuktinidhyānācchakyaprāptitāṃ viditvā | buddhiḥ samāhitacittasya yathābhūtajñānaṃ | dvividhārtha ityataḥ svarthaḥ saṃvṛtiparamārthasatyayogāt | sugrāhya ityataḥ suvyañjanaḥ pratītapadavyañjanatvāt | caturguṇaṃ brahmacaryam | kevalaṃ paraisādhāraṇātvāt paripūrṇaṃ tridhātukleśaprahāṇaparipūraṇāt | pariśuddhaṃ svabhāvaviśuddhito 'nāsravatvāt | paryavadātaṃ malaviśuddhitaḥ saṃtānaviśuddhyā kṣīṇāsravāṇām | abhisaṃdhivibhāge ślokadvayam | avatāraṇasaṃdhiśca saṃdhirlakṣaṇato 'paraḥ | pratipakṣābhisaṃdhiśca saṃdhiḥ pariṇatāvapi || (12.16)

|| श्रावकेषु स्वभावेषु दोषाणां विनये तथा | अभिधानस्य गाम्भीर्ये संधिरेष चतुर्विधः || ॥ १२.१७ ॥

|| śrāvakeṣu svabhāveṣu doṣāṇāṃ vinaye tathā | abhidhānasya gāmbhīrye saṃdhireṣa caturvidhaḥ || (12.17)

.इति | अयमत्राभिसंधिः | असारे सारमतय इत्यविक्षेपे येषां सारबुद्धिः प्रधानबुद्धिर्विक्षेपो हि विसारश्चेतसः | विपर्यासे च सुस्थिता इति नित्यसुखशुच्यात्मग्राहविपर्ययेणानित्यादिके विपर्यासे सुस्थिता अपरिहाणितः | क्लेशेन च स संक्लिष्टा इति दीर्घदुष्करव्यायामश्रमेणात्यर्थं परिक्लिष्टाः | अभिप्रायविभागे श्लोकः | समतार्थान्तरे ज्ञेयस्तथा कालान्तरे पुनः | पुद्गलस्याशये चैव अभिप्रायश्चतुर्विधः || ॥ १२.१८ ॥

.iti | ayamatrābhisaṃdhiḥ | asāre sāramataya ityavikṣepe yeṣāṃ sārabuddhiḥ pradhānabuddhirvikṣepo hi visāraścetasaḥ | viparyāse ca susthitā iti nityasukhaśucyātmagrāhaviparyayeṇānityādike viparyāse susthitā aparihāṇitaḥ | kleśena ca sa saṃkliṣṭā iti dīrghaduṣkaravyāyāmaśrameṇātyarthaṃ parikliṣṭāḥ | abhiprāyavibhāge ślokaḥ | samatārthāntare jñeyastathā kālāntare punaḥ | pudgalasyāśaye caiva abhiprāyaścaturvidhaḥ || (12.18)

|| चतुर्विधो ऽभिप्रायः | सत[म]ताभिप्रायो यदाह | अहमेव स तस्मिन्समये विपश्वी सम्यक्संबुद्धो ऽभूवमित्यविशिष्टधर्मकायत्वात् | अर्थान्तराभिप्रायो यदाह | निः स्वभावाः सर्वधर्मा अनुत्पन्नाइत्येवमादि अयथारूतार्थत्वात् | कालन्तराभिप्रायो यदाह | ये (म्स_बग्छि ८१) सुखावत्यां प्रणिधानं करिष्यन्ति ते तत्रोपपत्स्यन्त इति कालान्तरेणेत्यभिप्रायः | पुद्गलाशयाभिप्रायो यत्तदेव कुशलमूलं कस्यचित्प्रशंसते कस्यचिद्विगर्हते ऽल्पमात्रसंतुष्टस्य वैपुल्यसंग्रहात् महायानसूत्रान्तसानुशंसं गाथाद्वयमुपादायाह | बुद्धे धर्मे ऽवज्ञा कौशीद्यं तुष्टिरल्पमात्रेण | रागे माने चरितं कौकृत्यं चानियतभेदः || ॥ १२.१९ ॥

|| caturvidho 'bhiprāyaḥ | sata[ma]tābhiprāyo yadāha | ahameva sa tasminsamaye vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvamityaviśiṣṭadharmakāyatvāt | arthāntarābhiprāyo yadāha | niḥ svabhāvāḥ sarvadharmā anutpannāityevamādi ayathārūtārthatvāt | kālantarābhiprāyo yadāha | ye (msa_bagchi 81) sukhāvatyāṃ praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti kālāntareṇetyabhiprāyaḥ | pudgalāśayābhiprāyo yattadeva kuśalamūlaṃ kasyacitpraśaṃsate kasyacidvigarhate 'lpamātrasaṃtuṣṭasya vaipulyasaṃgrahāt mahāyānasūtrāntasānuśaṃsaṃ gāthādvayamupādāyāha | buddhe dharme 'vajñā kauśīdyaṃ tuṣṭiralpamātreṇa | rāge māne caritaṃ kaukṛtyaṃ cāniyatabhedaḥ || (12.19)

|| सत्त्वानामावरणं तत्प्रतिपक्षो ऽग्रयानसंभाषा | सर्वान्तरायदोषप्रहाणमेषां ततो भवति || ॥ १२.२० ॥

|| sattvānāmāvaraṇaṃ tatpratipakṣo 'grayānasaṃbhāṣā | sarvāntarāyadoṣaprahāṇameṣāṃ tato bhavati || (12.20)

|| यो ग्रन्थतो ऽर्थतो वा गाथाद्वयधारणे प्रयुज्येत | स हि दशविधमनुशंसं लभते सत्त्वोत्तमो धीमान् || ॥ १२.२१ ॥

|| yo granthato 'rthato vā gāthādvayadhāraṇe prayujyeta | sa hi daśavidhamanuśaṃsaṃ labhate sattvottamo dhīmān || (12.21)

|| कृत्स्नां च धातुपुष्टिं प्रामोद्यं चोत्तमं मरणकाले | जन्म च यथाभिकामं जातिस्मरतां च सर्वत्र || ॥ १२.२२ ॥

|| kṛtsnāṃ ca dhātupuṣṭiṃ prāmodyaṃ cottamaṃ maraṇakāle | janma ca yathābhikāmaṃ jātismaratāṃ ca sarvatra || (12.22)

|| बुद्धैश्च समवधानं तेभ्यः श्रवणं तथाग्रयानस्य | अधिमुक्तिं सह बुद्ध्या द्वयमुखतामाशुबोधिं च || ॥ १२.२३ ॥

|| buddhaiśca samavadhānaṃ tebhyaḥ śravaṇaṃ tathāgrayānasya | adhimuktiṃ saha buddhyā dvayamukhatāmāśubodhiṃ ca || (12.23)

|| बुद्धे धर्मे ऽवज्ञेति पञ्च गाथाः | तत्रानियतभेदो बोधिसत्त्वानामनियतानां महायानाद्भेदः | अग्रयानसंभाषा या महायानदेशना | बुद्धे ऽवज्ञावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | अहमेव स तेन कालेन विपश्वी सम्यक्संबुद्धो ऽभूवमिति | धर्मे ऽवज्ञावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | इयतो गंगानदीवालिकासमानबुद्धान्पर्युपास्य महायाने ऽवबोध उत्पद्यत इति | कौशीद्यावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | ये सुखावत्यां प्रणिधानं करिष्यन्ति ते तत्रोपपत्स्यन्त इति | विमलचन्द्रप्रभस्य च तथागतस्य नामधेयग्रहणमात्रेण नियतो भवत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधाविति | अल्पमात्रसंतुष्ट्यावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | यत्र भगवान् क्वचिद्दानादि विवर्णयति अन्यत्र वर्णितवान् | रागचरितस्य चावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | यत्र भगवान् बुद्धक्षेत्रविभूतिं वर्णयति | मानचरितस्यावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | यत्र भगवान् कस्यचिद् बुद्धस्याधिकां संपत्तिं वर्णयति | कौकृत्यावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | ये बुद्धबोधिसत्त्वेष्व[ष्वप]कारं करिष्यन्ति ते सर्वे स्वर्गोपगा भविष्यन्तीति | अनियतभेदस्यावरणस्य प्रतिपक्षसंभाषा | महाश्रावकाणां बुद्धत्वे व्याकरणदेशना एकयानदेशना च | कृत्स्नधातुपुष्टिः सर्वमहायानाधिष्ठानाय धातुपुष्टिस्तदावरणविगमात् सर्वत्र महायाने ऽधिमुक्तिलाभतः | द्वयमुखता समाधिमुखता धारणीमुखता च | दृष्टे धर्मे द्विविधो ऽनुशंसः सांपरायिके ऽष्टविधः क्रमेणोत्तरोत्तरविशेषलाभाद्वेदितव्यः | देशनानुशंसेश्लोकः | इति सुग[म]तिरखेदवान् कृपालुः प्रथितयशाः सुविधिज्ञतामुपेतः | भवति सुकथिको हि बोधिसत्त्वस्तपति जने कथितैर्यथैव सूर्यः || ॥ १२.२४ ॥

|| buddhe dharme 'vajñeti pañca gāthāḥ | tatrāniyatabhedo bodhisattvānāmaniyatānāṃ mahāyānādbhedaḥ | agrayānasaṃbhāṣā yā mahāyānadeśanā | buddhe 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ahameva sa tena kālena vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvamiti | dharme 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | iyato gaṃgānadīvālikāsamānabuddhānparyupāsya mahāyāne 'vabodha utpadyata iti | kauśīdyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ye sukhāvatyāṃ praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti | vimalacandraprabhasya ca tathāgatasya nāmadheyagrahaṇamātreṇa niyato bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti | alpamātrasaṃtuṣṭyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kvaciddānādi vivarṇayati anyatra varṇitavān | rāgacaritasya cāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān buddhakṣetravibhūtiṃ varṇayati | mānacaritasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kasyacid buddhasyādhikāṃ saṃpattiṃ varṇayati | kaukṛtyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ye buddhabodhisattveṣva[ṣvapa]kāraṃ kariṣyanti te sarve svargopagā bhaviṣyantīti | aniyatabhedasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | mahāśrāvakāṇāṃ buddhatve vyākaraṇadeśanā ekayānadeśanā ca | kṛtsnadhātupuṣṭiḥ sarvamahāyānādhiṣṭhānāya dhātupuṣṭistadāvaraṇavigamāt sarvatra mahāyāne 'dhimuktilābhataḥ | dvayamukhatā samādhimukhatā dhāraṇīmukhatā ca | dṛṣṭe dharme dvividho 'nuśaṃsaḥ sāṃparāyike 'ṣṭavidhaḥ krameṇottarottaraviśeṣalābhādveditavyaḥ | deśanānuśaṃseślokaḥ | iti suga[ma]tirakhedavān kṛpāluḥ prathitayaśāḥ suvidhijñatāmupetaḥ | bhavati sukathiko hi bodhisattvastapati jane kathitairyathaiva sūryaḥ || (12.24)