7. Mahayanasutralamkara — chapter 6

|| चतुर्विधं माहात्म्यं संदर्शयति | अभिभवमाहात्म्यं सकलं भवत्रयं गतिं च पञ्चविधामभिभूयगमनात् | यथोक्तं प्रज्ञापारमितायां, रूपं चेत्सुभूत[ते] भावो ऽभविष्यन्नाभावो नेदं महायानं सदेवमानुषासुरलोकमभिभूय निर्यास्यतीति विस्तरः | निर्वृतिमाहात्म्यमप्रतिष्ठनिर्वाणानुगतत्वात् | गुणवृद्धिमाहात्म्यं सत्त्वापरित्यागमाहात्म्यं चेति | || महायानसूत्रालंकारे प्रतिपत्त्यधिकारः पञ्चमः || षष्ठो ऽधिकारः परमार्थलक्षणविभागे श्लोकः | न सन्न चासन्न तथा न चान्यथा न जायते व्येति न चा[ना]वहीयते | न वर्धते नापि विशुध्यते पुनर्विशुध्यते तत्परमार्थलक्षणम् || ॥ ६.१ ॥

|| caturvidhaṃ māhātmyaṃ saṃdarśayati | abhibhavamāhātmyaṃ sakalaṃ bhavatrayaṃ gatiṃ ca pañcavidhāmabhibhūyagamanāt | yathoktaṃ prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ cetsubhūta[te] bhāvo 'bhaviṣyannābhāvo nedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuralokamabhibhūya niryāsyatīti vistaraḥ | nirvṛtimāhātmyamapratiṣṭhanirvāṇānugatatvāt | guṇavṛddhimāhātmyaṃ sattvāparityāgamāhātmyaṃ ceti | || mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikāraḥ pañcamaḥ || ṣaṣṭho 'dhikāraḥ paramārthalakṣaṇavibhāge ślokaḥ | na sanna cāsanna tathā na cānyathā na jāyate vyeti na cā[nā]vahīyate | na vardhate nāpi viśudhyate punarviśudhyate tatparamārthalakṣaṇam || (6.1)

|| अद्वयार्थो हि परमार्थः | तमद्वयार्थं पञ्चभिराकारैः संदर्शयति | न सत्परिकल्पितपरतन्त्रलक्षणाभ्यां, न चासत्परिनिष्पन्नलक्षणेन | न तथा परिकल्पितपरतन्त्राभ्यां परिनिष्पन्नस्यैकत्वाभावात् | न चान्यथा ताभ्यमेवान्यत्वाभावात् | न जायते न च व्येत्यनभिसंस्कृतत्वाद्धर्मधातोः | न हीयते न च वर्धते संक्लेशव्यवदानपक्षयोर्निरोधोत्पादे तद्[था]वस्थत्वात् | न विशुध्यति प्रकृत्यसंक्लिष्टत्वात् न च न विशुध्यति आगन्तुकोपक्लेशविगमात् | इत्येतत्पञ्चविभमद्वयलक्षणं परमार्थलक्षणं वेदितव्यम् | आत्मदृष्टिविपर्यासप्रतिषेधे श्लोकः | न चात्मदृष्टिः स्वयमात्मलक्षणा न चापि दुःसंस्थितता विलक्षणा | द्वयान्न चान्यद् भ्रम एषत[तू]दितस्ततश्च मोक्षो भ्रममात्रसंक्षयः || ॥ ६.२ ॥

|| advayārtho hi paramārthaḥ | tamadvayārthaṃ pañcabhirākāraiḥ saṃdarśayati | na satparikalpitaparatantralakṣaṇābhyāṃ, na cāsatpariniṣpannalakṣaṇena | na tathā parikalpitaparatantrābhyāṃ pariniṣpannasyaikatvābhāvāt | na cānyathā tābhyamevānyatvābhāvāt | na jāyate na ca vyetyanabhisaṃskṛtatvāddharmadhātoḥ | na hīyate na ca vardhate saṃkleśavyavadānapakṣayornirodhotpāde tad[thā]vasthatvāt | na viśudhyati prakṛtyasaṃkliṣṭatvāt na ca na viśudhyati āgantukopakleśavigamāt | ityetatpañcavibhamadvayalakṣaṇaṃ paramārthalakṣaṇaṃ veditavyam | ātmadṛṣṭiviparyāsapratiṣedhe ślokaḥ | na cātmadṛṣṭiḥ svayamātmalakṣaṇā na cāpi duḥsaṃsthitatā vilakṣaṇā | dvayānna cānyad bhrama eṣata[tū]ditastataśca mokṣo bhramamātrasaṃkṣayaḥ || (6.2)

|| न तावदात्मदृष्टिरेवात्मलक्षणा | नापि दुःसंस्थितता | तथा हि सा विलक्षणा आत्मलक्षणात्परिकल्पितात् | सा पुनः पञ्चोपादानस्कन्धाः क्लेशदौष्ठुल्यप्रभावितत्वात् | नाप्यतो द्वयादन्यदात्मलक्षणमुपपद्यते | तस्मान्नास्त्यात्मा | भ्रम एष तूत्पन्नो येयमात्मदृष्टिस्तस्मादेव चात्माभावोन्मोक्षो ऽपि भ्रममात्रसंक्षयो वेदितव्यः, न तु कश्चिन्मुक्तः | विपर्यासपरिभाषायां द्वौ श्लौकौ | कथं जनो विभ्रममात्रामाश्रितः परैति दुःखप्रकृतिं न संतताम् | अवेदको वेदक एव दुःखितो न दुःखितो धर्ममयो न तन्मयः || ॥ ६.३ ॥

|| na tāvadātmadṛṣṭirevātmalakṣaṇā | nāpi duḥsaṃsthitatā | tathā hi sā vilakṣaṇā ātmalakṣaṇātparikalpitāt | sā punaḥ pañcopādānaskandhāḥ kleśadauṣṭhulyaprabhāvitatvāt | nāpyato dvayādanyadātmalakṣaṇamupapadyate | tasmānnāstyātmā | bhrama eṣa tūtpanno yeyamātmadṛṣṭistasmādeva cātmābhāvonmokṣo 'pi bhramamātrasaṃkṣayo veditavyaḥ, na tu kaścinmuktaḥ | viparyāsaparibhāṣāyāṃ dvau ślaukau | kathaṃ jano vibhramamātrāmāśritaḥ paraiti duḥkhaprakṛtiṃ na saṃtatām | avedako vedaka eva duḥkhito na duḥkhito dharmamayo na tanmayaḥ || (6.3)

|| प्रतीत्यभावप्रभवे कथं जनः समक्षवृत्तिः श्रयते ऽन्यकारितम् | तमः प्रकारः कतमो ऽयमीदृशो यतो ऽविपश्यन्सदसन्निरीक्षते || ॥ ६.४ ॥

|| pratītyabhāvaprabhave kathaṃ janaḥ samakṣavṛttiḥ śrayate 'nyakāritam | tamaḥ prakāraḥ katamo 'yamīdṛśo yato 'vipaśyansadasannirīkṣate || (6.4)

|| कथं नामायं लोको भ्रान्तिमात्रमात्मदर्शनं निःश्रित्य सततानुबद्धं दुःखस्वभावं संस्काराणां न पश्यति | अवेदको ज्ञानेन तस्या दुःखप्रकृतेः | वेदको ऽनुभवेन (म्स_बग्छि २५) दुःखस्या[स्य] दुःखितो दुःखस्याप्रहीणत्वात् | न दुःखिउतो दुःखयुक्तस्यात्मनो ऽसत्वात् | धर्ममयो धर्ममात्रत्वात् पुद्गलनैरात्म्येन | न च धर्ममयो धर्मनैरात्म्येन | यदा च लोको भावानां प्रतीत्यसमुत्पादं प्रत्यक्षं पश्यति तं तं प्रत्ययं प्रतीत्य ते ते भावा भवन्तीति | तत्कथमेतां दृष्टिं श्रयते ऽन्यकारितं दर्शनादिकं न प्रतीत्यसमुत्पन्नमिति | कतमो ऽयमीदृशस्तमः प्रकारो लोकस्य यद्विद्यमानं प्रतीत्यसमुत्पादमविपश्यन्नविद्यमानमात्मानं निरीक्षते | शक्यं हि नाम तमसा विद्यमानमद्रष्टुं स्यान्न त्वविद्यमानं द्रष्ठुमिति | असत्यात्मनि शमजन्मयोगे श्लोकः | त चान्तरं किंचन विद्यते ऽनयोः सदर्थवृत्त्या शमजन्मनोरिह | तथापि जन्मक्षयतो विधीयते शमस्य लाभः शुभकर्मकारिणाम् || ॥ ६.५ ॥

|| kathaṃ nāmāyaṃ loko bhrāntimātramātmadarśanaṃ niḥśritya satatānubaddhaṃ duḥkhasvabhāvaṃ saṃskārāṇāṃ na paśyati | avedako jñānena tasyā duḥkhaprakṛteḥ | vedako 'nubhavena (msa_bagchi 25) duḥkhasyā[sya] duḥkhito duḥkhasyāprahīṇatvāt | na duḥkhiuto duḥkhayuktasyātmano 'satvāt | dharmamayo dharmamātratvāt pudgalanairātmyena | na ca dharmamayo dharmanairātmyena | yadā ca loko bhāvānāṃ pratītyasamutpādaṃ pratyakṣaṃ paśyati taṃ taṃ pratyayaṃ pratītya te te bhāvā bhavantīti | tatkathametāṃ dṛṣṭiṃ śrayate 'nyakāritaṃ darśanādikaṃ na pratītyasamutpannamiti | katamo 'yamīdṛśastamaḥ prakāro lokasya yadvidyamānaṃ pratītyasamutpādamavipaśyannavidyamānamātmānaṃ nirīkṣate | śakyaṃ hi nāma tamasā vidyamānamadraṣṭuṃ syānna tvavidyamānaṃ draṣṭhumiti | asatyātmani śamajanmayoge ślokaḥ | ta cāntaraṃ kiṃcana vidyate 'nayoḥ sadarthavṛttyā śamajanmanoriha | tathāpi janmakṣayato vidhīyate śamasya lābhaḥ śubhakarmakāriṇām || (6.5)

|| न चास्ति संसारनिर्वाणयोः किंचिन्नानाकरणं परमार्थवृत्त्या नैरात्म्यस्य समतया | तथापि जन्मक्षयान्मोक्षप्राप्तिर्भवत्येव शुभकर्मकारिणां ये मोक्षमार्गं भावयन्ति | विपर्यासपरिभाषां कृत्वा- तत्प्रतिपक्षपारमार्थिकज्ञानप्रवेशे चत्वारः श्लोकाः | संभृत्य संभारमनन्तपारं ज्ञानस्य पुण्यस्य च बोधिसत्त्वः | धर्मेषु चिन्तासुविनिश्रि[श्चि]तत्वाज्जल्पान्वयामर्थगतिं परैति || ॥ ६.६ ॥

|| na cāsti saṃsāranirvāṇayoḥ kiṃcinnānākaraṇaṃ paramārthavṛttyā nairātmyasya samatayā | tathāpi janmakṣayānmokṣaprāptirbhavatyeva śubhakarmakāriṇāṃ ye mokṣamārgaṃ bhāvayanti | viparyāsaparibhāṣāṃ kṛtvā- tatpratipakṣapāramārthikajñānapraveśe catvāraḥ ślokāḥ | saṃbhṛtya saṃbhāramanantapāraṃ jñānasya puṇyasya ca bodhisattvaḥ | dharmeṣu cintāsuviniśri[ści]tatvājjalpānvayāmarthagatiṃ paraiti || (6.6)

|| अर्थान्स विज्ञाय च जल्पमात्रान् संतिष्ठते तन्निभचित्तमात्रे | प्रत्यक्षतामेति च धर्मधातुस्तस्माद्वियुक्तोद्वयलक्षणेन || ॥ ६.७ ॥

|| arthānsa vijñāya ca jalpamātrān saṃtiṣṭhate tannibhacittamātre | pratyakṣatāmeti ca dharmadhātustasmādviyuktodvayalakṣaṇena || (6.7)

|| नास्तीति चित्तात्परमेत्य बुद्ध्या चित्तस्य नास्तित्वमुपैति तस्मात् | द्वयस्य नास्तित्वमुपेत्य धीमान् संतिष्ठते ऽतद्गतिधर्मधातौ || ॥ ६.८ ॥

|| nāstīti cittātparametya buddhyā cittasya nāstitvamupaiti tasmāt | dvayasya nāstitvamupetya dhīmān saṃtiṣṭhate 'tadgatidharmadhātau || (6.8)

|| अकल्पनाज्ञानबलेन धीमतः समानुयातेन समन्ततः सदा | तदाश्रयो गह्वरदोषसंचयो महागदेनेव विषं निरस्यते || ॥ ६.९ ॥

|| akalpanājñānabalena dhīmataḥ samānuyātena samantataḥ sadā | tadāśrayo gahvaradoṣasaṃcayo mahāgadeneva viṣaṃ nirasyate || (6.9)

|| एकेन संभृतसंभारत्वं धर्मचिन्तासुविनिश्रि[श्चि]तत्वं समाधि[धिं]निश्रित्यभावनान्मनोजल्पाच्च तेषां धर्माणामर्थप्रख्यानावगमात्तत्प्रवेशं दर्शयति | असंख्येयप्रभेदकालं पारमस्य (म्स_बग्छि २६) परिपूरणमित्यनन्तपारम् | द्वितीयेन मनोजल्पमात्रानर्थान्विदित्वा तदाभासे चित्तमात्रे ऽवस्थानमियं बोधिसत्त्वस्य निर्वेधभागीयावस्था | ततः परेण धर्मधातोः प्रत्यक्षतो[ऽव?] गमने द्वयलक्षणेन वियुक्तो ग्राह्यग्राहकलक्षणेन | इयं दर्शनमार्गावस्था | तृतीयेन यथासौ धर्मधातुः प्रत्यक्षतामेति तद् दर्शयति | कथं चासौ धर्मधातुः प्रत्यक्षतामेति | चित्तादन्यदालम्बनं ग्राह्यं नास्तीत्यवगम्य बुद्ध्या तस्यापि चित्तमात्रस्य नास्तित्वावगमनं ग्राह्य[आ]भावे ग्राहकाभावात् | द्वये चास्य [द्वयस्यास्य?] नास्तित्वं विदित्वा धर्मधाताववस्थानमतद्गतिर्ग्राह्यग्राहकलक्षणाभ्यां रहितं एवं धर्मधातुः प्रत्यक्षतामेति | चतुर्थेन भावनामार्गावस्थायामाश्रयपरिवर्तनात् पारमार्थिकज्ञानप्रवेशं दर्शयति | सदा सर्वत्र समतानुगतेनाविकल्पज्ञानबलेन यत्र तत्समतानुगतं परतन्त्रे स्वभावे तदाश्रयस्य दूरानुप्रविष्टस्य दोषसंचस्य दौष्ठुल्यलक्षणस्य महागदेनेव विषस्य निरसनात् | परमार्थज्ञानमाहात्म्ये श्लोकः | मुनिविहितसुधर्मसुव्यवस्थो मतिमुपधाय समूलधर्मधातौ | स्मृतिम[ग]तिमवगम्य कल्पमात्रां व्रजति गुणार्णवपारमाशुधीरः || ॥ ६.१० ॥

|| ekena saṃbhṛtasaṃbhāratvaṃ dharmacintāsuviniśri[ści]tatvaṃ samādhi[dhiṃ]niśrityabhāvanānmanojalpācca teṣāṃ dharmāṇāmarthaprakhyānāvagamāttatpraveśaṃ darśayati | asaṃkhyeyaprabhedakālaṃ pāramasya (msa_bagchi 26) paripūraṇamityanantapāram | dvitīyena manojalpamātrānarthānviditvā tadābhāse cittamātre 'vasthānamiyaṃ bodhisattvasya nirvedhabhāgīyāvasthā | tataḥ pareṇa dharmadhātoḥ pratyakṣato['va?] gamane dvayalakṣaṇena viyukto grāhyagrāhakalakṣaṇena | iyaṃ darśanamārgāvasthā | tṛtīyena yathāsau dharmadhātuḥ pratyakṣatāmeti tad darśayati | kathaṃ cāsau dharmadhātuḥ pratyakṣatāmeti | cittādanyadālambanaṃ grāhyaṃ nāstītyavagamya buddhyā tasyāpi cittamātrasya nāstitvāvagamanaṃ grāhya[ā]bhāve grāhakābhāvāt | dvaye cāsya [dvayasyāsya?] nāstitvaṃ viditvā dharmadhātāvavasthānamatadgatirgrāhyagrāhakalakṣaṇābhyāṃ rahitaṃ evaṃ dharmadhātuḥ pratyakṣatāmeti | caturthena bhāvanāmārgāvasthāyāmāśrayaparivartanāt pāramārthikajñānapraveśaṃ darśayati | sadā sarvatra samatānugatenāvikalpajñānabalena yatra tatsamatānugataṃ paratantre svabhāve tadāśrayasya dūrānupraviṣṭasya doṣasaṃcasya dauṣṭhulyalakṣaṇasya mahāgadeneva viṣasya nirasanāt | paramārthajñānamāhātmye ślokaḥ | munivihitasudharmasuvyavastho matimupadhāya samūladharmadhātau | smṛtima[ga]timavagamya kalpamātrāṃ vrajati guṇārṇavapāramāśudhīraḥ || (6.10)