17. Mahayanasutralamkara — chapter 16

|| अनेन श्लोकेन चतुर्थेन विशुद्ध्युपायं कर्मणो दर्शयति | मण्डलपरिशुद्धितः कर्तृकर्मक्रियाणामनुपलम्भात् | अनन्तमित्यक्षयम् | || महायानसूत्रालंकार उपायसहितकर्माधिकारः पञ्चदशः || षोडशो ऽधिकारः पारमिताप्रभेदसंग्रहे उद्दानश्लोकः | सांख्याथ तल्ललक्षणमानुपूर्वी निरुक्तिरभ्यासगुणश्च तासां | प्रभेदनं संग्रहणं विपक्षो ज्ञेयो गुणो ऽन्योन्यविनिश्चयश्च || ॥ १६.१ ॥

|| anena ślokena caturthena viśuddhyupāyaṃ karmaṇo darśayati | maṇḍalapariśuddhitaḥ kartṛkarmakriyāṇāmanupalambhāt | anantamityakṣayam | || mahāyānasūtrālaṃkāra upāyasahitakarmādhikāraḥ pañcadaśaḥ || ṣoḍaśo 'dhikāraḥ pāramitāprabhedasaṃgrahe uddānaślokaḥ | sāṃkhyātha tallalakṣaṇamānupūrvī niruktirabhyāsaguṇaśca tāsāṃ | prabhedanaṃ saṃgrahaṇaṃ vipakṣo jñeyo guṇo 'nyonyaviniścayaśca || (16.1)

|| संख्याविभागे षट् श्लोकाः | भोगात्मभावसंपत्परिचारारम्भसंपदभ्युदयः | क्लेशावशगत्वमपि च कृत्येषु सदाविपर्यासः || ॥ १६.२ ॥

|| saṃkhyāvibhāge ṣaṭ ślokāḥ | bhogātmabhāvasaṃpatparicārārambhasaṃpadabhyudayaḥ | kleśāvaśagatvamapi ca kṛtyeṣu sadāviparyāsaḥ || (16.2)

|| इति प्रथमः | तत्र चतसृभिः पारमिताभिश्चतुर्विधो ऽभ्युदयः | दानेन भोगसंपत् | शीलेनात्मभावसंपत् | क्षान्त्या परिचारसंपत् | तथा हि तदासेवनादायत्याद्[त्यां] बहुजनसुप्रियो भवति | वीर्येणारम्भसंपत् सर्वकर्मान्तसंपत्तितः | पञ्चम्या क्लेशावशगत्वं ध्यानेन क्लेशविष्कम्भनात् | षष्ठ्या कृत्येष्वविपर्यासः सर्वकार्ययथाभूतपरिज्ञानात् | इत्यभ्युदयः तत्र चासंक्लेशमविपरीतकृत्यारम्भं चाधिकृत्य षट् पारमिता व्यवस्थिताः | सत्त्वार्थेषु सुयुक्तस्त्यागानुपघातमर्षणैः कुरुते | सनिदानस्थितिमुक्त्या आत्मार्थं सर्वथा चरति || ॥ १६.३ ॥

|| iti prathamaḥ | tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiścaturvidho 'bhyudayaḥ | dānena bhogasaṃpat | śīlenātmabhāvasaṃpat | kṣāntyā paricārasaṃpat | tathā hi tadāsevanādāyatyād[tyāṃ] bahujanasupriyo bhavati | vīryeṇārambhasaṃpat sarvakarmāntasaṃpattitaḥ | pañcamyā kleśāvaśagatvaṃ dhyānena kleśaviṣkambhanāt | ṣaṣṭhyā kṛtyeṣvaviparyāsaḥ sarvakāryayathābhūtaparijñānāt | ityabhyudayaḥ tatra cāsaṃkleśamaviparītakṛtyārambhaṃ cādhikṛtya ṣaṭ pāramitā vyavasthitāḥ | sattvārtheṣu suyuktastyāgānupaghātamarṣaṇaiḥ kurute | sanidānasthitimuktyā ātmārthaṃ sarvathā carati || (16.3)

|| इति द्वितीयः | सत्त्वार्थेषु सम्यक्प्रयुक्तो बोधिसत्त्वस्तिसृभिर्दानशीलक्षान्तिपारमिताभिर्यथाक्रमं त्यागेनानुपघातेनोपघातमर्षणेन च सत्त्वार्थं कुरुते | तिसृभिः सनिदानतया [सनिदानया] चित्तस्थित्या विमुक्त्या च सर्वप्रकारमात्मार्थं चरति | वीर्यं निश्रित्य यथाक्रमं ध्यानप्रज्ञाभ्यास[म]समाहितस्य चित्तस्य समवधानात् समाहितस्य मोचनात् | इति परार्थमात्मार्थं चारभ्य षट् पारमिताः | अविघातैरविहेठैर्विहेठसंमर्षणैः क्रियाखेदैः | आवर्जनैः सुलपितैः परार्थ आत्मार्थं एतस्मात् || ॥ १६.४ ॥

|| iti dvitīyaḥ | sattvārtheṣu samyakprayukto bodhisattvastisṛbhirdānaśīlakṣāntipāramitābhiryathākramaṃ tyāgenānupaghātenopaghātamarṣaṇena ca sattvārthaṃ kurute | tisṛbhiḥ sanidānatayā [sanidānayā] cittasthityā vimuktyā ca sarvaprakāramātmārthaṃ carati | vīryaṃ niśritya yathākramaṃ dhyānaprajñābhyāsa[ma]samāhitasya cittasya samavadhānāt samāhitasya mocanāt | iti parārthamātmārthaṃ cārabhya ṣaṭ pāramitāḥ | avighātairaviheṭhairviheṭhasaṃmarṣaṇaiḥ kriyākhedaiḥ | āvarjanaiḥ sulapitaiḥ parārtha ātmārthaṃ etasmāt || (16.4)

|| इति तृतीयः | दानादिभिर्बोधिसत्त्वस्य सकलः परार्थो भवति | यथाक्रमं परेषामुपकरणाविधातैः | अविहेठैः विहेठनामर्षणैः | साहाय्य क्रियास्वखेदैः ऋद्ध्यादिप्रभावावर्जनैः सुभाषितसुलपितैश्च संशयच्छेदनात् | एतस्मात्परार्थात् बोधिसत्त्वस्यात्मार्थो भवति | पराकार्यस्वकार्यत्वान्महाबोधिप्राप्तितश्च | इति सकलपरार्थाधिकारात् षट् पारमिताः | भोगेषु चानभिरतिस्तीव्रा गुरुताद्वये अखेदश्च | योगश्च निर्विकल्पः समस्तमिदमुत्तमं यानं || ॥ १६.५ ॥

|| iti tṛtīyaḥ | dānādibhirbodhisattvasya sakalaḥ parārtho bhavati | yathākramaṃ pareṣāmupakaraṇāvidhātaiḥ | aviheṭhaiḥ viheṭhanāmarṣaṇaiḥ | sāhāyya kriyāsvakhedaiḥ ṛddhyādiprabhāvāvarjanaiḥ subhāṣitasulapitaiśca saṃśayacchedanāt | etasmātparārthāt bodhisattvasyātmārtho bhavati | parākāryasvakāryatvānmahābodhiprāptitaśca | iti sakalaparārthādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ | bhogeṣu cānabhiratistīvrā gurutādvaye akhedaśca | yogaśca nirvikalpaḥ samastamidamuttamaṃ yānaṃ || (16.5)

|| इति चतुर्थः | दानेन बोधिसत्त्वस्य भोगेष्वभि[ष्वनभि]रतिर्निरपेक्षत्वात् | शीलसमादानेन बोधिसत्त्वशिक्षासु तीव्रा गुरुता | क्षान्त्या वीर्येण चाखेदो द्वये यथाक्रमं दुःखे च सत्त्वासत्त्वकृते कुशलप्रयोगे च | ध्यानप्रज्ञायां[भ्यां] निर्विकल्पो योगः शमथविपश्यनासंगृहीतः | एतावच्च समस्त [महायानम् इति?] महायानसंग्रहाधिकारात् षट् पारमिताः | विषयेष्वसक्तिमार्गस्तदाप्तिविक्षेपसंयमेष्वपरः | सत्त्वाविसृजनवर्धन आवरणविशोधनेष्वपरः || ॥ १६.६ ॥

|| iti caturthaḥ | dānena bodhisattvasya bhogeṣvabhi[ṣvanabhi]ratirnirapekṣatvāt | śīlasamādānena bodhisattvaśikṣāsu tīvrā gurutā | kṣāntyā vīryeṇa cākhedo dvaye yathākramaṃ duḥkhe ca sattvāsattvakṛte kuśalaprayoge ca | dhyānaprajñāyāṃ[bhyāṃ] nirvikalpo yogaḥ śamathavipaśyanāsaṃgṛhītaḥ | etāvacca samasta [mahāyānam iti?] mahāyānasaṃgrahādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ | viṣayeṣvasaktimārgastadāptivikṣepasaṃyameṣvaparaḥ | sattvāvisṛjanavardhana āvaraṇaviśodhaneṣvaparaḥ || (16.6)

|| इति पञ्चमः | तत्र दानं विषयेष्वसक्तिमार्गस्त्यागाभ्यासेन तत्सक्तिविगमात् | शीलं तदाप्तिविक्षेपसंयमेषु भिक्षुसंवरस्थस्य विषयप्राप्तये सर्वकर्मान्तविक्षेपाणामप्रवृत्तेः | क्षान्तिः सत्त्वानुत्सर्गे सर्वो[वा]पकारदुःखानुद्वेगात् | वीर्यं कुशलविवर्धन आरब्धवीर्यस्य तद्बुद्धिगमनात् | ध्यानं प्रज्ञा चावरणविशोधनेषु मार्गस्ताभ्यां क्लेशज्ञेयावरणविशोधनात् | मार्ग इत्युपायः | एवं सर्वाकारमार्गाधिकारात् षट् पारमिताः | शिक्षात्रयमधिकृत्य च षष्ट् पारमिता जिनैः समाख्याताः | आद्या तिस्रो द्वेधा अन्त्यद्वयतस्तिसृष्वेका || ॥ १६.७ ॥

|| iti pañcamaḥ | tatra dānaṃ viṣayeṣvasaktimārgastyāgābhyāsena tatsaktivigamāt | śīlaṃ tadāptivikṣepasaṃyameṣu bhikṣusaṃvarasthasya viṣayaprāptaye sarvakarmāntavikṣepāṇāmapravṛtteḥ | kṣāntiḥ sattvānutsarge sarvo[vā]pakāraduḥkhānudvegāt | vīryaṃ kuśalavivardhana ārabdhavīryasya tadbuddhigamanāt | dhyānaṃ prajñā cāvaraṇaviśodhaneṣu mārgastābhyāṃ kleśajñeyāvaraṇaviśodhanāt | mārga ityupāyaḥ | evaṃ sarvākāramārgādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ | śikṣātrayamadhikṛtya ca ṣaṣṭ pāramitā jinaiḥ samākhyātāḥ | ādyā tisro dvedhā antyadvayatastisṛṣvekā || (16.7)

|| इति षष्ठः | तत्राद्या अधिशीलं शिक्षा तिस्रः पारमिताः ससंभारसपरिवारग्रहणात् | दानेन हि भोगनिरपेक्षः शीलं समादत्ते समात्तं च क्षान्त्या रक्षत्याक्रुष्टाप्रत्याक्रोशनादिभिः | द्विधेत्यधिचित्तमधिप्रज्ञं च शिक्षा सा अन्तेन द्वयेन संगृहीता यथाक्रमं ध्यानेन प्रज्ञया च | तिसृष्वपि शिक्षास्वेका वीर्यपारमिता वेदितव्या | सर्वासां वीर्यसहायत्वात् | लक्षणविभागे श्लोकाः षट् | दानं विपक्षहीनं ज्ञानेन गतं च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छापरिपूरकमपि सत्त्वविपाचकं त्रेधा || ॥ १६.८ ॥

|| iti ṣaṣṭhaḥ | tatrādyā adhiśīlaṃ śikṣā tisraḥ pāramitāḥ sasaṃbhārasaparivāragrahaṇāt | dānena hi bhoganirapekṣaḥ śīlaṃ samādatte samāttaṃ ca kṣāntyā rakṣatyākruṣṭāpratyākrośanādibhiḥ | dvidhetyadhicittamadhiprajñaṃ ca śikṣā sā antena dvayena saṃgṛhītā yathākramaṃ dhyānena prajñayā ca | tisṛṣvapi śikṣāsvekā vīryapāramitā veditavyā | sarvāsāṃ vīryasahāyatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokāḥ ṣaṭ | dānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā || (16.8)

|| बोधिसत्त्वानां दानं चतुर्विधलक्षणं | विपक्षहीनं ता[मा]त्सर्यस्य प्रहीणत्वात् | निर्विकल्पज्ञानसहगतं धर्म नैरात्म्यप्रतिवेधयोगात् सर्वेच्छापरिपूरकं यो यदिच्छति तस्मै तस्य दानात् | सत्त्वपरिपाचकं त्रेधा दानेन सत्त्वान् संगृह्य त्रिषु यानेषु यथाभव्यनियोजनात् | शीलं विपक्षहीनं ज्ञानेन गतं च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छापरिपूरकमपि सत्त्वविपाचकं त्रेधा || ॥ १६.९ ॥

|| bodhisattvānāṃ dānaṃ caturvidhalakṣaṇaṃ | vipakṣahīnaṃ tā[mā]tsaryasya prahīṇatvāt | nirvikalpajñānasahagataṃ dharma nairātmyaprativedhayogāt sarvecchāparipūrakaṃ yo yadicchati tasmai tasya dānāt | sattvaparipācakaṃ tredhā dānena sattvān saṃgṛhya triṣu yāneṣu yathābhavyaniyojanāt | śīlaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā || (16.9)

|| क्षान्तिर्विपक्षहीना ज्ञानेन गता च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छापरिपूरा अपि सत्त्वविपाचिका त्रेधा || ॥ १६.१० ॥

|| kṣāntirvipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrā api sattvavipācikā tredhā || (16.10)

|| वीर्यं विपक्षहीनं ज्ञानेन गतं च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छपरिपूरकमपि सत्त्वविपाचकं त्रेधा || ॥ १६.११ ॥

|| vīryaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchaparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā || (16.11)

|| ध्यानं विपक्षहीनं ज्ञानेन गतं च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छापरिपूरकमपि सत्त्वविपाचकं त्रेधा || ॥ १६.१२ ॥

|| dhyānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā || (16.12)

|| प्रज्ञा विपक्षहीना ज्ञानेन गता च निर्विकल्पेन | सर्वेच्छापरिपूरा अपि सत्त्वविपाचिका त्रेधा || ॥ १६.१३ ॥

|| prajñā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrā api sattvavipācikā tredhā || (16.13)

|| यथा दानलक्षणं चतुर्विधमेवं शीलादीनां वेदितव्यम् | एषां तु विपक्षा दौःशील्यं क्रोधः कौशीद्यं विक्षेपो दौष्प्रज्ञ्यं यथाक्रमं | सर्वेच्छापरिपूरकत्वं शीलादिभिः परेषां सर्वकायवाक्संयमापराधमर्षणसाहाय्यमनोरथसंशयच्छेदनेच्छापरिपूरणात् | सत्त्वपरिपाचकत्वं शीलादिभिरावर्ज्य त्रिषु यानेषु परिपाचनात् | अनुक्रमविभागे श्लोकः | पूर्वोत्तरविश्रयतश्चोत्पत्तेस्तत्क्रमेण निर्देशः | हीनोत्कर्षस्थानादौदारिकसूक्ष्मतश्चापि || ॥ १६.१४ ॥

|| yathā dānalakṣaṇaṃ caturvidhamevaṃ śīlādīnāṃ veditavyam | eṣāṃ tu vipakṣā dauḥśīlyaṃ krodhaḥ kauśīdyaṃ vikṣepo dauṣprajñyaṃ yathākramaṃ | sarvecchāparipūrakatvaṃ śīlādibhiḥ pareṣāṃ sarvakāyavāksaṃyamāparādhamarṣaṇasāhāyyamanorathasaṃśayacchedanecchāparipūraṇāt | sattvaparipācakatvaṃ śīlādibhirāvarjya triṣu yāneṣu paripācanāt | anukramavibhāge ślokaḥ | pūrvottaraviśrayataścotpattestatkrameṇa nirdeśaḥ | hīnotkarṣasthānādaudārikasūkṣmataścāpi || (16.14)

|| त्रिभिः कारणैस्तेषां दानादीनां क्रमेण निर्देशः | पूर्वसंनिश्रयेणोत्तरस्योत्पत्तेः | भोगनिरपेक्षो हि शीलं समात्ते शीलवान् क्षमो भवति क्षमावान् वीर्यमारभते आरब्धवीर्यः समाधिमुत्पादयति समाहितचित्तो यथाभूतं प्रजानाति | पूर्वस्य च हीनत्वात् उत्तरस्योत्कर्षस्थानत्वात् | हीनं हि दानमुत्कृष्टं शीलमेवं यावद्धीनं ध्यानमुत्कृष्टा प्रज्ञेति | पूर्वस्य चौदारिकत्वादुत्तरस्यसूक्ष्मत्वात् | औदारिकं हि दानं सुप्रवेशत्वात् सुकरत्वाच्च | सूक्ष्मं ज्ञीलं ततो दुष्प्रवेशत्वाद् दुष्करत्वाच्च | एवं यावदौदारिकं ध्यानं सूक्ष्मा प्रज्ञेति | निर्वचनविभागे श्लोकः | दारिद्यस्यापनयाच्छैत्यस्य च लम्भनात् क्षयात् क्रुद्धेः | वरयोगमनोधारणपरमाथज्ञानतश्चोक्तिः || ॥ १६.१५ ॥

|| tribhiḥ kāraṇaisteṣāṃ dānādīnāṃ krameṇa nirdeśaḥ | pūrvasaṃniśrayeṇottarasyotpatteḥ | bhoganirapekṣo hi śīlaṃ samātte śīlavān kṣamo bhavati kṣamāvān vīryamārabhate ārabdhavīryaḥ samādhimutpādayati samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | pūrvasya ca hīnatvāt uttarasyotkarṣasthānatvāt | hīnaṃ hi dānamutkṛṣṭaṃ śīlamevaṃ yāvaddhīnaṃ dhyānamutkṛṣṭā prajñeti | pūrvasya caudārikatvāduttarasyasūkṣmatvāt | audārikaṃ hi dānaṃ supraveśatvāt sukaratvācca | sūkṣmaṃ jñīlaṃ tato duṣpraveśatvād duṣkaratvācca | evaṃ yāvadaudārikaṃ dhyānaṃ sūkṣmā prajñeti | nirvacanavibhāge ślokaḥ | dāridyasyāpanayācchaityasya ca lambhanāt kṣayāt kruddheḥ | varayogamanodhāraṇaparamāthajñānataścoktiḥ || (16.15)

|| दारिद्यमपनयतीति दानं | शैत्यं लम्भयतीति शीलं तद्वतो विषयनिमित्तक्लेशपरिदाहाभावात् | क्षयः क्रुद्धेरिति क्षान्तिस्तया क्रोधक्षयात् | वरेण योजयतीति वीर्यं कुशलधर्मयोजनात् | धारयत्यध्यात्मं मन इति ध्यानं | परमार्थ[र्थं] जानात्यनयेति प्रज्ञा | भावनाविभागे श्लोकः | भावनोपधिमाश्रित्य मनस्कारं तथाशयं | उपायं च विभुत्वं च सर्वासामेव कथ्यते || ॥ १६.१६ ॥

|| dāridyamapanayatīti dānaṃ | śaityaṃ lambhayatīti śīlaṃ tadvato viṣayanimittakleśaparidāhābhāvāt | kṣayaḥ kruddheriti kṣāntistayā krodhakṣayāt | vareṇa yojayatīti vīryaṃ kuśaladharmayojanāt | dhārayatyadhyātmaṃ mana iti dhyānaṃ | paramārtha[rthaṃ] jānātyanayeti prajñā | bhāvanāvibhāge ślokaḥ | bhāvanopadhimāśritya manaskāraṃ tathāśayaṃ | upāyaṃ ca vibhutvaṃ ca sarvāsāmeva kathyate || (16.16)

|| पञ्चविधा पारमिताभावना | उपधिसंनिश्रिता | तत्रोपधिसंनिश्रिता चतुराकारा हेतुसंनिश्रिता यो गोत्रबलेन पारमितासु प्रतिपत्त्यभ्यासः | विपाकसंनिश्रिता च आत्मभावसंपत्तिबलेन | प्रणिधानसंनिश्रिता यः पूर्वप्रणिधानबलेन | प्रतिसंख्यानसंनिश्रता यः प्रज्ञाबलेन पारमितासु प्रतिपत्त्यभ्यासः | मनसिकारसंनिश्रिता पारमिताभावना चतुराकारा | अधिमुक्तिमनस्कारेण सर्वपारमिताप्रतिसंयुक्तं सूत्रान्तमधिमुच्यमानस्य | आस्वादनामनस्कारेण लब्धाः पारमिता आस्वादयतो गुणसंदर्शयोगेन | अनुमोदनामनस्कारेण सर्वलोकधातुषु सर्वसत्त्वानां दानादिकमनुमोदमानस्य | अभिनन्दनामनस्कारेणात्मनः सत्त्वानां चानागतं पारमिताविशेषमभिनन्दमानस्य | आशयसंनिश्रिता पारमिताभावना षडाकारा | अतृप्ताशयेन विपुलाशयेन मुदिताशयेन उपकाराशयेन निर्लेपाशयेन कल्याणाशयेन च | तत्र बोधिसत्त्वस्य दाने ऽतृप्ताशयो यद्बोधिसत्त्व एकसत्त्वस्यैकक्षणे गंगानदीबालुकासमान् लोकधातून् सप्तरत्नपरिपूर्णान् कृत्वा प्रतिपादयेत् | गंगानदीबालिकासमांश्चात्मभावान् | एवं च प्रतिक्षणं गंगानदीवालिकासमान्कल्पान्प्रतिपादयेत् | यथा चैकस्य सत्त्वस्यैवं यावान् सत्त्वधातुरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिपाचयितव्यस्तमनेन पर्यायेण प्रतिपादयेत् | अतृप्त एव बोधिसत्त्वस्य दानाशय इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दाने ऽतृप्ताशयः | न च बोधिसत्त्व एवंरूपां दानपरंपरां क्षणमात्रमपि हापयति | न विच्छिनत्त्या बोधिमण्डनिषदनादिति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दाने विपुलाशय इति | मुदिततरश्च बोधिसत्त्वो भवति तान्सत्त्वान्दानेन तथानुगृह्णन् | न त्वेव ते सत्वास्तेन दानेनानुगृह्यमाणा इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दाने मुदिताशयः | उपकारकतरांश्च स बोधिसत्त्वस्तान्सत्त्वानात्मनः समनुपश्यति | येषां तथा दानेनोपकरोति नात्मानं | तेषामनुत्तरसम्यक्संबोध्युपस्तम्भतामुपादाय इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दाने उपकाराशयः | न च बोधिसत्त्वः सत्त्वेषु तथा विपुलमपि दानमयं पुण्यमभिसंस्कृत्य प्रतिकारेण वा अर्थो[र्थी] भवति विपाकेन वा इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दानपारमिताभावनायां निर्लेपाशयः | यद्बोधिसत्त्वस्तथा विपुलस्यापि दानस्कन्धस्य विपाकं सत्वेष्वभिनन्दति नात्मनः | सर्वसत्त्वसाधारणं च कृत्वानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयति इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य दानपारमिताभावनायां कल्याणाशयः | तत्र बोधिसत्त्वस्य (म्स_बग्छि १०१) शीलपारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायामतृप्ताशयः | यद्वोधिसत्त्वो गंगानदीबालिकासमेष्वात्मभावेषु गंगानदीबालिकासमकल्पायुष्प्रमाणेषु सर्वोपकरणनिरन्तरविघाती त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातावग्निप्रतिपूर्णे चतुर्विधमीर्यापथं कल्पयन्नेकं शीलपारमिताक्षणं यावत्प्रज्ञापारमिताक्षणं भावयेदेतेन पर्यायेण यावांश्छीलस्कन्धो यावान् च प्रज्ञास्कन्धो येनानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते शीलस्कन्धं यावत्प्रज्ञास्कन्धं भावयेदतृप्त एव बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायामाशयो यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायामाशय इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायामतृप्ताशयो यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायामतृप्ताशयः | यद्बोधिसत्त्वस्तां शीलपारमिताभावनापरंपरां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनापरंपरामाबोधिमण्डनिषदनान्न स्रंसयति न विच्छिनत्ति इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायां विपुलाशयः | मुदिततरश्च बोधिसत्त्वो भवति तया शीलपारमिताभावनया यावत्प्रज्ञापारमिताभावनया सत्त्वाननुगृह्णन् | न त्वेव[वं] ते सत्त्वा अनुगृह्यमाणा इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायां मुदिताशयः | उपकारकतरांश्च बोधिसत्त्वस्तान् सत्त्वानात्मनः समनुपश्यति | येषां तथा शीलपारमिताभावनया यावत्प्रज्ञापारमिताभावनया उपकरोति नात्मानं | तेषामनुत्तरसम्यक्संबोध्युपस्तम्भतामुपादाय इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायामुपकाराशयः | न च बोधिसत्त्वस्तथा विपुलमपि शीलपारमिताभावनामयं यावत्प्रज्ञापारमिताभावनामयं पुण्यमभिसंस्कृत्य प्रतिकारेण वार्थी भवति विपाके न वा इति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलापारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायां निर्लेपाशयः | तत्र यद्बोधिसत्त्व एवं शीलपारमिताभावनामयस्य यावत्प्रज्ञापारमिताभावनामयपुण्यस्कन्धस्य विपाकं सत्त्वेष्वेवाभिनन्दति नात्मनः | सर्वसत्त्वसाधारणं च कृत्वानुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ परिणामयतीति | य एवंरूप आशयो ऽयं बोधिसत्त्वस्य शीलपारमिताभावनायां यावत्प्रज्ञापारमिताभावनायां कल्याणाशयः | उपायसंनिश्रिता भावना त्र्याकारा | निर्विकल्पेन ज्ञानेन त्रिमण्डलपरिशुद्धिप्रत्यवेक्षणतामुपादाय | तथा हि स उपायः सर्वमनसिकाराणामभिनिष्पत्तये | विभुत्वसंनिश्रिता पारमिताभावना त्र्याकारा | कायविभुत्वतः | चर्याविभुत्वतः | देशनाविभुत्वतश्च | तत्र कायविभुत्वं तथागते द्वौ कायौ द्रष्टव्यौ स्वाभाविकः सांभोगिकश्च | तत्र चर्याविभुत्वं नैर्माणिकः कायो द्रष्टव्यः | येन सर्वाकारां सर्वसत्त्वानां सहधार्मिकचर्यां दर्शयति | देशनाविभुत्वं षट्पारमितासर्वाकारदेशनायामव्याघातः | प्रभेदसंग्रहे द्वादशश्लोकाः | दानादीनां प्रत्येकं षडर्थप्रभेदतः | (म्स_बग्छि १०२) षडर्थाः स्वभावहेतुफलकर्मयोगवृत्त्यर्थाः | तत्र दानप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | प्रतिपादनमर्थस्य चेतना मूलनिश्चिता | भोगात्मभावसंपत्ती द्वयानुग्रहपूरकं || ॥ १६.१७ ॥

|| pañcavidhā pāramitābhāvanā | upadhisaṃniśritā | tatropadhisaṃniśritā caturākārā hetusaṃniśritā yo gotrabalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | vipākasaṃniśritā ca ātmabhāvasaṃpattibalena | praṇidhānasaṃniśritā yaḥ pūrvapraṇidhānabalena | pratisaṃkhyānasaṃniśratā yaḥ prajñābalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | manasikārasaṃniśritā pāramitābhāvanā caturākārā | adhimuktimanaskāreṇa sarvapāramitāpratisaṃyuktaṃ sūtrāntamadhimucyamānasya | āsvādanāmanaskāreṇa labdhāḥ pāramitā āsvādayato guṇasaṃdarśayogena | anumodanāmanaskāreṇa sarvalokadhātuṣu sarvasattvānāṃ dānādikamanumodamānasya | abhinandanāmanaskāreṇātmanaḥ sattvānāṃ cānāgataṃ pāramitāviśeṣamabhinandamānasya | āśayasaṃniśritā pāramitābhāvanā ṣaḍākārā | atṛptāśayena vipulāśayena muditāśayena upakārāśayena nirlepāśayena kalyāṇāśayena ca | tatra bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayo yadbodhisattva ekasattvasyaikakṣaṇe gaṃgānadībālukāsamān lokadhātūn saptaratnaparipūrṇān kṛtvā pratipādayet | gaṃgānadībālikāsamāṃścātmabhāvān | evaṃ ca pratikṣaṇaṃ gaṃgānadīvālikāsamānkalpānpratipādayet | yathā caikasya sattvasyaivaṃ yāvān sattvadhāturanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayitavyastamanena paryāyeṇa pratipādayet | atṛpta eva bodhisattvasya dānāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayaḥ | na ca bodhisattva evaṃrūpāṃ dānaparaṃparāṃ kṣaṇamātramapi hāpayati | na vicchinattyā bodhimaṇḍaniṣadanāditi | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne vipulāśaya iti | muditataraśca bodhisattvo bhavati tānsattvāndānena tathānugṛhṇan | na tveva te satvāstena dānenānugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne muditāśayaḥ | upakārakatarāṃśca sa bodhisattvastānsattvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā dānenopakaroti nātmānaṃ | teṣāmanuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatāmupādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne upakārāśayaḥ | na ca bodhisattvaḥ sattveṣu tathā vipulamapi dānamayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya pratikāreṇa vā artho[rthī] bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | yadbodhisattvastathā vipulasyāpi dānaskandhasya vipākaṃ satveṣvabhinandati nātmanaḥ | sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | tatra bodhisattvasya (msa_bagchi 101) śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmatṛptāśayaḥ | yadvodhisattvo gaṃgānadībālikāsameṣvātmabhāveṣu gaṃgānadībālikāsamakalpāyuṣpramāṇeṣu sarvopakaraṇanirantaravighātī trisāhasramahāsāhasralokadhātāvagnipratipūrṇe caturvidhamīryāpathaṃ kalpayannekaṃ śīlapāramitākṣaṇaṃ yāvatprajñāpāramitākṣaṇaṃ bhāvayedetena paryāyeṇa yāvāṃśchīlaskandho yāvān ca prajñāskandho yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate śīlaskandhaṃ yāvatprajñāskandhaṃ bhāvayedatṛpta eva bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāmāśayo yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāmatṛptāśayo yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmatṛptāśayaḥ | yadbodhisattvastāṃ śīlapāramitābhāvanāparaṃparāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāparaṃparāmābodhimaṇḍaniṣadanānna sraṃsayati na vicchinatti iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ vipulāśayaḥ | muditataraśca bodhisattvo bhavati tayā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā sattvānanugṛhṇan | na tveva[vaṃ] te sattvā anugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ muditāśayaḥ | upakārakatarāṃśca bodhisattvastān sattvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā upakaroti nātmānaṃ | teṣāmanuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatāmupādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmupakārāśayaḥ | na ca bodhisattvastathā vipulamapi śīlapāramitābhāvanāmayaṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāmayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya pratikāreṇa vārthī bhavati vipāke na vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlāpāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | tatra yadbodhisattva evaṃ śīlapāramitābhāvanāmayasya yāvatprajñāpāramitābhāvanāmayapuṇyaskandhasya vipākaṃ sattveṣvevābhinandati nātmanaḥ | sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksambodhau pariṇāmayatīti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | upāyasaṃniśritā bhāvanā tryākārā | nirvikalpena jñānena trimaṇḍalapariśuddhipratyavekṣaṇatāmupādāya | tathā hi sa upāyaḥ sarvamanasikārāṇāmabhiniṣpattaye | vibhutvasaṃniśritā pāramitābhāvanā tryākārā | kāyavibhutvataḥ | caryāvibhutvataḥ | deśanāvibhutvataśca | tatra kāyavibhutvaṃ tathāgate dvau kāyau draṣṭavyau svābhāvikaḥ sāṃbhogikaśca | tatra caryāvibhutvaṃ nairmāṇikaḥ kāyo draṣṭavyaḥ | yena sarvākārāṃ sarvasattvānāṃ sahadhārmikacaryāṃ darśayati | deśanāvibhutvaṃ ṣaṭpāramitāsarvākāradeśanāyāmavyāghātaḥ | prabhedasaṃgrahe dvādaśaślokāḥ | dānādīnāṃ pratyekaṃ ṣaḍarthaprabhedataḥ | (msa_bagchi 102) ṣaḍarthāḥ svabhāvahetuphalakarmayogavṛttyarthāḥ | tatra dānaprabhede dvau ślokau | pratipādanamarthasya cetanā mūlaniścitā | bhogātmabhāvasaṃpattī dvayānugrahapūrakaṃ || (16.17)

|| अमात्सर्ययुतं तच्च दृष्टधर्मामिषाभये | दानमेव[वं] परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत् || ॥ १६.१८ ॥

|| amātsaryayutaṃ tacca dṛṣṭadharmāmiṣābhaye | dānameva[vaṃ] parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || (16.18)

|| अर्थप्रतिपादनं प्रतिग्राहकेषु दानस्य स्वभावः | अलोभादिसहजा चेतना हेतुः | भोगसंपत्तिरात्मभावसंपत्तिश्चायुरादिसंगृहीता फलं पञ्चस्थानसूत्रवत् | स्वपरानुग्रहो महाबोधिसंभारपरिपूरिश्च कर्म | अमात्सर्ययोगो अमत्सरिषु वर्तते | दृष्टधर्मामिषाभयप्रदानप्रभेदेन चेति वृत्तिः | शीलप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | षडङ्ग[ङ्गं]शमभावान्तं सुगतिस्थितिदायकं | प्रतिष्ठाशान्तनिर्भीतं पुण्यसंभारसंयुतं || ॥ १६.१९ ॥

|| arthapratipādanaṃ pratigrāhakeṣu dānasya svabhāvaḥ | alobhādisahajā cetanā hetuḥ | bhogasaṃpattirātmabhāvasaṃpattiścāyurādisaṃgṛhītā phalaṃ pañcasthānasūtravat | svaparānugraho mahābodhisaṃbhāraparipūriśca karma | amātsaryayogo amatsariṣu vartate | dṛṣṭadharmāmiṣābhayapradānaprabhedena ceti vṛttiḥ | śīlaprabhede dvau ślokau | ṣaḍaṅga[ṅgaṃ]śamabhāvāntaṃ sugatisthitidāyakaṃ | pratiṣṭhāśāntanirbhītaṃ puṇyasaṃbhārasaṃyutaṃ || (16.19)

|| संकेतधर्मतालब्धं संवरस्थेषु विद्यते | शीलमेवं परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत् || ॥ १६.२० ॥

|| saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyate | śīlamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || (16.20)

|| षडङ्गमिति स्वभावः | षडङ्गीति शीलवान् विहरति यावत्समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्विति | शमभावान्तमिति हेतुः | निर्वाणाभिप्रायेण समादानात् | सुगतिस्थितिदायकमिति फलं | शीलेन सुगतिगमनात् | अविप्रतिसारादिक्रमेण चित्तस्थितिलाभाच्च | प्रतिष्ठाशान्तनिर्भीतमिति कर्म | शीलं हि सर्वगुणानां प्रतिष्ठा भवति | क्लेशपरिदाहशान्त्या च शान्तं | प्राणातिपातादिप्रत्ययानां च भयावद्यवैराणामप्रसवान्निर्भीतं | पुण्यसंभारसंयुतमिति योगः सर्वकालं कायवाङ्मनस्कर्मसमाव[च]रणात् | संकेतधर्मतालब्धं संवरस्थेषु विद्यत इति वृत्तिस्तत्र संकेतलब्धं प्रातिमोक्षसंवरसंगृहीतं | धर्मताप्रतिलब्धं ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीतमेषास्य प्रभेदवृत्तिः त्रिविधेन प्रभेदेन वर्तनात् | संवरस्थेषु विद्यत इत्याचा[धा]रवृत्तिः | क्षान्तिप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | मर्षाधिवासनज्ञानं कारुण्याद्धर्मसंश्रयात् | पञ्चानुशंसमाख्यातं द्वयोरर्थकरं च तत् || ॥ १६.२१ ॥

|| ṣaḍaṅgamiti svabhāvaḥ | ṣaḍaṅgīti śīlavān viharati yāvatsamādāya śikṣate śikṣāpadeṣviti | śamabhāvāntamiti hetuḥ | nirvāṇābhiprāyeṇa samādānāt | sugatisthitidāyakamiti phalaṃ | śīlena sugatigamanāt | avipratisārādikrameṇa cittasthitilābhācca | pratiṣṭhāśāntanirbhītamiti karma | śīlaṃ hi sarvaguṇānāṃ pratiṣṭhā bhavati | kleśaparidāhaśāntyā ca śāntaṃ | prāṇātipātādipratyayānāṃ ca bhayāvadyavairāṇāmaprasavānnirbhītaṃ | puṇyasaṃbhārasaṃyutamiti yogaḥ sarvakālaṃ kāyavāṅmanaskarmasamāva[ca]raṇāt | saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyata iti vṛttistatra saṃketalabdhaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ | dharmatāpratilabdhaṃ dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītameṣāsya prabhedavṛttiḥ trividhena prabhedena vartanāt | saṃvarastheṣu vidyata ityācā[dhā]ravṛttiḥ | kṣāntiprabhede dvau ślokau | marṣādhivāsanajñānaṃ kāruṇyāddharmasaṃśrayāt | pañcānuśaṃsamākhyātaṃ dvayorarthakaraṃ ca tat || (16.21)

|| तपः प्राबल्यसंयुक्तं तेषु तत्त्रिविधं मतं | क्षान्तिमेवं परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत् || ॥ १६.२२ ॥

|| tapaḥ prābalyasaṃyuktaṃ teṣu tattrividhaṃ mataṃ | kṣāntimevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || (16.22)

|| मर्षाधिवासज्ञानमिति त्रिविधायाः क्षान्तेः स्वभावः | अपकारमर्षणक्षान्तेर्मर्षणं मर्ष इति कृत्वा | दुःखाधिवासक्षान्तेर्धर्मनिध्यानक्षान्तेश्च यथाक्रमं | कारूण्याद्धर्मसंश्रयादिति हेतुः | धर्मसंश्रयः पुनः | शीलसमादानं श्रुतपर्यवाप्तिश्च | पञ्चानुशंसमाख्यातमिति फलं | यथोक्तं सूत्रे | पञ्चानुशंसाः क्षान्तौ | न वैरबहुलो भवति | न भेदबहुलो भवति | सुखसौमनस्यबहुलो भवति | अविप्रतिसारी कालं करोति | कायस्य च भेदात् सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यते इति | द्वयोरर्थकरं च तदिति मर्षाधिवासनमित्यधिकृतं इदं कर्म | यथोक्तम् | द्वयोरर्थं स कुरूते आत्मनश्च परस्य च | यः परं कुपितं ज्ञात्वा स्वयं तत्रोपशाम्यति || इति || तपः प्राबल्यसंयुक्तमिति योगः | यथोक्तं | क्षान्तिः परमं तप इति | तेषु तदित्याधारवृत्तिः क्षमिषु तद्वृत्तेः | त्रिविधं मतमिति प्रभेदवृत्तिस्त्रिविधक्षान्तिप्रभेदेन यथोक्तं प्राक् | वीर्यप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | उत्साहः कुशले सम्यक् श्रद्धाच्छन्दप्रतिष्ठितः | स्मृत्यादिगुणवृद्धौ च संक्लेशप्रातिपक्षिकः || ॥ १६.२३ ॥

|| marṣādhivāsajñānamiti trividhāyāḥ kṣānteḥ svabhāvaḥ | apakāramarṣaṇakṣāntermarṣaṇaṃ marṣa iti kṛtvā | duḥkhādhivāsakṣānterdharmanidhyānakṣānteśca yathākramaṃ | kārūṇyāddharmasaṃśrayāditi hetuḥ | dharmasaṃśrayaḥ punaḥ | śīlasamādānaṃ śrutaparyavāptiśca | pañcānuśaṃsamākhyātamiti phalaṃ | yathoktaṃ sūtre | pañcānuśaṃsāḥ kṣāntau | na vairabahulo bhavati | na bhedabahulo bhavati | sukhasaumanasyabahulo bhavati | avipratisārī kālaṃ karoti | kāyasya ca bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyate iti | dvayorarthakaraṃ ca taditi marṣādhivāsanamityadhikṛtaṃ idaṃ karma | yathoktam | dvayorarthaṃ sa kurūte ātmanaśca parasya ca | yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā svayaṃ tatropaśāmyati || iti || tapaḥ prābalyasaṃyuktamiti yogaḥ | yathoktaṃ | kṣāntiḥ paramaṃ tapa iti | teṣu tadityādhāravṛttiḥ kṣamiṣu tadvṛtteḥ | trividhaṃ matamiti prabhedavṛttistrividhakṣāntiprabhedena yathoktaṃ prāk | vīryaprabhede dvau ślokau | utsāhaḥ kuśale samyak śraddhācchandapratiṣṭhitaḥ | smṛtyādiguṇavṛddhau ca saṃkleśaprātipakṣikaḥ || (16.23)

|| अलोभादिगुणोपेतस्तेषु सप्तविधश्च सः | वीर्यमेवं परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत || ॥ १६.२४ ॥

|| alobhādiguṇopetasteṣu saptavidhaśca saḥ | vīryamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayeta || (16.24)

|| उत्साहः कुशले सम्यगिति स्वभावः | कुशल इति तदन्यकृत्योत्साहव्युदासाथ[र्थं] सम्यगित्यन्यतीर्थिकमोक्षार्थोत्साहव्युदासार्थं | श्रद्धाच्छन्दप्रतिष्ठित इति हेतुः श्रद्दधानो ह्यतीव[ह्यर्थिको] वीर्यमारभति | स्मृत्यादिगुणवृद्धाविति फलम् | आरब्धवीर्यस्य स्मृतिसमाध्यादिगुणोद्भवात् | संक्लेशप्रातिपक्षिक इति कर्म | यथोक्तम् | आरब्धवीर्यस्तु सुखं विहरत्यव्यवकीर्णः पापकैरकुशलैर्धर्मैरिति | अलोभादिगुणोपेत इति योगः | तेष्वित्यारब्धवीर्येषु इयमाधारवृत्तिः | सप्तविध इति प्रभेदवृत्तिः | स पुनरधिशीलादि शिक्षात्रये कायिकं चेतसिकं च सातत्येन सत्कृत्य च यद्वीर्यम् | ध्यानप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | स्थितिश्चेतस अध्यात्मं स्मृतिवीर्यप्रतिष्ठितं | सुखोपपत्तये ऽभिज्ञाविहारवशवर्तकम् || ॥ १६.२५ ॥

|| utsāhaḥ kuśale samyagiti svabhāvaḥ | kuśala iti tadanyakṛtyotsāhavyudāsātha[rthaṃ] samyagityanyatīrthikamokṣārthotsāhavyudāsārthaṃ | śraddhācchandapratiṣṭhita iti hetuḥ śraddadhāno hyatīva[hyarthiko] vīryamārabhati | smṛtyādiguṇavṛddhāviti phalam | ārabdhavīryasya smṛtisamādhyādiguṇodbhavāt | saṃkleśaprātipakṣika iti karma | yathoktam | ārabdhavīryastu sukhaṃ viharatyavyavakīrṇaḥ pāpakairakuśalairdharmairiti | alobhādiguṇopeta iti yogaḥ | teṣvityārabdhavīryeṣu iyamādhāravṛttiḥ | saptavidha iti prabhedavṛttiḥ | sa punaradhiśīlādi śikṣātraye kāyikaṃ cetasikaṃ ca sātatyena satkṛtya ca yadvīryam | dhyānaprabhede dvau ślokau | sthitiścetasa adhyātmaṃ smṛtivīryapratiṣṭhitaṃ | sukhopapattaye 'bhijñāvihāravaśavartakam || (16.25)

|| धर्माणां प्रमुखं तेषु विद्यते त्रिविधश्च सः | ध्यानमेवं परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत् || ॥ १६.२६ ॥

|| dharmāṇāṃ pramukhaṃ teṣu vidyate trividhaśca saḥ | dhyānamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || (16.26)

|| स्थितिश्चेतस अध्यात्ममिति स्वभावः | स्मृतिवीर्यप्रतिष्ठितमिति हेतुः | आलम्बनासंप्रमोषे सति वीर्यं निश्रित्य समापत्त्यभिनिर्हारात् | सुखोपपत्तये इति फलं ध्यानस्याव्याबाधोपपत्तिफलत्वात् | अभिज्ञाविहारवशवर्तकमिति कर्म | ध्यानेनाभिज्ञावशवर्तनात् | आर्यदिव्यब्राह्मविहारवशवर्तनाच्च | धर्माणां प्रमुखमिति प्रामुख्येन योगः | यथोक्तं | समाधिप्रमुखाः सर्वधर्मा इति | तेषु विद्यत इति ध्यायिष्वियमाधारवृत्तिः | त्रिविश्च स इति सवितर्कः सविचारः अवितर्को विचारमात्रः | अवितर्को अविचारः | पुनः प्रीतिसहगतः | सातसहगतः | उपेक्षासहगतश्च | इयं प्रभेदवृत्तिः | प्रज्ञाप्रभेदे द्वौ श्लोकौ | सम्यक्प्रविचयो ज्ञेयः श[स]माधानप्रतिष्ठितः | सुविमोक्षाय संक्लेशात्प्रज्ञाजीवसुदेशनः || ॥ १६.२७ ॥

|| sthitiścetasa adhyātmamiti svabhāvaḥ | smṛtivīryapratiṣṭhitamiti hetuḥ | ālambanāsaṃpramoṣe sati vīryaṃ niśritya samāpattyabhinirhārāt | sukhopapattaye iti phalaṃ dhyānasyāvyābādhopapattiphalatvāt | abhijñāvihāravaśavartakamiti karma | dhyānenābhijñāvaśavartanāt | āryadivyabrāhmavihāravaśavartanācca | dharmāṇāṃ pramukhamiti prāmukhyena yogaḥ | yathoktaṃ | samādhipramukhāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyata iti dhyāyiṣviyamādhāravṛttiḥ | triviśca sa iti savitarkaḥ savicāraḥ avitarko vicāramātraḥ | avitarko avicāraḥ | punaḥ prītisahagataḥ | sātasahagataḥ | upekṣāsahagataśca | iyaṃ prabhedavṛttiḥ | prajñāprabhede dvau ślokau | samyakpravicayo jñeyaḥ śa[sa]mādhānapratiṣṭhitaḥ | suvimokṣāya saṃkleśātprajñājīvasudeśanaḥ || (16.27)

|| धर्माणामुत्तरस्तेषु विद्यते त्रिविधश्च सः | प्रज्ञामेवं परिज्ञाय पण्डितः समुदानयेत् || ॥ १६.२८ ॥

|| dharmāṇāmuttarasteṣu vidyate trividhaśca saḥ | prajñāmevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || (16.28)

|| सम्यक् प्रविचयो ज्ञेय इति स्वभावः | सम्यगिति न मिथ्या ज्ञेय इति लौकिककृत्यसम्यक्प्रविचयव्युदासार्थं | समाधानप्रतिष्ठित इति हेतुः | समाहितचित्तो यथाभूतं प्रजानाति | यस्मात्सुविमोक्षाय संक्लेशादिति फलं | तेन हि संक्लेशात्सु विमोक्षो भवति | लौकिकहीनलोकोत्तरमहालोकोत्तरेण प्रविचयेन | प्रज्ञाजीवसुदेशन इति प्रज्ञाजीवः सुदेशना चास्य कर्म | तेन ह्यनुत्तर[रः] प्रज्ञाजीवकानां जीवति | सम्यग् धर्मं देशयतीति | धर्माणामुत्तर इत्युत्तरत्वेन योगः | यथोक्तं | प्रज्ञोत्तराः सर्वधर्मा इति | तेषु विद्यते त्रिविधश्च स इति वृत्तिः | प्राज्ञेषु वर्तनात् त्रिविधेन च प्रभेदेन | लौकिको हीनलोकोत्तरो महालोकोत्तरश्च | उक्तः प्रत्येकं दीनादीनां षडर्थप्रभेदेन प्रभेदः | संग्रहविभागे श्लोकः | सर्वे शुक्ला धर्मा विविप्तसमाहितोभया ज्ञेयाः | द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां पारमिताभ्यां परिगृहीताः || ॥ १६.२९ ॥

|| samyak pravicayo jñeya iti svabhāvaḥ | samyagiti na mithyā jñeya iti laukikakṛtyasamyakpravicayavyudāsārthaṃ | samādhānapratiṣṭhita iti hetuḥ | samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | yasmātsuvimokṣāya saṃkleśāditi phalaṃ | tena hi saṃkleśātsu vimokṣo bhavati | laukikahīnalokottaramahālokottareṇa pravicayena | prajñājīvasudeśana iti prajñājīvaḥ sudeśanā cāsya karma | tena hyanuttara[raḥ] prajñājīvakānāṃ jīvati | samyag dharmaṃ deśayatīti | dharmāṇāmuttara ityuttaratvena yogaḥ | yathoktaṃ | prajñottarāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyate trividhaśca sa iti vṛttiḥ | prājñeṣu vartanāt trividhena ca prabhedena | laukiko hīnalokottaro mahālokottaraśca | uktaḥ pratyekaṃ dīnādīnāṃ ṣaḍarthaprabhedena prabhedaḥ | saṃgrahavibhāge ślokaḥ | sarve śuklā dharmā viviptasamāhitobhayā jñeyāḥ | dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ parigṛhītāḥ || (16.29)

|| सर्वे शुक्ला धर्मा दानादिधर्माः | तत्र विक्षिप्ता द्वाभ्यां पारमिताभ्यां संगृहीताः प्रथमाभ्यां दानसमादानशीलयोरसमाहितत्वात् | समाहिता द्वाभ्यां पश्चिमाभ्यां ध्यानयथाभूतप्रज्ञयोः (म्स_बग्छि १०५) समाहितत्वात् | उभये द्वाभ्यां क्षान्तिवीर्याभ्यां | तयोः समाहितासमाहितत्वात् | विपक्षविभागे श्लोकाः षट् | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं सक्तमेव न च दानं | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३० ॥

|| sarve śuklā dharmā dānādidharmāḥ | tatra vikṣiptā dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ saṃgṛhītāḥ prathamābhyāṃ dānasamādānaśīlayorasamāhitatvāt | samāhitā dvābhyāṃ paścimābhyāṃ dhyānayathābhūtaprajñayoḥ (msa_bagchi 105) samāhitatvāt | ubhaye dvābhyāṃ kṣāntivīryābhyāṃ | tayoḥ samāhitāsamāhitatvāt | vipakṣavibhāge ślokāḥ ṣaṭ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca dānaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām || (16.30)

|| सप्तविधा सक्तिर्दानस्य विपक्षः | भोगसक्तिः विलम्बनसक्तिः तन्मात्रसंतुष्टिसक्तिः पक्षपातसक्तिः[?] प्रतिकारसक्तिः विपाकसक्तिः | विपक्षसक्तिस्तु तद्विपक्षलाभानुशयासमुद्धातात् | विक्षेपसक्तिश्च | स पुनर्विक्षेपो द्विविधः | मनसिकारविक्षेपश्च हीनयानस्पृहणात् | विकल्पविक्षेपश्च दायकप्रतिग्राहकदानविकल्पनात् | अतः सप्तविधसक्तिमुक्तत्वात् सप्तकृत्वो दानस्यासक्तत्वमुक्तम् | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं सक्तमेव न च शीलं | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३१ ॥

|| saptavidhā saktirdānasya vipakṣaḥ | bhogasaktiḥ vilambanasaktiḥ tanmātrasaṃtuṣṭisaktiḥ pakṣapātasaktiḥ[?] pratikārasaktiḥ vipākasaktiḥ | vipakṣasaktistu tadvipakṣalābhānuśayāsamuddhātāt | vikṣepasaktiśca | sa punarvikṣepo dvividhaḥ | manasikāravikṣepaśca hīnayānaspṛhaṇāt | vikalpavikṣepaśca dāyakapratigrāhakadānavikalpanāt | ataḥ saptavidhasaktimuktatvāt saptakṛtvo dānasyāsaktatvamuktam | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca śīlaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām || (16.31)

|| न च सक्ता न च सक्ता न च सक्ता सक्तिका न क्षान्तिः | न च सक्ता न च सक्ता न च सक्ता बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३२ ॥

|| na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na kṣāntiḥ | na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisattvānām || (16.32)

|| न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं सक्तमेव च न वीर्यं | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३३ ॥

|| na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva ca na vīryaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām || (16.33)

|| न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं सक्तमेव न च ध्यानं | न च सक्तं न च सक्तं न च सक्तं बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३४ ॥

|| na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca dhyānaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām || (16.34)

|| न च सक्ता न च सक्ता न च सक्ता सक्तिका न च प्रज्ञा | न च सक्ता न च सक्ता न च सक्ता बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.३५ ॥

|| na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na ca prajñā | na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisattvānām || (16.35)

|| यथा दानासक्तिरूक्ता एवं शीले यावत्प्रज्ञायां वेदितव्या | अत्र तु विशेषभोगसक्तिपरिवर्तेन दौःशील्याद्यासाक्तिर्वेदितव्या विपक्षसक्तिस्तद्विपक्षानुशया समुद्धातनात् | विकल्पविक्षेपश्च यथायोगं त्रिमण्डलपरिकल्पनात् | गुणविभागे त्रयोविंशतिः श्लोकाः | त्यक्तं बुद्धसुतैः स्वजीवितमपि प्राप्यार्थिनं सर्वदा | कारुण्यात्परतो न च प्रतिकृतिर्नेष्टं फलं प्रार्थितं | दानेनैव च तेन सर्वजनता बोधित्रये रोपिता | दानं ज्ञानपरिग्रहेण च पुनर्लोके ऽज्ञयं स्थापितम् || ॥ १६.३६ ॥

|| yathā dānāsaktirūktā evaṃ śīle yāvatprajñāyāṃ veditavyā | atra tu viśeṣabhogasaktiparivartena dauḥśīlyādyāsāktirveditavyā vipakṣasaktistadvipakṣānuśayā samuddhātanāt | vikalpavikṣepaśca yathāyogaṃ trimaṇḍalaparikalpanāt | guṇavibhāge trayoviṃśatiḥ ślokāḥ | tyaktaṃ buddhasutaiḥ svajīvitamapi prāpyārthinaṃ sarvadā | kāruṇyātparato na ca pratikṛtirneṣṭaṃ phalaṃ prārthitaṃ | dānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā | dānaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'jñayaṃ sthāpitam || (16.36)

|| इति सुबोधः पदार्थः | आत्तं बुद्धसुतैर्यमोद्यममयं शीलत्रयं सर्वदा स्वर्गो नाभिमतः समेत्य च पुनः सक्तिर्न तत्राहिता | शीलेनैव च तेन सर्वजनता बोधित्रये रोपिता | शीलं ज्ञानपरिग्रहेण च पुनर्लोके ऽक्षयं स्थापितम् || ॥ १६.३७ ॥

|| iti subodhaḥ padārthaḥ | āttaṃ buddhasutairyamodyamamayaṃ śīlatrayaṃ sarvadā svargo nābhimataḥ sametya ca punaḥ saktirna tatrāhitā | śīlenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā | śīlaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam || (16.37)

|| त्रिविधं शीलं | संघरशीलं | कुशलधर्मसंग्राहकशीलं | सत्त्वार्थक्रियाशीलं च | एकात्मकम्[एषामेकं] यमस्वभावं | द्वे उद्यमस्वभावे | क्षान्तं बुद्धसुतैः सुदुष्करमथो सर्वापकारं नृणां न स्वर्गार्थमस[श]क्तितो न च भयान्नैवोपकारेक्षणात् | क्षान्त्यानुत्तरया च सर्वतनजा बोधित्रये रोपिता | क्षान्तिर्ज्ञानपरिग्रहेण च पुनर्लोके ऽक्षया स्थापिता || ॥ १६.३८ ॥

|| trividhaṃ śīlaṃ | saṃgharaśīlaṃ | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ | sattvārthakriyāśīlaṃ ca | ekātmakam[eṣāmekaṃ] yamasvabhāvaṃ | dve udyamasvabhāve | kṣāntaṃ buddhasutaiḥ suduṣkaramatho sarvāpakāraṃ nṛṇāṃ na svargārthamasa[śa]ktito na ca bhayānnaivopakārekṣaṇāt | kṣāntyānuttarayā ca sarvatanajā bodhitraye ropitā | kṣāntirjñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayā sthāpitā || (16.38)

|| इति | ज्ञान्त्यानुत्तरया चेति दुःखाधिवासनक्षान्त्या च परापकारमर्षणक्षान्त्या च यथाक्रमम् | वीर्यं बुद्धसुतैः कृतं निरूपमं संनाहयोगात्मकं हन्तुं क्लेशगणं स्वतो ऽपि परत प्राप्तं च बोधिं परां | वीर्येणैव च तेन सर्वजनता बोधित्रये रोपिता | वीर्यं ज्ञानपरिग्रहेण च पुनर्लोके ऽक्षयं स्थापितम् || ॥ १६.३९ ॥

|| iti | jñāntyānuttarayā ceti duḥkhādhivāsanakṣāntyā ca parāpakāramarṣaṇakṣāntyā ca yathākramam | vīryaṃ buddhasutaiḥ kṛtaṃ nirūpamaṃ saṃnāhayogātmakaṃ hantuṃ kleśagaṇaṃ svato 'pi parata prāptaṃ ca bodhiṃ parāṃ | vīryeṇaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā | vīryaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam || (16.39)

|| इति | संनाहवीर्यं प्रयोगवीर्यं च | ध्यानं बुद्धसुतैः समाधिबहुलं संपादितं सर्वथा श्रेष्ठैर्ध्यानसुखैर्विहृत्य कृपया हीनापपत्तिः श्रिता | ध्यानेनैव च तेन सर्वजनता बोधित्रये रोपिता | ध्यानं ज्ञानपरिग्रहेण च पुनर्लोके ऽक्षयं स्थापितम् || ॥ १६.४० ॥

|| iti | saṃnāhavīryaṃ prayogavīryaṃ ca | dhyānaṃ buddhasutaiḥ samādhibahulaṃ saṃpāditaṃ sarvathā śreṣṭhairdhyānasukhairvihṛtya kṛpayā hīnāpapattiḥ śritā | dhyānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā | dhyānaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam || (16.40)

|| इति | समाधिबहुलमिति अनन्तबोधिसत्त्वसमाधिसंगृहीतम् | ज्ञातं बुद्धसुतैः सतत्त्वमखिलं ज्ञेयं च यत्सर्वथा सक्तिर्नैव च निर्वृत्तौ प्रजनिता बुद्धैः[द्धेः] कुतः संवृत्तौ | ज्ञानेनैव च तेन सर्वजनता बोधित्रये रोपिता | ज्ञानं सत्त्वपरिग्रहेण पुनर्लोके ऽक्षयं स्थापितम् || ॥ १६.४१ ॥

|| iti | samādhibahulamiti anantabodhisattvasamādhisaṃgṛhītam | jñātaṃ buddhasutaiḥ satattvamakhilaṃ jñeyaṃ ca yatsarvathā saktirnaiva ca nirvṛttau prajanitā buddhaiḥ[ddheḥ] kutaḥ saṃvṛttau | jñānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā | jñānaṃ sattvaparigraheṇa punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam || (16.41)

|| इति | सतत्त्वं पर्मार्थसंगृहीतं सामान्यलक्षणं पुद्गलधर्म नैरात्म्यं | ज्ञेयं च यत्सर्वथेत्यनन्तस्वसंकेतादिलक्षणभेदभिन्नं यदज्ञे[यज्ज्ञे] (यदपरंज्ञेयं) | दानादीनां निर्विकल्पज्ञानपरिग्रहेणाक्षयत्वं निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽपि तदक्षयात् | ज्ञानस्य पुनः सत्त्वपरिग्रहेण करुणया सत्त्वानामपरित्यागात् | एषां पुनः षणां श्लोकानां पिण्डार्थः सप्तमेन श्लोकेन निर्दिष्टः | औदार्यानामिषत्वं च महार्थाक्षयतापि च | दानादीनां समस्तं हि ज्ञेयं गुणचतुष्टयम् || ॥ १६.४२ ॥

|| iti | satattvaṃ parmārthasaṃgṛhītaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ pudgaladharma nairātmyaṃ | jñeyaṃ ca yatsarvathetyanantasvasaṃketādilakṣaṇabhedabhinnaṃ yadajñe[yajjñe] (yadaparaṃjñeyaṃ) | dānādīnāṃ nirvikalpajñānaparigraheṇākṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | jñānasya punaḥ sattvaparigraheṇa karuṇayā sattvānāmaparityāgāt | eṣāṃ punaḥ ṣaṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārthaḥ saptamena ślokena nirdiṣṭaḥ | audāryānāmiṣatvaṃ ca mahārthākṣayatāpi ca | dānādīnāṃ samastaṃ hi jñeyaṃ guṇacatuṣṭayam || (16.42)

|| इति | तत्रदानादीनां प्रथमेन पादेनोदारता परिदीपिता | द्वितीयेन निरामिपता | तृतीयेन महार्थता महतः सत्त्वार्थस्य संपादनात् | चतुर्थेनाक्षयता इत्येषां गुणचतुष्टयमेभिः श्लोकैर्वेदितव्यम् | दर्शनपूरणतुष्टिं याचनके ऽतुष्टिमपि समाशास्तिं | अभिभवति स तां दाता कृपालुराधिक्ययोगेन || ॥ १६.४३ ॥

|| iti | tatradānādīnāṃ prathamena pādenodāratā paridīpitā | dvitīyena nirāmipatā | tṛtīyena mahārthatā mahataḥ sattvārthasya saṃpādanāt | caturthenākṣayatā ityeṣāṃ guṇacatuṣṭayamebhiḥ ślokairveditavyam | darśanapūraṇatuṣṭiṃ yācanake 'tuṣṭimapi samāśāstiṃ | abhibhavati sa tāṃ dātā kṛpālurādhikyayogena || (16.43)

|| याचनके हि जने दायकदर्शनात्ततश्च यथेप्सितं लब्ध्वा मनोरथपरिपूरणाद्या तुष्टिरूत्पद्यते | अतुष्टिश्चादर्शनादपरिपूरणाच्च | आशास्तिश्च या तद्दर्शने मनोरथपरिपूरणे च | सा बोधिसत्त्वस्याधिकोत्पद्यते सर्वकालं याचनकदर्शनात्तन्मनोरथपरिपूरणाच्च | अदर्शनादपरिपूरणाच्चातुष्टिः | अतो दाता कृपालुस्तां सर्वमभिभवत्याधिक्ययोगात् | प्राणान्भोगान्दारान्सत्त्वेषु सदान्य[त्य]जनकृपालुत्वात् | आमोदते निकामं तद्विरतिं पालयेन्न कथम् || ॥ १६.४४ ॥

|| yācanake hi jane dāyakadarśanāttataśca yathepsitaṃ labdhvā manorathaparipūraṇādyā tuṣṭirūtpadyate | atuṣṭiścādarśanādaparipūraṇācca | āśāstiśca yā taddarśane manorathaparipūraṇe ca | sā bodhisattvasyādhikotpadyate sarvakālaṃ yācanakadarśanāttanmanorathaparipūraṇācca | adarśanādaparipūraṇāccātuṣṭiḥ | ato dātā kṛpālustāṃ sarvamabhibhavatyādhikyayogāt | prāṇānbhogāndārānsattveṣu sadānya[tya]janakṛpālutvāt | āmodate nikāmaṃ tadviratiṃ pālayenna katham || (16.44)

|| तेभ्यो विरतिं तद्विरतिं परकीयेभ्यः प्राणभोगदारेभ्यः | एतेन त्रिविधात्कायदुश्चरिताद्विरतिशीलगुणं दर्शयति | निरपेक्षः समचित्तो निर्भीः सर्वप्रदः कृपाहेतोः | मिथ्यावादं ब्रूयात्परोपघाताय कथमार्यः || ॥ १६.४५ ॥

|| tebhyo viratiṃ tadviratiṃ parakīyebhyaḥ prāṇabhogadārebhyaḥ | etena trividhātkāyaduścaritādviratiśīlaguṇaṃ darśayati | nirapekṣaḥ samacitto nirbhīḥ sarvapradaḥ kṛpāhetoḥ | mithyāvādaṃ brūyātparopaghātāya kathamāryaḥ || (16.45)

|| एतेन मृषावादाद्विरतिगुणं दर्शयति | आत्महेतोर्मृषावाद उच्येत कायजीवितापेक्षया | परहेतोर्वा प्रियजनप्रेम्ना | भयेन वा राजादिभयात् | आमिषकिंचित्कहेतोर्वा लाभार्थं | बोधिसत्त्वश्च स्वकायजीवितनिरपेक्षः | समचित्तश्च सर्वसत्त्वेष्वात्मसमचित्ततया | निर्भयश्च पञ्चभयसमतिक्रान्तत्वात् | सर्वप्रदश्चार्थिभ्यः सर्वसत्त्वपरित्यागात् | स केन हेतुना मृषावादं ब्रूयात् | संमहितकामः सकृपः परदुःखोत्पादने ऽतिभीरुश्च | सत्त्वविनये सुयुक्तः सुविदूरे त्रिविधवाग्दोषात् || ॥ १६.४६ ॥

|| etena mṛṣāvādādviratiguṇaṃ darśayati | ātmahetormṛṣāvāda ucyeta kāyajīvitāpekṣayā | parahetorvā priyajanapremnā | bhayena vā rājādibhayāt | āmiṣakiṃcitkahetorvā lābhārthaṃ | bodhisattvaśca svakāyajīvitanirapekṣaḥ | samacittaśca sarvasattveṣvātmasamacittatayā | nirbhayaśca pañcabhayasamatikrāntatvāt | sarvapradaścārthibhyaḥ sarvasattvaparityāgāt | sa kena hetunā mṛṣāvādaṃ brūyāt | saṃmahitakāmaḥ sakṛpaḥ paraduḥkhotpādane 'tibhīruśca | sattvavinaye suyuktaḥ suvidūre trividhavāgdoṣāt || (16.46)

|| बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेषु समं हितकामः स कथं परेषां मित्रभेदार्थं पैशुन्यं करिष्यतीति | सुकृपश्च परदुःखापनयाभिप्रायात् | परदुःखोत्पादने चात्यर्थं भीरूः स (म्स_बग्छि १०८) कथं परेषां दुःखोत्पादनार्थं परूषं वक्ष्यति | सत्त्वानां विनये सम्यक्प्रयुक्तः स कथं संभिन्नप्रलापं करिष्यति तस्मादसौ सूविदूरे त्रिविधवाग्दोषात् पैशुन्यात्पारूष्यात्संभिन्नप्रलापाच्च | सर्वप्रदः कृपालुः प्रतीत्यधर्मोदये सुकुशलश्च | अधिवासयेत्कथमसौ सर्वाकारं मनः क्लेशम् || ॥ १६.४७ ॥

|| bodhisattvaḥ sarvasattveṣu samaṃ hitakāmaḥ sa kathaṃ pareṣāṃ mitrabhedārthaṃ paiśunyaṃ kariṣyatīti | sukṛpaśca paraduḥkhāpanayābhiprāyāt | paraduḥkhotpādane cātyarthaṃ bhīrūḥ sa (msa_bagchi 108) kathaṃ pareṣāṃ duḥkhotpādanārthaṃ parūṣaṃ vakṣyati | sattvānāṃ vinaye samyakprayuktaḥ sa kathaṃ saṃbhinnapralāpaṃ kariṣyati tasmādasau sūvidūre trividhavāgdoṣāt paiśunyātpārūṣyātsaṃbhinnapralāpācca | sarvapradaḥ kṛpāluḥ pratītyadharmodaye sukuśalaśca | adhivāsayetkathamasau sarvākāraṃ manaḥ kleśam || (16.47)

|| अभिध्या व्यापादो मिथ्यादृष्टिर्वा यथाक्रमं | एष दौःशील्यप्रतिपक्षधर्मविशेषयोगाच्छीलविशुद्धिगू[गु?]णो बोधिसत्त्वानां वेदितव्यः | उपकरसंज्ञामोदं ह्यपकारिणिपरहित संज्ञां[परहिते सदा] दुःखे | लभते यदा कृपालुः क्षमितव्यं ... [किं कुतस्तस्य] || ॥ १६.४८ ॥

|| abhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭirvā yathākramaṃ | eṣa dauḥśīlyapratipakṣadharmaviśeṣayogācchīlaviśuddhigū[gu?]ṇo bodhisattvānāṃ veditavyaḥ | upakarasaṃjñāmodaṃ hyapakāriṇiparahita saṃjñāṃ[parahite sadā] duḥkhe | labhate yadā kṛpāluḥ kṣamitavyaṃ ... [kiṃ kutastasya] || (16.48)

|| [अपकारिणि हि क्षमितव्यं भवति | तत्र च बोधिसत्त्व अपकारिसज्ञां लभते क्षान्तिसंभारनिमित्तत्वात् दुःखञ्च क्षमितव्यं भवति | तत्र च परहितहेतुभूते दुःखे बोधिसत्त्वः सदा मोदं लभते तस्य कुतः किं क्षमितव्यं] | यस्य नापकारिसंज्ञा प्रवर्तते न दुःखसंज्ञा | परपरसंज्ञापगमात्स्वतो ऽधिकतरात्सदा परस्नेहात् | दुष्करचरणात्सकृपे ह्यदुष्करं वीर्यं || ॥ १६.४९ ॥

|| [apakāriṇi hi kṣamitavyaṃ bhavati | tatra ca bodhisattva apakārisajñāṃ labhate kṣāntisaṃbhāranimittatvāt duḥkhañca kṣamitavyaṃ bhavati | tatra ca parahitahetubhūte duḥkhe bodhisattvaḥ sadā modaṃ labhate tasya kutaḥ kiṃ kṣamitavyaṃ] | yasya nāpakārisaṃjñā pravartate na duḥkhasaṃjñā | paraparasaṃjñāpagamātsvato 'dhikatarātsadā parasnehāt | duṣkaracaraṇātsakṛpe hyaduṣkaraṃ vīryaṃ || (16.49)

|| सकृपो बोधिसत्त्वः | तत्र सकृपे यत्परार्थं दुष्करचरणाद्वीर्यं तद्दुष्करं च सुदुष्करं च कथमदुष्करं | परत्र परसंज्ञापगमात् | स्वतो ऽधिकतराच्च सर्वदा परेषु स्नेहात् | कथं सुदुष्करं | यदेवं परसंज्ञापगतं च स्वतोधिकतरस्नेहं च तद्वीर्यम् | अल्पसुखं ह्यात्मसुखं लीनं परिहाणिकं क्षयि समोहं | ध्यानं मतं त्रयाणां विपर्ययाद्बोधिसत्त्वानाम् || ॥ १६.५० ॥

|| sakṛpo bodhisattvaḥ | tatra sakṛpe yatparārthaṃ duṣkaracaraṇādvīryaṃ tadduṣkaraṃ ca suduṣkaraṃ ca kathamaduṣkaraṃ | paratra parasaṃjñāpagamāt | svato 'dhikatarācca sarvadā pareṣu snehāt | kathaṃ suduṣkaraṃ | yadevaṃ parasaṃjñāpagataṃ ca svatodhikatarasnehaṃ ca tadvīryam | alpasukhaṃ hyātmasukhaṃ līnaṃ parihāṇikaṃ kṣayi samohaṃ | dhyānaṃ mataṃ trayāṇāṃ viparyayādbodhisattvānām || (16.50)

|| अल्पसुखं ध्यानं लौकिकानामात्मसुखं श्रावकप्रत्येकबुद्धानां | लीनं लौकिकानां सत्काये श्रावकप्रत्येकबुद्धानां च निर्वाणे | परिहाणिकं लौकिकानां क्षयि श्रावकप्रत्येकबुद्धानां निरूपधिशेषनिर्वाणे तत्क्षयात् | समोहं सर्वेषां यथायोगक्लिष्टाक्लिष्टेन मोहेन | बोधिसत्त्वानां पुनर्ध्यान बहुसुखमात्मपरसुखमलीनमपरिहाणिकमक्षय्यसमोहं च | आमोषैस्तमसि यथा दीपैर्नुन्नं[श्छन्ने] तथा त्रयज्ञानं | दिनकरकिरणौरिव तु ज्ञानमतुल्यं कृपालुनाम् || ॥ १६.५१ ॥

|| alpasukhaṃ dhyānaṃ laukikānāmātmasukhaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ | līnaṃ laukikānāṃ satkāye śrāvakapratyekabuddhānāṃ ca nirvāṇe | parihāṇikaṃ laukikānāṃ kṣayi śrāvakapratyekabuddhānāṃ nirūpadhiśeṣanirvāṇe tatkṣayāt | samohaṃ sarveṣāṃ yathāyogakliṣṭākliṣṭena mohena | bodhisattvānāṃ punardhyāna bahusukhamātmaparasukhamalīnamaparihāṇikamakṣayyasamohaṃ ca | āmoṣaistamasi yathā dīpairnunnaṃ[śchanne] tathā trayajñānaṃ | dinakarakiraṇauriva tu jñānamatulyaṃ kṛpālunām || (16.51)

|| यथा हस्तामोषैस्तमसि ज्ञानं परीत्तविषयमप्रत्यक्षमव्यक्तं च तथा पृथग्जनानां | यथावचरके[गहवरके] दीपैर्ज्ञानं प्रादेशिकं प्रत्यक्षं नातिनिर्मलं तथा श्रावकाणां प्रत्येकबुद्धानां च | यथा दिनकरकिरणैर्ज्ञानं समन्तात्प्रत्यक्षं सुनिर्मलं च तथा बोधिसत्त्वानां | अत एव तदतुल्यम् | आश्रयाद्वस्तुतो दानं निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च परं मतम् || ॥ १६.५२ ॥

|| yathā hastāmoṣaistamasi jñānaṃ parīttaviṣayamapratyakṣamavyaktaṃ ca tathā pṛthagjanānāṃ | yathāvacarake[gahavarake] dīpairjñānaṃ prādeśikaṃ pratyakṣaṃ nātinirmalaṃ tathā śrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca | yathā dinakarakiraṇairjñānaṃ samantātpratyakṣaṃ sunirmalaṃ ca tathā bodhisattvānāṃ | ata eva tadatulyam | āśrayādvastuto dānaṃ nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam || (16.52)

|| तत्राश्रयो बोधिसत्त्वः | वस्तु आमिषदानस्याध्यात्मिकं वस्तु परमम् | अभयदानस्थापायसंसारभीतेभ्यस्तु तदभयं | धर्मदानस्य महायानं | निमित्तं करुणा | परिणामना तेन महाबोधिफलप्रार्थना | हेतुः पूर्वदानपारमिताभ्यासवासना | ज्ञानं निर्विकल्पं येन त्रिमण्डलपरिशुद्धं दानं ददाति दातृदेयप्रतिग्राहक्राविकल्पनात् | क्षेत्रं पञ्चविधम् | अर्थी दुःखितो निःप्रतिसरणो दुश्चरितचारी गुणवांश्च | चतुर्णामुत्तरं क्षेत्रं परं | तदभावे पञ्चमं | निश्रयस्त्रिविधो यं निश्रित्य ददाति | अधिमुक्तिर्मनसिकारः समाधिश्च | अधिमुक्तिर्यथा भावनाविभागे ऽधिमुक्तिमनस्कार उक्तः | मनस्कारो यथा तत्रैवास्वादनाभिनन्दन[नौमोदनाभि] मनस्कार उक्तः | समाधिर्गगनगञ्जादिर्यथा तत्रैव विभुत्वमुक्तं | एवमाश्रयादिपरसमयो दानं परमं | सो ऽयं चापदेशो वेदितव्यः | यश्च ददाति यच्च येन च यस्मै च यतश्च यस्य च परिग्रहेण यत्र च यावत्प्रकारं तद्दानम् | आश्रयाद्वस्तुतः शीलं निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च परं मतम् || ॥ १६.५३ ॥

|| tatrāśrayo bodhisattvaḥ | vastu āmiṣadānasyādhyātmikaṃ vastu paramam | abhayadānasthāpāyasaṃsārabhītebhyastu tadabhayaṃ | dharmadānasya mahāyānaṃ | nimittaṃ karuṇā | pariṇāmanā tena mahābodhiphalaprārthanā | hetuḥ pūrvadānapāramitābhyāsavāsanā | jñānaṃ nirvikalpaṃ yena trimaṇḍalapariśuddhaṃ dānaṃ dadāti dātṛdeyapratigrāhakrāvikalpanāt | kṣetraṃ pañcavidham | arthī duḥkhito niḥpratisaraṇo duścaritacārī guṇavāṃśca | caturṇāmuttaraṃ kṣetraṃ paraṃ | tadabhāve pañcamaṃ | niśrayastrividho yaṃ niśritya dadāti | adhimuktirmanasikāraḥ samādhiśca | adhimuktiryathā bhāvanāvibhāge 'dhimuktimanaskāra uktaḥ | manaskāro yathā tatraivāsvādanābhinandana[naumodanābhi] manaskāra uktaḥ | samādhirgaganagañjādiryathā tatraiva vibhutvamuktaṃ | evamāśrayādiparasamayo dānaṃ paramaṃ | so 'yaṃ cāpadeśo veditavyaḥ | yaśca dadāti yacca yena ca yasmai ca yataśca yasya ca parigraheṇa yatra ca yāvatprakāraṃ taddānam | āśrayādvastutaḥ śīlaṃ nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam || (16.53)

|| [आश्रयाद्वस्तुतः क्षान्तिनिमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च परा मता || आश्रयाद्वस्तुतो वीर्यं निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च परं मतम् || ॥ १६.५४ ॥

|| [āśrayādvastutaḥ kṣāntinimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca parā matā || āśrayādvastuto vīryaṃ nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam || (16.54)

|| आश्रयाद्वस्तुतो ध्यानं निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रानिश्रयाच्च परं मतम् || ॥ १६.५५ ॥

|| āśrayādvastuto dhyānaṃ nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrāniśrayācca paraṃ matam || (16.55)

|| आश्रयाद्वस्तुतः प्रज्ञा निमित्तात्परिणामनात् | हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान्निश्रयाच्च परा मता || ॥ १६.५६ ॥

|| āśrayādvastutaḥ prajñā nimittātpariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca parā matā || (16.56)

|| शीलस्य परमं वस्तु बोधिसत्त्वसंवरः | क्षान्तेः प्राणापहारिणौ हीनदुर्बलौ | वीर्यस्य पारमिताभावना तद्विपक्षप्रहाणं च | ध्यानस्य बोधिसत्त्वसमाधयः | प्रज्ञायास्तथता | सर्वेषां शीलादीनां क्षेत्रं महायानं | शेषं पूर्वबद्धेदितव्यम् | एकसत्त्वसुखं दानं बहुकल्पविघातकृत | प्रियं स्यद्बोधिसत्त्वानां प्रागेव तद्विपर्ययात् || ॥ १६.५७ ॥

|| śīlasya paramaṃ vastu bodhisattvasaṃvaraḥ | kṣānteḥ prāṇāpahāriṇau hīnadurbalau | vīryasya pāramitābhāvanā tadvipakṣaprahāṇaṃ ca | dhyānasya bodhisattvasamādhayaḥ | prajñāyāstathatā | sarveṣāṃ śīlādīnāṃ kṣetraṃ mahāyānaṃ | śeṣaṃ pūrvabaddheditavyam | ekasattvasukhaṃ dānaṃ bahukalpavighātakṛta | priyaṃ syadbodhisattvānāṃ prāgeva tadviparyayāt || (16.57)

|| यदि बोधिसत्त्वानां दानमेकस्यैव सत्त्वस्य सुखदं स्यादात्मनश्च बहुकल्पविघातकृत | तथापि तत्तेषां प्रियं स्यात्करुणाविशेषात्किं पुनर्यदनेकसत्त्वसुखं च भवत्यात्मनश्च बहुकल्पानुग्रहकृत् | यदर्थमिच्छन्ति धनानि देहिनस्तदेव धीरा विसृजन्ति देहिषु | शरीरहेतोर्धनमिष्यते जनैस्तदेव धीरः शतशो विसृज्यते || ॥ १६.५८ ॥

|| yadi bodhisattvānāṃ dānamekasyaiva sattvasya sukhadaṃ syādātmanaśca bahukalpavighātakṛta | tathāpi tatteṣāṃ priyaṃ syātkaruṇāviśeṣātkiṃ punaryadanekasattvasukhaṃ ca bhavatyātmanaśca bahukalpānugrahakṛt | yadarthamicchanti dhanāni dehinastadeva dhīrā visṛjanti dehiṣu | śarīrahetordhanamiṣyate janaistadeva dhīraḥ śataśo visṛjyate || (16.58)

|| अत्र पूर्वार्धमुत्तरार्धे व्याख्यातम् | शरीरमेवोत्सृजतो न दुःख्यते यदा मनः का द्रविणे ऽवरे कथा | तदस्य लोकोत्तरमिति यन्मुदं स तेन तत्तस्य तदुत्तरं पुनः || ॥ १६.५९ ॥

|| atra pūrvārdhamuttarārdhe vyākhyātam | śarīramevotsṛjato na duḥkhyate yadā manaḥ kā draviṇe 'vare kathā | tadasya lokottaramiti yanmudaṃ sa tena tattasya taduttaraṃ punaḥ || (16.59)

|| अत्र शरीरमेवोत्सृजतो यदा मनो न दुःख्यते तदस्य लोकोत्तरमिति संदर्शितं | एति यन्मुदं स तेन दुःखेन तत्तस्य तदुत्तरमिति तस्माल्लोकोत्तरादुत्तरम् | प्रतिग्रहैरिष्टनिकामलब्धैर्न तुष्टिमायाति तथार्थिको ऽपि | सर्वास्तिदानेन यथेह धीमान् तुष्टिं व्रजत्यर्थिजनस्य तुष्ट्या || ॥ १६.६० ॥

|| atra śarīramevotsṛjato yadā mano na duḥkhyate tadasya lokottaramiti saṃdarśitaṃ | eti yanmudaṃ sa tena duḥkhena tattasya taduttaramiti tasmāllokottarāduttaram | pratigrahairiṣṭanikāmalabdhairna tuṣṭimāyāti tathārthiko 'pi | sarvāstidānena yatheha dhīmān tuṣṭiṃ vrajatyarthijanasya tuṣṭyā || (16.60)

|| इष्टनिकामलब्धैरित्यभिप्रेतपर्याप्तलब्धैः | सर्वास्तिदानेनेति यावत्स्वजीवितदानेन | संपूर्णभोगो न तथास्तिमन्तमात्मानमन्वीक्षति याचको ऽपि | सर्वास्तिदानादधनो ऽपि धीमानात्मानमन्वेति यथास्तिमन्तं || ॥ १६.६१ ॥

|| iṣṭanikāmalabdhairityabhipretaparyāptalabdhaiḥ | sarvāstidāneneti yāvatsvajīvitadānena | saṃpūrṇabhogo na tathāstimantamātmānamanvīkṣati yācako 'pi | sarvāstidānādadhano 'pi dhīmānātmānamanveti yathāstimantaṃ || (16.61)

|| सुविपुलमपि वित्तं प्राप्य नैवोपकारं विगणयति तथार्थी दायकाल्लाभहेतोः | विधिवदिह सुदानैरर्थिनस्तर्पयित्वा महदुपकरसंज्ञा तेषु धीमान्यथैति || ॥ १६.६२ ॥

|| suvipulamapi vittaṃ prāpya naivopakāraṃ vigaṇayati tathārthī dāyakāllābhahetoḥ | vidhivadiha sudānairarthinastarpayitvā mahadupakarasaṃjñā teṣu dhīmānyathaiti || (16.62)

|| करुणाविशेषाद् | गतार्थौ श्लोकौ | स्वयमपगतशोका देहिनः स्वस्थरूपा विपुलमपि गृहीत्वा भुञ्जते यस्य वित्तं | पथि परमफलाढ्याद्भोगवृक्षाद्यथैव प्रविसृतिरतिभोगी बोधिसत्त्वान्न सो ऽन्यः || ॥ १६.६३ ॥

|| karuṇāviśeṣād | gatārthau ślokau | svayamapagataśokā dehinaḥ svastharūpā vipulamapi gṛhītvā bhuñjate yasya vittaṃ | pathi paramaphalāḍhyādbhogavṛkṣādyathaiva pravisṛtiratibhogī bodhisattvānna so 'nyaḥ || (16.63)

|| प्रविसृतिरतिभोगश्चास्येति प्रविसृतिरतिभोगी स च नान्यो बोधिसत्त्वाद्वेदितव्यः | शेषं गतार्थम् | प्राधान्यतत्कारणकर्मभेदात् प्रकारभेदाश्रयभेदतश्च | चतुर्विबन्धप्रतिपक्षभेदात् वीर्यं परिज्ञेयमिति प्रदिष्टम् || ॥ १६.६४ ॥

|| pravisṛtiratibhogaścāsyeti pravisṛtiratibhogī sa ca nānyo bodhisattvādveditavyaḥ | śeṣaṃ gatārtham | prādhānyatatkāraṇakarmabhedāt prakārabhedāśrayabhedataśca | caturvibandhapratipakṣabhedāt vīryaṃ parijñeyamiti pradiṣṭam || (16.64)

|| षड्विधेन प्रभेदेन वीर्यं परिज्ञेयं | प्राधान्यभेदेन | तत्कारणभेदेन | [कर्मभेदेन] प्रकारभेदेन | आश्रयभेदेन | चतुर्विबन्धप्रतिपक्षभेदेन च | अस्योद्देशस्योत्तरैः | श्लोकैर्निर्देशः | वीर्यं परं शुक्लगणस्य मध्ये तन्निश्रितस्तस्य यतो ऽनुलाभः | वीर्येण सद्यः सुसुखो विहारो लोकोत्तरा लोकगता च सिद्धिः || ॥ १६.६५ ॥

|| ṣaḍvidhena prabhedena vīryaṃ parijñeyaṃ | prādhānyabhedena | tatkāraṇabhedena | [karmabhedena] prakārabhedena | āśrayabhedena | caturvibandhapratipakṣabhedena ca | asyoddeśasyottaraiḥ | ślokairnirdeśaḥ | vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye tanniśritastasya yato 'nulābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhiḥ || (16.65)

|| वीर्यं परं शुक्लगणस्य मध्ये इति सर्वकुशलधर्मप्राधान्यं वीर्यस्य निर्दिष्टं | तन्निश्रितस्तस्य यतो ऽनुलाभ इति प्राधान्यकारणं निर्दिष्टं | यस्माद्वीर्याश्रितः सर्वकुशलधर्मलाभः | वीर्येण सद्यः सुसुखो विहारो लोकोत्तरा लोकगता च सिद्धिरिति कर्म निर्दिष्टं वीर्येण हि दृष्टधर्मे परमः सुखविहारः | सर्वा च लोकोत्तरा सिद्धिर्लौकिकी च क्रियते | वीर्यादवाप्तं भवभोगमिष्टं वीर्येण शुद्धिं प्रबलामुपेताः | वीर्येण सत्कायमतीत्य मुक्ता वीर्येण बोधिं परमां विबुद्धाः || ॥ १६.६६ ॥

|| vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye iti sarvakuśaladharmaprādhānyaṃ vīryasya nirdiṣṭaṃ | tanniśritastasya yato 'nulābha iti prādhānyakāraṇaṃ nirdiṣṭaṃ | yasmādvīryāśritaḥ sarvakuśaladharmalābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhiriti karma nirdiṣṭaṃ vīryeṇa hi dṛṣṭadharme paramaḥ sukhavihāraḥ | sarvā ca lokottarā siddhirlaukikī ca kriyate | vīryādavāptaṃ bhavabhogamiṣṭaṃ vīryeṇa śuddhiṃ prabalāmupetāḥ | vīryeṇa satkāyamatītya muktā vīryeṇa bodhiṃ paramāṃ vibuddhāḥ || (16.66)

|| इति | पर्यायद्वारेण [पर्यायान्तरेण] वीर्यस्य कर्म निर्दिष्टं | लौकिकलोकोत्तरसिद्धिभेदात् | तत्र प्रबला लौकिकी सिद्धिरनात्यन्तिकत्वात् | पुनर्मतं हानिविवृद्धिवीर्यं मोक्षाधिपं पक्षविपक्षमन्यत् | तत्त्वे प्रविष्टं परिवर्तकं च वीर्यं महार्थं च निरुक्तमन्यत || ॥ १६.६७ ॥

|| iti | paryāyadvāreṇa [paryāyāntareṇa] vīryasya karma nirdiṣṭaṃ | laukikalokottarasiddhibhedāt | tatra prabalā laukikī siddhiranātyantikatvāt | punarmataṃ hānivivṛddhivīryaṃ mokṣādhipaṃ pakṣavipakṣamanyat | tattve praviṣṭaṃ parivartakaṃ ca vīryaṃ mahārthaṃ ca niruktamanyata || (16.67)

|| संनाहवीर्यं प्रथमं ततश्च प्रयोगवीर्यं विधिवत्प्रहितं | अलीनमक्षोभ्यमतुष्टिवीर्यं सर्वप्रकारं प्रवदन्ति बुद्धाः || ॥ १६.६८ ॥

|| saṃnāhavīryaṃ prathamaṃ tataśca prayogavīryaṃ vidhivatprahitaṃ | alīnamakṣobhyamatuṣṭivīryaṃ sarvaprakāraṃ pravadanti buddhāḥ || (16.68)

|| इत्येष प्रकारभेदः | तत्र हानिविवृद्धिवीर्यं सम्यक्प्रहाणेषु [द्वयोरकुशलधर्महानयेअपि?] च द्वयोः कुशलधर्माभिवृद्धये | मोक्षाधिपं वीर्यमिन्द्रियेषु | मोक्षाधिपत्त्यार्थेन यस्मादिन्द्रियाणि | पक्षविपक्षं बलेषु विपक्षानवमृद्यार्थेन यस्माद्बलानि | तत्त्वे प्रविष्टं बोध्यङ्गेषु दर्शनमार्गे तद्व्यस्थापनात् | परिवर्त्तकं मार्गाङ्गेषु भावनामार्गे ऽन्तस्या[तस्या]श्रयपरिवृत्तिहेतुत्वात् | (म्स_बग्छि ११२) महार्थं वीर्यं पारमितास्वभावं स्वपरार्थाधिकारात् | संनाहवीर्यं प्रयोगाय संनह्यतः | प्रयोगवीर्यं तथा प्रयोगतः | अलीनवीर्यमुदारे ऽप्यधिगन्तव्ये लयाभावतः | अक्षोभ्यवीर्यं शीतलोष्णादिभिर्दुःखैरविकोपनतः | असंतुष्टिवीर्यमल्पेनाधिगमेनासंतुष्टितः | एभिरेव संनाहवीर्यादिभिः सूत्रे | स्थामवान् वीर्यवानुत्साही दृढपराक्रमो अनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेष्वित्युच्यते यथाक्रमम् | निकृष्टमध्योत्तमवीर्यमन्यत् यानत्रये युक्तजनाश्रयेण | लीनात्युदाराशयबुद्धियोगात् वीर्यं तदल्पार्थमहार्थमिष्टम् || ॥ १६.६९ ॥

|| ityeṣa prakārabhedaḥ | tatra hānivivṛddhivīryaṃ samyakprahāṇeṣu [dvayorakuśaladharmahānayeapi?] ca dvayoḥ kuśaladharmābhivṛddhaye | mokṣādhipaṃ vīryamindriyeṣu | mokṣādhipattyārthena yasmādindriyāṇi | pakṣavipakṣaṃ baleṣu vipakṣānavamṛdyārthena yasmādbalāni | tattve praviṣṭaṃ bodhyaṅgeṣu darśanamārge tadvyasthāpanāt | parivarttakaṃ mārgāṅgeṣu bhāvanāmārge 'ntasyā[tasyā]śrayaparivṛttihetutvāt | (msa_bagchi 112) mahārthaṃ vīryaṃ pāramitāsvabhāvaṃ svaparārthādhikārāt | saṃnāhavīryaṃ prayogāya saṃnahyataḥ | prayogavīryaṃ tathā prayogataḥ | alīnavīryamudāre 'pyadhigantavye layābhāvataḥ | akṣobhyavīryaṃ śītaloṣṇādibhirduḥkhairavikopanataḥ | asaṃtuṣṭivīryamalpenādhigamenāsaṃtuṣṭitaḥ | ebhireva saṃnāhavīryādibhiḥ sūtre | sthāmavān vīryavānutsāhī dṛḍhaparākramo anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣvityucyate yathākramam | nikṛṣṭamadhyottamavīryamanyat yānatraye yuktajanāśrayeṇa | līnātyudārāśayabuddhiyogāt vīryaṃ tadalpārthamahārthamiṣṭam || (16.69)

|| अत्राश्रयप्रभेदेन वीर्यभेदो निर्दिष्टः | यानत्रये प्रयुक्तो यो जनस्तदाश्रयेण यथाक्रमं निकृष्टमध्योत्तमं वीर्यं वेदितव्यं | किं कारणं | लीनात्युदाराशयबुद्धियोगात् | लीनो हि बुद्ध्याशयो यानद्वये प्रयुक्तानां केवलात्मार्थाधिकारात् | अत्युदारो महायाने प्रयुक्तानां परार्थाधिकारात् | अत एव यथाक्रमं वीर्यं तदल्पार्थं महार्थमिव[ष्टम्] स्वार्थाधिकाराच्च [स्वपरार्थाधिकरणत्वाच्च |] न वीर्यवान्भोगपराजितो ऽस्ति नो वीर्यवान् क्लेशपराजितो ऽस्ति | न वीर्यवान् खेदपराजितो ऽस्ति नो वीर्यवान् प्राप्तिपराजितो ऽस्ति || ॥ १६.७० ॥

|| atrāśrayaprabhedena vīryabhedo nirdiṣṭaḥ | yānatraye prayukto yo janastadāśrayeṇa yathākramaṃ nikṛṣṭamadhyottamaṃ vīryaṃ veditavyaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | līnātyudārāśayabuddhiyogāt | līno hi buddhyāśayo yānadvaye prayuktānāṃ kevalātmārthādhikārāt | atyudāro mahāyāne prayuktānāṃ parārthādhikārāt | ata eva yathākramaṃ vīryaṃ tadalpārthaṃ mahārthamiva[ṣṭam] svārthādhikārācca [svaparārthādhikaraṇatvācca |] na vīryavānbhogaparājito 'sti no vīryavān kleśaparājito 'sti | na vīryavān khedaparājito 'sti no vīryavān prāptiparājito 'sti || (16.70)

|| इत्ययं चतुर्विबन्धप्रतिपक्षभेदः | चतुर्विधो दानादीनां विबन्धो येन दानादिषु न प्रवर्तते | भोगसक्तिस्तदाग्रहतः | क्लेशसक्तिस्तत्परिभोगाध्यवसानतः | खेदो दानादिषु प्रयोगाभियोगपरिखेदतः | प्राप्तिरल्पमात्रदानादिसंतुष्टितः | तत्प्रतिपक्षभेदे नैतच्चतुर्विधं वीर्यमुक्तम् | अन्योन्यविनिश्चयविभागे श्लोकः | अन्योन्यं संग्रहतः प्रभेदतो धर्मतो निमित्ताच्च | षणां पारमितानां विनिश्चयः सर्वथा ज्ञेयः || ॥ १६.७१ ॥

|| ityayaṃ caturvibandhapratipakṣabhedaḥ | caturvidho dānādīnāṃ vibandho yena dānādiṣu na pravartate | bhogasaktistadāgrahataḥ | kleśasaktistatparibhogādhyavasānataḥ | khedo dānādiṣu prayogābhiyogaparikhedataḥ | prāptiralpamātradānādisaṃtuṣṭitaḥ | tatpratipakṣabhede naitaccaturvidhaṃ vīryamuktam | anyonyaviniścayavibhāge ślokaḥ | anyonyaṃ saṃgrahataḥ prabhedato dharmato nimittācca | ṣaṇāṃ pāramitānāṃ viniścayaḥ sarvathā jñeyaḥ || (16.71)

|| अन्योन्यसंग्रहतो विनिश्चयः | अभयप्रदानेन शीलक्षान्तिसंग्रहो यस्मात्ताभ्यामभयं ददाति | धर्मदानेन ध्यानप्रज्ञयोर्यस्मात्ताभ्यां धर्मं ददाति | उभाभ्यां वीर्यस्य यस्मात्तेनोभयं ददाति | कुशलधर्मसंग्राहकेण शीलेन सर्वेषां दानादीनां संग्रहः | एवं क्षान्त्यादिभिरन्योन्यसंग्रहो यथायोगं योज्यः | प्रभेदतो विनिश्चयः | दानं षड्विधं दानदानं शीलदानं यावत्प्रज्ञादानं | परसंतानेषु शीलादिनिवेशनात् | धर्मतो विनिश्चयः | (म्स_बग्छि ११३) ये सूत्रादयो येषु दानादिष्वर्थेषु संदृश्यन्ते | ये च दानादयो येषु सूत्रादिषु धर्मेषु संदृश्यन्ते | तेषां परस्परं संग्रहो वेदितव्यः | निमित्ततो विनिश्चयः | दानं शीलादीनां निमित्तं भवति | भोगनिरपेक्षस्य शीलादिषु प्रवृत्तेः | शीलमपि दानादीनां | भिक्षुसंवरसमादानं सर्वस्वपरिग्रहत्यागाच्छीलप्रतिष्ठितस्य च क्षान्त्यादियोगात् | कुशलधर्मसंग्राहकशीलसमादानं च सर्वेषां दानादीनां निमित्तं | एवं क्षान्त्यादीनामन्योन्यनिमित्तभावो यथा योज्यः [योगं] संग्रहवस्तुविभागे सप्त श्लोकाः | चत्वारि संग्रहवस्तूनि | दानं प्रियवादिता अर्थचर्या समानार्थता | तत्र | दानं समं प्रियाख्यानमर्थचर्या समार्थता | तद्देशना समादाय स्वानुवृत्तिभिरिष्यते || ॥ १६.७२ ॥

|| anyonyasaṃgrahato viniścayaḥ | abhayapradānena śīlakṣāntisaṃgraho yasmāttābhyāmabhayaṃ dadāti | dharmadānena dhyānaprajñayoryasmāttābhyāṃ dharmaṃ dadāti | ubhābhyāṃ vīryasya yasmāttenobhayaṃ dadāti | kuśaladharmasaṃgrāhakeṇa śīlena sarveṣāṃ dānādīnāṃ saṃgrahaḥ | evaṃ kṣāntyādibhiranyonyasaṃgraho yathāyogaṃ yojyaḥ | prabhedato viniścayaḥ | dānaṃ ṣaḍvidhaṃ dānadānaṃ śīladānaṃ yāvatprajñādānaṃ | parasaṃtāneṣu śīlādiniveśanāt | dharmato viniścayaḥ | (msa_bagchi 113) ye sūtrādayo yeṣu dānādiṣvartheṣu saṃdṛśyante | ye ca dānādayo yeṣu sūtrādiṣu dharmeṣu saṃdṛśyante | teṣāṃ parasparaṃ saṃgraho veditavyaḥ | nimittato viniścayaḥ | dānaṃ śīlādīnāṃ nimittaṃ bhavati | bhoganirapekṣasya śīlādiṣu pravṛtteḥ | śīlamapi dānādīnāṃ | bhikṣusaṃvarasamādānaṃ sarvasvaparigrahatyāgācchīlapratiṣṭhitasya ca kṣāntyādiyogāt | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlasamādānaṃ ca sarveṣāṃ dānādīnāṃ nimittaṃ | evaṃ kṣāntyādīnāmanyonyanimittabhāvo yathā yojyaḥ [yogaṃ] saṃgrahavastuvibhāge sapta ślokāḥ | catvāri saṃgrahavastūni | dānaṃ priyavāditā arthacaryā samānārthatā | tatra | dānaṃ samaṃ priyākhyānamarthacaryā samārthatā | taddeśanā samādāya svānuvṛttibhiriṣyate || (16.72)

|| दानं सममिष्यते यथा पारमितासु प्रियाख्यानं तद्देशना | अर्थचर्या तत्समादापना तच्छब्देन पारमितानां ग्रहणात्पारमितादेशना पारमितासमादापनेत्यर्थः | समानार्थता यत्र परं समादापयति तत्र स्वयमनुवृत्तिः | किमर्थं पुनरेतानि चत्वारि संग्रहवस्तूनीष्यन्ते | एष हि परेषां | उपायो ऽनुग्रहकरो ग्राहको ऽथ प्रवर्तकः | तथानुवर्तको ज्ञेयश्चतुःसंग्रहवस्तुतः || ॥ १६.७३ ॥

|| dānaṃ samamiṣyate yathā pāramitāsu priyākhyānaṃ taddeśanā | arthacaryā tatsamādāpanā tacchabdena pāramitānāṃ grahaṇātpāramitādeśanā pāramitāsamādāpanetyarthaḥ | samānārthatā yatra paraṃ samādāpayati tatra svayamanuvṛttiḥ | kimarthaṃ punaretāni catvāri saṃgrahavastūnīṣyante | eṣa hi pareṣāṃ | upāyo 'nugrahakaro grāhako 'tha pravartakaḥ | tathānuvartako jñeyaścatuḥsaṃgrahavastutaḥ || (16.73)

|| दानमनुग्राहक उपायः | आमिषदानेन कायिकानुग्रहोत्पादनात् प्रियवादिता ग्राहकः | अव्युत्पन्नसंदिग्धार्थग्राहणात् | अर्थचर्या प्रवर्तकः | कुशले प्रवर्तनात् | समानार्थतानुवर्तकः | यथावादितथाकारिणं हि समादापकं विदित्वा यत्र कुशले तेन प्रवर्तिताः परे भवन्ति तदनुवर्तन्ते | आद्येन भाजनीभावो द्वितीयेनाधिमुच्यना | प्रतिपत्तिस्तृतीयेन चतुर्थेन विशोधना || ॥ १६.७४ ॥

|| dānamanugrāhaka upāyaḥ | āmiṣadānena kāyikānugrahotpādanāt priyavāditā grāhakaḥ | avyutpannasaṃdigdhārthagrāhaṇāt | arthacaryā pravartakaḥ | kuśale pravartanāt | samānārthatānuvartakaḥ | yathāvāditathākāriṇaṃ hi samādāpakaṃ viditvā yatra kuśale tena pravartitāḥ pare bhavanti tadanuvartante | ādyena bhājanībhāvo dvitīyenādhimucyanā | pratipattistṛtīyena caturthena viśodhanā || (16.74)

|| आमिषदानेन भाजनीभवति धर्मस्य विधेयतापत्तेः | प्रियवादितया तं धर्ममधिमुच्यते तदर्थव्युत्पादनसंशयच्छेदनतः | अर्थचर्यया प्रतिपद्यते यथाधर्मं | समानार्थतया तां प्रतिपत्तिं विशोधयति दीर्घकालानुष्ठानाद् | इदं संग्रहवस्तूनां कर्म | चतुः संग्रहवस्तुत्वं संग्रहद्वयतो मतं | आमिषेणापि धर्मेण धर्मेणालम्बनादपि[दिना] || ॥ १६.७५ ॥

|| āmiṣadānena bhājanībhavati dharmasya vidheyatāpatteḥ | priyavāditayā taṃ dharmamadhimucyate tadarthavyutpādanasaṃśayacchedanataḥ | arthacaryayā pratipadyate yathādharmaṃ | samānārthatayā tāṃ pratipattiṃ viśodhayati dīrghakālānuṣṭhānād | idaṃ saṃgrahavastūnāṃ karma | catuḥ saṃgrahavastutvaṃ saṃgrahadvayato mataṃ | āmiṣeṇāpi dharmeṇa dharmeṇālambanādapi[dinā] || (16.75)

|| यदप्यन्यत्संग्रहवस्तुद्वयमुक्तं भगवता आमिषसंग्रहो धर्मसंग्रहश्च | ताभ्यामेतान्येव चत्वारि संग्रहवस्तूनि संगृहीतानि | आमिषसंग्रहेण प्रथमे | धर्मसंग्रहेणावशिष्टानि | तानि पुनस्त्रिविधेन धर्मेण | आलम्बनधर्मेण प्रतिपत्तिधर्मेण तद्विशुद्धिधर्मेण च यथाक्रमम् | हीनमध्योत्तमः प्रायो वन्ध्यो ऽवन्ध्यश्च संग्रहः | अबन्ध्यः सर्वथा चैव ज्ञेयो ह्याकारभेदतः || ॥ १६.७६ ॥

|| yadapyanyatsaṃgrahavastudvayamuktaṃ bhagavatā āmiṣasaṃgraho dharmasaṃgrahaśca | tābhyāmetānyeva catvāri saṃgrahavastūni saṃgṛhītāni | āmiṣasaṃgraheṇa prathame | dharmasaṃgraheṇāvaśiṣṭāni | tāni punastrividhena dharmeṇa | ālambanadharmeṇa pratipattidharmeṇa tadviśuddhidharmeṇa ca yathākramam | hīnamadhyottamaḥ prāyo vandhyo 'vandhyaśca saṃgrahaḥ | abandhyaḥ sarvathā caiva jñeyo hyākārabhedataḥ || (16.76)

|| एष संग्रहस्य प्रकारभेदः | तत्र हीनमध्योत्तमः संग्रहो बोधिसत्त्वानां यानत्रयप्रयुक्तेषु वेदितव्यो यथाक्रमं | प्रायेण वन्ध्यो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ | प्रायेणाबन्ध्यो भूमिप्रविष्टानाम् | अवन्ध्यः सर्वथा अष्टाम्यादिषु भूमिषु सत्त्वार्थस्यावश्यं संपादनात् | पर्षत्कर्षणप्रयुक्तैर्विधिरेष समाश्रितः | सर्वार्थसिद्धौ सर्वेषां सुखोपायश्च शस्यते || ॥ १६.७७ ॥

|| eṣa saṃgrahasya prakārabhedaḥ | tatra hīnamadhyottamaḥ saṃgraho bodhisattvānāṃ yānatrayaprayukteṣu veditavyo yathākramaṃ | prāyeṇa vandhyo 'dhimukticaryābhūmau | prāyeṇābandhyo bhūmipraviṣṭānām | avandhyaḥ sarvathā aṣṭāmyādiṣu bhūmiṣu sattvārthasyāvaśyaṃ saṃpādanāt | parṣatkarṣaṇaprayuktairvidhireṣa samāśritaḥ | sarvārthasiddhau sarveṣāṃ sukhopāyaśca śasyate || (16.77)

|| ये केचित्पर्षत्कर्षणे प्रयुक्ताः सर्वैस्तैरयमेवोपायः समाश्रितो यदुत चत्वारि संग्रहवस्तूनि | तथा हि सर्वार्थसिद्धये सर्वेषां सुखश्चैष उपायः प्रशस्यते बुद्धैः | संगृहीता ग्रहीष्यन्ते संगृह्यन्ते च ये ऽधुना | सर्वे त एवं तस्माच्च वर्त्म तत्सत्त्वपाचने || ॥ १६.७८ ॥

|| ye kecitparṣatkarṣaṇe prayuktāḥ sarvaistairayamevopāyaḥ samāśrito yaduta catvāri saṃgrahavastūni | tathā hi sarvārthasiddhaye sarveṣāṃ sukhaścaiṣa upāyaḥ praśasyate buddhaiḥ | saṃgṛhītā grahīṣyante saṃgṛhyante ca ye 'dhunā | sarve ta evaṃ tasmācca vartma tatsattvapācane || (16.78)

|| एतेन लोकत्रये ऽपि सर्वसत्त्वानां परिपाचने चतुर्णां संग्रहवस्तूनामेकायनमार्गत्वं दर्शयति | अन्यमार्गाभावात् | इति सततमसक्तभोगबुद्धिः शमयमनोद्यमपारगः स्थितात्मा | भवविषयनिमित्तनिर्विकल्पो भवति स सत्त्वगणस्य संगृहीता || ॥ १६.७९ ॥

|| etena lokatraye 'pi sarvasattvānāṃ paripācane caturṇāṃ saṃgrahavastūnāmekāyanamārgatvaṃ darśayati | anyamārgābhāvāt | iti satatamasaktabhogabuddhiḥ śamayamanodyamapāragaḥ sthitātmā | bhavaviṣayanimittanirvikalpo bhavati sa sattvagaṇasya saṃgṛhītā || (16.79)