4. Mahayanasutralamkara — chapter 3

|| अत्र शरणगमनस्थां महार्थतां स्वपरार्थप्रतिपत्तिभ्यां दर्शयति | स्वार्थप्रतिपत्तिः पुनर्बहुप्रकाराप्रमेयगुणवृद्ध्या | अप्रमेयत्वं तर्कसंख्याकालाप्रमेयतया वेदितव्यम् | न हि सा गुणवृद्धिस्तर्केण प्रमेया न संख्यया न कालेनात्यन्तिकत्वात् | परार्थप्रतिपत्तिराशयतश्च करुणास्फुरणेन प्रयोगतश्च महायानधर्मप्रथनेन | महायानं हि महार्यदृशां धर्मः | || महायानसूत्रालंकारे शरणगमनाधिकारो द्वितीयः || तृतीयो ऽधिकारः गोत्रप्रभेदसंग्रहश्लोकः सत्त्वाग्रत्वं स्वभावश्च लिङ्गं गोत्रप्रभेदता | आदीनवो ऽनुशंसश्च द्विधौपम्यं चतुर्विधा || ॥ ३.१ ॥

|| atra śaraṇagamanasthāṃ mahārthatāṃ svaparārthapratipattibhyāṃ darśayati | svārthapratipattiḥ punarbahuprakārāprameyaguṇavṛddhyā | aprameyatvaṃ tarkasaṃkhyākālāprameyatayā veditavyam | na hi sā guṇavṛddhistarkeṇa prameyā na saṃkhyayā na kālenātyantikatvāt | parārthapratipattirāśayataśca karuṇāsphuraṇena prayogataśca mahāyānadharmaprathanena | mahāyānaṃ hi mahāryadṛśāṃ dharmaḥ | || mahāyānasūtrālaṃkāre śaraṇagamanādhikāro dvitīyaḥ || tṛtīyo 'dhikāraḥ gotraprabhedasaṃgrahaślokaḥ sattvāgratvaṃ svabhāvaśca liṅgaṃ gotraprabhedatā | ādīnavo 'nuśaṃsaśca dvidhaupamyaṃ caturvidhā || (3.1)

|| अनेन गोत्रस्यास्तित्वमग्रत्वं स्वभावो लिङ्गं भेद आदीनप्रवो ऽनुशंसो द्विधौपम्यं चेत्येष प्रभेदः संगृहीतः | एते च प्रभेदाः प्रत्येकं चतुर्विधाः | अनेन गोत्रास्तित्वविभागे श्लोकः | धातूनामधिमुक्तेश्च प्रतिपत्तेश्च भेदतः | फलभेदोपलब्धेश्च गोत्रास्तित्वं निरूप्यते || ॥ ३.२ ॥

|| anena gotrasyāstitvamagratvaṃ svabhāvo liṅgaṃ bheda ādīnapravo 'nuśaṃso dvidhaupamyaṃ cetyeṣa prabhedaḥ saṃgṛhītaḥ | ete ca prabhedāḥ pratyekaṃ caturvidhāḥ | anena gotrāstitvavibhāge ślokaḥ | dhātūnāmadhimukteśca pratipatteśca bhedataḥ | phalabhedopalabdheśca gotrāstitvaṃ nirūpyate || (3.2)

|| नानाधातुकत्वात्सत्त्वानामपरिमाणो धातुप्रभेदो यथोक्तमक्षराशिसूत्रे | तस्मादेवंजातीयको ऽपि धातुभेदः प्रत्येतव्यः इति | अस्ति यानत्रये गोत्रभेदः | अधिमुक्तिभेदो ऽपि सत्त्वानामुपलभ्यते | प्रथमत एव कस्यचित् क्वचिदेव याने ऽधिमुक्तिर्भवति | सो ऽन्तरेण गोत्रभेदं न स्यात् | उत्पादितायामपि च प्रत्ययवशेनाधिमुक्तौ प्रतिपत्तिभेद उपलभ्यते कश्चिन्निर्बोढा भवति कश्चिन्नेति सो ऽन्तरेण गोत्रप्रभेदं न स्यात् | फलभेदश्चोपलभ्यते हीनमध्यविशिष्टा बोधयः | सो ऽन्तरेण गोत्रभेदं न स्यात् बीजानुरूपत्वात् फलस्य | अग्रत्वविभागे श्लोकः | उदग्रत्वे ऽथ सर्वत्वे महार्थत्वे ऽक्षयाय च | शुभस्य तन्निमित्तत्वात् गोत्रग्रत्वं विधीयते || ॥ ३.३ ॥

|| nānādhātukatvātsattvānāmaparimāṇo dhātuprabhedo yathoktamakṣarāśisūtre | tasmādevaṃjātīyako 'pi dhātubhedaḥ pratyetavyaḥ iti | asti yānatraye gotrabhedaḥ | adhimuktibhedo 'pi sattvānāmupalabhyate | prathamata eva kasyacit kvacideva yāne 'dhimuktirbhavati | so 'ntareṇa gotrabhedaṃ na syāt | utpāditāyāmapi ca pratyayavaśenādhimuktau pratipattibheda upalabhyate kaścinnirboḍhā bhavati kaścinneti so 'ntareṇa gotraprabhedaṃ na syāt | phalabhedaścopalabhyate hīnamadhyaviśiṣṭā bodhayaḥ | so 'ntareṇa gotrabhedaṃ na syāt bījānurūpatvāt phalasya | agratvavibhāge ślokaḥ | udagratve 'tha sarvatve mahārthatve 'kṣayāya ca | śubhasya tannimittatvāt gotragratvaṃ vidhīyate || (3.3)

|| अत्र गोत्रस्य चतुर्विधेन निमित्तत्वेनाग्रत्वं दर्शयति | तद्धि गोत्रं कुशलमूलानामुदग्रत्वे निमित्तं, सर्वत्वे, महार्थत्वे, अक्षयत्वे च | न हि श्रावकाणां तथोदग्राणि कुशलमूलानि, न च सर्वाणि सन्ति, बलवैशारद्याद्यभावात् | न च महार्थान्यपरार्थत्वात् | न चाक्षयाण्यनुपधिशेषनिर्वाणावसानत्वात् | लक्षणविभागे श्लोकः | प्रकृत्या परिपुष्टं च आश्रयश्चाश्रितं च तत् | सदसच्चैव विज्ञेयं गुणोत्तारणतार्थतः || ॥ ३.४ ॥

|| atra gotrasya caturvidhena nimittatvenāgratvaṃ darśayati | taddhi gotraṃ kuśalamūlānāmudagratve nimittaṃ, sarvatve, mahārthatve, akṣayatve ca | na hi śrāvakāṇāṃ tathodagrāṇi kuśalamūlāni, na ca sarvāṇi santi, balavaiśāradyādyabhāvāt | na ca mahārthānyaparārthatvāt | na cākṣayāṇyanupadhiśeṣanirvāṇāvasānatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokaḥ | prakṛtyā paripuṣṭaṃ ca āśrayaścāśritaṃ ca tat | sadasaccaiva vijñeyaṃ guṇottāraṇatārthataḥ || (3.4)

|| एतेन चतुर्विधं गोत्रं दर्शयति | प्रकृतिस्थं समुदानीतमाश्रयस्वभावमाश्रितस्वभावं च तदेव यथाक्रमम् | तत्पुनर्हेतुभावेन सत् फलभावेनासत् गुणोत्तारणार्थेन गोत्रं वेदितव्यं गुणा उत्तरन्त्यस्मादुद्भवन्तीति कृत्वा | लिङ्गविभागे श्लोकः | कारुण्यमधिमुक्तिश्च क्षान्तिश्चादिप्रयोगतः | समाचारः शुभस्यापि गोत्रलिङ्गं निरूप्यते || ॥ ३.५ ॥

|| etena caturvidhaṃ gotraṃ darśayati | prakṛtisthaṃ samudānītamāśrayasvabhāvamāśritasvabhāvaṃ ca tadeva yathākramam | tatpunarhetubhāvena sat phalabhāvenāsat guṇottāraṇārthena gotraṃ veditavyaṃ guṇā uttarantyasmādudbhavantīti kṛtvā | liṅgavibhāge ślokaḥ | kāruṇyamadhimuktiśca kṣāntiścādiprayogataḥ | samācāraḥ śubhasyāpi gotraliṅgaṃ nirūpyate || (3.5)

|| चतुर्विधं लिङ्गं बोधिसत्त्वगोत्रे | आदिप्रयोगत एव कारुण्यं सत्त्वेषु | अधिमुक्तिर्महायानधर्मे | क्षान्तिर्दुष्करचर्यायां सहिष्णुतार्थेन | समाचारश्च पारमितामयस्य कुशलस्येति | प्रभेदविभागे श्लोकः | नियतानियतं गोत्रमहार्यं हार्यमेव च | प्रत्ययैर्गोत्रभेदो ऽयं समासेन चतुर्विधः || ॥ ३.६ ॥

|| caturvidhaṃ liṅgaṃ bodhisattvagotre | ādiprayogata eva kāruṇyaṃ sattveṣu | adhimuktirmahāyānadharme | kṣāntirduṣkaracaryāyāṃ sahiṣṇutārthena | samācāraśca pāramitāmayasya kuśalasyeti | prabhedavibhāge ślokaḥ | niyatāniyataṃ gotramahāryaṃ hāryameva ca | pratyayairgotrabhedo 'yaṃ samāsena caturvidhaḥ || (3.6)

|| समासेन चतुर्विधं गोत्रं नियतानियतं तदेव यथाक्रमं प्रत्ययैरहार्यं हार्यं चेति | आदीनवविभागे श्लोकः | क्लेशाभ्यासः कुमित्रत्वं विघातः परतन्त्रता | गोत्रस्यादीनवो ज्ञेयः समासेन चतुर्विधः || ॥ ३.७ ॥

|| samāsena caturvidhaṃ gotraṃ niyatāniyataṃ tadeva yathākramaṃ pratyayairahāryaṃ hāryaṃ ceti | ādīnavavibhāge ślokaḥ | kleśābhyāsaḥ kumitratvaṃ vighātaḥ paratantratā | gotrasyādīnavo jñeyaḥ samāsena caturvidhaḥ || (3.7)

|| बोधिसत्त्वगोत्रे समासेन चतुर्विध आदीनवो येन गोत्रस्थो ऽगुणेषु प्रवर्तते | क्लेशबाहुल्यम्, अकल्याणमित्रता, उपकरणविघातः, पारतन्त्र्यं च | अनुशंसविभागे श्लोकः | चिरादपायगमनमाशुमोक्षश्च तत्र च | तनुदुःखोपसंवित्तिः सोद्वेगा सत्त्वपाचना || ॥ ३.८ ॥

|| bodhisattvagotre samāsena caturvidha ādīnavo yena gotrastho 'guṇeṣu pravartate | kleśabāhulyam, akalyāṇamitratā, upakaraṇavighātaḥ, pāratantryaṃ ca | anuśaṃsavibhāge ślokaḥ | cirādapāyagamanamāśumokṣaśca tatra ca | tanuduḥkhopasaṃvittiḥ sodvegā sattvapācanā || (3.8)

|| चतुर्विधो बोधिसत्त्वस्य गोत्रे ऽनुशंसः | चिरेणापायान् गच्छति | क्षिप्रं च तेभ्यो मुच्यते | मृदुकं च दुःखं तेषूपपन्नः प्रतिसंवेदयते | संविग्नचेतास्तदुपपन्नांश्च सत्त्वान्करुणायमानः परिपाचयति | महासुवर्णगोत्रौपम्ये श्लोकः | सुवर्णगोत्रवत् ज्ञेयममेयशुभताश्रयः | ज्ञाननिर्मलतायोगप्रभावाणां च निश्रयः || ॥ ३.९ ॥

|| caturvidho bodhisattvasya gotre 'nuśaṃsaḥ | cireṇāpāyān gacchati | kṣipraṃ ca tebhyo mucyate | mṛdukaṃ ca duḥkhaṃ teṣūpapannaḥ pratisaṃvedayate | saṃvignacetāstadupapannāṃśca sattvānkaruṇāyamānaḥ paripācayati | mahāsuvarṇagotraupamye ślokaḥ | suvarṇagotravat jñeyamameyaśubhatāśrayaḥ | jñānanirmalatāyogaprabhāvāṇāṃ ca niśrayaḥ || (3.9)

|| महासुवर्णगोत्रं हि चतुर्विधस्य सुवर्णस्याश्रयो भवति | प्रभूतस्य, प्रभास्वरस्य, निर्मलस्य, कर्मण्यस्य च | तत्साधर्म्येण बोधिसत्त्वगोत्रमप्रमेयकुशलमूलाश्रयः | ज्ञानाश्रयः | क्लेशनैर्मल्याप्राप्त्याश्रयः | अभिज्ञादिप्रभावाश्रयश्च | तस्मान्महासुवर्णगोत्रोपमं वेदितव्यम् | महारत्नगोत्रौपम्ये श्लोकः | सुरत्नगोत्रवज्ज्ञेयं महाबोधिनिमित्ततः | महाज्ञानसमाध्यार्यमहासत्त्वार्थनिश्रयात् || ॥ ३.१० ॥

|| mahāsuvarṇagotraṃ hi caturvidhasya suvarṇasyāśrayo bhavati | prabhūtasya, prabhāsvarasya, nirmalasya, karmaṇyasya ca | tatsādharmyeṇa bodhisattvagotramaprameyakuśalamūlāśrayaḥ | jñānāśrayaḥ | kleśanairmalyāprāptyāśrayaḥ | abhijñādiprabhāvāśrayaśca | tasmānmahāsuvarṇagotropamaṃ veditavyam | mahāratnagotraupamye ślokaḥ | suratnagotravajjñeyaṃ mahābodhinimittataḥ | mahājñānasamādhyāryamahāsattvārthaniśrayāt || (3.10)

|| महारत्नगोत्रं हि चतुर्विधरत्नाश्रयो भवति | जात्यस्य वर्णसंपन्नस्य संस्थानसंपन्नस्य प्रमाणसंपन्नस्य च | तदुपमं बोधिसत्त्वगोत्रं वेदितव्यम्, महाबोधिनिमित्तत्वात्, महाज्ञाननिमित्तत्वात्, आर्यसमाधिनिमित्तत्वात्, चित्तस्य हि संस्थितिः समाधिः, महासत्त्वपरिपाकनिमित्तत्वाच्च बहुसत्त्वपरिपाचनात् | अगोत्रस्थविभागे श्लोकः | ऐकान्तिको दुश्चरिते ऽस्ति कश्चित् कश्चित् समुद्घातितशुक्लधर्मा | अमोक्षभागीयशुभो ऽस्ति कश्चिन् निहीनशुक्लो ऽस्त्यपि हेतुहीनः || ॥ ३.११ ॥

|| mahāratnagotraṃ hi caturvidharatnāśrayo bhavati | jātyasya varṇasaṃpannasya saṃsthānasaṃpannasya pramāṇasaṃpannasya ca | tadupamaṃ bodhisattvagotraṃ veditavyam, mahābodhinimittatvāt, mahājñānanimittatvāt, āryasamādhinimittatvāt, cittasya hi saṃsthitiḥ samādhiḥ, mahāsattvaparipākanimittatvācca bahusattvaparipācanāt | agotrasthavibhāge ślokaḥ | aikāntiko duścarite 'sti kaścit kaścit samudghātitaśukladharmā | amokṣabhāgīyaśubho 'sti kaścin nihīnaśuklo 'styapi hetuhīnaḥ || (3.11)

|| अपरिनिर्वाणधर्मक एतस्मिन्नगोत्रस्थो ऽभिप्रेतः | स च समासतो द्विविधः | तत्कालापरिनिर्वाणधर्मा अत्यन्तं च | तत्कालापरिनिर्वाणधर्मा चतुर्विधः | दुश्चरितैकान्तिकः, समुच्छिन्नकुशलमूलः, अमोक्षभागीयकुशलमूलः, हीनकुशलमूलश्चापरिपूर्णसंभारः | अत्यन्तापरिनिर्वाणधर्मा तु हेतुहिनो यस्य परिनिर्वाणगोत्रमेव नास्ति | प्रकृतिपरिपुष्टगोत्रमाहात्म्ये श्लोकः | गाम्भीर्यौदार्यवादे परहितकरणायोदिते दीर्घधर्मे अज्ञात्वैवाधिमुक्तिर्भवति सुविपुला संप्रपत्तिक्षमा च | संपत्तिश्चावसाने द्वयगतपरमा यद्भवत्येव तेषां तज्ज्ञेयं बोधिसत्त्वप्रकृतिगुणवतस्तत्प्रपुष्टाच्च गोत्रात् || ॥ ३.१२ ॥

|| aparinirvāṇadharmaka etasminnagotrastho 'bhipretaḥ | sa ca samāsato dvividhaḥ | tatkālāparinirvāṇadharmā atyantaṃ ca | tatkālāparinirvāṇadharmā caturvidhaḥ | duścaritaikāntikaḥ, samucchinnakuśalamūlaḥ, amokṣabhāgīyakuśalamūlaḥ, hīnakuśalamūlaścāparipūrṇasaṃbhāraḥ | atyantāparinirvāṇadharmā tu hetuhino yasya parinirvāṇagotrameva nāsti | prakṛtiparipuṣṭagotramāhātmye ślokaḥ | gāmbhīryaudāryavāde parahitakaraṇāyodite dīrghadharme ajñātvaivādhimuktirbhavati suvipulā saṃprapattikṣamā ca | saṃpattiścāvasāne dvayagataparamā yadbhavatyeva teṣāṃ tajjñeyaṃ bodhisattvaprakṛtiguṇavatastatprapuṣṭācca gotrāt || (3.12)

|| यद्गाभी[म्भी]र्योदार्यवादिनि परहितक्रियार्थमुक्ते विस्तीर्णे महायानधर्मे गाम्भीर्यौदार्यार्थमज्ञात्वैवाधिमुक्तिर्विपुला भवति, प्रतिपत्तौ चोत्साहः [चाखेदः] संपत्तिश्चावसाने महाबोधिर्द्वयगतायाः (म्स_बग्छि १४) संपत्तेः परमा, तत्प्रकृत्या गुणवतः परिपुष्टस्य च बोधिसत्त्वगोत्रस्य माहात्म्यं वेदितव्यम् | द्वयगता इति द्वये लौकिकाः श्रावकाश्च | परमेति विशिष्टा | फलतो गोत्रविशेषणे श्लोकः | सुविपुलगुणबोधिवृक्षवृद्ध्यै घनसुखदुःखशमोपलब्धये च | स्वपरहितसुखक्रिया फलत्वाद् भवति समुदग्र[समूलमुदग्र]गोत्रमेतत् || ॥ ३.१३ ॥

|| yadgābhī[mbhī]ryodāryavādini parahitakriyārthamukte vistīrṇe mahāyānadharme gāmbhīryaudāryārthamajñātvaivādhimuktirvipulā bhavati, pratipattau cotsāhaḥ [cākhedaḥ] saṃpattiścāvasāne mahābodhirdvayagatāyāḥ (msa_bagchi 14) saṃpatteḥ paramā, tatprakṛtyā guṇavataḥ paripuṣṭasya ca bodhisattvagotrasya māhātmyaṃ veditavyam | dvayagatā iti dvaye laukikāḥ śrāvakāśca | parameti viśiṣṭā | phalato gotraviśeṣaṇe ślokaḥ | suvipulaguṇabodhivṛkṣavṛddhyai ghanasukhaduḥkhaśamopalabdhaye ca | svaparahitasukhakriyā phalatvād bhavati samudagra[samūlamudagra]gotrametat || (3.13)