21. Mahayanasutralamkara — chapter 20

|| अत्रैकादशविधेनातीतादिना बोधेन बोधिसत्त्वः परिदीपितः | तत्र लाभी अलाभी धीसंस्थितश्चातीतानागतप्रत्युत्पन्नैर्बोधैर्यथाक्रमं | बोद्धा स्वयंबोधात् | अनुबोद्धा परतो बोधादेतेनाध्यात्मिकबाह्यं बोधं दर्शयति | प्रतिदेशको निर्जल्पबुद्धिरित्यौदारिकसूक्ष्मं | मानी हतमानीति हीनप्रणीतम् | अपक्वसंपक्वमतिश्चेति दूरान्तिकं बोधं दर्शयति | || महायानसूत्रालंकारे गुणाधिकारः [एकोनविंशतितमः?] समाप्तः || विंशतितमएकविंशतितमश्चाधिकारः लिङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ | अनुकम्पा प्रियाख्यानं धीरता मुक्तहस्तता | गम्भीरसंधिनिर्मोक्षो लिङ्गान्येतानि धीमतां || ॥ २०.१ ॥

|| atraikādaśavidhenātītādinā bodhena bodhisattvaḥ paridīpitaḥ | tatra lābhī alābhī dhīsaṃsthitaścātītānāgatapratyutpannairbodhairyathākramaṃ | boddhā svayaṃbodhāt | anuboddhā parato bodhādetenādhyātmikabāhyaṃ bodhaṃ darśayati | pratideśako nirjalpabuddhirityaudārikasūkṣmaṃ | mānī hatamānīti hīnapraṇītam | apakvasaṃpakvamatiśceti dūrāntikaṃ bodhaṃ darśayati | || mahāyānasūtrālaṃkāre guṇādhikāraḥ [ekonaviṃśatitamaḥ?] samāptaḥ || viṃśatitamaekaviṃśatitamaścādhikāraḥ liṅgavibhāge dvau ślokau | anukampā priyākhyānaṃ dhīratā muktahastatā | gambhīrasaṃdhinirmokṣo liṅgānyetāni dhīmatāṃ || (20.1)

|| परिग्रहे ऽधिमुक्त्याप्तावखेदे द्वयसंग्रहे | आशयाच्च प्रयोगाच्च विज्ञेयं लिङ्गपञ्चकं || ॥ २०.२ ॥

|| parigrahe 'dhimuktyāptāvakhede dvayasaṃgrahe | āśayācca prayogācca vijñeyaṃ liṅgapañcakaṃ || (20.2)

|| तत्रप्रथमेन श्लोकेन पञ्च बोधिसत्त्वलिङ्गानि दर्शयति | द्वितीयेन तेषां कर्म समास संग्रहं च | तत्रानुकम्पा बोधिचित्तेन सत्त्वपरिग्रहार्थं प्रियाख्यानं सत्त्वानां बुद्धशासनाधिमुक्तिलाभार्थं धीरता दुष्करचर्यादिभिरखेदार्थं मुक्तहस्तता गम्भीरसंधिनिर्मोक्षणं च द्वयेन संग्रहार्थमामिषेण धर्मेण च यथाक्रमम् | एषां पञ्चानां लिङ्गानाम् अनुकम्पा आशयतो वेदितव्या | शेषाणि प्रयोगतः | गृहिप्रव्रजितपक्षविभागे त्रयः श्लोकाः | बोधिसत्त्वा हि सततं भवन्तश्चक्रवर्तिनः | प्रकुर्वन्ति हि सत्त्वार्थं गृहिणः सर्वजन्मसु || ॥ २०.३ ॥

|| tatraprathamena ślokena pañca bodhisattvaliṅgāni darśayati | dvitīyena teṣāṃ karma samāsa saṃgrahaṃ ca | tatrānukampā bodhicittena sattvaparigrahārthaṃ priyākhyānaṃ sattvānāṃ buddhaśāsanādhimuktilābhārthaṃ dhīratā duṣkaracaryādibhirakhedārthaṃ muktahastatā gambhīrasaṃdhinirmokṣaṇaṃ ca dvayena saṃgrahārthamāmiṣeṇa dharmeṇa ca yathākramam | eṣāṃ pañcānāṃ liṅgānām anukampā āśayato veditavyā | śeṣāṇi prayogataḥ | gṛhipravrajitapakṣavibhāge trayaḥ ślokāḥ | bodhisattvā hi satataṃ bhavantaścakravartinaḥ | prakurvanti hi sattvārthaṃ gṛhiṇaḥ sarvajanmasu || (20.3)

|| आदानलब्धा प्रव्रज्या धर्मतोपगता परा | निदर्शिका च प्रव्रज्या धीमतां सर्वभूमिषु || ॥ २०.४ ॥

|| ādānalabdhā pravrajyā dharmatopagatā parā | nidarśikā ca pravrajyā dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu || (20.4)

|| अप्रमेयैर्गुणैर्युक्तः पक्षः प्रव्रजितस्य तु | गृहिणो बोधिसत्त्वाद्धि यतिस्तस्माद्विशिष्यते || ॥ २०.५ ॥

|| aprameyairguṇairyuktaḥ pakṣaḥ pravrajitasya tu | gṛhiṇo bodhisattvāddhi yatistasmādviśiṣyate || (20.5)

|| एकेन श्लोकेन यादृशे गृहिपक्षे स्थितो बोधिसत्त्वः सत्त्वार्थं करोति तत्परिदीपितं | द्वितीयेन यादृशे प्रव्रजितपक्षे | तत्र त्रिविधा प्रव्रज्या वेदितव्या | समादानलब्धा | धर्मतालब्धा | निदर्शिका च निर्माणैः | तृतीयेन गृहिपक्षात् प्रव्रजितपक्षस्य विशेषः परिदीपितः | अध्याशयविभागे श्लोकः षट्पादः | परत्रेष्टफलेच्छा च शुभवृत्ताविहैव च | निर्वाणेच्छा च धीराणां सत्त्वेष्वाशय इष्यते | अशुद्धश्च विशुद्धश्च सुविशुद्धः सर्वभूमिषु || ॥ २०.६ ॥

|| ekena ślokena yādṛśe gṛhipakṣe sthito bodhisattvaḥ sattvārthaṃ karoti tatparidīpitaṃ | dvitīyena yādṛśe pravrajitapakṣe | tatra trividhā pravrajyā veditavyā | samādānalabdhā | dharmatālabdhā | nidarśikā ca nirmāṇaiḥ | tṛtīyena gṛhipakṣāt pravrajitapakṣasya viśeṣaḥ paridīpitaḥ | adhyāśayavibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ | paratreṣṭaphalecchā ca śubhavṛttāvihaiva ca | nirvāṇecchā ca dhīrāṇāṃ sattveṣvāśaya iṣyate | aśuddhaśca viśuddhaśca suviśuddhaḥ sarvabhūmiṣu || (20.6)

|| एतेन समासतः पञ्चविधो ऽध्याशयः परिदीपितः | सुखाध्याशयः | परत्रेष्टफलेच्छाहिताध्याशयः इहैव कुशलप्रवृत्तीच्छा निर्वाणेच्छा तदुभयाध्याशय एवेति नान्यो वेदितव्यः | अशुद्धादिकास्त्रयो ऽध्याशया अप्रविष्टानां | भूमिप्रविष्टानां | अविनिवर्तनीयभूमिप्राप्तानां च यथाक्रमं वेदितव्याः | परिग्रहविभागे श्लोकः | प्रणिधानात्समाच्चित्तादाधिपत्यात्परिग्रहः | गणस्य कर्षणत्वाच्च धीमतां सर्वभूमिषु || ॥ २०.७ ॥

|| etena samāsataḥ pañcavidho 'dhyāśayaḥ paridīpitaḥ | sukhādhyāśayaḥ | paratreṣṭaphalecchāhitādhyāśayaḥ ihaiva kuśalapravṛttīcchā nirvāṇecchā tadubhayādhyāśaya eveti nānyo veditavyaḥ | aśuddhādikāstrayo 'dhyāśayā apraviṣṭānāṃ | bhūmipraviṣṭānāṃ | avinivartanīyabhūmiprāptānāṃ ca yathākramaṃ veditavyāḥ | parigrahavibhāge ślokaḥ | praṇidhānātsamāccittādādhipatyātparigrahaḥ | gaṇasya karṣaṇatvācca dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu || (20.7)

|| चतुर्विधः सत्त्वपरिग्रहो बोधिसत्त्वानां प्रणिधानपरिग्रहो वेदितव्यो बोधिचित्तेन सर्वसत्त्वपरिग्रहणात् | समचित्ततापरिग्रह आत्मपरसमतालाभादभिसमयकाले | आधिपत्यपरिग्रहः स्वामिभूतस्य येषामसौ स्वामी | गणपरिकर्षणपरिग्रहश्च शिष्यगणोपादनात् | उपपत्तिविभागे श्लोकः | कर्मणश्चाधिपत्येन प्रणिधानस्य चापरा | समाधेश्च विभुत्वस्य चोत्पत्तिर्धीमतां मता || ॥ २०.८ ॥

|| caturvidhaḥ sattvaparigraho bodhisattvānāṃ praṇidhānaparigraho veditavyo bodhicittena sarvasattvaparigrahaṇāt | samacittatāparigraha ātmaparasamatālābhādabhisamayakāle | ādhipatyaparigrahaḥ svāmibhūtasya yeṣāmasau svāmī | gaṇaparikarṣaṇaparigrahaśca śiṣyagaṇopādanāt | upapattivibhāge ślokaḥ | karmaṇaścādhipatyena praṇidhānasya cāparā | samādheśca vibhutvasya cotpattirdhīmatāṃ matā || (20.8)

|| चतुर्विधा बोधिसत्त्वानामुपपत्तिः कर्माधिपत्येन याधिमुक्तिचर्याभूमिस्थितानां कर्मवशेनाभिप्रेतस्थानोपपत्तिः प्रणिधानवशेन या भूमिप्रविष्टानां सर्वसत्त्वपरिपाचनार्थं तिर्यगादिहीनस्थानोपपत्तिः | समाध्याधिपत्येन या ध्यानानि व्यावर्त्य कामधातावुपपत्तिः | विभुत्वाधिपत्येन या निर्माणैस्तुषितभवनाद्युपपत्तिसंदर्शनात् | विहारभूमिविभागे त्रिंशत् [उदान] श्लोकाः | लक्षणात्पुद्लाच्छिक्षास्कन्धनिष्पत्तिलिङ्गतः | निरुक्तेः प्राप्तितश्चैव विहारो भूमिरेव च || ॥ २०.९ ॥

|| caturvidhā bodhisattvānāmupapattiḥ karmādhipatyena yādhimukticaryābhūmisthitānāṃ karmavaśenābhipretasthānopapattiḥ praṇidhānavaśena yā bhūmipraviṣṭānāṃ sarvasattvaparipācanārthaṃ tiryagādihīnasthānopapattiḥ | samādhyādhipatyena yā dhyānāni vyāvartya kāmadhātāvupapattiḥ | vibhutvādhipatyena yā nirmāṇaistuṣitabhavanādyupapattisaṃdarśanāt | vihārabhūmivibhāge triṃśat [udāna] ślokāḥ | lakṣaṇātpudlācchikṣāskandhaniṣpattiliṅgataḥ | nirukteḥ prāptitaścaiva vihāro bhūmireva ca || (20.9)

|| लक्षणविभागमारभ्य पञ्च श्लोकाः | शून्यता परमात्मस्य कर्म[आ?]नाशे व्यवस्थितिः | विहृत्य ससुखैर्ध्यानैर्जन्म कामे ततः परम् || ॥ २०.१० ॥

|| lakṣaṇavibhāgamārabhya pañca ślokāḥ | śūnyatā paramātmasya karma[ā?]nāśe vyavasthitiḥ | vihṛtya sasukhairdhyānairjanma kāme tataḥ param || (20.10)

|| ततश्च बोधिपक्षाणां संसारे परिणामना | विना च चित्तसंक्लेशं सत्त्वानां परिपाचना || ॥ २०.११ ॥

|| tataśca bodhipakṣāṇāṃ saṃsāre pariṇāmanā | vinā ca cittasaṃkleśaṃ sattvānāṃ paripācanā || (20.11)

|| उपपत्तौ च संचित्य संक्लेशस्यानुरक्षणा | एकायनपथश्लिष्टानिमित्तैकान्तिकः पथः || ॥ २०.१२ ॥

|| upapattau ca saṃcitya saṃkleśasyānurakṣaṇā | ekāyanapathaśliṣṭānimittaikāntikaḥ pathaḥ || (20.12)

|| अनिमित्ते ऽप्यनाभोगः क्षेत्रस्य च विशोधना | सत्त्वपाकस्य निष्पत्तिर्जायते च ततः परम् || ॥ २०.१३ ॥

|| animitte 'pyanābhogaḥ kṣetrasya ca viśodhanā | sattvapākasya niṣpattirjāyate ca tataḥ param || (20.13)

|| समाधिधारणीनां च बोधेश्चैव विशुद्धता | एतस्माच्च व्यवस्थानाद्विज्ञेयं भूमिलक्षणम् || ॥ २०.१४ ॥

|| samādhidhāraṇīnāṃ ca bodheścaiva viśuddhatā | etasmācca vyavasthānādvijñeyaṃ bhūmilakṣaṇam || (20.14)

|| एकादश विहारा एकादश भूमयः | तेपां लक्षणं | प्रथमायां भूमौ परमशून्यताभिसमयो लक्षणं पुद्गलधर्म नैरात्म्याभिसमयात् | द्वितीयायां कर्मणामविप्रणाशव्यवस्थानं कुशलाकुशलकर्मपथतत्फलवैचित्र्यज्ञानात् | तृतीयायां सातिशयसुखैर्बोधिसत्त्वध्यानैर्विहृत्यापरिहीनस्यैव तेभ्यः कामधातावुपपत्तिः | चतुर्थ्या बोधिपक्षबहुलविहारिणो ऽपि बोधिपक्षाणां संसारे परिणामना | पञ्चभ्यां चतुरार्यसत्यबहुलविहारितयाविनात्मनश्चित्तसंक्लेशेन सत्त्वानां परिपाचनायां नानाशास्त्रशिल्पप्रणयनात् | षष्ठ्यां प्रतीत्यसमुत्पादबहुलविहारितया संचित्यभवोपपत्तौ तत्र संक्लेशस्यानुरक्षणा | सप्तम्यां मिश्रोपमिश्रत्वेनैकायनपथस्याष्टमस्य विहारस्य श्लिष्ट आनिमित्तिकैकान्तिको मार्गः | अष्टभ्यामनिमित्ते ऽप्यनाभोगो निरभिसंस्कारानिमित्तविहारित्वाद् बुद्धक्षेत्रपरिशोधना च | नवम्यां प्रतिसंविद्वशितया सत्त्वपरिपाकनिष्पत्तिः सर्वाकारपरिपाचनसामर्थ्यात् | दशम्यां समाधिमुखानां धारणीमुखानां च विशुद्धता | एकादश्यां बुद्धभूमौ बोधिविशुद्धता लक्षणां [णं]सर्वज्ञेयावरणप्रहाणात् | भूमिष्ठे च [ष्वेवं] पुद्गलविभागमारभ्य द्वौ श्लोकौ | विशुद्धदृष्टिः सुविशुद्धशीलः समाहितो धर्मविभूतमानः | संतानसंक्लेशविशुद्धिभेदे निर्माण एकक्षणलब्धबुद्धिः || ॥ २०.१५ ॥

|| ekādaśa vihārā ekādaśa bhūmayaḥ | tepāṃ lakṣaṇaṃ | prathamāyāṃ bhūmau paramaśūnyatābhisamayo lakṣaṇaṃ pudgaladharma nairātmyābhisamayāt | dvitīyāyāṃ karmaṇāmavipraṇāśavyavasthānaṃ kuśalākuśalakarmapathatatphalavaicitryajñānāt | tṛtīyāyāṃ sātiśayasukhairbodhisattvadhyānairvihṛtyāparihīnasyaiva tebhyaḥ kāmadhātāvupapattiḥ | caturthyā bodhipakṣabahulavihāriṇo 'pi bodhipakṣāṇāṃ saṃsāre pariṇāmanā | pañcabhyāṃ caturāryasatyabahulavihāritayāvinātmanaścittasaṃkleśena sattvānāṃ paripācanāyāṃ nānāśāstraśilpapraṇayanāt | ṣaṣṭhyāṃ pratītyasamutpādabahulavihāritayā saṃcityabhavopapattau tatra saṃkleśasyānurakṣaṇā | saptamyāṃ miśropamiśratvenaikāyanapathasyāṣṭamasya vihārasya śliṣṭa ānimittikaikāntiko mārgaḥ | aṣṭabhyāmanimitte 'pyanābhogo nirabhisaṃskārānimittavihāritvād buddhakṣetrapariśodhanā ca | navamyāṃ pratisaṃvidvaśitayā sattvaparipākaniṣpattiḥ sarvākāraparipācanasāmarthyāt | daśamyāṃ samādhimukhānāṃ dhāraṇīmukhānāṃ ca viśuddhatā | ekādaśyāṃ buddhabhūmau bodhiviśuddhatā lakṣaṇāṃ [ṇaṃ]sarvajñeyāvaraṇaprahāṇāt | bhūmiṣṭhe ca [ṣvevaṃ] pudgalavibhāgamārabhya dvau ślokau | viśuddhadṛṣṭiḥ suviśuddhaśīlaḥ samāhito dharmavibhūtamānaḥ | saṃtānasaṃkleśaviśuddhibhede nirmāṇa ekakṣaṇalabdhabuddhiḥ || (20.15)

|| उपेक्षकः क्षेत्रविशोधकश्च स्यात्सत्त्वपाके कुशलो महर्द्धिः | संपूर्णकायश्च निदर्शने च शक्तो ऽभिषिक्तः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ २०.१६ ॥

|| upekṣakaḥ kṣetraviśodhakaśca syātsattvapāke kuśalo maharddhiḥ | saṃpūrṇakāyaśca nidarśane ca śakto 'bhiṣiktaḥ khalu bodhisattvaḥ || (20.16)

|| दशसु भूमिषु दश बोधिसत्त्वा व्यवस्थाप्यन्ते | प्रथमायां विशुद्धदृष्टिः पुद्गलधर्मदृष्टिप्रतिपक्षज्ञानलाभात् | द्वितीयायां सुविशुद्धशीलः सूक्ष्मापत्तिस्खलितसमुदाचारस्याप्यभावात् | तृतीयायां समाहितो भवत्यच्युतध्यानसमाधिलाभात् | चतुर्थ्यां धर्मविभूतमानः सूत्रादिधर्मनानात्वमानस्य विभूतत्वात् | पञ्चम्यां संतानभेदे निर्माणो दशभिश्चित्ताशयविशुद्धिसमताभिः सर्वसंतानसमताप्रवेशात् | षष्ठ्यां संक्लेशव्यवदानभेदे निर्माणः प्रतीत्यसमुत्पादतथताबहुलविहारितया कृष्णशुक्लपक्षाभ्यां तथतायाः संक्लेशव्यवदानादर्शनात् | प्रकृतिविशुद्धितामुपादाय | सप्तम्यामेकचित्तक्षलब्धबुद्धिर्निर्निमित्तविहारसामर्थ्यात् प्रतिक्षणं सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षभावनातः | अष्टम्यामुपेक्षकः क्षेत्रविशोधकश्चानाभोगनिर्निमित्तविहारित्वाद् मिश्रोपमिश्रप्रयोगतश्चाविनिवर्तनीयभूमिप्रविष्टैर्बोधिसत्त्वैः | नवम्यां सत्त्वपरिपाककुशलः (म्स_बग्छि १७१) पूर्ववत् | दशम्यां बोधिसत्त्वभूमौ बोधिसत्त्वो महर्द्धिकश्च व्यवस्थाप्यते महाभिज्ञालाभात् | संपूर्णधर्मकायश्चाप्रमाणसमाधिधारणीमुखस्फुरणादाश्रयस्य निदर्शने च शक्तो व्यवस्थाप्यते तुषितभवनवासादिनिर्माणनिदर्शनात् | अभिषिक्तश्च बुद्धत्वे सर्वबुद्धेभ्यस्तत्राभिषेकलाभात् | शिक्षाव्यवस्थानमारभ्य पञ्च श्लोकाः | धर्मतां प्रतिविध्येह अधिशीले ऽनुशीक्षणे | अधिचित्ते ऽप्यधिप्रज्ञे प्रज्ञा तु द्वयगोचरा || ॥ २०.१७ ॥

|| daśasu bhūmiṣu daśa bodhisattvā vyavasthāpyante | prathamāyāṃ viśuddhadṛṣṭiḥ pudgaladharmadṛṣṭipratipakṣajñānalābhāt | dvitīyāyāṃ suviśuddhaśīlaḥ sūkṣmāpattiskhalitasamudācārasyāpyabhāvāt | tṛtīyāyāṃ samāhito bhavatyacyutadhyānasamādhilābhāt | caturthyāṃ dharmavibhūtamānaḥ sūtrādidharmanānātvamānasya vibhūtatvāt | pañcamyāṃ saṃtānabhede nirmāṇo daśabhiścittāśayaviśuddhisamatābhiḥ sarvasaṃtānasamatāpraveśāt | ṣaṣṭhyāṃ saṃkleśavyavadānabhede nirmāṇaḥ pratītyasamutpādatathatābahulavihāritayā kṛṣṇaśuklapakṣābhyāṃ tathatāyāḥ saṃkleśavyavadānādarśanāt | prakṛtiviśuddhitāmupādāya | saptamyāmekacittakṣalabdhabuddhirnirnimittavihārasāmarthyāt pratikṣaṇaṃ saptatriṃśadbodhipakṣabhāvanātaḥ | aṣṭamyāmupekṣakaḥ kṣetraviśodhakaścānābhoganirnimittavihāritvād miśropamiśraprayogataścāvinivartanīyabhūmipraviṣṭairbodhisattvaiḥ | navamyāṃ sattvaparipākakuśalaḥ (msa_bagchi 171) pūrvavat | daśamyāṃ bodhisattvabhūmau bodhisattvo maharddhikaśca vyavasthāpyate mahābhijñālābhāt | saṃpūrṇadharmakāyaścāpramāṇasamādhidhāraṇīmukhasphuraṇādāśrayasya nidarśane ca śakto vyavasthāpyate tuṣitabhavanavāsādinirmāṇanidarśanāt | abhiṣiktaśca buddhatve sarvabuddhebhyastatrābhiṣekalābhāt | śikṣāvyavasthānamārabhya pañca ślokāḥ | dharmatāṃ pratividhyeha adhiśīle 'nuśīkṣaṇe | adhicitte 'pyadhiprajñe prajñā tu dvayagocarā || (20.17)

|| धर्मतत्त्वं तदज्ञानज्ञानाद्या वृत्तिरेव च | प्रज्ञाया गोचरस्तस्माद् द्विभूमौ तद्व्यवस्थितिः || ॥ २०.१८ ॥

|| dharmatattvaṃ tadajñānajñānādyā vṛttireva ca | prajñāyā gocarastasmād dvibhūmau tadvyavasthitiḥ || (20.18)

|| शिक्षाणां भावनायाश्च फलमन्यच्चतुर्विधम् | अनिमित्तसंस्कारो विहारः प्रथमं फलम् || ॥ २०.१९ ॥

|| śikṣāṇāṃ bhāvanāyāśca phalamanyaccaturvidham | animittasaṃskāro vihāraḥ prathamaṃ phalam || (20.19)

|| स एवानभिसंस्कारो द्वितीयं फलमिष्यते | क्षेत्रशुद्धिश्च सत्त्वानां पाकनिष्पत्तिरेव च || ॥ २०.२० ॥

|| sa evānabhisaṃskāro dvitīyaṃ phalamiṣyate | kṣetraśuddhiśca sattvānāṃ pākaniṣpattireva ca || (20.20)

|| समाधिधारणीनां च निष्पत्तिः परमं फलं | चतुर्विधं फलं ह्येतत् चतुर्भूमिसमाश्रितम् || ॥ २०.२१ ॥

|| samādhidhāraṇīnāṃ ca niṣpattiḥ paramaṃ phalaṃ | caturvidhaṃ phalaṃ hyetat caturbhūmisamāśritam || (20.21)

|| प्रथमायां भूमौ धर्मतां प्रतिविध्य द्वितियायामधिशीलं शिक्षते | तृतीयायामधिचित्तं | चतुर्थीपञ्चमीषष्ठीष्वधिप्रज्ञं | बोधिपक्षसंगृहीता हि प्रज्ञा चतुर्थ्यां भूमौ | सा पुनर्द्वयगोचरा भूमिद्वये | द्वयं पुनर्धर्मतत्त्वं च दुःखादिसत्यं | तदज्ञानज्ञानादिका च वृत्तिरनुलोमः [प्रतिलोमः?] प्रतीत्यसमुत्पादः | तदज्ञानादिका हि वृत्तिरविद्यादिका | तज्ज्ञानादिका च वृत्तिर्विद्यादिका | तस्माद्भूमिद्वये ऽप्यधिप्रज्ञव्यवस्थानं | अतः परं चतुर्विधं शिक्षाफलं चतुर्भूमिसमाश्रितं वेदितव्यं यथाक्रमं | तत्र[प्रथमं फलम् अनिमित्तोविहारः ससंस्कारः?] द्वितीयं फलं स एवानिमित्तो विहारो ऽनभिसंस्कारः क्षेत्रपरिशुद्धिश्च वेदितव्यं | शेषं गतार्थम् | स्कन्धव्यवस्थानमारभ्य द्वौ श्लोकौ | धर्मतां प्रतिविध्येह शीलस्कन्धस्य शोधना | समाधिप्रज्ञास्कन्धस्य तत ऊर्ध्वं विशोधना || ॥ २०.२२ ॥

|| prathamāyāṃ bhūmau dharmatāṃ pratividhya dvitiyāyāmadhiśīlaṃ śikṣate | tṛtīyāyāmadhicittaṃ | caturthīpañcamīṣaṣṭhīṣvadhiprajñaṃ | bodhipakṣasaṃgṛhītā hi prajñā caturthyāṃ bhūmau | sā punardvayagocarā bhūmidvaye | dvayaṃ punardharmatattvaṃ ca duḥkhādisatyaṃ | tadajñānajñānādikā ca vṛttiranulomaḥ [pratilomaḥ?] pratītyasamutpādaḥ | tadajñānādikā hi vṛttiravidyādikā | tajjñānādikā ca vṛttirvidyādikā | tasmādbhūmidvaye 'pyadhiprajñavyavasthānaṃ | ataḥ paraṃ caturvidhaṃ śikṣāphalaṃ caturbhūmisamāśritaṃ veditavyaṃ yathākramaṃ | tatra[prathamaṃ phalam animittovihāraḥ sasaṃskāraḥ?] dvitīyaṃ phalaṃ sa evānimitto vihāro 'nabhisaṃskāraḥ kṣetrapariśuddhiśca veditavyaṃ | śeṣaṃ gatārtham | skandhavyavasthānamārabhya dvau ślokau | dharmatāṃ pratividhyeha śīlaskandhasya śodhanā | samādhiprajñāskandhasya tata ūrdhvaṃ viśodhanā || (20.22)

|| विमुक्तिमुक्तिज्ञानस्य तदन्यासु विशोधना | चतुर्विधादावरणात् प्रतिघातावृतेरपि || ॥ २०.२३ ॥

|| vimuktimuktijñānasya tadanyāsu viśodhanā | caturvidhādāvaraṇāt pratighātāvṛterapi || (20.23)

|| तदन्यास्विति सप्तम्यां यावद् बुद्धभूमावुभयोर्विमुक्तिविमुक्तिज्ञानयोर्विशोधना | सा पुनर्विमुक्तिश्चतुर्विधफलावरणाच्च वेदितव्या | प्रतिघातावरणाच्च बुद्धभूमौ | येनान्येषां ज्ञेये ज्ञानं प्रतिहन्यते | बुद्धानां तु तद्विमोक्षात् सर्वत्राप्रतिहतं ज्ञानं | शेषं गतार्थम् | निष्पत्तिव्यवस्थानमारभ्य त्रयः श्लोकाः | अनिष्पन्नाश्च निष्पन्ना विज्ञेयाः सर्वभूमयः | निष्पन्ना अप्यनिष्पन्ना निष्पन्नाश्च पुनर्मताः || ॥ २०.२४ ॥

|| tadanyāsviti saptamyāṃ yāvad buddhabhūmāvubhayorvimuktivimuktijñānayorviśodhanā | sā punarvimuktiścaturvidhaphalāvaraṇācca veditavyā | pratighātāvaraṇācca buddhabhūmau | yenānyeṣāṃ jñeye jñānaṃ pratihanyate | buddhānāṃ tu tadvimokṣāt sarvatrāpratihataṃ jñānaṃ | śeṣaṃ gatārtham | niṣpattivyavasthānamārabhya trayaḥ ślokāḥ | aniṣpannāśca niṣpannā vijñeyāḥ sarvabhūmayaḥ | niṣpannā apyaniṣpannā niṣpannāśca punarmatāḥ || (20.24)

|| निष्पत्तिर्विज्ञेया यथाव्यवस्थानमनसिकारेण | तत्कल्पनताज्ञानादविकल्पनया च तस्यैव || ॥ २०.२५ ॥

|| niṣpattirvijñeyā yathāvyavasthānamanasikāreṇa | tatkalpanatājñānādavikalpanayā ca tasyaiva || (20.25)

|| भावना अपि निष्पत्तिरचिन्त्यं सर्वभूमिषु | प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् बुद्धानां विषयादपि || ॥ २०.२६ ॥

|| bhāvanā api niṣpattiracintyaṃ sarvabhūmiṣu | pratyātmavedanīyatvāt buddhānāṃ viṣayādapi || (20.26)

|| तत्राधिमुक्तिचर्याभूमिरनिष्पन्ना | शेषा निष्पन्ना इत्येताः सर्वभूमयः | निष्पन्ना अपि पुनः सप्तानिष्पन्नाः | शेषा निष्पन्ना निरभिसंस्कारवाहित्वात् | यत्पुनः प्रमुदितादिभूमिर्निष्पन्ना पूर्वमुक्ता तत्र निष्पत्तिर्यथाव्यवस्थापितभूमिमनसिकारेण | तस्य भूमिव्यवस्थानस्य कल्पनामात्रज्ञानात् तदविकल्पना[नया] च वेदितव्या | यदा तद्भूमिव्यवस्थानं कल्पनामात्रं जानीते | तदपि च कल्पनामात्रं न विकल्पयत्येवं ग्राह्यग्राहकाविकल्पज्ञानलाभाद्भूमिपरिनिष्पत्तिरुक्ता भवति | अपि खलु भूमीनां भावना च निष्पत्तिश्चोभयमचिन्त्यं सर्वभूमिषु | तथा हि तद्बोधिसत्त्वानां प्रत्यात्मवेदनीयं बुद्धानां च विषयो नान्येषाम् | भूमिप्रतिष्ठ[विष्ट]स्य लिङ्गविभागमारभ्य द्वौ श्लोकौ | अधिमुक्तिर्हि सर्वत्र सालोका लिङ्गमिष्यते | अलीनत्वमदीनत्वमपरप्रत्ययात्मता || ॥ २०.२७ ॥

|| tatrādhimukticaryābhūmiraniṣpannā | śeṣā niṣpannā ityetāḥ sarvabhūmayaḥ | niṣpannā api punaḥ saptāniṣpannāḥ | śeṣā niṣpannā nirabhisaṃskāravāhitvāt | yatpunaḥ pramuditādibhūmirniṣpannā pūrvamuktā tatra niṣpattiryathāvyavasthāpitabhūmimanasikāreṇa | tasya bhūmivyavasthānasya kalpanāmātrajñānāt tadavikalpanā[nayā] ca veditavyā | yadā tadbhūmivyavasthānaṃ kalpanāmātraṃ jānīte | tadapi ca kalpanāmātraṃ na vikalpayatyevaṃ grāhyagrāhakāvikalpajñānalābhādbhūmipariniṣpattiruktā bhavati | api khalu bhūmīnāṃ bhāvanā ca niṣpattiścobhayamacintyaṃ sarvabhūmiṣu | tathā hi tadbodhisattvānāṃ pratyātmavedanīyaṃ buddhānāṃ ca viṣayo nānyeṣām | bhūmipratiṣṭha[viṣṭa]sya liṅgavibhāgamārabhya dvau ślokau | adhimuktirhi sarvatra sālokā liṅgamiṣyate | alīnatvamadīnatvamaparapratyayātmatā || (20.27)

|| प्रतिवेधश्च सर्वत्र सर्वत्र समचित्तता | अनेयानुनयोपायज्ञानं मण्डलजन्म च || ॥ २०.२८ ॥

|| prativedhaśca sarvatra sarvatra samacittatā | aneyānunayopāyajñānaṃ maṇḍalajanma ca || (20.28)

|| एतद्भूमिप्रविष्टस्य बोधिसत्त्वस्य दशविधं लिङ्गं सर्वासु भूमिषु वेदितव्यं | यां भूमिं प्रविष्टस्तत्र सालोको यां न प्रविष्टस्तत्राधिमुक्तिरित्येतदेकं लिङ्गम् | अलीनत्वं परमोदारगम्भीरेषु धर्मेषु | अदीनत्वं दुष्करचर्यासु | अपरप्रत्ययत्वं स्वस्यां भूमौ | सर्वभूमिप्रतिवेधश्च तदभिनिर्हारकौशल्यतः सर्वसत्त्वेष्वात्मसमचित्तता | अनेया वर्णावर्णशब्दाभ्यां | अननुनयश्चक्रवर्तीत्यादिसंपत्तिषु | उपायकौशल्यमनुपलम्भस्तस्य[लम्भस्य] बुद्धत्वोपायज्ञानात् | बुद्धपर्षन्मण्डलेषु चोत्पत्तिः सर्वकालमित्येतानि अपराणि लिङ्गानि बोधिसत्त्वस्य | भूमिषु पारमितालाभलिङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ | नाच्छन्दो न च लुब्धह्रस्वहृदयो न क्रोधनो नालसो नामैत्रीकरूणाशयो न कुमतिः कल्पर्विकल्पर्हतः | नो विक्षिप्तमतिः सुखैर्न च हतो दुःखर्न वा [व्या]वर्तते सत्यं मित्रमुपाश्रितः श्रुतपरः पूजापरः शास्तरि || ॥ २०.२९ ॥

|| etadbhūmipraviṣṭasya bodhisattvasya daśavidhaṃ liṅgaṃ sarvāsu bhūmiṣu veditavyaṃ | yāṃ bhūmiṃ praviṣṭastatra sāloko yāṃ na praviṣṭastatrādhimuktirityetadekaṃ liṅgam | alīnatvaṃ paramodāragambhīreṣu dharmeṣu | adīnatvaṃ duṣkaracaryāsu | aparapratyayatvaṃ svasyāṃ bhūmau | sarvabhūmiprativedhaśca tadabhinirhārakauśalyataḥ sarvasattveṣvātmasamacittatā | aneyā varṇāvarṇaśabdābhyāṃ | ananunayaścakravartītyādisaṃpattiṣu | upāyakauśalyamanupalambhastasya[lambhasya] buddhatvopāyajñānāt | buddhaparṣanmaṇḍaleṣu cotpattiḥ sarvakālamityetāni aparāṇi liṅgāni bodhisattvasya | bhūmiṣu pāramitālābhaliṅgavibhāge dvau ślokau | nācchando na ca lubdhahrasvahṛdayo na krodhano nālaso nāmaitrīkarūṇāśayo na kumatiḥ kalparvikalparhataḥ | no vikṣiptamatiḥ sukhairna ca hato duḥkharna vā [vyā]vartate satyaṃ mitramupāśritaḥ śrutaparaḥ pūjāparaḥ śāstari || (20.29)

|| सर्वं पुण्यसमुच्चयं सुविपुलं कृत्वान्यसाधारणं संबोधौ परिणामयत्यहरहर्यो ह्युत्तमोपायवित् | जातः स्वायतने सदा शुभकरः क्रीडत्यभिज्ञागुणैः सर्वेषामुपरिस्थितो गुणनिधिर्ज्ञेयः स बुद्धात्मजः || ॥ २०.३० ॥

|| sarvaṃ puṇyasamuccayaṃ suvipulaṃ kṛtvānyasādhāraṇaṃ saṃbodhau pariṇāmayatyaharaharyo hyuttamopāyavit | jātaḥ svāyatane sadā śubhakaraḥ krīḍatyabhijñāguṇaiḥ sarveṣāmuparisthito guṇanidhirjñeyaḥ sa buddhātmajaḥ || (20.30)

|| दशपारमितालाभिनो बोधिसत्त्वस्य षोडशविधं लिङ्गं दर्शयति | षोडशविधं लिङ्गं | सदा पारमिताप्रतिपत्तिच्छन्देनाविरहितत्वं | षट्पारमिताविपक्षैश्च रहितत्वं प्रत्येकम् | अन्ययानमनसिकारेणाविक्षिप्तता | संपत्तिसुखेष्वसक्तता | विपत्तिदुष्करचर्यादुःखैः प्रयोगानिर्वर्तिता | कल्याणमित्राश्रयः | श्रुतपरत्वं | शास्तृपूजापरत्वं | सम्यक्परिणामना उपायकौशल्यपारमितया | स्वायतनोपपत्तिः प्रणिधानपारमितया बुद्धबोधिसत्त्वाविरहितस्थानोपपत्तेः | सदाशुभकरत्वे[त्वं]बलपारमितया तद्विपक्षधर्माव्यवकिरणात् | अभिज्ञागुणविक्रीडनं च ज्ञानपारमितया | तत्र मैत्री व्यापादप्रतिपक्षः सुखोपसंहाराशयः | करुणा विहिंसाप्रतिपक्षो दुःखापगमाशयः | स्वभावकल्पनं कल्पः | विशेषकल्पनं विकल्पो वेदितव्यः | तत्रैवानुशंसविभागे श्लोकः | शमथे विपश्यनायां च द्वयपञ्चात्मको मतः | धीमतामनुशंसो हि सर्वथा सर्वभूमिषु || ॥ २०.३१ ॥

|| daśapāramitālābhino bodhisattvasya ṣoḍaśavidhaṃ liṅgaṃ darśayati | ṣoḍaśavidhaṃ liṅgaṃ | sadā pāramitāpratipatticchandenāvirahitatvaṃ | ṣaṭpāramitāvipakṣaiśca rahitatvaṃ pratyekam | anyayānamanasikāreṇāvikṣiptatā | saṃpattisukheṣvasaktatā | vipattiduṣkaracaryāduḥkhaiḥ prayogānirvartitā | kalyāṇamitrāśrayaḥ | śrutaparatvaṃ | śāstṛpūjāparatvaṃ | samyakpariṇāmanā upāyakauśalyapāramitayā | svāyatanopapattiḥ praṇidhānapāramitayā buddhabodhisattvāvirahitasthānopapatteḥ | sadāśubhakaratve[tvaṃ]balapāramitayā tadvipakṣadharmāvyavakiraṇāt | abhijñāguṇavikrīḍanaṃ ca jñānapāramitayā | tatra maitrī vyāpādapratipakṣaḥ sukhopasaṃhārāśayaḥ | karuṇā vihiṃsāpratipakṣo duḥkhāpagamāśayaḥ | svabhāvakalpanaṃ kalpaḥ | viśeṣakalpanaṃ vikalpo veditavyaḥ | tatraivānuśaṃsavibhāge ślokaḥ | śamathe vipaśyanāyāṃ ca dvayapañcātmako mataḥ | dhīmatāmanuśaṃso hi sarvathā sarvabhūmiṣu || (20.31)

|| तत्रैव पारमितालाभे सर्वभूमिषु बोधिसत्त्वानां सर्वप्रकारो ऽनुशंसः पञ्चविधो वेदितव्यः | प्रतिक्षणं सर्वदौष्ठुल्याश्रयं द्रावयति | नानात्वसंज्ञाविगतिं च धर्मारामरतिः प्रतिलभते | अपरिच्छिन्नाकारं च सर्वतो ऽप्रमाणं धर्मावभासं संजानीते | अविकल्पितानि चास्य विशुद्धिभागीयानि निमित्तानि समुदाचरन्ति | धर्मकायपरिपूरिपरिनिष्पत्तये च उत्तरादुत्तरतरं हेतुसंपरिग्रहं करोति | तत्र प्रथमद्वितीयौ शमथपक्षे वेदितव्यौ | तृतीयचतुर्थौ विपश्यनापक्षे | शेषमुभयपक्षे | भूमिनिरुक्तिविभागे नव श्लोकाः | पश्यतां बोधिमासन्नां सत्त्वार्थस्य च साधनं | तीव्र उत्पद्यते मोदो मुदिता तेन कथ्यते || ॥ २०.३२ ॥

|| tatraiva pāramitālābhe sarvabhūmiṣu bodhisattvānāṃ sarvaprakāro 'nuśaṃsaḥ pañcavidho veditavyaḥ | pratikṣaṇaṃ sarvadauṣṭhulyāśrayaṃ drāvayati | nānātvasaṃjñāvigatiṃ ca dharmārāmaratiḥ pratilabhate | aparicchinnākāraṃ ca sarvato 'pramāṇaṃ dharmāvabhāsaṃ saṃjānīte | avikalpitāni cāsya viśuddhibhāgīyāni nimittāni samudācaranti | dharmakāyaparipūripariniṣpattaye ca uttarāduttarataraṃ hetusaṃparigrahaṃ karoti | tatra prathamadvitīyau śamathapakṣe veditavyau | tṛtīyacaturthau vipaśyanāpakṣe | śeṣamubhayapakṣe | bhūminiruktivibhāge nava ślokāḥ | paśyatāṃ bodhimāsannāṃ sattvārthasya ca sādhanaṃ | tīvra utpadyate modo muditā tena kathyate || (20.32)

|| अत्र न किंचिद्व्याख्येयं | दौः शील्याभोगवैमल्याद्विमला भूमिरुच्यते | दौः शील्यमलस्यान्ययानमनसिकारमलस्य चातिक्रमाद्विमलेत्युच्यते | तस्मात्तर्ह्यस्माभिस्तुल्याभिनिर्हारे सर्वाकारपरिशोधनाभिनिर्हार एव योगः करणीय इति वचनात् | महाधर्मावभासस्य करणाच्च प्रभाकरी || ॥ २०.३३ ॥

|| atra na kiṃcidvyākhyeyaṃ | dauḥ śīlyābhogavaimalyādvimalā bhūmirucyate | dauḥ śīlyamalasyānyayānamanasikāramalasya cātikramādvimaletyucyate | tasmāttarhyasmābhistulyābhinirhāre sarvākārapariśodhanābhinirhāra eva yogaḥ karaṇīya iti vacanāt | mahādharmāvabhāsasya karaṇācca prabhākarī || (20.33)

|| तथा हि तस्यां समाधिबलेनाप्रमाणधर्मपर्येषणधारणात् महान्तं धर्मावभासं परेषां करोति | अर्चिर्भूता यतो धर्मा बोधिपक्षाः प्रदाहकाः | अर्चिष्मतीति तद्योगात्सा भूमिर्द्वयदाहतः || ॥ २०.३४ ॥

|| tathā hi tasyāṃ samādhibalenāpramāṇadharmaparyeṣaṇadhāraṇāt mahāntaṃ dharmāvabhāsaṃ pareṣāṃ karoti | arcirbhūtā yato dharmā bodhipakṣāḥ pradāhakāḥ | arciṣmatīti tadyogātsā bhūmirdvayadāhataḥ || (20.34)

|| सा हि बोधिपक्षात्मिका प्रज्ञा द्वयदहनप्रत्युपस्थाना तस्यां बाहुल्येन | द्व्यं पुनः क्लेशावरणं ज्ञेयावरणं चात्र वेदितव्यम् | सत्त्वानां परिपाकश्च स्वचित्तस्य च रक्षणा | धीमद्भिर्जीयते दुःखं दुर्जया तेन कथ्यते || ॥ २०.३५ ॥

|| sā hi bodhipakṣātmikā prajñā dvayadahanapratyupasthānā tasyāṃ bāhulyena | dvyaṃ punaḥ kleśāvaraṇaṃ jñeyāvaraṇaṃ cātra veditavyam | sattvānāṃ paripākaśca svacittasya ca rakṣaṇā | dhīmadbhirjīyate duḥkhaṃ durjayā tena kathyate || (20.35)

|| तत्र सत्त्वपरिपाकाभियुक्तो ऽपि न संक्लिश्यते | सत्त्वविप्रतिपत्त्या तच्चोभयं दुष्करत्वाद् दुर्जयम् | आभिमुख्याद् द्व्यस्येह संसारस्यापि निर्वृतेः | उक्ता ह्यभिमुखी भूमिः प्रज्ञापारमिताश्रयात् || ॥ २०.३६ ॥

|| tatra sattvaparipākābhiyukto 'pi na saṃkliśyate | sattvavipratipattyā taccobhayaṃ duṣkaratvād durjayam | ābhimukhyād dvyasyeha saṃsārasyāpi nirvṛteḥ | uktā hyabhimukhī bhūmiḥ prajñāpāramitāśrayāt || (20.36)

|| सा हि प्रज्ञापारमिताश्रयेण निर्वाणसंसारयोरप्रतिष्ठानात् संसारनिर्वाणयोरभिमुखी | एकायनपथश्लेषाद्भूमिर्दूरंगमा मता | एकायनपथः पूर्वं निर्दिष्टस्तदुपश्लिष्टत्वात् दूरं गता भवति प्रयोगपर्यन्तगमनात् | द्वयसंज्ञाविचलनादचला च निरुच्यते || ॥ २०.३७ ॥

|| sā hi prajñāpāramitāśrayeṇa nirvāṇasaṃsārayorapratiṣṭhānāt saṃsāranirvāṇayorabhimukhī | ekāyanapathaśleṣādbhūmirdūraṃgamā matā | ekāyanapathaḥ pūrvaṃ nirdiṣṭastadupaśliṣṭatvāt dūraṃ gatā bhavati prayogaparyantagamanāt | dvayasaṃjñāvicalanādacalā ca nirucyate || (20.37)

|| द्वाभ्यां संज्ञाभ्यां अविचलनात् | निमित्तसंज्ञया[निमित्ताभोगसंज्ञया]अनिमित्ताभोगसंज्ञया च | प्रतिसंविन्मतिसाधुत्वाद्भूमिः साधुमती मता | प्रतिसंविन्मतेः साधुत्वादिति प्रधानत्वात् | धर्ममेघा द्वयव्याप्तेर्धर्माकाशस्य मेघवत् || ॥ २०.३८ ॥

|| dvābhyāṃ saṃjñābhyāṃ avicalanāt | nimittasaṃjñayā[nimittābhogasaṃjñayā]animittābhogasaṃjñayā ca | pratisaṃvinmatisādhutvādbhūmiḥ sādhumatī matā | pratisaṃvinmateḥ sādhutvāditi pradhānatvāt | dharmameghā dvayavyāpterdharmākāśasya meghavat || (20.38)

|| द्वयव्याप्तेरिति समाधिमुखधारणीमुखव्यापनान्मेघेनेवाकाशस्थलीयस्याश्रयसंनिविष्टस्य श्रुतधर्मस्य धर्ममेघेत्युच्यते | विविधे शुभनिर्हारे रत्या विहरणात्सदा | सर्वत्र बोधिसत्त्वानां विहारभूमयो मताः || ॥ २०.३९ ॥

|| dvayavyāpteriti samādhimukhadhāraṇīmukhavyāpanānmeghenevākāśasthalīyasyāśrayasaṃniviṣṭasya śrutadharmasya dharmameghetyucyate | vividhe śubhanirhāre ratyā viharaṇātsadā | sarvatra bodhisattvānāṃ vihārabhūmayo matāḥ || (20.39)

|| विविधकुशलाभिनिर्हारनिमित्तं सदा सर्वत्र रत्या विहरणाद्वोधिसत्त्वानां भूमयो विहारा इत्युच्यन्ते | भूयो भूयो ऽमितास्वासु ऊर्ध्वंगमनयोगतः | भूतामिताभयार्थाय त एवेष्टा हि भूमयः || ॥ २०.४० ॥

|| vividhakuśalābhinirhāranimittaṃ sadā sarvatra ratyā viharaṇādvodhisattvānāṃ bhūmayo vihārā ityucyante | bhūyo bhūyo 'mitāsvāsu ūrdhvaṃgamanayogataḥ | bhūtāmitābhayārthāya ta eveṣṭā hi bhūmayaḥ || (20.40)

|| भूयो भूयो ऽमितास्वासूर्ध्वंगमनयोगाद्भूतामिताभयार्थाय त एव विहाराः पुनर्भूमय उच्यन्ते | अमितास्विति दशसु भूमिषु एकैकस्याप्रमाणत्वात् | ऊर्ध्वंगमनयोगादिति उपरिभूमिगमनयोगात् | भूतामिताभयार्थमित्यमितानां भूतानां भयप्रहाणार्थम् | प्राप्तिविहारे[विभागे]श्लोकः | भूमिलाभे[भो]ऽधिमुक्तेश्च चरितेषु च वर्तनात् | प्रतिवेधाच्च भूमीनां निष्पत्तेश्च चतुर्विधः || ॥ २०.४१ ॥

|| bhūyo bhūyo 'mitāsvāsūrdhvaṃgamanayogādbhūtāmitābhayārthāya ta eva vihārāḥ punarbhūmaya ucyante | amitāsviti daśasu bhūmiṣu ekaikasyāpramāṇatvāt | ūrdhvaṃgamanayogāditi uparibhūmigamanayogāt | bhūtāmitābhayārthamityamitānāṃ bhūtānāṃ bhayaprahāṇārtham | prāptivihāre[vibhāge]ślokaḥ | bhūmilābhe[bho]'dhimukteśca cariteṣu ca vartanāt | prativedhācca bhūmīnāṃ niṣpatteśca caturvidhaḥ || (20.41)

|| चतुर्विधो भूमीनां लाभः | अधिमुक्तिलाभो यथोक्ताधिमुक्तितो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ | चरितलाभो दशसु धर्मचरितेषु वर्तनात्तस्यामेव | परमार्थ [प्रतिवेध] लाभः परमार्थप्रतिवेधतो भूमिप्रवेशे | निष्पतिलाभश्चाविनिवर्तनीयभूमिप्रवेशे | चर्याविभागे श्लोकः षट्पादः | महायाने ऽधिमुक्तानां हीनयाने च देहिनां | द्वयोरावर्जनार्थाय विनयाय च देशिताः | चर्याश्चतस्रो धीराणां यथासूत्रानुसारतः || ॥ २०.४२ ॥

|| caturvidho bhūmīnāṃ lābhaḥ | adhimuktilābho yathoktādhimuktito 'dhimukticaryābhūmau | caritalābho daśasu dharmacariteṣu vartanāttasyāmeva | paramārtha [prativedha] lābhaḥ paramārthaprativedhato bhūmipraveśe | niṣpatilābhaścāvinivartanīyabhūmipraveśe | caryāvibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ | mahāyāne 'dhimuktānāṃ hīnayāne ca dehināṃ | dvayorāvarjanārthāya vinayāya ca deśitāḥ | caryāścatasro dhīrāṇāṃ yathāsūtrānusārataḥ || (20.42)

|| तत्र पारमिताचर्या महायानाधिमुक्तानामर्थे देशिता | बोधिपक्षचर्या श्रावकप्रत्येकबुद्धयानाधिमुक्तानाम् | अभिज्ञाचर्या द्वयोरपि महायानहीनयानाधिमुक्तयोः प्रभावेणावर्जनार्थं | सत्त्वपरिपाकचर्या द्वयोरेव परिपाचनार्थं | परिपाचनं ह्यत्र विनयनम् | बुद्धगुणविभागे बहवः श्लोकाः | अप्रमाणविभागे तद् बुद्धस्तोत्रमारभ्यैकः | अनुकम्पकसत्त्वेषु संयोगविगमाशय | अवियोगाशय सौख्यहिताशय नमो ऽस्तुते || ॥ २०.४३ ॥

|| tatra pāramitācaryā mahāyānādhimuktānāmarthe deśitā | bodhipakṣacaryā śrāvakapratyekabuddhayānādhimuktānām | abhijñācaryā dvayorapi mahāyānahīnayānādhimuktayoḥ prabhāveṇāvarjanārthaṃ | sattvaparipākacaryā dvayoreva paripācanārthaṃ | paripācanaṃ hyatra vinayanam | buddhaguṇavibhāge bahavaḥ ślokāḥ | apramāṇavibhāge tad buddhastotramārabhyaikaḥ | anukampakasattveṣu saṃyogavigamāśaya | aviyogāśaya saukhyahitāśaya namo 'stute || (20.43)

|| [अत्र] अनुकम्पकत्वं सत्त्वेषु हितसुखाशयत्वेन संदर्शितं | सुखाशयत्वं पुनः सुखसंयोगाशयत्वेन मैत्र्या | दुःखवियोगाशयत्वेन च करुणया | सुखावियोगाशयत्वेन च मुदितया | हिताशयत्वमुपेक्षया | सा पुनर्निः संक्लेशताशयलक्षणा वेदितव्या | विमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनविभागे श्लोकाः | सर्वावरणनिर्मुक्त सर्वलोकाभिभू मुने | ज्ञानेन ज्ञेयं व्याप्तं ते मुक्तचित्त नमो ऽस्तुते || ॥ २०.४४ ॥

|| [atra] anukampakatvaṃ sattveṣu hitasukhāśayatvena saṃdarśitaṃ | sukhāśayatvaṃ punaḥ sukhasaṃyogāśayatvena maitryā | duḥkhaviyogāśayatvena ca karuṇayā | sukhāviyogāśayatvena ca muditayā | hitāśayatvamupekṣayā | sā punarniḥ saṃkleśatāśayalakṣaṇā veditavyā | vimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanavibhāge ślokāḥ | sarvāvaraṇanirmukta sarvalokābhibhū mune | jñānena jñeyaṃ vyāptaṃ te muktacitta namo 'stute || (20.44)

|| अत्र विमोक्षविशेषं भगवतः सर्वक्लेशज्ञेयावरणनिर्मुक्ततया दर्शयति | अभिभ्वायतनविशेषं सर्वलोकाभिभुत्वेन स्वचित्तवशवर्तनाद्यथेष्टालम्बननिर्माणपरिणामनताधिष्ठानतः | कृत्स्नायतनविशेषं सर्वज्ञेयज्ञानाव्याघाततः [ज्ञानव्याप्तः] | अत एव विमोक्षादिगुणविपक्षमुक्तत्वात् मुक्तचित्तः | अरणाविभागे श्लोकः | अशेषं सर्वसत्त्वानां सर्वक्लेशविनाशक | क्लेशप्रहारक क्लिष्टसानुक्रोश नमो ऽस्तुते || ॥ २०.४५ ॥

|| atra vimokṣaviśeṣaṃ bhagavataḥ sarvakleśajñeyāvaraṇanirmuktatayā darśayati | abhibhvāyatanaviśeṣaṃ sarvalokābhibhutvena svacittavaśavartanādyatheṣṭālambananirmāṇapariṇāmanatādhiṣṭhānataḥ | kṛtsnāyatanaviśeṣaṃ sarvajñeyajñānāvyāghātataḥ [jñānavyāptaḥ] | ata eva vimokṣādiguṇavipakṣamuktatvāt muktacittaḥ | araṇāvibhāge ślokaḥ | aśeṣaṃ sarvasattvānāṃ sarvakleśavināśaka | kleśaprahāraka kliṣṭasānukrośa namo 'stute || (20.45)

|| अत्रारणाविशेषं भगवतः सर्वसत्त्वक्लेशविनयनादुत्पादितक्लेशेष्वपि च तत्क्लेशप्रतिपक्षविधानात् क्लिष्टजनानुकम्पया संदर्शयति | अन्ये ह्यरणाविहारिणः सत्त्वानां कस्यचिदेव तदालम्बनस्य क्लेशस्योत्पत्तिप्रत्ययमात्रं प्रतिहरन्ति | न तु क्लेशसंतानादपनयन्ति | प्रणिधिज्ञानविशेषे[विभागे]श्लोकः | अनाभोग निरासङ्ग अव्याघात समाहित | सदैव सर्वप्रश्नानां विसर्जक नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.४६ ॥

|| atrāraṇāviśeṣaṃ bhagavataḥ sarvasattvakleśavinayanādutpāditakleśeṣvapi ca tatkleśapratipakṣavidhānāt kliṣṭajanānukampayā saṃdarśayati | anye hyaraṇāvihāriṇaḥ sattvānāṃ kasyacideva tadālambanasya kleśasyotpattipratyayamātraṃ pratiharanti | na tu kleśasaṃtānādapanayanti | praṇidhijñānaviśeṣe[vibhāge]ślokaḥ | anābhoga nirāsaṅga avyāghāta samāhita | sadaiva sarvapraśnānāṃ visarjaka namo 'stu te || (20.46)

|| अत्र पञ्चभिराकारैः प्रणिधिज्ञानविशेषं भगवतः संदर्शयति | अनाभोगसंमुखीभावतः | असक्तिसंमुखीभावतः | सर्वज्ञेयाव्याघाततः | सदा समाहितत्वतः | सर्वसंशयच्छेदनतश्च सत्त्वानां | अन्ये हि प्रणिधिज्ञानलाभिनो नानाभोगान् [भोगेना] प्रणिधाय प्रणिधीज्ञानं संमुखीकुर्वन्ति | न चासक्तं समापत्तिप्रवेशापेक्षत्वात् | न चाव्याहतं प्रदेशज्ञानात् | न च सदा समाहिता भवन्ति न च सर्वसंशयांश्छिन्दन्ति | प्रतिसंविद्विभागे श्लोकः | आश्रये ऽथाश्रिते देश्ये वाक्ये ज्ञाने च देशिके | अव्याहतमते नित्यं सुदेशिक नमो ऽस्तुते || ॥ २०.४७ ॥

|| atra pañcabhirākāraiḥ praṇidhijñānaviśeṣaṃ bhagavataḥ saṃdarśayati | anābhogasaṃmukhībhāvataḥ | asaktisaṃmukhībhāvataḥ | sarvajñeyāvyāghātataḥ | sadā samāhitatvataḥ | sarvasaṃśayacchedanataśca sattvānāṃ | anye hi praṇidhijñānalābhino nānābhogān [bhogenā] praṇidhāya praṇidhījñānaṃ saṃmukhīkurvanti | na cāsaktaṃ samāpattipraveśāpekṣatvāt | na cāvyāhataṃ pradeśajñānāt | na ca sadā samāhitā bhavanti na ca sarvasaṃśayāṃśchindanti | pratisaṃvidvibhāge ślokaḥ | āśraye 'thāśrite deśye vākye jñāne ca deśike | avyāhatamate nityaṃ sudeśika namo 'stute || (20.47)

|| अत्र समासतो यच्च देश्यते येन च देश्यते तत्र नित्यमव्याहतमतित्वेन भगवतश्चतस्रः प्रतिसंविदो देशिताः | तत्र द्वयं देश्यते आश्रयश्च धर्मः | तदाश्रितश्चार्थः | द्वयेन देश्यते वाचा ज्ञानेन च | सुदेशिकत्वेन तासां कर्म संदर्शितम् | अभिज्ञाविभागे श्लोकः | उपेत्य वचनैस्तेषां चरिज्ञ आगतौ गतौ | निः सारे चैव सत्त्वानां स्वववाद नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.४८ ॥

|| atra samāsato yacca deśyate yena ca deśyate tatra nityamavyāhatamatitvena bhagavataścatasraḥ pratisaṃvido deśitāḥ | tatra dvayaṃ deśyate āśrayaśca dharmaḥ | tadāśritaścārthaḥ | dvayena deśyate vācā jñānena ca | sudeśikatvena tāsāṃ karma saṃdarśitam | abhijñāvibhāge ślokaḥ | upetya vacanaisteṣāṃ carijña āgatau gatau | niḥ sāre caiva sattvānāṃ svavavāda namo 'stu te || (20.48)

|| अत्र षड्भिरभिज्ञाभिः सम्यगववादत्वं भगवतो दर्शितम् | उपेत्य विनेयसकाशमृध्द्यभिज्ञया | तेषां भाषया दिव्यश्रोत्राभिज्ञया चित्तचरित्रं ज्ञात्वा चेतःपर्यायाभिज्ञया यथा पूर्वान्तादिहगतिर्यथा चापरान्ते गतिर्यथा च संसारान्निः सरणं | तत्राववादं ददात्यवशिष्टाभिस्तिसृभिरभिज्ञाभिर्यथाक्रमम् | लक्षणानुव्यञ्जनविभागे श्लोकः | सत्पौरुष्यं प्रपद्यन्ते त्वां दृष्ट्वा सर्वदेहिनः | दृष्टमात्रात्प्रसादस्य विधायक नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.४९ ॥

|| atra ṣaḍbhirabhijñābhiḥ samyagavavādatvaṃ bhagavato darśitam | upetya vineyasakāśamṛdhdyabhijñayā | teṣāṃ bhāṣayā divyaśrotrābhijñayā cittacaritraṃ jñātvā cetaḥparyāyābhijñayā yathā pūrvāntādihagatiryathā cāparānte gatiryathā ca saṃsārānniḥ saraṇaṃ | tatrāvavādaṃ dadātyavaśiṣṭābhistisṛbhirabhijñābhiryathākramam | lakṣaṇānuvyañjanavibhāge ślokaḥ | satpauruṣyaṃ prapadyante tvāṃ dṛṣṭvā sarvadehinaḥ | dṛṣṭamātrātprasādasya vidhāyaka namo 'stu te || (20.49)

|| अत्र लक्षणानुव्यञ्जनानां भगवति महापुरुषत्वसंप्रत्ययेन दर्शनमात्रात्परेषां प्रसादजनकत्वं कर्म संदर्शितम् | परिशुद्धिविभागे श्लोकः | आदनस्थानसंत्यागनिर्माणपरिणामने | समाधिज्ञानवशितामनुप्राप्त नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५० ॥

|| atra lakṣaṇānuvyañjanānāṃ bhagavati mahāpuruṣatvasaṃpratyayena darśanamātrātpareṣāṃ prasādajanakatvaṃ karma saṃdarśitam | pariśuddhivibhāge ślokaḥ | ādanasthānasaṃtyāganirmāṇapariṇāmane | samādhijñānavaśitāmanuprāpta namo 'stu te || (20.50)

|| अत्र भगवतश्चतुर्विधया वशितया सर्वाकारश्चतस्रः परिशुद्धयः परिदीपिताः | आश्रयपरिशुद्धिरात्मभावस्यादानस्थानत्यागवशितया | आलम्बनपरिशुद्धिर्निर्माणपरिणामनवशितया | चित्तपरिशुद्धिः सर्वाकारसमाधिवशितया | प्रज्ञापरिशुद्धिः सर्वाकारज्ञानवशितया | बलविभागे श्लोकः | उपाये शरणे शुद्धौ सत्त्वानां विप्रवादने | महायाने च निर्याणे मारभञ्ज नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५१ ॥

|| atra bhagavataścaturvidhayā vaśitayā sarvākāraścatasraḥ pariśuddhayaḥ paridīpitāḥ | āśrayapariśuddhirātmabhāvasyādānasthānatyāgavaśitayā | ālambanapariśuddhirnirmāṇapariṇāmanavaśitayā | cittapariśuddhiḥ sarvākārasamādhivaśitayā | prajñāpariśuddhiḥ sarvākārajñānavaśitayā | balavibhāge ślokaḥ | upāye śaraṇe śuddhau sattvānāṃ vipravādane | mahāyāne ca niryāṇe mārabhañja namo 'stu te || (20.51)

|| अत्र चतुर्ष्वर्थेषु सत्त्वानां विप्रवादनाय मारो यस्तद्भञ्जकत्वेन भगवतो दशानां बलानां कर्म संदर्शितं | यदुत सुगतिदुर्गतिगमनाद्युपायविप्रवादने | अशरणे देवादिषु शरणविप्रवादने | साश्रवशुद्धिमात्रेण शुद्धिविप्रवादने | महायाननिर्याणविप्रवादने च | (म्स_बग्छि १७८) स्थानास्थानज्ञानबलेन हि भगवान्प्रथमे ऽर्थे मारभञ्जको वेदितव्यः | कर्मविपाकज्ञानबलेन द्वितीये | ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलेन तृतीये | इन्द्रियपरापरत्वादिज्ञानबलेन चतुर्थे | हीनानीन्द्रियादीनि वर्जयित्वा श्रेष्ठसंनियोजनात् | वैशारद्यविभागे श्लोकः | ज्ञानप्रहाणनिर्याणविघ्नकारकदेशिक | स्वपरार्थे ऽन्यतीर्थ्यानां निराधृष्य नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५२ ॥

|| atra caturṣvartheṣu sattvānāṃ vipravādanāya māro yastadbhañjakatvena bhagavato daśānāṃ balānāṃ karma saṃdarśitaṃ | yaduta sugatidurgatigamanādyupāyavipravādane | aśaraṇe devādiṣu śaraṇavipravādane | sāśravaśuddhimātreṇa śuddhivipravādane | mahāyānaniryāṇavipravādane ca | (msa_bagchi 178) sthānāsthānajñānabalena hi bhagavānprathame 'rthe mārabhañjako veditavyaḥ | karmavipākajñānabalena dvitīye | dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena tṛtīye | indriyaparāparatvādijñānabalena caturthe | hīnānīndriyādīni varjayitvā śreṣṭhasaṃniyojanāt | vaiśāradyavibhāge ślokaḥ | jñānaprahāṇaniryāṇavighnakārakadeśika | svaparārthe 'nyatīrthyānāṃ nirādhṛṣya namo 'stu te || (20.52)

|| अत्र ज्ञानप्रहाणकारकत्वेन स्वार्थे | निर्याणविघ्नदेशिकत्वेन च परार्थे | निराधृष्यत्वादन्यतीर्थ्यैर्भगवतो यथाक्रमं चतुर्विधं वैशारद्यमुद्भावितम् | आरक्षस्मृत्युपस्थानविभागे श्लोकः | वि[नि]गृह्यवक्ता पर्षत्सु द्वयसंक्लेशवर्जित | निरारक्ष असंमोष गणकर्ष नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५३ ॥

|| atra jñānaprahāṇakārakatvena svārthe | niryāṇavighnadeśikatvena ca parārthe | nirādhṛṣyatvādanyatīrthyairbhagavato yathākramaṃ caturvidhaṃ vaiśāradyamudbhāvitam | ārakṣasmṛtyupasthānavibhāge ślokaḥ | vi[ni]gṛhyavaktā parṣatsu dvayasaṃkleśavarjita | nirārakṣa asaṃmoṣa gaṇakarṣa namo 'stu te || (20.53)

|| अनेन त्रीण्यरक्षाणि त्रीणि च स्मृत्युपस्थानानि भगवतः परिदीपितानि तेषां च कर्म गणपरिपकर्षकत्वं | तैर्हि यथाक्रमं वि[नि]गृह्यवक्ता च भवति पर्षत्सु निरारक्षत्वात् | द्व्यसंक्लेशवर्जितश्चानुनयप्रतिघाभावादसंमोषतया सदाभूय स्थितस्मृतित्वात् | वासनासमुद्धातविभागे श्लोकः | चारे विहारे सर्वत्र नास्त्यसर्वज्ञचेष्टितं | सर्वदा तव सर्वज्ञ भूतार्थिक नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५४ ॥

|| anena trīṇyarakṣāṇi trīṇi ca smṛtyupasthānāni bhagavataḥ paridīpitāni teṣāṃ ca karma gaṇaparipakarṣakatvaṃ | tairhi yathākramaṃ vi[ni]gṛhyavaktā ca bhavati parṣatsu nirārakṣatvāt | dvyasaṃkleśavarjitaścānunayapratighābhāvādasaṃmoṣatayā sadābhūya sthitasmṛtitvāt | vāsanāsamuddhātavibhāge ślokaḥ | cāre vihāre sarvatra nāstyasarvajñaceṣṭitaṃ | sarvadā tava sarvajña bhūtārthika namo 'stu te || (20.54)

|| अनेन चारे विहारे वा सर्वत्र सर्वदा वासर्वज्ञचेष्टितस्याभावात् भगवतः सर्वक्लेशवासनाससुद्धातः परिदीपितः | असर्वज्ञो हि क्षीणक्लेशो ऽप्यसमुद्धातितत्वाद् वासनाया एकदा भ्रान्तेन हस्तिना सार्धं समागच्छति भ्रान्तेन रथेनेत्येवमादिकमसर्वज्ञचेष्टितं करोति | यथोक्तं माण्डव्यसूत्रे | तच्च भगवतो भूतार्थसर्वज्ञत्वं[ज्ञत्वेन]नास्ति | असंमोषताविभागे श्लोकः | सर्वसत्त्वार्थकृत्येषु कालं त्वं नातिवर्तसे | अबन्ध्यकृत्य सततमसंमोष नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५५ ॥

|| anena cāre vihāre vā sarvatra sarvadā vāsarvajñaceṣṭitasyābhāvāt bhagavataḥ sarvakleśavāsanāsasuddhātaḥ paridīpitaḥ | asarvajño hi kṣīṇakleśo 'pyasamuddhātitatvād vāsanāyā ekadā bhrāntena hastinā sārdhaṃ samāgacchati bhrāntena rathenetyevamādikamasarvajñaceṣṭitaṃ karoti | yathoktaṃ māṇḍavyasūtre | tacca bhagavato bhūtārthasarvajñatvaṃ[jñatvena]nāsti | asaṃmoṣatāvibhāge ślokaḥ | sarvasattvārthakṛtyeṣu kālaṃ tvaṃ nātivartase | abandhyakṛtya satatamasaṃmoṣa namo 'stu te || (20.55)

|| अनेन यस्य सत्त्वस्य यो ऽर्थः करणीयो यस्मिन्काले तत्कालानतिवर्तनात् अबन्ध्यं कृत्यं सदा भगवत इत्यसंमोषधर्मत्वं स्वभावतः कर्मतश्च संदर्शितम् | महाकरुणाविभागे श्लोकः | सर्वलोकमहोरात्रं षट्कृत्वः प्रत्यवेक्षसे | महाकरुणया युक्त हिताशय नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५६ ॥

|| anena yasya sattvasya yo 'rthaḥ karaṇīyo yasminkāle tatkālānativartanāt abandhyaṃ kṛtyaṃ sadā bhagavata ityasaṃmoṣadharmatvaṃ svabhāvataḥ karmataśca saṃdarśitam | mahākaruṇāvibhāge ślokaḥ | sarvalokamahorātraṃ ṣaṭkṛtvaḥ pratyavekṣase | mahākaruṇayā yukta hitāśaya namo 'stu te || (20.56)

|| अत्र महाकरुणा भगवतः कर्मतः स्वभावतश्च परिदीपिता | महाकरुणया हि भगवान् षट्कृत्वो रात्रिन्दिवेन लोकं प्रत्यवेक्षते को हीयते को वर्धते इत्येवमादि | तद्योगाच्च भगवान् सर्वसत्त्वेषु नित्यं हिताशयः | आवेणिकगुणविभागे श्लोकः | चारेणाधिगमेनापि ज्ञानेनापि च कर्मणा | सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धोत्तम नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५७ ॥

|| atra mahākaruṇā bhagavataḥ karmataḥ svabhāvataśca paridīpitā | mahākaruṇayā hi bhagavān ṣaṭkṛtvo rātrindivena lokaṃ pratyavekṣate ko hīyate ko vardhate ityevamādi | tadyogācca bhagavān sarvasattveṣu nityaṃ hitāśayaḥ | āveṇikaguṇavibhāge ślokaḥ | cāreṇādhigamenāpi jñānenāpi ca karmaṇā | sarvaśrāvakapratyekabuddhottama namo 'stu te || (20.57)

|| अत्र चारसंगृहीतैः षड्भिरावेणिकैर्बुद्धधर्मैः | अधिगमसंगृहीतैः षड्भिः | ज्ञानसंगृहीतैस्त्रिभिः | कर्मसंगृहीतैश्च त्रिभिः | तदन्यसत्त्वोत्तमानामपि श्रावकप्रत्येकबुद्धानामन्तिकादुत्तमत्वेन सर्वसत्त्वोत्तमत्वं भगवतः परिदीपितं | तत्र नास्ति तथागतस्य स्खलितं | नास्ति रवितं | नास्ति मुषिता स्मृतिः | नास्त्यसमाहितं चित्तं | नास्ति नानात्वसंज्ञा | नास्त्यप्रतिसंख्यायोपेक्षेति चारसंगृहीताः षडावेणिका बुद्धधर्मा ये बुद्धस्यैव संविद्यन्ते नान्येषां | नास्ति छन्दपरिहाणिर्नास्ति वीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिपरिहाणिरित्यधिगमसंगृहीताः षट् | अतीते ऽध्वनि तथागतस्यासङ्गमप्रतिहतं ज्ञानम् | अनागते प्रत्युत्पन्ने ऽध्वनि तथागतस्यासङ्गमप्रतिहतं ज्ञानमिति ज्ञानसंगृहीतास्त्रयः | सर्वं तथागतस्य कायकर्म ज्ञानपूर्वंगमं ज्ञानानुपरिवर्ति | सर्वं वाक्कर्म सर्वं मनस्कर्मेति कर्मसंगहीतास्त्रयः | सर्वाकारज्ञताविभागे श्लोकः | त्रिभिः कायैर्महाबोधिं सर्वाकारामुपागत | सर्वत्र सर्वसत्त्वानां काङ्क्षाछिद नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५८ ॥

|| atra cārasaṃgṛhītaiḥ ṣaḍbhirāveṇikairbuddhadharmaiḥ | adhigamasaṃgṛhītaiḥ ṣaḍbhiḥ | jñānasaṃgṛhītaistribhiḥ | karmasaṃgṛhītaiśca tribhiḥ | tadanyasattvottamānāmapi śrāvakapratyekabuddhānāmantikāduttamatvena sarvasattvottamatvaṃ bhagavataḥ paridīpitaṃ | tatra nāsti tathāgatasya skhalitaṃ | nāsti ravitaṃ | nāsti muṣitā smṛtiḥ | nāstyasamāhitaṃ cittaṃ | nāsti nānātvasaṃjñā | nāstyapratisaṃkhyāyopekṣeti cārasaṃgṛhītāḥ ṣaḍāveṇikā buddhadharmā ye buddhasyaiva saṃvidyante nānyeṣāṃ | nāsti chandaparihāṇirnāsti vīryasmṛtisamādhiprajñāvimuktiparihāṇirityadhigamasaṃgṛhītāḥ ṣaṭ | atīte 'dhvani tathāgatasyāsaṅgamapratihataṃ jñānam | anāgate pratyutpanne 'dhvani tathāgatasyāsaṅgamapratihataṃ jñānamiti jñānasaṃgṛhītāstrayaḥ | sarvaṃ tathāgatasya kāyakarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivarti | sarvaṃ vākkarma sarvaṃ manaskarmeti karmasaṃgahītāstrayaḥ | sarvākārajñatāvibhāge ślokaḥ | tribhiḥ kāyairmahābodhiṃ sarvākārāmupāgata | sarvatra sarvasattvānāṃ kāṅkṣāchida namo 'stu te || (20.58)

|| अनेन त्रिभिश्च कायैः सर्वाकारबोध्युपगमत्वात् सर्वज्ञेयसर्वाकारज्ञानाच्च सर्वाकारज्ञता भगवतः परिदीपिता | त्रयः कायाः स्वाभाविकः सांभोगिको नैर्माणिकश्च | सर्वज्ञेयसर्वाकारज्ञानं पुनरत्र सर्वसत्त्वानां देवमनुष्यादीनां सर्वसंशयच्छेदेन कर्मणा निर्दिष्टम् | पारमितापरिपुरिविभागे श्लोकः | निरवग्रह निर्दोष निष्कालुष्यानवस्थित | आनिङ्क्ष्य सर्वधर्मेषु निष्प्रपञ्च नमो ऽस्तु ते || ॥ २०.५९ ॥

|| anena tribhiśca kāyaiḥ sarvākārabodhyupagamatvāt sarvajñeyasarvākārajñānācca sarvākārajñatā bhagavataḥ paridīpitā | trayaḥ kāyāḥ svābhāvikaḥ sāṃbhogiko nairmāṇikaśca | sarvajñeyasarvākārajñānaṃ punaratra sarvasattvānāṃ devamanuṣyādīnāṃ sarvasaṃśayacchedena karmaṇā nirdiṣṭam | pāramitāparipurivibhāge ślokaḥ | niravagraha nirdoṣa niṣkāluṣyānavasthita | āniṅkṣya sarvadharmeṣu niṣprapañca namo 'stu te || (20.59)

|| अनेन सकलषट्पारमिताविपक्षनिर्मुक्ततया षट्पारमितापरिपूरिर्भगवत उद्भाविता | तत्रानवग्रहत्वं भोगनिराग्रहत्वाद्वेदितव्यं | निर्दोषत्वं निर्मलकायादिकर्मत्वात् | निष्कालुष्यत्वं लोकधर्मदुःखाभ्यां चित्ताकलुषीकरणात् | अनवस्थितत्वमल्पावरण[वर]मात्राधिगमानवस्थानात् | आनिङ्क्ष्यत्वमविक्षेपात् | निष्प्रपञ्चत्वं सर्वविकल्पप्रपञ्चासमुदाचारात् | बुद्धलक्षणविभागे द्वौ श्लोकौ | निष्पन्नपरमार्थो ऽसि सर्वभूमिविनिःसृतः | सर्वसत्त्वाग्रतां प्राप्तः सर्वसत्त्वविमोचकः || ॥ २०.६० ॥

|| anena sakalaṣaṭpāramitāvipakṣanirmuktatayā ṣaṭpāramitāparipūrirbhagavata udbhāvitā | tatrānavagrahatvaṃ bhoganirāgrahatvādveditavyaṃ | nirdoṣatvaṃ nirmalakāyādikarmatvāt | niṣkāluṣyatvaṃ lokadharmaduḥkhābhyāṃ cittākaluṣīkaraṇāt | anavasthitatvamalpāvaraṇa[vara]mātrādhigamānavasthānāt | āniṅkṣyatvamavikṣepāt | niṣprapañcatvaṃ sarvavikalpaprapañcāsamudācārāt | buddhalakṣaṇavibhāge dvau ślokau | niṣpannaparamārtho 'si sarvabhūmiviniḥsṛtaḥ | sarvasattvāgratāṃ prāptaḥ sarvasattvavimocakaḥ || (20.60)

|| अक्षयैरसमैर्युक्तो गुणैर्लोकेषु दृश्यसे | मण्डलेष्वप्यदृश्यश्च सर्वथा देवमानुषैः || ॥ २०.६१ ॥

|| akṣayairasamairyukto guṇairlokeṣu dṛśyase | maṇḍaleṣvapyadṛśyaśca sarvathā devamānuṣaiḥ || (20.61)

|| अत्र षड्भिः स्वभावहेतुफलकर्मयोगवृत्त्यर्थैर्बुद्धलक्षणं परिदीपितं | तत्र विशुद्धा तथता निष्पन्नः परमार्थः | स च बुद्धानां स्वभावः | सर्वबोधिसत्त्वभूमिनिर्यातत्वं हेतुः | सर्वसत्त्वाग्रतां प्राप्तत्वं फलं | सर्वसत्त्वविमोचकत्वं कर्म | अक्षयासमगुणयुक्तत्वं योगः | नानालोकधातुषु दृश्यमानता निर्माणकायेन पर्षन्मण्डलेष्वपि दृश्यमानता सांभोगिकेन कायेन | सर्वथा | चादृश्यमानता धर्मकायेनेति त्रिविधा प्रभेदवृत्तिरिति | || महायानसूत्रालंकारेषु व्यवदातसमयमहाबोधिसत्त्वभाषिते चर्याप्रतिष्ठाधिकारो नामैकविंशतितमो ऽधिकारः || || समाप्तश्च महायानसूत्रालंकार इति ||

|| atra ṣaḍbhiḥ svabhāvahetuphalakarmayogavṛttyarthairbuddhalakṣaṇaṃ paridīpitaṃ | tatra viśuddhā tathatā niṣpannaḥ paramārthaḥ | sa ca buddhānāṃ svabhāvaḥ | sarvabodhisattvabhūminiryātatvaṃ hetuḥ | sarvasattvāgratāṃ prāptatvaṃ phalaṃ | sarvasattvavimocakatvaṃ karma | akṣayāsamaguṇayuktatvaṃ yogaḥ | nānālokadhātuṣu dṛśyamānatā nirmāṇakāyena parṣanmaṇḍaleṣvapi dṛśyamānatā sāṃbhogikena kāyena | sarvathā | cādṛśyamānatā dharmakāyeneti trividhā prabhedavṛttiriti | || mahāyānasūtrālaṃkāreṣu vyavadātasamayamahābodhisattvabhāṣite caryāpratiṣṭhādhikāro nāmaikaviṃśatitamo 'dhikāraḥ || || samāptaśca mahāyānasūtrālaṃkāra iti ||