18. Mahayanasutralamkara — chapter 17

|| एतेन यथोक्तासु षट्सु पारमितासु स्थितस्य बोधिसत्त्वस्य संग्रहवस्तुप्रयोगं दर्शयति स्वपरार्थसंपादनात् पारमिताभिः संग्रहवस्तुभिश्च यथाक्रमम् | || महायानसूत्रालंकारे पारमिताधिकारः [षोडशः] समाप्तः || सप्तदशो ऽधिकारः | बुद्धपूजाविभागे सप्त श्लोकाः | संमुखं विमुखं पूजा बुद्धानां चीवरादिभिः | गाढप्रसन्नचित्तस्य संभारद्वयपूरये || ॥ १७.१ ॥

|| etena yathoktāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitasya bodhisattvasya saṃgrahavastuprayogaṃ darśayati svaparārthasaṃpādanāt pāramitābhiḥ saṃgrahavastubhiśca yathākramam | || mahāyānasūtrālaṃkāre pāramitādhikāraḥ [ṣoḍaśaḥ] samāptaḥ || saptadaśo 'dhikāraḥ | buddhapūjāvibhāge sapta ślokāḥ | saṃmukhaṃ vimukhaṃ pūjā buddhānāṃ cīvarādibhiḥ | gāḍhaprasannacittasya saṃbhāradvayapūraye || (17.1)

|| अबन्ध्यबुद्धजन्मत्वे प्रणिधानवतः सतः | त्रयस्यानुपलम्भस्तु निष्पन्ना बुद्धपूजना || ॥ १७.२ ॥

|| abandhyabuddhajanmatve praṇidhānavataḥ sataḥ | trayasyānupalambhastu niṣpannā buddhapūjanā || (17.2)

|| सत्त्वानामप्रमेयानां परिपाकाय चापरा | उपधेश्चित्ततश्चान्या अधिमुक्तेर्निधानतः || ॥ १७.३ ॥

|| sattvānāmaprameyānāṃ paripākāya cāparā | upadheścittataścānyā adhimukternidhānataḥ || (17.3)

|| अनुकम्पाक्षमाभ्यां च समुदाचारतो ऽपरा | वस्त्वाभोगावबोधाच्च विमुक्तेश्च तथात्वतः || ॥ १७.४ ॥

|| anukampākṣamābhyāṃ ca samudācārato 'parā | vastvābhogāvabodhācca vimukteśca tathātvataḥ || (17.4)

|| इत्येभिश्चतुर्भिः श्लोकैः | आश्रयाद्वस्तुतः पूजा निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च प्रदर्शिता || ॥ १७.५ ॥

|| ityebhiścaturbhiḥ ślokaiḥ | āśrayādvastutaḥ pūjā nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca pradarśitā || (17.5)

|| वेदितव्या | तत्राश्रयः समक्षपरोक्षा बुद्धाः | वस्तु चीवरादयः | निमित्तं प्रगाढप्रसादसहगतं चित्तं | परिणामना पुण्यज्ञानसंभारपरिपूरये | हेतुरबन्ध्यो मे बुद्धोत्पादः स्यादिति पूर्वप्रणिधानं | ज्ञानं निर्विकल्पं पूजकपूज्यपूजानुपलम्भतः | क्षेत्रमप्रमेयाः सत्त्वाः | तत्परिपाचनाय तैस्तत्प्रयोजता[ना]त् तेषु तद्रोपणतः | निश्रय उपधिश्चित्तं च | तत्रोपधिं निश्रित्य पूजाचीवरादिभिश्चित्तं निश्रित्यास्वादनानुमोदनाभिनन्दनमनस्कारैः | त [य]थोक्तैश्चाधिमुक्त्यादिभिर्यदुत महायानधर्माधिमुक्तितः बोधिचित्तोत्पादतः | प्रणिधानमेव हि निधानमत्रोक्तं श्लोकवत्त्वा[बन्धा]नुरोधात् | सत्त्वानुकम्पनतः | दुष्करचर्या दुःखक्षमणतः पारमितासमुदाचारतः | योनिशो धर्ममनसिकारतः | स ह्यविपर्ययस्तत्त्वाद्वस्त्वाभोगः | सम्यग्दृष्टितो दर्शनमार्गे | स हि यथाभूतावबोधाद्वस्त्ववबोधः | विमुक्तितः क्लेशविमोक्षाच्छ्रावकाणां | तथात्वतो महाबोधिप्राप्तेरित्ययं पूजायाः प्रकारभेदः | हेतुतः फलतश्चैव आत्मना च परैरपि | लाभसत्कारतश्चैव प्रतिपत्तेर्द्विधा च सा || ॥ १७.६ ॥

|| veditavyā | tatrāśrayaḥ samakṣaparokṣā buddhāḥ | vastu cīvarādayaḥ | nimittaṃ pragāḍhaprasādasahagataṃ cittaṃ | pariṇāmanā puṇyajñānasaṃbhāraparipūraye | heturabandhyo me buddhotpādaḥ syāditi pūrvapraṇidhānaṃ | jñānaṃ nirvikalpaṃ pūjakapūjyapūjānupalambhataḥ | kṣetramaprameyāḥ sattvāḥ | tatparipācanāya taistatprayojatā[nā]t teṣu tadropaṇataḥ | niśraya upadhiścittaṃ ca | tatropadhiṃ niśritya pūjācīvarādibhiścittaṃ niśrityāsvādanānumodanābhinandanamanaskāraiḥ | ta [ya]thoktaiścādhimuktyādibhiryaduta mahāyānadharmādhimuktitaḥ bodhicittotpādataḥ | praṇidhānameva hi nidhānamatroktaṃ ślokavattvā[bandhā]nurodhāt | sattvānukampanataḥ | duṣkaracaryā duḥkhakṣamaṇataḥ pāramitāsamudācārataḥ | yoniśo dharmamanasikārataḥ | sa hyaviparyayastattvādvastvābhogaḥ | samyagdṛṣṭito darśanamārge | sa hi yathābhūtāvabodhādvastvavabodhaḥ | vimuktitaḥ kleśavimokṣācchrāvakāṇāṃ | tathātvato mahābodhiprāpterityayaṃ pūjāyāḥ prakārabhedaḥ | hetutaḥ phalataścaiva ātmanā ca parairapi | lābhasatkārataścaiva pratipatterdvidhā ca sā || (17.6)

|| परीत्ता महती पूजा समानामानिका च सा | प्रयोगाद्गतितश्चैव प्रणिधानाच्च सा मता || ॥ १७.७ ॥

|| parīttā mahatī pūjā samānāmānikā ca sā | prayogādgatitaścaiva praṇidhānācca sā matā || (17.7)

|| इत्ययमर्था[ध्वा]दिभेदेनापरः प्रकारभेदः | तत्रातीता हेतुः प्रत्युत्पन्ना फलं प्रत्युत्पन्ना हेतुरनागता फलमित्येवं हेतुफलतो ऽतीतानागतप्रत्युत्पन्ना वेदितव्या | आत्मनेत्याध्यात्मिकी परैरिति बाह्या | लाभसत्कारतो औदारिकी | प्रतिपत्तितः सूक्ष्मा | परीत्ता हीना महती प्रणीता | पुनः समाना हीना निर्माना प्रणीता त्रिमण्डलाविकल्पनात् | कालान्तरप्रयोज्या दूरे | तत्कालप्रयोज्यान्तिके | पुनर्विछिन्नायां गतौ दूरे | समनन्तरायामन्तिके | पुनर्यां पूजामायत्यां प्रयोजयितुं प्रणिदधाति सा दूरे यां प्रणिहितः कर्तुं सान्तिके | कतमा पुनर्बुद्धपूजा परमा वेदितव्येत्याह | बुद्धेषु पूजा परमा स्वचित्तात् धर्माधिमुक्त्याशयतो विभुत्वात् | अकल्पनोपायपरिग्रहेण सर्वैककार्यत्वनिवेशतश्च || ॥ १७.८ ॥

|| ityayamarthā[dhvā]dibhedenāparaḥ prakārabhedaḥ | tatrātītā hetuḥ pratyutpannā phalaṃ pratyutpannā heturanāgatā phalamityevaṃ hetuphalato 'tītānāgatapratyutpannā veditavyā | ātmanetyādhyātmikī parairiti bāhyā | lābhasatkārato audārikī | pratipattitaḥ sūkṣmā | parīttā hīnā mahatī praṇītā | punaḥ samānā hīnā nirmānā praṇītā trimaṇḍalāvikalpanāt | kālāntaraprayojyā dūre | tatkālaprayojyāntike | punarvichinnāyāṃ gatau dūre | samanantarāyāmantike | punaryāṃ pūjāmāyatyāṃ prayojayituṃ praṇidadhāti sā dūre yāṃ praṇihitaḥ kartuṃ sāntike | katamā punarbuddhapūjā paramā veditavyetyāha | buddheṣu pūjā paramā svacittāt dharmādhimuktyāśayato vibhutvāt | akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataśca || (17.8)

|| इत्येभिः पञ्चभिराकारैः स्वचित्तपूजा बुद्धेषु परमा वेदितव्या | यदुत पूजोपसंहितमहायानधर्माधिमुक्तितः | आशयतो नवभिराशयैः | आस्वादनानुमोदनाभिनन्दनाशयैः | अतृप्तविपुलमुदितोपकरनिर्लेपकल्याणाशयैश्च ये पारमिताभावनायां निर्दिष्टाः | विभुत्वतो गगनगञ्जादिसमाधिभिः | निर्विकल्पज्ञानोपायपरिग्रहतः | सर्वमहाबोधिसत्त्वैककार्यत्वप्रवेशतश्च मिश्रोपमिश्रकार्यत्वात् | कल्याणमित्रसेवाविभागे सप्त श्लोकाः | तत्रार्धपञ्चमैः श्लोकैः | आश्रयाद्वस्तुतः सेवा निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च प्रदर्शिता || ॥ १७.९ ॥

|| ityebhiḥ pañcabhirākāraiḥ svacittapūjā buddheṣu paramā veditavyā | yaduta pūjopasaṃhitamahāyānadharmādhimuktitaḥ | āśayato navabhirāśayaiḥ | āsvādanānumodanābhinandanāśayaiḥ | atṛptavipulamuditopakaranirlepakalyāṇāśayaiśca ye pāramitābhāvanāyāṃ nirdiṣṭāḥ | vibhutvato gaganagañjādisamādhibhiḥ | nirvikalpajñānopāyaparigrahataḥ | sarvamahābodhisattvaikakāryatvapraveśataśca miśropamiśrakāryatvāt | kalyāṇamitrasevāvibhāge sapta ślokāḥ | tatrārdhapañcamaiḥ ślokaiḥ | āśrayādvastutaḥ sevā nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca pradarśitā || (17.9)

|| मित्रं श्रयेद्दान्तशमोपशान्तं गुणाधिकं सोद्यममागमाढ्यं | प्रबुद्धतत्वं वचसाभ्युपेतं कृपात्मकं खेदविवर्जितं च || ॥ १७.१० ॥

|| mitraṃ śrayeddāntaśamopaśāntaṃ guṇādhikaṃ sodyamamāgamāḍhyaṃ | prabuddhatatvaṃ vacasābhyupetaṃ kṛpātmakaṃ khedavivarjitaṃ ca || (17.10)

|| इत्येवंगुणमित्रं सेवाया आश्रयः | दान्तं शीलयोगादिन्द्रियदमेन | शान्तं समाधियोगादध्यात्मं चेतः शमथेन | उपशान्तं प्रयोगा[प्रज्ञायोगा] (प्रज्ञात्वा)दुपस्थितक्लेशोपशमनतः | गुणैरधिकं न समं वा न्यूनं वा | सोद्यमं नोदसीनं परार्थे | आगमाढ्यं नाल्पश्रुतं | प्रबुद्धतत्वं तत्वाधिगमात् | वचसाभ्युपेतं वाक्करणेनोपेतं | कृपात्मकं निरामिषचित्तत्वात् | खेदविवर्जितं सातत्यसत्कृत्यधर्मदेशनात् | सत्कारलाभैः परिचर्यया च सेवेत मित्रं प्रतिपत्तितश्च | इति | सेवाया[व]स्तु | धर्मे तथाज्ञाशय एव धीमान् मित्रं प्रगच्छेत्समये नतश्च || ॥ १७.११ ॥

|| ityevaṃguṇamitraṃ sevāyā āśrayaḥ | dāntaṃ śīlayogādindriyadamena | śāntaṃ samādhiyogādadhyātmaṃ cetaḥ śamathena | upaśāntaṃ prayogā[prajñāyogā] (prajñātvā)dupasthitakleśopaśamanataḥ | guṇairadhikaṃ na samaṃ vā nyūnaṃ vā | sodyamaṃ nodasīnaṃ parārthe | āgamāḍhyaṃ nālpaśrutaṃ | prabuddhatatvaṃ tatvādhigamāt | vacasābhyupetaṃ vākkaraṇenopetaṃ | kṛpātmakaṃ nirāmiṣacittatvāt | khedavivarjitaṃ sātatyasatkṛtyadharmadeśanāt | satkāralābhaiḥ paricaryayā ca seveta mitraṃ pratipattitaśca | iti | sevāyā[va]stu | dharme tathājñāśaya eva dhīmān mitraṃ pragacchetsamaye nataśca || (17.11)

|| इति त्रिविधं निमित्तं | आज्ञातुकामता | कालज्ञता | निर्मानता च | सत्कारलाभेषु गतस्पृहो ऽसौ प्रपत्तये तं परिणामयेच्च | इति परिणामना प्रतिपत्त्यर्थं सेवनान्न लाभसत्कारार्थं | यथानुशिष्टप्रतिपत्तितश्च संराधयेच्चित्तमतो ऽस्य धीरः || ॥ १७.१२ ॥

|| iti trividhaṃ nimittaṃ | ājñātukāmatā | kālajñatā | nirmānatā ca | satkāralābheṣu gataspṛho 'sau prapattaye taṃ pariṇāmayecca | iti pariṇāmanā pratipattyarthaṃ sevanānna lābhasatkārārthaṃ | yathānuśiṣṭapratipattitaśca saṃrādhayeccittamato 'sya dhīraḥ || (17.12)

|| इति | यथानुशिष्टप्रतिपत्तिः सेवाहेतुः | तया तच्चित्ताराधनात् | यानत्रये कौशलमेत्य बुद्ध्या स्वस्यैव यानस्य यतेत सिद्धौ | इति यानत्रयकौशलात् ज्ञानं | सत्त्वानमेयान्परिपाचनाय क्षेत्रस्य शुद्धस्य च साधनाय || ॥ १७.१३ ॥

|| iti | yathānuśiṣṭapratipattiḥ sevāhetuḥ | tayā taccittārādhanāt | yānatraye kauśalametya buddhyā svasyaiva yānasya yateta siddhau | iti yānatrayakauśalāt jñānaṃ | sattvānameyānparipācanāya kṣetrasya śuddhasya ca sādhanāya || (17.13)

|| इति द्विविधं क्षेत्रं तत्सेवायाः | अप्रमेयाश्च सत्त्वाः परिशुद्धं च बुद्धक्षेत्रं | धर्मं श्रुत्वा येषु प्रतिष्ठापनात् | यत्र च स्थितेन | धर्मेषु दायादगुणेन युक्तो नैवामिषेण प्रवसेत्स मित्रम् | इति निश्रयः सेवायाः | धर्मदायादतां निश्रित्य कल्याणमित्रं सेवेत | नामिषदायादतां | अत ऊर्ध्वमध्यर्धेन श्लोकेन प्रकारभेदः सेवाया वेदितव्यः | हेतोः फलाद्धर्ममुखानुयानात्सेवेत मित्रं बहितश्च धीमान् || ॥ १७.१४ ॥

|| iti dvividhaṃ kṣetraṃ tatsevāyāḥ | aprameyāśca sattvāḥ pariśuddhaṃ ca buddhakṣetraṃ | dharmaṃ śrutvā yeṣu pratiṣṭhāpanāt | yatra ca sthitena | dharmeṣu dāyādaguṇena yukto naivāmiṣeṇa pravasetsa mitram | iti niśrayaḥ sevāyāḥ | dharmadāyādatāṃ niśritya kalyāṇamitraṃ seveta | nāmiṣadāyādatāṃ | ata ūrdhvamadhyardhena ślokena prakārabhedaḥ sevāyā veditavyaḥ | hetoḥ phalāddharmamukhānuyānātseveta mitraṃ bahitaśca dhīmān || (17.14)

|| श्रुतश्रवाच्चेतसि योगतश्च समाननिर्मानमनो ऽनुयोगात् | हेतोः फलादित्यतीतादिभेदतः पूर्ववत् धर्ममुखानुयानात्सेवेत मित्रं बहितश्च धीमानित्याध्यात्मिकबाह्यभेदः | धर्ममुखस्त्रोतो हि धर्ममुखानुयानं बहिर्धा बहितः श्रुतश्रवाच्चेतसि योगतश्चेत्यौदारिकसूक्ष्मभेदः | श्रवणं ह्यौदारिकं चिन्तनभावनं सूक्ष्मंं | तदेव चेतसि योगः | समाननिर्मानमनो ऽनुयोगादिति हीनप्रणीतभेदः | गतिप्रयोगप्रणिधानतश्च कल्याणमित्रं हि भजेत धीमान् || ॥ १७.१५ ॥

|| śrutaśravāccetasi yogataśca samānanirmānamano 'nuyogāt | hetoḥ phalādityatītādibhedataḥ pūrvavat dharmamukhānuyānātseveta mitraṃ bahitaśca dhīmānityādhyātmikabāhyabhedaḥ | dharmamukhastroto hi dharmamukhānuyānaṃ bahirdhā bahitaḥ śrutaśravāccetasi yogataścetyaudārikasūkṣmabhedaḥ | śravaṇaṃ hyaudārikaṃ cintanabhāvanaṃ sūkṣmaṃṃ | tadeva cetasi yogaḥ | samānanirmānamano 'nuyogāditi hīnapraṇītabhedaḥ | gatiprayogapraṇidhānataśca kalyāṇamitraṃ hi bhajeta dhīmān || (17.15)

|| इति दूरान्तिकभेदः पूर्ववद्योजयितव्यः | कतमा पुनः परमा सेवेति सप्तमः श्लोकः | सन्मित्रसेवा परमा स्वचित्ताद् धर्माधिमुक्त्याशयतो विभुत्वैः | अकल्पनोपायपरिग्रहेण सर्वैककार्यत्वनिवेशतश्च || ॥ १७.१६ ॥

|| iti dūrāntikabhedaḥ pūrvavadyojayitavyaḥ | katamā punaḥ paramā seveti saptamaḥ ślokaḥ | sanmitrasevā paramā svacittād dharmādhimuktyāśayato vibhutvaiḥ | akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataśca || (17.16)

|| इति पूर्ववत् | अप्रमाणविभागे द्वादशश्लोकाः | ब्राह्म्या विपक्षहीना ज्ञानेन गताश्च निर्विकल्पेन | त्रिविधालम्बनवृत्ताः सत्त्वानां पाचका धीरे || ॥ १७.१७ ॥

|| iti pūrvavat | apramāṇavibhāge dvādaśaślokāḥ | brāhmyā vipakṣahīnā jñānena gatāśca nirvikalpena | trividhālambanavṛttāḥ sattvānāṃ pācakā dhīre || (17.17)

|| ब्राह्म्या विहाराश्चत्वार्यप्रमाणानि | मैत्री करुणा मुदितोपेक्षा च | ते पुनर्बोधिसत्त्वे चतुर्लक्षणा वेदितव्याः | विपक्षहानितः | प्रतिपक्षविशेषयोगतः | वृत्तिविशेषतस्त्रिविधालम्बनवृत्तित्वात् | तथा हि ते सत्त्वालम्बना धर्मालम्बनाश्च[धर्मालम्बना अनालम्बनाश्च] | कर्मविशेषतश्च | सत्त्वपरिपाचकत्वात् | सत्त्वधर्मालम्बनात् | पुनः कतमस्मिन् सत्त्वनिकाये धर्मे वा प्रवर्तन्ते | अनालम्बनाश्च कतमस्मिन्नालम्बने | सौख्यार्थिनि दुःखार्ते सुखिते क्लिष्टे च ते प्रवर्तन्ते | तद्देशिते च धर्मे तत्तथतायां च धीराणाम् || ॥ १७.१८ ॥

|| brāhmyā vihārāścatvāryapramāṇāni | maitrī karuṇā muditopekṣā ca | te punarbodhisattve caturlakṣaṇā veditavyāḥ | vipakṣahānitaḥ | pratipakṣaviśeṣayogataḥ | vṛttiviśeṣatastrividhālambanavṛttitvāt | tathā hi te sattvālambanā dharmālambanāśca[dharmālambanā anālambanāśca] | karmaviśeṣataśca | sattvaparipācakatvāt | sattvadharmālambanāt | punaḥ katamasmin sattvanikāye dharme vā pravartante | anālambanāśca katamasminnālambane | saukhyārthini duḥkhārte sukhite kliṣṭe ca te pravartante | taddeśite ca dharme tattathatāyāṃ ca dhīrāṇām || (17.18)

|| सत्त्वालम्बनाः सुखार्थिनि यावत् क्लिष्टे सत्त्वनिकाये प्रवर्तन्ते | तथा हि मैत्री सत्त्वेषु सुखसंयोगाकारा | करुणा दुःखवियोगाकारा | मुदिता सुखवियोगाकारा | उपेक्षासु वेदनासु तेषां सत्त्वानां निःक्लेशतोपसंहाराकारा | धर्मालम्बनास्तद्देशिते धर्मे | यत्र ते विहारा देशिताः | अनालम्बनास्तत्तथतायां | ते ह्यविकल्पत्वादनालम्बना इवेत्यनालम्बनाः | अपि खलु | तस्याश्च तथतार्थत्वात् क्षान्तिलाभाद्विशुद्धितः | कर्मद्वयादनालम्बा मैत्री क्लेशक्षयादपि || ॥ १७.१९ ॥

|| sattvālambanāḥ sukhārthini yāvat kliṣṭe sattvanikāye pravartante | tathā hi maitrī sattveṣu sukhasaṃyogākārā | karuṇā duḥkhaviyogākārā | muditā sukhaviyogākārā | upekṣāsu vedanāsu teṣāṃ sattvānāṃ niḥkleśatopasaṃhārākārā | dharmālambanāstaddeśite dharme | yatra te vihārā deśitāḥ | anālambanāstattathatāyāṃ | te hyavikalpatvādanālambanā ivetyanālambanāḥ | api khalu | tasyāśca tathatārthatvāt kṣāntilābhādviśuddhitaḥ | karmadvayādanālambā maitrī kleśakṣayādapi || (17.19)

|| एभिश्चतुर्भिः कारणैरनालम्बना मैत्री वेदितव्या | तथतालम्बनत्वात् | अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभेनाष्टम्यां भूमौ | धातुपुष्ट्या तद्विशुद्धितः | कर्मद्वयतश्च | या मैत्री निष्पन्देन कायकर्मणा [वाक्कर्मणा?] च? संगृहीता क्लेशक्षयतश्च | तथा हि क्लेश आलम्बनमुक्तं | मनोमयानां ग्रन्थानां प्रहाणादुच्छिद्यते आलम्बनमिति वचनात् | ते निश्चलाश्च चलाश्च कृपणैरास्वादिता न च ज्ञेयाः | ते च ब्राह्म्या विहाराश्चतुर्विधा वेदितव्याः | तत्र चला हानभागीयाः परिहाणीयत्वात् | अचलाः स्थितिविशेषभागीया अपरिहाणीयत्वात् | आस्वादिताः क्लिष्टाः अनास्वादिता अक्लिष्टाः | कृपणैरिति सुखलोलैरनुदारचित्तैः | एष ब्राह्म्यविहाराणां हानभागीयादिप्रकारभेदः | तेषु पुनः | अचलेषु बोधिसत्त्वाः प्रतिष्ठिताः सक्तिविगतेषु || ॥ १७.२० ॥

|| ebhiścaturbhiḥ kāraṇairanālambanā maitrī veditavyā | tathatālambanatvāt | anutpattikadharmakṣāntilābhenāṣṭamyāṃ bhūmau | dhātupuṣṭyā tadviśuddhitaḥ | karmadvayataśca | yā maitrī niṣpandena kāyakarmaṇā [vākkarmaṇā?] ca? saṃgṛhītā kleśakṣayataśca | tathā hi kleśa ālambanamuktaṃ | manomayānāṃ granthānāṃ prahāṇāducchidyate ālambanamiti vacanāt | te niścalāśca calāśca kṛpaṇairāsvāditā na ca jñeyāḥ | te ca brāhmyā vihārāścaturvidhā veditavyāḥ | tatra calā hānabhāgīyāḥ parihāṇīyatvāt | acalāḥ sthitiviśeṣabhāgīyā aparihāṇīyatvāt | āsvāditāḥ kliṣṭāḥ anāsvāditā akliṣṭāḥ | kṛpaṇairiti sukhalolairanudāracittaiḥ | eṣa brāhmyavihārāṇāṃ hānabhāgīyādiprakārabhedaḥ | teṣu punaḥ | acaleṣu bodhisattvāḥ pratiṣṭhitāḥ saktivigateṣu || (17.20)

|| न चलेषु नाप्यास्वादितेषु | असमाहितस्वभावा मृदुमध्या हीनभूमिका ये ऽपि | हीनाशयाः समाना हीनास्ते ह्यन्यथा त्वधिकाः || ॥ १७.२१ ॥

|| na caleṣu nāpyāsvāditeṣu | asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā ye 'pi | hīnāśayāḥ samānā hīnāste hyanyathā tvadhikāḥ || (17.21)

|| एष मृद्वधिमात्रताभेदः | तत्र षड्विधा मृदुका असमाहितस्वभावाः | सर्वे समाहिता अपि | ये मृदुमध्याः | हीनभूमिका ये ऽपि उत्तरां बोधिसत्त्वभूमिमपेक्ष्य | हीनाशया अपि | श्रावकादीनां समाना अपि | ये ऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिरहिता हीनास्ते मृदुका इत्यर्थः | अन्यथा त्वधिका इति यथोक्तविपर्ययेणाधिमात्रता वेदितव्या | ब्राह्म्यैर्विहृतविहारः कामिषु संजायते यदा धीमान् | संभारान्पूरयते सत्त्वांश्च विपाचयति तेन || ॥ १७.२२ ॥

|| eṣa mṛdvadhimātratābhedaḥ | tatra ṣaḍvidhā mṛdukā asamāhitasvabhāvāḥ | sarve samāhitā api | ye mṛdumadhyāḥ | hīnabhūmikā ye 'pi uttarāṃ bodhisattvabhūmimapekṣya | hīnāśayā api | śrāvakādīnāṃ samānā api | ye 'nutpattikadharmakṣāntirahitā hīnāste mṛdukā ityarthaḥ | anyathā tvadhikā iti yathoktaviparyayeṇādhimātratā veditavyā | brāhmyairvihṛtavihāraḥ kāmiṣu saṃjāyate yadā dhīmān | saṃbhārānpūrayate sattvāṃśca vipācayati tena || (17.22)

|| सर्वत्र चाविरहितो ब्राह्म्यै रहितश्च तद्विपक्षेण | तत्प्रत्ययैरपि भृशैर्न याति विकृतिं प्रमत्तो ऽपि || ॥ १७.२३ ॥

|| sarvatra cāvirahito brāhmyai rahitaśca tadvipakṣeṇa | tatpratyayairapi bhṛśairna yāti vikṛtiṃ pramatto 'pi || (17.23)

|| हेतुफललिङ्गभेदः | तत्र ब्राह्म्यैर्विहृतो विहारैरिति हेतुः | कामिषु सत्त्वेषु संजायत इति विपाकफलं | संभारान्पूरयत्यधिपतिफलं | सत्त्वान्परिपाचयतीति पुरुषकारफलं | सर्वत्र चाविरहितो ब्राह्म्यैर्विहारैर्जायत इति निष्पन्दफलं | रहितश्च तद्विपक्षेणेति विसंयोगफलं | भृशैरपि तत्प्रत्ययैरविकृतिगमनं लिङ्गं | प्रमत्तो ऽपीत्यसंमुखीभूते ऽपि प्रतिपक्षे | अन्येश्चतुर्भिः श्लोकैर्गुणदोषभेदः | व्यापादविहिंसाभ्यामरतिव्यापादकामरागैश्च | युक्तो हि बोधिसत्त्वो बहुविधमादीनवं स्पृशति || ॥ १७.२४ ॥

|| hetuphalaliṅgabhedaḥ | tatra brāhmyairvihṛto vihārairiti hetuḥ | kāmiṣu sattveṣu saṃjāyata iti vipākaphalaṃ | saṃbhārānpūrayatyadhipatiphalaṃ | sattvānparipācayatīti puruṣakāraphalaṃ | sarvatra cāvirahito brāhmyairvihārairjāyata iti niṣpandaphalaṃ | rahitaśca tadvipakṣeṇeti visaṃyogaphalaṃ | bhṛśairapi tatpratyayairavikṛtigamanaṃ liṅgaṃ | pramatto 'pītyasaṃmukhībhūte 'pi pratipakṣe | anyeścaturbhiḥ ślokairguṇadoṣabhedaḥ | vyāpādavihiṃsābhyāmarativyāpādakāmarāgaiśca | yukto hi bodhisattvo bahuvidhamādīnavaṃ spṛśati || (17.24)

|| इति दोषः | ब्राह्म्यविहाराभावे तद्विपक्षयोगात् | तत्र व्यापादादयो मैत्र्यादीनां यथाक्रमं विपक्षाः | व्यापादकामरागावुपेक्षायाः | कथं बहुविधादीनवं स्पृशतीत्याह | क्लेशैर्हन्त्यात्मानं सत्त्वानुपहन्ति शीलमुपहन्ति | सविलेखलाभहीनो रक्षाहीनस्तथा शास्त्रा[ता] || ॥ १७.२५ ॥

|| iti doṣaḥ | brāhmyavihārābhāve tadvipakṣayogāt | tatra vyāpādādayo maitryādīnāṃ yathākramaṃ vipakṣāḥ | vyāpādakāmarāgāvupekṣāyāḥ | kathaṃ bahuvidhādīnavaṃ spṛśatītyāha | kleśairhantyātmānaṃ sattvānupahanti śīlamupahanti | savilekhalābhahīno rakṣāhīnastathā śāstrā[tā] || (17.25)

|| साधिकरणो ऽशयस्वी परत्र संजायते ऽक्षणेषु स च | प्राप्ताप्राप्तविहीनो मनसि महद् दुःखमाप्नोति || ॥ १७.२६ ॥

|| sādhikaraṇo 'śayasvī paratra saṃjāyate 'kṣaṇeṣu sa ca | prāptāprāptavihīno manasi mahad duḥkhamāpnoti || (17.26)

|| तत्र प्रथमैस्त्रिभिः पदैरात्मव्याबाधाय चेतयते परव्याबाधायोभयव्याबाधायेत्येतमादीनवं दर्शयति | सविलेखादिभिः षड्भिः पदैर्दृष्टधार्मिकमवद्यं प्रसवतीति दर्शयति | कथं च प्रसवति | आत्मास्यापवदते | परे ऽपि देवता अपि | शास्ताप्यन्ये ऽपि विज्ञाः (म्स_बग्छि १२०) सब्रह्मचारिणो धर्मतया विगर्हन्ते | दिग्विदिक्षु चास्य पापको ऽवर्णशब्दश्लोको निश्चरतीत्येवं सविलेखो यावदयशस्वीत्येअनेन यथाक्रमं दर्शयति | शेषैस्त्रिभिः पदैर्यथाक्रमं सांपरायिकं दृष्टधर्मसांपरायिकमवद्यं प्रसवति | तज्जं चैतसिकं दुःख[खं] दौर्मनस्य प्रति संवेदयत इत्येतदादीनवं दर्शयति | एते सर्वे दोषा मैत्र्यादिषु सुस्थितस्य न भवन्ति | अक्लिष्टः संसारं सत्त्वार्थं नो च संत्यजति || ॥ १७.२७ ॥

|| tatra prathamaistribhiḥ padairātmavyābādhāya cetayate paravyābādhāyobhayavyābādhāyetyetamādīnavaṃ darśayati | savilekhādibhiḥ ṣaḍbhiḥ padairdṛṣṭadhārmikamavadyaṃ prasavatīti darśayati | kathaṃ ca prasavati | ātmāsyāpavadate | pare 'pi devatā api | śāstāpyanye 'pi vijñāḥ (msa_bagchi 120) sabrahmacāriṇo dharmatayā vigarhante | digvidikṣu cāsya pāpako 'varṇaśabdaśloko niścaratītyevaṃ savilekho yāvadayaśasvītyeanena yathākramaṃ darśayati | śeṣaistribhiḥ padairyathākramaṃ sāṃparāyikaṃ dṛṣṭadharmasāṃparāyikamavadyaṃ prasavati | tajjaṃ caitasikaṃ duḥkha[khaṃ] daurmanasya prati saṃvedayata ityetadādīnavaṃ darśayati | ete sarve doṣā maitryādiṣu susthitasya na bhavanti | akliṣṭaḥ saṃsāraṃ sattvārthaṃ no ca saṃtyajati || (17.27)

|| इति | ब्राह्मविहारयोगे त्रि[द्वि]विधं गुणं दर्शयति | यथोक्तदोषाभावम् अक्लिष्टस्य सत्त्वहेतोः संसारापरित्यागं | न तथैकपुत्रकेष्वपि गुणवत्स्वपि भवति सर्वसत्त्वानां | मैत्र्यादिचेतनेयं सत्त्वेषु यथा जिनसुतानां || ॥ १७.२८ ॥

|| iti | brāhmavihārayoge tri[dvi]vidhaṃ guṇaṃ darśayati | yathoktadoṣābhāvam akliṣṭasya sattvahetoḥ saṃsārāparityāgaṃ | na tathaikaputrakeṣvapi guṇavatsvapi bhavati sarvasattvānāṃ | maitryādicetaneyaṃ sattveṣu yathā jinasutānāṃ || (17.28)

|| इत्येते[न?] च बोधिसत्त्वमैत्रादीनां तीव्रतां दर्शयति | करूणाविभागे तदालम्बनप्रभेदमारभ्य द्वौ श्लोकौ | प्रदीप्तान् शत्रुवशगान् दुःखाक्रान्तांस्तमोवृतान् | दुर्गमार्गसमारूढान्महाबन्धनसंयुतान् || ॥ १७.२९ ॥

|| ityete[na?] ca bodhisattvamaitrādīnāṃ tīvratāṃ darśayati | karūṇāvibhāge tadālambanaprabhedamārabhya dvau ślokau | pradīptān śatruvaśagān duḥkhākrāntāṃstamovṛtān | durgamārgasamārūḍhānmahābandhanasaṃyutān || (17.29)

|| महाशनविषाक्रान्तलोलान्मार्गप्रनष्टकान् | उत्पथप्रस्थितान् सत्त्वान्दुर्बलान् करुणायते || ॥ १७.३० ॥

|| mahāśanaviṣākrāntalolānmārgapranaṣṭakān | utpathaprasthitān sattvāndurbalān karuṇāyate || (17.30)

|| तत्र प्रदीप्ताः कामरागेण कामसुग्वभक्ताः | शत्रुवशगा मारकृतान्तरायाः कुशले ऽप्रयुक्ताः दुःखाक्रान्ताः दुःखा[भि?]भूता नरकादिषु | तमोवृता औरभ्रिकादयो दुश्चरितैकान्तिकाः | कर्मविपाकसंमूढत्वात् | दुर्गमार्गसमारूढा अपरिनिर्वाणधर्माणः संसारवर्त्मात्यन्तानुपच्छेदात् | महाबन्धनसंयुता अन्यतीर्थ्याः[र्थ्य]मोक्षसंप्रस्थिता नानाकुदृष्टिगाढबन्धनबद्धत्वात् | महाशनविषाक्रान्तलोलाः समापत्तिसुखसक्ताः | तेषां हि तत् क्लिष्टं समापत्तिसुखं | यथा मृष्टमशनं विषाक्रान्तं | ततः प्रच्यावनात् | मार्गप्रणष्टका अभिमानिका मोक्षमार्गभ्रान्तत्वात् | उत्पथप्रस्थिता हीनयानप्रयुक्ता अनियताः | दुर्बला अपरिपूर्णसंभारा बोधिसत्त्वाः | इत्येते दशविधाः सत्वा बोधिसत्त्वकरुणाया आलम्बनम् | पञ्चफलसंदर्शने करुणायाः श्लोकः | हेठापहं ह्युत्तमबोधिबीजं सुखावहं ताय[प]कमिष्टहेतुं | स्वभावदं धर्ममुपाश्रितस्य बोधिर्न दूरे जिनात्मजस्य || ॥ १७.३१ ॥

|| tatra pradīptāḥ kāmarāgeṇa kāmasugvabhaktāḥ | śatruvaśagā mārakṛtāntarāyāḥ kuśale 'prayuktāḥ duḥkhākrāntāḥ duḥkhā[bhi?]bhūtā narakādiṣu | tamovṛtā aurabhrikādayo duścaritaikāntikāḥ | karmavipākasaṃmūḍhatvāt | durgamārgasamārūḍhā aparinirvāṇadharmāṇaḥ saṃsāravartmātyantānupacchedāt | mahābandhanasaṃyutā anyatīrthyāḥ[rthya]mokṣasaṃprasthitā nānākudṛṣṭigāḍhabandhanabaddhatvāt | mahāśanaviṣākrāntalolāḥ samāpattisukhasaktāḥ | teṣāṃ hi tat kliṣṭaṃ samāpattisukhaṃ | yathā mṛṣṭamaśanaṃ viṣākrāntaṃ | tataḥ pracyāvanāt | mārgapraṇaṣṭakā abhimānikā mokṣamārgabhrāntatvāt | utpathaprasthitā hīnayānaprayuktā aniyatāḥ | durbalā aparipūrṇasaṃbhārā bodhisattvāḥ | ityete daśavidhāḥ satvā bodhisattvakaruṇāyā ālambanam | pañcaphalasaṃdarśane karuṇāyāḥ ślokaḥ | heṭhāpahaṃ hyuttamabodhibījaṃ sukhāvahaṃ tāya[pa]kamiṣṭahetuṃ | svabhāvadaṃ dharmamupāśritasya bodhirna dūre jinātmajasya || (17.31)

|| ततः हेठापहत्वेन तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणाद्विसंयोगफलं दर्शयति | उत्तमबोधिबीजत्वेनाधिपतिफलं | परात्मनोर्यथाक्रमं सुखावहताय[प]कत्वेन पुरुषकारफलं | इष्टहेतुत्वेन विपाकफलं | स्वभावदत्वेन निष्पन्दफलमायत्यां विशिष्टकरुणाफलदानात् | एवं पञ्चविधां करुणामाश्रित्य बुद्धत्वमदूरे वेदितव्यं | अप्रतिष्ठितसंसारनिर्वाणत्वे श्लोकः | विज्ञाय संसारगतं समग्रं दुःखात्मकं चैव निरात्मकं च | नोद्वेगमायाति न चापि दोषैः प्रबाध्यते कारुणिको ऽग्रबुद्धिः || ॥ १७.३२ ॥

|| tataḥ heṭhāpahatvena tadvipakṣavihiṃsāprahāṇādvisaṃyogaphalaṃ darśayati | uttamabodhibījatvenādhipatiphalaṃ | parātmanoryathākramaṃ sukhāvahatāya[pa]katvena puruṣakāraphalaṃ | iṣṭahetutvena vipākaphalaṃ | svabhāvadatvena niṣpandaphalamāyatyāṃ viśiṣṭakaruṇāphaladānāt | evaṃ pañcavidhāṃ karuṇāmāśritya buddhatvamadūre veditavyaṃ | apratiṣṭhitasaṃsāranirvāṇatve ślokaḥ | vijñāya saṃsāragataṃ samagraṃ duḥkhātmakaṃ caiva nirātmakaṃ ca | nodvegamāyāti na cāpi doṣaiḥ prabādhyate kāruṇiko 'grabuddhiḥ || (17.32)

|| सर्वं संसारं यथाभूतं परिज्ञाय बोधिसत्त्वो नोद्वेगमायाति कारुणिकत्वात् | न दोषैर्बाध्यते ऽग्रबुद्धित्वात् | एवं निर्वाणे प्रतिष्ठितो भवति न संसारे यथाक्रमं | संसारपरिज्ञाने श्लोकः | दुःखात्मकं लोकमवेक्षमाणो दुःखायते वेत्ति च तद्यथावत् | तस्याभ्युपायं परिवर्जने च न खेदमायात्यपि वा कृपालुः || ॥ १७.३३ ॥

|| sarvaṃ saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijñāya bodhisattvo nodvegamāyāti kāruṇikatvāt | na doṣairbādhyate 'grabuddhitvāt | evaṃ nirvāṇe pratiṣṭhito bhavati na saṃsāre yathākramaṃ | saṃsāraparijñāne ślokaḥ | duḥkhātmakaṃ lokamavekṣamāṇo duḥkhāyate vetti ca tadyathāvat | tasyābhyupāyaṃ parivarjane ca na khedamāyātyapi vā kṛpāluḥ || (17.33)

|| दुःखायत इति करुणायते | वेत्ति च तद्यथावदिति दुःखं यथाभूतं तस्य च दुःखस्य परिवर्जने ऽभ्युपायं | वेत्ति येनास्य दुःखं निरुध्यते | एतेन जानन्नपि संसारदुःखं यथाभूतं तत्परित्यागोपायं च न खेदमापद्यते बोधिसत्त्वः करुणाविशेषादिति प्रदर्शयति | करूणाप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | कृपा प्रकृत्या प्रतिसंख्यया च पूर्वं तदभ्यासविधानयोगात् | विपक्षहीना च विशुद्धिलाभात् चतुर्विधेयं करुणात्मकानां || ॥ १७.३४ ॥

|| duḥkhāyata iti karuṇāyate | vetti ca tadyathāvaditi duḥkhaṃ yathābhūtaṃ tasya ca duḥkhasya parivarjane 'bhyupāyaṃ | vetti yenāsya duḥkhaṃ nirudhyate | etena jānannapi saṃsāraduḥkhaṃ yathābhūtaṃ tatparityāgopāyaṃ ca na khedamāpadyate bodhisattvaḥ karuṇāviśeṣāditi pradarśayati | karūṇāprabhede dvau ślokau | kṛpā prakṛtyā pratisaṃkhyayā ca pūrvaṃ tadabhyāsavidhānayogāt | vipakṣahīnā ca viśuddhilābhāt caturvidheyaṃ karuṇātmakānāṃ || (17.34)

|| सेयं यथाक्रमं गोत्रविशेषतः गुणदोषपरीक्षणतः | जन्मान्तरपरिभावनतः | वैराग्यलाभतश्च वेदितव्याः | तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणे सति विशुद्धिलाभत इति वैराग्यलाभतः | न सा कृपा या न समा सदा वा नाध्याशयाद्वा प्रतिपत्तितो वा | वैराग्यतो नानुपलम्भतो वा न बोधिसत्त्वो ह्यकृपस्तथा यः || ॥ १७.३५ ॥

|| seyaṃ yathākramaṃ gotraviśeṣataḥ guṇadoṣaparīkṣaṇataḥ | janmāntaraparibhāvanataḥ | vairāgyalābhataśca veditavyāḥ | tadvipakṣavihiṃsāprahāṇe sati viśuddhilābhata iti vairāgyalābhataḥ | na sā kṛpā yā na samā sadā vā nādhyāśayādvā pratipattito vā | vairāgyato nānupalambhato vā na bodhisattvo hyakṛpastathā yaḥ || (17.35)

|| तत्र समा सुखितादिषु यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येति विदित्वा | सदा निरूपधिशेषनिर्वाणे तदक्षयात् | अध्याशयाद्भूमिप्रविष्टानामात्मपरसमताशयलाभात् | (म्स_बग्छि १२२) प्रतिपत्तितो दुःखपरित्राणक्रियया | वैराग्यतस्तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणात् | अनुपलम्भतो ऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभात् | करुणावृक्षप्रतिबिम्बके पञ्च श्लोकाः | करुणा क्षान्तिश्चिन्ता प्रणिधानं जन्मसत्त्वपरिपाकः | करुणातरुरेष महान्मूलादिः पुष्पपत्रपश्चिमाग्रफलः || ॥ १७.३६ ॥

|| tatra samā sukhitādiṣu yatkiṃcidveditamidamatra duḥkhasyeti viditvā | sadā nirūpadhiśeṣanirvāṇe tadakṣayāt | adhyāśayādbhūmipraviṣṭānāmātmaparasamatāśayalābhāt | (msa_bagchi 122) pratipattito duḥkhaparitrāṇakriyayā | vairāgyatastadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'nutpattikadharmakṣāntilābhāt | karuṇāvṛkṣapratibimbake pañca ślokāḥ | karuṇā kṣāntiścintā praṇidhānaṃ janmasattvaparipākaḥ | karuṇātarureṣa mahānmūlādiḥ puṣpapatrapaścimāgraphalaḥ || (17.36)

|| इत्येष मूलस्कन्धशाखापत्रपुष्पफलावस्थः करुणावृक्षो वेदितव्यः | एतस्य करुणा मूलं | क्षान्तिः स्कन्धः | सत्त्वार्थचिन्ता शाखा | प्रणिधानं शोभनेषु जन्मसु पत्राणि | शोभनं जन्म पुष्पं | सत्त्वपरिपाकः फलं | मूलं करुणा न भवेद् दुष्करचर्यासहिष्णुता न भवेत् | दुःखाक्षमश्च धीमान् सत्वार्थं चिन्तयेन्नैव || ॥ १७.३७ ॥

|| ityeṣa mūlaskandhaśākhāpatrapuṣpaphalāvasthaḥ karuṇāvṛkṣo veditavyaḥ | etasya karuṇā mūlaṃ | kṣāntiḥ skandhaḥ | sattvārthacintā śākhā | praṇidhānaṃ śobhaneṣu janmasu patrāṇi | śobhanaṃ janma puṣpaṃ | sattvaparipākaḥ phalaṃ | mūlaṃ karuṇā na bhaved duṣkaracaryāsahiṣṇutā na bhavet | duḥkhākṣamaśca dhīmān satvārthaṃ cintayennaiva || (17.37)

|| चिन्ताविहीनबुद्धिः प्रणिधानं शुक्लजन्मसु न कुर्यात् | शुभजन्माननुगच्छन्सत्त्वान्परिपाचयेन्नैव || ॥ १७.३८ ॥

|| cintāvihīnabuddhiḥ praṇidhānaṃ śuklajanmasu na kuryāt | śubhajanmānanugacchansattvānparipācayennaiva || (17.38)

|| आभ्यां श्लोकाभ्यां पूर्वोत्तरप्रसवसाधर्म्यात्करुणादीनां मूलादिभावं साधयति | करुणासेको मैत्री तद्दुःखे सौख्यतो विपुलपुष्टिः | शाखावृद्धिर्विशदा योनिमनस्कारतो ज्ञेया || ॥ १७.३९ ॥

|| ābhyāṃ ślokābhyāṃ pūrvottaraprasavasādharmyātkaruṇādīnāṃ mūlādibhāvaṃ sādhayati | karuṇāseko maitrī tadduḥkhe saukhyato vipulapuṣṭiḥ | śākhāvṛddhirviśadā yonimanaskārato jñeyā || (17.39)

|| पर्णत्यागादानं प्रणिधीनां संततेरनुच्छेदात् | द्विविधप्रत्ययसिद्धेः पुष्पमबन्ध्यं फलं चास्मात् || ॥ १७.४० ॥

|| parṇatyāgādānaṃ praṇidhīnāṃ saṃtateranucchedāt | dvividhapratyayasiddheḥ puṣpamabandhyaṃ phalaṃ cāsmāt || (17.40)

|| एताभ्यां श्लोकाभ्यां वृक्षमूलसेकादिसाधर्म्यं करुणावृक्षस्य दर्शयति | करुणा हि मूलवृक्षा[मूलमित्युक्ता] | तस्याः सेको मैत्री तया तदाप्यायनात् | मैत्रचित्तो हि परदुःखेन दुःखायते | ततश्च करुणोद्भव[करुणातो यद्]दुःखमुत्पद्यते बोधिसत्त्वस्यस्वा[सत्त्वा]र्थप्रयुक्तस्य तत्र सौख्योत्पादाद्विपुलपुष्टिः क्षान्तिपुष्टिरित्यर्थः | सा हि स्कन्ध इत्युक्ता | स्कन्धश्च विपुलः | योनिशोमनस्काराद् बहुविधा महायाने शाखावृद्धिः | चिन्ता हि शाखेत्युक्ता | पूर्वापरनिरोधोत्पादक्रमेण प्रणिधानसंतानस्यानुच्छेदात् | पर्णत्यागादानसाधर्म्यं प्रणीधानानां वेदितव्यम् | आध्यात्मिकप्रत्ययसिद्धितः स्वसंतानपरिपाकात्पुष्पमिव जन्माबन्ध्यं वेदितव्यम् | बाह्यप्रत्ययसिद्धितः परसंतानपरिपाकात् फलभूतः सत्त्वपरिपाको [ऽबन्ध्यो?] वेदितव्यः | करुणानुशंसे श्लोकः | कः कुर्वीत न करुणां सत्त्वेषु महाकृपागुणकरेषु | दुःखे ऽपि सौख्यमतुलं भवति यदेषां कृपाजनितं || ॥ १७.४१ ॥

|| etābhyāṃ ślokābhyāṃ vṛkṣamūlasekādisādharmyaṃ karuṇāvṛkṣasya darśayati | karuṇā hi mūlavṛkṣā[mūlamityuktā] | tasyāḥ seko maitrī tayā tadāpyāyanāt | maitracitto hi paraduḥkhena duḥkhāyate | tataśca karuṇodbhava[karuṇāto yad]duḥkhamutpadyate bodhisattvasyasvā[sattvā]rthaprayuktasya tatra saukhyotpādādvipulapuṣṭiḥ kṣāntipuṣṭirityarthaḥ | sā hi skandha ityuktā | skandhaśca vipulaḥ | yoniśomanaskārād bahuvidhā mahāyāne śākhāvṛddhiḥ | cintā hi śākhetyuktā | pūrvāparanirodhotpādakrameṇa praṇidhānasaṃtānasyānucchedāt | parṇatyāgādānasādharmyaṃ praṇīdhānānāṃ veditavyam | ādhyātmikapratyayasiddhitaḥ svasaṃtānaparipākātpuṣpamiva janmābandhyaṃ veditavyam | bāhyapratyayasiddhitaḥ parasaṃtānaparipākāt phalabhūtaḥ sattvaparipāko ['bandhyo?] veditavyaḥ | karuṇānuśaṃse ślokaḥ | kaḥ kurvīta na karuṇāṃ sattveṣu mahākṛpāguṇakareṣu | duḥkhe 'pi saukhyamatulaṃ bhavati yadeṣāṃ kṛpājanitaṃ || (17.41)

|| अत्र महाकरुणागुण उत्तरार्धेन संदर्शितः | शेषो गतार्थः | करुणानिःसङ्गतायां श्लोकः | आविष्टानां कृपया न तिष्ठति मनः शमे कृपालूनां | कुत एव लोकसौख्ये स्वजीविते वा भवेत्स्नेहः || ॥ १७.४२ ॥

|| atra mahākaruṇāguṇa uttarārdhena saṃdarśitaḥ | śeṣo gatārthaḥ | karuṇāniḥsaṅgatāyāṃ ślokaḥ | āviṣṭānāṃ kṛpayā na tiṣṭhati manaḥ śame kṛpālūnāṃ | kuta eva lokasaukhye svajīvite vā bhavetsnehaḥ || (17.42)

|| सर्वस्य हि लोकस्य लौकिके सौख्ये स्वजीविते च स्नेहः | तत्रापि च निःस्नेहानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां सर्वदुःखोपशमे निर्वाणे प्रतिष्ठितं मनः | बोधिसत्त्वानां तु करुणाविष्टत्वान्निर्वाणे ऽपि मनो न प्रतिष्ठितं | कुत एव तयोः स्नेहो भविष्यति | करुणास्नेहवैशेष्ये त्रयः श्लोकाः | स्नेहो न विद्यते ऽसौ यो निरवद्यो न लौकिको यश्च | धीमत्सु कृपास्नेहो निरवद्यो लोकसमतीतः || ॥ १७.४३ ॥

|| sarvasya hi lokasya laukike saukhye svajīvite ca snehaḥ | tatrāpi ca niḥsnehānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvaduḥkhopaśame nirvāṇe pratiṣṭhitaṃ manaḥ | bodhisattvānāṃ tu karuṇāviṣṭatvānnirvāṇe 'pi mano na pratiṣṭhitaṃ | kuta eva tayoḥ sneho bhaviṣyati | karuṇāsnehavaiśeṣye trayaḥ ślokāḥ | sneho na vidyate 'sau yo niravadyo na laukiko yaśca | dhīmatsu kṛpāsneho niravadyo lokasamatītaḥ || (17.43)

|| मातापितृप्रभृतीनां हि तृष्णामयः स्नेहः सावद्यः | लौकिककरूणाविहारिणां निरवद्यो ऽपि लौकिकः | बोधिसत्त्वानां तु करूणामयः | स्नेहो निरवद्यश्च लौकिकातिक्रान्तश्च | कथं च पुनर्निरवद्य इत्याह | दुःखाज्ञानमहौघे महान्धकारे च निश्रितं लोकं | उद्धर्तुं य उपायः कथमिव न स्यात्स निरवद्यः || ॥ १७.४४ ॥

|| mātāpitṛprabhṛtīnāṃ hi tṛṣṇāmayaḥ snehaḥ sāvadyaḥ | laukikakarūṇāvihāriṇāṃ niravadyo 'pi laukikaḥ | bodhisattvānāṃ tu karūṇāmayaḥ | sneho niravadyaśca laukikātikrāntaśca | kathaṃ ca punarniravadya ityāha | duḥkhājñānamahaughe mahāndhakāre ca niśritaṃ lokaṃ | uddhartuṃ ya upāyaḥ kathamiva na syātsa niravadyaḥ || (17.44)

|| दुःखमहौघ अज्ञानमहान्धकारे चेति योज्यं | शेषं गतार्थं | कथं लोकातिक्रान्त इत्याह | स्नेहो न सो ऽत्स्यरिहतां लोके प्रत्येकबोधिबुद्धानां | प्रागेव तदन्येषां कथमिव लोकोत्तरो न स्यात् || ॥ १७.४५ ॥

|| duḥkhamahaugha ajñānamahāndhakāre ceti yojyaṃ | śeṣaṃ gatārthaṃ | kathaṃ lokātikrānta ityāha | sneho na so 'tsyarihatāṃ loke pratyekabodhibuddhānāṃ | prāgeva tadanyeṣāṃ kathamiva lokottaro na syāt || (17.45)

|| प्रत्येकां बोधिं बुद्धाः | शेषं गतार्थम् | त्रासाभिनन्दननिमित्तत्वे श्लोकः | दुःखाभावे दुःखं यत्कृपया भवति बोधिसत्त्वानां | संत्रासयति तदादौ स्पृष्टं त्वभिनन्दयति गाढं || ॥ १७.४६ ॥

|| pratyekāṃ bodhiṃ buddhāḥ | śeṣaṃ gatārtham | trāsābhinandananimittatve ślokaḥ | duḥkhābhāve duḥkhaṃ yatkṛpayā bhavati bodhisattvānāṃ | saṃtrāsayati tadādau spṛṣṭaṃ tvabhinandayati gāḍhaṃ || (17.46)

|| दुःखाभावे इति दुःखाभावो निमित्तं सत्त्वेषु करुणया बोधिसत्त्वानां यद् दुःखमुत्पद्यते तदादौ संत्रासयति अधिमुक्तिचर्याभूमौ | आत्मपरसमतया दुःखस्य यथाभूतमस्पृष्टत्वात् | स्पृष्टं तु शुद्धाध्याशयभूमावभिनन्दयत्येवेत्यर्थः | करुणादुःखेन सुखाभिभवे श्लोकः | किमतः परमाश्चर्यं यद् दुःखं सौख्यमभिभवति सर्वं | कृपया जनितं लौक्यं येन विमुक्तो अपि कृतार्थः || ॥ १७.४७ ॥

|| duḥkhābhāve iti duḥkhābhāvo nimittaṃ sattveṣu karuṇayā bodhisattvānāṃ yad duḥkhamutpadyate tadādau saṃtrāsayati adhimukticaryābhūmau | ātmaparasamatayā duḥkhasya yathābhūtamaspṛṣṭatvāt | spṛṣṭaṃ tu śuddhādhyāśayabhūmāvabhinandayatyevetyarthaḥ | karuṇāduḥkhena sukhābhibhave ślokaḥ | kimataḥ paramāścaryaṃ yad duḥkhaṃ saukhyamabhibhavati sarvaṃ | kṛpayā janitaṃ laukyaṃ yena vimukto api kṛtārthaḥ || (17.47)

|| नास्यत आश्चर्यतरं यद् दुःखमेव करुणाजनितं बोधिसत्त्वानां तथा सुखं भवति | यत्सर्वं लौकिकं सुखमभिभवति | येन सुखेन विमुक्ता अर्हन्तो ऽपि कृतार्थाः प्रागेवान्ये | कृपाकृतदानानुशंसे श्लोकः | कृपया सहितं दानं यद्दानसुखं करोति धीराणां | त्रैधातुकमुपभोगैर्न तत्सुखं तत्कलां स्पृशति || ॥ १७.४८ ॥

|| nāsyata āścaryataraṃ yad duḥkhameva karuṇājanitaṃ bodhisattvānāṃ tathā sukhaṃ bhavati | yatsarvaṃ laukikaṃ sukhamabhibhavati | yena sukhena vimuktā arhanto 'pi kṛtārthāḥ prāgevānye | kṛpākṛtadānānuśaṃse ślokaḥ | kṛpayā sahitaṃ dānaṃ yaddānasukhaṃ karoti dhīrāṇāṃ | traidhātukamupabhogairna tatsukhaṃ tatkalāṃ spṛśati || (17.48)

|| यच्च त्रैधातुकं सुखमुपभोगै कृतं न तत्सुखं तस्य सुखस्य कलां स्पृशतीत्ययमुत्तरार्धस्यार्थः | शेषं गतार्थम् | कृपया दुःखाभ्युपगमे श्लोकः | दुःखमयं संसारं यत्कृपया न त्यजति सत्त्वार्थं | परहितहेतोर्दुःखं किं कारुणिकैर्न समुपेतम् || ॥ १७.४९ ॥

|| yacca traidhātukaṃ sukhamupabhogai kṛtaṃ na tatsukhaṃ tasya sukhasya kalāṃ spṛśatītyayamuttarārdhasyārthaḥ | śeṣaṃ gatārtham | kṛpayā duḥkhābhyupagame ślokaḥ | duḥkhamayaṃ saṃsāraṃ yatkṛpayā na tyajati sattvārthaṃ | parahitahetorduḥkhaṃ kiṃ kāruṇikairna samupetam || (17.49)

|| सर्वं हि दुःखं संसारदुःखे ऽन्तर्भूतं | तस्याभ्युपगमात् सर्वं दुःखमभ्युपगतं भवति | तत्र तत्फलवृद्धौ श्लोकः | करूणा दानं भोगाः सदा कृपालोर्विवुद्धिमुपयान्ति | स्नेहानुग्रहजनितं तच्छक्तिकृतं सुखं चास्मात् || ॥ १७.५० ॥

|| sarvaṃ hi duḥkhaṃ saṃsāraduḥkhe 'ntarbhūtaṃ | tasyābhyupagamāt sarvaṃ duḥkhamabhyupagataṃ bhavati | tatra tatphalavṛddhau ślokaḥ | karūṇā dānaṃ bhogāḥ sadā kṛpālorvivuddhimupayānti | snehānugrahajanitaṃ tacchaktikṛtaṃ sukhaṃ cāsmāt || (17.50)

|| त्रयं बोधिसत्त्वानां सर्वजन्मसु वर्धते करूणायोगात् | करूणा तदभ्यासात् | दानं करुणावशात् | भोगाश्च दानवशात् | तस्माच्च त्रयात्फलं त्रिविधं सुखं भवति | स्नेहजनितं करुणातः | सत्त्वानुग्रहजनितं दानात् | तदनुग्रहक्रियाशक्तिकृतं भोगेभ्यः | दानप्रोत्साहनायां श्लोकः | वर्धे च वर्धयामि च दाने परिपाचयामि सुखयामि | आकर्षामि नयामि च करुणा सन्नान्प्रवदतीव || ॥ १७.५१ ॥

|| trayaṃ bodhisattvānāṃ sarvajanmasu vardhate karūṇāyogāt | karūṇā tadabhyāsāt | dānaṃ karuṇāvaśāt | bhogāśca dānavaśāt | tasmācca trayātphalaṃ trividhaṃ sukhaṃ bhavati | snehajanitaṃ karuṇātaḥ | sattvānugrahajanitaṃ dānāt | tadanugrahakriyāśaktikṛtaṃ bhogebhyaḥ | dānaprotsāhanāyāṃ ślokaḥ | vardhe ca vardhayāmi ca dāne paripācayāmi sukhayāmi | ākarṣāmi nayāmi ca karuṇā sannānpravadatīva || (17.51)

|| दाने सन्नानिति संबन्धनीयं | षड्भिर्गुणैर्दानै ऽवसन्नान् बोधिसत्त्वान्करुणा प्रोत्सहयतीव | स्वभाववृद्ध्या | भोगैस्तद्वर्धनया | दानेन सत्त्वपरिपाचनया | दातुश्च सुखोत्पादनात् | महाबोधिसंभारस्यान्यस्या[संभारस्या]कर्षणात् | महाबोधिसमीपनयनाच्च | परसौख्येन सुखा[नु?]भवे श्लोकः | दुःखे दुःखी कृपया सुखान्यनाधाय केन सुखितः स्यात् | सुखयत्यात्मानमतः कृपालुराधाय परसौख्यम् || ॥ १७.५२ ॥

|| dāne sannāniti saṃbandhanīyaṃ | ṣaḍbhirguṇairdānai 'vasannān bodhisattvānkaruṇā protsahayatīva | svabhāvavṛddhyā | bhogaistadvardhanayā | dānena sattvaparipācanayā | dātuśca sukhotpādanāt | mahābodhisaṃbhārasyānyasyā[saṃbhārasyā]karṣaṇāt | mahābodhisamīpanayanācca | parasaukhyena sukhā[nu?]bhave ślokaḥ | duḥkhe duḥkhī kṛpayā sukhānyanādhāya kena sukhitaḥ syāt | sukhayatyātmānamataḥ kṛpālurādhāya parasaukhyam || (17.52)

|| करुणया बोधिसत्त्वः परदुःखैर्दुःखितः सत्त्वेष्वनाधाय सुखं कथं सुखितः स्यात् | तस्मात्परेषु सुखमाधाय बोधिसत्व आत्मानमेव सुखयतीति वेदितव्यम् | कृपया दानसमनुशास्तौ षट् श्लोकाः | स्वं दानं कारुणिकः शास्तीव सदैव निःस्वसुखकामः | भोगैः सुखय परं वा मामप्ययुतसौख्यम् || ॥ १७.५३ ॥

|| karuṇayā bodhisattvaḥ paraduḥkhairduḥkhitaḥ sattveṣvanādhāya sukhaṃ kathaṃ sukhitaḥ syāt | tasmātpareṣu sukhamādhāya bodhisatva ātmānameva sukhayatīti veditavyam | kṛpayā dānasamanuśāstau ṣaṭ ślokāḥ | svaṃ dānaṃ kāruṇikaḥ śāstīva sadaiva niḥsvasukhakāmaḥ | bhogaiḥ sukhaya paraṃ vā māmapyayutasaukhyam || (17.53)

|| न हि कारुणिकस्य विना परसुखेनास्ति सुखं | तस्यायुतसौख्यत्वाद्वौधिसत्त्वस्तेन विना[त्म?]नो दानस्य फलं सुखं नेच्छति | सफलं दानं दत्तं तन्मे सत्त्वेषु तत्सुखसुखेन | फल तेष्वेव निकामं यदि मे कर्तव्यता ते ऽस्ति || ॥ १७.५४ ॥

|| na hi kāruṇikasya vinā parasukhenāsti sukhaṃ | tasyāyutasaukhyatvādvaudhisattvastena vinā[tma?]no dānasya phalaṃ sukhaṃ necchati | saphalaṃ dānaṃ dattaṃ tanme sattveṣu tatsukhasukhena | phala teṣveva nikāmaṃ yadi me kartavyatā te 'sti || (17.54)

|| दानं ददता दानं च दानफलं च तन्मया सत्त्वेषु दत्तं | तत्सुखमेव मे सुखं यस्मात् | अतस्तेष्वेव यावत्फलितव्यं तावत्फलेति लोट् | बोधिसत्त्वः करूणया दानमनुशास्ति | भोगद्वेष्टुर्दातुर्भोगा बहुशुभतरोपसर्पन्ति | न हि तत्सुखं मतं मे दाने पारंपरो ऽस्मि यतः || ॥ १७.५५ ॥

|| dānaṃ dadatā dānaṃ ca dānaphalaṃ ca tanmayā sattveṣu dattaṃ | tatsukhameva me sukhaṃ yasmāt | atasteṣveva yāvatphalitavyaṃ tāvatphaleti loṭ | bodhisattvaḥ karūṇayā dānamanuśāsti | bhogadveṣṭurdāturbhogā bahuśubhataropasarpanti | na hi tatsukhaṃ mataṃ me dāne pāraṃparo 'smi yataḥ || (17.55)

|| भोगविमुखस्य दातुर्भोगा बहुतराश्चोपतिष्ठन्ते | शोभनतराश्च | धर्म तैवेयं चित्तस्योदारतरत्वात् | न हि तत्सुखं मतं मे यद् भोगास्तथोपतिष्ठन्ते | यस्मादहं दाने पारंपरस्तत्प्रबन्धकामत्वान्नसुखे | सर्वास्तिपरित्यागे यत्कृपया मां निरीक्षसे सततं | ननु ते तेन ज्ञेयं न मत्फलेनार्थितास्येति || ॥ १७.५६ ॥

|| bhogavimukhasya dāturbhogā bahutarāścopatiṣṭhante | śobhanatarāśca | dharma taiveyaṃ cittasyodārataratvāt | na hi tatsukhaṃ mataṃ me yad bhogāstathopatiṣṭhante | yasmādahaṃ dāne pāraṃparastatprabandhakāmatvānnasukhe | sarvāstiparityāge yatkṛpayā māṃ nirīkṣase satataṃ | nanu te tena jñeyaṃ na matphalenārthitāsyeti || (17.56)

|| यो ऽहं दानफलं सर्वमेव करुणया नित्यं परित्यजामि नन्वत एव वेदितव्यं नास्ति मे दानफलेनार्थित्वमिति बोधिसत्त्वो दानं समनुशास्ति | दानाभिरतो न स्यां प्राप्तं चेत्तत्फलं न विसृजेयं | तथा हि | क्षणमपि दानेन विना दानाभिरतो भवति नैव || ॥ १७.५७ ॥

|| yo 'haṃ dānaphalaṃ sarvameva karuṇayā nityaṃ parityajāmi nanvata eva veditavyaṃ nāsti me dānaphalenārthitvamiti bodhisattvo dānaṃ samanuśāsti | dānābhirato na syāṃ prāptaṃ cettatphalaṃ na visṛjeyaṃ | tathā hi | kṣaṇamapi dānena vinā dānābhirato bhavati naiva || (17.57)

|| इति गतार्थः श्लोकः | अकृतं न फलसि यस्मात्प्रतिकारापेक्षया न मे तुल्यं | यस्त्वा करोति तस्य त्वं फलसि | तस्मात्त्वं प्रतिकारपेक्षया न मत्तुल्यम् | तथा ह्यहं | प्रतिकारनिर्व्यपेक्षः परत्र फलदो ऽस्य कामं ते || ॥ १७.५८ ॥

|| iti gatārthaḥ ślokaḥ | akṛtaṃ na phalasi yasmātpratikārāpekṣayā na me tulyaṃ | yastvā karoti tasya tvaṃ phalasi | tasmāttvaṃ pratikārapekṣayā na mattulyam | tathā hyahaṃ | pratikāranirvyapekṣaḥ paratra phalado 'sya kāmaṃ te || (17.58)

|| गतार्थमेतत् | कृपादानेन द्वौ श्लोकौ | निरवद्यं शुद्धपदं हितावहं चैव सानुरक्षं च | निर्मृग्यं निर्लेपं जिनात्मजानां कृपादानम् || ॥ १७.५९ ॥

|| gatārthametat | kṛpādānena dvau ślokau | niravadyaṃ śuddhapadaṃ hitāvahaṃ caiva sānurakṣaṃ ca | nirmṛgyaṃ nirlepaṃ jinātmajānāṃ kṛpādānam || (17.59)

|| तत्र निरवद्यं परमनुपहृत्य दानात् | शुद्धपदं कल्पिकवसु[वस्तु]दानात् | विषशस्रमद्यादिविवर्जनतः | हितावहं दानेन संगृह्य कुशले नियोजनात् | सानुरक्षं परिजनस्याविघातं कृत्वा अन्यस्मै दानात् | निर्मृग्यमयाचमाने ऽप्यर्थित्वं विघातं वावगम्य स्वयमेव दानात् दक्षिणीयापरिमार्गणाच्च | निर्लेपं प्रतिकारविपाकनिःस्पृहत्वात् | अपरः प्रकारः | सकलं विपुलं श्रेष्ठं सततं मुदितं निरामिषं शुद्धं | बोधिनतं कुशलनतं जिनात्मजानां कृपादानम् || ॥ १७.६० ॥

|| tatra niravadyaṃ paramanupahṛtya dānāt | śuddhapadaṃ kalpikavasu[vastu]dānāt | viṣaśasramadyādivivarjanataḥ | hitāvahaṃ dānena saṃgṛhya kuśale niyojanāt | sānurakṣaṃ parijanasyāvighātaṃ kṛtvā anyasmai dānāt | nirmṛgyamayācamāne 'pyarthitvaṃ vighātaṃ vāvagamya svayameva dānāt dakṣiṇīyāparimārgaṇācca | nirlepaṃ pratikāravipākaniḥspṛhatvāt | aparaḥ prakāraḥ | sakalaṃ vipulaṃ śreṣṭhaṃ satataṃ muditaṃ nirāmiṣaṃ śuddhaṃ | bodhinataṃ kuśalanataṃ jinātmajānāṃ kṛpādānam || (17.60)

|| तत्र सकलमाध्यात्मिकबाह्यवस्तुदानात् | विपुलं प्रभूतवस्तुदानात् | श्रेष्ठं प्रणीतवस्तुदानात् | सततमभीक्ष्णदानात् | मुदीतमप्रतिसंख्याय प्रहृष्टदानात् | निरामिषं यथा निर्लेपं | शुद्धं यथा शुद्धपदं | बोधिनतं महाबोधिपरिणामनात् | कुशलनतं यथा हितावहं | उपभोअगविशेषे श्लोकः | न तथोपभोगतुष्टिं लभते भोगी यथा परित्यागात् | तुष्टिमुपैति कृपालुः सुखत्रयाप्यायितमनस्कः || ॥ १७.६१ ॥

|| tatra sakalamādhyātmikabāhyavastudānāt | vipulaṃ prabhūtavastudānāt | śreṣṭhaṃ praṇītavastudānāt | satatamabhīkṣṇadānāt | mudītamapratisaṃkhyāya prahṛṣṭadānāt | nirāmiṣaṃ yathā nirlepaṃ | śuddhaṃ yathā śuddhapadaṃ | bodhinataṃ mahābodhipariṇāmanāt | kuśalanataṃ yathā hitāvahaṃ | upabhoagaviśeṣe ślokaḥ | na tathopabhogatuṣṭiṃ labhate bhogī yathā parityāgāt | tuṣṭimupaiti kṛpāluḥ sukhatrayāpyāyitamanaskaḥ || (17.61)

|| तत्र सुखत्रयं दानप्रीतिः परानुग्रहप्रीतिः बोधिसंभारसंभरणप्रीतिश्च | शेषं गतार्थं | पारमिताभिनिर्हारकरुणायां श्लोकः | कृपणकृपा रौद्रकृपा संक्षुब्धकृपा कृपा प्रमत्तेषु | विषयपरतन्त्रकरुणा मिथ्याभिनिविष्टकरुणा च || ॥ १७.६२ ॥

|| tatra sukhatrayaṃ dānaprītiḥ parānugrahaprītiḥ bodhisaṃbhārasaṃbharaṇaprītiśca | śeṣaṃ gatārthaṃ | pāramitābhinirhārakaruṇāyāṃ ślokaḥ | kṛpaṇakṛpā raudrakṛpā saṃkṣubdhakṛpā kṛpā pramatteṣu | viṣayaparatantrakaruṇā mithyābhiniviṣṭakaruṇā ca || (17.62)

|| तत्र कृपणा मत्सरिणः | रौद्रा दुःशीलाः परोपतापिनः | संक्षुब्धाः क्रोधनाः | प्रमत्ताः कुशीदाः | विषयपरतन्त्रा कामेषु विक्षिप्तचित्ताः | मिथ्याभिनिविष्टाः दुःप्रज्ञाः तीर्थिकादयः | एषु पारमिताविपक्षधर्मावस्थितेषु या करुणा सा कृपणादिकरुणा | सा च तद्विपक्षविदूषणात्पारमिताभिनिर्हाराय संपद्यते | तस्मात्पारमिताभिनिर्हारकरुणेत्युच्यते | करुणाप्रत्ययसंदर्शने श्लोकः | करुणा बोधिसत्त्वानां सुखाद् दुःखात्तदन्वयात् | करुणा बोधिसत्त्वानां हेतोर्मित्रात्स्वभावतः || ॥ १७.६३ ॥

|| tatra kṛpaṇā matsariṇaḥ | raudrā duḥśīlāḥ paropatāpinaḥ | saṃkṣubdhāḥ krodhanāḥ | pramattāḥ kuśīdāḥ | viṣayaparatantrā kāmeṣu vikṣiptacittāḥ | mithyābhiniviṣṭāḥ duḥprajñāḥ tīrthikādayaḥ | eṣu pāramitāvipakṣadharmāvasthiteṣu yā karuṇā sā kṛpaṇādikaruṇā | sā ca tadvipakṣavidūṣaṇātpāramitābhinirhārāya saṃpadyate | tasmātpāramitābhinirhārakaruṇetyucyate | karuṇāpratyayasaṃdarśane ślokaḥ | karuṇā bodhisattvānāṃ sukhād duḥkhāttadanvayāt | karuṇā bodhisattvānāṃ hetormitrātsvabhāvataḥ || (17.63)

|| तत्र पूर्वार्धेनालम्बनप्रत्ययं करुणायाः संदर्शयति | त्रिविधां वेदनामालम्ब्य तिसृभिर्दुःखताभिः करुणायनात् | अदुःखासुखा हि वेदना सुखदुःखयोरन्वयः पुनस्तदावाहनात् | (म्स_बग्छि १२७) उत्तरार्धेन यथाक्रमं हेतुमित्रस्वभावैः करुणाया हेत्वधिपतिसमनन्तरप्रत्ययान्संदर्शयति | महाकरुणत्वे श्लोकः | करुणा बोधिसत्त्वानां समा ज्ञेया तदाशयात् | प्रतिपत्तेर्विरागाच्च नोपलम्भाद्विशुद्धितः || ॥ १७.६४ ॥

|| tatra pūrvārdhenālambanapratyayaṃ karuṇāyāḥ saṃdarśayati | trividhāṃ vedanāmālambya tisṛbhirduḥkhatābhiḥ karuṇāyanāt | aduḥkhāsukhā hi vedanā sukhaduḥkhayoranvayaḥ punastadāvāhanāt | (msa_bagchi 127) uttarārdhena yathākramaṃ hetumitrasvabhāvaiḥ karuṇāyā hetvadhipatisamanantarapratyayānsaṃdarśayati | mahākaruṇatve ślokaḥ | karuṇā bodhisattvānāṃ samā jñeyā tadāśayāt | pratipattervirāgācca nopalambhādviśuddhitaḥ || (17.64)

|| तत्र समा त्रिविधवेदनावस्थेषु यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येति विदित्वा | सा पुनराशयतो ऽपि चित्तेन करुणायनात् | प्रतिपत्तितो ऽपि तत्परित्राणात् | विरागतो ऽपि तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणात् | अनुपलम्भतो ऽप्यात्मपरकरुणानुपलम्भात् | विशुद्धितो ऽप्यष्टभ्यां भूमावनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभात् | मैत्राद्रिभावनाग्रा स्वचित्ततो धर्मतो ऽधिमोक्षाच्च | आशयतो ऽपि विभुत्वादविकल्पादैक्यतश्चापि || ॥ १७.६५ ॥

|| tatra samā trividhavedanāvastheṣu yatkiṃcidveditamidamatra duḥkhasyeti viditvā | sā punarāśayato 'pi cittena karuṇāyanāt | pratipattito 'pi tatparitrāṇāt | virāgato 'pi tadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'pyātmaparakaruṇānupalambhāt | viśuddhito 'pyaṣṭabhyāṃ bhūmāvanutpattikadharmakṣāntilābhāt | maitrādribhāvanāgrā svacittato dharmato 'dhimokṣācca | āśayato 'pi vibhutvādavikalpādaikyataścāpi || (17.65)

|| इति | पूर्वनिर्देशानुसारेणार्थो ऽनुगन्तव्यः | इति भगवति जातुसुप्रसादो महदुपधिध्रुवसत्क्रियाधिपूजी | बहुगुणहितमित्रनित्यसेवो जगदनुकम्पक एति सर्वसिद्धिं || ॥ १७.६६ ॥

|| iti | pūrvanirdeśānusāreṇārtho 'nugantavyaḥ | iti bhagavati jātusuprasādo mahadupadhidhruvasatkriyādhipūjī | bahuguṇahitamitranityasevo jagadanukampaka eti sarvasiddhiṃ || (17.66)