6. Mahayanasutralamkara — chapter 5

|| शिरसि महान्तं सत्त्वभारं विनिधाय बोधिसत्त्वः शिथिलं पराक्रममाणो न शोभते | शतगुणं हि स वीर्यं कर्तुमर्हति श्रावकवीर्यात् तथा हि स्वपरबन्धनैर्विविधैरत्यर्थं बद्धः क्लेशकर्मजन्मस्वभावैः | || महायानसूत्रालंकारे चित्तोत्पादाधिकारश्चतुर्थः || पञ्चमो ऽधिकारः प्रतिपत्तिलक्षणे श्लोकः | महाश्रयारम्भफलोदयात्मिका जिनात्मजानां प्रतिपत्तिरिष्यते | सदा महादानमहाधिवासना महार्थसंपादनकृत्यकारिका || ॥ ५.१ ॥

|| śirasi mahāntaṃ sattvabhāraṃ vinidhāya bodhisattvaḥ śithilaṃ parākramamāṇo na śobhate | śataguṇaṃ hi sa vīryaṃ kartumarhati śrāvakavīryāt tathā hi svaparabandhanairvividhairatyarthaṃ baddhaḥ kleśakarmajanmasvabhāvaiḥ | || mahāyānasūtrālaṃkāre cittotpādādhikāraścaturthaḥ || pañcamo 'dhikāraḥ pratipattilakṣaṇe ślokaḥ | mahāśrayārambhaphalodayātmikā jinātmajānāṃ pratipattiriṣyate | sadā mahādānamahādhivāsanā mahārthasaṃpādanakṛtyakārikā || (5.1)

|| तत्र महाश्रया चित्तोत्पादाश्रयत्वात् | महारम्भा स्वपरार्थारम्भात् | महाफलोदया महाबोधिफलत्वात् | अत एव यथाक्रमं महादाना सर्वसत्त्वोपादानात् | महाधिवासना सर्वदुःखाधिवासनात् | महार्थसंपादनकृत्यकारिका विपुलसत्त्वार्थसंपादनात् | स्वपरार्थनिर्विशेषत्वे श्लोकः | परत्रलब्ध्वात्मसमानचित्ततां स्वतो ऽधि वा श्रेष्ठतरेष्टतां परे | तथात्मनो ऽन्यार्थविशिष्टसंज्ञिनः स्वकार्थता का कतमा परार्थता || ॥ ५.२ ॥

|| tatra mahāśrayā cittotpādāśrayatvāt | mahārambhā svaparārthārambhāt | mahāphalodayā mahābodhiphalatvāt | ata eva yathākramaṃ mahādānā sarvasattvopādānāt | mahādhivāsanā sarvaduḥkhādhivāsanāt | mahārthasaṃpādanakṛtyakārikā vipulasattvārthasaṃpādanāt | svaparārthanirviśeṣatve ślokaḥ | paratralabdhvātmasamānacittatāṃ svato 'dhi vā śreṣṭhatareṣṭatāṃ pare | tathātmano 'nyārthaviśiṣṭasaṃjñinaḥ svakārthatā kā katamā parārthatā || (5.2)

|| परत्रात्मसमानचित्ततां लब्ध्वाधिमुक्तितो वा सांकेतिकचित्तोत्पादलाभे ज्ञानतो वा पारमार्थिकचित्तोत्पादलाभे | आत्मतो वा पुनः परत्र विशिष्टतरामिष्टतां लब्ध्वा तेनैव च कारणेनात्मनः परार्थे विशिष्टसंज्ञिनो बोधिसत्त्वस्य कः स्वार्थः परार्थो वा | निर्विशेषं हि तस्योभयमित्यर्थः | परार्थविशेषणे श्लोकः | परत्र लोको न तथातिनिर्दयः प्रवर्तते तापनकर्मणारिपौ | यथा परार्थं भृशदुःखतापने कृपात्मकः स्वात्मनि संप्रवर्तते || ॥ ५.३ ॥

|| paratrātmasamānacittatāṃ labdhvādhimuktito vā sāṃketikacittotpādalābhe jñānato vā pāramārthikacittotpādalābhe | ātmato vā punaḥ paratra viśiṣṭatarāmiṣṭatāṃ labdhvā tenaiva ca kāraṇenātmanaḥ parārthe viśiṣṭasaṃjñino bodhisattvasya kaḥ svārthaḥ parārtho vā | nirviśeṣaṃ hi tasyobhayamityarthaḥ | parārthaviśeṣaṇe ślokaḥ | paratra loko na tathātinirdayaḥ pravartate tāpanakarmaṇāripau | yathā parārthaṃ bhṛśaduḥkhatāpane kṛpātmakaḥ svātmani saṃpravartate || (5.3)

|| यथा स्वात्मनः परार्थो विशिष्यते तत्साधयति परार्थमात्मनो ऽत्यर्थं संतापनात् | परार्थप्रतिपत्तिविभागे द्वौ श्लोकौ | निकृष्टमध्योत्तमधर्मतास्थिते सुदेशनावर्जनतावतारणा | विनीतिरर्थे परिपाचना शुभे तथाववादस्थितिबुद्धिमुक्तयः || ॥ ५.४ ॥

|| yathā svātmanaḥ parārtho viśiṣyate tatsādhayati parārthamātmano 'tyarthaṃ saṃtāpanāt | parārthapratipattivibhāge dvau ślokau | nikṛṣṭamadhyottamadharmatāsthite sudeśanāvarjanatāvatāraṇā | vinītirarthe paripācanā śubhe tathāvavādasthitibuddhimuktayaḥ || (5.4)

|| गुणैर्विशिष्टैः समुदागमस्तथा कुलोदयो व्याकरणाभिषिक्तता | तथागतज्ञानमनुत्तरं पदं परार्थ एष त्र्यधिको दशात्मकः || ॥ ५.५ ॥

|| guṇairviśiṣṭaiḥ samudāgamastathā kulodayo vyākaraṇābhiṣiktatā | tathāgatajñānamanuttaraṃ padaṃ parārtha eṣa tryadhiko daśātmakaḥ || (5.5)

|| त्रिविधे सत्त्वनिकाये हीनमध्यविशिष्टगोत्रस्थेः त्रयोदशविधो बोधिसत्त्वस्य परार्थः | सुदेशनानुशासन्यादेशनाप्रतिहार्याभ्याम् | आवर्जना ऋद्धिप्रातिहायेर्ण | अवतारणा शासनाभ्युपगमनात् | विनीतिरर्थे ऽवतीर्णानां संशयच्छेदनम् | परिपाचना कुशले | अववादश्चित्तस्थितिः प्रज्ञाविमुक्तिः, अभिज्ञादिभिर्विशेषकैर्गुणैः समुदागमः | तथागतकुले जन्म, अष्टभ्यां भूमौ व्याकरणं दशम्यामभिषेकश्च | सह तथागतज्ञानेनेत्येष त्रिषु गोत्रस्थेषु यथायोगं त्रयोदशविधः परार्थो बोधिसत्त्वस्य | परार्थप्रतिपत्तिसंपत्तौ श्लोकः | जनानुरूपाविपरीतदेशना निरुन्नता चाप्यममा विचक्षणा | क्षमा च दान्ता च सुदूरगाक्षया जिनात्मजानां प्रतिपत्तिरुत्तमा || ॥ ५.६ ॥

|| trividhe sattvanikāye hīnamadhyaviśiṣṭagotrastheḥ trayodaśavidho bodhisattvasya parārthaḥ | sudeśanānuśāsanyādeśanāpratihāryābhyām | āvarjanā ṛddhiprātihāyerṇa | avatāraṇā śāsanābhyupagamanāt | vinītirarthe 'vatīrṇānāṃ saṃśayacchedanam | paripācanā kuśale | avavādaścittasthitiḥ prajñāvimuktiḥ, abhijñādibhirviśeṣakairguṇaiḥ samudāgamaḥ | tathāgatakule janma, aṣṭabhyāṃ bhūmau vyākaraṇaṃ daśamyāmabhiṣekaśca | saha tathāgatajñānenetyeṣa triṣu gotrastheṣu yathāyogaṃ trayodaśavidhaḥ parārtho bodhisattvasya | parārthapratipattisaṃpattau ślokaḥ | janānurūpāviparītadeśanā nirunnatā cāpyamamā vicakṣaṇā | kṣamā ca dāntā ca sudūragākṣayā jinātmajānāṃ pratipattiruttamā || (5.6)

|| यथासौ परार्थपतिपत्तिः संपन्ना भवति तथा संदर्शयति | कथं चासौ संपन्ना भवति | यदि गोत्रस्थजनानुरूपाविपरीता च देशना भवति | अनुन्नता चावर्जना | अममा चावतारणा | न ऋद्धया मन्यते न चावतारितान्सत्त्वान्ममायति | विचक्षणा चार्थे विनीतिप्रतिपत्तिर्भवति | क्षमा च शुभे परिपाचनाप्रतिपत्तिः | दान्ता चाववादादिप्रतिपत्तिः | न ह्यदान्तो ऽववादादिषु परेषां समर्थः | सुदूरगा च कुलोदयादिप्रतिपत्तिः | न ह्यदूरगतया प्रतिपत्त्या कुलोदयादयः परेषां कर्तुं शक्याः | सर्वा चैषा, परार्थप्रतिपत्तिर्बोधिसत्त्वानामक्षया भवत्यभ्युपगतसत्त्वाक्षयत्वादतो ऽपि संपन्ना वेदितव्या | प्रतिपत्तिविशेषणे द्वौ श्लोकौ | महाभये कामिजनः प्रवर्तते चले विपर्याससुखे भवप्रियः | प्रतिस्वमाधिप्रशमे शमप्रियः सदा तु सर्वाधिग[श]मे कृपात्मकः || ॥ ५.७ ॥

|| yathāsau parārthapatipattiḥ saṃpannā bhavati tathā saṃdarśayati | kathaṃ cāsau saṃpannā bhavati | yadi gotrasthajanānurūpāviparītā ca deśanā bhavati | anunnatā cāvarjanā | amamā cāvatāraṇā | na ṛddhayā manyate na cāvatāritānsattvānmamāyati | vicakṣaṇā cārthe vinītipratipattirbhavati | kṣamā ca śubhe paripācanāpratipattiḥ | dāntā cāvavādādipratipattiḥ | na hyadānto 'vavādādiṣu pareṣāṃ samarthaḥ | sudūragā ca kulodayādipratipattiḥ | na hyadūragatayā pratipattyā kulodayādayaḥ pareṣāṃ kartuṃ śakyāḥ | sarvā caiṣā, parārthapratipattirbodhisattvānāmakṣayā bhavatyabhyupagatasattvākṣayatvādato 'pi saṃpannā veditavyā | pratipattiviśeṣaṇe dvau ślokau | mahābhaye kāmijanaḥ pravartate cale viparyāsasukhe bhavapriyaḥ | pratisvamādhipraśame śamapriyaḥ sadā tu sarvādhiga[śa]me kṛpātmakaḥ || (5.7)

|| जनो विमूढः स्वसुखार्थमुद्यतः सदा तदप्राप्य परैति दुःखताम् | सदा तु धीरो हि परार्थमुद्यतो द्वयार्थमाधाय परैति निर्वृतिम् || ॥ ५.८ ॥

|| jano vimūḍhaḥ svasukhārthamudyataḥ sadā tadaprāpya paraiti duḥkhatām | sadā tu dhīro hi parārthamudyato dvayārthamādhāya paraiti nirvṛtim || (5.8)

|| तत्र कामानां महाभयत्वं बहुकायिकचैतसिकदुःखदुर्गतिगमनहेतुत्वात् | चलं विपर्याससुखं रूपारूप्यभवप्रियाणामनित्यत्वात्परमार्थदुःखत्वाच्च संस्कारदुःखतया | आधयः क्लेशा वेदितव्या दुःखाधानात् | विमूढो जनः सदा स्वसुखार्थं प्रतिपन्नः सुखं नाप्नोति दुःखमेवाप्नोति | बोधिसत्त्वस्तु परार्थं प्रतिपन्नः स्वपरार्थं संपाद्य निर्वृतिसुखं प्राप्नोत्ययमस्यापरः प्रतिपत्तिविशेषः | गोचरपरिणामने श्लोकः | यथा यथा ह्यक्षविचित्रगोचरे प्रवर्तते चारगतो जिनात्मजः | तथा तथा युक्तसमानतापदैर्हिताया सत्त्वेष्वभिसंस्करोति तत् || ॥ ५.९ ॥

|| tatra kāmānāṃ mahābhayatvaṃ bahukāyikacaitasikaduḥkhadurgatigamanahetutvāt | calaṃ viparyāsasukhaṃ rūpārūpyabhavapriyāṇāmanityatvātparamārthaduḥkhatvācca saṃskāraduḥkhatayā | ādhayaḥ kleśā veditavyā duḥkhādhānāt | vimūḍho janaḥ sadā svasukhārthaṃ pratipannaḥ sukhaṃ nāpnoti duḥkhamevāpnoti | bodhisattvastu parārthaṃ pratipannaḥ svaparārthaṃ saṃpādya nirvṛtisukhaṃ prāpnotyayamasyāparaḥ pratipattiviśeṣaḥ | gocarapariṇāmane ślokaḥ | yathā yathā hyakṣavicitragocare pravartate cāragato jinātmajaḥ | tathā tathā yuktasamānatāpadairhitāyā sattveṣvabhisaṃskaroti tat || (5.9)

|| येन येन प्रकारेण चक्षुरादीन्द्रियगोचरे विचित्रे बोधिसत्त्वः प्रवर्तते | ईर्यापथव्यापारचारे वर्तमानस्तेन तेन प्रकारेण संबद्धसादृश्यवचनैर्हितार्थं सत्त्वेषु तत्सर्वमभिसंस्करोति | यथा गोचरपरिशुद्धिसूत्रे विस्तरेण निर्दिष्टम् | सत्त्वेष्वक्षान्तिप्रतिषेधे श्लोकः | सदास्वतन्त्रीकृतदोषचेतने जने न संदोषमुपैति बुद्धिमान् | अकामकारेण हि विप्रपत्तयो जने भवन्तीति कृपाविवृद्धितः || ॥ ५.१० ॥

|| yena yena prakāreṇa cakṣurādīndriyagocare vicitre bodhisattvaḥ pravartate | īryāpathavyāpāracāre vartamānastena tena prakāreṇa saṃbaddhasādṛśyavacanairhitārthaṃ sattveṣu tatsarvamabhisaṃskaroti | yathā gocarapariśuddhisūtre vistareṇa nirdiṣṭam | sattveṣvakṣāntipratiṣedhe ślokaḥ | sadāsvatantrīkṛtadoṣacetane jane na saṃdoṣamupaiti buddhimān | akāmakāreṇa hi viprapattayo jane bhavantīti kṛpāvivṛddhitaḥ || (5.10)

|| सदा क्लेशैरस्वतन्त्रीकृतचेतने जने न संदोषमुपैति बोधिसत्त्वः | किं कारणम् | अकामकारेणैषां विप्रतिपत्तयो भवन्तीति विदित्वा करुणावृद्धिगमनात् | प्रतिपत्तिमाहात्म्ये श्लोकः | भवगतिसकलाभिभूयगन्त्री परमशमानुगता प्रपत्तिरेव | विविधगुणगणैर्विवर्धमाना जगदुपगु[गृ?]ह्य सदा कृपाशयेन || ॥ ५.११ ॥

|| sadā kleśairasvatantrīkṛtacetane jane na saṃdoṣamupaiti bodhisattvaḥ | kiṃ kāraṇam | akāmakāreṇaiṣāṃ vipratipattayo bhavantīti viditvā karuṇāvṛddhigamanāt | pratipattimāhātmye ślokaḥ | bhavagatisakalābhibhūyagantrī paramaśamānugatā prapattireva | vividhaguṇagaṇairvivardhamānā jagadupagu[gṛ?]hya sadā kṛpāśayena || (5.11)