19. Mahayanasutralamkara — chapter 18

|| एतेन यथोक्तानां पूजासेवाप्रमाणानामनुक्रमं गुणं च समासेन संदर्शयति | महोपधिभिर्ध्रुवं सत्क्रिया[यया] चात्यर्थं पूजनान्महदुपधिध्रुवसत्क्रियाभिपूजी वेदितव्यः | सत्क्रिया पुनः सम्यक्प्रतिपत्तिर्वेदितव्या | एवं [लाभ?]सत्कारप्रतिपत्तिपूजी भवति | बहुगुणं मित्रं तदन्यैर्गुणैः | हितमनुकम्पकत्वेन वेदितव्यं | एति सर्वसिद्धिमिति स्वपरार्थसिद्धिं प्राप्नोतीति | || महायानसूत्रालंकारे पूजासेवाप्रमाणाधिकारः [सप्तदशः] समाप्तः || अष्टादशो ऽधिकारः लज्जाविभागे षोडशः श्लोकाः | लज्जा विपक्षहीना ज्ञानेन गता च निर्विकल्पेन | हीनानवद्यविषया सत्त्वानां पाचिका धीरे || ॥ १८.१ ॥

|| etena yathoktānāṃ pūjāsevāpramāṇānāmanukramaṃ guṇaṃ ca samāsena saṃdarśayati | mahopadhibhirdhruvaṃ satkriyā[yayā] cātyarthaṃ pūjanānmahadupadhidhruvasatkriyābhipūjī veditavyaḥ | satkriyā punaḥ samyakpratipattirveditavyā | evaṃ [lābha?]satkārapratipattipūjī bhavati | bahuguṇaṃ mitraṃ tadanyairguṇaiḥ | hitamanukampakatvena veditavyaṃ | eti sarvasiddhimiti svaparārthasiddhiṃ prāpnotīti | || mahāyānasūtrālaṃkāre pūjāsevāpramāṇādhikāraḥ [saptadaśaḥ] samāptaḥ || aṣṭādaśo 'dhikāraḥ lajjāvibhāge ṣoḍaśaḥ ślokāḥ | lajjā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | hīnānavadyaviṣayā sattvānāṃ pācikā dhīre || (18.1)

|| एतेन स्वभावसहायालम्बनकर्मसंपदा चतुर्विधं लक्षणं बोधिसत्त्वलज्जायाः संदर्शितं | हीनानवद्यविषया | श्रावकप्रत्येकबुद्धानां [यानं?] तद्वि[द्धि]हीनं च महायानादनवद्यं च | तेन च बोधिसत्त्वो लज्जते | कथं सत्त्वानां पाचिका | तस्यामेव लज्जा[यां] परप्रस्थापनात् | षण्णां पारमितानां विपक्षे वृद्ध्या बोधिसत्त्वानां | प्रतिपक्षे हानितश्चाप्यतीव संपद्यते लज्जा | इयं बोधिसत्त्वानां बृद्ध्या परिहानितश्च लज्जा [?] पारमिताविषक्षवृद्ध्या तत्प्रतिपक्षपरिहाण्या चात्यर्थं लज्जोत्पादनात् | षण्णां पारमितानां निषेवणालस्यतो भवति लज्जा | क्वेशानुकूलधर्मप्रयोगतश्चैव धीराणां || ॥ १८.२ ॥

|| etena svabhāvasahāyālambanakarmasaṃpadā caturvidhaṃ lakṣaṇaṃ bodhisattvalajjāyāḥ saṃdarśitaṃ | hīnānavadyaviṣayā | śrāvakapratyekabuddhānāṃ [yānaṃ?] tadvi[ddhi]hīnaṃ ca mahāyānādanavadyaṃ ca | tena ca bodhisattvo lajjate | kathaṃ sattvānāṃ pācikā | tasyāmeva lajjā[yāṃ] paraprasthāpanāt | ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ vipakṣe vṛddhyā bodhisattvānāṃ | pratipakṣe hānitaścāpyatīva saṃpadyate lajjā | iyaṃ bodhisattvānāṃ bṛddhyā parihānitaśca lajjā [?] pāramitāviṣakṣavṛddhyā tatpratipakṣaparihāṇyā cātyarthaṃ lajjotpādanāt | ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ niṣevaṇālasyato bhavati lajjā | kveśānukūladharmaprayogataścaiva dhīrāṇāṃ || (18.2)

|| इयमप्रयोग[प्रयोग?]लज्जा पारमिताभावनायामप्रयोगेन | क्लेशानुकूलेषु धर्मेष्विन्द्रियागुप्तद्वारत्वादिषु च प्रयोगेन लज्जोत्पादनात् | असमाहितस्वभावा मृदुमध्या हीनभूमिका लज्जा | हीनाशया समाना हीना हि तदन्यथा त्वधिका || ॥ १८.३ ॥

|| iyamaprayoga[prayoga?]lajjā pāramitābhāvanāyāmaprayogena | kleśānukūleṣu dharmeṣvindriyāguptadvāratvādiṣu ca prayogena lajjotpādanāt | asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā lajjā | hīnāśayā samānā hīnā hi tadanyathā tvadhikā || (18.3)

|| इयं मृद्वधिमात्रा लज्जा | पूर्वनिर्देशानुसारेणास्य श्लोकस्यार्थो ऽनुगन्तव्यः | अतः परं चतुर्भिस्त्रिभिश्च श्लोकैर्यथाक्रमं लज्जाविपक्षे लज्जायां च दोषगुणभेदं दर्शयति | लज्जारहितो धीमान् क्लेशानधिवासयत्ययोनिशतः | प्रतिघोपेक्षामानः सत्त्वानुपहन्ति शीलं च || ॥ १८.४ ॥

|| iyaṃ mṛdvadhimātrā lajjā | pūrvanirdeśānusāreṇāsya ślokasyārtho 'nugantavyaḥ | ataḥ paraṃ caturbhistribhiśca ślokairyathākramaṃ lajjāvipakṣe lajjāyāṃ ca doṣaguṇabhedaṃ darśayati | lajjārahito dhīmān kleśānadhivāsayatyayoniśataḥ | pratighopekṣāmānaḥ sattvānupahanti śīlaṃ ca || (18.4)

|| इत्यत्र आत्मव्याबाधाय चेतयते परव्याबाधायोभयव्याबाधाय चेति संदर्शितम् | अयोनिशत इत्ययोनिशो मनस्कारेण | कथमुपेक्षया सत्त्वानुपहन्ति | सत्त्वार्थप्रमादतः | कौकृत्यात्सविलेखो भवति स संमानहानिमाप्नोति | श्राद्धात्मा[मा]नुषसंघाच्छास्रा चोपेक्ष्यते तस्मात् || ॥ १८.५ ॥

|| ityatra ātmavyābādhāya cetayate paravyābādhāyobhayavyābādhāya ceti saṃdarśitam | ayoniśata ityayoniśo manaskāreṇa | kathamupekṣayā sattvānupahanti | sattvārthapramādataḥ | kaukṛtyātsavilekho bhavati sa saṃmānahānimāpnoti | śrāddhātmā[mā]nuṣasaṃghācchāsrā copekṣyate tasmāt || (18.5)

|| सहधार्मि कैर्जिनसुतैर्विनिन्द्यते लोकतो ऽयशो लभते | दृष्टे धर्मे इत्यनेन दृष्टधार्मिकमवद्यं प्रसवतीति दर्शितं | यथाक्रममात्मपरदेवताशास्तृभिरपवदनात् | विज्ञैः सब्रह्मचारिभिर्धर्मतया विगर्हणात् | दिग्विदिक्षु च पापकावर्णनिश्चरणात् | ऽन्यत्र क्षणरहितो जायते भूयः || ॥ १८.६ ॥

|| sahadhārmi kairjinasutairvinindyate lokato 'yaśo labhate | dṛṣṭe dharme ityanena dṛṣṭadhārmikamavadyaṃ prasavatīti darśitaṃ | yathākramamātmaparadevatāśāstṛbhirapavadanāt | vijñaiḥ sabrahmacāribhirdharmatayā vigarhaṇāt | digvidikṣu ca pāpakāvarṇaniścaraṇāt | 'nyatra kṣaṇarahito jāyate bhūyaḥ || (18.6)

|| इत्यनेन सांपरायिकमवद्यं प्रसवतीति संदर्शितमक्षणेषूपपत्तेः | प्राप्ताप्राप्तविहानिं शुक्लैर्धर्मैः समाप्नुते तेन | इत्यनेन दृष्टधर्मसांपरायिकमवद्यं प्रसवतीति संदर्शितं | प्राप्तकुशलधर्मपरिहाणितः | अप्राप्तपरिहाणितश्च यथाक्रमम् | दुःखं विहरति तस्मान्मनसो ऽप्यस्वस्थतामेति || ॥ १८.७ ॥

|| ityanena sāṃparāyikamavadyaṃ prasavatīti saṃdarśitamakṣaṇeṣūpapatteḥ | prāptāprāptavihāniṃ śuklairdharmaiḥ samāpnute tena | ityanena dṛṣṭadharmasāṃparāyikamavadyaṃ prasavatīti saṃdarśitaṃ | prāptakuśaladharmaparihāṇitaḥ | aprāptaparihāṇitaśca yathākramam | duḥkhaṃ viharati tasmānmanaso 'pyasvasthatāmeti || (18.7)

|| इत्यनेन तज्जं चैतसिकं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयत इति संदर्शितम् | एते सर्वे दोषा हीमत्सु भवन्ति नो जिनसुतेषु | इत्यत उपादाय लज्जागुणो वेदितव्यः | यदेते च दोषा न भवन्ति | देवेषु च मनुजेषु च नित्यं संजायते च बुधः || ॥ १८.८ ॥

|| ityanena tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayata iti saṃdarśitam | ete sarve doṣā hīmatsu bhavanti no jinasuteṣu | ityata upādāya lajjāguṇo veditavyaḥ | yadete ca doṣā na bhavanti | deveṣu ca manujeṣu ca nityaṃ saṃjāyate ca budhaḥ || (18.8)

|| इत्येतदस्य विपाकफलं भवति | संभारांश्च स बोधेः क्षिप्रं पूरयति लज्जया धीमान् | इत्येतदधिपतिफलं | सत्त्वानां पाचनया न खिद्यते चैव जिनपुत्रः || ॥ १८.९ ॥

|| ityetadasya vipākaphalaṃ bhavati | saṃbhārāṃśca sa bodheḥ kṣipraṃ pūrayati lajjayā dhīmān | ityetadadhipatiphalaṃ | sattvānāṃ pācanayā na khidyate caiva jinaputraḥ || (18.9)

|| इत्येतत्पुरुषकारफलम् | स विपक्षप्रतिपक्षै रहितो ऽरहितश्च जायते सततं | इत्येते विसंयोगनिष्पन्दफले | यदुत विपक्षरहितत्वं प्रतिपक्षारहितत्वं च | इत्येतमानुशंसं हीमानाप्नोति जिनपुत्रः || ॥ १८.१० ॥

|| ityetatpuruṣakāraphalam | sa vipakṣapratipakṣai rahito 'rahitaśca jāyate satataṃ | ityete visaṃyoganiṣpandaphale | yaduta vipakṣarahitatvaṃ pratipakṣārahitatvaṃ ca | ityetamānuśaṃsaṃ hīmānāpnoti jinaputraḥ || (18.10)

|| इति यथोक्तदोषाभावं गुणयोगं च प्राप्नोतीति संदर्शितम् | दोषमलिनो हि बालो हीविरहात्सुवसनैः सुगुप्तो ऽपि | निर्वसनो ऽपि जिनसुतो ह्रीवसनो मुक्तदोषमलः || ॥ १८.११ ॥

|| iti yathoktadoṣābhāvaṃ guṇayogaṃ ca prāpnotīti saṃdarśitam | doṣamalino hi bālo hīvirahātsuvasanaiḥ sugupto 'pi | nirvasano 'pi jinasuto hrīvasano muktadoṣamalaḥ || (18.11)

|| एतेन वस्रविशेषणं ह्रियः | तदन्यवस्रप्रावृतस्यापि ह्रीरहितस्य दोषमलिनत्वात् | नग्नस्यापि न ह्रीमतो निर्मलत्वात् | आकाशमिव न लिप्तो ह्रीयुक्तो जिनसुतो भवति धर्मैः | धर्मैरिति लोकधर्मैः | हीभूषितश्च शोभति संपर्कगतो जिनसुतानाम् || ॥ १८.१२ ॥

|| etena vasraviśeṣaṇaṃ hriyaḥ | tadanyavasraprāvṛtasyāpi hrīrahitasya doṣamalinatvāt | nagnasyāpi na hrīmato nirmalatvāt | ākāśamiva na lipto hrīyukto jinasuto bhavati dharmaiḥ | dharmairiti lokadharmaiḥ | hībhūṣitaśca śobhati saṃparkagato jinasutānām || (18.12)

|| एतेन श्लोकेन ह्रिय आकाशभूषणसमतां दर्शयति | मातुरिव वत्सलत्वं ह्रियो विनेयेषु बोधिसत्वानां | त्रातव्यसत्त्वोपेक्षाया लज्जनात् | आरक्षा चापि ह्रीः संसरतां सर्वदोषेभ्यः || ॥ १८.१३ ॥

|| etena ślokena hriya ākāśabhūṣaṇasamatāṃ darśayati | māturiva vatsalatvaṃ hriyo vineyeṣu bodhisatvānāṃ | trātavyasattvopekṣāyā lajjanāt | ārakṣā cāpi hrīḥ saṃsaratāṃ sarvadoṣebhyaḥ || (18.13)

|| हस्त्यश्वकायादिभूतत्वात् | एभिर्वस्त्रादिदृष्टान्तैर्विहारे क्लेशप्रतिपक्षतां चारे लोकधर्मप्रतिपक्षतां | सहधार्मिकसंवासानुकूलतां | सत्त्वापरिपाकानुकूलताम् | अक्लिष्टसंसारानुकूलतां च ह्रियो दर्शयति | सर्वेषु नाधिवासा सर्वेष्वधिवासनाप्रवृत्तिश्च | सर्वेषु च प्रवृत्तिर्ह्रीविहितं हीमतो लिङ्गम् || ॥ १८.१४ ॥

|| hastyaśvakāyādibhūtatvāt | ebhirvastrādidṛṣṭāntairvihāre kleśapratipakṣatāṃ cāre lokadharmapratipakṣatāṃ | sahadhārmikasaṃvāsānukūlatāṃ | sattvāparipākānukūlatām | akliṣṭasaṃsārānukūlatāṃ ca hriyo darśayati | sarveṣu nādhivāsā sarveṣvadhivāsanāpravṛttiśca | sarveṣu ca pravṛttirhrīvihitaṃ hīmato liṅgam || (18.14)

|| एतेन चतुर्विधं ह्रीकृतं लिङ्गं हीमतो दर्शयति | यदुत सर्वदोषेष्वनधिवासना चाप्रवृत्तिश्च | सर्वगुणेष्वधिवासना च प्रवृत्तिश्च | ह्रीभावना प्रधाना स्वचित्ततो धर्मतो ऽधिमोक्षाच्च | आशयतो ऽपि विभुत्वादकल्पनादैक्यतश्चापि || ॥ १८.१५ ॥

|| etena caturvidhaṃ hrīkṛtaṃ liṅgaṃ hīmato darśayati | yaduta sarvadoṣeṣvanadhivāsanā cāpravṛttiśca | sarvaguṇeṣvadhivāsanā ca pravṛttiśca | hrībhāvanā pradhānā svacittato dharmato 'dhimokṣācca | āśayato 'pi vibhutvādakalpanādaikyataścāpi || (18.15)

|| इत्यस्य निर्देशो यथापूर्वं | धृतिविभागे सप्त श्लोकाः | धृतिश्च बोधिसत्त्वानां लक्षणेन प्रभेदतः | दृढत्वेन स सर्वेभ्यस्तदन्येभ्यो विशिष्यते || ॥ १८.१६ ॥

|| ityasya nirdeśo yathāpūrvaṃ | dhṛtivibhāge sapta ślokāḥ | dhṛtiśca bodhisattvānāṃ lakṣaṇena prabhedataḥ | dṛḍhatvena sa sarvebhyastadanyebhyo viśiṣyate || (18.16)

|| वीर्यं समाधिः प्रज्ञा च सत्त्वं धैर्यं धृतिर्मता | निर्भीतो बोधिसत्त्वो हि त्रयाद्यस्मात्प्रवर्तते || ॥ १८.१७ ॥

|| vīryaṃ samādhiḥ prajñā ca sattvaṃ dhairyaṃ dhṛtirmatā | nirbhīto bodhisattvo hi trayādyasmātpravartate || (18.17)

|| एतेन धृतिलक्षणं सपर्यायं ससाधनं चोक्तं | वीर्यादिकं लक्षणं सत्त्वादिकं पर्यायः | शेषं साधनं | कतमस्मात्त्रयान्निर्भीतः प्रवर्तत इत्याह | लीनत्वाच्च चलत्वाच्च मोहाच्चोत्पद्यते भयं | कृत्येषु तस्माद्विज्ञेया धृतिसंज्ञा निजे त्रये || ॥ १८.१८ ॥

|| etena dhṛtilakṣaṇaṃ saparyāyaṃ sasādhanaṃ coktaṃ | vīryādikaṃ lakṣaṇaṃ sattvādikaṃ paryāyaḥ | śeṣaṃ sādhanaṃ | katamasmāttrayānnirbhītaḥ pravartata ityāha | līnatvācca calatvācca mohāccotpadyate bhayaṃ | kṛtyeṣu tasmādvijñeyā dhṛtisaṃjñā nije traye || (18.18)

|| सर्वकार्येषु हि लीनचित्ततया वा भयमुत्पद्यते तदनुत्साहतः | चलचित्ततया वा चित्तानवस्थानतः | संमोहतो वा तदुपायज्ञानतः | तत्प्रतिपक्षाश्च यथाक्रमं वीर्यादयः | तस्मान्निजवीर्यादित्रये धृतिसंज्ञा वेदितव्या निज इत्यप्रतिसंख्यानकरणीये | प्रकृत्या प्रणिधाने च निरपेक्षत्व एव च | सत्त्वविप्रतिपत्तौ च गम्भीर्यौदार्यसंश्रवे || ॥ १८.१९ ॥

|| sarvakāryeṣu hi līnacittatayā vā bhayamutpadyate tadanutsāhataḥ | calacittatayā vā cittānavasthānataḥ | saṃmohato vā tadupāyajñānataḥ | tatpratipakṣāśca yathākramaṃ vīryādayaḥ | tasmānnijavīryāditraye dhṛtisaṃjñā veditavyā nija ityapratisaṃkhyānakaraṇīye | prakṛtyā praṇidhāne ca nirapekṣatva eva ca | sattvavipratipattau ca gambhīryaudāryasaṃśrave || (18.19)

|| विनेयदुर्विनयत्वे कायाचिन्त्ये जिनस्य च | दुष्करेषु विचित्रेषु संसारात्याग एव च || ॥ १८.२० ॥

|| vineyadurvinayatve kāyācintye jinasya ca | duṣkareṣu vicitreṣu saṃsārātyāga eva ca || (18.20)

|| निःसंक्लेशे च तत्रैव धृतिर्धीरस्य जायते | असमा च तदन्येभ्यः सो ऽग्रे धृतिमतां यतः[मतः] || ॥ १८.२१ ॥

|| niḥsaṃkleśe ca tatraiva dhṛtirdhīrasya jāyate | asamā ca tadanyebhyaḥ so 'gre dhṛtimatāṃ yataḥ[mataḥ] || (18.21)

|| एभिस्त्रिभिः श्लौकैर्धृतिप्रभेदः दर्शयति | यथाक्रमं गोत्रतः | चित्तोत्पादतः | स्वार्थतः | सत्वार्थतः [परार्थतः | तत्वार्थतः |] प्रभावतः | सत्वपरिपाचनतः | परमबोधितश्च | तत्र निरपेक्षत्वं स्वार्थप्रयुक्तस्य कायजीवितनिरपेक्षत्वाद्वेदितव्यं | पुनर्दुष्करचर्यातः | संचिन्त्यभवोपपत्तितः | तदसंक्लेशतो ऽपि प्रभेदः | कुमित्रदुःखगम्भीरश्रवाद्वीरो न कम्पते | शलभैः पक्षवातैश्च समुद्रैश्च सुमेरुवत् || ॥ १८.२२ ॥

|| ebhistribhiḥ ślaukairdhṛtiprabhedaḥ darśayati | yathākramaṃ gotrataḥ | cittotpādataḥ | svārthataḥ | satvārthataḥ [parārthataḥ | tatvārthataḥ |] prabhāvataḥ | satvaparipācanataḥ | paramabodhitaśca | tatra nirapekṣatvaṃ svārthaprayuktasya kāyajīvitanirapekṣatvādveditavyaṃ | punarduṣkaracaryātaḥ | saṃcintyabhavopapattitaḥ | tadasaṃkleśato 'pi prabhedaḥ | kumitraduḥkhagambhīraśravādvīro na kampate | śalabhaiḥ pakṣavātaiśca samudraiśca sumeruvat || (18.22)

|| एतेन बोधिसत्त्वधृतेर्दृढत्वं दर्शयति | उपमात्रयं त्रयेणाकम्पने[नं] यथाक्रमं वेदितव्यम् | अखेदविभागे द्वौ श्लौकौ | अखेदो बोधिसत्वानामसमस्त्रिषु वस्तुषु | श्रुतातृप्तिमहावीर्यदुःखे ह्रीधृतिनिश्रितः || ॥ १८.२३ ॥

|| etena bodhisattvadhṛterdṛḍhatvaṃ darśayati | upamātrayaṃ trayeṇākampane[naṃ] yathākramaṃ veditavyam | akhedavibhāge dvau ślaukau | akhedo bodhisatvānāmasamastriṣu vastuṣu | śrutātṛptimahāvīryaduḥkhe hrīdhṛtiniśritaḥ || (18.23)

|| तीव्रच्छन्दो महाबोधावखेदो धीमतां मतः | अनिष्पन्नश्च निष्पन्नः सुनिष्पन्नश्च भूमिषु || ॥ १८.२४ ॥

|| tīvracchando mahābodhāvakhedo dhīmatāṃ mataḥ | aniṣpannaśca niṣpannaḥ suniṣpannaśca bhūmiṣu || (18.24)

|| आभ्यां वस्तुतो निश्रयतः स्वभावतः प्रभेदतश्चाखेदो निर्दिष्टः | त्रिषु वस्तुषु | श्रुतातृप्तौ | दीर्घकालवीर्यारम्भे | संसारदुःखे च | ह्रियं धृतिं च निश्रित्य | ताभ्यां हि खेदोत्पत्तितो लज्जयते न चोत्पादयति | तीव्रच्छन्दो महाबोधाविति स्वभावः | छन्दे हि व्यावृत्ते खिन्नो भवति | अनिष्पन्नो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ | निष्पन्नः सप्तभूमिषु | सुनिष्पन्नः परेण इत्येष प्रभेदः | शास्त्रज्ञतायां द्वौ श्लोकौ | वस्तुना चाधिकारेण कर्मणा च विशिष्यते | लक्षणेनाक्षयत्वेन फलस्योदागमेन च || ॥ १८.२५ ॥

|| ābhyāṃ vastuto niśrayataḥ svabhāvataḥ prabhedataścākhedo nirdiṣṭaḥ | triṣu vastuṣu | śrutātṛptau | dīrghakālavīryārambhe | saṃsāraduḥkhe ca | hriyaṃ dhṛtiṃ ca niśritya | tābhyāṃ hi khedotpattito lajjayate na cotpādayati | tīvracchando mahābodhāviti svabhāvaḥ | chande hi vyāvṛtte khinno bhavati | aniṣpanno 'dhimukticaryābhūmau | niṣpannaḥ saptabhūmiṣu | suniṣpannaḥ pareṇa ityeṣa prabhedaḥ | śāstrajñatāyāṃ dvau ślokau | vastunā cādhikāreṇa karmaṇā ca viśiṣyate | lakṣaṇenākṣayatvena phalasyodāgamena ca || (18.25)

|| शास्त्रज्ञता हि धीराणां समाधिमुखधारणी | गृहीता सत्त्वपाकाय सद्धर्मस्य च धारणे || ॥ १८.२६ ॥

|| śāstrajñatā hi dhīrāṇāṃ samādhimukhadhāraṇī | gṛhītā sattvapākāya saddharmasya ca dhāraṇe || (18.26)

|| तत्र शास्त्रज्ञतायाः पञ्च विद्यास्थानानि वस्तु | अध्यात्मविद्या हेतुविद्या शब्दविद्या चिकित्साविद्या शिल्पकर्मस्थानविद्या च | स्वपरार्थक्रिया अधिकारः | कर्म प्रथमवस्तुनि (म्स_बग्छि १३२) स्वयं प्रतिपत्तिः परेभ्यश्च तत्समाख्यानं | द्वितीये तद्दोषपरिज्ञानं परवादिनिग्रहश्च | तृतीये स्वयं सुनिरूक्ताभिधानं परसंप्रत्ययश्च | चतुर्थे परेषां व्याधिशमनं | पञ्चमे परेभ्यस्तत्संविभागः | लक्षणं शास्त्रज्ञताया एतान्येव पञ्च वस्तूनि श्रुतानि भवन्ति | धृतानि | वचसा परिजितानि | मनसा अन्वीक्षितानि | दृष्ट्या सुप्रतिविद्धानि | श्रुत्वा यथाक्रमं तदुद्ग्रहणातः | स्वाध्यायतः | प्रसन्नेन मनसार्थचित्तनतो यथायोगं तद्दोषगुणावगमात् स्वाख्यातदुराख्यातावधारणतश्च | अक्षयत्वं निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽप्यक्षयात् | फलसमुदागमः सर्वधर्मसर्वाकारज्ञता | सा पुनरेषा शास्रज्ञता बोधिसत्त्वानां समाधिमुखैर्धारणीमुखैश्च संगृहीता | सत्त्वपरिपाकाय च भवति | समाधिमुखैस्तत्कृत्यानुष्ठानात् | सद्धर्मपारणाय च धारणीभिस्तद्धारणात् | लोकज्ञतायां चत्वारः श्लोकाः | कायेन वचसा चैव सत्यज्ञानेन चासमा | लोकज्ञता हि धीराणां तदन्येभ्यो विशिष्यते || ॥ १८.२७ ॥

|| tatra śāstrajñatāyāḥ pañca vidyāsthānāni vastu | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | svaparārthakriyā adhikāraḥ | karma prathamavastuni (msa_bagchi 132) svayaṃ pratipattiḥ parebhyaśca tatsamākhyānaṃ | dvitīye taddoṣaparijñānaṃ paravādinigrahaśca | tṛtīye svayaṃ sunirūktābhidhānaṃ parasaṃpratyayaśca | caturthe pareṣāṃ vyādhiśamanaṃ | pañcame parebhyastatsaṃvibhāgaḥ | lakṣaṇaṃ śāstrajñatāyā etānyeva pañca vastūni śrutāni bhavanti | dhṛtāni | vacasā parijitāni | manasā anvīkṣitāni | dṛṣṭyā supratividdhāni | śrutvā yathākramaṃ tadudgrahaṇātaḥ | svādhyāyataḥ | prasannena manasārthacittanato yathāyogaṃ taddoṣaguṇāvagamāt svākhyātadurākhyātāvadhāraṇataśca | akṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pyakṣayāt | phalasamudāgamaḥ sarvadharmasarvākārajñatā | sā punareṣā śāsrajñatā bodhisattvānāṃ samādhimukhairdhāraṇīmukhaiśca saṃgṛhītā | sattvaparipākāya ca bhavati | samādhimukhaistatkṛtyānuṣṭhānāt | saddharmapāraṇāya ca dhāraṇībhistaddhāraṇāt | lokajñatāyāṃ catvāraḥ ślokāḥ | kāyena vacasā caiva satyajñānena cāsamā | lokajñatā hi dhīrāṇāṃ tadanyebhyo viśiṣyate || (18.27)

|| कथं कायेनेत्याह | कृतस्मितमुखा नित्यं | कथं वाचेत्याह | धीराः पूर्वाभिभाषिणः | सा पुनः किमर्थमित्याह | सत्त्वानां भाजनत्वाय | कस्मिन्नर्थे भाजनत्वाय | सद्धर्मप्रतिपत्तये || ॥ १८.२८ ॥

|| kathaṃ kāyenetyāha | kṛtasmitamukhā nityaṃ | kathaṃ vācetyāha | dhīrāḥ pūrvābhibhāṣiṇaḥ | sā punaḥ kimarthamityāha | sattvānāṃ bhājanatvāya | kasminnarthe bhājanatvāya | saddharmapratipattaye || (18.28)

|| कथं सत्यज्ञानेनेत्याह | सत्यद्वयाद्यतश्चेष्टो लोकानामुदयो ऽसकृत् | द्वयादस्तंगमस्तस्मात् तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते || ॥ १८.२९ ॥

|| kathaṃ satyajñānenetyāha | satyadvayādyataśceṣṭo lokānāmudayo 'sakṛt | dvayādastaṃgamastasmāt tajjño lokajña ucyate || (18.29)

|| द्वाभ्यां सत्याभ्यां लोकस्योदयः पुनः पुनः संसारो यश्चोदयो येन चेति कृत्वा | द्वाभ्यामस्तंगमो निरोधमार्गसत्याभ्यां | यश्चास्तंगमो येन चेति कृत्वा | तस्मात्तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते | लोकस्योदयास्तंगामिन्या प्रज्ञया समन्वागतत्वात् | शमाय प्राप्तये तेषां धीमान् सत्येषु युज्यते | सत्यज्ञानद्यतो धीमान् लोकज्ञो हि निरुच्यते || ॥ १८.३० ॥

|| dvābhyāṃ satyābhyāṃ lokasyodayaḥ punaḥ punaḥ saṃsāro yaścodayo yena ceti kṛtvā | dvābhyāmastaṃgamo nirodhamārgasatyābhyāṃ | yaścāstaṃgamo yena ceti kṛtvā | tasmāttajjño lokajña ucyate | lokasyodayāstaṃgāminyā prajñayā samanvāgatatvāt | śamāya prāptaye teṣāṃ dhīmān satyeṣu yujyate | satyajñānadyato dhīmān lokajño hi nirucyate || (18.30)

|| अनेन लोकज्ञतायाः कर्म निर्दिष्टं | तत्र शमाय दुःखसमुदयसत्ययोः प्राप्तये निरोधमार्गसत्ययोः | प्रतिसरणविभागे त्रयः श्लोकाः आर्षश्च देशनाधर्मो अर्थो ऽभिप्रायिको ऽस्य च | प्रामाणिकश्च नीतार्थो निर्जल्पा प्राप्तिरस्य च || ॥ १८.३१ ॥

|| anena lokajñatāyāḥ karma nirdiṣṭaṃ | tatra śamāya duḥkhasamudayasatyayoḥ prāptaye nirodhamārgasatyayoḥ | pratisaraṇavibhāge trayaḥ ślokāḥ ārṣaśca deśanādharmo artho 'bhiprāyiko 'sya ca | prāmāṇikaśca nītārtho nirjalpā prāptirasya ca || (18.31)

|| इदं प्रतिसरणानां लक्षणं | तत्र प्रामाणिको ऽर्थो यः प्रमाणभूतेन नीतो विभक्तः शास्त्रा वा तत्प्रमाणीकृतेन वा | निर्जल्पा प्राप्तिरधिगमज्ञानं लोकोत्तरं | तस्यानभिलाप्यत्वात् | शेषं गतार्थम् | प्रतिक्षेप्तुर्यथोक्तस्य मिथ्यासंतीरितस्य च | साभिलाष[प]स्य च प्राप्तेः प्रतिषेधो ऽत्र देशितः || ॥ १८.३२ ॥

|| idaṃ pratisaraṇānāṃ lakṣaṇaṃ | tatra prāmāṇiko 'rtho yaḥ pramāṇabhūtena nīto vibhaktaḥ śāstrā vā tatpramāṇīkṛtena vā | nirjalpā prāptiradhigamajñānaṃ lokottaraṃ | tasyānabhilāpyatvāt | śeṣaṃ gatārtham | pratikṣepturyathoktasya mithyāsaṃtīritasya ca | sābhilāṣa[pa]sya ca prāpteḥ pratiṣedho 'tra deśitaḥ || (18.32)

|| प्रथमे प्रतिसरणे आर्षधर्मप्रतिक्षेप्तुः पुद्नलस्य प्रतिषेधो देशितः | द्वितीये यथारुतार्थस्य व्यञ्जनस्य नाभिप्रायिकार्थेन | तृतीये मिथ्या चिन्तितार्थस्य विपरीतं नीयमानस्य | चतुर्थे साभिलाष[प]स्य ज्ञानस्य[आ]प्रत्यात्मवेदनीयस्य | अधिमुक्तेर्विचाराच्च यथावत्परतः श्रवात् | निर्जल्पादपि च ज्ञानादप्रणाशो हि धीमतां || ॥ १८.३३ ॥

|| prathame pratisaraṇe ārṣadharmapratikṣeptuḥ pudnalasya pratiṣedho deśitaḥ | dvitīye yathārutārthasya vyañjanasya nābhiprāyikārthena | tṛtīye mithyā cintitārthasya viparītaṃ nīyamānasya | caturthe sābhilāṣa[pa]sya jñānasya[ā]pratyātmavedanīyasya | adhimuktervicārācca yathāvatparataḥ śravāt | nirjalpādapi ca jñānādapraṇāśo hi dhīmatāṃ || (18.33)

|| अयं प्रतिसरणानुशंसः | प्रथमेन प्रतिसरणेनार्षधर्माधिमुक्तितो न प्रणश्यति | द्वितीयेन स्वयमाभिप्रायिकार्थविचारणात् | तृतीयेन परतस्तदविपरीतार्थनयश्रवात् | चतुर्थेन लोकोत्तरज्ञानात् | प्रतिसंविद्विभागे चत्वारः श्लोकाः | असमा बोधिसत्त्वानां चतस्रः प्रतिसंविदः | पर्याये लक्षणे वाक्ये ज्ञाने ज्ञानाच्च ता मताः || ॥ १८.३४ ॥

|| ayaṃ pratisaraṇānuśaṃsaḥ | prathamena pratisaraṇenārṣadharmādhimuktito na praṇaśyati | dvitīyena svayamābhiprāyikārthavicāraṇāt | tṛtīyena paratastadaviparītārthanayaśravāt | caturthena lokottarajñānāt | pratisaṃvidvibhāge catvāraḥ ślokāḥ | asamā bodhisattvānāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ | paryāye lakṣaṇe vākye jñāne jñānācca tā matāḥ || (18.34)

|| प्रथमा पर्याये ज्ञानमेकैकस्यार्थस्य यावन्तो नामपर्यायाः | द्वितीया लक्षणे यस्यार्थस्य तन्नाम | तृतीया वाक्ये प्रत्येकं जनपदेषु या भाषाः | चतुर्था ज्ञाने स्वयं यत्प्रतिभानम् | इदं प्रतिसंविदांलक्षणम् | देशनायां प्रयुक्तस्य यस्य येन च देशना | धर्मार्थयोर्द्वयोर्वाचा ज्ञानेनैव च देशना || ॥ १८.३५ ॥

|| prathamā paryāye jñānamekaikasyārthasya yāvanto nāmaparyāyāḥ | dvitīyā lakṣaṇe yasyārthasya tannāma | tṛtīyā vākye pratyekaṃ janapadeṣu yā bhāṣāḥ | caturthā jñāne svayaṃ yatpratibhānam | idaṃ pratisaṃvidāṃlakṣaṇam | deśanāyāṃ prayuktasya yasya yena ca deśanā | dharmārthayordvayorvācā jñānenaiva ca deśanā || (18.35)

|| धर्मस्योद्देशनिर्देशात्सर्वथा प्रापणाद् द्वयोः | परिज्ञाना[हाना]च्च चोद्यानां प्रतिसंविच्चतुष्टयम् || ॥ १८.३६ ॥

|| dharmasyoddeśanirdeśātsarvathā prāpaṇād dvayoḥ | parijñānā[hānā]cca codyānāṃ pratisaṃviccatuṣṭayam || (18.36)

|| इति चतुष्ट्वे कारणं | देशनायां हि प्रयुक्तस्य यस्य च देशना येन च | तत्र ज्ञानेन प्रयोजनं | कस्य पुनर्देशना | धर्मस्यार्थस्य | केन देशना वचनेन ज्ञानेन च | तत्र धर्मार्थयोर्देशना | धर्मस्योद्देशनिर्देशात् | वाक्येन देशना तयोरेव द्वयोः सर्वथा प्रापणात् | ज्ञानेन देशना चोद्यानां परिहरणात् | अतो यच्च येन च देश्यते तज्ज्ञानात् चतस्रः प्रतिसंविदो व्यवस्थापिताः | प्रत्यात्मं समतामेत्य योत्तरत्र प्रवेदना | सर्वसंशयनाशाय प्रतिसंविन्निरुच्यते || ॥ १८.३७ ॥

|| iti catuṣṭve kāraṇaṃ | deśanāyāṃ hi prayuktasya yasya ca deśanā yena ca | tatra jñānena prayojanaṃ | kasya punardeśanā | dharmasyārthasya | kena deśanā vacanena jñānena ca | tatra dharmārthayordeśanā | dharmasyoddeśanirdeśāt | vākyena deśanā tayoreva dvayoḥ sarvathā prāpaṇāt | jñānena deśanā codyānāṃ pariharaṇāt | ato yacca yena ca deśyate tajjñānāt catasraḥ pratisaṃvido vyavasthāpitāḥ | pratyātmaṃ samatāmetya yottaratra pravedanā | sarvasaṃśayanāśāya pratisaṃvinnirucyate || (18.37)

|| एतेन प्रतिसंविदां निर्वचनं कर्म च दर्शितं | प्रत्यात्मं लोकोत्तरेण ज्ञानेन सर्वधर्मसमतां तथतामवेत्य उत्तरकालं तत्पृष्ठलब्धेन ज्ञानेन प्रवेदना पर्यायादीनां प्रतिसंविदिति निर्वचनं | सर्वसंशयनाशाय परेषामिति कर्म | संभारविभागे चत्वारः श्लोकाः | संभारो बोधिसत्त्वानां पुण्यज्ञानमयो ऽसमः | संसारे ऽभ्युदयायैकः अन्यो ऽसंक्लिष्टसंसृतौ || ॥ १८.३८ ॥

|| etena pratisaṃvidāṃ nirvacanaṃ karma ca darśitaṃ | pratyātmaṃ lokottareṇa jñānena sarvadharmasamatāṃ tathatāmavetya uttarakālaṃ tatpṛṣṭhalabdhena jñānena pravedanā paryāyādīnāṃ pratisaṃviditi nirvacanaṃ | sarvasaṃśayanāśāya pareṣāmiti karma | saṃbhāravibhāge catvāraḥ ślokāḥ | saṃbhāro bodhisattvānāṃ puṇyajñānamayo 'samaḥ | saṃsāre 'bhyudayāyaikaḥ anyo 'saṃkliṣṭasaṃsṛtau || (18.38)

|| यश्च संभारो यदर्थं च तत्संदर्शितम् | द्विविधः संभारः | तत्र पुण्यसंभारः संसारे ऽभ्युदयाय संवर्तते | ज्ञानसंभारो ऽसंक्लिष्टसंसरणाय | दानं शीलं च पुण्यस्य प्रज्ञा ज्ञानस्य संभृतिः | त्रयं चान्यद्द्व्यस्यापि पञ्चापि ज्ञानसंभृतिः || ॥ १८.३९ ॥

|| yaśca saṃbhāro yadarthaṃ ca tatsaṃdarśitam | dvividhaḥ saṃbhāraḥ | tatra puṇyasaṃbhāraḥ saṃsāre 'bhyudayāya saṃvartate | jñānasaṃbhāro 'saṃkliṣṭasaṃsaraṇāya | dānaṃ śīlaṃ ca puṇyasya prajñā jñānasya saṃbhṛtiḥ | trayaṃ cānyaddvyasyāpi pañcāpi jñānasaṃbhṛtiḥ || (18.39)

|| एतेन पारमिताभिस्तदुभयसंभारसंग्रहं दर्शयति | क्षान्तिवीर्यध्यानबलेन ह्युभयं क्रियते | तस्माद्द्वयसंभारस्रयं भवति | पुनः प्रज्ञायां परिणामनात्सर्वाः पञ्च पारमिता ज्ञानसंभारो वेदितव्यः | संतत्या भावनामेत्य भूयो भूयः शुभस्य हि | आहारो यः स संभारो वी[धी]रे सर्वार्थसाधकः || ॥ १८.४० ॥

|| etena pāramitābhistadubhayasaṃbhārasaṃgrahaṃ darśayati | kṣāntivīryadhyānabalena hyubhayaṃ kriyate | tasmāddvayasaṃbhārasrayaṃ bhavati | punaḥ prajñāyāṃ pariṇāmanātsarvāḥ pañca pāramitā jñānasaṃbhāro veditavyaḥ | saṃtatyā bhāvanāmetya bhūyo bhūyaḥ śubhasya hi | āhāro yaḥ sa saṃbhāro vī[dhī]re sarvārthasādhakaḥ || (18.40)

|| एतत्संभारनिर्वचनं कर्म च | समिति संतत्या | भा इति भावनामागम्य | र इति भूयो भूय आहारः | सर्वार्थसाधक इति कर्म | स्वपरार्थयोः साधनात् | प्रवेशायानिमित्ताय अनाभोगाय संभृतिः | अभिषेकाय निष्ठायै धीराणामुपचीयते || ॥ १८.४१ ॥

|| etatsaṃbhāranirvacanaṃ karma ca | samiti saṃtatyā | bhā iti bhāvanāmāgamya | ra iti bhūyo bhūya āhāraḥ | sarvārthasādhaka iti karma | svaparārthayoḥ sādhanāt | praveśāyānimittāya anābhogāya saṃbhṛtiḥ | abhiṣekāya niṣṭhāyai dhīrāṇāmupacīyate || (18.41)

|| अयं संभारप्रभेदः | तत्राधिमुक्तिचर्याभूमौ संभारो भूमिप्रवेशाय | षट्सु भूमिष्वनिमित्ताय सप्तमीभूमिसंगृहीताय | तस्यां निमित्त-[आ] समुदाचारात् | सप्तम्यां भूमावनाभोगाय तदन्यभूमिद्वयसंगृहीताया | तयोः संभारा[रो ऽ]भिषेकाय दशमीभूमिसंगृहीताय | तस्यां संभारो निष्ठागमनाय बुद्धभूमिसंगृहीताय | स्मृत्युपस्थानविभागे त्रयः श्लोकाः | चतुर्दशभिराकारैः स्मृत्युपस्थानभावना | धीमतामसमत्वात्सा तदन्येभ्यो विशिष्यते || ॥ १८.४२ ॥

|| ayaṃ saṃbhāraprabhedaḥ | tatrādhimukticaryābhūmau saṃbhāro bhūmipraveśāya | ṣaṭsu bhūmiṣvanimittāya saptamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ nimitta-[ā] samudācārāt | saptamyāṃ bhūmāvanābhogāya tadanyabhūmidvayasaṃgṛhītāyā | tayoḥ saṃbhārā[ro ']bhiṣekāya daśamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ saṃbhāro niṣṭhāgamanāya buddhabhūmisaṃgṛhītāya | smṛtyupasthānavibhāge trayaḥ ślokāḥ | caturdaśabhirākāraiḥ smṛtyupasthānabhāvanā | dhīmatāmasamatvātsā tadanyebhyo viśiṣyate || (18.42)

|| कतमैश्चतुर्दशभिः | निश्रयात्प्रतिपक्षाच्च अवतारात्तथैव च | आलम्बनमनस्कारप्राप्तितश्च विशिष्यते || ॥ १८.४३ ॥

|| katamaiścaturdaśabhiḥ | niśrayātpratipakṣācca avatārāttathaiva ca | ālambanamanaskāraprāptitaśca viśiṣyate || (18.43)

|| आनुकूल्यानुवृत्तिभ्यां परिज्ञोत्पत्तितो ऽपरा | मात्रया परमत्वेन भावनासमुदागमात् || ॥ १८.४४ ॥

|| ānukūlyānuvṛttibhyāṃ parijñotpattito 'parā | mātrayā paramatvena bhāvanāsamudāgamāt || (18.44)

|| इत्येभिश्चतुर्दशभिराकारैर्बोधिसत्वानां स्मृत्युपस्थानभावना विशिष्यते | कथमाश्रयतो महायाने श्रुतचिन्ताभावनामयीं प्रज्ञामाश्रित्य | कथं प्रतिपक्षतः चतुर्विपर्यासप्रतिपक्षाणामप्यशुचिदुःखानित्यानात्मसंज्ञानां प्रतिपक्षत्वात्कायादिधर्म नैरात्म्यप्रवेशतः | कथमवतारतः | चतुर्भिः स्मृत्युपस्थानैर्यथाक्रमं दुःखसमुदयनिरोधमार्गसत्यावतारात्स्वयं परेषां चावतारणात् | यथोक्तं मध्यान्तविभागे | कथमालम्बनतः सर्वसत्त्वकायाद्यालम्बनात् | कथं मनस्कारतः कायाद्यनुपलम्भात् | कथं प्राप्तितः कायादीनां न विसंयोगाय नाविसंयोगाय | कथमानुकूल्यतः पारमितानुकूल्येन तद्विपक्षप्रतिपक्षत्वात् | कथमनुवृत्तितः लौकिकानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां चानुवृत्त्या तदुपसंहितस्मृत्युपस्थानभावनात्तेभ्यस्तदुपदेशार्थं | कथं परिज्ञातः कायस्य मायोपमत्वपरिज्ञया तथैवाभूतरूपसंप्रख्यानात् | वेदनायाः स्वप्नोपमत्वपरिज्ञया तथैव मिथ्यानुभवात् | चित्तस्य प्रकृतिप्रभास्वरत्वपरिज्ञया आकाशवत् | धर्माणामागन्तुकत्वपरिज्ञया आकाशागन्तुरजोधूमाभ्रनीहारोपक्लेशवत् | कथमुत्पत्तितः संचित्यभवोपपत्तौ चक्रवर्त्यादिभूतस्य विशिष्टकायवेदनादिसंपत्तौ तदसंक्लेशतः | कथं मात्रातः मृद्वा अपि स्मृत्युपस्थानभावनायास्तदन्येभ्यो ऽधिमात्रत्वात् | प्रकृतितीक्ष्णेन्द्रियतया | कथं परमत्वेन परिनिष्पन्नानामनाभोगमिश्रोपमिश्रभावनात् | कथं भावनातः (म्स_बग्छि १३६) अत्यन्तं तद्भावनात् निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽपि तदक्षयात् | कथं समुदागमतः | दशसु भूमिषु बुद्धत्वे च समुदागमात् | सम्यक्प्रहाणविभागे पञ्च श्लोकाः | सम्यक्प्रहाणं धीराणामसमं सर्वदेहिभिः | स्मृत्युपस्थानदोष[आ]णां प्रतिपक्षेण भाव्यते || ॥ १८.४५ ॥

|| ityebhiścaturdaśabhirākārairbodhisatvānāṃ smṛtyupasthānabhāvanā viśiṣyate | kathamāśrayato mahāyāne śrutacintābhāvanāmayīṃ prajñāmāśritya | kathaṃ pratipakṣataḥ caturviparyāsapratipakṣāṇāmapyaśuciduḥkhānityānātmasaṃjñānāṃ pratipakṣatvātkāyādidharma nairātmyapraveśataḥ | kathamavatārataḥ | caturbhiḥ smṛtyupasthānairyathākramaṃ duḥkhasamudayanirodhamārgasatyāvatārātsvayaṃ pareṣāṃ cāvatāraṇāt | yathoktaṃ madhyāntavibhāge | kathamālambanataḥ sarvasattvakāyādyālambanāt | kathaṃ manaskārataḥ kāyādyanupalambhāt | kathaṃ prāptitaḥ kāyādīnāṃ na visaṃyogāya nāvisaṃyogāya | kathamānukūlyataḥ pāramitānukūlyena tadvipakṣapratipakṣatvāt | kathamanuvṛttitaḥ laukikānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ cānuvṛttyā tadupasaṃhitasmṛtyupasthānabhāvanāttebhyastadupadeśārthaṃ | kathaṃ parijñātaḥ kāyasya māyopamatvaparijñayā tathaivābhūtarūpasaṃprakhyānāt | vedanāyāḥ svapnopamatvaparijñayā tathaiva mithyānubhavāt | cittasya prakṛtiprabhāsvaratvaparijñayā ākāśavat | dharmāṇāmāgantukatvaparijñayā ākāśāganturajodhūmābhranīhāropakleśavat | kathamutpattitaḥ saṃcityabhavopapattau cakravartyādibhūtasya viśiṣṭakāyavedanādisaṃpattau tadasaṃkleśataḥ | kathaṃ mātrātaḥ mṛdvā api smṛtyupasthānabhāvanāyāstadanyebhyo 'dhimātratvāt | prakṛtitīkṣṇendriyatayā | kathaṃ paramatvena pariniṣpannānāmanābhogamiśropamiśrabhāvanāt | kathaṃ bhāvanātaḥ (msa_bagchi 136) atyantaṃ tadbhāvanāt nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | kathaṃ samudāgamataḥ | daśasu bhūmiṣu buddhatve ca samudāgamāt | samyakprahāṇavibhāge pañca ślokāḥ | samyakprahāṇaṃ dhīrāṇāmasamaṃ sarvadehibhiḥ | smṛtyupasthānadoṣa[ā]ṇāṃ pratipakṣeṇa bhāvyate || (18.45)

|| यावत्यः स्मृत्युपस्थानभावना उक्ताः तद्विपक्षाणां दोषाणां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावनेति समस्तं सम्यक्प्रहाणलक्षणम् | प्रभेदेन पुनः | संसारस्योपभोगे च त्यागे निवरणस्य च | मनस्कारस्य च त्यागे प्रवेशे चैव भूमिषु || ॥ १८.४६ ॥

|| yāvatyaḥ smṛtyupasthānabhāvanā uktāḥ tadvipakṣāṇāṃ doṣāṇāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvaneti samastaṃ samyakprahāṇalakṣaṇam | prabhedena punaḥ | saṃsārasyopabhoge ca tyāge nivaraṇasya ca | manaskārasya ca tyāge praveśe caiva bhūmiṣu || (18.46)

|| अनिमित्तविहारे च लब्धौ व्याकरणस्य च | सत्त्वानां परिपाके च अभिषेके च धीमतां || ॥ १८.४७ ॥

|| animittavihāre ca labdhau vyākaraṇasya ca | sattvānāṃ paripāke ca abhiṣeke ca dhīmatāṃ || (18.47)

|| क्षेत्रस्य च विशुद्ध्यर्थं निष्ठागमन एव च | भाव्यते बोधिसत्त्वानां विपक्षप्रतिपक्षतः || ॥ १८.४८ ॥

|| kṣetrasya ca viśuddhyarthaṃ niṣṭhāgamana eva ca | bhāvyate bodhisattvānāṃ vipakṣapratipakṣataḥ || (18.48)

|| अयं सम्यक्प्रहाणभावनाप्रभेदः | संसारस्यासंक्लिष्टपरिभोगे संपत्तिषु | पञ्चनिवारणत्यागे | श्रावकप्रत्येकबुद्धमनस्कारत्यागे | भूमिप्रवेशे | अनिमित्तविहारे सप्तम्यां भूमौ | व्याकरणलाभे अष्टम्यां | सत्त्वानां परिपाचने | नवम्यां | अभिषेके च दशम्यां | क्षेत्रविशुद्ध्यर्थं त्रये ऽपि | निष्ठागमने च बुद्धभूमौ | ये च विपक्षास्तेषां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावना वेदितव्या | अयमस्याः प्रभेदः | छन्दं निश्रित्य योगस्य भावना सनिमित्तिका | सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्षो निरुच्यते || ॥ १८.४९ ॥

|| ayaṃ samyakprahāṇabhāvanāprabhedaḥ | saṃsārasyāsaṃkliṣṭaparibhoge saṃpattiṣu | pañcanivāraṇatyāge | śrāvakapratyekabuddhamanaskāratyāge | bhūmipraveśe | animittavihāre saptamyāṃ bhūmau | vyākaraṇalābhe aṣṭamyāṃ | sattvānāṃ paripācane | navamyāṃ | abhiṣeke ca daśamyāṃ | kṣetraviśuddhyarthaṃ traye 'pi | niṣṭhāgamane ca buddhabhūmau | ye ca vipakṣāsteṣāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvanā veditavyā | ayamasyāḥ prabhedaḥ | chandaṃ niśritya yogasya bhāvanā sanimittikā | sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣo nirucyate || (18.49)

|| एतेन छन्दं जनयति | व्यायच्छते वीर्यमारभते | चित्तं प्रगृण्हाति | सम्यक् प्रदधातीति | एषां पदानामर्थनिर्देशः | छन्दं हि निश्रित्य शमथविपश्यनाख्यं योगं भावयतीति व्यायच्छते | सा च भावना शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तैः सह भाव्यते | तस्मात्सा सनिमित्तिका | कथं च पुनर्भाव्यते | यच्छमथप्रग्रहोपक्लेशयोर्लयौद्धत्ययोः प्रतिपक्षेण वीर्यमारभते | कथमारभते | चित्तं प्रगृण्हाति प्रदधाति च | [तत्र प्रगृण्हातीतिप्रज्ञया | प्रदधातीति?] शमथे [न?] समप्राप्ते चो[प्तश्चो]पेक्षायां प्रदधाति | एषा योगभावना यथोक्तप्रभेदेषु सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्ष उच्यते | ऋद्धिपादविभागे पञ्च श्लोकाः | ऋद्धिपादाश्च चत्वारो धीराणामग्रलक्षणाः | सर्वार्थसिद्धौ जायन्ते आत्मनश्च परस्य च || ॥ १८.५० ॥

|| etena chandaṃ janayati | vyāyacchate vīryamārabhate | cittaṃ pragṛṇhāti | samyak pradadhātīti | eṣāṃ padānāmarthanirdeśaḥ | chandaṃ hi niśritya śamathavipaśyanākhyaṃ yogaṃ bhāvayatīti vyāyacchate | sā ca bhāvanā śamathapragrahopekṣānimittaiḥ saha bhāvyate | tasmātsā sanimittikā | kathaṃ ca punarbhāvyate | yacchamathapragrahopakleśayorlayauddhatyayoḥ pratipakṣeṇa vīryamārabhate | kathamārabhate | cittaṃ pragṛṇhāti pradadhāti ca | [tatra pragṛṇhātītiprajñayā | pradadhātīti?] śamathe [na?] samaprāpte co[ptaśco]pekṣāyāṃ pradadhāti | eṣā yogabhāvanā yathoktaprabhedeṣu sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣa ucyate | ṛddhipādavibhāge pañca ślokāḥ | ṛddhipādāśca catvāro dhīrāṇāmagralakṣaṇāḥ | sarvārthasiddhau jāyante ātmanaśca parasya ca || (18.50)

|| सर्वार्थसिद्धिर्लौकिकी लोकोत्तरा च वेदितव्या | शेषं गतार्थम् | निश्रयाच्च प्रभेदाच्च उपायादभिनिर्हृतेः | व्यवस्था ऋद्धिपादानां धीमतां सर्वथेष्यते || ॥ १८.५१ ॥

|| sarvārthasiddhirlaukikī lokottarā ca veditavyā | śeṣaṃ gatārtham | niśrayācca prabhedācca upāyādabhinirhṛteḥ | vyavasthā ṛddhipādānāṃ dhīmatāṃ sarvatheṣyate || (18.51)

|| अस्योद्देशस्य शेषो निर्देशः | ध्यानपारमिमाश्रित्य प्रभेदो हि चतुर्विधः | उपायश्चाभिनिर्हारः षड्विधश्च विधीयते || ॥ १८.५२ ॥

|| asyoddeśasya śeṣo nirdeśaḥ | dhyānapāramimāśritya prabhedo hi caturvidhaḥ | upāyaścābhinirhāraḥ ṣaḍvidhaśca vidhīyate || (18.52)

|| ध्यानपारमितानिश्रयः प्रभेदश्चतुर्विधश्छन्दवीर्यचित्तमीमांसासमाधिभेदात् | उपायश्चतुर्विध एव | अभिनिर्हारः षड्विधः | चतुर्विध उपायः कतमः | व्यावसायिक एकश्च द्वितियो ऽनुग्रहात्मकः | नैबन्धिकस्तृतीयश्च चतुर्थः प्रातिपक्षिकः || ॥ १८.५३ ॥

|| dhyānapāramitāniśrayaḥ prabhedaścaturvidhaśchandavīryacittamīmāṃsāsamādhibhedāt | upāyaścaturvidha eva | abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | caturvidha upāyaḥ katamaḥ | vyāvasāyika ekaśca dvitiyo 'nugrahātmakaḥ | naibandhikastṛtīyaśca caturthaḥ prātipakṣikaḥ || (18.53)

|| अष्टानां प्रहाणसंस्काराणां छन्दो व्यायामः श्रद्धा व्यावसायिकः उपायः | श्रद्दधानस्यार्थिनो व्यायामात् | प्रश्रब्धिरनुग्राहकः | स्मृतिः संप्रजन्यं चौपनिबन्धकः | एकेन चित्तस्यालम्बनाविसारात् | द्वितीयेन विसारप्रज्ञानात् | चेतना चोपेक्षा च प्रातिपक्षिक उपायः | लयौद्धत्योपक्लेशयोः क्लेशानां च प्रतिपक्षत्वात् | षड्विधो ऽभिनिर्हारः कतमः | दर्शनस्याववादस्य स्थितिविक्रीडितस्य च | प्रणिधेर्वशितायाश्च धर्मप्राप्तेश्च निर्हृतिः || ॥ १८.५४ ॥

|| aṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ chando vyāyāmaḥ śraddhā vyāvasāyikaḥ upāyaḥ | śraddadhānasyārthino vyāyāmāt | praśrabdhiranugrāhakaḥ | smṛtiḥ saṃprajanyaṃ caupanibandhakaḥ | ekena cittasyālambanāvisārāt | dvitīyena visāraprajñānāt | cetanā copekṣā ca prātipakṣika upāyaḥ | layauddhatyopakleśayoḥ kleśānāṃ ca pratipakṣatvāt | ṣaḍvidho 'bhinirhāraḥ katamaḥ | darśanasyāvavādasya sthitivikrīḍitasya ca | praṇidhervaśitāyāśca dharmaprāpteśca nirhṛtiḥ || (18.54)

|| तत्र दर्शनं चक्षुः पञ्चविधं मांसचक्षुः दीव्यं चक्षुः आर्यं प्रज्ञाचक्षुः धर्मचक्षुः बुद्धचक्षुश्च | अववादः षडभिज्ञा यथाक्रमं | ताभिरुपसंक्रम्य भाषां चित्तं चागतिं च गतिं च विदित्वा निःसरणायाववदनात् | स्थितिविक्रिडितं यस्मात् बोधिसत्त्वानां बहुविधं निर्माणादिभिः समाधिविक्रीडितं | प्रणिधिर्येन प्रणिधिज्ञानेन प्रणिधानबलिका बोधिसत्त्वाः प्रणिधानवैशेषिकतया विक्रीडन्ति | येषां न सुकरं संख्या कर्तुं कायस्य वा प्रभाया वा स्वरस्य वेति विस्तरेण यथा दशभूमिके सूत्रे | वशिता यथा तत्रैव दश वशिता निर्दिष्टाः | धर्मप्राप्तिर्बलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्माणां प्राप्तिः | इत्येष दर्शनादीनामभिनिर्हारः षड्विधः | इन्द्रियविभागे श्लोकः | बोधिश्चर्या श्रुतं चात्र[ग्रं]शमथो ऽथ विपश्यना | श्रद्धादीनां पदं ज्ञेयमर्थसिद्ध्यधिकारतः || ॥ १८.५५ ॥

|| tatra darśanaṃ cakṣuḥ pañcavidhaṃ māṃsacakṣuḥ dīvyaṃ cakṣuḥ āryaṃ prajñācakṣuḥ dharmacakṣuḥ buddhacakṣuśca | avavādaḥ ṣaḍabhijñā yathākramaṃ | tābhirupasaṃkramya bhāṣāṃ cittaṃ cāgatiṃ ca gatiṃ ca viditvā niḥsaraṇāyāvavadanāt | sthitivikriḍitaṃ yasmāt bodhisattvānāṃ bahuvidhaṃ nirmāṇādibhiḥ samādhivikrīḍitaṃ | praṇidhiryena praṇidhijñānena praṇidhānabalikā bodhisattvāḥ praṇidhānavaiśeṣikatayā vikrīḍanti | yeṣāṃ na sukaraṃ saṃkhyā kartuṃ kāyasya vā prabhāyā vā svarasya veti vistareṇa yathā daśabhūmike sūtre | vaśitā yathā tatraiva daśa vaśitā nirdiṣṭāḥ | dharmaprāptirbalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇāṃ prāptiḥ | ityeṣa darśanādīnāmabhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | indriyavibhāge ślokaḥ | bodhiścaryā śrutaṃ cātra[graṃ]śamatho 'tha vipaśyanā | śraddhādīnāṃ padaṃ jñeyamarthasiddhyadhikārataḥ || (18.55)

|| श्रद्धेन्द्रियस्य बोधिः पदमालम्बनमित्यर्थः | वीर्येन्द्रियस्य बोधिसत्त्वचर्या | स्मृतीन्द्रियस्य महायानसंगृहीतं श्रुतं | समाधीन्द्रियस्य शमथः | प्रज्ञेन्द्रियस्य विपश्यना पदं | तदर्थाधिकारेणैव चैतानि श्रद्धादीनि आधिपत्यार्थेनेन्द्रियाण्युच्यन्ते | बलविभागे श्लोकः | भूमिप्रवेशसंक्लिष्टाश्चेष्टाः श्रद्धादयः पुनः | विपक्षदुर्बलत्वेन त एव बलसंज्ञिताः || ॥ १८.५६ ॥

|| śraddhendriyasya bodhiḥ padamālambanamityarthaḥ | vīryendriyasya bodhisattvacaryā | smṛtīndriyasya mahāyānasaṃgṛhītaṃ śrutaṃ | samādhīndriyasya śamathaḥ | prajñendriyasya vipaśyanā padaṃ | tadarthādhikāreṇaiva caitāni śraddhādīni ādhipatyārthenendriyāṇyucyante | balavibhāge ślokaḥ | bhūmipraveśasaṃkliṣṭāśceṣṭāḥ śraddhādayaḥ punaḥ | vipakṣadurbalatvena ta eva balasaṃjñitāḥ || (18.56)

|| गतार्थः श्लोकः | बोध्यङ्गविभागे सप्त श्लोकाः | भूमिविष्टस्य बोध्यङ्गव्यवस्थानं विधीयते | धर्माणां सर्वसत्त्वानां समतावगमात्पुनः || ॥ १८.५७ ॥

|| gatārthaḥ ślokaḥ | bodhyaṅgavibhāge sapta ślokāḥ | bhūmiviṣṭasya bodhyaṅgavyavasthānaṃ vidhīyate | dharmāṇāṃ sarvasattvānāṃ samatāvagamātpunaḥ || (18.57)

|| एतेन यस्यामवस्थायां यस्यावबोधात् बोध्यङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते तदुपदिष्टं | भूमिप्रविष्टावस्थायां सर्वधर्माणां सर्वसत्त्वानां च समतावबोधाद्यथाक्रमं धर्मनैरात्म्येनात्मपरसमतया च | अतः परं चक्रादिसप्तरत्नसाधर्म्यं बोध्यङ्गानां दर्शयति | स्मृतिश्चरति सर्वत्र ज्ञेयाजितविनिर्जये | अजितज्ञेयविनिर्जयाय | यथा चक्रवर्तिनश्चक्ररत्नमजितदेशविनिर्जयाय | सर्वकल्पनिमित्तानां भङ्गाय विचयो ऽस्य च || ॥ १८.५८ ॥

|| etena yasyāmavasthāyāṃ yasyāvabodhāt bodhyaṅgāni vyavasthāpyante tadupadiṣṭaṃ | bhūmipraviṣṭāvasthāyāṃ sarvadharmāṇāṃ sarvasattvānāṃ ca samatāvabodhādyathākramaṃ dharmanairātmyenātmaparasamatayā ca | ataḥ paraṃ cakrādisaptaratnasādharmyaṃ bodhyaṅgānāṃ darśayati | smṛtiścarati sarvatra jñeyājitavinirjaye | ajitajñeyavinirjayāya | yathā cakravartinaścakraratnamajitadeśavinirjayāya | sarvakalpanimittānāṃ bhaṅgāya vicayo 'sya ca || (18.58)

|| यथा हस्तिरत्नं प्रत्यर्थिकभङ्गाय | आशु चाशेषबोधाय वीर्यमस्य प्रवर्तते | क्षिप्राभिज्ञतोत्पादनात् | यथाश्वरत्नमाशु समुद्रपर्यन्तमहापृथिवीगमनाय | धर्मालोकविवृद्ध्या च प्रीत्या आपूर्यते ध्रुवम् || ॥ १८.५९ ॥

|| yathā hastiratnaṃ pratyarthikabhaṅgāya | āśu cāśeṣabodhāya vīryamasya pravartate | kṣiprābhijñatotpādanāt | yathāśvaratnamāśu samudraparyantamahāpṛthivīgamanāya | dharmālokavivṛddhyā ca prītyā āpūryate dhruvam || (18.59)

|| आरब्धवीर्यस्य बोधिसत्त्वस्य धर्मालोका विवर्धन्ते | ततः प्रीतिः सर्वं कार्यं[यं] सदा प्रीणयति | यथा मणिरत्नमालोकविशेषेण चक्रवर्तिनं प्रीणयति | सर्वावरणनिर्मोक्षात् प्रश्रब्ध्या सुखमेति च | सर्वदौष्ठुल्यसमुत्पाद[ट]नात् | यथा स्त्रीरत्नेन चक्रवर्ती सुखमनुभवति | चिन्तितार्थसमृद्धिश्च समाधेरूपजायते || ॥ १८.६० ॥

|| ārabdhavīryasya bodhisattvasya dharmālokā vivardhante | tataḥ prītiḥ sarvaṃ kāryaṃ[yaṃ] sadā prīṇayati | yathā maṇiratnamālokaviśeṣeṇa cakravartinaṃ prīṇayati | sarvāvaraṇanirmokṣāt praśrabdhyā sukhameti ca | sarvadauṣṭhulyasamutpāda[ṭa]nāt | yathā strīratnena cakravartī sukhamanubhavati | cintitārthasamṛddhiśca samādherūpajāyate || (18.60)

|| यथा चक्रवर्तिनो गृहपतिरत्नात् | उपेक्षया यथाकामं सर्वत्र विहरत्यसौ | प[पृ]ष्ठलब्धाविकल्पेन विकल्पेन[विहारेण]सदोत्तमः || ॥ १८.६१ ॥

|| yathā cakravartino gṛhapatiratnāt | upekṣayā yathākāmaṃ sarvatra viharatyasau | pa[pṛ]ṣṭhalabdhāvikalpena vikalpena[vihāreṇa]sadottamaḥ || (18.61)

|| उपेक्षोच्यते निर्विकल्पं ज्ञानं तया बोधिसत्त्वः सर्वत्र यथाकामं विहरति | तत्पृष्ठलब्धेन च विहारेणान्यस्योपगमात् | अन्यस्यापगमात् | निर्विकल्पेन विहारेण तत्र निर्व्यापारतया वासकल्पनात् | यथा चक्रवर्तिनः परिणायकरत्नं चतुरङ्गबलकायमुपनेतव्यं चोपप्रणयति[गमयति] | अपनेतव्यं चापनयति | तत्र च गत्वा वासं कल्पयति यत्राखिन्नः चतुरङ्गो बालकायः परैति | एवंगुणो बोधिसत्त्वश्चक्रवर्तीव वर्तते | सप्तरत्नोपमैर्नित्यं बोध्यङ्गैः परिवारितः || ॥ १८.६२ ॥

|| upekṣocyate nirvikalpaṃ jñānaṃ tayā bodhisattvaḥ sarvatra yathākāmaṃ viharati | tatpṛṣṭhalabdhena ca vihāreṇānyasyopagamāt | anyasyāpagamāt | nirvikalpena vihāreṇa tatra nirvyāpāratayā vāsakalpanāt | yathā cakravartinaḥ pariṇāyakaratnaṃ caturaṅgabalakāyamupanetavyaṃ copapraṇayati[gamayati] | apanetavyaṃ cāpanayati | tatra ca gatvā vāsaṃ kalpayati yatrākhinnaḥ caturaṅgo bālakāyaḥ paraiti | evaṃguṇo bodhisattvaścakravartīva vartate | saptaratnopamairnityaṃ bodhyaṅgaiḥ parivāritaḥ || (18.62)

|| इति सप्तरत्नोपमत्वं बोध्यङ्गानां निगमयति | निश्रयाङ्गं स्वभावाङ्गं निर्याणाङ्गं तृतीयकं | चतुर्थमनुशंसाङ्गमक्लेशाङ्गं त्रयात्मकम् || ॥ १८.६३ ॥

|| iti saptaratnopamatvaṃ bodhyaṅgānāṃ nigamayati | niśrayāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ niryāṇāṅgaṃ tṛtīyakaṃ | caturthamanuśaṃsāṅgamakleśāṅgaṃ trayātmakam || (18.63)

|| एतेन यब्दोध्यङ्गं यथाङ्गं तदभिद्योतितं | स्मृतिर्निश्रयाङ्गं सर्वेषां तन्निश्रयेण प्रवृत्तेः | धर्मप्रविचयः स्वभावाङ्गं बोधेस्तत्स्वभावत्वात् | वीर्यं निर्याणाङ्गं तेनाप्राप्यनिष्ठा यामधिष्ठानात् [विच्छेदात्] | प्रीतिरनुशंसाङ्गं चित्तसुखत्वात् | प्रश्रब्धिसमाध्युपेक्षा असंक्लेशाङ्गं | येन यन्निश्रित्य यो ऽसंक्लेश इति त्रिविधमसंक्लेशाङ्गं वेदितव्यम् | मार्गाङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ | यथाबोधानुवृत्तिश्च तदूर्ध्वमुपजायते | यथाबोधव्यवस्थानं प्रवेशश्च व्यवस्थितौ || ॥ १८.६४ ॥

|| etena yabdodhyaṅgaṃ yathāṅgaṃ tadabhidyotitaṃ | smṛtirniśrayāṅgaṃ sarveṣāṃ tanniśrayeṇa pravṛtteḥ | dharmapravicayaḥ svabhāvāṅgaṃ bodhestatsvabhāvatvāt | vīryaṃ niryāṇāṅgaṃ tenāprāpyaniṣṭhā yāmadhiṣṭhānāt [vicchedāt] | prītiranuśaṃsāṅgaṃ cittasukhatvāt | praśrabdhisamādhyupekṣā asaṃkleśāṅgaṃ | yena yanniśritya yo 'saṃkleśa iti trividhamasaṃkleśāṅgaṃ veditavyam | mārgāṅgavibhāge dvau ślokau | yathābodhānuvṛttiśca tadūrdhvamupajāyate | yathābodhavyavasthānaṃ praveśaśca vyavasthitau || (18.64)

|| कर्मत्रयविशुद्धिश्च प्रतिपक्षश्च भावना | ज्ञेयावृत्तेश्च मार्गस्य वैशेषिकगुणस्य च || ॥ १८.६५ ॥

|| karmatrayaviśuddhiśca pratipakṣaśca bhāvanā | jñeyāvṛtteśca mārgasya vaiśeṣikaguṇasya ca || (18.65)

|| बोध्यङ्गकालादूर्ध्वं यथाभूतावबोधानुवृत्तिः सम्यग्दृष्टिः | तस्यैवावबोधस्य व्यवस्थानं परिच्छेदः सम्यक्संकल्पः | तद्व्यवस्थाने च सूत्रादिके भगवता कृते स एव प्रवेशस्तेन तदर्थावबोधात् | कर्मत्रयविशुद्धिः सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवाः | वाक्कायोभयकर्मसंग्रहात् | प्रतिपक्षस्य भावना सम्यग्व्यायामादयो यथाक्रमं ज्ञेयावरणस्य मार्गावरणस्य च वैशेषिकगुणावरणस्य च सम्यग्व्यायामेन दीर्घं हि कालम् अखिद्यमानो ज्ञेयावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति | (म्स_बग्छि १४०) सम्यक्स्मृत्या शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तेषु लयोद्धत्याभावान्मार्गसंमुखीभावायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति | सम्यक्समाधिना वैशेषिकगुणाभिनिर्हारायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयत्येवमष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते | शमथविपश्यनाविभागे त्रयः श्लोकाः | चित्तस्य चित्ते स्थानाच्च धर्मप्रविचयादपि | सम्यक्स्थितिमुपाश्रित्य शमथो ऽथ विपश्यना || ॥ १८.६६ ॥

|| bodhyaṅgakālādūrdhvaṃ yathābhūtāvabodhānuvṛttiḥ samyagdṛṣṭiḥ | tasyaivāvabodhasya vyavasthānaṃ paricchedaḥ samyaksaṃkalpaḥ | tadvyavasthāne ca sūtrādike bhagavatā kṛte sa eva praveśastena tadarthāvabodhāt | karmatrayaviśuddhiḥ samyagvākkarmāntājīvāḥ | vākkāyobhayakarmasaṃgrahāt | pratipakṣasya bhāvanā samyagvyāyāmādayo yathākramaṃ jñeyāvaraṇasya mārgāvaraṇasya ca vaiśeṣikaguṇāvaraṇasya ca samyagvyāyāmena dīrghaṃ hi kālam akhidyamāno jñeyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | (msa_bagchi 140) samyaksmṛtyā śamathapragrahopekṣānimitteṣu layoddhatyābhāvānmārgasaṃmukhībhāvāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksamādhinā vaiśeṣikaguṇābhinirhārāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayatyevamaṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyante | śamathavipaśyanāvibhāge trayaḥ ślokāḥ | cittasya citte sthānācca dharmapravicayādapi | samyaksthitimupāśritya śamatho 'tha vipaśyanā || (18.66)

|| सम्यक्समाधिं निश्रित्य चित्ते चित्तस्यावस्थानात् | धर्माणां च प्रविचयाद्यथाक्रमं शमथो विपश्यना च वेदितव्या | न तु विना सम्यक्समाधिनेत्येतच्छमथविपश्यनालक्षणभू | सर्वत्रगा च सैकांशा नैकांशोपनिषन्मता | सा च शमथविपश्यना सर्वत्रगा यं यं गुणमाकाङ्क्षति तत्र तत्र तद्भावनात् | यथोक्तं सूत्रे | आकाङ्क्षेद्भिक्षुरहो वताहं विविक्तं कामैरिति विस्तरेण यावत् तेन भिक्षुणा इमावेव द्वौ धर्मौ भावयितव्यौ | यदुत शमथश्च विपश्यना चेत्येवमादि | एकांशा शमथविपश्यना यदा शमथं भावयति | विपश्यनां वा | उभयांशा यदा युगपदुभयं भावयति | उपनिषत्संमता शमथविपश्यना बोधिसत्त्वानामधिमुक्तिचर्याभूमौ | प्रतिवेधे च निर्याणे अनिमित्ते ह्यसंस्कृते || ॥ १८.६७ ॥

|| samyaksamādhiṃ niśritya citte cittasyāvasthānāt | dharmāṇāṃ ca pravicayādyathākramaṃ śamatho vipaśyanā ca veditavyā | na tu vinā samyaksamādhinetyetacchamathavipaśyanālakṣaṇabhū | sarvatragā ca saikāṃśā naikāṃśopaniṣanmatā | sā ca śamathavipaśyanā sarvatragā yaṃ yaṃ guṇamākāṅkṣati tatra tatra tadbhāvanāt | yathoktaṃ sūtre | ākāṅkṣedbhikṣuraho vatāhaṃ viviktaṃ kāmairiti vistareṇa yāvat tena bhikṣuṇā imāveva dvau dharmau bhāvayitavyau | yaduta śamathaśca vipaśyanā cetyevamādi | ekāṃśā śamathavipaśyanā yadā śamathaṃ bhāvayati | vipaśyanāṃ vā | ubhayāṃśā yadā yugapadubhayaṃ bhāvayati | upaniṣatsaṃmatā śamathavipaśyanā bodhisattvānāmadhimukticaryābhūmau | prativedhe ca niryāṇe animitte hyasaṃskṛte || (18.67)

|| परिशुद्धौ विशुद्धौ च शमथो ऽथ विपश्यना | सर्वभूमिगता धीरे स योगः सर्वसाधकः || ॥ १८.६८ ॥

|| pariśuddhau viśuddhau ca śamatho 'tha vipaśyanā | sarvabhūmigatā dhīre sa yogaḥ sarvasādhakaḥ || (18.68)

|| इत्युपनिषन्मतेत्येवमादिना शमथविपश्यनायाः प्रभेदः कर्म च निर्दिष्टं | योग उपायो वेदितव्यः | तत्र प्रतिवेधः प्रथमभूमिप्रवेशः | निर्याणं यावत् षष्ठी भूमिः | ताभिः सनिमित्तप्रयोगनिर्याणात् | अनिमित्तं सप्तमी भूमिः | असंस्कृतमन्यद्भूमित्रयमनभिसंस्कारवाहित्वात् | संस्कारो हि संस्कृतं तदत्र नास्तीत्यसंस्कृतं | तदेव च भूमित्रयं निश्रित्य बुद्धक्षेत्रं च परिशोधयितव्यं | बुद्धत्वं च प्राप्तव्यं | तदेतद्यथाक्रमं परिशुद्धिर्विशुद्धिश्च | उपायकौशल्यविभागे द्वौ श्लोकौ | पूरये बुद्धधर्माणां सत्त्वानां परिपाचने | क्षिप्रप्राप्तौ क्रियाशुद्धौ वर्त्माच्छेदे च कौशलं || ॥ १८.६९ ॥

|| ityupaniṣanmatetyevamādinā śamathavipaśyanāyāḥ prabhedaḥ karma ca nirdiṣṭaṃ | yoga upāyo veditavyaḥ | tatra prativedhaḥ prathamabhūmipraveśaḥ | niryāṇaṃ yāvat ṣaṣṭhī bhūmiḥ | tābhiḥ sanimittaprayoganiryāṇāt | animittaṃ saptamī bhūmiḥ | asaṃskṛtamanyadbhūmitrayamanabhisaṃskāravāhitvāt | saṃskāro hi saṃskṛtaṃ tadatra nāstītyasaṃskṛtaṃ | tadeva ca bhūmitrayaṃ niśritya buddhakṣetraṃ ca pariśodhayitavyaṃ | buddhatvaṃ ca prāptavyaṃ | tadetadyathākramaṃ pariśuddhirviśuddhiśca | upāyakauśalyavibhāge dvau ślokau | pūraye buddhadharmāṇāṃ sattvānāṃ paripācane | kṣipraprāptau kriyāśuddhau vartmācchede ca kauśalaṃ || (18.69)

|| उपाये बोधिसत्त्वानामसमं सर्वभूमिषु | यत्कौशल्यं समाश्रित्य सर्वार्थान्साधयन्ति ते || ॥ १८.७० ॥

|| upāye bodhisattvānāmasamaṃ sarvabhūmiṣu | yatkauśalyaṃ samāśritya sarvārthānsādhayanti te || (18.70)

|| अनेनोपायकौशल्यस्य प्रभेदः कर्म च दर्शितं | तत्र बुद्धधर्मपरिपूरये निर्विकल्पं ज्ञानमुपायः | सत्त्वपरिपाचने चत्वारि संग्रहवस्तूनि | क्षिप्राभिसंबोधे सर्वं पापं प्रतिदेशयामि यावद् भवतु मे ज्ञानं संबोधायेति प्रतिदेशनानुमोदनाध्येषणा परिणामना | क्रियाशुद्धौ समाधिधारणीमुखानि | तैः सर्वार्थक्रियासाधनात् | वर्त्मानुपच्छेदे अप्रतिष्ठितनिर्वाणे | अस्मिन् पञ्चविध उपाये सर्वभूमिषु बोधिसत्त्वानामसमं तदन्यैः कौशलमित्ययं प्रभेदः | सर्वस्वपरार्थसाधनं कर्म | धारणीविभागे त्रयः श्लोकाः | विपाकेन श्रुताभ्यासात् धारण्यपि समाधिना | परीत्ता महती सा च महती त्रिविधा पुनः || ॥ १८.७१ ॥

|| anenopāyakauśalyasya prabhedaḥ karma ca darśitaṃ | tatra buddhadharmaparipūraye nirvikalpaṃ jñānamupāyaḥ | sattvaparipācane catvāri saṃgrahavastūni | kṣiprābhisaṃbodhe sarvaṃ pāpaṃ pratideśayāmi yāvad bhavatu me jñānaṃ saṃbodhāyeti pratideśanānumodanādhyeṣaṇā pariṇāmanā | kriyāśuddhau samādhidhāraṇīmukhāni | taiḥ sarvārthakriyāsādhanāt | vartmānupacchede apratiṣṭhitanirvāṇe | asmin pañcavidha upāye sarvabhūmiṣu bodhisattvānāmasamaṃ tadanyaiḥ kauśalamityayaṃ prabhedaḥ | sarvasvaparārthasādhanaṃ karma | dhāraṇīvibhāge trayaḥ ślokāḥ | vipākena śrutābhyāsāt dhāraṇyapi samādhinā | parīttā mahatī sā ca mahatī trividhā punaḥ || (18.71)

|| अप्रविष्टविप्रविष्टानां धीमतां मृदुमध्यमा | अशुद्धभूमिकानां हि महती शुद्धभूमिका || ॥ १८.७२ ॥

|| apraviṣṭavipraviṣṭānāṃ dhīmatāṃ mṛdumadhyamā | aśuddhabhūmikānāṃ hi mahatī śuddhabhūmikā || (18.72)

|| धारणी[णीं]तां समाश्रित्य बोधिसत्वा पुनः पुनः | प्रकाशयन्ति सद्धर्मं नित्यं संधारयन्ति च || ॥ १८.७३ ॥

|| dhāraṇī[ṇīṃ]tāṃ samāśritya bodhisatvā punaḥ punaḥ | prakāśayanti saddharmaṃ nityaṃ saṃdhārayanti ca || (18.73)

|| अत्रापि प्रभेदः कर्म च धारण्याः संदर्शितं | तत्र त्रिविधा धारणी | पूर्वकर्मविपाकेन | श्रुताभ्यासेन | दृष्टधर्मबाहुश्रुत्येन ग्रहणधारणसामर्थ्यविशेषणात् | समाधिसंनिश्रयेण च | सा पुनर्विपाकश्रुताभ्यासाभ्यां परीत्ता वेदितव्या | समाधिना महती | सापि महती पुनस्त्रिविधा | अभूमिप्रविष्टानां मृद्वी भूमिप्रविष्टानाम् अशुद्धभूमिकानां मध्या सप्तसु भूमिषु | परिशुद्धभूमिका त्वधिमात्रा शेषासु भूमिषु इत्ययं प्रभेदो धारण्याः | सद्धर्मस्य प्रकाशनं धारणं च कर्म | प्रणिधानविभागे त्रयः श्लोकाः | चेतना छन्दसहिता ज्ञानेन प्रेरिता च तत् | प्रणिधानं हि धीराणामसमं सर्वभूमिषु || ॥ १८.७४ ॥

|| atrāpi prabhedaḥ karma ca dhāraṇyāḥ saṃdarśitaṃ | tatra trividhā dhāraṇī | pūrvakarmavipākena | śrutābhyāsena | dṛṣṭadharmabāhuśrutyena grahaṇadhāraṇasāmarthyaviśeṣaṇāt | samādhisaṃniśrayeṇa ca | sā punarvipākaśrutābhyāsābhyāṃ parīttā veditavyā | samādhinā mahatī | sāpi mahatī punastrividhā | abhūmipraviṣṭānāṃ mṛdvī bhūmipraviṣṭānām aśuddhabhūmikānāṃ madhyā saptasu bhūmiṣu | pariśuddhabhūmikā tvadhimātrā śeṣāsu bhūmiṣu ityayaṃ prabhedo dhāraṇyāḥ | saddharmasya prakāśanaṃ dhāraṇaṃ ca karma | praṇidhānavibhāge trayaḥ ślokāḥ | cetanā chandasahitā jñānena preritā ca tat | praṇidhānaṃ hi dhīrāṇāmasamaṃ sarvabhūmiṣu || (18.74)

|| हेतुभूतं च विज्ञेयं चित्तात्सद्यः फलं च तत् | आयत्यामर्थसिद्ध्यर्थं चित्तमात्रात्समृद्धितः || ॥ १८.७५ ॥

|| hetubhūtaṃ ca vijñeyaṃ cittātsadyaḥ phalaṃ ca tat | āyatyāmarthasiddhyarthaṃ cittamātrātsamṛddhitaḥ || (18.75)

|| चित्रं महद्विशुद्धं च उत्तरोत्तरभूमिषु | आबोधेर्बोधिसत्त्वानां स्वपरार्थप्रसाधकं || ॥ १८.७६ ॥

|| citraṃ mahadviśuddhaṃ ca uttarottarabhūmiṣu | ābodherbodhisattvānāṃ svaparārthaprasādhakaṃ || (18.76)

|| अत्र प्रणिधानं स्वभावतो निदानतो भूमितः प्रभेदतः कर्मतश्च परिदीपितं | चेतना छन्दसंप्रयुक्ता स्वभावः | ज्ञानं निदानं | सर्वभूमिष्विति भूमिः | तच्च प्रणिधानं हेतुभूतं (म्स_बग्छि १४२) चित्तादेव सद्यः फलत्वात् | आयत्यां वा[चा]भिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं चित्तात्पुनः सद्यःफलं चित्तमात्रात् यथाभिप्रेतार्थसमृद्धिता[तो] | वेदितव्या[व्यं] | येन प्रणिधानेन बलिका बोधिसत्त्वा विक्रीडन्ति | यस्य न सुकरा संख्या कर्तुं कायस्य वेति विस्तरः | चित्रमधिमुक्तिचर्याभूमावेवं चैवं च स्यामिति | महद्भुमिप्रविष्टस्य दश महाप्रणिधानानि | विशुद्धमुत्तरोत्तरासु भूमिषु विशुद्धिविशेषादाबोधेरित्येष प्रभेदतः | स्वपरार्थप्रसाधनं कर्म | समाधित्रयविभागे त्रयः श्लोकाः | नैरात्म्यं द्विविधं ज्ञेयो ह्यात्मग्राहस्य चाश्रयः | तस्य चोपशमो नित्यं समाधित्रयगोचरः || ॥ १८.७७ ॥

|| atra praṇidhānaṃ svabhāvato nidānato bhūmitaḥ prabhedataḥ karmataśca paridīpitaṃ | cetanā chandasaṃprayuktā svabhāvaḥ | jñānaṃ nidānaṃ | sarvabhūmiṣviti bhūmiḥ | tacca praṇidhānaṃ hetubhūtaṃ (msa_bagchi 142) cittādeva sadyaḥ phalatvāt | āyatyāṃ vā[cā]bhipretārthasiddhyarthaṃ cittātpunaḥ sadyaḥphalaṃ cittamātrāt yathābhipretārthasamṛddhitā[to] | veditavyā[vyaṃ] | yena praṇidhānena balikā bodhisattvā vikrīḍanti | yasya na sukarā saṃkhyā kartuṃ kāyasya veti vistaraḥ | citramadhimukticaryābhūmāvevaṃ caivaṃ ca syāmiti | mahadbhumipraviṣṭasya daśa mahāpraṇidhānāni | viśuddhamuttarottarāsu bhūmiṣu viśuddhiviśeṣādābodherityeṣa prabhedataḥ | svaparārthaprasādhanaṃ karma | samādhitrayavibhāge trayaḥ ślokāḥ | nairātmyaṃ dvividhaṃ jñeyo hyātmagrāhasya cāśrayaḥ | tasya copaśamo nityaṃ samādhitrayagocaraḥ || (18.77)

|| त्रयाणां समाधीनां त्रिविधो गोचरो ज्ञेयः | पुद्गलधर्मनैरात्म्यं शून्यतासमाधेः | तदुभयात्मग्राहस्याश्रयः पञ्चोपादानस्कन्धा अप्रणिहितसमाधेः | तस्याश्रयस्यात्यन्तोपशम आनिमित्तसमाधिः | स एव | समाधिस्त्रिविधो ज्ञेयो ग्राह्यग्राहकभावतः | त्रिविधश्च ग्राह्यस्य गोचरस्य ग्राहका ये समाधयः | ते शून्यतादिसमाधयः इति ग्राह्यग्राहकभावेन त्रयः समाधयो ज्ञातव्याः | ते पुनर्यथाक्रमं | निर्विकल्पो ऽपि विमुखो रतियुक्तश्च सर्वदा || ॥ १८.७८ ॥

|| trayāṇāṃ samādhīnāṃ trividho gocaro jñeyaḥ | pudgaladharmanairātmyaṃ śūnyatāsamādheḥ | tadubhayātmagrāhasyāśrayaḥ pañcopādānaskandhā apraṇihitasamādheḥ | tasyāśrayasyātyantopaśama ānimittasamādhiḥ | sa eva | samādhistrividho jñeyo grāhyagrāhakabhāvataḥ | trividhaśca grāhyasya gocarasya grāhakā ye samādhayaḥ | te śūnyatādisamādhayaḥ iti grāhyagrāhakabhāvena trayaḥ samādhayo jñātavyāḥ | te punaryathākramaṃ | nirvikalpo 'pi vimukho ratiyuktaśca sarvadā || (18.78)

|| शून्यतासमाधिर्निर्विकल्पः | पुद्गलधर्मात्मनोरविकल्पनात् | अप्रणिहितो विमुखस्तस्मादात्मग्राहाश्रयात् | आनिमित्तो रतिसंप्रयुक्तः सर्वकालं तस्मिंस्तदाश्रयोपशमे | परिज्ञायै प्रहाणाय पुनः साक्षात्क्रियाय च | शून्यतादिसमाधीनां त्रिधार्थः परिकीर्तितः || ॥ १८.७९ ॥

|| śūnyatāsamādhirnirvikalpaḥ | pudgaladharmātmanoravikalpanāt | apraṇihito vimukhastasmādātmagrāhāśrayāt | ānimitto ratisaṃprayuktaḥ sarvakālaṃ tasmiṃstadāśrayopaśame | parijñāyai prahāṇāya punaḥ sākṣātkriyāya ca | śūnyatādisamādhīnāṃ tridhārthaḥ parikīrtitaḥ || (18.79)

|| पुद्गलधर्म नैएरात्म्ययोः परिज्ञार्थं शून्यता | तदात्मग्राहाश्रयस्य प्रहाणार्थमप्रणिहितः | तदुपशमस्य साक्षात्क्रियार्थमानिमित्तः समाधिः | धर्मोद्दानविभागे श्लोकौ | समाध्युपनिषत्त्वेन धर्मोद्दानचतुष्टयं | देशितं बोधिसत्त्वेभ्यः सत्त्वानां हितकाम्यया || ॥ १८.८० ॥

|| pudgaladharma naierātmyayoḥ parijñārthaṃ śūnyatā | tadātmagrāhāśrayasya prahāṇārthamapraṇihitaḥ | tadupaśamasya sākṣātkriyārthamānimittaḥ samādhiḥ | dharmoddānavibhāge ślokau | samādhyupaniṣattvena dharmoddānacatuṣṭayaṃ | deśitaṃ bodhisattvebhyaḥ sattvānāṃ hitakāmyayā || (18.80)

|| तत्र सर्वसंस्कारा अनित्याः सर्वसंस्कारा दुःखाः इत्यप्रणिहितस्य समाधेरूपनिषद्भावेन देशितं | सर्वधर्मा अनात्मान इति शून्यतायाः | शान्तं निर्वाणमिति आनिमित्तस्य समाधेः | कः पुनरनित्यार्थो यावच्छान्तार्थः इत्याह | असदर्थो ऽविकल्पार्थः परिकल्पार्थ एव च | विकल्पोपशमार्थश्च धीमतां तच्चतुष्टयम् || ॥ १८.८१ ॥

|| tatra sarvasaṃskārā anityāḥ sarvasaṃskārā duḥkhāḥ ityapraṇihitasya samādherūpaniṣadbhāvena deśitaṃ | sarvadharmā anātmāna iti śūnyatāyāḥ | śāntaṃ nirvāṇamiti ānimittasya samādheḥ | kaḥ punaranityārtho yāvacchāntārthaḥ ityāha | asadartho 'vikalpārthaḥ parikalpārtha eva ca | vikalpopaśamārthaśca dhīmatāṃ taccatuṣṭayam || (18.81)

|| बोधिसत्त्वानामसदर्थो ऽनित्यार्थः | यन्नित्यं नास्ति तदनित्यं तेषां यत्परिकल्पितलक्षणम् | अभूतविकल्पार्थो दुःखार्थो यत्परतन्त्रलक्षणं | परिकल्पमात्रार्थो ऽनात्मार्थः | एवशब्देनावधारणं परिकल्पित आत्मा नास्ति परिकल्पमात्रं त्वस्तीति परिकल्पितलक्षणस्याभावार्थो ऽनात्मार्थ इत्युक्तं भवति | विकल्पोपशमार्थः शान्तार्थः परिनिष्पन्नलक्षणं निर्वाणं | क्षणभङ्गार्थो ऽप्यनित्यार्थो वेदितव्यः परतन्त्रलक्षणस्य | अतस्तत्प्रसाधनार्थं क्षणिकत्वविभागे दश श्लोकाः | अयोगाद्धेतुतोत्पत्तेर्विरोधात्स्वयमस्थितेः | अभावाल्लक्षणैकान्त्यादनुवृत्तेर्निरोधतः || ॥ १८.८२ ॥

|| bodhisattvānāmasadartho 'nityārthaḥ | yannityaṃ nāsti tadanityaṃ teṣāṃ yatparikalpitalakṣaṇam | abhūtavikalpārtho duḥkhārtho yatparatantralakṣaṇaṃ | parikalpamātrārtho 'nātmārthaḥ | evaśabdenāvadhāraṇaṃ parikalpita ātmā nāsti parikalpamātraṃ tvastīti parikalpitalakṣaṇasyābhāvārtho 'nātmārtha ityuktaṃ bhavati | vikalpopaśamārthaḥ śāntārthaḥ pariniṣpannalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ | kṣaṇabhaṅgārtho 'pyanityārtho veditavyaḥ paratantralakṣaṇasya | atastatprasādhanārthaṃ kṣaṇikatvavibhāge daśa ślokāḥ | ayogāddhetutotpattervirodhātsvayamasthiteḥ | abhāvāllakṣaṇaikāntyādanuvṛtternirodhataḥ || (18.82)

|| परिणामोपलब्धेश्च तद्धेतुत्वफलत्वतः | उपात्तत्वाधिपत्वा[त्या]च्च शुद्धसत्त्वानुवृत्तितः || ॥ १८.८३ ॥

|| pariṇāmopalabdheśca taddhetutvaphalatvataḥ | upāttatvādhipatvā[tyā]cca śuddhasattvānuvṛttitaḥ || (18.83)

|| तत्र क्षणिकं सर्वं संस्कृतमिति पश्चाद्वचनदियं प्रतिज्ञा वेदितव्या | तत्पुनः कथं सिध्यति | क्षणिकत्वमन्तरेण संस्काराणां प्रवृत्तेरयोगात् | प्रबन्धेन हि वृत्तिः प्रवृत्तिः | सा चान्तरेण प्रतिक्षणमुत्पादनिरोधौ न युज्यते | अथ कालान्तरं स्थित्वा पूर्वोत्तरनिरोधोत्पादतः प्रबन्धेनेष्यते वृत्तिः | तदनन्तरं प्रवृत्तिर्न स्यात् प्रबन्धाभावात् | नैव चोत्पन्नस्य विना प्रबन्धेन कालान्तरं भावो युज्यते | किं कारणं हेतुत उत्पत्तिः | हेतुतो हि सर्वं संस्कृतमुत्पद्यते भवतीत्यर्थः | तद्यदि भूत्वा पुनरुत्तरकालं भवति तस्यावश्यं हेतुना भवितव्यं | विना हेतुना आदित इवा[एवा]भावात् | न च तत्तेनैव हेतुना भवितुमर्हति तस्योपयु[भु]क्तहेतुकत्वात् | न चान्यो हेतुरुपलम्भते | तस्मात्प्रतिक्षणमवश्यं पूर्वहेतुकमन्यद्भवतीति वेदितव्यं | एवं विना प्रबन्धेनोत्पन्नस्य कालान्तरं भावो न युज्यते | अथाप्येवमिष्येत नोत्पन्नं पुनरुत्पद्यते यदर्थं हेतुना भवितव्यं स्यादुत्पन्नं तु कालान्तरेण पश्चान्निरुध्यते नोत्पन्नमात्रमेवेति | तत्पश्चात्केन निरुध्यते | यद्युत्पादहेतुनैव तदयुक्तं | किं कारणम् | उत्पादनिरोधयोर्विरोधात् | न हि विरोधयोस्तुल्यो हेतुरुपलभ्यते | तद्यथा छायातपयोः शीतोष्णयोश्च | कालान्तरनिरोधस्यैव च विरोधात् | केन विरोधात् | आगमेन च | यदुक्तं भगवता | मायोपमास्ते भिक्षो संस्कारा आपायिकास्तावत्कालिका इत्वरप्रत्युपस्थायिन इति | मनस्कारेण च योगिनां | ते हि संस्काराणामुदयव्ययौ मनसिकुर्वन्तः प्रतिक्षणं तेषां निरोधं पश्यन्ति | अन्यथा हि तेषामपि निर्विद्विरागविमुक्तयो न स्युर्यथान्येषां मरणकालादिषु निरोधं पश्यतां | यदि चोत्पन्नः संस्कारः कालान्तरं तिष्ठेत् स स्वयमेव वा तिष्ठेत्स्वयमेव स्थातुं समर्थः | स्थितिकारणेन (म्स_बग्छि १४४) वा केनचित् | स्वयं तावदवस्थानमयुक्तं | किं कारणं | पश्चात्स्वयमस्थितेः | केन वा सो ऽन्ते पुनः स्थातुं न समर्थः | स्थितिकारणेनापि न युक्तं तस्याभावात् | न हि तत्किंचिदुपलभ्यते | अथापि स्याद्विनापि स्थितिकारणेन विनाशकारणाभावात् अवतिष्ठते | लब्धे तु विनाशकारणे पश्चाद्विनश्यति अग्निमेव श्यामतेति | तदयुक्तं, तस्याभावात् | न हि विनाशकारणं पश्चादपि किंचिदस्ति | अग्निनापि श्यामता विनस्यतीति सुप्रसिद्धं [न प्रसिद्धं,] | विसदृशोत्पत्तौ तु तस्य सामर्थ्यं प्रसिद्धं | तथा हि तत्संबन्धात् श्यामतायाः संततिर्विसदृशी गृह्यते न तु सर्वथैवाप्रवृत्तिः | अपामपि क्वाथ्यमानानामग्निसम्बन्धादल्पतरतमोत्पत्तितो ऽतिमान्द्यादन्ते पुनरनुत्पत्तिर्गृह्यते | न तु सकृदेवाग्निसंबन्धात्तदभावः | नैव चोत्पन्नस्य कस्यचिद्[त] स्थानं युज्यते | लक्षणैकान्त्यात् | ऐकान्तिकं ह्येतत्संस्कृतलक्षणमुक्तं भगवता यदुत संस्कृतस्यानित्यता | तद्यदि नोत्पन्नमात्रं विनश्येत् | कंचित्कालमस्यानित्यता न स्यादिति अनैकान्तिकमनित्यतालक्षणं प्रसह्य[ज्य]ते | अथापि स्यात्प्रतिक्षणमपूर्वोत्पत्तौ तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानं न स्यादिति | तद्भवत्येव सादृश्यस्य अनुवृत्तेर्मायाकार प[फ]लकवत् | सादृश्यात्तद्बुद्धिर्न तद्भावादिति | कथं गम्यते | निरोधतः | न हि तथैवावस्थितस्यान्ते निरोधः स्यादादिक्षणनिर्विशिष्टत्वात् | तस्मान्न तत्तदेवेत्यवधार्यते अन्ते परिणामोपलब्धेश्च | परिणामो हि नामान्यथात्वं | तद्यदि नादित एवारब्धं भवेदाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामन्ते परिणामो नोपलभ्येत | तस्मादादित एवान्यथात्वमारब्धं यत्क्रमेणाभिवर्धमानमन्ते व्यक्तिमापद्यते क्षीरस्येव दद्यवस्थायां | यावत्तु तदन्यथात्वं सूक्ष्मत्वान्न परिच्छिद्यते | तावत्सादृश्यानुवृत्तेस्तदेवेदमिमि [ति]ज्ञायत इति सिद्धं | ततश्च प्रतिक्षणमन्यथात्वात् | क्षणिकत्वं प्रसिद्धं | कुतश्च प्रसिद्धं | तद्धेतुत्वफलत्वतः | क्षणिकहेतुत्वात् | क्षणिकफलत्वाच्चेत्यर्थः | क्षणिकं हि चित्तं प्रसिद्धं तस्य चान्ये संस्काराश्चक्षुरूपादयो हेतुतः | तस्मात्ते ऽपि क्षणिका इति सिद्धं | न त्वक्षणिकात् क्षणिकं भवितुमर्हति यथा नित्यादनित्यमिति | चित्तस्य खल्वपि सर्वे संस्काराः फलं | कथमिदं गम्यते | उपात्तत्वादाधिपत्याच्छुद्धसत्त्वानुवृत्तितश्च | चित्तेन हि सर्वे संस्काराश्चक्षुरादयः साधिष्ठाना उपात्ताः सहसंमुर्छनाः तदनुग्रहानुवृत्तितः | तस्मात्ते चित्तस्य फलं | चित्तस्य चाधिपत्यं संस्कारेषु | यथोक्तं भगवता | चित्तेनायं लोको नीयते चित्तेन परिकृष्यते चित्तस्योत्पन्नस्योत्पन्नस्य वशे वर्तते इति | तथा विज्ञानप्रत्ययं नाम रूपमित्युक्तं | तस्माच्चित्तस्य फलं | शुद्धचित्तानुवृत्तितश्च | शुद्धं हि योगिनां चित्तं संस्कारा अनुवर्तन्ते | यथोक्तं | ध्यायी भिक्षुः ऋद्धिमांश्चित्तवशे प्राप्त इमं दारुस्कन्धं सचेत् सुवर्णमधिमुच्यते तदप्यस्य तथैव (म्स_बग्छि १४५) स्यादिति | तस्मादपि चित्तफलं संस्काराः | सत्त्वानुवृत्तितश्च | तथा हि पापकारिषु सत्त्वेषु बाह्या भावा हीना भवन्ति | पुण्यकारिषु च प्रणीताः | अतस्तच्चित्तानुवर्तनात् चित्तफलत्वं संस्काराणां सिद्धं | ततश्च तेषां क्षणिकत्वं | न हि क्षणिकस्याक्षणिकं फलं युज्यते तदनुविधायित्वात् | एवं तावदविशेषेण संस्काराणां क्षणिकत्वं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां साधितम् | आध्यात्मिकानां पुनः साधनार्थं पञ्च श्लोका वेदितव्याः | आद्यस्तरतमेनापि चयेनाश्रयभावतः | विकारपरिपाकाभ्यां तथा हीनविशिष्टतः || ॥ १८.८४ ॥

|| tatra kṣaṇikaṃ sarvaṃ saṃskṛtamiti paścādvacanadiyaṃ pratijñā veditavyā | tatpunaḥ kathaṃ sidhyati | kṣaṇikatvamantareṇa saṃskārāṇāṃ pravṛtterayogāt | prabandhena hi vṛttiḥ pravṛttiḥ | sā cāntareṇa pratikṣaṇamutpādanirodhau na yujyate | atha kālāntaraṃ sthitvā pūrvottaranirodhotpādataḥ prabandheneṣyate vṛttiḥ | tadanantaraṃ pravṛttirna syāt prabandhābhāvāt | naiva cotpannasya vinā prabandhena kālāntaraṃ bhāvo yujyate | kiṃ kāraṇaṃ hetuta utpattiḥ | hetuto hi sarvaṃ saṃskṛtamutpadyate bhavatītyarthaḥ | tadyadi bhūtvā punaruttarakālaṃ bhavati tasyāvaśyaṃ hetunā bhavitavyaṃ | vinā hetunā ādita ivā[evā]bhāvāt | na ca tattenaiva hetunā bhavitumarhati tasyopayu[bhu]ktahetukatvāt | na cānyo heturupalambhate | tasmātpratikṣaṇamavaśyaṃ pūrvahetukamanyadbhavatīti veditavyaṃ | evaṃ vinā prabandhenotpannasya kālāntaraṃ bhāvo na yujyate | athāpyevamiṣyeta notpannaṃ punarutpadyate yadarthaṃ hetunā bhavitavyaṃ syādutpannaṃ tu kālāntareṇa paścānnirudhyate notpannamātrameveti | tatpaścātkena nirudhyate | yadyutpādahetunaiva tadayuktaṃ | kiṃ kāraṇam | utpādanirodhayorvirodhāt | na hi virodhayostulyo heturupalabhyate | tadyathā chāyātapayoḥ śītoṣṇayośca | kālāntaranirodhasyaiva ca virodhāt | kena virodhāt | āgamena ca | yaduktaṃ bhagavatā | māyopamāste bhikṣo saṃskārā āpāyikāstāvatkālikā itvarapratyupasthāyina iti | manaskāreṇa ca yogināṃ | te hi saṃskārāṇāmudayavyayau manasikurvantaḥ pratikṣaṇaṃ teṣāṃ nirodhaṃ paśyanti | anyathā hi teṣāmapi nirvidvirāgavimuktayo na syuryathānyeṣāṃ maraṇakālādiṣu nirodhaṃ paśyatāṃ | yadi cotpannaḥ saṃskāraḥ kālāntaraṃ tiṣṭhet sa svayameva vā tiṣṭhetsvayameva sthātuṃ samarthaḥ | sthitikāraṇena (msa_bagchi 144) vā kenacit | svayaṃ tāvadavasthānamayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | paścātsvayamasthiteḥ | kena vā so 'nte punaḥ sthātuṃ na samarthaḥ | sthitikāraṇenāpi na yuktaṃ tasyābhāvāt | na hi tatkiṃcidupalabhyate | athāpi syādvināpi sthitikāraṇena vināśakāraṇābhāvāt avatiṣṭhate | labdhe tu vināśakāraṇe paścādvinaśyati agnimeva śyāmateti | tadayuktaṃ, tasyābhāvāt | na hi vināśakāraṇaṃ paścādapi kiṃcidasti | agnināpi śyāmatā vinasyatīti suprasiddhaṃ [na prasiddhaṃ,] | visadṛśotpattau tu tasya sāmarthyaṃ prasiddhaṃ | tathā hi tatsaṃbandhāt śyāmatāyāḥ saṃtatirvisadṛśī gṛhyate na tu sarvathaivāpravṛttiḥ | apāmapi kvāthyamānānāmagnisambandhādalpataratamotpattito 'timāndyādante punaranutpattirgṛhyate | na tu sakṛdevāgnisaṃbandhāttadabhāvaḥ | naiva cotpannasya kasyacid[ta] sthānaṃ yujyate | lakṣaṇaikāntyāt | aikāntikaṃ hyetatsaṃskṛtalakṣaṇamuktaṃ bhagavatā yaduta saṃskṛtasyānityatā | tadyadi notpannamātraṃ vinaśyet | kaṃcitkālamasyānityatā na syāditi anaikāntikamanityatālakṣaṇaṃ prasahya[jya]te | athāpi syātpratikṣaṇamapūrvotpattau tadevedamiti pratyabhijñānaṃ na syāditi | tadbhavatyeva sādṛśyasya anuvṛttermāyākāra pa[pha]lakavat | sādṛśyāttadbuddhirna tadbhāvāditi | kathaṃ gamyate | nirodhataḥ | na hi tathaivāvasthitasyānte nirodhaḥ syādādikṣaṇanirviśiṣṭatvāt | tasmānna tattadevetyavadhāryate ante pariṇāmopalabdheśca | pariṇāmo hi nāmānyathātvaṃ | tadyadi nādita evārabdhaṃ bhavedādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānāmante pariṇāmo nopalabhyeta | tasmādādita evānyathātvamārabdhaṃ yatkrameṇābhivardhamānamante vyaktimāpadyate kṣīrasyeva dadyavasthāyāṃ | yāvattu tadanyathātvaṃ sūkṣmatvānna paricchidyate | tāvatsādṛśyānuvṛttestadevedamimi [ti]jñāyata iti siddhaṃ | tataśca pratikṣaṇamanyathātvāt | kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | kutaśca prasiddhaṃ | taddhetutvaphalatvataḥ | kṣaṇikahetutvāt | kṣaṇikaphalatvāccetyarthaḥ | kṣaṇikaṃ hi cittaṃ prasiddhaṃ tasya cānye saṃskārāścakṣurūpādayo hetutaḥ | tasmātte 'pi kṣaṇikā iti siddhaṃ | na tvakṣaṇikāt kṣaṇikaṃ bhavitumarhati yathā nityādanityamiti | cittasya khalvapi sarve saṃskārāḥ phalaṃ | kathamidaṃ gamyate | upāttatvādādhipatyācchuddhasattvānuvṛttitaśca | cittena hi sarve saṃskārāścakṣurādayaḥ sādhiṣṭhānā upāttāḥ sahasaṃmurchanāḥ tadanugrahānuvṛttitaḥ | tasmātte cittasya phalaṃ | cittasya cādhipatyaṃ saṃskāreṣu | yathoktaṃ bhagavatā | cittenāyaṃ loko nīyate cittena parikṛṣyate cittasyotpannasyotpannasya vaśe vartate iti | tathā vijñānapratyayaṃ nāma rūpamityuktaṃ | tasmāccittasya phalaṃ | śuddhacittānuvṛttitaśca | śuddhaṃ hi yogināṃ cittaṃ saṃskārā anuvartante | yathoktaṃ | dhyāyī bhikṣuḥ ṛddhimāṃścittavaśe prāpta imaṃ dāruskandhaṃ sacet suvarṇamadhimucyate tadapyasya tathaiva (msa_bagchi 145) syāditi | tasmādapi cittaphalaṃ saṃskārāḥ | sattvānuvṛttitaśca | tathā hi pāpakāriṣu sattveṣu bāhyā bhāvā hīnā bhavanti | puṇyakāriṣu ca praṇītāḥ | atastaccittānuvartanāt cittaphalatvaṃ saṃskārāṇāṃ siddhaṃ | tataśca teṣāṃ kṣaṇikatvaṃ | na hi kṣaṇikasyākṣaṇikaṃ phalaṃ yujyate tadanuvidhāyitvāt | evaṃ tāvadaviśeṣeṇa saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ dvābhyāṃ ślokābhyāṃ sādhitam | ādhyātmikānāṃ punaḥ sādhanārthaṃ pañca ślokā veditavyāḥ | ādyastaratamenāpi cayenāśrayabhāvataḥ | vikāraparipākābhyāṃ tathā hīnaviśiṣṭataḥ || (18.84)

|| भास्वराभास्वरत्वेन देशान्तरगमेन च | सबीजाबीजभावेन प्रतिबिम्बेन चोदयः || ॥ १८.८५ ॥

|| bhāsvarābhāsvaratvena deśāntaragamena ca | sabījābījabhāvena pratibimbena codayaḥ || (18.85)

|| चतुर्दशविधोत्पत्तौ हेतुमानविशेषतः | चयाया[पा]र्थादयोगाच्च आश्रयत्व असंभवात् || ॥ १८.८६ ॥

|| caturdaśavidhotpattau hetumānaviśeṣataḥ | cayāyā[pā]rthādayogācca āśrayatva asaṃbhavāt || (18.86)

|| स्थितस्यसंभवादन्ते आद्यनाशाविकारतः | तथा हीनविशिष्टत्वे भास्वराभास्वरे ऽपि च || ॥ १८.८७ ॥

|| sthitasyasaṃbhavādante ādyanāśāvikārataḥ | tathā hīnaviśiṣṭatve bhāsvarābhāsvare 'pi ca || (18.87)

|| गत्यभावात्स्थितायोगाच्चरमत्व असंभवात् | अनुवृत्तेश्च चित्तस्य क्षणिकं सर्वसंस्कृतम् || ॥ १८.८८ ॥

|| gatyabhāvātsthitāyogāccaramatva asaṃbhavāt | anuvṛtteśca cittasya kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam || (18.88)

|| आद्यस्तरतमेनापि यावत्क्षणिकं सर्वसंस्कृतमिति | कथमेषामेभिः क्षणिकत्वं सिध्यति | आध्यात्मिकानां हि संस्काराणां चतुर्दशविध उत्पादः | आद्य उत्पादो यावत्प्रथमत आत्मभावाभिनिर्वृत्तिः | तरतमेन यः प्रथमजन्मक्षणादूर्ध्वं | चयेन य आहारस्वप्नब्रह्मचर्यासमापत्त्युपचयेन | आश्रयभावतः यश्चक्षुर्विज्ञानादीनां चक्षुरादीभिराश्रयैः | विकारेण यो रागादिभिर्वर्णादिविपरिणामतः | परिपाकेन यो गर्भबालकुमारयुवमध्यमवृद्धावस्थासु | हीनत्वेन विशिष्टत्वेन च यो दुर्गतौ [सुगतौ?] चोत्पद्यमानानां यथाक्रमं | भास्वरत्वेन यो निर्मितकामेषु परनिर्मितकामेषु रूपारूप्येषु चोपपन्नानां चित्तमात्राधीनत्वात् | अभास्वरत्वेन यस्तदन्यत्रोपपन्नानां | देशान्तरगमनेन यो ऽन्यदेशोत्पादनिरोधे ऽन्यदेशोत्पादः | सबीजत्वेन यो ऽहर्तश्चरमान् स्कन्धान्वर्जयित्वा | अबीजत्वेन यस्तेषामेवार्हतश्चरमेषां | प्रतिबिम्बत्वेन यो अष्टविमोक्षध्यायिनां समाधिवशेन प्रतिबिम्बानां[ख्यानां] संस्काराणामुत्पादः | एतस्यां चतुर्दशविधायामुत्पत्तावाध्यात्मिकानां संस्काराणां क्षणिकत्वं हेतुमानविशेषादिभिः कारणैर्वेदितव्यम् | आद्योत्पादे तावत् हेतुत्वविशेषात् | यदि हि तस्य हेतुत्वेन विशेषो न स्यात् तदुत्तरायाः संस्कारप्रवृत्तेरुत्तरोत्तरविशेषो (म्स_बग्छि १४६) नोपलभ्येत हेत्वविशेषात् | विशेषे च सति तदुत्तरेभ्यस्तस्यान्यत्वात् क्षणिकत्वसिद्धिः | तरतमोत्पादे मानविशेषात् | मानं प्रमाणमित्यर्थः | न हि प्रतिक्षणं विनान्यत्वेन परिमाणविशेषो भवेत् | उपचयोत्पादे चयापार्थ्यात् | उपस्तम्भो हि चयः | तस्यापार्थ्यं स्यादन्तरेण क्षणिकत्वं तथैवावस्थितत्वात् | अयोगाच्चोपचयस्यैव | न हि प्रतिक्षणं विना पुष्टतरोत्पत्त्या युज्येतोपचयः | आश्रयभावेनोत्पत्तावाश्रितत्वासंभवात् | न हि तिष्ठत्याश्रये च तदाश्रितस्यानवस्थानं युज्यते | याने तिष्ठति तदारूढानवस्थानवदन्यथा ह्याश्रयत्वं न संभवेत् | विकारोत्पत्तौ परिपाकोत्पत्तौ च स्थितस्यासंभवात् | आद्यनाशाविकारतः | न हि तथास्थितस्यैव रागादिभिर्विकारः संभवति | न चावस्थान्तरेषु परिपाक आदावविनाशे सत्यन्ते विकाराभावात् | तथा हीनविशिष्टोत्पत्तौ क्षणिकत्वं वेदितव्यं यथा विकारपरिपाकोत्पत्तौ | न हि तथास्थितेष्वेव संस्कारेषु कर्मवासना वृत्तिं लभते यतो दुर्गतौ वा स्यादुत्पत्तिः सुगतौ वा | क्रमेण हि संततिपरिणामविशेषात् वृत्तिलाभो युज्यते | भास्वराभास्वरे ऽपि चोत्पादे तथैव क्षणिकत्वं युज्यते | भास्वरे तावत् तथास्थितस्यासंभवात् चित्ताधीनवृत्तितायाः | अभास्वरे ऽपि चादौ विनाशमन्तरेणान्ते विकारायोगात् | देशान्तरगमनेनोत्पत्तौ गत्यभावात् | न हि संस्काराणां देशान्तरसंक्रान्तिलक्षणा गतिर्नाम काचित् क्रिया युज्यते | सा ह्युत्पन्ना वा संस्कारं देशान्तरं गमयेदनुत्पन्ना वा | यद्युत्पन्ना तेन गतिकाले न कंचिद्गत इति स्थितस्यैव गमनं नोपपद्यते | अथानुत्पन्ना तेनासत्यां गतौ गत इति न युज्यते | सा च क्रिया यदि तद्देशस्थ एव संस्कारे कारित्रं करोति न युज्यते | स्थितस्यान्यदेशाप्राप्तेः | अथान्यदेशस्थे न युज्यते | विना क्रिययान्यदेशाप्राप्तेः | न च क्रिया तत्र वा अन्यत्र वा देशे स्थिता संस्कारादन्योपलभ्यते | तस्मान्नास्ति संस्काराणां देशान्तरसंतत्युत्पादादन्या गतिः | तदभावाच्च सिद्धं क्षणिकत्वं | देशान्तरनिरन्तरोत्पत्तिलक्षणा गतिर्विभवद्भिः कारणैर्वेदितव्या | अस्ति चित्तवशेन यथा चङ्क्रमणाद्यवस्थासु | अस्ति पूर्वकर्मावेधेन यथान्तराभवः | अस्त्यभिधात[अस्त्याक्षिप्त]वशेन यथा क्षिप्तस्येषोः | अस्ति संबन्धवशेन यथा याननदीप्लवारूढानां | अस्ति नोदनवशेन यथा वायुप्रेरितानां तृणादीनाम् | अस्ति स्वभाववशेन यथा वायोस्तिर्यग्गमनमग्नेरूर्ध्वं ज्वलनमपां निम्ने स्यन्दनं | अस्त्यनुभावेन यथा मन्त्रौषधानुभावेन | केषांचिदयस्कान्तानुभावेनायसां | ऋद्ध्यनुभावेन ऋद्धिमतां | सबीजाबीजभावेनोत्पत्तौ क्षणिकत्वं वेदितव्यं स्थितायोगाच्चरमासंभवाच्च | न हि प्रतिक्षणं हेतुभावमन्तरेण तथास्थितस्यान्यस्मिन्काले पुनर्बीजभावो युज्यते | निर्बीजत्वं वा चरमे क्षणे | न च शक्यं (म्स_बग्छि १४७) पूर्वं सबीजत्वं चरमे क्षणे निर्बीजत्वमभ्युपगन्तुं | तदभावे चरमत्वासंभवात् | तथा हि चरमत्वमेव न संभवति | प्रतिबिम्बोत्पत्तौ क्षणिकत्वं चित्तानुवृत्तितो वेदितव्यं | प्रतिक्षणं चित्तवशेन तदुत्पादात् | एकान्तात्[एवं तावत्]साधितमाध्यात्मिकं सर्वसंस्कृतं क्षणिकमिति | बाह्यस्येदानीं क्षणिकत्वं त्रिभिः श्लोकैः साधयति | भूतानां षडिवधार्थस्य क्षणिकत्वं विधीयते | शोषवृद्धेः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितः || ॥ १८.८९ ॥

|| ādyastaratamenāpi yāvatkṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtamiti | kathameṣāmebhiḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati | ādhyātmikānāṃ hi saṃskārāṇāṃ caturdaśavidha utpādaḥ | ādya utpādo yāvatprathamata ātmabhāvābhinirvṛttiḥ | taratamena yaḥ prathamajanmakṣaṇādūrdhvaṃ | cayena ya āhārasvapnabrahmacaryāsamāpattyupacayena | āśrayabhāvataḥ yaścakṣurvijñānādīnāṃ cakṣurādībhirāśrayaiḥ | vikāreṇa yo rāgādibhirvarṇādivipariṇāmataḥ | paripākena yo garbhabālakumārayuvamadhyamavṛddhāvasthāsu | hīnatvena viśiṣṭatvena ca yo durgatau [sugatau?] cotpadyamānānāṃ yathākramaṃ | bhāsvaratvena yo nirmitakāmeṣu paranirmitakāmeṣu rūpārūpyeṣu copapannānāṃ cittamātrādhīnatvāt | abhāsvaratvena yastadanyatropapannānāṃ | deśāntaragamanena yo 'nyadeśotpādanirodhe 'nyadeśotpādaḥ | sabījatvena yo 'hartaścaramān skandhānvarjayitvā | abījatvena yasteṣāmevārhataścarameṣāṃ | pratibimbatvena yo aṣṭavimokṣadhyāyināṃ samādhivaśena pratibimbānāṃ[khyānāṃ] saṃskārāṇāmutpādaḥ | etasyāṃ caturdaśavidhāyāmutpattāvādhyātmikānāṃ saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ hetumānaviśeṣādibhiḥ kāraṇairveditavyam | ādyotpāde tāvat hetutvaviśeṣāt | yadi hi tasya hetutvena viśeṣo na syāt taduttarāyāḥ saṃskārapravṛtteruttarottaraviśeṣo (msa_bagchi 146) nopalabhyeta hetvaviśeṣāt | viśeṣe ca sati taduttarebhyastasyānyatvāt kṣaṇikatvasiddhiḥ | taratamotpāde mānaviśeṣāt | mānaṃ pramāṇamityarthaḥ | na hi pratikṣaṇaṃ vinānyatvena parimāṇaviśeṣo bhavet | upacayotpāde cayāpārthyāt | upastambho hi cayaḥ | tasyāpārthyaṃ syādantareṇa kṣaṇikatvaṃ tathaivāvasthitatvāt | ayogāccopacayasyaiva | na hi pratikṣaṇaṃ vinā puṣṭatarotpattyā yujyetopacayaḥ | āśrayabhāvenotpattāvāśritatvāsaṃbhavāt | na hi tiṣṭhatyāśraye ca tadāśritasyānavasthānaṃ yujyate | yāne tiṣṭhati tadārūḍhānavasthānavadanyathā hyāśrayatvaṃ na saṃbhavet | vikārotpattau paripākotpattau ca sthitasyāsaṃbhavāt | ādyanāśāvikārataḥ | na hi tathāsthitasyaiva rāgādibhirvikāraḥ saṃbhavati | na cāvasthāntareṣu paripāka ādāvavināśe satyante vikārābhāvāt | tathā hīnaviśiṣṭotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ yathā vikāraparipākotpattau | na hi tathāsthiteṣveva saṃskāreṣu karmavāsanā vṛttiṃ labhate yato durgatau vā syādutpattiḥ sugatau vā | krameṇa hi saṃtatipariṇāmaviśeṣāt vṛttilābho yujyate | bhāsvarābhāsvare 'pi cotpāde tathaiva kṣaṇikatvaṃ yujyate | bhāsvare tāvat tathāsthitasyāsaṃbhavāt cittādhīnavṛttitāyāḥ | abhāsvare 'pi cādau vināśamantareṇānte vikārāyogāt | deśāntaragamanenotpattau gatyabhāvāt | na hi saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃkrāntilakṣaṇā gatirnāma kācit kriyā yujyate | sā hyutpannā vā saṃskāraṃ deśāntaraṃ gamayedanutpannā vā | yadyutpannā tena gatikāle na kaṃcidgata iti sthitasyaiva gamanaṃ nopapadyate | athānutpannā tenāsatyāṃ gatau gata iti na yujyate | sā ca kriyā yadi taddeśastha eva saṃskāre kāritraṃ karoti na yujyate | sthitasyānyadeśāprāpteḥ | athānyadeśasthe na yujyate | vinā kriyayānyadeśāprāpteḥ | na ca kriyā tatra vā anyatra vā deśe sthitā saṃskārādanyopalabhyate | tasmānnāsti saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃtatyutpādādanyā gatiḥ | tadabhāvācca siddhaṃ kṣaṇikatvaṃ | deśāntaranirantarotpattilakṣaṇā gatirvibhavadbhiḥ kāraṇairveditavyā | asti cittavaśena yathā caṅkramaṇādyavasthāsu | asti pūrvakarmāvedhena yathāntarābhavaḥ | astyabhidhāta[astyākṣipta]vaśena yathā kṣiptasyeṣoḥ | asti saṃbandhavaśena yathā yānanadīplavārūḍhānāṃ | asti nodanavaśena yathā vāyupreritānāṃ tṛṇādīnām | asti svabhāvavaśena yathā vāyostiryaggamanamagnerūrdhvaṃ jvalanamapāṃ nimne syandanaṃ | astyanubhāvena yathā mantrauṣadhānubhāvena | keṣāṃcidayaskāntānubhāvenāyasāṃ | ṛddhyanubhāvena ṛddhimatāṃ | sabījābījabhāvenotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ sthitāyogāccaramāsaṃbhavācca | na hi pratikṣaṇaṃ hetubhāvamantareṇa tathāsthitasyānyasminkāle punarbījabhāvo yujyate | nirbījatvaṃ vā carame kṣaṇe | na ca śakyaṃ (msa_bagchi 147) pūrvaṃ sabījatvaṃ carame kṣaṇe nirbījatvamabhyupagantuṃ | tadabhāve caramatvāsaṃbhavāt | tathā hi caramatvameva na saṃbhavati | pratibimbotpattau kṣaṇikatvaṃ cittānuvṛttito veditavyaṃ | pratikṣaṇaṃ cittavaśena tadutpādāt | ekāntāt[evaṃ tāvat]sādhitamādhyātmikaṃ sarvasaṃskṛtaṃ kṣaṇikamiti | bāhyasyedānīṃ kṣaṇikatvaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sādhayati | bhūtānāṃ ṣaḍivadhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ || (18.89)

|| तत्संभवात्पृथिव्याश्च परिणामचतुष्टयात् | वर्णगन्धरसस्पर्शतुल्यत्वाच्च तथैव तत् || ॥ १८.९० ॥

|| tatsaṃbhavātpṛthivyāśca pariṇāmacatuṣṭayāt | varṇagandharasasparśatulyatvācca tathaiva tat || (18.90)

|| इन्धनाधीनवृत्तित्वात्तारतम्योपलब्धितः | चित्तानुवृत्तेः पृच्छातः क्षणिकं बाह्यमप्यतः || ॥ १८.९१ ॥

|| indhanādhīnavṛttitvāttāratamyopalabdhitaḥ | cittānuvṛtteḥ pṛcchātaḥ kṣaṇikaṃ bāhyamapyataḥ || (18.91)

|| किं पुनस्तद्बाह्यं | चत्वारि महाभूतानि | षडिवधश्चार्थः | वर्णगन्धरसस्पर्शशब्दा धर्मायतनिकं च रूपम् | अतो भूतानां षडिवधार्थस्य च क्षणिकत्वं विधीयते | कथं विधीयते | अपां तावच्छोषवृद्धेः | उत्ससरस्तटागादिष्वपां क्रमेण वृद्धिः शोषश्चोपलभ्यते | तच्चोभयमन्तरेण प्रतिक्षणं परिणामं न स्यात्पश्चाद्विशेषकारणाभावात् | वायोः प्रकृत्या चलत्वाद् वृद्धिहानितश्च | न ह्यवस्थितस्य चलत्वं स्यात्तत्स्वाभावादिति[गत्यभावादिति] प्रसाधितमेतत् | न च वृद्धिहासौ तथैवावस्थितत्वात् | पृथिव्यास्तत्संभवात् परिणामचतुष्टयाच्च | तच्छब्देनापश्च गृह्यन्ते वायुश्च | अद्भ्यो हि वायुसहिताभ्यः पृथिवी संभूता विवर्तकाले | तस्मात्तत्फलत्वात् सापि क्षणिका वेदितव्या | चतुर्विधश्च परिणामः पृथिव्या उपलभ्यते | कर्मकृतः सत्त्वानां कर्मविशेषात् | उपक्रमकृतः प्रहादिभिः | भूतकृतो ऽग्न्यादिभिः | कालकृतः कालान्तरपरिणामतः[वासतः] | स चान्तरेण प्रतिक्षणमन्योत्पत्तिं न युज्यते विनाशकारणाभावात् | वर्णगन्धरसस्पर्शानां पृथिव्यादिभिस्तुल्यकारणत्वात् तथैव क्षणिकत्वं वेदितव्यं | तेजसः पुनः क्षणिकत्वमिन्धनाधीनवृत्तित्वात् | न हि तेजस्युत्पन्ने तेजः सहोत्पन्नमिन्धनं तथैवावतिष्ठते | न च दग्धेन्धनं तेजः स्थातुं समर्थं | मा भूदन्ते ऽप्यनिन्धनस्यावस्थानमिति | श्लोकबन्धानुरोधाद्वर्णादीनां पूर्वमभिधानं पश्चात्तेजसः | शब्दः पुनर्यो ऽपि कालान्तरमुपलभ्यते घण्टादीनां तस्यापि क्षणिकत्वं वेदितव्यं तारतम्योपलब्धेः | न ह्यसति क्षणिकत्वे प्रतिक्षणमन्दतरतमोपलब्धिः स्यात् | धर्मायतनिकस्यापि रूपस्य क्षणिकत्वं प्रसिद्धमेव चित्तानुवृत्तेर्यथा पूर्वमुक्तं | तस्माद्वाह्यमपि क्षणिकं प्रसिद्धं | पृच्छ्रयते खल्वपि सर्वसंस्काराणां क्षणिकत्वं सिध्यति (म्स_बग्छि १४८) कथं कृत्वा | इदं तावदयमक्षणिकवादी प्रष्टव्यः | कस्माद्भवाननित्यत्वमिच्छति न [?] संस्काराणां क्षणिकत्वं नेच्छतीति | यद्येवं वदेत् प्रतिक्षणमन्य[नित्य]त्वस्याग्रहणादिति स इदं स्याद्वचनीयः | प्रसिद्धक्षणिकभावेष्वपि प्रदीपादिषु निश्चलावस्थायां तदग्रहणादक्षणिकत्वं कस्मान्नेष्यते | यद्येवं वदेत् पूर्ववत्पश्चादग्रहणादिति | स इदं स्याद्वचनीयः | संस्काराणामपि कस्मादेवं नेष्यते | यद्येवं वदेत् विलक्षणत्वात् प्रदीपादितदन्यसंस्काराणामिति | स इदं स्याद्वचनीयः | द्विविधं हि वैलक्षण्यं स्वभाववैलक्षण्यं वृत्तिवैलक्षण्यं च | तद्यदि तावत् स्वभाववैलक्षण्यमभिप्रेतमत एव दृष्टान्तत्वं युज्यते | न हि तत्स्वभाव एव तस्य दृष्टान्तो भवति यथा प्रदीपः प्रदीपस्य गौर्वा गोरिति | अथ वृत्तिवैलक्षण्यमत एव दृष्टान्तत्वं प्रदीपादीनां प्रसिद्धत्वात् | क्षणिकत्वानुवृत्तेः पुनः स इदं प्रष्टव्यः | कच्चिदिच्छसि याने तिष्ठति यानारूढो गच्छेदिति | यदि नो हीति वदेत् | स इदं स्याद्वचनीयः | चक्षुरादिषु तिष्ठत्सु तदाश्रितं विज्ञानं प्रबन्धेन गच्छतीति न युज्यते | यद्येवं वदेत् ननु च दृष्टं वर्तिसंनिश्रिते प्रदीपे प्रबन्धेन गच्छति वर्त्या अवस्थानमिति | स इदं स्याद्वचनीयः | न दृष्टं तत्प्रबन्धेन वर्त्याः प्रतिक्षणं विकारोत्पत्तेरिति | यद्येवं वदेत् सति क्षणिकत्त्वे संस्काराणां कस्मात्प्रदीपादिव क्षणिअकत्वं न सिद्धमिति | स इदं स्याद्वचनीयः विपर्यासवस्तुत्वात् | सदृशसंततिप्रबन्धवृत्त्या हि क्षणिकत्वमेषां न प्रज्ञायते | यतः सत्यप्यपरापरत्वे तदेवेदमिति विपर्यासो जायते | इतरथा हि अनित्यनित्यविपर्यासो न स्यात्तदभावे संक्लेशो न स्यात् कुतः पुनर्व्यवदानमित्येवं पर्यनुयोगतो ऽपि क्षणिकत्वं सर्वसंस्काराणां प्रसिद्धं | पुद्गलनैरात्म्यप्रसाधनार्थं नैरात्म्यविभागे द्वादश श्लोकाः | प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु | नोपलम्भाद्विपर्यासात् संक्लेशात् क्लिष्टहेतुतः || ॥ १८.९२ ॥

|| kiṃ punastadbāhyaṃ | catvāri mahābhūtāni | ṣaḍivadhaścārthaḥ | varṇagandharasasparśaśabdā dharmāyatanikaṃ ca rūpam | ato bhūtānāṃ ṣaḍivadhārthasya ca kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | kathaṃ vidhīyate | apāṃ tāvacchoṣavṛddheḥ | utsasarastaṭāgādiṣvapāṃ krameṇa vṛddhiḥ śoṣaścopalabhyate | taccobhayamantareṇa pratikṣaṇaṃ pariṇāmaṃ na syātpaścādviśeṣakāraṇābhāvāt | vāyoḥ prakṛtyā calatvād vṛddhihānitaśca | na hyavasthitasya calatvaṃ syāttatsvābhāvāditi[gatyabhāvāditi] prasādhitametat | na ca vṛddhihāsau tathaivāvasthitatvāt | pṛthivyāstatsaṃbhavāt pariṇāmacatuṣṭayācca | tacchabdenāpaśca gṛhyante vāyuśca | adbhyo hi vāyusahitābhyaḥ pṛthivī saṃbhūtā vivartakāle | tasmāttatphalatvāt sāpi kṣaṇikā veditavyā | caturvidhaśca pariṇāmaḥ pṛthivyā upalabhyate | karmakṛtaḥ sattvānāṃ karmaviśeṣāt | upakramakṛtaḥ prahādibhiḥ | bhūtakṛto 'gnyādibhiḥ | kālakṛtaḥ kālāntarapariṇāmataḥ[vāsataḥ] | sa cāntareṇa pratikṣaṇamanyotpattiṃ na yujyate vināśakāraṇābhāvāt | varṇagandharasasparśānāṃ pṛthivyādibhistulyakāraṇatvāt tathaiva kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ | tejasaḥ punaḥ kṣaṇikatvamindhanādhīnavṛttitvāt | na hi tejasyutpanne tejaḥ sahotpannamindhanaṃ tathaivāvatiṣṭhate | na ca dagdhendhanaṃ tejaḥ sthātuṃ samarthaṃ | mā bhūdante 'pyanindhanasyāvasthānamiti | ślokabandhānurodhādvarṇādīnāṃ pūrvamabhidhānaṃ paścāttejasaḥ | śabdaḥ punaryo 'pi kālāntaramupalabhyate ghaṇṭādīnāṃ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ tāratamyopalabdheḥ | na hyasati kṣaṇikatve pratikṣaṇamandataratamopalabdhiḥ syāt | dharmāyatanikasyāpi rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasiddhameva cittānuvṛtteryathā pūrvamuktaṃ | tasmādvāhyamapi kṣaṇikaṃ prasiddhaṃ | pṛcchrayate khalvapi sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ sidhyati (msa_bagchi 148) kathaṃ kṛtvā | idaṃ tāvadayamakṣaṇikavādī praṣṭavyaḥ | kasmādbhavānanityatvamicchati na [?] saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ necchatīti | yadyevaṃ vadet pratikṣaṇamanya[nitya]tvasyāgrahaṇāditi sa idaṃ syādvacanīyaḥ | prasiddhakṣaṇikabhāveṣvapi pradīpādiṣu niścalāvasthāyāṃ tadagrahaṇādakṣaṇikatvaṃ kasmānneṣyate | yadyevaṃ vadet pūrvavatpaścādagrahaṇāditi | sa idaṃ syādvacanīyaḥ | saṃskārāṇāmapi kasmādevaṃ neṣyate | yadyevaṃ vadet vilakṣaṇatvāt pradīpāditadanyasaṃskārāṇāmiti | sa idaṃ syādvacanīyaḥ | dvividhaṃ hi vailakṣaṇyaṃ svabhāvavailakṣaṇyaṃ vṛttivailakṣaṇyaṃ ca | tadyadi tāvat svabhāvavailakṣaṇyamabhipretamata eva dṛṣṭāntatvaṃ yujyate | na hi tatsvabhāva eva tasya dṛṣṭānto bhavati yathā pradīpaḥ pradīpasya gaurvā goriti | atha vṛttivailakṣaṇyamata eva dṛṣṭāntatvaṃ pradīpādīnāṃ prasiddhatvāt | kṣaṇikatvānuvṛtteḥ punaḥ sa idaṃ praṣṭavyaḥ | kaccidicchasi yāne tiṣṭhati yānārūḍho gacchediti | yadi no hīti vadet | sa idaṃ syādvacanīyaḥ | cakṣurādiṣu tiṣṭhatsu tadāśritaṃ vijñānaṃ prabandhena gacchatīti na yujyate | yadyevaṃ vadet nanu ca dṛṣṭaṃ vartisaṃniśrite pradīpe prabandhena gacchati vartyā avasthānamiti | sa idaṃ syādvacanīyaḥ | na dṛṣṭaṃ tatprabandhena vartyāḥ pratikṣaṇaṃ vikārotpatteriti | yadyevaṃ vadet sati kṣaṇikattve saṃskārāṇāṃ kasmātpradīpādiva kṣaṇiakatvaṃ na siddhamiti | sa idaṃ syādvacanīyaḥ viparyāsavastutvāt | sadṛśasaṃtatiprabandhavṛttyā hi kṣaṇikatvameṣāṃ na prajñāyate | yataḥ satyapyaparāparatve tadevedamiti viparyāso jāyate | itarathā hi anityanityaviparyāso na syāttadabhāve saṃkleśo na syāt kutaḥ punarvyavadānamityevaṃ paryanuyogato 'pi kṣaṇikatvaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prasiddhaṃ | pudgalanairātmyaprasādhanārthaṃ nairātmyavibhāge dvādaśa ślokāḥ | prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu | nopalambhādviparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ || (18.92)

|| एकत्वान्यत्वतोवाच्यस्तस्माद्दोषद्वयादसौ | स्कन्धात्मत्वप्रसङ्गाच्च तद्द्रव्यत्वप्रसङ्गतः || ॥ १८.९३ ॥

|| ekatvānyatvatovācyastasmāddoṣadvayādasau | skandhātmatvaprasaṅgācca taddravyatvaprasaṅgataḥ || (18.93)

|| द्रव्यसन् यद्यवाच्यश्च वचनीयं प्रयोजनं | एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यो न युक्तो निष्प्रयोजनः || ॥ १८.९४ ॥

|| dravyasan yadyavācyaśca vacanīyaṃ prayojanaṃ | ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ || (18.94)

|| लक्षणाल्लोकदृष्टाच्च शास्त्रतो ऽपि न युज्यते | इन्धनाग्न्योरवाच्यत्वमुपलब्धेर्द्वयेन हि || ॥ १८.९५ ॥

|| lakṣaṇāllokadṛṣṭācca śāstrato 'pi na yujyate | indhanāgnyoravācyatvamupalabdherdvayena hi || (18.95)

|| द्वये सति च विज्ञानसंभवात्प्रत्ययो न सः | नैरर्थक्यादतो द्रष्टा यावन्मोक्ता न युज्यते || ॥ १८.९६ ॥

|| dvaye sati ca vijñānasaṃbhavātpratyayo na saḥ | nairarthakyādato draṣṭā yāvanmoktā na yujyate || (18.96)

|| स्वामित्वे सति चानित्यमनिष्टं न प्रवर्तयेत् | तत्कर्मलक्षणं साध्यं संबोधो बाध्यते त्रिधा || ॥ १८.९७ ॥

|| svāmitve sati cānityamaniṣṭaṃ na pravartayet | tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ saṃbodho bādhyate tridhā || (18.97)

|| दर्शनादौ च तद्यत्नः स्वयंभूर्न त्रयादपि | तद्यत्नप्रत्ययत्वं च निर्यत्नं दर्शनादिकं || ॥ १८.९८ ॥

|| darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūrna trayādapi | tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikaṃ || (18.98)

|| अकर्तृत्वादनित्यत्वात्सकृन्नित्यप्रवृत्तितः | दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते || ॥ १८.९९ ॥

|| akartṛtvādanityatvātsakṛnnityapravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate || (18.99)

|| तथा स्थितस्य नष्टस्य प्रागभावादनित्यतः | तृतीयपक्षाभावाच्च प्रत्ययत्वं न युज्यते || ॥ १८.१०० ॥

|| tathā sthitasya naṣṭasya prāgabhāvādanityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvācca pratyayatvaṃ na yujyate || (18.100)

|| सर्वधर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता | आत्मोपलम्भे दोषश्च देशितो यत एव च || ॥ १८.१०१ ॥

|| sarvadharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaśca deśito yata eva ca || (18.101)

|| संक्लेशव्यवदाने च अवस्थाच्छेदभिन्नके | वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः || ॥ १८.१०२ ॥

|| saṃkleśavyavadāne ca avasthācchedabhinnake | vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ || (18.102)

|| आत्मदृष्टिरनुत्पाद्या अभ्यासो ऽनादिकालिकः | अयत्नमोक्षः सर्वेषां न मोक्षः पुद्गलो ऽस्ति वा || ॥ १८.१०३ ॥

|| ātmadṛṣṭiranutpādyā abhyāso 'nādikālikaḥ | ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ na mokṣaḥ pudgalo 'sti vā || (18.103)

|| पुद्गल किमस्तीति वक्तव्यो नास्तीति वक्तव्यः | आह | प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु | यतश्च प्रज्ञप्तितो ऽस्तीति वक्तव्यो द्रव्यतो नास्तीति वक्तव्यः | एवमनेकांशवादपरिग्रहे नैवास्तित्वे दोषावकाशो न नास्तित्वे | स पुनर्द्रव्यतो नास्तीति कथं वेदितव्यः | नोपलम्भात् | न हि स द्रव्यत उपलभ्यते रूपादिवत् | उपलब्धिर्हि नाम बुद्ध्या प्रतिपत्तिः | न च पुद्गलं बुद्ध्या न प्रतिपद्यन्ते पुद्गलवादिनः | उक्तं च भगवता | दृष्ट एव धर्मे आत्मानमुपलभते प्रज्ञापयतीति कथं नोपलब्धो भवति | न स एवमुपलभ्यमानो द्रव्यत उपलब्धो भवति | किं कारणं | विपर्यासात् तथा ह्यनात्मन्यात्मेति विपर्यास उक्तो भगवता | तस्माद्य एवं पुद्गलग्राहो विपर्यासः सः | कथमिदं गम्यते | संक्लेशात् | सत्कायदृष्टिक्लेशलक्षणो ह्येष संक्लेशो यदुत अहं ममेति | न च [चा] विपर्यासः संक्लेशो भवितुमर्हति | न[स] चैष संक्लेश इति कथं वेदितव्यं | क्लिष्टहेतुतः | तथाहि तद्धेतुकाः क्लिष्टा रागादय उत्पद्यन्ते | यत्र पुनर्वस्तुनि रूपादिसंज्ञकेप्रज्ञप्तिः पुद्गल इति तस्मात्किमेकत्वेन पुद्गलो वक्तव्य आहोस्विदन्येत्वेन | आह | एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यस्तस्मादसौ | किं कारणं | दोषद्वयात् | कतमस्माद्दोषद्वयात् | स्कन्धात्मत्वप्रसङ्गाच्च तद्द्रव्यत्वप्रसङ्गतः | एकत्वे हि स्कन्धानामात्मत्वं प्रसज्यते पुद्गलस्य च द्रव्यसत्त्वं | अथान्यत्वे पुद्गलस्य द्रव्यसत्त्वं | एवं हि पुद्गलस्य प्रज्ञप्तितो ऽस्तित्वादवक्तव्यत्वं युक्तं | तेनाव्याकृतवस्तुसिद्धिः | ये पुनः शास्तुः शासनमतिक्रम्य पुद्गलस्य द्रव्यतो ऽस्तित्वमिच्छन्ति त इदं स्युर्वचनीयाः | द्रव्यसन्यद्यवाच्यश्च वचनीयं प्रयोजनं | किं कारणं | एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यो न युक्तो निष्प्रयोजनः | अथ दृष्टान्तमात्रात् पुद्गलस्यावक्तव्यत्वमिच्छेयुः | यथाग्निरिन्धनान्नान्यो नानन्यो वक्तव्य इति | त इदं स्युर्वचनीयाः | लक्षणाल्लोकदृष्टाच्च शास्त्रतो ऽपि न युज्यते | इन्धनाग्न्योरवाच्यत्वमुपलब्धेर्द्वयेन हि | एकत्वेनान्यत्वेन च अग्निर्हि नाम तेजोधातुरिन्धनं शेषाणि भूतानि | तेषां च भिन्नं लक्षणमित्यन्य एवाग्निरिन्धनात् | लोके च विनाप्यग्निना दृष्टमिन्धनं काष्ठादि विनापि चेन्धनेनाग्निरिति सिद्धमन्यत्वं | शास्त्रे च भगवता न क्वचिदग्नीन्धनयोरवाच्यत्वमुक्तमित्ययुक्तमेतत् | विन पुनरिन्धनेनाग्निरस्तीति कथमिदं विज्ञायते | उपलब्धेस्तथा हि वायुना विक्षिप्तं दूरमपि ज्वलत्परैति | अथापि स्याद्वानुस्तत्रेन्धनमिति अत एवाग्नीन्धनयोरन्यत्वमिति सिद्धिः | कुतः | द्वयेन हि उपलब्धेरिति प्रकृतं | द्वयं हि तत्रोपलभ्यते अर्चिर्वायुश्चेन्धनत्वेन | अस्त्येव पुद्गलो य एष द्रष्टा यावद्विज्ञाता कर्ता भोक्ता ज्ञाता मोक्ता च | न स द्रष्टा युज्यते | नापि यावन्मोक्ता | स हि दर्शानादिसंज्ञकानां विज्ञानानां प्रत्ययभावेन वा कर्ता भवेत् स्वामित्वेन वा | तत्र तावत् | द्वयं प्रतीत्य विज्ञानसंभवात्प्रत्ययो न सः | किं कारणं | नैरर्थक्यात् | न हि तस्य तत्र किंचित्सामर्थ्यं दृष्टं | स्वामित्वे सति वानित्यमनिष्टं न प्रवर्तयेत् || स हि विज्ञानप्रवृत्तौ स्वामीभवन्ननि[भवन्नि]ष्टं विज्ञानमनित्यं न प्रवर्तयेत् | अनिष्टं च | नैव तस्मादुभयथाप्यसंभवात् | असौ द्रष्टा यावन्मोक्ता न युज्यते | अपि खलु यदि द्रव्यतः पुद्गलो ऽस्ति | तत्कर्मलक्षणं साध्यं यदि द्रव्यतो ऽस्तितस्य कर्माप्युपलभ्यते | यथा चक्षुरादीनां दर्शनादिलक्षणं च रूपप्रसादादि | न चैवं पुद्गलस्य | तस्मान्न सो ऽस्ति द्रव्यतः | तस्मिंश्च द्रव्यत इष्यमाणे बुद्धस्य भगवतः | संबोधो बाध्यते त्रिधा | गम्भीराभिसंबोधः | असाधारणाभिसंबोधः | लोकोत्तराभिसंबोधश्च | न हि पुद्गलाभिसंबोधे किंचिद्गम्भीरमभिसंबुद्धं भवति | न तीर्थ्यासाधारणं | न लोकानुचित्तं | तथा ह्येष ग्राहः सर्वलोकगम्यः | तीर्थ्याभिनिविष्टः | दिर्घसंसारोचित्तश्च | अपि खलु पुद्गलो द्रष्टा भवन् यावद्विज्ञाता दर्शनादिषु सप्रयत्नो वा भवेन्निष्प्रयत्नो वा | सप्रयत्नस्य वा पुनरसौ प्रयत्नः स्वयंभूर्वा भवेदाकस्मिकः | तत्प्रत्ययो [वा?] दर्शनादौ च तद्यत्नः स्वयंभूर्न त्रयादपि | तस्मादेव च दोषत्रयाद्वक्ष्यमाणात् तद्यत्नप्रत्ययत्वं च नेति वर्तते | निष्प्रयत्नस्य वा पुनः सतः सिद्धं भवति | निर्यत्नं दर्शनादिकम् | इत्यसति व्यापारे पुद्गलस्य दर्शनादौ कथमसौ द्रष्टा भवति | यावद्विज्ञाता | दोषत्रयादित्युक्तं कतमस्माद्दोषत्रयात् | अकर्तृत्वादनित्यत्वात्सकृन्नित्यप्रवृत्तितः | दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते || यदि दर्शनादिषु प्रयत्न आकस्मिको यतो दर्शनादीनि | न तर्हि तेषां पुद्गलः कर्तेति कथमसौ द्रष्टा भवति यावद्विज्ञाता सति वाकस्मिकत्वे निरपेक्षत्वात् न कदाचित्प्रयत्नो न स्यादनित्यो न स्यात् | नित्ये च प्रयत्ने दर्शनादीनां युगपच्च नित्यं च प्रवृत्तिः स्यादिति दोषः | तस्मान्न युज्यते दर्शनादिषु प्रयत्नस्य स्वयंभूत्वं | तथा स्थितस्य नष्टस्य प्रागभावादनित्यतः | तृतीयपक्षाभावाच्च प्रत्ययत्वं न युज्यते || अथ पुद्गलप्रत्ययः प्रयत्नः स्यात् | तस्य तथा स्थितस्य प्रत्ययत्वं न युज्यते | प्रागभावात् | सति हि तत्प्रत्ययत्वे न कदाचित्पुद्गलो नास्तीति | किमर्थं प्राक् प्रयत्नो न स्याद्यदा नोत्पन्नः | विनष्टस्यापि प्रत्ययत्वं न युज्यते पुद्गलस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् | (म्स_बग्छि १५२) तृतीयश्च कश्चित्पक्षो नास्ति यन्न स्थितो न विनष्टः स्यादिति | तत्प्रत्ययो ऽपि प्रयत्नो न युज्यते | एवं तावद्युक्तिमाश्रित्य द्रव्यतः पुद्गलो नोपलभ्यते | सर्वे धर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता | आत्मोपलम्भे दोषश्च देशितो यत एव च || धर्मोद्दानेषु हि भगवता सर्वे धर्मा अनात्मान इति देशितं परमार्थशून्यतायामस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यते य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति अन्यांश्च स्कन्धान्प्रतिसंदधाति | अन्यत्र धर्मसंकेतादिति देशितं | पञ्चकेषु पञ्चादीनवा आत्मोपलम्भ इति देशिता | आत्मदृष्टिर्भवति जीवदृष्टिः निर्विशेषो भवति तीर्थिकैः | उन्मार्गप्रतिपन्नो भवति | शून्यतायामस्य चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न संतिष्ठते नाधिमुच्यते | आर्यधर्मा अस्य न व्यवदायन्ते | एवमागमतो ऽपि न युज्यते | पुद्गलो ऽपि हि भगवता तत्र तत्र देशितः | परिज्ञातावी भारहारः श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलव्यवस्थानत इत्यसति द्रव्यतो ऽस्तित्वे कस्माद्देशितः | संक्लेशे व्यवदाने च अवस्थाच्छेदभिन्नके | वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः || अवस्थाभिन्ने हि संक्लेशव्यवदाने छेदभिन्ने च | पुद्गलप्रज्ञप्तिमन्तरेण तद्वृत्तिभेदः संतानभेदश्च देशयितुं न शक्यः | तत्र परिज्ञासूत्रे परिज्ञेया धर्माः संक्लेशः परिज्ञा व्यवदानं | भारहारसूत्रे | भारो भारादानं च संक्लेशः | भारनिक्षेपणं व्यवदानं | तयोर्वृत्तिभेदः संतानभेदश्चान्तरेण परिज्ञाताविभारहारपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं | बोधिपक्षाश्च धर्मा बहुधावस्थाः प्रयोगदर्शनभावनानिष्ठामार्ग विशेषभेदतः | तेषां वृत्तिभेदः संतानभेदश्चान्तरेण श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं | येनासति द्रव्यतो ऽस्तित्वे पुद्गलो देशित इत्ययमत्र नयो वेदितव्यः | इतरथा हि पुद्गलदेशना निष्प्रयोजना प्राप्नोति | न हि तावदसावात्मदृष्ट्युत्पादनार्थं युज्यते यस्मात् आत्मदृष्टिरनूत्पाद्या पूर्वमेवोत्पन्नत्वात् | नापि तदभ्यासार्थं यस्मादात्मदृष्टेर् अभ्यासो ऽनादिकालिकः | यदि चात्मदर्शनेन मोक्ष इत्यसौ देश्येत | एवं सति स्यात् अयत्नमोक्षः सर्वेषां तथा हि सर्वेषां न दृष्टसत्यानामात्मदर्शनं विद्यते | नैव वा मोक्षो ऽस्तीति प्राप्नोति | न हि पूर्वमात्मानमनात्मतो गृहीत्वा सत्याभिसमयकाले कश्चिदात्मतो गृह्णाति | (म्स_बग्छि १५३) यथा दुःखं दुःखतः पूर्वमगृहीत्वा पश्चाद्गृह्णातीति यथापूर्वं तथा पश्चादपि मोक्षो न स्यात् | सति चात्मन्यवश्यमहंकारममकाराभ्यामात्मतृष्णया चान्यैश्च तन्निदानैः क्लेशैर्भवितव्यमिति अतो ऽपि मोक्षो न स्यात् | न वा पुद्गलो ऽस्तीति अभ्युपगन्तव्यं | तस्मिन्हि सति नियतमेते दोषाः प्रसज्यन्ते | एवमेभिर्गुणैर्नित्यं बोधिसत्त्वाः समन्विताः | आत्मार्थं च न रिञ्चन्ति परार्थं साधयन्ति च || ॥ १८.१०४ ॥

|| pudgala kimastīti vaktavyo nāstīti vaktavyaḥ | āha | prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu | yataśca prajñaptito 'stīti vaktavyo dravyato nāstīti vaktavyaḥ | evamanekāṃśavādaparigrahe naivāstitve doṣāvakāśo na nāstitve | sa punardravyato nāstīti kathaṃ veditavyaḥ | nopalambhāt | na hi sa dravyata upalabhyate rūpādivat | upalabdhirhi nāma buddhyā pratipattiḥ | na ca pudgalaṃ buddhyā na pratipadyante pudgalavādinaḥ | uktaṃ ca bhagavatā | dṛṣṭa eva dharme ātmānamupalabhate prajñāpayatīti kathaṃ nopalabdho bhavati | na sa evamupalabhyamāno dravyata upalabdho bhavati | kiṃ kāraṇaṃ | viparyāsāt tathā hyanātmanyātmeti viparyāsa ukto bhagavatā | tasmādya evaṃ pudgalagrāho viparyāsaḥ saḥ | kathamidaṃ gamyate | saṃkleśāt | satkāyadṛṣṭikleśalakṣaṇo hyeṣa saṃkleśo yaduta ahaṃ mameti | na ca [cā] viparyāsaḥ saṃkleśo bhavitumarhati | na[sa] caiṣa saṃkleśa iti kathaṃ veditavyaṃ | kliṣṭahetutaḥ | tathāhi taddhetukāḥ kliṣṭā rāgādaya utpadyante | yatra punarvastuni rūpādisaṃjñakeprajñaptiḥ pudgala iti tasmātkimekatvena pudgalo vaktavya āhosvidanyetvena | āha | ekatvānyatvato 'vācyastasmādasau | kiṃ kāraṇaṃ | doṣadvayāt | katamasmāddoṣadvayāt | skandhātmatvaprasaṅgācca taddravyatvaprasaṅgataḥ | ekatve hi skandhānāmātmatvaṃ prasajyate pudgalasya ca dravyasattvaṃ | athānyatve pudgalasya dravyasattvaṃ | evaṃ hi pudgalasya prajñaptito 'stitvādavaktavyatvaṃ yuktaṃ | tenāvyākṛtavastusiddhiḥ | ye punaḥ śāstuḥ śāsanamatikramya pudgalasya dravyato 'stitvamicchanti ta idaṃ syurvacanīyāḥ | dravyasanyadyavācyaśca vacanīyaṃ prayojanaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ | atha dṛṣṭāntamātrāt pudgalasyāvaktavyatvamiccheyuḥ | yathāgnirindhanānnānyo nānanyo vaktavya iti | ta idaṃ syurvacanīyāḥ | lakṣaṇāllokadṛṣṭācca śāstrato 'pi na yujyate | indhanāgnyoravācyatvamupalabdherdvayena hi | ekatvenānyatvena ca agnirhi nāma tejodhāturindhanaṃ śeṣāṇi bhūtāni | teṣāṃ ca bhinnaṃ lakṣaṇamityanya evāgnirindhanāt | loke ca vināpyagninā dṛṣṭamindhanaṃ kāṣṭhādi vināpi cendhanenāgniriti siddhamanyatvaṃ | śāstre ca bhagavatā na kvacidagnīndhanayoravācyatvamuktamityayuktametat | vina punarindhanenāgnirastīti kathamidaṃ vijñāyate | upalabdhestathā hi vāyunā vikṣiptaṃ dūramapi jvalatparaiti | athāpi syādvānustatrendhanamiti ata evāgnīndhanayoranyatvamiti siddhiḥ | kutaḥ | dvayena hi upalabdheriti prakṛtaṃ | dvayaṃ hi tatropalabhyate arcirvāyuścendhanatvena | astyeva pudgalo ya eṣa draṣṭā yāvadvijñātā kartā bhoktā jñātā moktā ca | na sa draṣṭā yujyate | nāpi yāvanmoktā | sa hi darśānādisaṃjñakānāṃ vijñānānāṃ pratyayabhāvena vā kartā bhavet svāmitvena vā | tatra tāvat | dvayaṃ pratītya vijñānasaṃbhavātpratyayo na saḥ | kiṃ kāraṇaṃ | nairarthakyāt | na hi tasya tatra kiṃcitsāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ | svāmitve sati vānityamaniṣṭaṃ na pravartayet || sa hi vijñānapravṛttau svāmībhavannani[bhavanni]ṣṭaṃ vijñānamanityaṃ na pravartayet | aniṣṭaṃ ca | naiva tasmādubhayathāpyasaṃbhavāt | asau draṣṭā yāvanmoktā na yujyate | api khalu yadi dravyataḥ pudgalo 'sti | tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ yadi dravyato 'stitasya karmāpyupalabhyate | yathā cakṣurādīnāṃ darśanādilakṣaṇaṃ ca rūpaprasādādi | na caivaṃ pudgalasya | tasmānna so 'sti dravyataḥ | tasmiṃśca dravyata iṣyamāṇe buddhasya bhagavataḥ | saṃbodho bādhyate tridhā | gambhīrābhisaṃbodhaḥ | asādhāraṇābhisaṃbodhaḥ | lokottarābhisaṃbodhaśca | na hi pudgalābhisaṃbodhe kiṃcidgambhīramabhisaṃbuddhaṃ bhavati | na tīrthyāsādhāraṇaṃ | na lokānucittaṃ | tathā hyeṣa grāhaḥ sarvalokagamyaḥ | tīrthyābhiniviṣṭaḥ | dirghasaṃsārocittaśca | api khalu pudgalo draṣṭā bhavan yāvadvijñātā darśanādiṣu saprayatno vā bhavenniṣprayatno vā | saprayatnasya vā punarasau prayatnaḥ svayaṃbhūrvā bhavedākasmikaḥ | tatpratyayo [vā?] darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūrna trayādapi | tasmādeva ca doṣatrayādvakṣyamāṇāt tadyatnapratyayatvaṃ ca neti vartate | niṣprayatnasya vā punaḥ sataḥ siddhaṃ bhavati | niryatnaṃ darśanādikam | ityasati vyāpāre pudgalasya darśanādau kathamasau draṣṭā bhavati | yāvadvijñātā | doṣatrayādityuktaṃ katamasmāddoṣatrayāt | akartṛtvādanityatvātsakṛnnityapravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate || yadi darśanādiṣu prayatna ākasmiko yato darśanādīni | na tarhi teṣāṃ pudgalaḥ karteti kathamasau draṣṭā bhavati yāvadvijñātā sati vākasmikatve nirapekṣatvāt na kadācitprayatno na syādanityo na syāt | nitye ca prayatne darśanādīnāṃ yugapacca nityaṃ ca pravṛttiḥ syāditi doṣaḥ | tasmānna yujyate darśanādiṣu prayatnasya svayaṃbhūtvaṃ | tathā sthitasya naṣṭasya prāgabhāvādanityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvācca pratyayatvaṃ na yujyate || atha pudgalapratyayaḥ prayatnaḥ syāt | tasya tathā sthitasya pratyayatvaṃ na yujyate | prāgabhāvāt | sati hi tatpratyayatve na kadācitpudgalo nāstīti | kimarthaṃ prāk prayatno na syādyadā notpannaḥ | vinaṣṭasyāpi pratyayatvaṃ na yujyate pudgalasyānityatvaprasaṅgāt | (msa_bagchi 152) tṛtīyaśca kaścitpakṣo nāsti yanna sthito na vinaṣṭaḥ syāditi | tatpratyayo 'pi prayatno na yujyate | evaṃ tāvadyuktimāśritya dravyataḥ pudgalo nopalabhyate | sarve dharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaśca deśito yata eva ca || dharmoddāneṣu hi bhagavatā sarve dharmā anātmāna iti deśitaṃ paramārthaśūnyatāyāmasti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate ya imāṃśca skandhānnikṣipati anyāṃśca skandhānpratisaṃdadhāti | anyatra dharmasaṃketāditi deśitaṃ | pañcakeṣu pañcādīnavā ātmopalambha iti deśitā | ātmadṛṣṭirbhavati jīvadṛṣṭiḥ nirviśeṣo bhavati tīrthikaiḥ | unmārgapratipanno bhavati | śūnyatāyāmasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate nādhimucyate | āryadharmā asya na vyavadāyante | evamāgamato 'pi na yujyate | pudgalo 'pi hi bhagavatā tatra tatra deśitaḥ | parijñātāvī bhārahāraḥ śraddhānusāryādipudgalavyavasthānata ityasati dravyato 'stitve kasmāddeśitaḥ | saṃkleśe vyavadāne ca avasthācchedabhinnake | vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ || avasthābhinne hi saṃkleśavyavadāne chedabhinne ca | pudgalaprajñaptimantareṇa tadvṛttibhedaḥ saṃtānabhedaśca deśayituṃ na śakyaḥ | tatra parijñāsūtre parijñeyā dharmāḥ saṃkleśaḥ parijñā vyavadānaṃ | bhārahārasūtre | bhāro bhārādānaṃ ca saṃkleśaḥ | bhāranikṣepaṇaṃ vyavadānaṃ | tayorvṛttibhedaḥ saṃtānabhedaścāntareṇa parijñātāvibhārahārapudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | bodhipakṣāśca dharmā bahudhāvasthāḥ prayogadarśanabhāvanāniṣṭhāmārga viśeṣabhedataḥ | teṣāṃ vṛttibhedaḥ saṃtānabhedaścāntareṇa śraddhānusāryādipudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | yenāsati dravyato 'stitve pudgalo deśita ityayamatra nayo veditavyaḥ | itarathā hi pudgaladeśanā niṣprayojanā prāpnoti | na hi tāvadasāvātmadṛṣṭyutpādanārthaṃ yujyate yasmāt ātmadṛṣṭiranūtpādyā pūrvamevotpannatvāt | nāpi tadabhyāsārthaṃ yasmādātmadṛṣṭer abhyāso 'nādikālikaḥ | yadi cātmadarśanena mokṣa ityasau deśyeta | evaṃ sati syāt ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ tathā hi sarveṣāṃ na dṛṣṭasatyānāmātmadarśanaṃ vidyate | naiva vā mokṣo 'stīti prāpnoti | na hi pūrvamātmānamanātmato gṛhītvā satyābhisamayakāle kaścidātmato gṛhṇāti | (msa_bagchi 153) yathā duḥkhaṃ duḥkhataḥ pūrvamagṛhītvā paścādgṛhṇātīti yathāpūrvaṃ tathā paścādapi mokṣo na syāt | sati cātmanyavaśyamahaṃkāramamakārābhyāmātmatṛṣṇayā cānyaiśca tannidānaiḥ kleśairbhavitavyamiti ato 'pi mokṣo na syāt | na vā pudgalo 'stīti abhyupagantavyaṃ | tasminhi sati niyatamete doṣāḥ prasajyante | evamebhirguṇairnityaṃ bodhisattvāḥ samanvitāḥ | ātmārthaṃ ca na riñcanti parārthaṃ sādhayanti ca || (18.104)