20. Mahayanasutralamkara — chapter 19

|| हीधृतिप्रभृतीनां गुणानां समासेन कर्म निर्दिष्टम् | || महायानसूत्रालंकारे बोधिपक्षाधिकारः [अष्टादशः] समाप्तः || एकोनविंशत्यधिकारः आश्चर्यविभागे त्रयः श्लोकाः | स्वदेहस्य परित्यागः संपत्तेश्चैव संवृत्तौ | दुर्बलेषु क्षमा काये जीविते निरपेक्षिणः || ॥ १९.१ ॥

|| hīdhṛtiprabhṛtīnāṃ guṇānāṃ samāsena karma nirdiṣṭam | || mahāyānasūtrālaṃkāre bodhipakṣādhikāraḥ [aṣṭādaśaḥ] samāptaḥ || ekonaviṃśatyadhikāraḥ āścaryavibhāge trayaḥ ślokāḥ | svadehasya parityāgaḥ saṃpatteścaiva saṃvṛttau | durbaleṣu kṣamā kāye jīvite nirapekṣiṇaḥ || (19.1)

|| वीर्यारम्भो ह्यनास्वादो ध्यानेषु सुख एव च | निष्कल्पना च प्रज्ञायामाश्चर्यं धीमतां ग[म]तं || ॥ १९.२ ॥

|| vīryārambho hyanāsvādo dhyāneṣu sukha eva ca | niṣkalpanā ca prajñāyāmāścaryaṃ dhīmatāṃ ga[ma]taṃ || (19.2)

|| तथागतकुले जन्मलाभो व्याकरणस्य च | अभिषेकस्य च प्राप्तिर्बोधेश्चाश्चर्यमिष्यते || ॥ १९.३ ॥

|| tathāgatakule janmalābho vyākaraṇasya ca | abhiṣekasya ca prāptirbodheścāścaryamiṣyate || (19.3)

|| अत्र द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां प्रतिपत्त्याश्चर्यमुक्तं षट्पारमिता आरभ्य | दानेन हि स्वदेहपरित्याग आश्चर्यं शीलसंवरनिमित्तमुदारसंपत्तित्यागः | शेषं गतार्थं | तृतीयेन श्लोकेन फलाश्चर्यमुक्तं चत्वारि बोधिसत्त्वफलान्यारभ्य प्रथमायामष्टम्यां दशम्यां त्रीणि शैक्षाणि फलानि | बुद्धभूमौ चतुर्थमशैक्षमत्र फलं | अनाश्चर्यविभागे श्लोकः | वैराग्यं करुणां चैत्य भावनां परमामपि | तथैव समचित्तत्वं नाश्चर्यं तासु युक्तता || ॥ १९.४ ॥

|| atra dvābhyāṃ ślokābhyāṃ pratipattyāścaryamuktaṃ ṣaṭpāramitā ārabhya | dānena hi svadehaparityāga āścaryaṃ śīlasaṃvaranimittamudārasaṃpattityāgaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | tṛtīyena ślokena phalāścaryamuktaṃ catvāri bodhisattvaphalānyārabhya prathamāyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ trīṇi śaikṣāṇi phalāni | buddhabhūmau caturthamaśaikṣamatra phalaṃ | anāścaryavibhāge ślokaḥ | vairāgyaṃ karuṇāṃ caitya bhāvanāṃ paramāmapi | tathaiva samacittatvaṃ nāścaryaṃ tāsu yuktatā || (19.4)

|| तास्विति पारमितासु | वैराग्यमागम्य दाने प्रयोगो नाश्चर्यं | करुणामागम्य शीले क्षान्तौ च | परमां भावनामागम्याष्टम्यां भूमौ निरभिसंस्कारनिर्विकल्पो वीर्यादिप्रयोगो नाश्चर्यम् | आत्मपरसमचित्ततामागम्य सर्वास्वेव पारमितासु प्रयोगो नाश्चर्यमात्मार्थ इव परार्थे खेदाभावात् | समचित्ततायां त्रयः श्लोकाः | न तथात्मनि दारेषु सुतमित्रेषु बन्धुषु | सत्त्वानां प्रगतः स्नेहो यथा सत्त्वेषु धीमतां || ॥ १९.५ ॥

|| tāsviti pāramitāsu | vairāgyamāgamya dāne prayogo nāścaryaṃ | karuṇāmāgamya śīle kṣāntau ca | paramāṃ bhāvanāmāgamyāṣṭamyāṃ bhūmau nirabhisaṃskāranirvikalpo vīryādiprayogo nāścaryam | ātmaparasamacittatāmāgamya sarvāsveva pāramitāsu prayogo nāścaryamātmārtha iva parārthe khedābhāvāt | samacittatāyāṃ trayaḥ ślokāḥ | na tathātmani dāreṣu sutamitreṣu bandhuṣu | sattvānāṃ pragataḥ sneho yathā sattveṣu dhīmatāṃ || (19.5)

|| अर्थिष्वपक्षपातश्च शीलस्याखण्डना ध्रुवं | क्षान्तिः सर्वत्र सत्त्वार्थं[सर्वार्थं]वीर्यारम्भो महानपि || ॥ १९.६ ॥

|| arthiṣvapakṣapātaśca śīlasyākhaṇḍanā dhruvaṃ | kṣāntiḥ sarvatra sattvārthaṃ[sarvārthaṃ]vīryārambho mahānapi || (19.6)

|| ध्यानं च कुशलं नित्यं प्रज्ञा चैवाविकल्पिका | विज्ञेया बोधिसत्त्वानां तास्वेव समचित्तता || ॥ १९.७ ॥

|| dhyānaṃ ca kuśalaṃ nityaṃ prajñā caivāvikalpikā | vijñeyā bodhisattvānāṃ tāsveva samacittatā || (19.7)

|| एकः श्लोकः सत्त्वेषु समचित्ततायां | द्वौ पारमितासु | न हि सत्त्वानामात्मादिषु स्नेहः समतया अनुगतो न चात्यन्तं | तथा ह्यात्मानमपि कदाचिन्मारयन्ति | बोधिसत्त्वानां तु सर्वसत्त्वेषु समतयात्यन्तं च पारमितासु पुनर्दाने समचित्तत्वमर्थिष्वपक्षपातात् | शीले ऽणुमात्रस्यापि नित्यमखण्डना | क्षान्तिः सर्वत्रेति देशकाले सत्वेष्वभेदना | वीर्ये सत्त्वार्थं[सर्वार्थं]वीर्यारम्भात्स्वपरार्थं समं प्रयोगात्सर्वकुशलार्थं च | शेषं गतार्थम् | उपकारित्वविभागे षोडश श्लोकाः | स्थापना भाजनत्वे च शीलेष्वेव च रोपणं | मर्षणा चापकारस्य अर्थे व्यापारगामिता || ॥ १९.८ ॥

|| ekaḥ ślokaḥ sattveṣu samacittatāyāṃ | dvau pāramitāsu | na hi sattvānāmātmādiṣu snehaḥ samatayā anugato na cātyantaṃ | tathā hyātmānamapi kadācinmārayanti | bodhisattvānāṃ tu sarvasattveṣu samatayātyantaṃ ca pāramitāsu punardāne samacittatvamarthiṣvapakṣapātāt | śīle 'ṇumātrasyāpi nityamakhaṇḍanā | kṣāntiḥ sarvatreti deśakāle satveṣvabhedanā | vīrye sattvārthaṃ[sarvārthaṃ]vīryārambhātsvaparārthaṃ samaṃ prayogātsarvakuśalārthaṃ ca | śeṣaṃ gatārtham | upakāritvavibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ | sthāpanā bhājanatve ca śīleṣveva ca ropaṇaṃ | marṣaṇā cāpakārasya arthe vyāpāragāmitā || (19.8)

|| आवर्जना शासने ऽस्मिंश्छेदना संशयस्य च | सत्त्वेषु उपकारित्वं धीमतामेतदिष्यते || ॥ १९.९ ॥

|| āvarjanā śāsane 'smiṃśchedanā saṃśayasya ca | sattveṣu upakāritvaṃ dhīmatāmetadiṣyate || (19.9)

|| आभ्यां श्लोकाभ्यां षड्भिः पारमिताभिर्यथोपकारित्वं बोधिसत्त्वानां तत्परिदीपितं | दानेन हि सत्त्वानां भाजनत्वे स्थापयन्ति कुशलक्रियायाः | ध्यानेनावर्जयन्ति प्रभावविशेषयोगात् | शेषं गतार्थं | शेषैः श्लोकैः मात्रादिसाधर्म्येणोपकारित्वं दर्शितम् | समाशयेन सत्त्वानां धारयन्ति सदैव ये | जनयन्त्यार्यभूमौ च कुशलैर्वर्धयन्ति च || ॥ १९.१० ॥

|| ābhyāṃ ślokābhyāṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiryathopakāritvaṃ bodhisattvānāṃ tatparidīpitaṃ | dānena hi sattvānāṃ bhājanatve sthāpayanti kuśalakriyāyāḥ | dhyānenāvarjayanti prabhāvaviśeṣayogāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | śeṣaiḥ ślokaiḥ mātrādisādharmyeṇopakāritvaṃ darśitam | samāśayena sattvānāṃ dhārayanti sadaiva ye | janayantyāryabhūmau ca kuśalairvardhayanti ca || (19.10)

|| दुष्कृतात्परिरक्षन्ति श्रुतं व्युत्पादयन्ति च | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वमातृकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.११ ॥

|| duṣkṛtātparirakṣanti śrutaṃ vyutpādayanti ca | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvamātṛkalpā jinātmajāḥ || (19.11)

|| सत्त्वानां मातृभूताः सत्त्वमातृकल्पा | माता हि पुत्रस्य पञ्चविधमुपकारं करोति | गर्भेण धारयति | जनयति | आपाययति पोषयति संवर्धयति | अपायाद्रक्षते | अभिलापं च शिक्षयति | तत्साधर्म्येणैतानि पञ्चबोधिसत्त्वकर्माणि वेदितव्यानि | आर्यभूमिरार्यधर्मा वेदितव्याः | श्रद्धायाः सर्वसत्त्वेषु सर्वदा चावरोपणात् | अधिशीलदिशिक्षायां विमुक्तौ च नियोजनात् || ॥ १९.१२ ॥

|| sattvānāṃ mātṛbhūtāḥ sattvamātṛkalpā | mātā hi putrasya pañcavidhamupakāraṃ karoti | garbheṇa dhārayati | janayati | āpāyayati poṣayati saṃvardhayati | apāyādrakṣate | abhilāpaṃ ca śikṣayati | tatsādharmyeṇaitāni pañcabodhisattvakarmāṇi veditavyāni | āryabhūmirāryadharmā veditavyāḥ | śraddhāyāḥ sarvasattveṣu sarvadā cāvaropaṇāt | adhiśīladiśikṣāyāṃ vimuktau ca niyojanāt || (19.12)

|| बुद्धाध्येषणतश्चैषामावृतेश्च विवर्जनात् | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वपितृकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.१३ ॥

|| buddhādhyeṣaṇataścaiṣāmāvṛteśca vivarjanāt | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvapitṛkalpā jinātmajāḥ || (19.13)

|| पिता हि पुत्राणां पञ्चविधमुपकारं करोति | बीजं तेषामवरोपयति | शिल्पं शिक्षयति | प्रतिरूपैर्दारैर्नियोजयति | सन्मित्रेषुपनिक्षिपति | अनृणं करोति यथा न (म्स_बग्छि १५६) पैतृकमृणं दाप्यते | तत्साधर्म्येण बोधिसत्त्वानामेतानि पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि | श्रद्धा हि सत्त्वानामार्यात्मभावप्रतिलम्भस्य बीजं | शैक्षाः शिल्पं | विमुक्तिर्भार्या विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदना[त्?]बुद्धाः कल्याणमित्राणि | अवरणमृणस्थानम् | अनर्हदेशनां ये च सत्त्वानां गूहयन्ति हि | शिक्षाविपत्तिं निन्दन्ति शंसन्त्येव च संपदम् || ॥ १९.१४ ॥

|| pitā hi putrāṇāṃ pañcavidhamupakāraṃ karoti | bījaṃ teṣāmavaropayati | śilpaṃ śikṣayati | pratirūpairdārairniyojayati | sanmitreṣupanikṣipati | anṛṇaṃ karoti yathā na (msa_bagchi 156) paitṛkamṛṇaṃ dāpyate | tatsādharmyeṇa bodhisattvānāmetāni pañca karmāṇi veditavyāni | śraddhā hi sattvānāmāryātmabhāvapratilambhasya bījaṃ | śaikṣāḥ śilpaṃ | vimuktirbhāryā vimuktiprītisukhasaṃvedanā[t?]buddhāḥ kalyāṇamitrāṇi | avaraṇamṛṇasthānam | anarhadeśanāṃ ye ca sattvānāṃ gūhayanti hi | śikṣāvipattiṃ nindanti śaṃsantyeva ca saṃpadam || (19.14)

|| अववादं च यच्छन्ति मारानावेदयन्ति हि | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वबन्धुकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.१५ ॥

|| avavādaṃ ca yacchanti mārānāvedayanti hi | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvabandhukalpā jinātmajāḥ || (19.15)

|| बन्धवो हि बन्धूनां पञ्चविधमुपकारं कुर्वन्ति | गुह्यं गूहयन्ति | कुचेष्टितं विगर्हन्ति | सुचेष्टितं प्रशंसन्ति | करणीयेषु साहाय्यं गच्छन्ति | व्यसनस्थानेभ्यश्च निवारयन्ति | तत्साधर्म्येणैतानि बोधिसत्त्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि | अनर्हेभ्यो गम्भीरधर्मेदेशनाविनिगूहनात् शिक्षाविपत्तिसंपत्त्योर्यथाक्रमं निन्दनात्प्रशंसनाच्च | अधिगमायाववादात् मारकर्मवेदनाच्च | संक्लेशे व्यवदाने च स्वयमश्रान्तबुद्धयः | यच्छन्ति लौकिकीं कृत्स्नां संपदं चातिलौकिकीम् || ॥ १९.१६ ॥

|| bandhavo hi bandhūnāṃ pañcavidhamupakāraṃ kurvanti | guhyaṃ gūhayanti | kuceṣṭitaṃ vigarhanti | suceṣṭitaṃ praśaṃsanti | karaṇīyeṣu sāhāyyaṃ gacchanti | vyasanasthānebhyaśca nivārayanti | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | anarhebhyo gambhīradharmedeśanāvinigūhanāt śikṣāvipattisaṃpattyoryathākramaṃ nindanātpraśaṃsanācca | adhigamāyāvavādāt mārakarmavedanācca | saṃkleśe vyavadāne ca svayamaśrāntabuddhayaḥ | yacchanti laukikīṃ kṛtsnāṃ saṃpadaṃ cātilaukikīm || (19.16)

|| सुखे हिते चाभिन्ना[अखेदित्वादभिन्ना] ये सदा सुखहितैषिणः | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वमित्रकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.१७ ॥

|| sukhe hite cābhinnā[akheditvādabhinnā] ye sadā sukhahitaiṣiṇaḥ | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvamitrakalpā jinātmajāḥ || (19.17)

|| तद्धि मित्रं यन्मित्रस्य हिते च सुखे चाविपर्यस्तं | सुखं चोपसंहरति हितं चाभेद्यं च भवति | हितसुखैषि च नित्यं | तथा बोधिसत्त्वाः सत्त्वानां पञ्चभिः कर्मभिर्मित्रकल्पा बेदितव्याः | लौकिकी हि संपत् सुखं | तया सुखानुभवात् | लोकोत्तरा हितं | क्लेशव्याधिप्रतिपक्षत्वात् | सर्वदोद्यमवन्तो ये सत्त्वानां परिपाचने | सम्यग्निर्याणवक्तारः क्षमा विप्रतिपत्तिषु || ॥ १९.१८ ॥

|| taddhi mitraṃ yanmitrasya hite ca sukhe cāviparyastaṃ | sukhaṃ copasaṃharati hitaṃ cābhedyaṃ ca bhavati | hitasukhaiṣi ca nityaṃ | tathā bodhisattvāḥ sattvānāṃ pañcabhiḥ karmabhirmitrakalpā beditavyāḥ | laukikī hi saṃpat sukhaṃ | tayā sukhānubhavāt | lokottarā hitaṃ | kleśavyādhipratipakṣatvāt | sarvadodyamavanto ye sattvānāṃ paripācane | samyagniryāṇavaktāraḥ kṣamā vipratipattiṣu || (19.18)

|| द्वयसंपत्तिदातारस्तदुपाये च कोविदाः | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वदासकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.१९ ॥

|| dvayasaṃpattidātārastadupāye ca kovidāḥ | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvadāsakalpā jinātmajāḥ || (19.19)

|| दासो हि पञ्चभिः कर्मभिः सम्यग् वर्तते | उत्थानसंपन्नो भवति | कृत्येषु अविसंवादको भवति | क्षमो भवति परिभाषणताडनादीनां | निपुणो भवति सर्वकार्यकरणात् | (म्स_बग्छि १५७) विचक्षणश्च भवति उपायज्ञः | तत्साधर्म्येणैतानि पञ्च कर्माणि बोधिसत्त्वानां वेदितव्यानि | द्वयसंपत्तिर्लौकिकी लोकोत्तरा च वेदितव्या | अनुत्पत्तिकधर्मेषु क्षान्तिं प्राप्ताश्च ये मताः | सर्वयानापदेष्टारः सिद्धयोगानियोजकाः || ॥ १९.२० ॥

|| dāso hi pañcabhiḥ karmabhiḥ samyag vartate | utthānasaṃpanno bhavati | kṛtyeṣu avisaṃvādako bhavati | kṣamo bhavati paribhāṣaṇatāḍanādīnāṃ | nipuṇo bhavati sarvakāryakaraṇāt | (msa_bagchi 157) vicakṣaṇaśca bhavati upāyajñaḥ | tatsādharmyeṇaitāni pañca karmāṇi bodhisattvānāṃ veditavyāni | dvayasaṃpattirlaukikī lokottarā ca veditavyā | anutpattikadharmeṣu kṣāntiṃ prāptāśca ye matāḥ | sarvayānāpadeṣṭāraḥ siddhayogāniyojakāḥ || (19.20)

|| सुमुखाः प्रतिकारे च विपाके चानपेक्षिणः | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वाचार्यकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.२१ ॥

|| sumukhāḥ pratikāre ca vipāke cānapekṣiṇaḥ | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvācāryakalpā jinātmajāḥ || (19.21)

|| पञ्चविधेन कर्मणा[चार्यः?]शिष्याणामुपकारी भवति | स्वयं सुशिक्षितो भवति | सर्वं शिक्षयति | क्षिप्रं शिक्षयति | सुमुखो भवति सुरतजातीयः | निरामिषचित्तश्च भवति | तत्साधर्म्येणैतानि बोधिसत्त्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि | सत्त्वकृत्यार्थमुद्युक्ताः संभारान्पुरयन्ति ये | संभृतान्मोचयन्त्याशु विपक्षं हापयन्ति च || ॥ १९.२२ ॥

|| pañcavidhena karmaṇā[cāryaḥ?]śiṣyāṇāmupakārī bhavati | svayaṃ suśikṣito bhavati | sarvaṃ śikṣayati | kṣipraṃ śikṣayati | sumukho bhavati suratajātīyaḥ | nirāmiṣacittaśca bhavati | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | sattvakṛtyārthamudyuktāḥ saṃbhārānpurayanti ye | saṃbhṛtānmocayantyāśu vipakṣaṃ hāpayanti ca || (19.22)

|| लोकसंपत्तिभिश्चित्रैरलोकैर्योजयन्ति च | पञ्चभिः कर्मभिः सत्त्वोपाध्यायकल्पा जिनात्मजाः || ॥ १९.२३ ॥

|| lokasaṃpattibhiścitrairalokairyojayanti ca | pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvopādhyāyakalpā jinātmajāḥ || (19.23)

|| उपाध्यायः पञ्चविधेन कर्मणा सार्धं विहारिणामुपकारी भवति | प्रव्राजयति उपसंपादयति | अनुशास्ति दोषपरिवर्जने | आमिषेण संगृह्णाति धर्मेण च | तत्साधर्म्येणैतानि बोधिसत्त्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि | प्रतिकारविभागे द्वौ श्लोकौ | असक्त्या चैव भोगेषु शीलस्य च न खण्डनैः | कृतज्ञतानुयोगाच्च प्रतिपत्तौ च योगतः || ॥ १९.२४ ॥

|| upādhyāyaḥ pañcavidhena karmaṇā sārdhaṃ vihāriṇāmupakārī bhavati | pravrājayati upasaṃpādayati | anuśāsti doṣaparivarjane | āmiṣeṇa saṃgṛhṇāti dharmeṇa ca | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | pratikāravibhāge dvau ślokau | asaktyā caiva bhogeṣu śīlasya ca na khaṇḍanaiḥ | kṛtajñatānuyogācca pratipattau ca yogataḥ || (19.24)

|| षट्सु पारमितास्वेव वर्तमाना हि देहिनः | भवन्ति बोधिसत्त्वानां तथा प्रत्युपकारिणः || ॥ १९.२५ ॥

|| ṣaṭsu pāramitāsveva vartamānā hi dehinaḥ | bhavanti bodhisattvānāṃ tathā pratyupakāriṇaḥ || (19.25)

|| तथेति यथा तेषां बोधिसत्त्वा उपकारिणः | तत्र भोगेष्वनासक्त्या दाने वर्तन्ते | शीलस्याखण्डनेन शीले | कृतज्ञतानुयोगात् क्षान्तौ | उपकारिबोधिसत्त्वस्य कृतज्ञतया ते हि क्षान्तिप्रिया इति | प्रतिपत्तियोगतो वीर्यध्यानप्रज्ञासु येन च प्रतिपद्यन्ते यत्र चेति कृत्वा | आशास्तिविभागे श्लोकः | वृद्धिं हानिं च काङ्क्षन्ति सत्त्वानां च प्रपाचनं | विशेषगमनं भूमौ बोधिं चानुत्तरां सदा || ॥ १९.२६ ॥

|| tatheti yathā teṣāṃ bodhisattvā upakāriṇaḥ | tatra bhogeṣvanāsaktyā dāne vartante | śīlasyākhaṇḍanena śīle | kṛtajñatānuyogāt kṣāntau | upakāribodhisattvasya kṛtajñatayā te hi kṣāntipriyā iti | pratipattiyogato vīryadhyānaprajñāsu yena ca pratipadyante yatra ceti kṛtvā | āśāstivibhāge ślokaḥ | vṛddhiṃ hāniṃ ca kāṅkṣanti sattvānāṃ ca prapācanaṃ | viśeṣagamanaṃ bhūmau bodhiṃ cānuttarāṃ sadā || (19.26)

|| पञ्च स्थानानि बोधिसत्त्वाः सदैवाशंसन्ते | पारमितावृद्धिं | तद्विपक्षहानिं | सत्त्वपरिपाचनं | भूमिविशेषगमनं | अनुत्तरां च सम्यक्संबोधिम् | अबन्ध्यप्रयोगविभागे श्लोकः | त्रासहानौ समुत्पादे संशयच्छेदने ऽपि च | प्रतिपत्त्यववादे च सदाबन्ध्या जिनात्मजाः || ॥ १९.२७ ॥

|| pañca sthānāni bodhisattvāḥ sadaivāśaṃsante | pāramitāvṛddhiṃ | tadvipakṣahāniṃ | sattvaparipācanaṃ | bhūmiviśeṣagamanaṃ | anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim | abandhyaprayogavibhāge ślokaḥ | trāsahānau samutpāde saṃśayacchedane 'pi ca | pratipattyavavāde ca sadābandhyā jinātmajāḥ || (19.27)

|| चतुर्विधे सत्त्वार्थे बोधिसत्त्वानामबन्ध्यः प्रयोगो वेदितव्यः | गम्भिरोदारधर्मत्रास[आ?]योगे | बोधिचित्तसमुत्पादे | उत्पादितबोधिचित्तानां संशयोपच्छेदने | पारमिताप्रतिपत्त्यववादे च | सम्यक्प्रयोगविभागे द्वौ श्लोकौ | दानं निष्प्रतिकाङ्क्षस्य निःस्पृहस्य पुनर्भवे | शीलं क्षान्तिश्च सर्वत्र वीर्यं सर्वशुभोदये || ॥ १९.२८ ॥

|| caturvidhe sattvārthe bodhisattvānāmabandhyaḥ prayogo veditavyaḥ | gambhirodāradharmatrāsa[ā?]yoge | bodhicittasamutpāde | utpāditabodhicittānāṃ saṃśayopacchedane | pāramitāpratipattyavavāde ca | samyakprayogavibhāge dvau ślokau | dānaṃ niṣpratikāṅkṣasya niḥspṛhasya punarbhave | śīlaṃ kṣāntiśca sarvatra vīryaṃ sarvaśubhodaye || (19.28)

|| विना[आ?]रूप्यं तथा ध्यानं प्रज्ञा चोपायसंहिता | सम्यक्प्रयोगो धीराणां षट्सु पारमितासुहि || ॥ १९.२९ ॥

|| vinā[ā?]rūpyaṃ tathā dhyānaṃ prajñā copāyasaṃhitā | samyakprayogo dhīrāṇāṃ ṣaṭsu pāramitāsuhi || (19.29)

|| यथोक्तं रत्नकूटे | विपाको ऽप्रतिकाङिक्षणो दानेनेति विस्तरः | परिहाणिविशेषभागीयधर्मविभागे द्वौ श्लोकौ | भोगसक्तिः सच्छिद्रत्वं मानश्चैव सुखल्लिका | आस्वादनं विकल्पश्च धीराणां हानिहेतवः || ॥ १९.३० ॥

|| yathoktaṃ ratnakūṭe | vipāko 'pratikāṅikṣaṇo dāneneti vistaraḥ | parihāṇiviśeṣabhāgīyadharmavibhāge dvau ślokau | bhogasaktiḥ sacchidratvaṃ mānaścaiva sukhallikā | āsvādanaṃ vikalpaśca dhīrāṇāṃ hānihetavaḥ || (19.30)

|| स्थितानां बोधिसत्त्वानां प्रतिपक्षेषु तेषु च | ज्ञेया विशेषभागीया धर्मा एतद्विपर्ययात् || ॥ १९.३१ ॥

|| sthitānāṃ bodhisattvānāṃ pratipakṣeṣu teṣu ca | jñeyā viśeṣabhāgīyā dharmā etadviparyayāt || (19.31)

|| षणां पारमितानां विपक्षा हानभागीयाः | तत्प्रतिपक्षा विशेषभागीया वेदितव्याः | प्रतिरूपकभूतगुणविभागे द्वौ श्लोकौ | एकः पट्पादः | प्रवा[ता]रणापि कुहना सौमुख्यस्य च दर्शना | लोभत्वेन तथा वृत्तिः शान्तवाक्कायता तथा || ॥ १९.३२ ॥

|| ṣaṇāṃ pāramitānāṃ vipakṣā hānabhāgīyāḥ | tatpratipakṣā viśeṣabhāgīyā veditavyāḥ | pratirūpakabhūtaguṇavibhāge dvau ślokau | ekaḥ paṭpādaḥ | pravā[tā]raṇāpi kuhanā saumukhyasya ca darśanā | lobhatvena tathā vṛttiḥ śāntavākkāyatā tathā || (19.32)

|| सुवाक्करणसंपच्च प्रतिपत्तिविवर्जिता | एते हि बोधिसत्त्वानामभूतत्वाय देशिताः | विपर्ययात्प्रयुक्तानां तद्भूतत्वाय देशिताः || ॥ १९.३३ ॥

|| suvākkaraṇasaṃpacca pratipattivivarjitā | ete hi bodhisattvānāmabhūtatvāya deśitāḥ | viparyayātprayuktānāṃ tadbhūtatvāya deśitāḥ || (19.33)

|| षणांपारमितानां प्रतिरूपकाः षड् बोधिसत्त्वगुणाः प्रवा[ता]रणादयो वेदितव्याः | शेषं गतार्थम् | विनयविभागे श्लोकः | ते दानाद्युपसंहारैः सत्त्वानां विनयन्ति हि | षट्प्रकारं विपक्षं हि धीमन्तः सर्वभूमिषु || ॥ १९.३४ ॥

|| ṣaṇāṃpāramitānāṃ pratirūpakāḥ ṣaḍ bodhisattvaguṇāḥ pravā[tā]raṇādayo veditavyāḥ | śeṣaṃ gatārtham | vinayavibhāge ślokaḥ | te dānādyupasaṃhāraiḥ sattvānāṃ vinayanti hi | ṣaṭprakāraṃ vipakṣaṃ hi dhīmantaḥ sarvabhūmiṣu || (19.34)

|| षट्प्रकारो विपक्षः | षणां पारमितानां मात्सर्यदौःशील्यक्रोधकौसीद्यविक्षेपदौष्प्रज्ञ्यानि यथांक्रमं | शेषं गतार्थम् | व्याकरणविभागे त्रयः श्लोकाः | धीमद्व्याकरणं द्वेधा कालपुद्गलभेदतः | बोधौ व्याकरणे चैव महाच्चान्यदुदाहृतं || ॥ १९.३५ ॥

|| ṣaṭprakāro vipakṣaḥ | ṣaṇāṃ pāramitānāṃ mātsaryadauḥśīlyakrodhakausīdyavikṣepadauṣprajñyāni yathāṃkramaṃ | śeṣaṃ gatārtham | vyākaraṇavibhāge trayaḥ ślokāḥ | dhīmadvyākaraṇaṃ dvedhā kālapudgalabhedataḥ | bodhau vyākaraṇe caiva mahāccānyadudāhṛtaṃ || (19.35)

|| नोत्पत्तिक्षान्तिलाभेन मानाभोगविहानितः | एकीभावगमत्वाच्च सर्वबुद्धजिनात्मजैः || ॥ १९.३६ ॥

|| notpattikṣāntilābhena mānābhogavihānitaḥ | ekībhāvagamatvācca sarvabuddhajinātmajaiḥ || (19.36)

|| क्षेत्रेण नाम्ना कालेन कल्पनाम्ना च तत्पुनः | परिवारानुवृत्त्या च सद्धर्मस्य तदिष्यते || ॥ १९.३७ ॥

|| kṣetreṇa nāmnā kālena kalpanāmnā ca tatpunaḥ | parivārānuvṛttyā ca saddharmasya tadiṣyate || (19.37)

|| तत्र पुद्गलभेदेन व्याकरणं गोत्रस्थोत्पादितचित्तसंमुखासमक्षपुद्गलव्याकरणात् | कालभेदेन परिमितापरिमितकालव्याकरणात् | पुनर्बोधौ व्याकरणं भवति | व्याकरणे वा एवंनामा तथागत एवममुष्मिन्काले व्याकरिष्यतीति | अन्यत्पुनर्महाव्याकरणं यदष्टम्यां भूमावनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभतः | अहं बुद्धो भविष्यामीति मानप्रहाणतः | सर्वनिमित्त[आ?]भोगप्रहाणतः | सर्वबुद्धबोधिसत्वै[त्व]श्च सार्धमेकीभावोपगमनतः | तदात्मसंतानभेदादर्शनात् | पुनः क्षेत्रादिभिर्व्याकरणमीदृशे बुद्धक्षेत्रे एवंनामा इयता कालेन बुद्धो भविष्यति | एवंनामके कल्पे ईदृशश्चास्य परिवारो भविष्यति | एतावदन्तरं कालमस्य सद्धर्मानुवृत्तिर्भविष्यतीति | नियतिपातविभागे श्लोकः षट्पादः | संपत्त्युत्पत्तिनैयम्यपातो ऽखेदे च धीमतां | भावनायाश्च सातत्ये समाधानाच्युतावपि | कृत्यसिद्धावनाभोगे क्षान्तिलाभे च सर्वथा || ॥ १९.३८ ॥

|| tatra pudgalabhedena vyākaraṇaṃ gotrasthotpāditacittasaṃmukhāsamakṣapudgalavyākaraṇāt | kālabhedena parimitāparimitakālavyākaraṇāt | punarbodhau vyākaraṇaṃ bhavati | vyākaraṇe vā evaṃnāmā tathāgata evamamuṣminkāle vyākariṣyatīti | anyatpunarmahāvyākaraṇaṃ yadaṣṭamyāṃ bhūmāvanutpattikadharmakṣāntilābhataḥ | ahaṃ buddho bhaviṣyāmīti mānaprahāṇataḥ | sarvanimitta[ā?]bhogaprahāṇataḥ | sarvabuddhabodhisatvai[tva]śca sārdhamekībhāvopagamanataḥ | tadātmasaṃtānabhedādarśanāt | punaḥ kṣetrādibhirvyākaraṇamīdṛśe buddhakṣetre evaṃnāmā iyatā kālena buddho bhaviṣyati | evaṃnāmake kalpe īdṛśaścāsya parivāro bhaviṣyati | etāvadantaraṃ kālamasya saddharmānuvṛttirbhaviṣyatīti | niyatipātavibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ | saṃpattyutpattinaiyamyapāto 'khede ca dhīmatāṃ | bhāvanāyāśca sātatye samādhānācyutāvapi | kṛtyasiddhāvanābhoge kṣāntilābhe ca sarvathā || (19.38)

|| षट्पारमिताधिकारेण षड्विधो नियतिपात एष निर्दिष्टः | संपत्तिनियतिपातो नित्यमुदारभोगसंपत्तिलाभात् | उपपत्तिनियतिपातो नित्यं यथेष्टोपपत्तिपरिग्रहात् | अखेदनियतिपातो न्(म्स_बग्छि १६०) इत्यं संसारदुःखैरखेदात् | भावनासातत्यनियतिपातो नित्यं भावनासातत्यात् | समाधानाच्युतौ कृत्यसिद्धौ च नियतिपातो नित्यं समाध्यपरिहाणितः सत्त्वकृत्यसाधनतश्च | अनाभोगानुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभे नियतिपातश्च नित्यमनाभोगनिर्विकल्पज्ञानविहारात् | अवश्यकरणीयविभागे श्लोकः षट्पादः | पूजा शिक्षासमादानं करुणा शुभभावना | अप्रमादस्तथारण्ये श्रुतार्थातृप्तिरेव च | सर्वभूमिषु धीराणामवश्यकरणीयता || ॥ १९.३९ ॥

|| ṣaṭpāramitādhikāreṇa ṣaḍvidho niyatipāta eṣa nirdiṣṭaḥ | saṃpattiniyatipāto nityamudārabhogasaṃpattilābhāt | upapattiniyatipāto nityaṃ yatheṣṭopapattiparigrahāt | akhedaniyatipāto n(msa_bagchi 160) ityaṃ saṃsāraduḥkhairakhedāt | bhāvanāsātatyaniyatipāto nityaṃ bhāvanāsātatyāt | samādhānācyutau kṛtyasiddhau ca niyatipāto nityaṃ samādhyaparihāṇitaḥ sattvakṛtyasādhanataśca | anābhogānutpattikadharmakṣāntilābhe niyatipātaśca nityamanābhoganirvikalpajñānavihārāt | avaśyakaraṇīyavibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ | pūjā śikṣāsamādānaṃ karuṇā śubhabhāvanā | apramādastathāraṇye śrutārthātṛptireva ca | sarvabhūmiṣu dhīrāṇāmavaśyakaraṇīyatā || (19.39)

|| षट्पारमिता अधिकृत्येयं षड्विधावश्यकरणीयता गतार्थः श्लोकः | सातत्यकरणीयविभागे द्वौ श्लोकौ | कामेष्वादीनवज्ञानं स्खलितेषु निरीक्षणा | दुःखाधिवासना चैव कुशलस्य च भावना || ॥ १९.४० ॥

|| ṣaṭpāramitā adhikṛtyeyaṃ ṣaḍvidhāvaśyakaraṇīyatā gatārthaḥ ślokaḥ | sātatyakaraṇīyavibhāge dvau ślokau | kāmeṣvādīnavajñānaṃ skhaliteṣu nirīkṣaṇā | duḥkhādhivāsanā caiva kuśalasya ca bhāvanā || (19.40)

|| अनास्वादः सुखे चैव निमित्तानामकल्पना | सातत्यकरणीयं ही धीमतां सर्वभूमिषु || ॥ १९.४१ ॥

|| anāsvādaḥ sukhe caiva nimittānāmakalpanā | sātatyakaraṇīyaṃ hī dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu || (19.41)

|| षट्पारमितापरिनिष्पादनार्थं षट् सातत्यकरणीयानि | गतार्थौ श्लोकौ | प्रधानवस्तुविभागे श्लोकः षट्पादः | धर्मदानं शीलशुद्धिर्नोत्पत्तिक्षान्तिरेव च | वीर्यारम्भो महायाने अन्त्या सकरुणा स्थितिः | प्रज्ञा पारमितानां च प्रधानं धीमतां मतम् || ॥ १९.४२ ॥

|| ṣaṭpāramitāpariniṣpādanārthaṃ ṣaṭ sātatyakaraṇīyāni | gatārthau ślokau | pradhānavastuvibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ | dharmadānaṃ śīlaśuddhirnotpattikṣāntireva ca | vīryārambho mahāyāne antyā sakaruṇā sthitiḥ | prajñā pāramitānāṃ ca pradhānaṃ dhīmatāṃ matam || (19.42)

|| षट्सु पारमितास्वेतत् षड्विधं प्रधानं | तत्र शीलविशुद्धिरार्यकान्तं शीलम् | अन्त्या सकरुणा स्थितिश्चतुर्थं ध्यानं करुणाप्रमाणयुक्तं | शेषं गतार्थम् | प्रज्ञप्तिव्यवस्थानविभागे चत्वारः श्लोकाः | विद्यास्थानव्यवस्थानं सूत्राद्याकारभेदतः | ज्ञेयं धर्मव्यवस्थानं धीमतां सर्वभूमिषु || ॥ १९.४३ ॥

|| ṣaṭsu pāramitāsvetat ṣaḍvidhaṃ pradhānaṃ | tatra śīlaviśuddhirāryakāntaṃ śīlam | antyā sakaruṇā sthitiścaturthaṃ dhyānaṃ karuṇāpramāṇayuktaṃ | śeṣaṃ gatārtham | prajñaptivyavasthānavibhāge catvāraḥ ślokāḥ | vidyāsthānavyavasthānaṃ sūtrādyākārabhedataḥ | jñeyaṃ dharmavyavasthānaṃ dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu || (19.43)

|| पुनः सत्यव्यवस्थानं सप्तधा तथताश्रयात् | चतुर्धा च त्रिधा चैव युक्तियानव्यवस्थितिः || ॥ १९.४४ ॥

|| punaḥ satyavyavasthānaṃ saptadhā tathatāśrayāt | caturdhā ca tridhā caiva yuktiyānavyavasthitiḥ || (19.44)

|| योनिशश्च मनस्कारः सम्यग्दृष्टिः फलान्विता | प्रमाणैर्विचयो ऽचिन्त्यं ज्ञेयं युक्तिचतुष्टयम् || ॥ १९.४५ ॥

|| yoniśaśca manaskāraḥ samyagdṛṣṭiḥ phalānvitā | pramāṇairvicayo 'cintyaṃ jñeyaṃ yukticatuṣṭayam || (19.45)

|| आशयाद्देशनाच्चैव प्रयोगात्संभृतेरपि | समुदागमभेदाच्च त्रिविधं यानमिष्यते || ॥ १९.४६ ॥

|| āśayāddeśanāccaiva prayogātsaṃbhṛterapi | samudāgamabhedācca trividhaṃ yānamiṣyate || (19.46)

|| चतुर्विधं प्रज्ञप्तिव्यवस्थानं | धर्मसत्ययुक्तियानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानभेदात् | तत्र पञ्चविद्यास्थानव्यवस्थानं धर्मव्यवस्थानं वेदितव्यं सूत्रगेयादिभिराकारभेदैः | तदन्तर्भूतान्येव हि तदन्यानि विद्यास्थानानि महायाने बोधिसत्त्वेभ्यो देश्यन्ते | सत्यव्यवस्थानं तु सप्तविधां तथतामाश्रित्य प्रवृत्तितथतां लक्षणतथतां विज्ञप्तितथतां संनिवेशतथतां मिथ्याप्रतिपत्तितथतां [विशुद्धितथतां?]सम्यक्प्रतिपत्तितथतां च | युक्तिप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं चतुर्विधम् | अपेक्षायुक्तिः | कार्यकारणयुक्तिः | उपपत्तिसाधनयुक्तिः | धर्मतायुक्तिश्च | यानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं त्रिविधं | श्रावकयानं | प्रत्येकबुद्धयानं | महायानं च | तत्रापेक्षायुक्तिस्त्रिष्वपि यानेषु योनिशोमनस्कारः | तमपेक्ष्य तेन प्रत्ययेन लोकोत्तरायाः सम्यग्दृष्टेरुत्पादात् | कार्यकारणयुक्तिः सम्यग्दृष्टिः सफला | उपपत्तिसाधनयुक्तिः प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः परीक्षा | धर्मतायुक्तिरचिन्त्यं स्थानं | सिद्धा हि धर्मता न पुनश्चिन्त्या | कस्माद्- योनिशोमनस्कारात् सम्यग्दृष्टिर्भवति | ततो वा क्लेशप्रहाणं फलमित्येवमादि | यानत्रयव्यवस्थानं पञ्चभिराका रैर्वेदितव्यं | आशयतो देशनातः प्रयोगतः संभारतः समुदागमतश्च | तत्र हीनामाशयदेशनाप्रयोगसंभारसमुदागमाः श्रावकयानं मध्याः प्रत्येकबुद्धयानमुत्तमा महायानं | यथाशयं हि यथाभिप्रायं धर्मदेशनाभिभवति | यथा देशनं तथा प्रयोगः | यथाप्रयोगं संभारः | यथासंभारं च बोधिसमुदागम इति | पर्येषणाविभागे श्लोकः | आगन्तुकत्वपर्येषा अन्योन्यं नामवस्तुनोः | प्रज्ञप्तेर्द्विविधस्यात्र तन्मात्रत्वस्य वैषणा || ॥ १९.४७ ॥

|| caturvidhaṃ prajñaptivyavasthānaṃ | dharmasatyayuktiyānaprajñaptivyavasthānabhedāt | tatra pañcavidyāsthānavyavasthānaṃ dharmavyavasthānaṃ veditavyaṃ sūtrageyādibhirākārabhedaiḥ | tadantarbhūtānyeva hi tadanyāni vidyāsthānāni mahāyāne bodhisattvebhyo deśyante | satyavyavasthānaṃ tu saptavidhāṃ tathatāmāśritya pravṛttitathatāṃ lakṣaṇatathatāṃ vijñaptitathatāṃ saṃniveśatathatāṃ mithyāpratipattitathatāṃ [viśuddhitathatāṃ?]samyakpratipattitathatāṃ ca | yuktiprajñaptivyavasthānaṃ caturvidham | apekṣāyuktiḥ | kāryakāraṇayuktiḥ | upapattisādhanayuktiḥ | dharmatāyuktiśca | yānaprajñaptivyavasthānaṃ trividhaṃ | śrāvakayānaṃ | pratyekabuddhayānaṃ | mahāyānaṃ ca | tatrāpekṣāyuktistriṣvapi yāneṣu yoniśomanaskāraḥ | tamapekṣya tena pratyayena lokottarāyāḥ samyagdṛṣṭerutpādāt | kāryakāraṇayuktiḥ samyagdṛṣṭiḥ saphalā | upapattisādhanayuktiḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ parīkṣā | dharmatāyuktiracintyaṃ sthānaṃ | siddhā hi dharmatā na punaścintyā | kasmād- yoniśomanaskārāt samyagdṛṣṭirbhavati | tato vā kleśaprahāṇaṃ phalamityevamādi | yānatrayavyavasthānaṃ pañcabhirākā rairveditavyaṃ | āśayato deśanātaḥ prayogataḥ saṃbhārataḥ samudāgamataśca | tatra hīnāmāśayadeśanāprayogasaṃbhārasamudāgamāḥ śrāvakayānaṃ madhyāḥ pratyekabuddhayānamuttamā mahāyānaṃ | yathāśayaṃ hi yathābhiprāyaṃ dharmadeśanābhibhavati | yathā deśanaṃ tathā prayogaḥ | yathāprayogaṃ saṃbhāraḥ | yathāsaṃbhāraṃ ca bodhisamudāgama iti | paryeṣaṇāvibhāge ślokaḥ | āgantukatvaparyeṣā anyonyaṃ nāmavastunoḥ | prajñapterdvividhasyātra tanmātratvasya vaiṣaṇā || (19.47)

|| चतुर्विधा पर्येषणा धर्माणां | नामपर्येषणा वस्तुपर्येषणा | स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा | विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा च | तत्र नाम्नो वस्तुन्यागन्तुकत्वपर्येषणा नामपर्येषणा वेदितव्या | वस्तूनो नाम्न्यागन्तुकत्वपर्येषणा वस्तुपर्येषणा वेदितव्या | तदुभयाभिसंबन्धे स्वभावविशेषप्रज्ञप्त्योः प्रज्ञप्तिमात्रत्वपर्येषणा स्वभावविशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा वेदितव्या | यथाभूतपरिहार[ज्ञान]विभागे दश श्लोकाः | सर्वस्यानुपलम्भाच्च भूतज्ञानं चतुर्विधं | सर्वार्थसिद्ध्यै धीराणां सर्वभूमिषु जायते || ॥ १९.४८ ॥

|| caturvidhā paryeṣaṇā dharmāṇāṃ | nāmaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā | viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca | tatra nāmno vastunyāgantukatvaparyeṣaṇā nāmaparyeṣaṇā veditavyā | vastūno nāmnyāgantukatvaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā veditavyā | tadubhayābhisaṃbandhe svabhāvaviśeṣaprajñaptyoḥ prajñaptimātratvaparyeṣaṇā svabhāvaviśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā veditavyā | yathābhūtaparihāra[jñāna]vibhāge daśa ślokāḥ | sarvasyānupalambhācca bhūtajñānaṃ caturvidhaṃ | sarvārthasiddhyai dhīrāṇāṃ sarvabhūmiṣu jāyate || (19.48)

|| चतुर्विधं यथाभूतपरिज्ञानं धर्माणां नामपर्येषणागतं | वस्तुपर्येषणागतं | स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणागतं | विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणागतं च | तच्च सर्वस्यास्य नामादिकस्यानुपलम्भाद्वेदितव्यं | उत्तरार्धेन यथाभूतपरिज्ञानस्य कर्मणां महात्म्यं दर्शयति | प्रतिष्ठाभोगबीजं हि निमित्तं बन्धनस्य हि | साश्रयाश्चित्तचैत्तास्तु बध्यन्ते ऽत्र सबीजकाः || ॥ १९.४९ ॥

|| caturvidhaṃ yathābhūtaparijñānaṃ dharmāṇāṃ nāmaparyeṣaṇāgataṃ | vastuparyeṣaṇāgataṃ | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ | viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ ca | tacca sarvasyāsya nāmādikasyānupalambhādveditavyaṃ | uttarārdhena yathābhūtaparijñānasya karmaṇāṃ mahātmyaṃ darśayati | pratiṣṭhābhogabījaṃ hi nimittaṃ bandhanasya hi | sāśrayāścittacaittāstu badhyante 'tra sabījakāḥ || (19.49)

|| तत्र प्रतिष्ठानिमित्तं भाजनलोकः | भोगनिमित्तं पञ्च रूपादयो विषयाः | बीजनिमित्तं यत्तेषां बीजमालयविज्ञानं | यत्र[अत्र]त्रिविधे निमित्ते साश्रयाश्चित्तचैत्ता वध्यन्ते | यच्च तेषां बीजमालयविज्ञानम् | आश्रयाः पुनश्चक्षुरादयो वेदितव्याः | पुरतः स्थापितं यच्च निमित्तं यत्स्थितं स्वयं | सर्वं विभावयन्धीमान् लभते बोधिमुत्तमाम् || ॥ १९.५० ॥

|| tatra pratiṣṭhānimittaṃ bhājanalokaḥ | bhoganimittaṃ pañca rūpādayo viṣayāḥ | bījanimittaṃ yatteṣāṃ bījamālayavijñānaṃ | yatra[atra]trividhe nimitte sāśrayāścittacaittā vadhyante | yacca teṣāṃ bījamālayavijñānam | āśrayāḥ punaścakṣurādayo veditavyāḥ | purataḥ sthāpitaṃ yacca nimittaṃ yatsthitaṃ svayaṃ | sarvaṃ vibhāvayandhīmān labhate bodhimuttamām || (19.50)

|| तत्र पुरतः स्थापितं निमित्तं यच्छ्रुतचिन्ताभावनाप्रयोगेनालम्बनीकृतं परिकल्पितं | स्थितं स्वयमेव यत्प्रकृत्यालम्बनीभूतमयत्नपरिकल्पितं | तस्य विभावनाधि[वि]गमो ऽनालम्बनीभावः | अकल्पना तदुपायो निमित्तप्रतिपक्षः | तच्चोभयं क्रमाद्भवति | पूर्वं हि स्थापितस्य पश्चात् स्वयंस्थितस्य | तत्र चतुर्विपर्यासानुगतं पुद्गलनिमित्तं विभावयन्योगी श्रावकबोधिं प्रत्येकबोधिं वा लभते | सर्वधर्मनिमित्तं विभावयन् महाबोधिम् | एतेन यथा तत्त्वं परिज्ञाय मोक्षाय संवर्तते यथाभूतं परिज्ञानं | तत्परिदीपितम् | तथतालम्बनं ज्ञानं द्वयग्राहविवर्जितं | दौष्ठुल्यकायप्रत्यक्षं तत्क्षये धीमतां मतम् || ॥ १९.५१ ॥

|| tatra purataḥ sthāpitaṃ nimittaṃ yacchrutacintābhāvanāprayogenālambanīkṛtaṃ parikalpitaṃ | sthitaṃ svayameva yatprakṛtyālambanībhūtamayatnaparikalpitaṃ | tasya vibhāvanādhi[vi]gamo 'nālambanībhāvaḥ | akalpanā tadupāyo nimittapratipakṣaḥ | taccobhayaṃ kramādbhavati | pūrvaṃ hi sthāpitasya paścāt svayaṃsthitasya | tatra caturviparyāsānugataṃ pudgalanimittaṃ vibhāvayanyogī śrāvakabodhiṃ pratyekabodhiṃ vā labhate | sarvadharmanimittaṃ vibhāvayan mahābodhim | etena yathā tattvaṃ parijñāya mokṣāya saṃvartate yathābhūtaṃ parijñānaṃ | tatparidīpitam | tathatālambanaṃ jñānaṃ dvayagrāhavivarjitaṃ | dauṣṭhulyakāyapratyakṣaṃ tatkṣaye dhīmatāṃ matam || (19.51)

|| एतेन यथास्वभावत्रयपरिज्ञानात् परतन्त्रस्वभावक्षयाय संवर्तते | तत्परिदीपितं | तथतालम्बनत्वेन परिनिष्पन्नं स्वभावं परिज्ञाय | द्वयग्राहविवर्जितत्वेन कल्पितं | दौष्ठुल्यकायप्रत्यक्षत्वेन परतन्त्रं | तस्यैव क्षयाय संवर्तते दौष्ठुल्यकायस्यालयविज्ञानस्य तत्क्षयार्थं तत्क्षये | तथतालम्बनं ज्ञानमनानाकारभावितं | सदसत्तार्थे प्रत्यक्षं विकल्पविभु चोच्यते || ॥ १९.५२ ॥

|| etena yathāsvabhāvatrayaparijñānāt paratantrasvabhāvakṣayāya saṃvartate | tatparidīpitaṃ | tathatālambanatvena pariniṣpannaṃ svabhāvaṃ parijñāya | dvayagrāhavivarjitatvena kalpitaṃ | dauṣṭhulyakāyapratyakṣatvena paratantraṃ | tasyaiva kṣayāya saṃvartate dauṣṭhulyakāyasyālayavijñānasya tatkṣayārthaṃ tatkṣaye | tathatālambanaṃ jñānamanānākārabhāvitaṃ | sadasattārthe pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate || (19.52)

|| अनानाकारभावितं निमित्ततथतयोरनानात्वदर्शनात् | एतेन श्रावकानिमित्ताद्वोधिसत्त्वानिमित्तस्य विशेषः परिदीपितः | ते हि निमित्तानिमित्तयोर्नानात्वं पश्यन्तु | (म्स_बग्छि १६३) सर्वनिमित्तानाममनसिकारादनिमित्तस्य च धातोर्मनसिकारादनिमित्तं समापद्यन्ते | बोधिसत्त्वास्तु तथताव्यतिरेकेण निमित्तपश्यन्तो निमित्तमेवानिमित्तं पश्यन्त्यतस्तेषां तज्ज्ञानमनानाकारभावितं | सत्तार्थे च तथतायामसत्तार्थे च निमित्ते प्रत्यक्षं विकल्पविभु चोच्यते | विकल्पविभुत्वलाभाद्यथाविकल्पं सर्वार्थसमृद्धितः | तत्त्वं संच्छाद्य बालानामतत्त्वं ख्याति सर्वतः | तत्त्वं तु बोधिसत्त्वानां सर्वतः ख्यात्यपास्य तत् || ॥ १९.५३ ॥

|| anānākārabhāvitaṃ nimittatathatayoranānātvadarśanāt | etena śrāvakānimittādvodhisattvānimittasya viśeṣaḥ paridīpitaḥ | te hi nimittānimittayornānātvaṃ paśyantu | (msa_bagchi 163) sarvanimittānāmamanasikārādanimittasya ca dhātormanasikārādanimittaṃ samāpadyante | bodhisattvāstu tathatāvyatirekeṇa nimittapaśyanto nimittamevānimittaṃ paśyantyatasteṣāṃ tajjñānamanānākārabhāvitaṃ | sattārthe ca tathatāyāmasattārthe ca nimitte pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate | vikalpavibhutvalābhādyathāvikalpaṃ sarvārthasamṛddhitaḥ | tattvaṃ saṃcchādya bālānāmatattvaṃ khyāti sarvataḥ | tattvaṃ tu bodhisattvānāṃ sarvataḥ khyātyapāsya tat || (19.53)

|| एतेन यथा बालानां स्वरसेनातत्त्वमेव ख्याति निमित्तं न तत्त्वं तथता | एवं बोधिसत्त्वानां स्वरसेन तत्त्वमेव ख्याति नातत्वमित्युपदर्शितम् | अख्यानख्यानता ज्ञेया असदर्थसदर्थयोः | आश्रयस्य परावृत्तिर्मोक्षो ऽसौ कामचारतः || ॥ १९.५४ ॥

|| etena yathā bālānāṃ svarasenātattvameva khyāti nimittaṃ na tattvaṃ tathatā | evaṃ bodhisattvānāṃ svarasena tattvameva khyāti nātatvamityupadarśitam | akhyānakhyānatā jñeyā asadarthasadarthayoḥ | āśrayasya parāvṛttirmokṣo 'sau kāmacārataḥ || (19.54)

|| असदर्थस्य निमित्तस्याख्यानता सदर्थस्य तथतायाः ख्यानता आश्रयपरावृत्तिर्वेदितव्या | तया हि तदख्यानं ख्यानं च | सैव च मोक्षो वेदितव्यः | किं कारणं | कामचारतः | तदा हि स्वतन्त्रो भवति स्वचित्तवशवर्ती प्रकृत्यैव निमित्तासमुदाचारात् | अन्योन्यं तुल्यजातीयः ख्यात्यर्थः सर्वतो महान् | अन्तरायकरस्तस्मात्परिज्ञायैनमुत्सृजेत् || ॥ १९.५५ ॥

|| asadarthasya nimittasyākhyānatā sadarthasya tathatāyāḥ khyānatā āśrayaparāvṛttirveditavyā | tayā hi tadakhyānaṃ khyānaṃ ca | saiva ca mokṣo veditavyaḥ | kiṃ kāraṇaṃ | kāmacārataḥ | tadā hi svatantro bhavati svacittavaśavartī prakṛtyaiva nimittāsamudācārāt | anyonyaṃ tulyajātīyaḥ khyātyarthaḥ sarvato mahān | antarāyakarastasmātparijñāyainamutsṛjet || (19.55)

|| इदं क्षेत्रपरिशोधनो[नौ]पाये[य]यथाभूतपरिज्ञानं | भाजनलोका[को ऽ]र्थो महानन्योन्यो वर्तमानस्तुल्यजातीयः ख्याति स एवायमिति | स चैवं ख्यानादन्तरायकरो भवति बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धये | तस्मादन्तरायकरं परिज्ञायैनमुत्सृजेदेवं ख्यातं | अप्रमेयविभागे श्लोकः | परिपाच्यं विशोध्यं च प्राप्यं योग्यं च पाचने | सम्यक्त्वदेशनावस्तु अप्रमेयं हि धीमताम् || ॥ १९.५६ ॥

|| idaṃ kṣetrapariśodhano[nau]pāye[ya]yathābhūtaparijñānaṃ | bhājanalokā[ko ']rtho mahānanyonyo vartamānastulyajātīyaḥ khyāti sa evāyamiti | sa caivaṃ khyānādantarāyakaro bhavati buddhakṣetrapariśuddhaye | tasmādantarāyakaraṃ parijñāyainamutsṛjedevaṃ khyātaṃ | aprameyavibhāge ślokaḥ | paripācyaṃ viśodhyaṃ ca prāpyaṃ yogyaṃ ca pācane | samyaktvadeśanāvastu aprameyaṃ hi dhīmatām || (19.56)

|| पञ्चविधं हि वस्तु बोधिसत्त्वानामप्रमेयं | परिपाच्यं वस्तु सत्त्वधातुरविशेषेण विशोध्यं लोकधातुर्भाजनलोकसंगृहीतः | प्राप्यं धर्मधातुः | परिपाचनयोग्यं विनेयधातुः | सम्यग्देशनावस्तु विनयोपायधातुः | देशनाफलविभागे द्वौ श्लोकौ | बोधिसत्त्व[चित्त]स्य चोत्पादो नोत्पादक्षान्तिरेव च | चक्षुश्च निर्मलं हीनमाश्रवक्षय एव च || ॥ १९.५७ ॥

|| pañcavidhaṃ hi vastu bodhisattvānāmaprameyaṃ | paripācyaṃ vastu sattvadhāturaviśeṣeṇa viśodhyaṃ lokadhāturbhājanalokasaṃgṛhītaḥ | prāpyaṃ dharmadhātuḥ | paripācanayogyaṃ vineyadhātuḥ | samyagdeśanāvastu vinayopāyadhātuḥ | deśanāphalavibhāge dvau ślokau | bodhisattva[citta]sya cotpādo notpādakṣāntireva ca | cakṣuśca nirmalaṃ hīnamāśravakṣaya eva ca || (19.57)

|| सद्धर्मस्य स्थितिर्दीर्घा व्युत्पत्तिच्छित्तिभोगता | देशनायाः फलं ज्ञेयं तत्प्रयुक्तस्य धीमतः || ॥ १९.५८ ॥

|| saddharmasya sthitirdīrghā vyutpatticchittibhogatā | deśanāyāḥ phalaṃ jñeyaṃ tatprayuktasya dhīmataḥ || (19.58)

|| देशनायां प्रयुक्तस्य बोधिसत्त्वस्याष्टविधं देशनायाः फलं वेदितव्यं | श्रोतृषु केचिद्बोधिचित्तमुत्पादयन्ति | केचिदनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिं प्रतिलभन्ते | केचिद्विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुरुत्पादयन्ति हीनयानसंगृहीतं | केच्चिदाश्रवक्षयं प्राप्नुवन्ति | सद्धर्मश्च चिरस्थितिको भवति परंपराधारणतया | अव्युत्पन्नानामर्थव्युत्पत्तिर्भवति | संशयितानां संशयच्छेदो भवति | विनिश्चितानां सद्धर्मसंभोगो भवति अनवद्यो प्रीतिरसः | महायानमहत्त्वविभागे द्वौ श्लोकौ | आलम्बनमहत्वं च प्रतिपत्तेर्द्वयोस्तथा | ज्ञानस्य वीर्यारम्भस्य उपाये कौशलस्य च || ॥ १९.५९ ॥

|| deśanāyāṃ prayuktasya bodhisattvasyāṣṭavidhaṃ deśanāyāḥ phalaṃ veditavyaṃ | śrotṛṣu kecidbodhicittamutpādayanti | kecidanutpattikadharmakṣāntiṃ pratilabhante | kecidvirajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurutpādayanti hīnayānasaṃgṛhītaṃ | keccidāśravakṣayaṃ prāpnuvanti | saddharmaśca cirasthitiko bhavati paraṃparādhāraṇatayā | avyutpannānāmarthavyutpattirbhavati | saṃśayitānāṃ saṃśayacchedo bhavati | viniścitānāṃ saddharmasaṃbhogo bhavati anavadyo prītirasaḥ | mahāyānamahattvavibhāge dvau ślokau | ālambanamahatvaṃ ca pratipatterdvayostathā | jñānasya vīryārambhasya upāye kauśalasya ca || (19.59)

|| उदागममहत्त्वं च महत्त्वं बुद्धकर्मणः | एतन्महत्त्वयोगाद्धि महायानं निरुच्यते || ॥ १९.६० ॥

|| udāgamamahattvaṃ ca mahattvaṃ buddhakarmaṇaḥ | etanmahattvayogāddhi mahāyānaṃ nirucyate || (19.60)

|| सप्तविधमहत्त्वयोगान्महायानमित्युच्यते | आलम्बनमहत्त्वेनाप्रमाणविस्तीर्णसूत्रादिधर्मयोगात् | प्रतिपत्तिमहत्त्वेन द्वयोः प्रतिपत्तेः स्वार्थे परार्थे च | ज्ञानमहत्त्वतो द्वयोर्ज्ञानात्पुद्गलनैरात्म्यस्य धर्मनैरात्म्यस्य च प्रतिवेधकाले | वीर्यारम्भमहत्त्वेन त्रीणि कल्पासंख्येयानि सातत्यसत्कृत्यप्रयोगात् | उपायकौशल्यमहत्त्वेन संसारापरित्यागासंक्लेशतः | समुदागममहत्त्वेन बलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मसमुदागमात् | बुद्धकर्ममहत्त्वेन च पुनः पुनरभिसंबोधिमहापरिनिर्वाणसंदर्शनतः | महायानसंग्रहविभागे द्वौ श्लोकौ | गोत्रं धर्माधिमुक्तिश्च चित्तस्योत्पादना तथा | दानादिप्रतिपत्तिश्च न्याया[मा]वक्रान्तिरेव च || ॥ १९.६१ ॥

|| saptavidhamahattvayogānmahāyānamityucyate | ālambanamahattvenāpramāṇavistīrṇasūtrādidharmayogāt | pratipattimahattvena dvayoḥ pratipatteḥ svārthe parārthe ca | jñānamahattvato dvayorjñānātpudgalanairātmyasya dharmanairātmyasya ca prativedhakāle | vīryārambhamahattvena trīṇi kalpāsaṃkhyeyāni sātatyasatkṛtyaprayogāt | upāyakauśalyamahattvena saṃsārāparityāgāsaṃkleśataḥ | samudāgamamahattvena balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmasamudāgamāt | buddhakarmamahattvena ca punaḥ punarabhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃdarśanataḥ | mahāyānasaṃgrahavibhāge dvau ślokau | gotraṃ dharmādhimuktiśca cittasyotpādanā tathā | dānādipratipattiśca nyāyā[mā]vakrāntireva ca || (19.61)

|| सत्त्वानां परिपाकश्च क्षेत्रस्य च विशोधना | अप्रतिष्ठितनिर्वाणं बोधिः श्रेष्ठा च दर्शनात्[दर्शना] || ॥ १९.६२ ॥

|| sattvānāṃ paripākaśca kṣetrasya ca viśodhanā | apratiṣṭhitanirvāṇaṃ bodhiḥ śreṣṭhā ca darśanāt[darśanā] || (19.62)

|| एतेन दशविधेन वस्तुन कृत्स्नं महायानं संगृहीतं | तत्र सत्वानां परिपाचनं भूमिप्रतिष्ठ[प्रविष्ट]स्य यावत्सप्तम्यां भूमौ वेदितव्यं | क्षेत्रपरिशोधनमप्रतिष्ठितनिर्वाणं चाविनिवर्तनीयायां भूमौ त्रिविधायां | श्रेष्ठा बोधिर्बुद्धभूमौ | तत्रैव चाभिसंबोधिमहापरिनिर्वाणसंदर्शना वेदितव्या | शेषं गतार्थम् | बोधिसत्त्वविभागे दश श्लोकाः | आधिमोक्षिक एकश्च शुद्धाध्याशयिको ऽपरः | निमित्ते चानिमित्ते च चार्यप्यनभिसंस्कृते | बोधिसत्त्वा हि विज्ञेयाः पञ्चैते सर्वभूमिषु || ॥ १९.६३ ॥

|| etena daśavidhena vastuna kṛtsnaṃ mahāyānaṃ saṃgṛhītaṃ | tatra satvānāṃ paripācanaṃ bhūmipratiṣṭha[praviṣṭa]sya yāvatsaptamyāṃ bhūmau veditavyaṃ | kṣetrapariśodhanamapratiṣṭhitanirvāṇaṃ cāvinivartanīyāyāṃ bhūmau trividhāyāṃ | śreṣṭhā bodhirbuddhabhūmau | tatraiva cābhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃdarśanā veditavyā | śeṣaṃ gatārtham | bodhisattvavibhāge daśa ślokāḥ | ādhimokṣika ekaśca śuddhādhyāśayiko 'paraḥ | nimitte cānimitte ca cāryapyanabhisaṃskṛte | bodhisattvā hi vijñeyāḥ pañcaite sarvabhūmiṣu || (19.63)

|| तत्र निमित्तचारी द्वितीयां भूमिमुपादाय यावत् षष्ठयां | अनिमित्तचारी सप्तम्याम् | अनभिसंस्कारचारी परेण | शेषं गतार्थम् | कामेष्वसक्तस्त्रिविशुद्धकर्मा क्रोधाभिभूम्यं गुणतत्परश्च | धर्मे ऽचलस्तत्त्वगभीरदृष्टिर्बोधौ स्पृहावान् खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६४ ॥

|| tatra nimittacārī dvitīyāṃ bhūmimupādāya yāvat ṣaṣṭhayāṃ | animittacārī saptamyām | anabhisaṃskāracārī pareṇa | śeṣaṃ gatārtham | kāmeṣvasaktastriviśuddhakarmā krodhābhibhūmyaṃ guṇatatparaśca | dharme 'calastattvagabhīradṛṣṭirbodhau spṛhāvān khalu bodhisattvaḥ || (19.64)

|| एतेन षट्पारमिताप्रतिपत्तितो महाबोधिप्रणिधानतश्च बोधिसत्त्वलक्षणं परिदीपितम् | अनुग्रहेच्छो ऽनुपघातदृष्टिः परोपघातेष्वधिवासकश्च | धीरो ऽप्रमत्तश्च बहुश्रुतश्च परार्थयुक्तः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६५ ॥

|| etena ṣaṭpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataśca bodhisattvalakṣaṇaṃ paridīpitam | anugraheccho 'nupaghātadṛṣṭiḥ paropaghāteṣvadhivāsakaśca | dhīro 'pramattaśca bahuśrutaśca parārthayuktaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.65)

|| तत्र धीर आरब्धवीर्यो दुःखैरविषादात् | अप्रमत्तो ध्यानसुखेष्वसक्तः | शेषं गतार्थम् | आदीनवज्ञः स्वपरिग्रहेषु भोगेष्वसक्तो ह्यनिगूढवैरः | योगी निमित्ते कुशलो ऽकुदृष्टिरध्यात्मसंस्थः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६६ ॥

|| tatra dhīra ārabdhavīryo duḥkhairaviṣādāt | apramatto dhyānasukheṣvasaktaḥ | śeṣaṃ gatārtham | ādīnavajñaḥ svaparigraheṣu bhogeṣvasakto hyanigūḍhavairaḥ | yogī nimitte kuśalo 'kudṛṣṭiradhyātmasaṃsthaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.66)

|| तत्र भोगेष्वसक्तो यस्तान्विहाय प्रव्रजति | निमित्तकुशलः शमथादिनिमित्तत्रयकौशल्यात् | अध्यात्मसंस्थो महायानाविकम्पनात् | महायानं हि बोधिसत्त्वानामध्यात्मं | शेषं गतार्थम् | दयान्वितो ह्रीगुणसंनिविष्टो दुःखाधिवासात्स्वसुखेष्वसक्तः | स्मृतिप्रधानः सुसमाहितात्मा यानाविकार्यः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६७ ॥

|| tatra bhogeṣvasakto yastānvihāya pravrajati | nimittakuśalaḥ śamathādinimittatrayakauśalyāt | adhyātmasaṃstho mahāyānāvikampanāt | mahāyānaṃ hi bodhisattvānāmadhyātmaṃ | śeṣaṃ gatārtham | dayānvito hrīguṇasaṃniviṣṭo duḥkhādhivāsātsvasukheṣvasaktaḥ | smṛtipradhānaḥ susamāhitātmā yānāvikāryaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.67)

|| तत्र स्मृतिप्रधानो ध्यानवान् स्मृतिबलेन चित्तसमाधानात् | सुसमाहितात्मा निर्विकल्पज्ञानः | शेषं गतार्थम् | दुःखापहो दुःखकरो न चैव दुःखाधिवासो न च दुःखभीतः | दुःखाद्विमुक्तो न च दुःखकल्पो दुःखाभ्युपेतः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६८ ॥

|| tatra smṛtipradhāno dhyānavān smṛtibalena cittasamādhānāt | susamāhitātmā nirvikalpajñānaḥ | śeṣaṃ gatārtham | duḥkhāpaho duḥkhakaro na caiva duḥkhādhivāso na ca duḥkhabhītaḥ | duḥkhādvimukto na ca duḥkhakalpo duḥkhābhyupetaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.68)

|| तत्र दुःखाद्विमुक्तो ध्यानवान् कामधातुवैराग्याद् दुःखदुःखतामोक्षतः | दुःखाभ्युपेतः संसाराभ्युपगमात् | शेषं गतार्थम् | धर्मेरतो ऽधर्मरतः [धर्मे ऽरतो ऽधर्मरतः] प्रकृत्या धर्मे जुगुप्सी धरमाभियुक्तः | धर्मे वशी धर्मनिरन्धकारो धर्मप्रधानः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.६९ ॥

|| tatra duḥkhādvimukto dhyānavān kāmadhātuvairāgyād duḥkhaduḥkhatāmokṣataḥ | duḥkhābhyupetaḥ saṃsārābhyupagamāt | śeṣaṃ gatārtham | dharmerato 'dharmarataḥ [dharme 'rato 'dharmarataḥ] prakṛtyā dharme jugupsī dharamābhiyuktaḥ | dharme vaśī dharmanirandhakāro dharmapradhānaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.69)

|| अत्र धर्मे जुगुप्सी अक्षान्तिजुगुप्सनात् | धर्मे वशी समापत्तौ | धर्मप्रधानो महाबोधिपरमः | धर्म एवात्र धरम उक्तो वृत्तानुवृत्त्या | शेषं गतार्थम् | भोगाप्रमत्तो नियमाप्रमत्तो रक्षाप्रमत्तः कुशलाप्रमत्तः | सुखाप्रमत्तो धरमाप्रमत्तो यानाप्रमत्तो खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७० ॥

|| atra dharme jugupsī akṣāntijugupsanāt | dharme vaśī samāpattau | dharmapradhāno mahābodhiparamaḥ | dharma evātra dharama ukto vṛttānuvṛttyā | śeṣaṃ gatārtham | bhogāpramatto niyamāpramatto rakṣāpramattaḥ kuśalāpramattaḥ | sukhāpramatto dharamāpramatto yānāpramatto khalu bodhisattvaḥ || (19.70)

|| रत्र रक्षाप्रमत्तः क्षान्तिमान् स्वपरचित्तानुरक्षणात् | धर्माप्रमत्तो यथाभूतधर्मप्रज्ञानात् | शेषं गतार्थम् | विमानलज्जास्तनुदोषलज्ज अमर्षलज्जः परिहाणिलज्जः | विशाल[विसार]लज्जस्तुनदृष्टिलज्जः यानान्यलज्जः खलु बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७१ ॥

|| ratra rakṣāpramattaḥ kṣāntimān svaparacittānurakṣaṇāt | dharmāpramatto yathābhūtadharmaprajñānāt | śeṣaṃ gatārtham | vimānalajjāstanudoṣalajja amarṣalajjaḥ parihāṇilajjaḥ | viśāla[visāra]lajjastunadṛṣṭilajjaḥ yānānyalajjaḥ khalu bodhisattvaḥ || (19.71)

|| तत्र विमानलज्जो यो ऽर्थिनो न विमानयति | तनुदोषलज्जो ऽणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शी तनुदृष्टिलज्जो धर्म नैरात्म्यप्रतिवेधी | शेषं गतार्थं | सर्वैरेभिः श्लोकैः पर्यायान्तरेण षट्पारमिताप्रतिपत्तितो महाबोधिप्रणिधानतश्च बोधिसत्त्वलक्षणं परिदीपितम् | इहापि चामुत्र उपेक्षणेन संस्कारयोगेन विभुत्वलाभैः | शमोप[समौप]देशेन महाफलेन अनुग्रहे वर्तति बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७२ ॥

|| tatra vimānalajjo yo 'rthino na vimānayati | tanudoṣalajjo 'ṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī tanudṛṣṭilajjo dharma nairātmyaprativedhī | śeṣaṃ gatārthaṃ | sarvairebhiḥ ślokaiḥ paryāyāntareṇa ṣaṭpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataśca bodhisattvalakṣaṇaṃ paridīpitam | ihāpi cāmutra upekṣaṇena saṃskārayogena vibhutvalābhaiḥ | śamopa[samaupa]deśena mahāphalena anugrahe vartati bodhisattvaḥ || (19.72)

|| इहैव सत्त्वानामनुग्रहे वर्तते दानेन | अमुत्र शीलेनोपपत्तिविशेषं प्राप्य | संस्कारयोगेनेति वीर्ययोगेन | महाफलेनेति बुद्धत्वेन | शेषं गतार्थम् | एतेन षड्भिः पारमिताभिर्महाबोधिप्रणिधानेन च यथा सत्त्वानुग्रहे बोधिसत्त्वो वर्तते तत्परिदीपितम् | बोधिसत्त्वसामान्यनामविभागे अष्टौ श्लोकाः | बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धीमांश्चैवोत्तमध्युतिः | जिनपुत्रो जिनाधारो विजेताथ जिनाङ्कुरः || ॥ १९.७३ ॥

|| ihaiva sattvānāmanugrahe vartate dānena | amutra śīlenopapattiviśeṣaṃ prāpya | saṃskārayogeneti vīryayogena | mahāphaleneti buddhatvena | śeṣaṃ gatārtham | etena ṣaḍbhiḥ pāramitābhirmahābodhipraṇidhānena ca yathā sattvānugrahe bodhisattvo vartate tatparidīpitam | bodhisattvasāmānyanāmavibhāge aṣṭau ślokāḥ | bodhisattvo mahāsattvo dhīmāṃścaivottamadhyutiḥ | jinaputro jinādhāro vijetātha jināṅkuraḥ || (19.73)

|| विक्रान्तः परमाश्चर्यः सार्थवाहो महायशाः | कृपालुश्च महापुण्य ईश्वरो धार्मिकस्तथा || ॥ १९.७४ ॥

|| vikrāntaḥ paramāścaryaḥ sārthavāho mahāyaśāḥ | kṛpāluśca mahāpuṇya īśvaro dhārmikastathā || (19.74)

|| एतानि षोडश सर्वबोधिसत्त्वानामन्वर्थनामानि सामान्येन | सुतत्त्वबोधैः सुमहार्थबोधैः सर्वाव[र्थ]बोधैरपि नित्यबोधैः | उपायबोधैश्च विशेषणेन तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७५ ॥

|| etāni ṣoḍaśa sarvabodhisattvānāmanvarthanāmāni sāmānyena | sutattvabodhaiḥ sumahārthabodhaiḥ sarvāva[rtha]bodhairapi nityabodhaiḥ | upāyabodhaiśca viśeṣaṇena tenocyate hetuna bodhisattvaḥ || (19.75)

|| पञ्चविधेन बोधविशेषेण बोधिसत्त्व इत्युच्यते | पुद्गलधर्म नैरात्म्यबोधेन | सर्वाकारसर्वार्थबोधेन अक्षयावबोधेन परिनिर्वाणसंदर्शने ऽपि | यथा विनेयं च विनयोपायबोधेन | आत्मानुबोधात्तनुदृष्टिबोधाद्विचित्रविज्ञप्तिविबोधतश्च | सर्वस्य चाभूतविकल्पबोधात्तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७६ ॥

|| pañcavidhena bodhaviśeṣeṇa bodhisattva ityucyate | pudgaladharma nairātmyabodhena | sarvākārasarvārthabodhena akṣayāvabodhena parinirvāṇasaṃdarśane 'pi | yathā vineyaṃ ca vinayopāyabodhena | ātmānubodhāttanudṛṣṭibodhādvicitravijñaptivibodhataśca | sarvasya cābhūtavikalpabodhāttenocyate hetuna bodhisattvaḥ || (19.76)

|| अत्र पुनश्चतुर्विधबोधविशेषं दर्शयति चित्तमनोविज्ञानबोधतः | तेषां चाभूतपरिकल्पत्वावबोधतः | तत्र चित्तमालयविज्ञानं | मनस्तदालम्बनमात्मदृष्ट्यादिसंप्रयुक्तं | विज्ञानं षड्विज्ञानकायाः | अबोधबोधादनुबोधबोधादभावबोधात्प्रभवानुबोधात् | अबोधबोधप्रतिबोधतश्च तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७७ ॥

|| atra punaścaturvidhabodhaviśeṣaṃ darśayati cittamanovijñānabodhataḥ | teṣāṃ cābhūtaparikalpatvāvabodhataḥ | tatra cittamālayavijñānaṃ | manastadālambanamātmadṛṣṭyādisaṃprayuktaṃ | vijñānaṃ ṣaḍvijñānakāyāḥ | abodhabodhādanubodhabodhādabhāvabodhātprabhavānubodhāt | abodhabodhapratibodhataśca tenocyate hetuna bodhisattvaḥ || (19.77)

|| अत्र पुनः पञ्चविधं बोधविशेषं दर्शयति | अविद्याबोधात् | विद्याबोधात् | परिकल्पितादिस्वभावत्रयबोधाच्च | तत्राबोधत्वेन बोधप्रतिबोधात् परिनिष्पन्नस्वभावबोधो वेदितव्यः | अनर्थबोधात्परमार्थबोधात्सर्वाव[र्थ]बोधात्सकलार्थबोधात् | बोद्धव्यबोधाश्रयबोधबोधात्तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७८ ॥

|| atra punaḥ pañcavidhaṃ bodhaviśeṣaṃ darśayati | avidyābodhāt | vidyābodhāt | parikalpitādisvabhāvatrayabodhācca | tatrābodhatvena bodhapratibodhāt pariniṣpannasvabhāvabodho veditavyaḥ | anarthabodhātparamārthabodhātsarvāva[rtha]bodhātsakalārthabodhāt | boddhavyabodhāśrayabodhabodhāttenocyate hetuna bodhisattvaḥ || (19.78)

|| अत्र पञ्चविधं बोधविशेषं दर्शयति | परतन्त्रलक्षणबोधात् | परिनिष्पन्नलक्षणबोधात् | [परिकल्पितलक्षणबोधात्?] सर्वज्ञेयसर्वाकारबोधात् | बोध्यबोधकबोधि[ध]त्रिमण्डलपरिशुद्धिबोधाच्च | निष्पन्नबोधात्पदबोधतश्च गर्भानुबोधात् क्रमदर्शनस्य | बोधाद्भृशं संशयहानिबोधात् तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्त्वः || ॥ १९.७९ ॥

|| atra pañcavidhaṃ bodhaviśeṣaṃ darśayati | paratantralakṣaṇabodhāt | pariniṣpannalakṣaṇabodhāt | [parikalpitalakṣaṇabodhāt?] sarvajñeyasarvākārabodhāt | bodhyabodhakabodhi[dha]trimaṇḍalapariśuddhibodhācca | niṣpannabodhātpadabodhataśca garbhānubodhāt kramadarśanasya | bodhādbhṛśaṃ saṃśayahānibodhāt tenocyate hetuna bodhisattvaḥ || (19.79)

|| तत्र निष्पन्नबोधो बुद्धत्वं | पदबोधो येन तुषितभवने वसति | गर्भानुबोधो येन मातुः कुक्षिमवक्रामति | क्रमदर्शने बोधो येन गर्भान्निष्क्रमणं कामपरिभोगं प्रव्रज्यां दुष्करचर्यामभिसंबोधिं च दर्शयति | भृशं संशयहानिबोधो येन सर्वसंशयच्छेदाय सत्त्वानां धर्मचक्रं प्रवर्तयति | लाभी ह्यलाभी धीसंस्थितश्च बोद्धानुबोद्धा प्रतिदेशकश्च | निर्जल्पबुद्धिर्हतमानमानी ह्यपक्वसंपक्वमतिश्च धीमान् || ॥ १९.८० ॥

|| tatra niṣpannabodho buddhatvaṃ | padabodho yena tuṣitabhavane vasati | garbhānubodho yena mātuḥ kukṣimavakrāmati | kramadarśane bodho yena garbhānniṣkramaṇaṃ kāmaparibhogaṃ pravrajyāṃ duṣkaracaryāmabhisaṃbodhiṃ ca darśayati | bhṛśaṃ saṃśayahānibodho yena sarvasaṃśayacchedāya sattvānāṃ dharmacakraṃ pravartayati | lābhī hyalābhī dhīsaṃsthitaśca boddhānuboddhā pratideśakaśca | nirjalpabuddhirhatamānamānī hyapakvasaṃpakvamatiśca dhīmān || (19.80)