1. Matsya Purāṇa (part 1 of 2)

Mang.1

मत्स्य-पुराण 1 प्रचण्डताण्डवाटोपे प्रक्षिप्ता येन दिग्गजाः भवन्तु विघ्नभङ्गाय भवस्य चरणाम्बुजाः

matsya-purāṇa 1 pracaṇḍatāṇḍavāṭope prakṣiptā yena diggajāḥ bhavantu vighnabhaṅgāya bhavasya caraṇāmbujāḥ

---

1.1

पातालादुत्पतिष्णोर् मकरवसतयो यस्य पुच्छाभिघाताद् ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डव्यतिकरविहितव्यत्ययेनापतन्ति विष्णोर्मत्स्यावतारे सकलवसुमतीमण्डलं व्यश्नुवानास् तस्यास्योदीरितानां ध्वनिर् अपहरताद् अश्रियं वः श्रुतीनाम्

pātālādutpatiṣṇor makaravasatayo yasya pucchābhighātād ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍavyatikaravihitavyatyayenāpatanti viṣṇormatsyāvatāre sakalavasumatīmaṇḍalaṃ vyaśnuvānās tasyāsyodīritānāṃ dhvanir apaharatād aśriyaṃ vaḥ śrutīnām

---

1.2

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

---

1.3

अजो ऽपि यः क्रियायोगान् नारायण इति स्मृतः त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भुवे

ajo 'pi yaḥ kriyāyogān nārāyaṇa iti smṛtaḥ triguṇāya trivedāya namas tasmai svayambhuve

---

1.4

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम्

sūtamekāgramāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ munayo dīrghasattrānte papracchur dīrghasaṃhitām

---

1.5

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः

pravṛttāsu purāṇīṣu dharmyāsu lalitāsu ca kathāsu śaunakādyās tu abhinandya muhurmuhuḥ

---

1.6

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

kathitāni purāṇāni yānyasmākaṃ tvayānagha tānyevāmṛtakalpāni śrotum icchāmahe punaḥ

---

1.7

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः

kathaṃ sasarja bhagavaṃl lokanāthaścarācaram kasmācca bhagavān viṣṇur matsyarūpatvam āśritaḥ

---

1.8

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः

bhairavatvaṃ bhavasyāpi purāritvaṃ ca kena hi kasya hetoḥ kapālitvaṃ jagāma vṛṣabhadhvajaḥ

---

1.9

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते

sarvam etat samācakṣva sūta vistaraśaḥ kramāt tvadvākyenāmṛtasyeva na tṛptiriha jāyate

---

1.10

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

puṇyaṃ pavitram āyuṣyam idānīṃ śṛṇuta dvijāḥ mātsyaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ

---

1.11

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः

purā rājā manur nāma cīrṇavān vipulaṃ tapaḥ putre rājyaṃ samāropya kṣamāvān ravinandanaḥ

---

1.12

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम्

malayasyaikadeśe tu sarvātmaguṇasaṃyutaḥ samaduḥkhasukho vīraḥ prāptavān yogam uttamam

---

1.13

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः

babhūva varadaś cāsya varṣāyutaśate gate varaṃ vṛṇīṣva provāca prītaḥ sa kamalāsanaḥ

---

1.14

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम्

evamukto 'bravīd rājā praṇamya sa pitāmaham ekam evāham icchāmi tvatto varamanuttamam

---

1.15

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते

bhūtagrāmasya sarvasya sthāvarasya carasya ca bhaveyaṃ rakṣaṇāyālaṃ pralaye samupasthite

---

1.16

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता

evamastviti viśvātmā tatraivāntaradhīyata puṣpavṛṣṭiḥ sumahatī khātpapāta surārpitā

---

1.17

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता

kadācidāśrame tasya kurvataḥ pitṛtarpaṇam papāta pāṇyor upari śapharī jalasaṃyutā

---

1.18

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे

dṛṣṭvā tacchapharīrūpaṃ sa dayālurmahīpatiḥ rakṣaṇāyākarodyatnaṃ sa tasminkarakodare

---

1.19

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत्

ahorātreṇa caikena ṣoḍaśāṅgulavistṛtaḥ so 'bhavanmatsyarūpeṇa pāhi pāhīti cābravīt

---

1.20

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत

sa tamādāya maṇike prākṣipajjalacāriṇam tatrāpi caikarātreṇa hastatrayam avardhata

---

1.21

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः

punaḥ prāhārtanādena sahasrakiraṇātmajam sa matsyaḥ pāhi pāhīti tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

---

1.22

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे

tataḥ sa kūpe taṃ matsyaṃ prāhiṇod ravinandanaḥ yadā na māti tatrāpi kūpe matsyaḥ sarovare

---

1.23

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात् पुनर् योजनसंमिताम् तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम

kṣipto 'sau pṛthutāmāgāt punar yojanasaṃmitām tatrāpyāha punar dīnaḥ pāhi pāhi nṛpottama

---

1.24

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः

tataḥ sa manunā kṣipto gaṅgāyāmapyavardhata yadā tadā samudre taṃ prākṣipanmedinīpatiḥ

---

1.25

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः

yadā samudramakhilaṃ vyāpyāsau samupasthitaḥ tadā prāha manurbhītaḥ ko 'pi tvamasureśvaraḥ

---

1.26

अथवा वासुदेवस्त्वम् अन्य ईदृक्कथं भवेत् योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः

athavā vāsudevastvam anya īdṛkkathaṃ bhavet yojanāyutaviṃśatyā kasya tulyaṃ bhavedvapuḥ

---

1.27

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमो ऽस्तु ते

jñātastvaṃ matsyarūpeṇa māṃ khedayasi keśava hṛṣīkeśa jagannātha jagaddhāma namo 'stu te

---

1.28

एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ

evamuktaḥ sa bhagavān matsyarūpī janārdanaḥ sādhu sādhviti covāca samyagjñātas tvayānagha

---

1.29

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना

acireṇaiva kālena medinī medinīpate bhaviṣyati jale magnā saśailavanakānanā

---

1.30

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते

naur iyaṃ sarvadevānāṃ nikāyena vinirmitā mahājīvanikāyasya rakṣaṇārthaṃ mahīpate

---

1.31

स्वेदाण्डजोद्भिदो ये वै ये च जीवा जरायुजाः अस्यां निधाय सर्वांस् तान् अनाथान् पाहि सुव्रत

svedāṇḍajodbhido ye vai ye ca jīvā jarāyujāḥ asyāṃ nidhāya sarvāṃs tān anāthān pāhi suvrata

---

1.32

युगान्तवाताभिहता यदा भवति नौर् नृप शृङ्गे ऽस्मिन्मम राजेन्द्र तदेमां संयमिष्यसि

yugāntavātābhihatā yadā bhavati naur nṛpa śṛṅge 'sminmama rājendra tademāṃ saṃyamiṣyasi

---

1.33

ततो लयान्ते सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च प्रजापतिस्त्वं भविता जगतः पृथिवीपते

tato layānte sarvasya sthāvarasya carasya ca prajāpatistvaṃ bhavitā jagataḥ pṛthivīpate

---

1.34

एवं कृतयुगस्यादौ सर्वज्ञो धृतिमान्नृपः मन्वन्तराधिपश्चापि देवपूज्यो भविष्यसि

evaṃ kṛtayugasyādau sarvajño dhṛtimānnṛpaḥ manvantarādhipaścāpi devapūjyo bhaviṣyasi

2.1

मत्स्य-पुराण 2 एवमुक्तो मनुस्तेन पप्रच्छ मधुसूदनम् भगवन्कियद्भिर्वर्षैर् भविष्यत्यन्तरक्षयः

matsya-purāṇa 2 evamukto manustena papraccha madhusūdanam bhagavankiyadbhirvarṣair bhaviṣyatyantarakṣayaḥ

---

2.2

सत्त्वानि च कथं नाथ रक्षिष्ये मधुसूदन त्वया सह पुनर्योगः कथं वा भविता मम

sattvāni ca kathaṃ nātha rakṣiṣye madhusūdana tvayā saha punaryogaḥ kathaṃ vā bhavitā mama

---

2.3

अद्यप्रभृत्यनावृष्टिर् भविष्यति महीतले यावद्वर्षशतं साग्रं दुर्भिक्षम् अशुभावहम्

adyaprabhṛtyanāvṛṣṭir bhaviṣyati mahītale yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ durbhikṣam aśubhāvaham

---

2.4

ततो ऽल्पसत्त्वक्षयदा रश्मयः सप्त दारुणाः सप्तसप्तेर्भविष्यन्ति प्रतप्ताङ्गारवर्षिणः

tato 'lpasattvakṣayadā raśmayaḥ sapta dāruṇāḥ saptasapterbhaviṣyanti prataptāṅgāravarṣiṇaḥ

---

2.5

और्वानलो ऽपि विकृतिं गमिष्यति युगक्षये विषाग्निश्चापि पातालात् संकर्षणमुखच्युतः भवस्यापि ललाटोत्थस् तृतीयनयनानलः

aurvānalo 'pi vikṛtiṃ gamiṣyati yugakṣaye viṣāgniścāpi pātālāt saṃkarṣaṇamukhacyutaḥ bhavasyāpi lalāṭotthas tṛtīyanayanānalaḥ

---

2.6

त्रिजगन्निर्दहन् क्षोभं समेष्यति महामुने एवं दग्धा मही सर्वा यदा स्याद्भस्मसंनिभा

trijagannirdahan kṣobhaṃ sameṣyati mahāmune evaṃ dagdhā mahī sarvā yadā syādbhasmasaṃnibhā

---

2.7

आकाशमूष्मणा तप्तं भविष्यति परंतप ततः सदेवनक्षत्रं जगद्यास्यति संक्षयम्

ākāśamūṣmaṇā taptaṃ bhaviṣyati paraṃtapa tataḥ sadevanakṣatraṃ jagadyāsyati saṃkṣayam

---

2.8

संवर्तो भीमनादश्च द्रोणश्चण्डो बलाहकः विद्युत्पताकः शोणस्तु सप्तैते लयवारिदाः

saṃvarto bhīmanādaśca droṇaścaṇḍo balāhakaḥ vidyutpatākaḥ śoṇastu saptaite layavāridāḥ

---

2.9

अग्निप्रस्वेदसम्भूताः प्लावयिष्यन्ति मेदिनीम् समुद्राः क्षोभमागत्य चैकत्वेन व्यवस्थिताः

agniprasvedasambhūtāḥ plāvayiṣyanti medinīm samudrāḥ kṣobhamāgatya caikatvena vyavasthitāḥ

---

2.10

एतदेकार्णवं सर्वं करिष्यन्ति जगत्त्रयम् वेदनावमिमां गृह्य सत्त्वबीजानि सर्वशः

etadekārṇavaṃ sarvaṃ kariṣyanti jagattrayam vedanāvamimāṃ gṛhya sattvabījāni sarvaśaḥ

---

2.11

आरोप्य रज्जुयोगेन मत्प्रदत्तेन सुव्रत संयम्य नावं मच्छृङ्गे मत्स्यभावाभिरक्षितः

āropya rajjuyogena matpradattena suvrata saṃyamya nāvaṃ macchṛṅge matsyabhāvābhirakṣitaḥ

---

2.12

एकः स्थास्यसि देवेषु दग्धेष्वपि परंतप सोमसूर्यावहं ब्रह्मा चतुर्लोकसमन्वितः

ekaḥ sthāsyasi deveṣu dagdheṣvapi paraṃtapa somasūryāvahaṃ brahmā caturlokasamanvitaḥ

---

2.13

नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः भवो वेदाः पुराणानि विद्याभिः सर्वतोवृतम्

narmadā ca nadī puṇyā mārkaṇḍeyo mahānṛṣiḥ bhavo vedāḥ purāṇāni vidyābhiḥ sarvatovṛtam

---

2.14

त्वया सार्धमिदं विश्वं स्थास्यत्यन्तरसंक्षये एवमेकार्णवे जाते चाक्षुषान्तरसंक्षये

tvayā sārdhamidaṃ viśvaṃ sthāsyatyantarasaṃkṣaye evamekārṇave jāte cākṣuṣāntarasaṃkṣaye

---

2.15

वेदान्प्रवर्तयिष्यामि त्वत्सर्गादौ महीपते एवमुक्त्वा स भगवांस् तत्रैवान्तरधीयत

vedānpravartayiṣyāmi tvatsargādau mahīpate evamuktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata

---

2.16

मनुर् अप्यास्थितो योगं वासुदेवप्रसादजम् अभ्यसन् यावद् आभूतसम्प्लवं पूर्वसूचितम्

manur apyāsthito yogaṃ vāsudevaprasādajam abhyasan yāvad ābhūtasamplavaṃ pūrvasūcitam

---

2.17

काले यथोक्ते संजाते वासुदेवमुखोद्गते शृङ्गी प्रादुर्बभूवाथ मत्स्यरूपी जनार्दनः

kāle yathokte saṃjāte vāsudevamukhodgate śṛṅgī prādurbabhūvātha matsyarūpī janārdanaḥ

---

2.18

भुजंगो रज्जुरूपेण मनोः पार्श्वमुपागमत् भूतान्सर्वान्समाकृष्य योगेनारोप्य धर्मवित्

bhujaṃgo rajjurūpeṇa manoḥ pārśvamupāgamat bhūtānsarvānsamākṛṣya yogenāropya dharmavit

---

2.19

भुजंगरज्ज्वा मत्स्यस्य शृङ्गे नावमयोजयत् उपर्युपस्थितस्तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम्

bhujaṃgarajjvā matsyasya śṛṅge nāvamayojayat uparyupasthitastasyāḥ praṇipatya janārdanam

---

2.20

आभूतसम्प्लवे तस्मिन्न् अतीते योगशायिना पृष्टेन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्यरूपिणा तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः

ābhūtasamplave tasminn atīte yogaśāyinā pṛṣṭena manunā proktaṃ purāṇaṃ matsyarūpiṇā tadidānīṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ

---

2.21

यद्भवद्भिः पुरा पृष्टः सृष्ट्यादिकमहं द्विजाः तद् एवैकार्णवे तस्मिन् मनुः पप्रच्छ केशवम्

yadbhavadbhiḥ purā pṛṣṭaḥ sṛṣṭyādikamahaṃ dvijāḥ tad evaikārṇave tasmin manuḥ papraccha keśavam

---

2.22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव वंशान्मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव भुवनस्य च विस्तरम्

utpattiṃ pralayaṃ caiva vaṃśānmanvantarāṇi ca vaṃśyānucaritaṃ caiva bhuvanasya ca vistaram

---

2.23

दानधर्मविधिं चैव श्राद्धकल्पं च शाश्वतम् वर्णाश्रमविभागं च तथेष्टापूर्तसंज्ञितम्

dānadharmavidhiṃ caiva śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam varṇāśramavibhāgaṃ ca tatheṣṭāpūrtasaṃjñitam

---

2.24

देवतानां प्रतिष्ठादि यच्चान्यद्विद्यते भुवि तत्सर्वं विस्तरेण त्वं धर्मं व्याख्यातुमर्हसि

devatānāṃ pratiṣṭhādi yaccānyadvidyate bhuvi tatsarvaṃ vistareṇa tvaṃ dharmaṃ vyākhyātumarhasi

---

2.25

महाप्रलयकालान्त एतदासीत्तमोमयम् प्रसुप्तमिव चातर्क्यम् अप्रज्ञातमलक्षणम्

mahāpralayakālānta etadāsīttamomayam prasuptamiva cātarkyam aprajñātamalakṣaṇam

---

2.26

अविज्ञेयमविज्ञातं जगत् स्थास्नु चरिष्णु च ततः स्वयम्भूर् अव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्मणाम्

avijñeyamavijñātaṃ jagat sthāsnu cariṣṇu ca tataḥ svayambhūr avyaktaḥ prabhavaḥ puṇyakarmaṇām

---

2.27

व्यञ्जयन्नेतदखिलं प्रादुरासीत् तमोनुदः यो ऽतीन्द्रियः परो व्यक्ताद् अणुर् ज्यायान् सनातनः नारायण इति ख्यातः स एकः स्वयम् उद्बभौ

vyañjayannetadakhilaṃ prādurāsīt tamonudaḥ yo 'tīndriyaḥ paro vyaktād aṇur jyāyān sanātanaḥ nārāyaṇa iti khyātaḥ sa ekaḥ svayam udbabhau

---

2.28

यः शरीराद् अभिध्याय सिसृक्षुर्विविधं जगत् अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अवासृजत्

yaḥ śarīrād abhidhyāya sisṛkṣurvividhaṃ jagat apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat

---

2.29

तदेवाण्डं समभवद् धेमरूप्यमयं महत् संवत्सरसहस्रेण सूर्यायुतसमप्रभम्

tadevāṇḍaṃ samabhavad dhemarūpyamayaṃ mahat saṃvatsarasahasreṇa sūryāyutasamaprabham

---

2.30

प्रविश्यान्तर्महातेजाः स्वयम् एवात्मसम्भवः प्रभावाद् अपि तद्व्याप्त्या विष्णुत्वम् अगमत् पुनः

praviśyāntarmahātejāḥ svayam evātmasambhavaḥ prabhāvād api tadvyāptyā viṣṇutvam agamat punaḥ

---

2.31

तदन्तर्भगवानेष सूर्यः समभवत्पुरा आदित्यश्चादिभूतत्वाद् ब्रह्मा ब्रह्म पठन्न् अभूत्

tadantarbhagavāneṣa sūryaḥ samabhavatpurā ādityaścādibhūtatvād brahmā brahma paṭhann abhūt

---

2.32

दिवं भूमिं समकरोत् तदण्डशकलद्वयम् स चाकरोद्दिशः सर्वा मध्ये व्योम च शाश्वतम्

divaṃ bhūmiṃ samakarot tadaṇḍaśakaladvayam sa cākaroddiśaḥ sarvā madhye vyoma ca śāśvatam

---

2.33

जरायुर्मेरुमुख्याश् च शैलास् तस्याभवंस् तदा ।
यद् औल्बं तद् अभून् मेघस् तडित्सङ्घातमण्डलम्

jarāyurmerumukhyāś ca śailās tasyābhavaṃs tadā |
yad aulbaṃ tad abhūn meghas taḍitsaṅghātamaṇḍalam

---

2.34

• नद्यो ऽण्डनाम्नः संभूताः पितरो मनवस् तथा सप्त ये ऽमी समुद्राश् च ते ऽपि चान्तर्जलोद्भवाः लवणेक्षुसुराद्याश् च नानारत्नसमन्विताः

** nadyo 'ṇḍanāmnaḥ saṃbhūtāḥ pitaro manavas tathā sapta ye 'mī samudrāś ca te 'pi cāntarjalodbhavāḥ lavaṇekṣusurādyāś ca nānāratnasamanvitāḥ*

---

2.35

स सिसृक्षुर् अभूद् देवः प्रजापतिर् अरिन्दम तत्तेजसश् च तत्रैष मार्तण्डः समजायत

sa sisṛkṣur abhūd devaḥ prajāpatir arindama tattejasaś ca tatraiṣa mārtaṇḍaḥ samajāyata

---

2.36

मृते ऽण्डे जायते यस्मान् मार्तण्डस् तेन संस्मृतः रजोगुणमयं यत्तद् रूपं तस्य महात्मनः चतुर्मुखः स भगवान् अभूल् लोकपितामहः

mṛte 'ṇḍe jāyate yasmān mārtaṇḍas tena saṃsmṛtaḥ rajoguṇamayaṃ yattad rūpaṃ tasya mahātmanaḥ caturmukhaḥ sa bhagavān abhūl lokapitāmahaḥ

---

2.37

येन सृष्टं जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् तमवेहि रजोरूपं महत् सत्त्वम् उदाहृतम्

yena sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam tamavehi rajorūpaṃ mahat sattvam udāhṛtam

3.1

मत्स्य-पुराण 3 चतुर्मुखत्वम् अगमत् कस्माल् लोकपितामहः कथं तु लोकान् असृजद् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

matsya-purāṇa 3 caturmukhatvam agamat kasmāl lokapitāmahaḥ kathaṃ tu lokān asṛjad brahmā brahmavidāṃ varaḥ

---

3.2

तपश् चचार प्रथमम् अमराणां पितामहः आविभूतास् तथा वेदाः साङ्गोपाङ्गपदक्रमाः

tapaś cacāra prathamam amarāṇāṃ pitāmahaḥ āvibhūtās tathā vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ

---

3.3

पुराणसर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् नित्यं शब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

purāṇasarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram

---

3.4

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास् तस्य विनिःसृताः मीमांसान्यायविद्याश् च प्रमाणाष्टकसंयुताः

anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya viniḥsṛtāḥ mīmāṃsānyāyavidyāś ca pramāṇāṣṭakasaṃyutāḥ

---

3.5

वेदाभ्यासरतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसाः मनसः पूर्वसृष्टा वै जाता यत् तेन मानसाः

vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ manasaḥ pūrvasṛṣṭā vai jātā yat tena mānasāḥ

---

3.6

मरीचिर् अभवत् पूर्वं ततो ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः अङ्गिरश् चाभवत् पश्चात् पुलस्त्यस् तदनन्तरम्

marīcir abhavat pūrvaṃ tato 'trir bhagavān ṛṣiḥ aṅgiraś cābhavat paścāt pulastyas tadanantaram

---

3.7

ततः पुलहनामा वै ततः क्रतुर् अजायत प्रचेताश् च ततः पुत्रो वसिष्ठश् चाभवत् पुनः

tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kratur ajāyata pracetāś ca tataḥ putro vasiṣṭhaś cābhavat punaḥ

---

3.8

पुत्रो भृगुर् अभूत् तद्वन् नारदो ऽप्य् अचिराद् अभूत् दशेमान् मानसान् ब्रह्मा मुनीन् पुत्रान् अजिजनत्

putro bhṛgur abhūt tadvan nārado 'py acirād abhūt daśemān mānasān brahmā munīn putrān ajijanat

---

3.9

शारीरान् अथ वक्ष्यामि मातृहीनान् प्रजापतेः अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः प्रजापतिर् अजायत

śārīrān atha vakṣyāmi mātṛhīnān prajāpateḥ aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ prajāpatir ajāyata

---

3.10

धर्मः स्तनान्ताद् अभवद् धृदयात् कुसुमायुधः भ्रूमध्याद् अभवत् क्रोधो लोभश् चाधरसंभवः

dharmaḥ stanāntād abhavad dhṛdayāt kusumāyudhaḥ bhrūmadhyād abhavat krodho lobhaś cādharasaṃbhavaḥ

---

3.11

बुद्धेर् मोहः समभवद् अहंकाराद् अभून् मदः प्रमोदश् चाभवत् कण्ठान् मृत्युर् लोचनतो ण्र्प भरतः करमध्यात् तु ब्रह्मसूनुर् अभूत् ततः

buddher mohaḥ samabhavad ahaṃkārād abhūn madaḥ pramodaś cābhavat kaṇṭhān mṛtyur locanato ṇrpa bharataḥ karamadhyāt tu brahmasūnur abhūt tataḥ

---

3.12

एते नव सुता राजन् कन्या च दशमी पुनः अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता

ete nava sutā rājan kanyā ca daśamī punaḥ aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā

---

3.13

बुद्धेर् मोहः समभवद् इति यत् परिकीर्तितम् अहंकारः स्मृतः क्रोधो बुद्धिर् नाम किम् उच्यते

buddher mohaḥ samabhavad iti yat parikīrtitam ahaṃkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhir nāma kim ucyate

---

3.14

सत्त्वं रजस् तमश् चैव गुणत्रयम् उदाहृतम् साम्यावस्थितिर् एतेषां प्रकृतिः परिकीर्तिता

sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇatrayam udāhṛtam sāmyāvasthitir eteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrtitā

---

3.15

केचित् प्रधानम् इत्य् आहुर् अव्यक्तम् अपरे जगुः एतद् एव प्रजासृष्टिं करोति विकरोति च

kecit pradhānam ity āhur avyaktam apare jaguḥ etad eva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca

---

3.16

गुणेभ्यः क्षोभमाणेभ्यस् त्रयो देवा विजज्ञिरे एका मूर्तिस् त्रयो भागा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhyas trayo devā vijajñire ekā mūrtis trayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

---

3.17

सविकारात् प्रधानात् तु महत् तत्त्वं प्रजायते महान् इति यतः ख्यातिर् लोकानां जायते सदा

savikārāt pradhānāt tu mahat tattvaṃ prajāyate mahān iti yataḥ khyātir lokānāṃ jāyate sadā

---

3.18

अहंकारश् च महतो जायते मानवर्धनः इन्द्रियाणि ततः पञ्च वक्ष्ये बुद्धिवशानि तु प्रादुर् भवन्ति चान्यानि तथा कर्मवशानि तु

ahaṃkāraś ca mahato jāyate mānavardhanaḥ indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu prādur bhavanti cānyāni tathā karmavaśāni tu

---

3.19

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका च यथाक्रमम् पायूपस्थं हस्तपादं वाक्क चेन्द्रियसंग्रहः

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākka cendriyasaṃgrahaḥ

---

3.20

शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाश् च तत्क्रियाः

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ utsargānandanādānagatyālāpāś ca tatkriyāḥ

---

3.21

मन एकादशं तेषां कर्मबुद्धिगुणान्वितम् इन्द्रियावयवाः सूक्ष्मास् तस्य मूर्तिं मनीषिणः

mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmabuddhiguṇānvitam indriyāvayavāḥ sūkṣmās tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ

---

3.22

श्रयन्ति यस्मात् तन्मात्राः शरीरं तेन संस्मृतम् शरीरयोगाज् जीवो ऽपि शरीरी गद्यते बुधैः

śrayanti yasmāt tanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam śarīrayogāj jīvo 'pi śarīrī gadyate budhaiḥ

---

3.23

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया आकाशं शब्दतन्मात्राद् अभूच् छब्दगुणात्मकम्

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā ākāśaṃ śabdatanmātrād abhūc chabdaguṇātmakam

---

3.24

आकाशविकृतेर् वायुः शब्दस्पर्शगुणो ऽभवत् वायोश् च स्पर्शतन्मात्रात् तेजश् चाविर् अभूत् ततः

ākāśavikṛter vāyuḥ śabdasparśaguṇo 'bhavat vāyoś ca sparśatanmātrāt tejaś cāvir abhūt tataḥ

---

3.25

त्रिगुणं तद्विकारेण तच्छब्दस्पर्शरूपवत् तेजोविकाराद् अभवद् वारि राजंश् चतुर्गुणम्

triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat tejovikārād abhavad vāri rājaṃś caturguṇam

---

3.26

रसतन्मात्रसंभूतं प्रायो रसगुणात्मकम् भूमिस् तु गन्धतन्मात्राद् अभूत् पञ्चगुणान्विता

rasatanmātrasaṃbhūtaṃ prāyo rasaguṇātmakam bhūmis tu gandhatanmātrād abhūt pañcaguṇānvitā

---

3.27

प्रायो गन्धगुणा सा तु बुद्धिर् एषा गरीयसी एभिः संपादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः

prāyo gandhaguṇā sā tu buddhir eṣā garīyasī ebhiḥ saṃpāditaṃ bhuṅkte puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ

---

3.28

ईश्वरेच्छावशः सो ऽपि जीवात्मा कथ्यते बुधैः एवं षड्विंशकं प्रोक्तं शरीरम् इह मानवे

īśvarecchāvaśaḥ so 'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ evaṃ ṣaḍviṃśakaṃ proktaṃ śarīram iha mānave

---

3.29

सांख्यं संख्यात्मकत्वाच् च कपिलादिभिर् उच्यते एतत् तत्त्वात्मकं कृत्वा जगद् वेधा अजीजनत्

sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvāc ca kapilādibhir ucyate etat tattvātmakaṃ kṛtvā jagad vedhā ajījanat

---

3.30

सावित्रीं लोकसृष्ट्यर्थे हृदि कृत्वा समास्थितः ततः संजपतस् तस्य भित्वा देहम् अकल्मषम्

sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthe hṛdi kṛtvā samāsthitaḥ tataḥ saṃjapatas tasya bhitvā deham akalmaṣam

---

3.31

स्त्रीरूपम् अर्धम् अकरोद् अर्धं पुरुषरूपवत् शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते

strīrūpam ardham akarod ardhaṃ puruṣarūpavat śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca nigadyate

---

3.32

सरस्वत्य् अथ गायत्री ब्रह्माणी च परन्तप ततः स्वदेहसंभूताम् आत्मजाम् इत्य् अकल्पयत्

sarasvaty atha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa tataḥ svadehasaṃbhūtām ātmajām ity akalpayat

---

3.33

दृष्ट्वा तां व्यथितस् तावत् कामबाणार्दितो विभुः अहो रूपम् अहो रूपम् इति चाह प्रजापतिः

dṛṣṭvā tāṃ vyathitas tāvat kāmabāṇārdito vibhuḥ aho rūpam aho rūpam iti cāha prajāpatiḥ

---

3.34

ततो वासिष्ठप्रमुखा भगिनीम् इति चुक्रुशुः ब्रह्मा न किंचिद् ददृशे तन्मुखालोकनाद् ऋते

tato vāsiṣṭhapramukhā bhaginīm iti cukruśuḥ brahmā na kiṃcid dadṛśe tanmukhālokanād ṛte

---

3.35

अहो रूपम् अहो रूपम् इति प्राह पुनः पुनः ततः प्रणामनम्रां तां पुनर् एवाभ्यलोकयत्

aho rūpam aho rūpam iti prāha punaḥ punaḥ tataḥ praṇāmanamrāṃ tāṃ punar evābhyalokayat

---

3.36

अथ प्रदक्षिणं चक्रे सा पितुर् वरवर्णिनी पुत्रेभ्यो लज्जितस्यास्य तद्रूपालोकनेच्छया

atha pradakṣiṇaṃ cakre sā pitur varavarṇinī putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokanecchayā

---

3.37

आविर्भूतं तत्रो वक्त्रं दक्षिणं पाण्डुगण्डवत् विस्मयस्फुरदोष्ठं च पाश्चात्यम् उदगात् ततः

āvirbhūtaṃ tatro vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat vismayasphuradoṣṭhaṃ ca pāścātyam udagāt tataḥ

---

3.38

चतुर्थम् अभवत् पश्चाद् वामं कामशरातुरम् ततो ऽन्यद् अभवत् तस्य कामातुरतया तथा

caturtham abhavat paścād vāmaṃ kāmaśarāturam tato 'nyad abhavat tasya kāmāturatayā tathā

---

3.39

उत्पतन्त्यास् तदाकारा आलोकनकुतूहलात् सृष्ट्यर्थं यत् कृतं तेन तपः परमदारुणम्

utpatantyās tadākārā ālokanakutūhalāt sṛṣṭyarthaṃ yat kṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam

---

3.40

तत् सर्वं नाशम् अगमत् स्वसुतोपगमेच्छया तेनोर्ध्वं वक्त्रम् अभवत् पञ्चमं तस्य धीमतः आविर्भवज्जटाभिश् च तद् वक्त्रं चावृणोत् प्रभुः

tat sarvaṃ nāśam agamat svasutopagamecchayā tenordhvaṃ vaktram abhavat pañcamaṃ tasya dhīmataḥ āvirbhavajjaṭābhiś ca tad vaktraṃ cāvṛṇot prabhuḥ

---

3.41

ततस् तान् अब्रवीद् ब्रह्मा पुत्रान् आत्मसमुद्भवान् प्रजाः सृजध्वम् अभितः सदेवासुरमानुषीः

tatas tān abravīd brahmā putrān ātmasamudbhavān prajāḥ sṛjadhvam abhitaḥ sadevāsuramānuṣīḥ

---

3.42

एवम् उक्तास् ततः सर्वे ससृजुर् विविधाः प्रजाः गतेषु तेषु सृष्ट्यर्थं प्रणामावनताम् इमाम्

evam uktās tataḥ sarve sasṛjur vividhāḥ prajāḥ gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmāvanatām imām

---

3.43

उपयेमे स विश्वात्मा शतरूपाम् अनिन्दिताम् संबभूव तया सार्धम् अतिकामातुरो विभुः सलज्जां चकमे देवः कमलोदरमन्दिरे

upayeme sa viśvātmā śatarūpām aninditām saṃbabhūva tayā sārdham atikāmāturo vibhuḥ salajjāṃ cakame devaḥ kamalodaramandire

---

3.44

यावद् अब्दशतं दिव्यं यथान्यः प्राकृतो जनः ततःकालेन महता तस्याः पुत्रो ऽभवन् मनुः

yāvad abdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ tataḥkālena mahatā tasyāḥ putro 'bhavan manuḥ

---

3.45

स्वायंभुवो इति ख्यातः स विराड् इति नः श्रुतम् तद्रूपगुणसामान्याद् अधिपुरुष उच्यते

svāyaṃbhuvo iti khyātaḥ sa virāḍ iti naḥ śrutam tadrūpaguṇasāmānyād adhipuruṣa ucyate

---

3.46

वैराजा यत्र ते जाता बहवः शंसितव्रताः स्वायंभुवा महाभागाः सप्त सप्त तथापरे

vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ svāyaṃbhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare

---

3.47

स्वारोचिषाद्याः सर्वे ते ब्रह्मतुल्यस्वरूपिणः औत्तमिप्रमुखास् तद्वद् येसां त्वं सप्तमो ऽधुना

svārociṣādyāḥ sarve te brahmatulyasvarūpiṇaḥ auttamipramukhās tadvad yesāṃ tvaṃ saptamo 'dhunā

4.1

मत्स्य-पुराण 4 अहो कष्टतरं चैतद् अङ्गजागमनं विभो कथं न दोषमगमत् कर्मणानेन पद्मभूः

matsya-purāṇa 4 aho kaṣṭataraṃ caitad aṅgajāgamanaṃ vibho kathaṃ na doṣamagamat karmaṇānena padmabhūḥ

---

4.2

परस्परं च सम्बन्धः सगोत्राणाम् अभूत् कथम् वैवाहिकस्तत्सुतानां छिन्द्धि मे संशयं विभो

parasparaṃ ca sambandhaḥ sagotrāṇām abhūt katham vaivāhikastatsutānāṃ chinddhi me saṃśayaṃ vibho

---

4.3

दिव्येयमादिसृष्टिस्तु रजोगुणसमुद्भवा अतीन्द्रियेन्द्रिया तद्वद् अतीन्द्रियशरीरिका

divyeyamādisṛṣṭistu rajoguṇasamudbhavā atīndriyendriyā tadvad atīndriyaśarīrikā

---

4.4

दिव्यतेजोमयी भूप दिव्यज्ञानसमुद्भवा न मर्त्यैरभितः शक्या वक्तुं वै मांसचक्षुभिः

divyatejomayī bhūpa divyajñānasamudbhavā na martyairabhitaḥ śakyā vaktuṃ vai māṃsacakṣubhiḥ

---

4.5

यथा भुजंगाः सर्पाणाम् आकाशं विश्वपक्षिणाम् विदन्ति मार्गं दिव्यानां दिव्या एव न मानवाः

yathā bhujaṃgāḥ sarpāṇām ākāśaṃ viśvapakṣiṇām vidanti mārgaṃ divyānāṃ divyā eva na mānavāḥ

---

4.6

कार्याकार्ये न देवानां शुभाशुभफलप्रदे यस्मात्तस्मान्न राजेन्द्र तद्विचारो नृणां शुभः

kāryākārye na devānāṃ śubhāśubhaphalaprade yasmāttasmānna rājendra tadvicāro nṛṇāṃ śubhaḥ

---

4.7

अन्यच्च सर्ववेदानाम् अधिष्ठाता चतुर्मुखः गायत्री ब्रह्मणस्तद्वद् अङ्गभूता निगद्यते

anyacca sarvavedānām adhiṣṭhātā caturmukhaḥ gāyatrī brahmaṇastadvad aṅgabhūtā nigadyate

---

4.8

अमूर्तं मूर्तिमद् वापि मिथुनं तत्प्रचक्षते विरिञ्चिर् यत्र भगवांस् तत्र देवी सरस्वती भारती यत्र यत्रैव तत्र तत्र प्रजापतिः

amūrtaṃ mūrtimad vāpi mithunaṃ tatpracakṣate viriñcir yatra bhagavāṃs tatra devī sarasvatī bhāratī yatra yatraiva tatra tatra prajāpatiḥ

---

4.9

यथातपो न रहितश् छायया दृश्यते क्वचित् गायत्री ब्रह्मणःपार्श्वं तथैव न विमुञ्चति

yathātapo na rahitaś chāyayā dṛśyate kvacit gāyatrī brahmaṇaḥpārśvaṃ tathaiva na vimuñcati

---

4.10

वेदराशिः स्मृतो ब्रह्मा सावित्री तदधिष्ठिता तस्मान्न कश्चिद्दोषः स्यात् सावित्रीगमने विभो

vedarāśiḥ smṛto brahmā sāvitrī tadadhiṣṭhitā tasmānna kaściddoṣaḥ syāt sāvitrīgamane vibho

---

4.11

तथापि लज्जावनतः प्रजापतिर् अभूत्पुरा स्वसुतोपगमाद् ब्रह्मा शशाप कुसुमायुधम्

tathāpi lajjāvanataḥ prajāpatir abhūtpurā svasutopagamād brahmā śaśāpa kusumāyudham

---

4.12

यस्मान्ममाभिभवता मनः संक्षोभितं शरैः तस्मात्त्वद्देहमचिराद् रुद्रो भस्मीकरिष्यति

yasmānmamābhibhavatā manaḥ saṃkṣobhitaṃ śaraiḥ tasmāttvaddehamacirād rudro bhasmīkariṣyati

---

4.13

ततः प्रसादयामास कामदेवश्चतुर्मुखम् न मामकारणे शप्तुं त्वमिहार्हसि मानद

tataḥ prasādayāmāsa kāmadevaścaturmukham na māmakāraṇe śaptuṃ tvamihārhasi mānada

---

4.14

अहमेवंविधः सृष्टस् त्वयैव चतुरानन इन्द्रियक्षोभजनकः सर्वेषामेव देहिनाम्

ahamevaṃvidhaḥ sṛṣṭas tvayaiva caturānana indriyakṣobhajanakaḥ sarveṣāmeva dehinām

---

4.15

स्त्रीपुंसोरविचारेण मया सर्वत्र सर्वदा क्षोभ्यं मनः प्रयत्नेन त्वयैवोक्तं पुरा विभो

strīpuṃsoravicāreṇa mayā sarvatra sarvadā kṣobhyaṃ manaḥ prayatnena tvayaivoktaṃ purā vibho

---

4.16

तस्मादनपराधो ऽहं त्वया शप्तस्तथा विभो कुरु प्रसादं भगवन् स्वशरीराप्तये पुनः

tasmādanaparādho 'haṃ tvayā śaptastathā vibho kuru prasādaṃ bhagavan svaśarīrāptaye punaḥ

---

4.17

वैवस्वते ऽन्तरे प्राप्ते यादवान्वयसम्भवः रामो नाम यदा मर्त्यो मत्सत्त्वबलमाश्रितः

vaivasvate 'ntare prāpte yādavānvayasambhavaḥ rāmo nāma yadā martyo matsattvabalamāśritaḥ

---

4.18

अवतीर्यासुरध्वंसी द्वारकाम् अधिवत्स्यति तद्भ्रातुस्तत्समस्य त्वं तदा पुत्रत्वमेष्यसि

avatīryāsuradhvaṃsī dvārakām adhivatsyati tadbhrātustatsamasya tvaṃ tadā putratvameṣyasi

---

4.19

एवं शरीरमासाद्य भुक्त्वा भोगानशेषतः ततो भरतवंशान्ते भूत्वा वत्सनृपात्मजः

evaṃ śarīramāsādya bhuktvā bhogānaśeṣataḥ tato bharatavaṃśānte bhūtvā vatsanṛpātmajaḥ

---

4.20

विद्याधराधिपत्यं च यावद् आभूतसंप्लवम् सुखानि धर्मतः प्राप्य मत्समीपं गमिष्यसि

vidyādharādhipatyaṃ ca yāvad ābhūtasaṃplavam sukhāni dharmataḥ prāpya matsamīpaṃ gamiṣyasi

---

4.21

एवं शापप्रसादाभ्याम् उपेतः कुसुमायुधः शोकप्रमोदाभियुतो जगाम स यथागतम्

evaṃ śāpaprasādābhyām upetaḥ kusumāyudhaḥ śokapramodābhiyuto jagāma sa yathāgatam

---

4.22

को ऽसौ यदुरिति प्रोक्तो यद्वंशे कामसम्भवः कथं च दग्धो रुद्रेण किमथ कुसुमायुधः

ko 'sau yaduriti prokto yadvaṃśe kāmasambhavaḥ kathaṃ ca dagdho rudreṇa kimatha kusumāyudhaḥ

---

4.23

भरतस्यान्वये कस्य का च सृष्टिः पुराभवत् एतत्सर्वं समाचक्ष्व मूलतः संशयो हि मे

bharatasyānvaye kasya kā ca sṛṣṭiḥ purābhavat etatsarvaṃ samācakṣva mūlataḥ saṃśayo hi me

---

4.24

या सा देहार्धसम्भूता गायत्री ब्रह्मवादिनी जननी या मनोर्देवी शतरूपा शतेन्द्रिया

yā sā dehārdhasambhūtā gāyatrī brahmavādinī jananī yā manordevī śatarūpā śatendriyā

---

4.25

रतिर्मनस्तपो बुद्धिर् महान् दिक्सम्भ्रमस् तथा ततः स शतरूपायां सप्तापत्यान्यजीजनत्

ratirmanastapo buddhir mahān diksambhramas tathā tataḥ sa śatarūpāyāṃ saptāpatyānyajījanat

---

4.26

ये मरीच्यादयः पुत्रा मानसास्तस्य धीमतः तेषामयमभूल्लोकः सर्वज्ञानात्मकः पुरा

ye marīcyādayaḥ putrā mānasāstasya dhīmataḥ teṣāmayamabhūllokaḥ sarvajñānātmakaḥ purā

---

4.27

ततो ऽसृजद्वामदेवं त्रिशूलवरधारिणम् सनत्कुमारं च विभुं पूर्वेषामपि पूर्वजम्

tato 'sṛjadvāmadevaṃ triśūlavaradhāriṇam sanatkumāraṃ ca vibhuṃ pūrveṣāmapi pūrvajam

---

4.28

वामदेवस्तु भगवान् असृजन्मुखतो द्विजान् राजन्यान् असृजद्बाह्वोर् विट्छूद्रान् ऊरुपादयोः

vāmadevastu bhagavān asṛjanmukhato dvijān rājanyān asṛjadbāhvor viṭchūdrān ūrupādayoḥ

---

4.29

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च छन्दांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ततः परम्

vidyuto 'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca chandāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca tataḥ param

---

4.30

ततः साध्यगणानीशस् त्रिनेत्रानसृजत्पुनः कोटीश्च चतुरशीतिं जरामरणवर्जिताः

tataḥ sādhyagaṇānīśas trinetrānasṛjatpunaḥ koṭīśca caturaśītiṃ jarāmaraṇavarjitāḥ

---

4.31

वामो ऽसृजन्नमर्त्यांस् तान् ब्रह्मणा विनिवारितः नैवंविधा भवेत्सृष्टिर् जरामरणवर्जिता

vāmo 'sṛjannamartyāṃs tān brahmaṇā vinivāritaḥ naivaṃvidhā bhavetsṛṣṭir jarāmaraṇavarjitā

---

4.32

शुभाशुभात्मिका या तु सैव सृष्टिः प्रशस्यते एवं स्थितः स तेनादौ सृष्टेः स्थाणुरतो ऽभवत्

śubhāśubhātmikā yā tu saiva sṛṣṭiḥ praśasyate evaṃ sthitaḥ sa tenādau sṛṣṭeḥ sthāṇurato 'bhavat

---

4.33

स्वायम्भुवो मनुर्धीमांस् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् पत्नीमेवाप रूपाढ्याम् अनन्ता नाम नामतः

svāyambhuvo manurdhīmāṃs tapastaptvā suduścaram patnīmevāpa rūpāḍhyām anantā nāma nāmataḥ

---

4.34

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुस्तस्याम् अजीजनत् धर्मस्य कन्या चतुरा सूनृता नाम भामिनी

priyavratottānapādau manustasyām ajījanat dharmasya kanyā caturā sūnṛtā nāma bhāminī

---

4.35

उत्तानपादात्तनयान् प्राप मन्थरगामिनी अपस्यतिम् अपस्यन्तं कीर्तिमन्तं ध्रुवं तथा

uttānapādāttanayān prāpa mantharagāminī apasyatim apasyantaṃ kīrtimantaṃ dhruvaṃ tathā

---

4.36

उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि कृत्वा तपः पुरा

uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi kṛtvā tapaḥ purā

---

4.37

दिव्यमाप ततः स्थानम् अचलं ब्रह्मणो वरात् तमेव पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

divyamāpa tataḥ sthānam acalaṃ brahmaṇo varāt tameva purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

---

4.38

धन्या नाम मनोः कन्या ध्रुवाच्छिष्टम् अजीजनत् अग्निकन्या तु सुच्छाया शिष्टात्सा सुषुवे सुतान्

dhanyā nāma manoḥ kanyā dhruvācchiṣṭam ajījanat agnikanyā tu succhāyā śiṣṭātsā suṣuve sutān

---

4.39

कृपं रिपुं जयं वृत्तं वृकं च वृकतेजसम् चक्षुषं ब्रह्मदौहित्र्यां वीरिण्यां स रिपुंजयः

kṛpaṃ ripuṃ jayaṃ vṛttaṃ vṛkaṃ ca vṛkatejasam cakṣuṣaṃ brahmadauhitryāṃ vīriṇyāṃ sa ripuṃjayaḥ

---

4.40

वीरणस्यात्मजायां तु चक्षुर्मनुमजीजनत् मनुर् वै राजकन्यायां नड्वलायां स चाक्षुषः

vīraṇasyātmajāyāṃ tu cakṣurmanumajījanat manur vai rājakanyāyāṃ naḍvalāyāṃ sa cākṣuṣaḥ

---

4.41

जनयामास तनयान् दश शूरानकल्मषान् ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाग्घविः

janayāmāsa tanayān daśa śūrānakalmaṣān ūruḥ pūruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāgghaviḥ

---

4.42

अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चापराजितः अभिमन्युस्तु दशमो नड्वलायाम् अजायत

agniṣṭudatirātraśca sudyumnaścāparājitaḥ abhimanyustu daśamo naḍvalāyām ajāyata

---

4.43

ऊरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी तु सुप्रभान् अग्निं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम्

ūror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī tu suprabhān agniṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ gayam

---

4.44

पितृकन्या सुनीथा तु वेनमङ्गादजीजनत् वेनमन्यायिनं विप्रा ममन्थुस् तत्कराद् अभूत् पृथुर्नाम महातेजाः स पुत्रौ द्वाव् अजीजनत्

pitṛkanyā sunīthā tu venamaṅgādajījanat venamanyāyinaṃ viprā mamanthus tatkarād abhūt pṛthurnāma mahātejāḥ sa putrau dvāv ajījanat

---

4.45

अन्तर्धानस् तु मारीचं शिखण्डिन्यामजीजनत् हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् प्राचीनबर्हिषं साङ्गं यमं शुक्रं बलं शुभम्

antardhānas tu mārīcaṃ śikhaṇḍinyāmajījanat havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ sāṅgaṃ yamaṃ śukraṃ balaṃ śubham

---

4.46

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः हविर्धानाः प्रजास् तेन बहवः सम्प्रवर्तिताः

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānāḥ prajās tena bahavaḥ sampravartitāḥ

---

4.47

सवर्णायां तु सामुद्र्यां दशाधत्त सुतान्प्रभुः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇāyāṃ tu sāmudryāṃ daśādhatta sutānprabhuḥ sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

---

4.48

तत्तपोरक्षिता वृक्षा बभुर् लोके समन्ततः देवादेशाच्च तानग्निर् अदहद्रविनन्दन

tattaporakṣitā vṛkṣā babhur loke samantataḥ devādeśācca tānagnir adahadravinandana

---

4.49

सोमकन्याभवत् पत्नी मारीषा नाम विश्रुता तेभ्यस्तु दक्षमेकं सा पुत्रम् अग्र्यम् अजीजनत्

somakanyābhavat patnī mārīṣā nāma viśrutā tebhyastu dakṣamekaṃ sā putram agryam ajījanat

---

4.50

दक्षादनन्तरं वृक्षान् औषधानि च सर्वशः अजीजनत्सोमकन्या नदीं चन्द्रवतीं तथा

dakṣādanantaraṃ vṛkṣān auṣadhāni ca sarvaśaḥ ajījanatsomakanyā nadīṃ candravatīṃ tathā

---

4.51

सोमांशस्य च तस्यापि दक्षस्याशीतिकोटयः वक्ष्ये तासां तु विस्तारं लोके यः सुप्रतिष्ठितः

somāṃśasya ca tasyāpi dakṣasyāśītikoṭayaḥ vakṣye tāsāṃ tu vistāraṃ loke yaḥ supratiṣṭhitaḥ

---

4.52

द्विपदश्चाभवन् केचित् केचिद् बहुपदा नराः वलीमुखाः शङ्कुकर्णाः कर्णप्रावरणास् तथा

dvipadaścābhavan kecit kecid bahupadā narāḥ valīmukhāḥ śaṅkukarṇāḥ karṇaprāvaraṇās tathā

---

4.53

अश्वऋक्षमुखाः केचित् केचित् सिंहाननास्तथा श्वसूकरमुखाः केचित् केचिदुष्ट्रमुखास् तथा

aśvaṛkṣamukhāḥ kecit kecit siṃhānanāstathā śvasūkaramukhāḥ kecit keciduṣṭramukhās tathā

---

4.54

जनयामास धर्मात्मा म्लेच्छान्सर्वाननेकशः स सृष्ट्वा मनसा दक्षः स्त्रियः पश्चादजीजनत्

janayāmāsa dharmātmā mlecchānsarvānanekaśaḥ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ striyaḥ paścādajījanat

---

4.55

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशतिं सोमाय ददौ नक्षत्रसंज्ञिताः देवासुरमनुष्यादि ताभ्यः सर्वमभूज्जगत्

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśatiṃ somāya dadau nakṣatrasaṃjñitāḥ devāsuramanuṣyādi tābhyaḥ sarvamabhūjjagat

5.1

मत्स्य-पुराण 5 देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरेणैव सूत ब्रूहि यथातथम्

matsya-purāṇa 5 devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṃ vistareṇaiva sūta brūhi yathātatham

---

5.2

संकल्पाद् दर्शनात्स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते दक्षात्प्राचेतसाद् ऊर्ध्वं सृष्टिर् मैथुनसम्भवा

saṃkalpād darśanātsparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate dakṣātprācetasād ūrdhvaṃ sṛṣṭir maithunasambhavā

---

5.3

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा यथा ससर्ज चैवादौ तथैव शृणुत द्विजाः

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā yathā sasarja caivādau tathaiva śṛṇuta dvijāḥ

---

5.4

यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् न वृद्धिम् अगमल्लोकस् तदा मैथुनयोगतः दक्षः पुत्रसहस्राणि पाञ्चजन्यामजीजनत्

yadā tu sṛjatastasya devarṣigaṇapannagān na vṛddhim agamallokas tadā maithunayogataḥ dakṣaḥ putrasahasrāṇi pāñcajanyāmajījanat

---

5.5

तांस् तु दृष्ट्वा महाभागः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्षपुत्रान्समागतान्

tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgaḥ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ nāradaḥ prāha haryaśvān dakṣaputrānsamāgatān

---

5.6

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वोर्ध्वम् अध एव च ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वमृषिसत्तमाः

bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvordhvam adha eva ca tataḥ sṛṣṭiṃ viśeṣeṇa kurudhvamṛṣisattamāḥ

---

5.7

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrādiva sindhavaḥ

---

5.8

हर्यश्वेषु प्रनष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः वैरिण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

haryaśveṣu pranaṣṭeṣu punardakṣaḥ prajāpatiḥ vairiṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ

---

5.9

शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः नारदो ऽनुगतान्प्राह पुनस्तान्पूर्ववत्स तान्

śabalā nāma te viprāḥ sametāḥ sṛṣṭihetavaḥ nārado 'nugatānprāha punastānpūrvavatsa tān

---

5.10

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा भ्रातॄन् अथो पुनः आगत्य चाथ सृष्टिं च करिष्यथ विशेषतः

bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvā bhrātṝn atho punaḥ āgatya cātha sṛṣṭiṃ ca kariṣyatha viśeṣataḥ

---

5.11

ते ऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृपथा तदा ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयान्मार्गम् इच्छति अन्विष्यन्दुःखमाप्नोति तेन तत्परिवर्जयेत्

te 'pi tenaiva mārgeṇa jagmurbhrātṛpathā tadā tataḥ prabhṛti na bhrātuḥ kanīyānmārgam icchati anviṣyanduḥkhamāpnoti tena tatparivarjayet

---

5.12

ततस्तेषु विनष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तथा

tatasteṣu vinaṣṭeṣu ṣaṣṭiṃ kanyāḥ prajāpatiḥ vairiṇyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prācetasastathā

---

5.13

प्रादात्स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये

prādātsa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśatiṃ somāya catasro 'riṣṭanemaye

---

5.14

द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां नामानि विस्तरात्

dve caiva bhṛguputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate dve caivāṅgirase tadvat tāsāṃ nāmāni vistarāt

---

5.15

शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारम् आदितः मरुत्वती वसुर् यामी लम्बा भानुर् अरुन्धती

śṛṇudhvaṃ devamātṝṇāṃ prajāvistāram āditaḥ marutvatī vasur yāmī lambā bhānur arundhatī

---

5.16

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी धर्मपत्न्यः समाख्यातास् तासां पुत्रान् निबोधत

saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī dharmapatnyaḥ samākhyātās tāsāṃ putrān nibodhata

---

5.17

विश्वे देवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवस्तथा

viśve devāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajījanat marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavastathā

---

5.18

भानोस्तु भानवस्तद्वन् मुहूर्तायां मुहूर्तकाः लम्बायां घोषनामानो नागवीथी तु यामिजा

bhānostu bhānavastadvan muhūrtāyāṃ muhūrtakāḥ lambāyāṃ ghoṣanāmāno nāgavīthī tu yāmijā

---

5.19

पृथिवीतलसम्भूतम् अरुन्धत्याम् अजायत संकल्पायास्तु संकल्पो वसुसृष्टिं निबोधत

pṛthivītalasambhūtam arundhatyām ajāyata saṃkalpāyāstu saṃkalpo vasusṛṣṭiṃ nibodhata

---

5.20

ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतो दिशम् वसवस्ते समाख्यातास् तेषां सर्गं निबोधत

jyotiṣmantastu ye devā vyāpakāḥ sarvato diśam vasavaste samākhyātās teṣāṃ sargaṃ nibodhata

---

5.21

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo 'nalaḥ pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

---

5.22

आपस्य पुत्राश् चत्वारः शान्तो वै दण्ड एव च शाम्बो ऽथ मणिवक्त्रश्च यज्ञरक्षाधिकारिणः

āpasya putrāś catvāraḥ śānto vai daṇḍa eva ca śāmbo 'tha maṇivaktraśca yajñarakṣādhikāriṇaḥ

---

5.23

ध्रुवस्य कालः पुत्रस्तु वर्चाः सोमादजायत द्रविणो हव्यवाहश्च धरपुत्राव् उभौ स्मृतौ

dhruvasya kālaḥ putrastu varcāḥ somādajāyata draviṇo havyavāhaśca dharaputrāv ubhau smṛtau

---

5.24

कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरो ऽपि च मनोहरा धरात्पुत्रान् अवापाथ हरेः सुता

kalyāṇinyāṃ tataḥ prāṇo ramaṇaḥ śiśiro 'pi ca manoharā dharātputrān avāpātha hareḥ sutā

---

5.25

शिवा मनोजवं पुत्रम् अविज्ञातगतिं तथा अवाप चानलात् पुत्राव् अग्निप्रायगुणौ पुनः

śivā manojavaṃ putram avijñātagatiṃ tathā avāpa cānalāt putrāv agniprāyaguṇau punaḥ

---

5.26

अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश् च पृष्ठजाः

agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata tasya śākho viśākhaśca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ

---

5.27

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेयस् ततः स्मृतः प्रत्यूषस ऋषिः पुत्रो विभुर् नाम्नाथ देवलः विश्वकर्मा प्रभासस्य पुत्रः शिल्पी प्रजापतिः

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeyas tataḥ smṛtaḥ pratyūṣasa ṛṣiḥ putro vibhur nāmnātha devalaḥ viśvakarmā prabhāsasya putraḥ śilpī prajāpatiḥ

---

5.28

प्रासादभवनोद्यानप्रतिमाभूषणादिषु तडागारामकूपेषु स्मृतः सो ऽमरवर्धकिः

prāsādabhavanodyānapratimābhūṣaṇādiṣu taḍāgārāmakūpeṣu smṛtaḥ so 'maravardhakiḥ

---

5.29

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षो ऽथ रैवतः हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः

ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ

---

5.30

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः

sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa gaṇeśvarāḥ

---

5.31

एतेषां मानसानां तु त्रिशूलवरधारिणाम् कोटयश्चतुरशीतिस् तत्पुत्राश् चाक्षया मताः

eteṣāṃ mānasānāṃ tu triśūlavaradhāriṇām koṭayaścaturaśītis tatputrāś cākṣayā matāḥ

---

5.32

दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः पुत्रपौत्रसुताश्चैते सुरभीगर्भसम्भवाः

dikṣu sarvāsu ye rakṣāṃ prakurvanti gaṇeśvarāḥ putrapautrasutāścaite surabhīgarbhasambhavāḥ

6.1

मत्स्य-पुराण 6 कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकान् अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा तथा

matsya-purāṇa 6 kaśyapasya pravakṣyāmi patnībhyaḥ putrapautrakān aditirditirdanuścaiva ariṣṭā surasā tathā

---

6.2

सुरभिर् विनता तद्वत् ताम्रा क्रोधवशा इरा कद्रूर्विश्वा मुनिस् तद्वत् तासां पुत्रान् निबोधत

surabhir vinatā tadvat tāmrā krodhavaśā irā kadrūrviśvā munis tadvat tāsāṃ putrān nibodhata

---

6.3

तुषिता नाम ये देवाश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः वैवस्वते ऽन्तरे चैते आदित्या द्वादश स्मृताः

tuṣitā nāma ye devāś cākṣuṣasyāntare manoḥ vaivasvate 'ntare caite ādityā dvādaśa smṛtāḥ

---

6.4

इन्द्रो धाता भगस् त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणो यमः विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान् विष्णुर् एव च

indro dhātā bhagas tvaṣṭā mitro 'tha varuṇo yamaḥ vivasvānsavitā pūṣā aṃśumān viṣṇur eva ca

---

6.5

एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः मारीचात्कश्यपादाप पुत्रानदितिरुत्तमान्

ete sahasrakiraṇā ādityā dvādaśa smṛtāḥ mārīcātkaśyapādāpa putrānaditiruttamān

---

6.6

भृशाश्वस्य ऋषेः पुत्रा देवप्रहरणाः स्मृताः एते देवगणा विप्राः प्रतिमन्वन्तरेषु च

bhṛśāśvasya ṛṣeḥ putrā devapraharaṇāḥ smṛtāḥ ete devagaṇā viprāḥ pratimanvantareṣu ca

---

6.7

उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते कल्पे कल्पे तथैव च दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् इति नः श्रुतम्

utpadyante pralīyante kalpe kalpe tathaiva ca ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapād iti naḥ śrutam

---

6.8

हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च हिरण्यकशिपोस्तद्वज् जातं पुत्रचतुष्टयम्

hiraṇyakaśipuṃ caiva hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca hiraṇyakaśipostadvaj jātaṃ putracatuṣṭayam

---

6.9

प्रह्लादश् चानुह्लादश्च संह्लादो ह्लाद एव च प्रह्लादपुत्र आयुष्मान् शिबिर् बाष्कल एव च

prahlādaś cānuhlādaśca saṃhlādo hlāda eva ca prahlādaputra āyuṣmān śibir bāṣkala eva ca

---

6.10

विरोचनश् चतुर्थश्च स बलिं पुत्रमाप्तवान् बलेः पुत्रशतं त्व् आसीद् बाणज्येष्ठं ततो द्विजाः

virocanaś caturthaśca sa baliṃ putramāptavān baleḥ putraśataṃ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ tato dvijāḥ

---

6.11

धृतराष्ट्रस् तथा सूर्यश् चन्द्रश्चन्द्रांशुतापनः निकुम्भनाभो गुर्वक्षः कुक्षिभीमो विभीषणः

dhṛtarāṣṭras tathā sūryaś candraścandrāṃśutāpanaḥ nikumbhanābho gurvakṣaḥ kukṣibhīmo vibhīṣaṇaḥ

---

6.12

एवमाद्यास् तु बहवो बाणज्येष्ठा गुणाधिकाः बाणः सहस्रबाहुश् च सर्वास्त्रगणसंयुतः

evamādyās tu bahavo bāṇajyeṣṭhā guṇādhikāḥ bāṇaḥ sahasrabāhuś ca sarvāstragaṇasaṃyutaḥ

---

6.13

तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलभृत् महाकालत्वम् अगमत् साम्यं यश्च पिनाकिनः

tapasā toṣito yasya pure vasati śūlabhṛt mahākālatvam agamat sāmyaṃ yaśca pinākinaḥ

---

6.14

हिरण्याक्षस्य पुत्रो ऽभूद् उलूकः शकुनिस्तथा भूतसंतापनश् चैव महानाभस्तथैव च

hiraṇyākṣasya putro 'bhūd ulūkaḥ śakunistathā bhūtasaṃtāpanaś caiva mahānābhastathaiva ca

---

6.15

एतेभ्यः पुत्रपौत्राणां कोटयः सप्तसप्ततिः महाबला महाकाया नानारूपा महौजसः

etebhyaḥ putrapautrāṇāṃ koṭayaḥ saptasaptatiḥ mahābalā mahākāyā nānārūpā mahaujasaḥ

---

6.16

दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् विप्रचित्तिः प्रधानो ऽभूद् येषां मध्ये महाबलः

danuḥ putraśataṃ lebhe kaśyapād baladarpitam vipracittiḥ pradhāno 'bhūd yeṣāṃ madhye mahābalaḥ

---

6.17

द्विमूर्धा शकुनिश्चैव तथा शङ्कुशिरोधरः अयोमुखः शम्बरश् च कपिशो नामतस्तथा

dvimūrdhā śakuniścaiva tathā śaṅkuśirodharaḥ ayomukhaḥ śambaraś ca kapiśo nāmatastathā

---

6.18

मारीचिर् मेघवांश्चैव इरा गर्भशिरास् तथा विद्रावणश्च केतुश्च केतुवीर्यः शतह्रदः

mārīcir meghavāṃścaiva irā garbhaśirās tathā vidrāvaṇaśca ketuśca ketuvīryaḥ śatahradaḥ

---

6.19

इन्द्रजित् सप्तजिच्चैव वज्रनाभस्तथैव च एकचक्रो महाबाहुर् वज्राक्षस् तारकस् तथा

indrajit saptajiccaiva vajranābhastathaiva ca ekacakro mahābāhur vajrākṣas tārakas tathā

---

6.20

असिलोमा पुलोमा च बिन्दुर्बाणो महासुरः स्वर्भानुर्वृषपर्वा च एवमाद्या दनोः सुताः

asilomā pulomā ca bindurbāṇo mahāsuraḥ svarbhānurvṛṣaparvā ca evamādyā danoḥ sutāḥ

---

6.21

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शची चैव पुलोमजा उपदानवी मयस्यासीत् तथा मन्दोदरी कुहूः

svarbhānostu prabhā kanyā śacī caiva pulomajā upadānavī mayasyāsīt tathā mandodarī kuhūḥ

---

6.22

शर्मिष्ठा सुन्दरी चैव चन्द्रा च वृषपर्वणः पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते हि ते

śarmiṣṭhā sundarī caiva candrā ca vṛṣaparvaṇaḥ pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute hi te

---

6.23

बह्वपत्ये महासत्त्वे मारीचस्य परिग्रहे तयोः षष्टिसहस्राणि दानवानामभूत्पुरा

bahvapatye mahāsattve mārīcasya parigrahe tayoḥ ṣaṣṭisahasrāṇi dānavānāmabhūtpurā

---

6.24

पौलोमान्कालकेयांश्च मारीचो ऽजनयत्पुरा अवध्या ये ऽमराणां वै हिरण्यपुरवासिनः

paulomānkālakeyāṃśca mārīco 'janayatpurā avadhyā ye 'marāṇāṃ vai hiraṇyapuravāsinaḥ

---

6.25

चतुर्मुखाल्लब्धवरास् ते हता विजयेन तु विप्रचित्तिः सैंहिकेयान् सिंहिकायाम् अजीजनत्

caturmukhāllabdhavarās te hatā vijayena tu vipracittiḥ saiṃhikeyān siṃhikāyām ajījanat

---

6.26

हिरण्यकशिपोर्ये वै भागिनेयास् त्रयोदश व्यंसः कल्पश्च राजेन्द्र नलो वातापिरेव च

hiraṇyakaśiporye vai bhāgineyās trayodaśa vyaṃsaḥ kalpaśca rājendra nalo vātāpireva ca

---

6.27

इल्वलो नमुचिश्चैव श्वसृपश् चाजनस् तथा नरकः कालनाभश्च सरमाणस् तथैव च

ilvalo namuciścaiva śvasṛpaś cājanas tathā narakaḥ kālanābhaśca saramāṇas tathaiva ca

---

6.28

कालवीयेश् च विख्यातो दनुवंशविवर्धनाः संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः स्मृताः

kālavīyeś ca vikhyāto danuvaṃśavivardhanāḥ saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ smṛtāḥ

---

6.29

अवध्याः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ये हता भर्गम् आश्रित्य त्व् अर्जुनेन रणाजिरे

avadhyāḥ sarvadevānāṃ gandharvoragarakṣasām ye hatā bhargam āśritya tv arjunena raṇājire

---

6.30

षट्कन्या जनयामास ताम्रा मारीचबीजतः शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी गृध्रिका शुचिः

ṣaṭkanyā janayāmāsa tāmrā mārīcabījataḥ śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī gṛdhrikā śuciḥ

---

6.31

शुकी शुकानुलूकांश्च जनयामास धर्मतः श्येनी श्येनांस्तथा भासी कुररानप्यजीजनत्

śukī śukānulūkāṃśca janayāmāsa dharmataḥ śyenī śyenāṃstathā bhāsī kurarānapyajījanat

---

6.32

गृध्री गृध्रान्कपोतांश्च पारावतविहंगमान् हंससारसक्रौञ्चांश् च प्लवाञ्छुचिरजीजनत्

gṛdhrī gṛdhrānkapotāṃśca pārāvatavihaṃgamān haṃsasārasakrauñcāṃś ca plavāñchucirajījanat

---

6.33

अजाश्वमेषोष्ट्रखरान् सुग्रीवी चाप्यजीजनत् एष ताम्रान्वयः प्रोक्तो विनतायां निबोधत

ajāśvameṣoṣṭrakharān sugrīvī cāpyajījanat eṣa tāmrānvayaḥ prokto vinatāyāṃ nibodhata

---

6.34

गरुडः पततां नाथः अरुणश्च पतत्रिणाम् सौदामनी तथा कन्या येयं नभसि विश्रुता

garuḍaḥ patatāṃ nāthaḥ aruṇaśca patatriṇām saudāmanī tathā kanyā yeyaṃ nabhasi viśrutā

---

6.35

सम्पातिश् च जटायुश्च अरुणस्य सुताव् उभौ सम्पातिपुत्रो बभ्रुश्च शीघ्रगश्चापि विश्रुतः

sampātiś ca jaṭāyuśca aruṇasya sutāv ubhau sampātiputro babhruśca śīghragaścāpi viśrutaḥ

---

6.36

जटायुषः कर्णिकारः शतगामी च विश्रुतौ सारसो रज्जुवालश्च भेरुण्डश्चापि तत्सुताः

jaṭāyuṣaḥ karṇikāraḥ śatagāmī ca viśrutau sāraso rajjuvālaśca bheruṇḍaścāpi tatsutāḥ

---

6.37

तेषामनन्तमभवत् पक्षिणां पुत्रपौत्रकम् सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अभवत्पुरा

teṣāmanantamabhavat pakṣiṇāṃ putrapautrakam surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām abhavatpurā

---

6.38

सहस्रशिरसां कद्रूः सहस्रं चापि सुव्रत प्रधानास्तेषु विख्याताः षड्विंशतिर् अरिंदम

sahasraśirasāṃ kadrūḥ sahasraṃ cāpi suvrata pradhānāsteṣu vikhyātāḥ ṣaḍviṃśatir ariṃdama

---

6.39

शेषवासुकिकर्कोटशङ्खैरावतकम्बलाः धनंजयमहानीलपद्माश्वतरतक्षकाः

śeṣavāsukikarkoṭaśaṅkhairāvatakambalāḥ dhanaṃjayamahānīlapadmāśvataratakṣakāḥ

---

6.40

एलापत्त्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः शङ्खपालमहाशङ्खपुष्पदंष्ट्रशुभाननाः

elāpattramahāpadmadhṛtarāṣṭrabalāhakāḥ śaṅkhapālamahāśaṅkhapuṣpadaṃṣṭraśubhānanāḥ

---

6.41

शङ्कुरोमा च बहुलो वामनः पाणिनस्तथा कपिलो दुर्मुखश्चापि पतञ्जलिरिति स्मृताः

śaṅkuromā ca bahulo vāmanaḥ pāṇinastathā kapilo durmukhaścāpi patañjaliriti smṛtāḥ

---

6.42

एषामनन्तमभवत् सर्वेषां पुत्रपौत्रकम् प्रायशो यत्पुरा दग्धं जनमेजयमन्दिरे

eṣāmanantamabhavat sarveṣāṃ putrapautrakam prāyaśo yatpurā dagdhaṃ janamejayamandire

---

6.43

रक्षोगणं क्रोधवशा स्वनामानम् अजीजनत् दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनादगात्क्षयम्

rakṣogaṇaṃ krodhavaśā svanāmānam ajījanat daṃṣṭriṇāṃ niyutaṃ teṣāṃ bhīmasenādagātkṣayam

---

6.44

रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यो वराङ्गनाः सुरभिर्जनयामास कश्यपात्संयतव्रता

rudrāṇāṃ ca gaṇaṃ tadvad gomahiṣyo varāṅganāḥ surabhirjanayāmāsa kaśyapātsaṃyatavratā

---

6.45

मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा तथा किंनरगन्धर्वान् अरिष्टाजनयद् बहून्

munirmunīnāṃ ca gaṇaṃ gaṇamapsarasāṃ tathā tathā kiṃnaragandharvān ariṣṭājanayad bahūn

---

6.46

तृणवृक्षलतागुल्मम् इरा सर्वम् अजीजनत् विश्वा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः

tṛṇavṛkṣalatāgulmam irā sarvam ajījanat viśvā tu yakṣarakṣāṃsi janayāmāsa koṭiśaḥ

---

6.47

तत एकोनपञ्चाशन् मरुतः कश्यपाद्दितिः जनयामास धर्मज्ञान् सर्वानमरवल्लभान्

tata ekonapañcāśan marutaḥ kaśyapādditiḥ janayāmāsa dharmajñān sarvānamaravallabhān

7.1

मत्स्य-पुराण 7 दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्ते सख्यमुत्तमम्

matsya-purāṇa 7 diteḥ putrāḥ kathaṃ jātā maruto devavallabhāḥ devairjagmuśca sāpatnaiḥ kasmātte sakhyamuttamam

---

7.2

पुरा देवासुरे युद्धे हृतेषु हरिणा सुरैः पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गत्वा भूलोकमुत्तमम्

purā devāsure yuddhe hṛteṣu hariṇā suraiḥ putrapautreṣu śokārtā gatvā bhūlokamuttamam

---

7.3

स्यमन्तपञ्चके क्षेत्रे सरस्वत्यास्तटे शुभे भर्तुर् आराधनपरा तप उग्रं चचार ह

syamantapañcake kṣetre sarasvatyāstaṭe śubhe bhartur ārādhanaparā tapa ugraṃ cacāra ha

---

7.4

तदा दितिर् दैत्यमाता ऋषिरूपेण सुव्रता फलाहारा तपस् तेपे कृच्छ्रं चान्द्रायणादिकम्

tadā ditir daityamātā ṛṣirūpeṇa suvratā phalāhārā tapas tepe kṛcchraṃ cāndrāyaṇādikam

---

7.5

यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत

yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ jarāśokasamākulā tataḥ sā tapasā taptā vasiṣṭhādīnapṛcchata

---

7.6

कथयन्तु भवन्तो मे पुत्रशोकविनाशनम् व्रतं सौभाग्यफलदम् इहलोके परत्र च

kathayantu bhavanto me putraśokavināśanam vrataṃ saubhāgyaphaladam ihaloke paratra ca

---

7.7

ऊचुर् वसिष्ठप्रमुखा मदनद्वादशीव्रतम् यस्याः प्रभावादभवत् सुतशोकविवर्जिता

ūcur vasiṣṭhapramukhā madanadvādaśīvratam yasyāḥ prabhāvādabhavat sutaśokavivarjitā

---

7.8

श्रोतुमिच्छामहे सूत मदनद्वादशीव्रतम् सुतानेकोनपञ्चाशद् येन लेभे दितिः पुनः

śrotumicchāmahe sūta madanadvādaśīvratam sutānekonapañcāśad yena lebhe ditiḥ punaḥ

---

7.9

यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दितेः कथितमुत्तमम् विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निबोधत

yadvasiṣṭhādibhiḥ pūrvaṃ diteḥ kathitamuttamam vistareṇa tadevedaṃ matsakāśānnibodhata

---

7.10

चैत्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां नियतव्रतः स्थापयेदव्रणं कुम्भं सिततण्डुलपूरितम्

caitre māsi site pakṣe dvādaśyāṃ niyatavrataḥ sthāpayedavraṇaṃ kumbhaṃ sitataṇḍulapūritam

---

7.11

नानाफलयुतं तद्वद् इक्षुदण्डसमन्वितम् सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दनचर्चितम्

nānāphalayutaṃ tadvad ikṣudaṇḍasamanvitam sitavastrayugacchannaṃ sitacandanacarcitam

---

7.12

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्

nānābhakṣyasamopetaṃ sahiraṇyaṃ tu śaktitaḥ tāmrapātraṃ guḍopetaṃ tasyopari niveśayet

---

7.13

तस्मादुपरि कामं तु कदलीदलसंस्थितम् कुर्याच्छर्करयोपेतां रतिं तस्य च वामतः

tasmādupari kāmaṃ tu kadalīdalasaṃsthitam kuryāccharkarayopetāṃ ratiṃ tasya ca vāmataḥ

---

7.14

गन्धं धूपं ततो दद्याद् गीतं वाद्यं च कारयेत् तदभावे कथां कुर्यात् कामकेशवयोर्नरः

gandhaṃ dhūpaṃ tato dadyād gītaṃ vādyaṃ ca kārayet tadabhāve kathāṃ kuryāt kāmakeśavayornaraḥ

---

7.15

कामनाम्ना हरेरर्चां स्नापयेद्गन्धवारिणा शुक्लपुष्पाक्षततिलैर् अर्चयेन्मधुसूदनम्

kāmanāmnā harerarcāṃ snāpayedgandhavāriṇā śuklapuṣpākṣatatilair arcayenmadhusūdanam

---

7.16

कामाय पादौ सम्पूज्य जङ्घे सौभाग्यदाय च ऊरू स्मरायेति पुनर् मन्मथायेति वै कटिम्

kāmāya pādau sampūjya jaṅghe saubhāgyadāya ca ūrū smarāyeti punar manmathāyeti vai kaṭim

---

7.17

स्वच्छोदरायेत्युदरम् अनङ्गायेत्युरो हरेः मुखं पद्ममुखायेति बाहू पञ्चशराय वै

svacchodarāyetyudaram anaṅgāyetyuro hareḥ mukhaṃ padmamukhāyeti bāhū pañcaśarāya vai

---

7.18

नमः सर्वात्मने मौलिम् अर्चयेदिति केशवम् ततः प्रभाते तं कुम्भं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

namaḥ sarvātmane maulim arcayediti keśavam tataḥ prabhāte taṃ kumbhaṃ brāhmaṇāya nivedayet

---

7.19

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या स्वयं च लवणादृते भुक्त्या तु दक्षिणां दद्याद् इमं मन्त्रमुदीरयेत्

brāhmaṇānbhojayedbhaktyā svayaṃ ca lavaṇādṛte bhuktyā tu dakṣiṇāṃ dadyād imaṃ mantramudīrayet

---

7.20

प्रीयताम् अत्र भगवान् कामरूपी जनार्दनः हृदये सर्वभूतानां य आनन्दो ऽभिधीयते

prīyatām atra bhagavān kāmarūpī janārdanaḥ hṛdaye sarvabhūtānāṃ ya ānando 'bhidhīyate

---

7.21

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि व्रतं चरेत् उपवासी त्रयोदश्याम् अर्चयेद्विष्णुमव्ययम्

anena vidhinā sarvaṃ māsi māsi vrataṃ caret upavāsī trayodaśyām arcayedviṣṇumavyayam

---

7.22

फलमेकं च संप्राश्य द्वादश्यां भूतले स्वपेत् ततस्त्रयोदशे मासि धृतधेनुसमन्विताम्

phalamekaṃ ca saṃprāśya dvādaśyāṃ bhūtale svapet tatastrayodaśe māsi dhṛtadhenusamanvitām

---

7.23

शय्यां दद्यादनङ्गाय सर्वोपस्करसंयुताम् काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम्

śayyāṃ dadyādanaṅgāya sarvopaskarasaṃyutām kāñcanaṃ kāmadevaṃ ca śuklāṃ gāṃ ca payasvinīm

---

7.24

वासोभिर् द्विजदाम्पत्यं पूज्यं शक्त्या विभूषणैः शय्यागन्धादिकं दद्यात् प्रीयताम् इत्युदीरयेत्

vāsobhir dvijadāmpatyaṃ pūjyaṃ śaktyā vibhūṣaṇaiḥ śayyāgandhādikaṃ dadyāt prīyatām ityudīrayet

---

7.25

होमः शुक्लतिलैः कार्यः कामनामानि कीर्तयेत् गव्येन हविषा तद्वत् पायसेन च धर्मवित्

homaḥ śuklatilaiḥ kāryaḥ kāmanāmāni kīrtayet gavyena haviṣā tadvat pāyasena ca dharmavit

---

7.26

विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद् वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् इक्षुदण्डानथो दद्यात् पुष्पमालाश् च शक्तितः

viprebhyo bhojanaṃ dadyād vittaśāṭhyaṃ vivarjayet ikṣudaṇḍānatho dadyāt puṣpamālāś ca śaktitaḥ

---

7.27

यः कुर्याद् विधिनानेन मदनद्वादशीमिमाम् स सर्वपापनिर्मुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम्

yaḥ kuryād vidhinānena madanadvādaśīmimām sa sarvapāpanirmuktaḥ prāpnoti harisāmyatām

---

7.28

इहलोके वरान् पुत्रान् सौभाग्यफलम् अश्नुते यः स्मरः संस्मृतो विष्णुर् आनन्दात्मा महेश्वरः

ihaloke varān putrān saubhāgyaphalam aśnute yaḥ smaraḥ saṃsmṛto viṣṇur ānandātmā maheśvaraḥ

---

7.29

सुखार्थी कामरूपेण स्मरेदङ्गजमीश्वरम् एतच्छ्रुत्वा चकारासौ दितिः सर्वमशेषतः

sukhārthī kāmarūpeṇa smaredaṅgajamīśvaram etacchrutvā cakārāsau ditiḥ sarvamaśeṣataḥ

---

7.30

कश्यपो व्रतमाहात्म्याद् आगत्य परया मुदा चकार कर्कशां भूयो रूपयौवनशालिनीम्

kaśyapo vratamāhātmyād āgatya parayā mudā cakāra karkaśāṃ bhūyo rūpayauvanaśālinīm

---

7.31

वरैर् आछन्दयामास सा तु वव्रे ततो वरम् पुत्रं शक्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

varair āchandayāmāsa sā tu vavre tato varam putraṃ śakravadhārthāya samarthamamitaujasam

---

7.32

वरयामि महात्मानं सर्वामरनिषूदनम् उवाच कश्यपो वाक्यम् इन्द्रहन्तारम् ऊर्जितम्

varayāmi mahātmānaṃ sarvāmaraniṣūdanam uvāca kaśyapo vākyam indrahantāram ūrjitam

---

7.33

प्रदास्याम्यहमेवेह किं त्व् एतत् क्रियतां शुभे आपस्तम्बः करोत्विष्टिं पुत्रीयामद्य सुव्रते

pradāsyāmyahameveha kiṃ tv etat kriyatāṃ śubhe āpastambaḥ karotviṣṭiṃ putrīyāmadya suvrate

---

7.34

विधास्यामि ततो गर्भम् इन्द्रशत्रुनिषूदनम् आपस्तम्बस्ततश्चक्रे पुत्रेष्टिं द्रविणाधिकाम्

vidhāsyāmi tato garbham indraśatruniṣūdanam āpastambastataścakre putreṣṭiṃ draviṇādhikām

---

7.35

इन्द्रशत्रुर् भवस्वेति जुहाव च सविस्तरम् देवा मुमुदिरे दैत्या विमुखाः स्युश्च दानवाः

indraśatrur bhavasveti juhāva ca savistaram devā mumudire daityā vimukhāḥ syuśca dānavāḥ

---

7.36

दित्यां गर्भम् अथाधत्त कश्यपः प्राह तां पुनः त्वया यत्नो विधातव्यो ह्य् अस्मिन्गर्भे वरानने

dityāṃ garbham athādhatta kaśyapaḥ prāha tāṃ punaḥ tvayā yatno vidhātavyo hy asmingarbhe varānane

---

7.37

संवत्सरशतं त्व् एकम् अस्मिन्न् एव तपोवने संख्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि

saṃvatsaraśataṃ tv ekam asminn eva tapovane saṃkhyāyāṃ naiva bhoktavyaṃ garbhiṇyā varavarṇini

---

7.38

न स्थातव्यं न गन्तव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा नोपस्करेषूपविशेन् मुसलोलूखलादिषु

na sthātavyaṃ na gantavyaṃ vṛkṣamūleṣu sarvadā nopaskareṣūpaviśen musalolūkhalādiṣu

---

7.39

जले च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत् वल्मीकायां न तिष्ठेत न चोद्विग्नमना भवेत्

jale ca nāvagāheta śūnyāgāraṃ ca varjayet valmīkāyāṃ na tiṣṭheta na codvignamanā bhavet

---

7.40

विलिखेन्न नखैर्भूमिं नाङ्गारेण न भस्मना न शयालुः सदा तिष्ठेद् व्यायामं च विवर्जयेत्

vilikhenna nakhairbhūmiṃ nāṅgāreṇa na bhasmanā na śayāluḥ sadā tiṣṭhed vyāyāmaṃ ca vivarjayet

---

7.41

न तुषाङ्गारभस्मास्थिकपालेषु समाविशेत् वर्जयेत्कलहं लोकैर् गात्रभङ्गं तथैव च

na tuṣāṅgārabhasmāsthikapāleṣu samāviśet varjayetkalahaṃ lokair gātrabhaṅgaṃ tathaiva ca

---

7.42

न मुक्तकेशा तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कदाचन न शयीतोत्तरशिरा न चापरशिराः क्वचित्

na muktakeśā tiṣṭheta nāśuciḥ syātkadācana na śayītottaraśirā na cāparaśirāḥ kvacit

---

7.43

न वस्त्रहीना नोद्विग्ना न चार्द्रचरणा सती नामङ्गल्यां वदेद्वाचं न च हास्याधिका भवेत्

na vastrahīnā nodvignā na cārdracaraṇā satī nāmaṅgalyāṃ vadedvācaṃ na ca hāsyādhikā bhavet

---

7.44

कुर्यात्तु गुरुशुश्रूषां नित्यं माङ्गल्यतत्परा सर्वौषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानमाचरेत्

kuryāttu guruśuśrūṣāṃ nityaṃ māṅgalyatatparā sarvauṣadhībhiḥ koṣṇena vāriṇā snānamācaret

---

7.45

कृतरक्षा सुभूषा च वास्तुपूजनतत्परा तिष्ठेत्प्रसन्नवदना भर्तुः प्रियहिते रता

kṛtarakṣā subhūṣā ca vāstupūjanatatparā tiṣṭhetprasannavadanā bhartuḥ priyahite ratā

---

7.46

दानशीला तृतीयायां पार्वण्यं नक्तमाचरेत् इतिवृत्ता भवेन्नारी विशेषेण तु गर्भिणी

dānaśīlā tṛtīyāyāṃ pārvaṇyaṃ naktamācaret itivṛttā bhavennārī viśeṣeṇa tu garbhiṇī

---

7.47

यस्तु तस्या भवेत्पुत्रः शीलायुर्वृद्धिसंयुतः अन्यथा गर्भपतनम् अवाप्नोति न संशयः

yastu tasyā bhavetputraḥ śīlāyurvṛddhisaṃyutaḥ anyathā garbhapatanam avāpnoti na saṃśayaḥ

---

7.48

तस्मात्त्वमनया वृत्त्या गर्भे ऽस्मिन्यत्नमाचर स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया पुनः

tasmāttvamanayā vṛttyā garbhe 'sminyatnamācara svastyastu te gamiṣyāmi tathetyuktastayā punaḥ

---

7.49

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत ततः सा कश्यपोक्तेन विधिना समतिष्ठत

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tatraivāntaradhīyata tataḥ sā kaśyapoktena vidhinā samatiṣṭhata

---

7.50

अथ भीतस्तथेन्द्रो ऽपि दितेः पार्श्वमुपागमत् विहाय देवसदनं तच्छुश्रूषुरवस्थितः

atha bhītastathendro 'pi diteḥ pārśvamupāgamat vihāya devasadanaṃ tacchuśrūṣuravasthitaḥ

---

7.51

दितेश्छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अभवत्पाकशासनः विनीतो ऽभवद् अव्यग्रः प्रशान्तवदनो बहिः

diteśchidrāntaraprepsur abhavatpākaśāsanaḥ vinīto 'bhavad avyagraḥ praśāntavadano bahiḥ

---

7.52

अजानन्किल तत्कार्यम् आत्मनः शुभमाचरन् ततो वर्षशतान्ते सा न्यूने तु दिवसैस् त्रिभिः

ajānankila tatkāryam ātmanaḥ śubhamācaran tato varṣaśatānte sā nyūne tu divasais tribhiḥ

---

7.53

मेने कृतार्थमात्मानं प्रीत्या विस्मितमानसा अकृत्वा पादयोः शौचं प्रसुप्ता मुक्तमूर्धजा

mene kṛtārthamātmānaṃ prītyā vismitamānasā akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ prasuptā muktamūrdhajā

---

7.54

निद्राभरसमाक्रान्ता दिवापरशिराः क्वचित् ततस्तदन्तरं लब्ध्वा प्रविष्टस्तु शचीपतिः

nidrābharasamākrāntā divāparaśirāḥ kvacit tatastadantaraṃ labdhvā praviṣṭastu śacīpatiḥ

---

7.55

वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः ततः सप्तैव ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः

vajreṇa saptadhā cakre taṃ garbhaṃ tridaśādhipaḥ tataḥ saptaiva te jātāḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ

---

7.56

रुदन्तः सप्त ते बाला निषिद्धा गिरिदारिणा भूयो ऽपि रुदतश्चैतान् एकैकं सप्तधा हरिः

rudantaḥ sapta te bālā niṣiddhā giridāriṇā bhūyo 'pi rudataścaitān ekaikaṃ saptadhā hariḥ

---

7.57

चिछेद वृत्रहन्ता वै पुनस्तदुदरे स्थितः एवमेकोनपञ्चाशद् भूत्वा ते रुरुदुर्भृशम्

cicheda vṛtrahantā vai punastadudare sthitaḥ evamekonapañcāśad bhūtvā te rurudurbhṛśam

---

7.58

इन्द्रो निवारयामास मां रोदिष्ट पुनः पुनः ततः स चिन्तयामास किमेतदिति वृत्रहा

indro nivārayāmāsa māṃ rodiṣṭa punaḥ punaḥ tataḥ sa cintayāmāsa kimetaditi vṛtrahā

---

7.59

धर्मस्य कस्य माहात्म्यात् पुनः संजीवितास्त्वमी विदित्वा ध्यानयोगेन मदनद्वादशीफलम्

dharmasya kasya māhātmyāt punaḥ saṃjīvitāstvamī viditvā dhyānayogena madanadvādaśīphalam

---

7.60

नूनम् एतत् परिणतम् अधुना कृष्णपूजनात् वज्रेणापि हताः सन्तो न विनाशम् अवाप्नुयुः

nūnam etat pariṇatam adhunā kṛṣṇapūjanāt vajreṇāpi hatāḥ santo na vināśam avāpnuyuḥ

---

7.61

एको ऽप्यनेकतामाप यस्मादुदरगो ऽप्यलम् अवध्या नूनमेते वै तस्माद्देवा भवन्त्विति

eko 'pyanekatāmāpa yasmādudarago 'pyalam avadhyā nūnamete vai tasmāddevā bhavantviti

---

7.62

यस्मान्मा रुदतेत्युक्ता रुदन्तो गर्भसंस्थिताः मरुतो नाम ते नाम्ना भवन्तु मखभागिनः

yasmānmā rudatetyuktā rudanto garbhasaṃsthitāḥ maruto nāma te nāmnā bhavantu makhabhāginaḥ

---

7.63

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद् दुष्कृतं कृतम्

tataḥ prasādya deveśaḥ kṣamasveti ditiṃ punaḥ arthaśāstraṃ samāsthāya mayaitad duṣkṛtaṃ kṛtam

---

7.64

कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः दितिं विमानमारोप्य ससुतामनयद्दिवम्

kṛtvā marudgaṇaṃ devaiḥ samānamamarādhipaḥ ditiṃ vimānamāropya sasutāmanayaddivam

---

7.65

यज्ञभागभुजो जाता मरुतस्ते ततो द्विजाः न जग्मुरैक्यमसुरैर् अतस्ते सुरवल्लभाः

yajñabhāgabhujo jātā marutaste tato dvijāḥ na jagmuraikyamasurair ataste suravallabhāḥ

8.1

मत्स्य-पुराण 8 आदिसर्गश्च यः सूत कथितो विस्तरेण तु प्रतिसर्गश्च ये येषाम् अधिपास् तान्वदस्व नः

matsya-purāṇa 8 ādisargaśca yaḥ sūta kathito vistareṇa tu pratisargaśca ye yeṣām adhipās tānvadasva naḥ

---

8.2

यदाभिषिक्तः सकलाधिराज्ये पृथुर्धरित्र्यामधिपो बभूव तदौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च चन्द्रम्

yadābhiṣiktaḥ sakalādhirājye pṛthurdharitryāmadhipo babhūva tadauṣadhīnāmadhipaṃ cakāra yajñavratānāṃ tapasāṃ ca candram

---

8.3

नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्मलतावितानस्य च रुक्मगर्भः अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्

nakṣatratārādvijavṛkṣagulmalatāvitānasya ca rukmagarbhaḥ apāmadhīśaṃ varuṇaṃ dhanānāṃ rājñāṃ prabhuṃ vaiśravaṇaṃ ca tadvat

---

8.4

विष्णुं रवीणामधिपं वसूनाम् अग्निं च लोकाधिपतिश्चकार प्रजापतीनामधिपं च दक्षं चकार शक्रं मरुतामधीशम्

viṣṇuṃ ravīṇāmadhipaṃ vasūnām agniṃ ca lokādhipatiścakāra prajāpatīnāmadhipaṃ ca dakṣaṃ cakāra śakraṃ marutāmadhīśam

---

8.5

दैत्याधिपानामथ दानवानां प्रह्लादमीशं च यमं पितॄणाम् पिशाचरक्षःपशुभूतयक्षवेतालराजं त्व् अथ शूलपाणिम्

daityādhipānāmatha dānavānāṃ prahlādamīśaṃ ca yamaṃ pitṝṇām piśācarakṣaḥpaśubhūtayakṣavetālarājaṃ tv atha śūlapāṇim

---

8.6

प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणाम् ईशं समुद्रं ससरिन्नदानाम् गन्धर्वविद्याधरकिंनराणाम् ईशं पुनश्चित्ररथं चकार

prāleyaśailaṃ ca patiṃ girīṇām īśaṃ samudraṃ sasarinnadānām gandharvavidyādharakiṃnarāṇām īśaṃ punaścitrarathaṃ cakāra

---

8.7

नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमादिदेश दिशां गजानामधिपं चकार गजेन्द्रमैरावतनामधेयम्

nāgādhipaṃ vāsukimugravīryaṃ sarpādhipaṃ takṣakamādideśa diśāṃ gajānāmadhipaṃ cakāra gajendramairāvatanāmadheyam

---

8.8

सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्ववनस्पतीनाम्

suparṇamīśaṃ patatāmathāśvarājānamuccaiḥśravasaṃ cakāra siṃhaṃ mṛgāṇāṃ vṛṣabhaṃ gavāṃ ca plakṣaṃ punaḥ sarvavanaspatīnām

---

8.9

पितामहः पूर्वमथाभ्यषिञ्चच् चैतान्पुनः सर्वदिशाधिनाथान् पूर्वेण दिक्पालम् अथाभ्यषिञ्चन् नाम्ना सुधर्माणम् अरातिकेतुम्

pitāmahaḥ pūrvamathābhyaṣiñcac caitānpunaḥ sarvadiśādhināthān pūrveṇa dikpālam athābhyaṣiñcan nāmnā sudharmāṇam arātiketum

---

8.10

ततो ऽधिपं दक्षिणतश्चकार सर्वेश्वरं शङ्खपदाभिधानम् स केतुमन्तं च दिगीशमीशश् चकार पश्चाद् भुवनाण्डगर्भः

tato 'dhipaṃ dakṣiṇataścakāra sarveśvaraṃ śaṅkhapadābhidhānam sa ketumantaṃ ca digīśamīśaś cakāra paścād bhuvanāṇḍagarbhaḥ

---

8.11

हिरण्यरोमाणम् उदग्दिगीशं प्रजापतिर् देवसुतं चकार अद्यापि कुर्वन्ति दिशाम् अधीशाः शत्रून् दहन्तस्तु भुवो ऽभिरक्षाम्

hiraṇyaromāṇam udagdigīśaṃ prajāpatir devasutaṃ cakāra adyāpi kurvanti diśām adhīśāḥ śatrūn dahantastu bhuvo 'bhirakṣām

---

8.12

चतुर्भिर् एभिः पृथुनामधेयो नृपो ऽभिषिक्तः प्रथमं पृथिव्याम् गते ऽन्तरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते प्रजापतिः सो ऽस्य चराचरस्य बभूव सूर्यान्वयवंशचिह्नः

caturbhir ebhiḥ pṛthunāmadheyo nṛpo 'bhiṣiktaḥ prathamaṃ pṛthivyām gate 'ntare cākṣuṣanāmadheye vaivasvatākhye ca punaḥ pravṛtte prajāpatiḥ so 'sya carācarasya babhūva sūryānvayavaṃśacihnaḥ

9.1

मत्स्य-पुराण 9 एवं श्रुत्वा मनुः प्राह पुनरेव जनार्दनम् पूर्वेषां चरितं ब्रूहि मनूनां मधुसूदन

matsya-purāṇa 9 evaṃ śrutvā manuḥ prāha punareva janārdanam pūrveṣāṃ caritaṃ brūhi manūnāṃ madhusūdana

---

9.2

मन्वन्तराणि राजेन्द्र मनूनां चरितं च यत् प्रमाणं चैव कालस्य तां सृष्टिं च समासतः

manvantarāṇi rājendra manūnāṃ caritaṃ ca yat pramāṇaṃ caiva kālasya tāṃ sṛṣṭiṃ ca samāsataḥ

---

9.3

एकचित्तः प्रशान्तात्मा शृणु मार्तण्डनन्दन यामा नाम पुरा देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे

ekacittaḥ praśāntātmā śṛṇu mārtaṇḍanandana yāmā nāma purā devā āsan svāyambhuvāntare

---

9.4

सप्तैव ऋषयः पूर्वे ये मरीच्यादयः स्मृताः आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च सहः सवन एव च

saptaiva ṛṣayaḥ pūrve ye marīcyādayaḥ smṛtāḥ āgnīdhraścāgnibāhuśca sahaḥ savana eva ca

---

9.5

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिथिर् वसुः स्वायम्भुवस्यास्य मनोर् दशैते वंशवर्धनाः

jyotiṣmān dyutimān havyo medhā medhātithir vasuḥ svāyambhuvasyāsya manor daśaite vaṃśavardhanāḥ

---

9.6

प्रतिसर्गमिमे कृत्वा जग्मुर्यत्परमंपदम् एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्

pratisargamime kṛtvā jagmuryatparamaṃpadam etat svāyambhuvaṃ proktaṃ svārociṣamataḥ param

---

9.7

स्वारोचिषस्य तनयाश् चत्वारो देववर्चसः नभोनभस्यप्रसृतिभानवः कीर्तिवर्धनाः

svārociṣasya tanayāś catvāro devavarcasaḥ nabhonabhasyaprasṛtibhānavaḥ kīrtivardhanāḥ

---

9.8

दत्तो निश्च्यवनस्तम्बः प्राणः कश्यप एव च और्वो बृहस्पतिश्चैव सप्तैते ऋषयः स्मृताः

datto niścyavanastambaḥ prāṇaḥ kaśyapa eva ca aurvo bṛhaspatiścaiva saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ

---

9.9

देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे हस्तीन्द्रः सुकृतो मूर्तिर् आपो ज्योतिरयः स्मयः

devāśca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare hastīndraḥ sukṛto mūrtir āpo jyotirayaḥ smayaḥ

---

9.10

वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयः स्मृताः द्वितीयमेतत्कथितं मन्वन्तरमतः परम्

vasiṣṭhasya sutāḥ sapta ye prajāpatayaḥ smṛtāḥ dvitīyametatkathitaṃ manvantaramataḥ param

---

9.11

औत्तमीयं प्रवक्ष्यामि तथा मन्वन्तरं शुभम् मनुर्नामौत्तमिर्यत्र दश पुत्रानजीजनत्

auttamīyaṃ pravakṣyāmi tathā manvantaraṃ śubham manurnāmauttamiryatra daśa putrānajījanat

---

9.12

ईष ऊर्जश्च तर्जश् च शुचिः शुक्रस्तथैव च मधुश् च माधवश्चैव नभस्यो ऽथ नभास्तथा

īṣa ūrjaśca tarjaś ca śuciḥ śukrastathaiva ca madhuś ca mādhavaścaiva nabhasyo 'tha nabhāstathā

---

9.13

सहः कनीयानेतेषाम् उदारः कीर्तिवर्धनः भावनास् तत्र देवाः स्युर् ऊर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः

sahaḥ kanīyāneteṣām udāraḥ kīrtivardhanaḥ bhāvanās tatra devāḥ syur ūrjāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ

---

9.14

कौकुरुण्डिश्च दाल्भ्यश्च शङ्गः प्रवहणः शिवः सितश्च सस्मितश्चैव सप्तैते योगवर्धनाः

kaukuruṇḍiśca dālbhyaśca śaṅgaḥ pravahaṇaḥ śivaḥ sitaśca sasmitaścaiva saptaite yogavardhanāḥ

---

9.15

मन्वन्तरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतम् कविः पृथुस् तथैवाग्निर् अकपिः कपिरेव च

manvantaraṃ caturthaṃ tu tāmasaṃ nāma viśrutam kaviḥ pṛthus tathaivāgnir akapiḥ kapireva ca

---

9.16

तथैव जल्पधीमानौ मुनयः सप्त तामसे साध्या देवगणा यत्र कथितास्तामसे ऽन्तरे

tathaiva jalpadhīmānau munayaḥ sapta tāmase sādhyā devagaṇā yatra kathitāstāmase 'ntare

---

9.17

अकल्मषस् तथा धन्वी तपोमूलस्तपोधनः तपोरतिस्तपस्यश्च तपोद्युतिपरंतपौ

akalmaṣas tathā dhanvī tapomūlastapodhanaḥ taporatistapasyaśca tapodyutiparaṃtapau

---

9.18

तपोभागी तपोयोगी धर्माचाररताः सदा तामसस्य सुताः सर्वे दश वंशविवर्धनाः

tapobhāgī tapoyogī dharmācāraratāḥ sadā tāmasasya sutāḥ sarve daśa vaṃśavivardhanāḥ

---

9.19

पञ्चमस्य मनोस् तद्वद् रैवतस्यान्तरं शृणु देवबाहुः सुबाहुश्च पर्जन्यः सोमपो मुनिः

pañcamasya manos tadvad raivatasyāntaraṃ śṛṇu devabāhuḥ subāhuśca parjanyaḥ somapo muniḥ

---

9.20

हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः देवाश्चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः शुभाः

hiraṇyaromā saptāśvaḥ saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ devāścābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ śubhāḥ

---

9.21

अरुणस् तत्त्वदर्शी च वित्तवान्हव्यपः कपिः युक्तो निरुत्सुकः सत्त्वो निर्मोहो ऽथ प्रकाशकः

aruṇas tattvadarśī ca vittavānhavyapaḥ kapiḥ yukto nirutsukaḥ sattvo nirmoho 'tha prakāśakaḥ

---

9.22

धर्मवीर्यबलोपेता दशैते रैवतात्मजाः भृगुः सुधामा विरजाः सहिष्णुर्नाद एव च

dharmavīryabalopetā daśaite raivatātmajāḥ bhṛguḥ sudhāmā virajāḥ sahiṣṇurnāda eva ca

---

9.23

विवस्वानतिनामा च षष्ठे सप्तर्षयो ऽपरे चाक्षुषस्यान्तरे देवा लेखा नाम परिश्रुताः

vivasvānatināmā ca ṣaṣṭhe saptarṣayo 'pare cākṣuṣasyāntare devā lekhā nāma pariśrutāḥ

---

9.24

ऋभवो ऽथ ऋभाद्याश् च वारिमूला दिवौकसः चाक्षुषस्यान्तरे प्रोक्ता देवानां पञ्च योनयः

ṛbhavo 'tha ṛbhādyāś ca vārimūlā divaukasaḥ cākṣuṣasyāntare proktā devānāṃ pañca yonayaḥ

---

9.25

रुरुप्रभृतयस्तद्वच् चाक्षुषस्य सुता दश प्रोक्ताः स्वायम्भुवे वंशे ये मया पूर्वमेव तु

ruruprabhṛtayastadvac cākṣuṣasya sutā daśa proktāḥ svāyambhuve vaṃśe ye mayā pūrvameva tu

---

9.26

अन्तरं चाक्षुषं चैतन् मया ते परिकीर्तितम् सप्तमं तत्प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते

antaraṃ cākṣuṣaṃ caitan mayā te parikīrtitam saptamaṃ tatpravakṣyāmi yadvaivasvatamucyate

---

9.27

अत्रिश् चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा भरद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान्

atriś caiva vasiṣṭhaśca kaśyapo gautamastathā bharadvājastathā yogī viśvāmitraḥ pratāpavān

---

9.28

जमदग्निश्च सप्तैते साम्प्रतं ये महर्षयः कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम्

jamadagniśca saptaite sāmprataṃ ye maharṣayaḥ kṛtvā dharmavyavasthānaṃ prayānti paramaṃ padam

---

9.29

साध्या विश्वे च रुद्राश्च मरुतो वसवो ऽश्विनौ आदित्याश्च सुरास्तद्वत् सप्त देवगणाः स्मृताः

sādhyā viśve ca rudrāśca maruto vasavo 'śvinau ādityāśca surāstadvat sapta devagaṇāḥ smṛtāḥ

---

9.30

इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दश पुत्राः स्मृता भुवि मन्वन्तरेषु सर्वेषु सप्त सप्त महर्षयः

ikṣvākupramukhāścāsya daśa putrāḥ smṛtā bhuvi manvantareṣu sarveṣu sapta sapta maharṣayaḥ

---

9.31

कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथान्तरम्

kṛtvā dharmavyavasthānaṃ prayānti paramaṃ padam sāvarṇyasya pravakṣyāmi manorbhāvi tathāntaram

---

9.32

अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा शतानन्दः काश्यपश्च रामश्च ऋषयः स्मृताः

aśvatthāmā śaradvāṃśca kauśiko gālavastathā śatānandaḥ kāśyapaśca rāmaśca ṛṣayaḥ smṛtāḥ

---

9.33

धृतिर् वरीयान् यवसः सुवर्णो वष्टिरेव च चरिष्णुर् ईड्यः सुमतिर् वसुः शुक्रश्च वीर्यवान्

dhṛtir varīyān yavasaḥ suvarṇo vaṣṭireva ca cariṣṇur īḍyaḥ sumatir vasuḥ śukraśca vīryavān

---

9.34

भविष्या दश सावर्णेर् मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः रौच्यादयस्तथान्ये ऽपि मनवः संप्रकीर्तिताः

bhaviṣyā daśa sāvarṇer manoḥ putrāḥ prakīrtitāḥ raucyādayastathānye 'pi manavaḥ saṃprakīrtitāḥ

---

9.35

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति मनुर् भूतिसुतस् तद्वद् भौत्यो नाम भविष्यति

ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma bhaviṣyati manur bhūtisutas tadvad bhautyo nāma bhaviṣyati

---

9.36

ततस्तु मेरुसावर्णिर् ब्रह्मसूनुर् मनुः स्मृतः ऋतश्च ऋतधामा च विष्वक्सेनो मनुस् तथा

tatastu merusāvarṇir brahmasūnur manuḥ smṛtaḥ ṛtaśca ṛtadhāmā ca viṣvakseno manus tathā

---

9.37

अतीतानागताश्चैते मनवः परिकीर्तिताः षडूनं युगसाहस्रम् एभिर् व्याप्तं नराधिप

atītānāgatāścaite manavaḥ parikīrtitāḥ ṣaḍūnaṃ yugasāhasram ebhir vyāptaṃ narādhipa

---

9.38

स्वे स्वे ऽन्तरे सर्वमिदम् उत्पाद्य सचराचरम् कल्पक्षये विनिर्वृत्ते मुच्यन्ते ब्रह्मणा सहा

sve sve 'ntare sarvamidam utpādya sacarācaram kalpakṣaye vinirvṛtte mucyante brahmaṇā sahā

---

9.39

एते युगसहस्रान्ते विनश्यन्ति पुनः पुनः ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं याता यास्यन्ति वै द्विजाः

ete yugasahasrānte vinaśyanti punaḥ punaḥ brahmādyā viṣṇusāyujyaṃ yātā yāsyanti vai dvijāḥ

10.1

मत्स्य-पुराण 10 बहुभिर् धारिणी भुक्ता भूपालैः श्रूयते पुरा पार्थिवाः पृथिवीयोगात् पृथिवी कस्य योगतः

matsya-purāṇa 10 bahubhir dhāriṇī bhuktā bhūpālaiḥ śrūyate purā pārthivāḥ pṛthivīyogāt pṛthivī kasya yogataḥ

---

10.2

किम् अर्थं च कृता संज्ञा भूमेः किं पारिभाषिकी गौर् इतीयं च विख्याता सूत कस्माद्ब्रवीहि नः

kim arthaṃ ca kṛtā saṃjñā bhūmeḥ kiṃ pāribhāṣikī gaur itīyaṃ ca vikhyātā sūta kasmādbravīhi naḥ

---

10.3

वंशे स्वायम्भुवस्यासीद् अङ्गो नाम प्रजापतिः मृत्योस्तु दुहिता तेन परिणीता सुदुर्मुखा

vaṃśe svāyambhuvasyāsīd aṅgo nāma prajāpatiḥ mṛtyostu duhitā tena pariṇītā sudurmukhā

---

10.4

सुनीथा नाम तस्यास्तु वेनो नाम सुतः पुरा अधर्मनिरतश्चासीद् बलवान् वसुधाधिपः

sunīthā nāma tasyāstu veno nāma sutaḥ purā adharmanirataścāsīd balavān vasudhādhipaḥ

---

10.5

लोके ऽप्यधर्मकृज्जातः परभार्यापहारकः धर्माचारस्य सिद्ध्यर्थं जगतो ऽथ महर्षिभिः

loke 'pyadharmakṛjjātaḥ parabhāryāpahārakaḥ dharmācārasya siddhyarthaṃ jagato 'tha maharṣibhiḥ

---

10.6

अनुनीतो ऽपि न ददाव् अनुज्ञां स यदा ततः शापेन मारयित्वैनम् अराजकमयार्दिताः

anunīto 'pi na dadāv anujñāṃ sa yadā tataḥ śāpena mārayitvainam arājakamayārditāḥ

---

10.7

ममन्थुर् ब्राह्मणास्तस्य बलाद्देहमकल्मषाः तत्कायान्मथ्यमानात्तु निपेतुर्म्लेच्छजातयः

mamanthur brāhmaṇāstasya balāddehamakalmaṣāḥ tatkāyānmathyamānāttu nipeturmlecchajātayaḥ

---

10.8

शरीरे मातुरंशेन कृष्णाञ्जनसमप्रभाः पितुरंशस्य चांशेन धार्मिको धर्मचारिणः

śarīre māturaṃśena kṛṣṇāñjanasamaprabhāḥ pituraṃśasya cāṃśena dhārmiko dharmacāriṇaḥ

---

10.9

उत्पन्नो दक्षिणाद्धस्तात् सधनुः सशरो गदी दिव्यतेजोमयवपुः सरत्नकवचाङ्गदः

utpanno dakṣiṇāddhastāt sadhanuḥ saśaro gadī divyatejomayavapuḥ saratnakavacāṅgadaḥ

---

10.10

पृथोरेवाभवद्यत्नात् ततः पृथुरजायत स विप्रैरभिषिक्तो ऽपि तपः कृत्वा सुदारुणम्

pṛthorevābhavadyatnāt tataḥ pṛthurajāyata sa viprairabhiṣikto 'pi tapaḥ kṛtvā sudāruṇam

---

10.11

विष्णोर्वरेण सर्वस्य प्रभुत्वम् अगमत् पुनः निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्धर्मं वीक्ष्य भूतलम्

viṣṇorvareṇa sarvasya prabhutvam agamat punaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ nirdharmaṃ vīkṣya bhūtalam

---

10.12

दग्धुमेवोद्यतः कोपाच् छरेणामितविक्रमः ततो गोरूपमास्थाय भूः पलायितुम् उद्यता

dagdhumevodyataḥ kopāc chareṇāmitavikramaḥ tato gorūpamāsthāya bhūḥ palāyitum udyatā

---

10.13

पृष्ठतो ऽनुगतस्तस्याः पृथुर्दीप्तशरासनः ततः स्थित्वैकदेशे तु किं करोमीति चाब्रवीत्

pṛṣṭhato 'nugatastasyāḥ pṛthurdīptaśarāsanaḥ tataḥ sthitvaikadeśe tu kiṃ karomīti cābravīt

---

10.14

पृथुर् अप्यवदद् वाक्यम् ईप्सितं देहि सुव्रते सर्वस्य जगतः शीघ्रं स्थावरस्य चरस्य च

pṛthur apyavadad vākyam īpsitaṃ dehi suvrate sarvasya jagataḥ śīghraṃ sthāvarasya carasya ca

---

10.15

तथैव साब्रवीद् भूमिर् दुदोह स नराधिपः स्वके पाणौ पृथुर्वत्सं कृत्वा स्वायम्भुवं मनुम्

tathaiva sābravīd bhūmir dudoha sa narādhipaḥ svake pāṇau pṛthurvatsaṃ kṛtvā svāyambhuvaṃ manum

---

10.16

तदन्नमभवच्छुद्धं प्रजा जीवन्ति येन वै ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा वत्सः सोमस्तदाभवत्

tadannamabhavacchuddhaṃ prajā jīvanti yena vai tatastu ṛṣibhirdugdhā vatsaḥ somastadābhavat

---

10.17

दोग्धा बृहस्पतिरभूत् पात्रं वेदस्तपो रसः देवैश्च वसुधा दुग्धा दोग्धा मित्रस्तदाभवत्

dogdhā bṛhaspatirabhūt pātraṃ vedastapo rasaḥ devaiśca vasudhā dugdhā dogdhā mitrastadābhavat

---

10.18

इन्द्रो वत्सः समभवत् क्षीरमूर्जस्करं बलम् देवानां काञ्चनं पात्रं पितॄणां राजतं तथा

indro vatsaḥ samabhavat kṣīramūrjaskaraṃ balam devānāṃ kāñcanaṃ pātraṃ pitṝṇāṃ rājataṃ tathā

---

10.19

अन्तकश्चाभवद्दोग्धा यमो वत्सः स्वधा रसः अलाबुपात्रं नागानां तक्षको वत्सको ऽभवत्

antakaścābhavaddogdhā yamo vatsaḥ svadhā rasaḥ alābupātraṃ nāgānāṃ takṣako vatsako 'bhavat

---

10.20

विषं क्षीरं ततो दोग्धा धृतराष्ट्रो ऽभवत्पुनः असुरैरपि दुग्धेयम् आयसे शक्रपीडिनीम्

viṣaṃ kṣīraṃ tato dogdhā dhṛtarāṣṭro 'bhavatpunaḥ asurairapi dugdheyam āyase śakrapīḍinīm

---

10.21

पात्रे मायाम् अभूद् वत्सः प्राह्लादिस् तु विरोचनः दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीन् माया येन प्रवर्तिता

pātre māyām abhūd vatsaḥ prāhlādis tu virocanaḥ dogdhā dvimūrdhā tatrāsīn māyā yena pravartitā

---

10.22

यक्षैश्च वसुधा दुग्धा पुरान्तर्धानम् ईप्सुभिः कृत्वा वैश्रवणं वत्सम् आमपात्रे महीपते

yakṣaiśca vasudhā dugdhā purāntardhānam īpsubhiḥ kṛtvā vaiśravaṇaṃ vatsam āmapātre mahīpate

---

10.23

प्रेतरक्षोगणैर्दुग्धा धरा रुधिरमुल्बणम् रौप्यनाभो ऽभवद्दोग्धा सुमाली वत्स एव तु

pretarakṣogaṇairdugdhā dharā rudhiramulbaṇam raupyanābho 'bhavaddogdhā sumālī vatsa eva tu

---

10.24

गन्धर्वैश्च पुरा दुग्धा वसुधा साप्सरोगणैः वत्सं चैत्ररथं कृत्वा गन्धान्पद्मदले तथा

gandharvaiśca purā dugdhā vasudhā sāpsarogaṇaiḥ vatsaṃ caitrarathaṃ kṛtvā gandhānpadmadale tathā

---

10.25

दोग्धा वररुचिर्नाम नाट्यवेदस्य पारगः गिरिभिर्वसुधा दुग्धा रत्नानि विविधानि च

dogdhā vararucirnāma nāṭyavedasya pāragaḥ giribhirvasudhā dugdhā ratnāni vividhāni ca

---

10.26

औषधानि च दिव्यानि दोग्धा मेरुर्महाचलः वत्सो ऽभूद्धिमवांस् तत्र पात्रं शैलमयं पुनः

auṣadhāni ca divyāni dogdhā merurmahācalaḥ vatso 'bhūddhimavāṃs tatra pātraṃ śailamayaṃ punaḥ

---

10.27

वृक्षैश्च वसुधा दुग्धा क्षीरं छिन्नप्ररोहणम् पालाशपात्रे दोग्धा तु शालः पुष्पलताकुलः

vṛkṣaiśca vasudhā dugdhā kṣīraṃ chinnaprarohaṇam pālāśapātre dogdhā tu śālaḥ puṣpalatākulaḥ

---

10.28

प्लक्षो ऽभवत्ततो वत्सः सर्ववृक्षो धनाधिपः एवमन्यैश्च वसुधा तदा दुग्धा यथेप्सितम्

plakṣo 'bhavattato vatsaḥ sarvavṛkṣo dhanādhipaḥ evamanyaiśca vasudhā tadā dugdhā yathepsitam

---

10.29

आयुर् धनानि सौख्यं च पृथौ राज्यं प्रशासति न दरिद्रस्तदा कश्चिन् न रोगी न च पापकृत्

āyur dhanāni saukhyaṃ ca pṛthau rājyaṃ praśāsati na daridrastadā kaścin na rogī na ca pāpakṛt

---

10.30

नोपसर्गभयं किंचित् पृथौ राजनि शासति नित्यं प्रमुदिता लोका दुःखशोकविवर्जिताः

nopasargabhayaṃ kiṃcit pṛthau rājani śāsati nityaṃ pramuditā lokā duḥkhaśokavivarjitāḥ

---

10.31

धनुष्कोट्या च शैलेन्द्रान् उत्सार्य स महाबलः भुवस्तलं समं चक्रे लोकानां हितकाम्यया

dhanuṣkoṭyā ca śailendrān utsārya sa mahābalaḥ bhuvastalaṃ samaṃ cakre lokānāṃ hitakāmyayā

---

10.32

न पुरग्रामदुर्गाणि न चायुधधरा नराः क्षयातिशयदुःखं च नार्थशास्त्रस्य चादरः

na puragrāmadurgāṇi na cāyudhadharā narāḥ kṣayātiśayaduḥkhaṃ ca nārthaśāstrasya cādaraḥ

---

10.33

धर्मैकवासना लोकाः पृथौ राज्यं प्रशासति कथितानि च पात्राणि यत्क्षीरं च मया तव

dharmaikavāsanā lokāḥ pṛthau rājyaṃ praśāsati kathitāni ca pātrāṇi yatkṣīraṃ ca mayā tava

---

10.34

येषां यत्र रुचिस्तत्तद् देयं तेभ्यो विजानता यज्ञश्राद्धेषु सर्वेषु मया तुभ्यं निवेदितम्

yeṣāṃ yatra rucistattad deyaṃ tebhyo vijānatā yajñaśrāddheṣu sarveṣu mayā tubhyaṃ niveditam

---

10.35

दुहितृत्वं गता यस्मात् पृथोर्धर्मवतो मही तदानुरागयोगाच्च पृथिवी विश्रुता बुधैः

duhitṛtvaṃ gatā yasmāt pṛthordharmavato mahī tadānurāgayogācca pṛthivī viśrutā budhaiḥ

11.1

मत्स्य-पुराण 11 आदित्यवंशमखिलं वद सूत यथाक्रमम् सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि

matsya-purāṇa 11 ādityavaṃśamakhilaṃ vada sūta yathākramam somavaṃśaṃ ca tattvajña yathāvadvaktumarhasi

---

11.2

विवस्वान्कश्यपात् पूर्वम् अदित्यामभवत् सुतः तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा

vivasvānkaśyapāt pūrvam adityāmabhavat sutaḥ tasya patnītrayaṃ tadvat saṃjñā rājñī prabhā tathā

---

11.3

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम् प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्

raivatasya sutā rājñī revataṃ suṣuve sutam prabhā prabhātaṃ suṣuve tvāṣṭrī saṃjñā tathā manum

---

11.4

यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः ततस्तेजोमयं रूपम् असहन्ती विवस्वतः

yamaśca yamunā caiva yamalau tu babhūvatuḥ tatastejomayaṃ rūpam asahantī vivasvataḥ

---

11.5

नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी

nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaninditām tvāṣṭrī svarūparūpeṇa nāmnā chāyeti bhāminī

---

11.6

पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत छाये तं भज भर्तारम् अस्मदीयं वरानने

purataḥ saṃsthitāṃ dṛṣṭvā saṃjñā tāṃ pratyabhāṣata chāye taṃ bhaja bhartāram asmadīyaṃ varānane

---

11.7

अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय तथेत्युक्त्वा तु सा देवम् अगमत् क्वापि सुव्रता

apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya tathetyuktvā tu sā devam agamat kvāpi suvratā

---

11.8

कामयामास देवो ऽपि संज्ञेयमिति चादरात् जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनुरूपिणम्

kāmayāmāsa devo 'pi saṃjñeyamiti cādarāt janayāmāsa tasyāṃ tu putraṃ ca manurūpiṇam

---

11.9

सवर्णत्वाच्च सावर्णिर् मनोर्वैवस्वतस्य च ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु

savarṇatvācca sāvarṇir manorvaivasvatasya ca tataḥ śaniṃ ca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva krameṇa tu

---

11.10

छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः छाया स्वपुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा

chāyāyāṃ janayāmāsa saṃjñeyamiti bhāskaraḥ chāyā svaputre 'bhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tathā

---

11.11

पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्छितः संतर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम्

pūrvo manustu cakṣāma na yamaḥ krodhamūrchitaḥ saṃtarjayāmāsa tadā pādamudyamya dakṣiṇam

---

11.12

शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः पादो ऽयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः

śaśāpa ca yamaṃ chāyā sakṣataḥ kṛmisaṃyutaḥ pādo 'yameko bhavitā pūyaśoṇitavisravaḥ

---

11.13

निवेदयामास पितुर् यमः शापादमर्षितः निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया

nivedayāmāsa pitur yamaḥ śāpādamarṣitaḥ niṣkāraṇamahaṃ śapto mātrā deva sakopayā

---

11.14

बालभावान्मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत् मनुना वार्यमाणापि मम शापम् अदाद् विभो

bālabhāvānmayā kiṃcid udyataś caraṇaḥ sakṛt manunā vāryamāṇāpi mama śāpam adād vibho

---

11.15

प्रायो न माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः देवो ऽप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते

prāyo na mātā sāsmākaṃ śāpenāhaṃ yato hataḥ devo 'pyāha yamaṃ bhūyaḥ kiṃ karomi mahāmate

---

11.16

मौर्ख्यात्कस्य न दुःखं स्याद् अथवा कर्मसंततिः अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु

maurkhyātkasya na duḥkhaṃ syād athavā karmasaṃtatiḥ anivāryā bhavasyāpi kā kathānyeṣu jantuṣu

---

11.17

कृकवाकुर्मया दत्तो यः कृमीन्भक्षयिष्यति क्लेदं च रुधिरं चैव वत्सायम् अपनेष्यति

kṛkavākurmayā datto yaḥ kṛmīnbhakṣayiṣyati kledaṃ ca rudhiraṃ caiva vatsāyam apaneṣyati

---

11.18

एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्त्रानिलाशनः

evamuktastapastepe yamastīvraṃ mahāyaśāḥ gokarṇatīrthe vairāgyāt phalapattrānilāśanaḥ

---

11.19

आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् वरं प्रादान्महादेवः संतुष्टः शूलभृत्तदा

ārādhayanmahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam varaṃ prādānmahādevaḥ saṃtuṣṭaḥ śūlabhṛttadā

---

11.20

वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम् धर्माधर्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम्

vavre sa lokapālatvaṃ pitṛloke nṛpālayam dharmādharmātmakasyāpi jagatastu parīkṣaṇam

---

11.21

एवं स लोकपालत्वम् अगमच्छूलपाणिनः पितॄणां चाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ

evaṃ sa lokapālatvam agamacchūlapāṇinaḥ pitṝṇāṃ cādhipatyaṃ ca dharmādharmasya cānagha

---

11.22

विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितम् त्वष्टुः समीपमगमद् आचचक्षे च रोषवान्

vivasvānatha tajjñātvā saṃjñāyāḥ karmaceṣṭitam tvaṣṭuḥ samīpamagamad ācacakṣe ca roṣavān

---

11.23

तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमाः तवासहन्ती भगवन् महस्तीव्रं तमोनुदम्

tamuvāca tatastvaṣṭā sāntvapūrvaṃ dvijottamāḥ tavāsahantī bhagavan mahastīvraṃ tamonudam

---

11.24

वडबारूपम् आस्थाय मत्सकाशम् इहागता निवारिता मया सा नु त्वया चैव दिवाकर

vaḍabārūpam āsthāya matsakāśam ihāgatā nivāritā mayā sā nu tvayā caiva divākara

---

11.25

यस्माद् अविज्ञाततया मत्सकाशम् इहागता तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि

yasmād avijñātatayā matsakāśam ihāgatā tasmānmadīyaṃ bhavanaṃ praveṣṭuṃ na tvamarhasi

---

11.26

एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता वडबारूपम् आस्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता

evamuktā jagāmātha marudeśamaninditā vaḍabārūpam āsthāya bhūtale sampratiṣṭhitā

---

11.27

तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर

tasmātprasādaṃ kuru me yadyanugrahabhāgaham apaneṣyāmi te tejo yantre kṛtvā divākara

---

11.28

रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्

rūpaṃ tava kariṣyāmi lokānandakaraṃ prabho tathetyuktaḥ sa raviṇā bhramau kṛtvā divākaram

---

11.29

पृथक्चकार तत्तेजश् चक्रं विष्णोर् अकल्पयत् त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम्

pṛthakcakāra tattejaś cakraṃ viṣṇor akalpayat triśūlaṃ cāpi rudrasya vajramindrasya cādhikam

---

11.30

दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्रकिरणात्मकम् रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्

daityadānavasaṃhartuḥ sahasrakiraṇātmakam rūpaṃ cāpratimaṃ cakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat

---

11.31

न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित्कारयेत् क्वचित्

na śaśākātha taddraṣṭuṃ pādarūpaṃ raveḥ punaḥ arcāsvapi tataḥ pādau na kaścitkārayet kvacit

---

11.32

यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम् कुष्ठरोगमवाप्नोति लोके ऽस्मिन्दुःखसंयुतः

yaḥ karoti sa pāpiṣṭhāṃ gatimāpnoti ninditām kuṣṭharogamavāpnoti loke 'sminduḥkhasaṃyutaḥ

---

11.33

तस्माच्च धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः

tasmācca dharmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ

---

11.34

ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकम् अमराधिपः कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः

tataḥ sa bhagavāngatvā bhūrlokam amarādhipaḥ kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ

---

11.35

अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमद्भयविह्वला

aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samāvṛtaḥ saṃjñā ca manasā kṣobham agamadbhayavihvalā

---

11.36

नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परो ऽयमिति शङ्कया तद्रेतसस् ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम्

nāsāpuṭābhyāmutsṛṣṭaṃ paro 'yamiti śaṅkayā tadretasas tato jātāv aśvināv iti niścitam

---

11.37

दस्रौ सुतत्वात् संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषम् अगमत् परम्

dasrau sutatvāt saṃjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ jñātvā cirācca taṃ devaṃ saṃtoṣam agamat param

---

11.38

विमानेनागमत्स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता सावर्णो ऽपि मनुर् मेराव् अद्याप्यास्ते तपोधनः शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः

vimānenāgamatsvargaṃ patyā saha mudānvitā sāvarṇo 'pi manur merāv adyāpyāste tapodhanaḥ śanistapobalādāpa grahasāmyaṃ tataḥ punaḥ

---

11.39

यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता

yamunā tapatī caiva punarnadyau babhūvatuḥ viṣṭirghorātmikā tadvat kālatvena vyavasthitā

---

11.40

मनोर् वैवस्वतस्यासन् दश पुत्रा महाबलाः इलस् तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत

manor vaivasvatasyāsan daśa putrā mahābalāḥ ilas tu prathamasteṣāṃ putreṣṭyāṃ samajāyata

---

11.41

इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलाः पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः

ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṭa eva ca nariṣyantaḥ karūṣaśca śaryātiśca mahābalāḥ pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ

---

11.42

अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम्

abhiṣicya manuḥ putram ilaṃ jyeṣṭhaṃ sa dhārmikaḥ jagāma tapase bhūyaḥ sa mahendravanālayam

---

11.43

अथ दिग्जयसिद्ध्यर्थम् इलः प्रायान्महीम् इमाम् भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः सम्प्रधर्षयन्

atha digjayasiddhyartham ilaḥ prāyānmahīm imām bhramandvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ sampradharṣayan

---

11.44

जगामोपवनं शम्भोर् अश्वाकृष्टः प्रतापवान् कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्

jagāmopavanaṃ śambhor aśvākṛṣṭaḥ pratāpavān kalpadrumalatākīrṇaṃ nāmnā śaravaṇaṃ mahat

---

11.45

रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्धशेखरः उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः

ramate yatra deveśaḥ śambhuḥ somārdhaśekharaḥ umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ

---

11.46

पुंनाम सत्त्वं यत्किंचिद् आगमिष्यति ते वने स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले

puṃnāma sattvaṃ yatkiṃcid āgamiṣyati te vane strītvameṣyati tatsarvaṃ daśayojanamaṇḍale

---

11.47

अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा स्त्रीत्वमाप विशन्न् एव वडबात्वं हयस्तदा

ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇe purā strītvamāpa viśann eva vaḍabātvaṃ hayastadā

---

11.48

पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृपः इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी

puruṣatvaṃ hṛtaṃ sarvaṃ strīrūpe vismito nṛpaḥ ileti sābhavannārī pīnonnataghanastanī

---

11.49

उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा

unnataśroṇijaghanā padmapattrāyatekṣaṇā pūrṇenduvadanā tanvī vilāsollāsitekṣaṇā

---

11.50

मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी

mūlonnatāyatabhujā nīlakuñcitamūrdhajā tanulomā sudaśanā mṛdugambhīrabhāṣiṇī

---

11.51

श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा

śyāmagaureṇa varṇena haṃsavāraṇagāminī kārmukabhrūyugopetā tanutāmranakhāṅkurā

---

11.52

भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह

bhramantī ca vane tasmiṃś cintayāmāsa bhāminī ko me pitāthavā bhrātā kā me mātā bhavediha

---

11.53

कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना

kasya bharturahaṃ dattā kiyadvatsyāmi bhūtale cintayantīti dadṛśe somaputreṇa sāṅganā

---

11.54

इला रूपसमाक्षिप्तमनसा वरवर्णिनी बुधस्तदाप्तये यत्नम् अकरोत्कामपीडितः

ilā rūpasamākṣiptamanasā varavarṇinī budhastadāptaye yatnam akarotkāmapīḍitaḥ

---

11.55

विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः वेणुदण्डकृतानेकपवित्रकगणत्रिकः

viśiṣṭākāravāndaṇḍī sakamaṇḍalupustakaḥ veṇudaṇḍakṛtānekapavitrakagaṇatrikaḥ

---

11.56

द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः

dvijarūpaḥ śikhī brahmā nigadankarṇakuṇḍalaḥ baṭubhiścānvito yuktaiḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ

---

11.57

किलान्विषन् वने तस्मिन् नाजुहाव स तामिलाम् बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले

kilānviṣan vane tasmin nājuhāva sa tāmilām bahir vanasyāntaritaḥ kila pādapamaṇḍale

---

11.58

ससंभ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत् त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम

sasaṃbhramamakasmāttāṃ sopālambhamivāvadat tyaktvāgnihotraśuśrūṣāṃ kva gatā mandirānmama

---

11.59

इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना

iyaṃ vihāravelā te hy atikrāmati sāmpratam ehyehi pṛthusuśroṇi saṃbhrāntā kena hetunā

---

11.60

इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम

iyaṃ sāyantanī velā vihārasyeha vartate kṛtvopalepanaṃ puṣpair alaṃkuru gṛhaṃ mama

---

11.61

सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ

sā tv abravīd viramṛtāhaṃ sarvametattapodhana ātmānaṃ tvāṃ ca bhartāraṃ kulaṃ ca vada me 'nagha

---

11.62

बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः

budhaḥ provāca tāṃ tanvīm ilā tvaṃ varavarṇinī ahaṃ ca kāmuko nāma bahuvidyo budhaḥ smṛtaḥ

---

11.63

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्

tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ iti sā tasya vacanāt praviṣṭā budhamandiram

---

11.64

रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता

ratnastambhasamāyuktaṃ divyamāyāvinirmitam ilā kṛtārthamātmānaṃ mene tadbhavanasthitā

---

11.65

अहो वृत्तमहो रूपम् अहो धनमहो कुलम् मम चास्य च मे भर्तुर् अहो लावण्यम् उत्तमम्

aho vṛttamaho rūpam aho dhanamaho kulam mama cāsya ca me bhartur aho lāvaṇyam uttamam

---

11.66

रेमे च सा तेन समम् अतिकालमिला ततः सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा

reme ca sā tena samam atikālamilā tataḥ sarvabhogamaye gehe yathendrabhavane tathā

12.1

मत्स्य-पुराण 12 अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस् तस्य मानवाः इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस् तदा शरवणान्तिकम्

matsya-purāṇa 12 athānviṣanto rājānaṃ bhrātaras tasya mānavāḥ ikṣvākupramukhā jagmus tadā śaravaṇāntikam

---

12.2

ततस्ते ददृशुः सर्वे वडबाम् अग्रतः स्थिताम् रत्नपर्याणकिरणदीप्तकायाम् अनुत्तमाम्

tataste dadṛśuḥ sarve vaḍabām agrataḥ sthitām ratnaparyāṇakiraṇadīptakāyām anuttamām

---

12.3

पर्याणप्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः अयं चन्द्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः

paryāṇapratyabhijñānāt sarve vismayam āgatāḥ ayaṃ candraprabho nāma vājī tasya mahātmanaḥ

---

12.4

अगमद् वडबारूपम् उत्तमं केन हेतुना ततस् तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुस्ते पुरोधसम्

agamad vaḍabārūpam uttamaṃ kena hetunā tatas tu maitrāvaruṇiṃ papracchuste purodhasam

---

12.5

किमित्येतदभूच्चित्रं वद योगविदां वर वसिष्ठश्चाब्रवीत् सर्वं दृष्ट्वा तद्ध्यानचक्षुषा

kimityetadabhūccitraṃ vada yogavidāṃ vara vasiṣṭhaścābravīt sarvaṃ dṛṣṭvā taddhyānacakṣuṣā

---

12.6

समयः शम्भुदयिताकृतः शरवणे पुरा यः पुमान्प्रविशेद् अत्र स नारीत्वमवाप्स्यति

samayaḥ śambhudayitākṛtaḥ śaravaṇe purā yaḥ pumānpraviśed atra sa nārītvamavāpsyati

---

12.7

अयमश्वो ऽपि नारीत्वम् अगाद्राज्ञा सहैव तु पुनः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः

ayamaśvo 'pi nārītvam agādrājñā sahaiva tu punaḥ puruṣatāmeti yathāsau dhanadopamaḥ

---

12.8

तथैव यत्नः कर्तव्यश् चाराध्यैव पिनाकिनम् ततस्ते मानवा जग्मुर् यत्र देवो महेश्वरः

tathaiva yatnaḥ kartavyaś cārādhyaiva pinākinam tataste mānavā jagmur yatra devo maheśvaraḥ

---

12.9

तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ ताव् ऊचतुर् अलङ्घ्यो ऽयं समयः किंतु साम्प्रतम्

tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ pārvatīparameśvarau tāv ūcatur alaṅghyo 'yaṃ samayaḥ kiṃtu sāmpratam

---

12.10

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः दत्त्वा किम्पुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्

ikṣvākoraśvamedhena yatphalaṃ syāttadāvayoḥ dattvā kimpuruṣo vīraḥ sa bhaviṣyatyasaṃśayam

---

12.11

तथेत्युक्तास्ततस्ते तु जग्मुर् वैवस्वतात्मजाः इक्ष्वाकोश्चाश्वमेधेन चेलः किम्पुरुषो ऽभवत्

tathetyuktāstataste tu jagmur vaivasvatātmajāḥ ikṣvākoścāśvamedhena celaḥ kimpuruṣo 'bhavat

---

12.12

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्री च मासमभूत्पुनः बुधस्य भवने तिष्ठन् निलो गर्भधरो ऽभवत्

māsamekaṃ pumānvīraḥ strī ca māsamabhūtpunaḥ budhasya bhavane tiṣṭhan nilo garbhadharo 'bhavat

---

12.13

अजीजनत्पुत्रमेकम् अनेकगुणसंयुतम् बुधश्चोत्पाद्य तं पुत्रं स्वर्लोकम् अगमत्ततः

ajījanatputramekam anekaguṇasaṃyutam budhaścotpādya taṃ putraṃ svarlokam agamattataḥ

---

12.14

इलस्य नाम्ना तद्वर्षम् इलावृतम् अभूत्तदा सोमार्कवंशयोर् आदाव् इलो ऽभून्मनुनन्दनः

ilasya nāmnā tadvarṣam ilāvṛtam abhūttadā somārkavaṃśayor ādāv ilo 'bhūnmanunandanaḥ

---

12.15

एवं पुरूरवाः पुंसोर् अभवद् वंशवर्धनः इक्ष्वाकुर् अर्कवंशस्य तथैवोक्तस्तपोधनाः

evaṃ purūravāḥ puṃsor abhavad vaṃśavardhanaḥ ikṣvākur arkavaṃśasya tathaivoktastapodhanāḥ

---

12.16

इलः किम्पुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते पुनः पुत्रत्रयमभूत् सुद्युम्नस्यापराजितम्

ilaḥ kimpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate punaḥ putratrayamabhūt sudyumnasyāparājitam

---

12.17

उत्कलो वै गहस् तद्वद् धरिताश्वश् च वीर्यवान् उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गया मता

utkalo vai gahas tadvad dharitāśvaś ca vīryavān utkalasyotkalā nāma gayasya tu gayā matā

---

12.18

हरिताश्वस्य दिक्पूर्वा विश्रुता कुरुभिः सह प्रतिष्ठाने ऽभिषिच्याथ स पुरूरवसं सुतम्

haritāśvasya dikpūrvā viśrutā kurubhiḥ saha pratiṣṭhāne 'bhiṣicyātha sa purūravasaṃ sutam

---

12.19

जगामेलावृतं भोक्तुं वर्षं दिव्यफलाशनम् इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्

jagāmelāvṛtaṃ bhoktuṃ varṣaṃ divyaphalāśanam ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān

---

12.20

नरिष्यन्तस्य पुत्रो ऽभूच् छुचो नाम महाबलः नाभागस्याम्बरीषस्तु धृष्टस्य च सुतत्रयम्

nariṣyantasya putro 'bhūc chuco nāma mahābalaḥ nābhāgasyāmbarīṣastu dhṛṣṭasya ca sutatrayam

---

12.21

धृतकेतुश्चित्रनाथो रणधृष्टश्च वीर्यवान् आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका

dhṛtaketuścitranātho raṇadhṛṣṭaśca vīryavān ānarto nāma śaryāteḥ sukanyā caiva dārikā

---

12.22

आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् आनर्तो नाभ देशो ऽभून् नगरी च कुशस्थली

ānartasyābhavatputro rocamānaḥ pratāpavān ānarto nābha deśo 'bhūn nagarī ca kuśasthalī

---

12.23

रोचमानस्य पुत्रो ऽभूद् रेवो रैवत एव च ककुद्मी चापरं नाम ज्येष्ठः पुत्रशतस्य च

rocamānasya putro 'bhūd revo raivata eva ca kakudmī cāparaṃ nāma jyeṣṭhaḥ putraśatasya ca

---

12.24

रेवती तस्य सा कन्या भार्या रामस्य विश्रुता करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि

revatī tasya sā kanyā bhāryā rāmasya viśrutā karūṣasya tu kārūṣā bahavaḥ prathitā bhuvi

---

12.25

पृषध्रो गोवधाच्छूद्रो गुरुशापादजायत इक्ष्वाकुवंशं वक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः

pṛṣadhro govadhācchūdro guruśāpādajāyata ikṣvākuvaṃśaṃ vakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ

---

12.26

इक्ष्वाकोः पुत्रताम् आप विकुक्षिर् नाम देवराट् ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः

ikṣvākoḥ putratām āpa vikukṣir nāma devarāṭ jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd daśa pañca ca tatsutāḥ

---

12.27

मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः चतुर्दशोत्तरं चान्यच् छतमस्य तथाभवत्

meroruttarataste tu jātāḥ pārthivasattamāḥ caturdaśottaraṃ cānyac chatamasya tathābhavat

---

12.28

मेरोर्दक्षिणतो ये ये राजानः संप्रकीर्तिताः ज्येष्ठः ककुत्स्थो नाम्नाभूत् तत्सुतस्तु सुयोधनः

merordakṣiṇato ye ye rājānaḥ saṃprakīrtitāḥ jyeṣṭhaḥ kakutstho nāmnābhūt tatsutastu suyodhanaḥ

---

12.29

तस्य पुत्रः पृथुर्नाम विश्वगश्चपृथोः सुतः इन्दुस्तस्य च पुत्रो ऽभूद् युवनाश्वस्ततो ऽभवत्

tasya putraḥ pṛthurnāma viśvagaścapṛthoḥ sutaḥ industasya ca putro 'bhūd yuvanāśvastato 'bhavat

---

12.30

श्रावस्तश्च महातेजा वत्सकस्तत्सुतो ऽभवत् निर्मिता येन श्रावस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

śrāvastaśca mahātejā vatsakastatsuto 'bhavat nirmitā yena śrāvastī gauḍadeśe dvijottamāḥ

---

12.31

श्रावस्ताद्बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस् ततो ऽभवत् धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुनाम्ना हतः पुरा

śrāvastādbṛhadaśvo 'bhūt kuvalāśvas tato 'bhavat dhundhumāratvamagamad dhundhunāmnā hataḥ purā

---

12.32

तस्य पुत्रास् त्रयो जाता दृढाश्वो दण्ड एव च कपिलाश्वश्च विख्यातो धौन्धुमारिः प्रतापवान्

tasya putrās trayo jātā dṛḍhāśvo daṇḍa eva ca kapilāśvaśca vikhyāto dhaundhumāriḥ pratāpavān

---

12.33

दृढाश्वस्य प्रमोदश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वस् ततो ऽभवत्

dṛḍhāśvasya pramodaśca haryaśvastasya cātmajaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt saṃhatāśvas tato 'bhavat

---

12.34

अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्वसुताव् उभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता च ततो ऽभवत्

akṛtāśvo raṇāśvaśca saṃhatāśvasutāv ubhau yuvanāśvo raṇāśvasya māndhātā ca tato 'bhavat

---

12.35

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् धर्मसेनश्च पार्थिवः मुचुकुन्दश्च विख्यातः शत्रुजिच्च प्रतापवान्

māndhātuḥ purukutso 'bhūd dharmasenaśca pārthivaḥ mucukundaśca vikhyātaḥ śatrujicca pratāpavān

---

12.36

पुरुकुत्सस्य पुत्रो ऽभूद् वसुदो नर्मदापतिः सम्भूतिस्तस्य पुत्रो ऽभूत् त्रिधन्वा च ततो ऽभवत्

purukutsasya putro 'bhūd vasudo narmadāpatiḥ sambhūtistasya putro 'bhūt tridhanvā ca tato 'bhavat

---

12.37

त्रिधन्वनः सुतो जातस् त्रय्यारुण इति स्मृतः तस्मात्सत्यव्रतो नाम तस्मात्सत्यरथः स्मृतः

tridhanvanaḥ suto jātas trayyāruṇa iti smṛtaḥ tasmātsatyavrato nāma tasmātsatyarathaḥ smṛtaḥ

---

12.38

तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रो हरिश्चन्द्राच्च रोहितः रोहिताच्च वृको जातो वृकाद्बाहुरजायत

tasya putro hariścandro hariścandrācca rohitaḥ rohitācca vṛko jāto vṛkādbāhurajāyata

---

12.39

सगरस्तस्य पुत्रो ऽभूद् राजा परमधार्मिकः द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा

sagarastasya putro 'bhūd rājā paramadhārmikaḥ dve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā

---

12.40

ताभ्यामाराधितः पूर्वम् और्वो ऽग्निः पुत्रकाम्यया और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद् यथेष्टं वरमुत्तमम्

tābhyāmārādhitaḥ pūrvam aurvo 'gniḥ putrakāmyayā aurvastuṣṭastayoḥ prādād yatheṣṭaṃ varamuttamam

---

12.41

एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथापरा गृह्णातु वंशकर्तारं प्रभागृह्णाद् बहूंस्तदा

ekā ṣaṣṭisahasrāṇi sutamekaṃ tathāparā gṛhṇātu vaṃśakartāraṃ prabhāgṛhṇād bahūṃstadā

---

12.42

एकं भानुमती पुत्रम् अगृह्णादसमञ्जसम् ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा

ekaṃ bhānumatī putram agṛhṇādasamañjasam tataḥ ṣaṣṭisahasrāṇi suṣuve yādavī prabhā

---

12.43

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये ऽश्वमार्गणे असमञ्जसस्तु तनयो यो ऽंशुमान्नाम विश्रुतः

khanantaḥ pṛthivīṃ dagdhā viṣṇunā ye 'śvamārgaṇe asamañjasastu tanayo yo 'ṃśumānnāma viśrutaḥ

---

12.44

तस्य पुत्रो दिलीपस् तु दिलीपात्तु भगीरथः येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता

tasya putro dilīpas tu dilīpāttu bhagīrathaḥ yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā

---

12.45

भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः नाभागस्याम्बरीषो ऽभूत् सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत्

bhagīrathasya tanayo nābhāga iti viśrutaḥ nābhāgasyāmbarīṣo 'bhūt sindhudvīpas tato 'bhavat

---

12.46

तस्यायुतायुः पुत्रो ऽभूद् ऋतुपर्णस्ततो ऽभवत् तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः

tasyāyutāyuḥ putro 'bhūd ṛtuparṇastato 'bhavat tasya kalmāṣapādastu sarvakarmā tataḥ smṛtaḥ

---

12.47

तस्यानरण्यः पुत्रो ऽभून् निघ्नस्तस्य सुतो ऽभवत् निघ्नपुत्राव् उभौ जाताव् अनमित्ररघू नृपौ

tasyānaraṇyaḥ putro 'bhūn nighnastasya suto 'bhavat nighnaputrāv ubhau jātāv anamitraraghū nṛpau

---

12.48

अनामित्रो वनमगाद् भविता स कृते नृपः रघोर् अभूद्दिलीपस्तु दिलीपादजकस्तथा

anāmitro vanamagād bhavitā sa kṛte nṛpaḥ raghor abhūddilīpastu dilīpādajakastathā

---

12.49

दीर्घबाहुरजाज्जातश् चाजपालस्ततो नृपः तस्माद्दशरथो जातस् तस्य पुत्रचतुष्टयम्

dīrghabāhurajājjātaś cājapālastato nṛpaḥ tasmāddaśaratho jātas tasya putracatuṣṭayam

---

12.50

नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तेष्वग्रजो ऽभवत् रावणान्तकरस्तद्वद् रघूणां वंशवर्धनः

nārāyaṇātmakāḥ sarve rāmasteṣvagrajo 'bhavat rāvaṇāntakarastadvad raghūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ

---

12.51

वाल्मीकिस्तस्य चरितं चक्रे भार्गवसत्तमः तस्य पुत्रौ कुशलवाव् इक्ष्वाकुकुलवर्धनौ

vālmīkistasya caritaṃ cakre bhārgavasattamaḥ tasya putrau kuśalavāv ikṣvākukulavardhanau

---

12.52

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः नलस्तु नैषधस्तस्मान् नभास्तस्मादजायत

atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ nalastu naiṣadhastasmān nabhāstasmādajāyata

---

12.53

नभसः पुण्डरीको ऽभूत् क्षेमधन्वा ततः स्मृतः तस्य पुत्रो ऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्

nabhasaḥ puṇḍarīko 'bhūt kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ tasya putro 'bhavadvīro devānīkaḥ pratāpavān

---

12.54

अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः ततश्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्ततो ऽभवत्

ahīnagustasya sutaḥ sahasrāśvastataḥ paraḥ tataścandrāvalokastu tārāpīḍastato 'bhavat

---

12.55

तस्यात्मजश् चन्द्रगिरिर् भानुश् चन्द्रस्ततो ऽभवत् श्रुतायुर् अभवत्तस्माद् भारते यो निपातितः

tasyātmajaś candragirir bhānuś candrastato 'bhavat śrutāyur abhavattasmād bhārate yo nipātitaḥ

---

12.56

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे वीरसेनसुतस्तद्वन् नैषधश्च नराधिपः

nalau dvāv eva vikhyātau vaṃśe kaśyapasambhave vīrasenasutastadvan naiṣadhaśca narādhipaḥ

---

12.57

एते वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

ete vaivasvate vaṃśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

13.1

मत्स्य-पुराण 13 भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पितॄणां वंशमुत्तमम् रवेश्च श्राद्धदेवत्वं सोमस्य च विशेषतः

matsya-purāṇa 13 bhagavañśrotumicchāmi pitṝṇāṃ vaṃśamuttamam raveśca śrāddhadevatvaṃ somasya ca viśeṣataḥ

---

13.2

हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां वंशमुत्तमम् स्वर्गे पितृगणाः सप्त त्रयस्तेषाममूर्तयः

hanta te kathayiṣyāmi pitṝṇāṃ vaṃśamuttamam svarge pitṛgaṇāḥ sapta trayasteṣāmamūrtayaḥ

---

13.3

मूर्तिमन्तो ऽथ चत्वारः सर्वेषाममितौजसः अमूर्तयः पितृगणा वैराजस्य प्रजापतेः

mūrtimanto 'tha catvāraḥ sarveṣāmamitaujasaḥ amūrtayaḥ pitṛgaṇā vairājasya prajāpateḥ

---

13.4

जयन्ति यान्देवगणा वैराजा इति विश्रुताः ये चैते योगविभ्रष्टाः प्राप्य लोकान्सनातनान्

jayanti yāndevagaṇā vairājā iti viśrutāḥ ye caite yogavibhraṣṭāḥ prāpya lokānsanātanān

---

13.5

पुनर्ब्रह्मदिनान्ते तु जायन्ते ब्रह्मवादिनः सम्प्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्

punarbrahmadinānte tu jāyante brahmavādinaḥ samprāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyo yogaṃ sāṃkhyamanuttamam

---

13.6

सिद्धिं प्रयान्ति योगेन पुनरावृत्तिदुर्लभाम् योगिनामेव देयानि तस्माच्छ्राद्धानि दातृभिः

siddhiṃ prayānti yogena punarāvṛttidurlabhām yogināmeva deyāni tasmācchrāddhāni dātṛbhiḥ

---

13.7

एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता मैनाकस्तस्य दायादः क्रौञ्चस्तस्याग्रजो ऽभवत् क्रौञ्चद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो घृतसंवृतः

eteṣāṃ mānasī kanyā patnī himavato matā mainākastasya dāyādaḥ krauñcastasyāgrajo 'bhavat krauñcadvīpaḥ smṛto yena caturtho ghṛtasaṃvṛtaḥ

---

13.8

मेना च सुषुवे तिस्रः कन्या योगवतीस्ततः उमैकपर्णापर्णा च तीव्रव्रतपरायणाः

menā ca suṣuve tisraḥ kanyā yogavatīstataḥ umaikaparṇāparṇā ca tīvravrataparāyaṇāḥ

---

13.9

रुद्रस्यैका सितस्यैका जैगीषव्यस्य चापरा दत्ता हिमवता बालाः सर्वा लोके तपो ऽधिकाः

rudrasyaikā sitasyaikā jaigīṣavyasya cāparā dattā himavatā bālāḥ sarvā loke tapo 'dhikāḥ

---

13.10

कस्माद्दाक्षायणी पूर्वं ददाहात्मानमात्मना हिमवद्दुहिता तद्वत् कथं जाता महीतले

kasmāddākṣāyaṇī pūrvaṃ dadāhātmānamātmanā himavadduhitā tadvat kathaṃ jātā mahītale

---

13.11

संहरन्ती किमुक्तासौ सुता वा ब्रह्मसूनुना दक्षेण लोकजननी सूत विस्तरतो वद

saṃharantī kimuktāsau sutā vā brahmasūnunā dakṣeṇa lokajananī sūta vistarato vada

---

13.12

दक्षस्य यज्ञे वितते प्रभूतवरदक्षिणे समाहूतेषु देवेषु प्रोवाच पितरं सती

dakṣasya yajñe vitate prabhūtavaradakṣiṇe samāhūteṣu deveṣu provāca pitaraṃ satī

---

13.13

किमर्थं तात भर्ता मे यज्ञे ऽस्मिन्नाभिमन्त्रितः अयोग्य इति तामाह दक्षो यज्ञेषु शूलभृत्

kimarthaṃ tāta bhartā me yajñe 'sminnābhimantritaḥ ayogya iti tāmāha dakṣo yajñeṣu śūlabhṛt

---

13.14

उपसंहारकृद्रुद्रस् तेनामङ्गलभागयम् चुकोपाथ सती देहं त्यक्ष्यामीति त्वदुद्भवम्

upasaṃhārakṛdrudras tenāmaṅgalabhāgayam cukopātha satī dehaṃ tyakṣyāmīti tvadudbhavam

---

13.15

दशानां त्वं च भविता पितॄणामेकपुत्रकः क्षत्रियत्वे ऽश्वमेधे च रुद्रात्त्वं नाशमेष्यसि

daśānāṃ tvaṃ ca bhavitā pitṝṇāmekaputrakaḥ kṣatriyatve 'śvamedhe ca rudrāttvaṃ nāśameṣyasi

---

13.16

इत्युक्त्वा योगमास्थाय स्वदेहोद्भवतेजसा निर्दहन्ती तदात्मानं सदेवासुरकिंनरैः

ityuktvā yogamāsthāya svadehodbhavatejasā nirdahantī tadātmānaṃ sadevāsurakiṃnaraiḥ

---

13.17

किं किमेतदिति प्रोक्ता गन्धर्वगणगुह्यकैः उपगम्याब्रवीद्दक्षः प्रणिपत्याथ दुःखितः

kiṃ kimetaditi proktā gandharvagaṇaguhyakaiḥ upagamyābravīddakṣaḥ praṇipatyātha duḥkhitaḥ

---

13.18

त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता दुहितृत्वं गता देवि ममानुग्रहकाम्यया

tvamasya jagato mātā jagatsaubhāgyadevatā duhitṛtvaṃ gatā devi mamānugrahakāmyayā

---

13.19

न त्वया रहितं किंचिद् ब्रह्माण्डे सचराचरम् प्रसादं कुरु धर्मज्ञे न मां त्यक्तुमिहार्हसि

na tvayā rahitaṃ kiṃcid brahmāṇḍe sacarācaram prasādaṃ kuru dharmajñe na māṃ tyaktumihārhasi

---

13.20

प्राह देवी यदारब्धं तत्कार्यं मे न संशयः किंत्ववश्यं त्वया मर्त्ये हतयज्ञेन शूलिना

prāha devī yadārabdhaṃ tatkāryaṃ me na saṃśayaḥ kiṃtvavaśyaṃ tvayā martye hatayajñena śūlinā

---

13.21

प्रसादे लोकसृष्ट्यर्थं तपः कार्यं ममान्तिके प्रजापतिस्त्वं भविता दशानामङ्गजो ऽप्यलम्

prasāde lokasṛṣṭyarthaṃ tapaḥ kāryaṃ mamāntike prajāpatistvaṃ bhavitā daśānāmaṅgajo 'pyalam

---

13.22

मदंशेनाङ्गना षष्टिर् भविष्यन्त्यङ्गजास्तव मत्संनिधौ तपः कुर्वन् प्राप्स्यसे योगमुत्तमम्

madaṃśenāṅganā ṣaṣṭir bhaviṣyantyaṅgajāstava matsaṃnidhau tapaḥ kurvan prāpsyase yogamuttamam

---

13.23

एवमुक्तो ऽब्रवीद्दक्षः केषु केषु मयानघे तीर्थेषु च त्वं द्रष्टव्या स्तोतव्या कैश्च नामभिः

evamukto 'bravīddakṣaḥ keṣu keṣu mayānaghe tīrtheṣu ca tvaṃ draṣṭavyā stotavyā kaiśca nāmabhiḥ

---

13.24

सर्वदा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतो भुवि सर्वलोकेषु यत्किंचिद् रहितं न मया विना

sarvadā sarvabhūteṣu draṣṭavyā sarvato bhuvi sarvalokeṣu yatkiṃcid rahitaṃ na mayā vinā

---

13.25

तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः स्मर्तव्या भूतिकामैर् वा तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

tathāpi yeṣu sthāneṣu draṣṭavyā siddhimīpsubhiḥ smartavyā bhūtikāmair vā tāni vakṣyāmi tattvataḥ

---

13.26

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्गधारिणी प्रयागे ललिता देवी कामाक्षी गन्धमादने मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाम्बरे

vārāṇasyāṃ viśālākṣī naimiṣe liṅgadhāriṇī prayāge lalitā devī kāmākṣī gandhamādane mānase kumudā nāma viśvakāyā tathāmbare

---

13.27

गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे

gomante gomatī nāma mandare kāmacāriṇī madotkaṭā caitrarathe jayantī hastināpure

---

13.28

कान्यकुब्जे तथा गौरी रम्भा मलयपर्वते एकाम्भके कीर्तिमती विश्वां विश्वेश्वरे विदुः

kānyakubje tathā gaurī rambhā malayaparvate ekāmbhake kīrtimatī viśvāṃ viśveśvare viduḥ

---

13.29

पुष्करे पुरुहूतेति केदारे मार्गदायिनी नन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका

puṣkare puruhūteti kedāre mārgadāyinī nandā himavataḥ pṛṣṭhe gokarṇe bhadrakarṇikā

---

13.30

स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वले बिल्वपत्त्रिका श्रीशैले माधवी नाम भद्रा भद्रेश्वरे तथा

sthāneśvare bhavānī tu bilvale bilvapattrikā śrīśaile mādhavī nāma bhadrā bhadreśvare tathā

---

13.31

जया वराहशैले तु कामला कमलालये रुद्रकोट्यां च रुद्राणी काली कालञ्जरे गिरौ

jayā varāhaśaile tu kāmalā kamalālaye rudrakoṭyāṃ ca rudrāṇī kālī kālañjare girau

---

13.32

महालिङ्गे तु कपिला मर्कोटे मुकुटेश्वरी शालग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया

mahāliṅge tu kapilā markoṭe mukuṭeśvarī śālagrāme mahādevī śivaliṅge jalapriyā

---

13.33

मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा उत्पलाक्षी सहस्राक्षे कमलाक्षे महोत्पला

māyāpuryāṃ kumārī tu saṃtāne lalitā tathā utpalākṣī sahasrākṣe kamalākṣe mahotpalā

---

13.34

गङ्गायां मङ्गला नाम विमिला पुरुषोत्तमे विपाशायाम् अमोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्धने

gaṅgāyāṃ maṅgalā nāma vimilā puruṣottame vipāśāyām amoghākṣī pāṭalā puṇḍravardhane

---

13.35

नारायणी सुपार्श्वे तु विकूटे भद्रसुन्दरी विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले

nārāyaṇī supārśve tu vikūṭe bhadrasundarī vipule vipulā nāma kalyāṇī malayācale

---

13.36

कोटवी कोटितीर्थे तु सुगन्धा माधवे वने गोदाश्रमे त्रिसंध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया

koṭavī koṭitīrthe tu sugandhā mādhave vane godāśrame trisaṃdhyā tu gaṅgādvāre ratipriyā

---

13.37

शिवकुण्डे शिवानन्दा नन्दिनी देविकातटे रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने

śivakuṇḍe śivānandā nandinī devikātaṭe rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛndāvane vane

---

13.38

देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी

devakī mathurāyāṃ tu pātāle parameśvarī citrakūṭe tathā sītā vindhye vindhyādhivāsinī

---

13.39

सह्याद्राव् एकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती

sahyādrāv ekavīrā tu hariścandre tu candrikā ramaṇā rāmatīrthe tu yamunāyāṃ mṛgāvatī

---

13.40

करवीरे महालक्ष्मीर् उमा देवी विनायके अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी

karavīre mahālakṣmīr umā devī vināyake arogā vaidyanāthe tu mahākāle maheśvarī

---

13.41

अभयेत्युष्णतीर्थेषु चामृता विन्ध्यकन्दरे माण्डव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे

abhayetyuṣṇatīrtheṣu cāmṛtā vindhyakandare māṇḍavye māṇḍavī nāma svāhā māheśvare pure

---

13.42

छागलाण्डे प्रचण्डा तु चण्डिका मकरन्दके सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती

chāgalāṇḍe pracaṇḍā tu caṇḍikā makarandake someśvare varārohā prabhāse puṣkarāvatī

---

13.43

देवमाता सरस्वत्यां पारावारतटे मता महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी

devamātā sarasvatyāṃ pārāvārataṭe matā mahālaye mahābhāgā payoṣṇyāṃ piṅgaleśvarī

---

13.44

सिंहिका कृतशौचे तु कार्त्तिकेये यशस्करी उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसंगमे

siṃhikā kṛtaśauce tu kārttikeye yaśaskarī utpalāvartake lolā subhadrā śoṇasaṃgame

---

13.45

माता सिद्धपुरे लक्ष्मीर् अङ्गना भरताश्रमे जालंधरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते

mātā siddhapure lakṣmīr aṅganā bharatāśrame jālaṃdhare viśvamukhī tārā kiṣkindhaparvate

---

13.46

देवदारुवने पुष्टिर् मेधा काश्मीरमण्डले भीमा देवी हिमाद्रौ तु पुष्टिर्विश्वेश्वरे तथा

devadāruvane puṣṭir medhā kāśmīramaṇḍale bhīmā devī himādrau tu puṣṭirviśveśvare tathā

---

13.47

कपालमोचने शुद्धिर् माता कायावरोहणे शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा

kapālamocane śuddhir mātā kāyāvarohaṇe śaṅkhoddhāre dhvanirnāma dhṛtiḥ piṇḍārake tathā

---

13.48

काला तु चन्द्रभागायाम् अच्छोदे शिवकारिणी वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा

kālā tu candrabhāgāyām acchode śivakāriṇī veṇāyāmamṛtā nāma badaryāmurvaśī tathā

---

13.49

ओषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका मन्मथा हेमकूटे तु मुकुटे सत्यवादिनी

oṣadhī cottarakurau kuśadvīpe kuśodakā manmathā hemakūṭe tu mukuṭe satyavādinī

---

13.50

अश्वत्थे वन्दनीया तु निधिर्वैश्रवणालये गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसंनिधौ

aśvatthe vandanīyā tu nidhirvaiśravaṇālaye gāyatrī vedavadane pārvatī śivasaṃnidhau

---

13.51

देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता

devaloke tathendrāṇī brahmāsyeṣu sarasvatī sūryabimbe prabhā nāma mātṝṇāṃ vaiṣṇavī matā

---

13.52

अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम्

arundhatī satīnāṃ tu rāmāsu ca tilottamā citte brahmakalā nāma śaktiḥ sarvaśarīriṇām

---

13.53

एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतम्

etaduddeśataḥ proktaṃ nāmāṣṭaśatamuttamam aṣṭottaraṃ ca tīrthānāṃ śatametadudāhṛtam

---

13.54

यः स्मरेच्छृणुयाद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते एषु तीर्थेषु यः कृत्वा स्नानं पश्यति मां नरः

yaḥ smarecchṛṇuyād vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate eṣu tīrtheṣu yaḥ kṛtvā snānaṃ paśyati māṃ naraḥ

---

13.55

सर्वपापविनिर्मुक्तः कल्पं शिवपुरे वसेत् यस्तु मत्परमं कालं करोत्येतेषु मानवः

sarvapāpavinirmuktaḥ kalpaṃ śivapure vaset yastu matparamaṃ kālaṃ karotyeteṣu mānavaḥ

---

13.56

स भित्त्वा ब्रह्मसदनं पदमभ्येति शांकरम् नाम्नामष्टशतं यस्तु श्रावयेच्छिवसंनिधौ

sa bhittvā brahmasadanaṃ padamabhyeti śāṃkaram nāmnāmaṣṭaśataṃ yastu śrāvayecchivasaṃnidhau

---

13.57

तृतीयायामथाष्टम्यां बहुपुत्रो भवेन्नरः गोदाने श्राद्धदाने वा अहन्य् अहनि वा बुधः

tṛtīyāyāmathāṣṭamyāṃ bahuputro bhavennaraḥ godāne śrāddhadāne vā ahany ahani vā budhaḥ

---

13.58

देवार्चनविधौ विद्वान् पठन् ब्रह्माधिगच्छति एवं वदन्ती सा तत्र ददाहात्मानम् आत्मना

devārcanavidhau vidvān paṭhan brahmādhigacchati evaṃ vadantī sā tatra dadāhātmānam ātmanā

---

13.59

स्वायम्भुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत् पार्वती साभवद्देवी शिवदेहार्धधारिणी

svāyambhuvo 'pi kālena dakṣaḥ prācetaso 'bhavat pārvatī sābhavaddevī śivadehārdhadhāriṇī

---

13.60

मेनागर्भसमुत्पन्ना भुक्तमुक्तिफलप्रदा अरुन्धती जपन्त्येतत् प्राप योगमनुत्तमम्

menāgarbhasamutpannā bhuktamuktiphalapradā arundhatī japantyetat prāpa yogamanuttamam

---

13.61

पुरूरवाश्च राजर्षिलोके व्यजेयताम् अगात् ययातिः पुत्रलाभं च धनलाभं च भार्गवः

purūravāśca rājarṣiloke vyajeyatām agāt yayātiḥ putralābhaṃ ca dhanalābhaṃ ca bhārgavaḥ

---

13.62

तथान्ये देवदैत्याश्च ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा वैश्याः शूद्राश्च बहवः सिद्धिमीयुर्यथेप्सिताम्

tathānye devadaityāśca brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā vaiśyāḥ śūdrāśca bahavaḥ siddhimīyuryathepsitām

---

13.63

यत्रैतल्लिखितं तिष्ठेत् पूज्यते देवसंनिधौ न तत्र शोको दौर्गत्यं कदाचिदपि जायते

yatraitallikhitaṃ tiṣṭhet pūjyate devasaṃnidhau na tatra śoko daurgatyaṃ kadācidapi jāyate

14.1

मत्स्य-पुराण 14 लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीचनन्दनाः वर्तन्ते देव पितरो देवा यान्भावयन्त्यलम्

matsya-purāṇa 14 lokāḥ somapathā nāma yatra mārīcanandanāḥ vartante deva pitaro devā yānbhāvayantyalam

---

14.2

अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्र संस्थिताः अच्छोदा नाम तेषां तु मानसी कन्यका नदी

agniṣvāttā iti khyātā yajvāno yatra saṃsthitāḥ acchodā nāma teṣāṃ tu mānasī kanyakā nadī

---

14.3

अच्छोदं नाम च सरः पितृभिर्निर्मितं पुरा अच्छोदा तु तपश्चक्रे दिव्यं वर्षसहस्रकम्

acchodaṃ nāma ca saraḥ pitṛbhirnirmitaṃ purā acchodā tu tapaścakre divyaṃ varṣasahasrakam

---

14.4

आजग्मुः पितरस्तुष्टाः किल दातुं च तां वरम् दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः

ājagmuḥ pitarastuṣṭāḥ kila dātuṃ ca tāṃ varam divyarūpadharāḥ sarve divyamālyānulepanāḥ

---

14.5

सर्वे युवानो बलिनः कुसुमायुधसंनिभाः तन्मध्ये ऽमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य साङ्गना

sarve yuvāno balinaḥ kusumāyudhasaṃnibhāḥ tanmadhye 'māvasuṃ nāma pitaraṃ vīkṣya sāṅganā

---

14.6

वव्रे वरार्थिनी सङ्गं कुसुमायुधपीडिता योगाद्भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी

vavre varārthinī saṅgaṃ kusumāyudhapīḍitā yogādbhraṣṭā tu sā tena vyabhicāreṇa bhāminī

---

14.7

धरां तु नास्पृशत्पूर्वं पपाताथ भुवस्तले तिथाव् अमावसुर् यस्याम् इच्छां चक्रे न तां प्रति

dharāṃ tu nāspṛśatpūrvaṃ papātātha bhuvastale tithāv amāvasur yasyām icchāṃ cakre na tāṃ prati

---

14.8

धैर्येण तस्य सा लोकैर् अमावास्येति विश्रुता पितॄणां वल्लभा तस्मात् तस्यामक्षयकारकम्

dhairyeṇa tasya sā lokair amāvāsyeti viśrutā pitṝṇāṃ vallabhā tasmāt tasyāmakṣayakārakam

---

14.9

अच्छोदाधोमुखी दीना लज्जिता तपसः क्षयात् सा पितॄन् प्रार्थयामास पुरे चात्मप्रसिद्धये

acchodādhomukhī dīnā lajjitā tapasaḥ kṣayāt sā pitṝn prārthayāmāsa pure cātmaprasiddhaye

---

14.10

विलप्यमाना पितृभिर् इदमुक्ता तपस्विनी भविष्यमर्थमालोक्य देवकार्यं च ते तदा

vilapyamānā pitṛbhir idamuktā tapasvinī bhaviṣyamarthamālokya devakāryaṃ ca te tadā

---

14.11

इदम् ऊचुर् महाभागाः प्रसादशुभया गिरा दिवि दिव्यशरीरेण यत् किंचित् क्रियते बुधैः

idam ūcur mahābhāgāḥ prasādaśubhayā girā divi divyaśarīreṇa yat kiṃcit kriyate budhaiḥ

---

14.12

तेनैव तत्कर्मफलं भुज्यते वरवर्णिनी सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे

tenaiva tatkarmaphalaṃ bhujyate varavarṇinī sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe

---

14.13

तस्मात्त्वं पुत्रि तपसः प्राप्स्यसे प्रेत्य तत्फलम् अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

tasmāttvaṃ putri tapasaḥ prāpsyase pretya tatphalam aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā

---

14.14

व्यतिक्रमात्पितॄणां त्वं कष्टं कुलमवाप्स्यसि तस्माद्राज्ञो वसोः कन्या त्वम् अवश्यं भविष्यसि

vyatikramātpitṝṇāṃ tvaṃ kaṣṭaṃ kulamavāpsyasi tasmādrājño vasoḥ kanyā tvam avaśyaṃ bhaviṣyasi

---

14.15

कन्या भूत्वा च लोकान्स्वान् पुनराप्स्यसि दुर्लभान् पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि

kanyā bhūtvā ca lokānsvān punarāpsyasi durlabhān parāśarasya vīryeṇa putramekamavāpsyasi

---

14.16

द्वीपे तु बदरीप्राये बादरायणमच्युतम् स वेदमेकं बहुधा विभजिष्यति ते सुतः

dvīpe tu badarīprāye bādarāyaṇamacyutam sa vedamekaṃ bahudhā vibhajiṣyati te sutaḥ

---

14.17

पौरवस्यात्मजौ द्वौ तु समुद्रांशस्य शंतनोः विचित्रवीर्यस्तनयस् तथा चित्राङ्गदो नृपः

pauravasyātmajau dvau tu samudrāṃśasya śaṃtanoḥ vicitravīryastanayas tathā citrāṅgado nṛpaḥ

---

14.18

इमाव् उत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजावस्य धीमतः प्रौष्ठपद्यष्टकारूपा पितृलोके भविष्यसि

imāv utpādya tanayau kṣetrajāvasya dhīmataḥ prauṣṭhapadyaṣṭakārūpā pitṛloke bhaviṣyasi

---

14.19

नाम्ना सत्यवती लोके पितृलोके तथाष्टका आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा

nāmnā satyavatī loke pitṛloke tathāṣṭakā āyurārogyadā nityaṃ sarvakāmaphalapradā

---

14.20

भविष्यसि परे काले नदीत्वं च गमिष्यसि पुण्यतोषा सरिच्छ्रेष्ठा लोके ह्य् अच्छोदनामिका

bhaviṣyasi pare kāle nadītvaṃ ca gamiṣyasi puṇyatoṣā saricchreṣṭhā loke hy acchodanāmikā

---

14.21

इत्युक्त्वा स गणस्तेषां तत्रैवान्तरधीयत साप्यवाप च तत्सर्वं फलं यदुदितं पुरा

ityuktvā sa gaṇasteṣāṃ tatraivāntaradhīyata sāpyavāpa ca tatsarvaṃ phalaṃ yaduditaṃ purā

15.1

मत्स्य-पुराण 15 विभ्राजा नाम चान्ये तु दिवि सन्ति सुवर्चसः लोका बर्हिषदो यत्र पितरः सन्ति सुव्रताः

matsya-purāṇa 15 vibhrājā nāma cānye tu divi santi suvarcasaḥ lokā barhiṣado yatra pitaraḥ santi suvratāḥ

---

15.2

यत्र बर्हिणयुक्तानि विमानानि सहस्रशः संकल्प्या बर्हिषो यत्र तिष्ठन्ति फलदायिनः

yatra barhiṇayuktāni vimānāni sahasraśaḥ saṃkalpyā barhiṣo yatra tiṣṭhanti phaladāyinaḥ

---

15.3

यत्राभ्युदयशालासु मोदन्ते श्राद्धदायिनः यांश् च देवासुरगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः

yatrābhyudayaśālāsu modante śrāddhadāyinaḥ yāṃś ca devāsuragaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

---

15.4

यक्षरक्षोगणाश्चैव यजन्ति दिवि देवताः पुलस्त्यपुत्राः शतशस् तपोयोगसमन्विताः

yakṣarakṣogaṇāścaiva yajanti divi devatāḥ pulastyaputrāḥ śataśas tapoyogasamanvitāḥ

---

15.5

महात्मानो महाभागा भक्तानामभयप्रदाः एतेषां पीवरी कन्या मानसी दिवि विश्रुता

mahātmāno mahābhāgā bhaktānāmabhayapradāḥ eteṣāṃ pīvarī kanyā mānasī divi viśrutā

---

15.6

योगिनी योगमाता च तपश्चक्रे सुदारुणम् प्रसन्नो भगवांस्तस्या वरं वव्रे तु सा हरेः

yoginī yogamātā ca tapaścakre sudāruṇam prasanno bhagavāṃstasyā varaṃ vavre tu sā hareḥ

---

15.7

योगवन्तं सुरूपं च भर्तारं विजितेन्द्रियम् देहि देव प्रसन्नस्त्वं पतिं मे वदतां वरम्

yogavantaṃ surūpaṃ ca bhartāraṃ vijitendriyam dehi deva prasannastvaṃ patiṃ me vadatāṃ varam

---

15.8

उवाच देवो भविता व्यासपुत्रो यदा शुकः भविता तस्य भार्या त्वं योगाचार्यस्य सुव्रते

uvāca devo bhavitā vyāsaputro yadā śukaḥ bhavitā tasya bhāryā tvaṃ yogācāryasya suvrate

---

15.9

भविष्यति च ते कन्या कृत्वी नाम च योगिनी पाञ्चालाधिपतेर्देया मानुषस्य त्वया तदा

bhaviṣyati ca te kanyā kṛtvī nāma ca yoginī pāñcālādhipaterdeyā mānuṣasya tvayā tadā

---

15.10

जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धा च गौः स्मृता कृष्णो गौरः प्रभुः शम्भुर् भविष्यन्ति च ते सुताः

jananī brahmadattasya yogasiddhā ca gauḥ smṛtā kṛṣṇo gauraḥ prabhuḥ śambhur bhaviṣyanti ca te sutāḥ

---

15.11

महात्मानो महाभागा गमिष्यन्ति परं पदम् तानुत्पाद्य पुनर् योगात् सवरा मोक्षमेष्यसि

mahātmāno mahābhāgā gamiṣyanti paraṃ padam tānutpādya punar yogāt savarā mokṣameṣyasi

---

15.12

सुमूर्तिमन्तः पितरो वसिष्ठस्य सुताः स्मृताः नाम्ना तु मानसाः सर्वे सर्वे ते धर्ममूर्तयः

sumūrtimantaḥ pitaro vasiṣṭhasya sutāḥ smṛtāḥ nāmnā tu mānasāḥ sarve sarve te dharmamūrtayaḥ

---

15.13

ज्योतिर्भासिषु लोकेषु ये वसन्ति दिवः परम् विराजमानाः क्रीडन्ति यत्र ते श्राद्धदायिनः

jyotirbhāsiṣu lokeṣu ye vasanti divaḥ param virājamānāḥ krīḍanti yatra te śrāddhadāyinaḥ

---

15.14

सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पादजाः किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमन्तः क्रियान्विताः

sarvakāmasamṛddheṣu vimāneṣvapi pādajāḥ kiṃ punaḥ śrāddhadā viprā bhaktimantaḥ kriyānvitāḥ

---

15.15

गौर् नाम कन्या येषां तु मानसी दिवि राजते शुक्रस्य दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्धिनी

gaur nāma kanyā yeṣāṃ tu mānasī divi rājate śukrasya dayitā patnī sādhyānāṃ kīrtivardhinī

---

15.16

मरीचिगर्भा नाम्ना तु लोका मार्तण्डमण्डले पितरो यत्र तिष्ठन्ति हविष्मन्तो ऽङ्गिरःसुताः

marīcigarbhā nāmnā tu lokā mārtaṇḍamaṇḍale pitaro yatra tiṣṭhanti haviṣmanto 'ṅgiraḥsutāḥ

---

15.17

तीर्थश्राद्धप्रदा यान्ति ये च क्षत्रियसत्तमाः राज्ञां तु पितरस्ते वै स्वर्गमोक्षफलप्रदाः

tīrthaśrāddhapradā yānti ye ca kṣatriyasattamāḥ rājñāṃ tu pitaraste vai svargamokṣaphalapradāḥ

---

15.18

एतेषां मानसी कन्या यशोदा लोकविश्रुता पत्नी ह्य् अंशुमतः श्रेष्ठा स्नुषा पञ्चजनस्य च

eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā lokaviśrutā patnī hy aṃśumataḥ śreṣṭhā snuṣā pañcajanasya ca

---

15.19

जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही लोकाः कामदुघा नाम कामभोगफलप्रदाः

jananyatha dilīpasya bhagīrathapitāmahī lokāḥ kāmadughā nāma kāmabhogaphalapradāḥ

---

15.20

सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः

susvadhā nāma pitaro yatra tiṣṭhanti suvratāḥ ājyapā nāma lokeṣu kardamasya prajāpateḥ

---

15.21

पुलहाङ्गजदायादा वैश्यास्तान्भावयन्ति च यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यन्ति युगपद्गताः

pulahāṅgajadāyādā vaiśyāstānbhāvayanti ca yatra śrāddhakṛtaḥ sarve paśyanti yugapadgatāḥ

---

15.22

मातृभ्रातृपितृस्वसृसखिसम्बन्धिबान्धवान् अपि जन्मायुतैर्दृष्टान् अनुभूतान्सहस्रशः

mātṛbhrātṛpitṛsvasṛsakhisambandhibāndhavān api janmāyutairdṛṣṭān anubhūtānsahasraśaḥ

---

15.23

एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता या पत्नी नहुषस्यासीद् ययातेर्जननी तथा

eteṣāṃ mānasī kanyā virajā nāma viśrutā yā patnī nahuṣasyāsīd yayāterjananī tathā

---

15.24

एकाष्टकाभवत् पश्चाद् ब्रह्मलोके गता सती त्रय एते गणाः प्रोक्ताश् चतुर्थं तु वदाम्यतः

ekāṣṭakābhavat paścād brahmaloke gatā satī traya ete gaṇāḥ proktāś caturthaṃ tu vadāmyataḥ

---

15.25

लोकास्तु मानसा नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थिताः येषां तु मानसी कन्या नर्मदा नाम विश्रुता

lokāstu mānasā nāma brahmāṇḍopari saṃsthitāḥ yeṣāṃ tu mānasī kanyā narmadā nāma viśrutā

---

15.26

सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति शाश्वताः धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः

somapā nāma pitaro yatra tiṣṭhanti śāśvatāḥ dharmamūrtidharāḥ sarve parato brahmaṇaḥ smṛtāḥ

---

15.27

उत्पन्नाः स्वधया ते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वं मानसे साम्प्रतं स्थिताः

utpannāḥ svadhayā te tu brahmatvaṃ prāpya yoginaḥ kṛtvā sṛṣṭyādikaṃ sarvaṃ mānase sāmprataṃ sthitāḥ

---

15.28

नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित् भूतानि या पावयति दक्षिणापथगामिनी

narmadā nāma teṣāṃ tu kanyā toyavahā sarit bhūtāni yā pāvayati dakṣiṇāpathagāminī

---

15.29

तेभ्यः सर्वे तु मनवः प्रजाः सर्गेषु निर्मिताः ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वन्ति धर्माभावे ऽपि सर्वदा

tebhyaḥ sarve tu manavaḥ prajāḥ sargeṣu nirmitāḥ jñātvā śrāddhāni kurvanti dharmābhāve 'pi sarvadā

---

15.30

तेभ्य एव पुनः प्राप्तुं प्रसादाद्योगसंततिम् पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेव विनिर्मितम्

tebhya eva punaḥ prāptuṃ prasādādyogasaṃtatim pitṝṇāmādisarge tu śrāddhameva vinirmitam

---

15.31

सर्वेषां राजतं पात्रम् अथवा रजतान्वितम् दत्तं स्वधा पुरोधाय पितॄन् प्रीणाति सर्वदा

sarveṣāṃ rājataṃ pātram athavā rajatānvitam dattaṃ svadhā purodhāya pitṝn prīṇāti sarvadā

---

15.32

अग्नीषोमयमानां तु कार्यमाप्यायनं बुधः अग्न्यभावे ऽपि विप्रस्य प्राणाव् अपि जले ऽथवा

agnīṣomayamānāṃ tu kāryamāpyāyanaṃ budhaḥ agnyabhāve 'pi viprasya prāṇāv api jale 'thavā

---

15.33

अजाकर्णे ऽश्वकर्णे वा गोष्ठे वा सलिलान्तिके पितॄणाम् अम्बरं स्थानं दक्षिणा दिक्प्रशस्यते

ajākarṇe 'śvakarṇe vā goṣṭhe vā salilāntike pitṝṇām ambaraṃ sthānaṃ dakṣiṇā dikpraśasyate

---

15.34

प्राचीनावीतमुदकं तिलाः सव्याङ्गमेव च दर्भा मांसं च पाठीनं गोक्षीरं मधुरा रसाः

prācīnāvītamudakaṃ tilāḥ savyāṅgameva ca darbhā māṃsaṃ ca pāṭhīnaṃ gokṣīraṃ madhurā rasāḥ

---

15.35

खड्गलोहामिषमधुकुशश्यामाकशालयः यवनीवारमुद्गेक्षुशुक्लपुष्पघृतानि च

khaḍgalohāmiṣamadhukuśaśyāmākaśālayaḥ yavanīvāramudgekṣuśuklapuṣpaghṛtāni ca

---

15.36

वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा द्वेष्याणि सम्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि तु

vallabhāni praśastāni pitṝṇāmiha sarvadā dveṣyāṇi sampravakṣyāmi śrāddhe varjyāni yāni tu

---

15.37

मसूरशणनिष्पावराजमाषकुसुम्भिकाः पद्मबिल्वार्कधत्तूरपारिभद्राटरूषकाः

masūraśaṇaniṣpāvarājamāṣakusumbhikāḥ padmabilvārkadhattūrapāribhadrāṭarūṣakāḥ

---

15.38

न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा कोद्रवोदारचणकाः कपित्थं मधुकातसी

na deyāḥ pitṛkāryeṣu payaścājāvikaṃ tathā kodravodāracaṇakāḥ kapitthaṃ madhukātasī

---

15.39

एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रियमिच्छता पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयन्ति तम्

etānyapi na deyāni pitṛbhyaḥ priyamicchatā pitṝn prīṇāti yo bhaktyā te punaḥ prīṇayanti tam

---

15.40

यच्छन्ति पितरः पुष्टिं स्वर्गारोग्यं प्रजाफलम् देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते

yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ svargārogyaṃ prajāphalam devakāryādapi punaḥ pitṛkāryaṃ viśiṣyate

---

15.41

देवतानां च पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निःशस्त्राः स्थिरसौहृदाः

devatānāṃ ca pitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam śīghraprasādāstvakrodhā niḥśastrāḥ sthirasauhṛdāḥ

---

15.42

शान्तात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पूर्वदेवताः

śāntātmānaḥ śaucaparāḥ satataṃ priyavādinaḥ bhaktānuraktāḥ sukhadāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ

---

15.43

हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः एतद्वः सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्तनम् पुण्यं पवित्रम् आयुष्यं कीर्तनीयं सदा नृभिः

haviṣmatāmādhipatye śrāddhadevaḥ smṛto raviḥ etadvaḥ sarvamākhyātaṃ pitṛvaṃśānukīrtanam puṇyaṃ pavitram āyuṣyaṃ kīrtanīyaṃ sadā nṛbhiḥ

16.1

मत्स्य-पुराण 16 श्रुत्वैतत् सर्वम् अखिलं मनुः पप्रच्छ केशवम् श्राद्धकालं च विविधं श्राद्धभेदं तथैव च

matsya-purāṇa 16 śrutvaitat sarvam akhilaṃ manuḥ papraccha keśavam śrāddhakālaṃ ca vividhaṃ śrāddhabhedaṃ tathaiva ca

---

16.2

श्राद्धेषु भोजनीया ये ये च वर्ज्या द्विजातयः कस्मिन्वासरभागे वा पितृभ्यः श्राद्धमाचरेत्

śrāddheṣu bhojanīyā ye ye ca varjyā dvijātayaḥ kasminvāsarabhāge vā pitṛbhyaḥ śrāddhamācaret

---

16.3

कस्मिन्दत्तं कथं याति श्राद्धं तु मधुसूदन विधिना केन कर्तव्यं कथं प्रीणाति तत्पितॄन्

kasmindattaṃ kathaṃ yāti śrāddhaṃ tu madhusūdana vidhinā kena kartavyaṃ kathaṃ prīṇāti tatpitṝn

---

16.4

कुर्यादहरहः श्राद्धम् अन्नाद्येनोदकेन वा पयोमूलफलैर् वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्

kuryādaharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā payomūlaphalair vāpi pitṛbhyaḥ prītimāvahan

---

16.5

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ śrāddhamucyate nityaṃ tāvatpravakṣyāmi arghyāvāhanavarjitam

---

16.6

अदैवं तद्विजानीयात् पार्वणं पर्वसु स्मृतम् पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु तावन्महीपते

adaivaṃ tadvijānīyāt pārvaṇaṃ parvasu smṛtam pārvaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ śṛṇu tāvanmahīpate

---

16.7

पार्वणे ये नियोज्यास्तु ताञ्शृणुष्व नराधिप पञ्चाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्

pārvaṇe ye niyojyāstu tāñśṛṇuṣva narādhipa pañcāgniḥ snātakaścaiva trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

---

16.8

श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः सर्वज्ञो वेदविन्मन्त्री ज्ञातवंशः कुलान्वितः

śrotriyaḥ śrotriyasuto vidhivākyaviśāradaḥ sarvajño vedavinmantrī jñātavaṃśaḥ kulānvitaḥ

---

16.9

पुराणवेत्ता धर्मज्ञः स्वाध्यायजपतत्परः शिवभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तो ऽथ वैष्णवः

purāṇavettā dharmajñaḥ svādhyāyajapatatparaḥ śivabhaktaḥ pitṛparaḥ sūryabhakto 'tha vaiṣṇavaḥ

---

16.10

ब्रह्मण्यो योगविच्छान्तो विजितात्मा च शीलवान् भोजयेच्चापि दौहित्रं यत्नतः स्वसुहृद्गुरून्

brahmaṇyo yogavicchānto vijitātmā ca śīlavān bhojayeccāpi dauhitraṃ yatnataḥ svasuhṛdgurūn

---

16.11

विट्पीतं मातुलं बन्धुम् ऋत्विगाचार्यसोमपान् यश्च व्याकुरुते वाक्यं यश्च मीमांसते ऽध्वरम्

viṭpītaṃ mātulaṃ bandhum ṛtvigācāryasomapān yaśca vyākurute vākyaṃ yaśca mīmāṃsate 'dhvaram

---

16.12

सामस्वरविधिज्ञश्च पङ्क्तिपावनपावनः सामगो ब्रह्मचारी च वेदयुक्तो ऽथ ब्रह्मवित्

sāmasvaravidhijñaśca paṅktipāvanapāvanaḥ sāmago brahmacārī ca vedayukto 'tha brahmavit

---

16.13

यत्रैते भुञ्जते श्राद्धे तदेव परमार्थवत् एते भोज्याः प्रयत्नेन वर्जनीयान्निबोध मे

yatraite bhuñjate śrāddhe tadeva paramārthavat ete bhojyāḥ prayatnena varjanīyānnibodha me

---

16.14

पतितो ऽभिशस्तः क्लीबः पिशुनव्यङ्गरोगिणः कुनखी श्यावदन्तश्च कुण्डगोलाश्वपालकाः

patito 'bhiśastaḥ klībaḥ piśunavyaṅgarogiṇaḥ kunakhī śyāvadantaśca kuṇḍagolāśvapālakāḥ

---

16.15

परिवित्तिर्नियुक्तात्मा प्रमत्तोन्मत्तदारुणाः बैडाली बकवृत्तिश्च दम्भी देवलकादयः

parivittirniyuktātmā pramattonmattadāruṇāḥ baiḍālī bakavṛttiśca dambhī devalakādayaḥ

---

16.16

कृतघ्नान्नास्तिकांस् तद्वन् म्लेच्छदेशनिवासिनः त्रिशङ्कुर् बर्बरद्राववीतद्रविडकोङ्कणान्

kṛtaghnānnāstikāṃs tadvan mlecchadeśanivāsinaḥ triśaṅkur barbaradrāvavītadraviḍakoṅkaṇān

---

16.17

वर्जयेल्लिङ्गिनः सर्वाञ् श्राद्धकाले विशेषतः पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतात्मा निमन्त्रयेत्

varjayelliṅginaḥ sarvāñ śrāddhakāle viśeṣataḥ pūrvedyuraparedyurvā vinītātmā nimantrayet

---

16.18

निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् वायुभूता नु गच्छन्ति तथासीनानुपासते

nimantritānhi pitara upatiṣṭhanti tāndvijān vāyubhūtā nu gacchanti tathāsīnānupāsate

---

16.19

दक्षिणं जानुमालभ्य त्वं मया तु निमन्त्रितः एवं निमन्त्र्य नियमं श्रावयेत्पितृबान्धवान्

dakṣiṇaṃ jānumālabhya tvaṃ mayā tu nimantritaḥ evaṃ nimantrya niyamaṃ śrāvayetpitṛbāndhavān

---

16.20

अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा

akrodhanaiḥ śaucaparaiḥ satataṃ brahmacāribhiḥ bhavitavyaṃ bhavadbhiśca mayā ca śrāddhakāriṇā

---

16.21

पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु यो ऽग्निमान् पिण्डान्वाहार्यकं कुर्याच् छ्राद्धमिन्दुक्षये सदा

pitṛyajñaṃ vinirvartya tarpaṇākhyaṃ tu yo 'gnimān piṇḍānvāhāryakaṃ kuryāc chrāddhamindukṣaye sadā

---

16.22

गोमयेनोपलिप्ते तु दक्षिणप्रवणे स्थले श्राद्धं समाचरेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसंनिधौ

gomayenopalipte tu dakṣiṇapravaṇe sthale śrāddhaṃ samācaredbhaktyā goṣṭhe vā jalasaṃnidhau

---

16.23

अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं च सममुष्टिभिः पितृभ्यो निर्वपामीति सर्वं दक्षिणतो न्यसेत्

agnimānnirvapetpitryaṃ caruṃ ca samamuṣṭibhiḥ pitṛbhyo nirvapāmīti sarvaṃ dakṣiṇato nyaset

---

16.24

अभिघार्यं ततः कुर्यान् निर्वापत्रयमग्रतः ते ऽपि तस्यायताः कार्याश् चतुरङ्गुलविस्तृताः

abhighāryaṃ tataḥ kuryān nirvāpatrayamagrataḥ te 'pi tasyāyatāḥ kāryāś caturaṅgulavistṛtāḥ

---

16.25

दर्वीत्रयं तु कुर्वीत खादिरं रजतान्वितम् रत्निमात्रं परिश्लक्ष्णं हस्ताकाराग्रमुत्तमम्

darvītrayaṃ tu kurvīta khādiraṃ rajatānvitam ratnimātraṃ pariślakṣṇaṃ hastākārāgramuttamam

---

16.26

उदपात्रं च कांस्यं च मेक्षणं च समित्कुशान् तिलाः पात्राणि सद्वासो गन्धधूपानुलेपनम्

udapātraṃ ca kāṃsyaṃ ca mekṣaṇaṃ ca samitkuśān tilāḥ pātrāṇi sadvāso gandhadhūpānulepanam

---

16.27

आहरेदपसव्यं तु सर्वं दक्षिणतः शनैः एवमासाद्य तत्सर्वं भवनस्याग्रतो भुवि

āharedapasavyaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇataḥ śanaiḥ evamāsādya tatsarvaṃ bhavanasyāgrato bhuvi

---

16.28

गोमयेनोपलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डलम् अक्षताभिः सपुष्पाभिस् तदभ्यर्च्यापसव्यवत्

gomayenopaliptāyāṃ gomūtreṇa tu maṇḍalam akṣatābhiḥ sapuṣpābhis tadabhyarcyāpasavyavat

---

16.29

विप्राणां क्षालयेत् पादाव् अभिनन्द्य पुनः पुनः आसनेषूपकॢप्तेषु दर्भवत्सु विधानवत्

viprāṇāṃ kṣālayet pādāv abhinandya punaḥ punaḥ āsaneṣūpakḷpteṣu darbhavatsu vidhānavat

---

16.30

उपस्पृष्टोदकान्विप्रान् उपवेश्यानुमन्त्रयेत् द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीन् एकैकमुभयत्र च

upaspṛṣṭodakānviprān upaveśyānumantrayet dvau daive pitṛkṛtye trīn ekaikamubhayatra ca

---

16.31

भोजयेदीश्वरो ऽपीह न कुर्याद्विस्तरं बुधः दैवपूर्वं नियोज्याथ विप्रानर्घ्यादिना बुधः

bhojayedīśvaro 'pīha na kuryādvistaraṃ budhaḥ daivapūrvaṃ niyojyātha viprānarghyādinā budhaḥ

---

16.32

अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो विप्रैर् विप्रो यथाविधि स्वगृह्योक्तविधानेन कांस्ये कृत्वा चरुं ततः

agnau kuryādanujñāto viprair vipro yathāvidhi svagṛhyoktavidhānena kāṃsye kṛtvā caruṃ tataḥ

---

16.33

अग्नीषोमयमाभ्यां तु कुर्यादाप्यायनं बुधः दक्षिणाग्नौ प्रतीते वा य एकाग्निर्द्विजोत्तमः

agnīṣomayamābhyāṃ tu kuryādāpyāyanaṃ budhaḥ dakṣiṇāgnau pratīte vā ya ekāgnirdvijottamaḥ

---

16.34

यज्ञोपवीती निर्वर्त्य ततः पर्युक्षणादिकम् प्राचीनावीतिना कार्यम् अतः सर्वं विजानता

yajñopavītī nirvartya tataḥ paryukṣaṇādikam prācīnāvītinā kāryam ataḥ sarvaṃ vijānatā

---

16.35

षट् च तस्माद्धविःशेषात् पिण्डान्कृत्वा ततोदकम् दद्यादुदकपात्रैस् तु सतिलं सव्यपाणिना

ṣaṭ ca tasmāddhaviḥśeṣāt piṇḍānkṛtvā tatodakam dadyādudakapātrais tu satilaṃ savyapāṇinā

---

16.36

जान्व् आच्य सव्यं यत्नेन दर्भयुक्तो विमत्सरः विधाय लेखा यत्नेन निर्वापेष्ववनेजनम्

jānv ācya savyaṃ yatnena darbhayukto vimatsaraḥ vidhāya lekhā yatnena nirvāpeṣvavanejanam

---

16.37

दक्षिणाभिमुखः कुर्यात् करे दर्वीं निधाय वै निधाय पिण्डम् एकैकं सर्वदर्भेष्वनुक्रमात्

dakṣiṇābhimukhaḥ kuryāt kare darvīṃ nidhāya vai nidhāya piṇḍam ekaikaṃ sarvadarbheṣvanukramāt

---

16.38

निनयेदथ दर्भेषु नामगोत्रानुकीर्तनैः तेषु दर्भेषु तं हस्तं विमृज्याल्लेपभागिनाम्

ninayedatha darbheṣu nāmagotrānukīrtanaiḥ teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ vimṛjyāllepabhāginām

---

16.39

तथैव च ततः कुर्यात् पुनः प्रत्यवनेजनम् षडप्यृतून्नमस्कृत्य गन्धधूपार्हणादिभिः

tathaiva ca tataḥ kuryāt punaḥ pratyavanejanam ṣaḍapyṛtūnnamaskṛtya gandhadhūpārhaṇādibhiḥ

---

16.40

एवमावाह्य तत्सर्वं वेदमन्त्रैर्यथोदितैः एकाग्नेरेक एव स्यान् निर्वापो दर्विका तथा

evamāvāhya tatsarvaṃ vedamantrairyathoditaiḥ ekāgnereka eva syān nirvāpo darvikā tathā

---

16.41

ततः कृत्वान्तरे दद्यात् पत्नीभ्यो ऽन्नं कुशेषु सः तद्वत्पिण्डादिके कुर्याद् आवाहनविसर्जनम्

tataḥ kṛtvāntare dadyāt patnībhyo 'nnaṃ kuśeṣu saḥ tadvatpiṇḍādike kuryād āvāhanavisarjanam

---

16.42

ततो गृहीत्वा पिण्डेभ्यो मात्राः सर्वाः क्रमेण तु तानेव विप्रान्प्रथमं प्राशयेद्यत्नतो नरः

tato gṛhītvā piṇḍebhyo mātrāḥ sarvāḥ krameṇa tu tāneva viprānprathamaṃ prāśayedyatnato naraḥ

---

16.43

यस्मादन्नाद्धृता मात्रा भक्षयन्ति द्विजातयः अन्वाहार्यकम् इत्युक्तं तस्मात्तच्चन्द्रसंक्षये

yasmādannāddhṛtā mātrā bhakṣayanti dvijātayaḥ anvāhāryakam ityuktaṃ tasmāttaccandrasaṃkṣaye

---

16.44

पूर्वं दत्त्वा तु तद्धस्ते सपवित्रं तिलोदकम् तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन्

pūrvaṃ dattvā tu taddhaste sapavitraṃ tilodakam tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāmastviti bruvan

---

16.45

वर्णयन्भोजयेदन्नं मिष्टं पूतं च सर्वदा वर्जयेत्क्रोधपरतां स्मरन्नारायणं हरिम्

varṇayanbhojayedannaṃ miṣṭaṃ pūtaṃ ca sarvadā varjayetkrodhaparatāṃ smarannārāyaṇaṃ harim

---

16.46

तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततः कुर्याद् विकिरन्सार्ववर्णिकम् सोदकं चान्नमुद्धृत्य सलिलं प्रक्षिपेद्भुवि

tṛptāñjñātvā tataḥ kuryād vikiransārvavarṇikam sodakaṃ cānnamuddhṛtya salilaṃ prakṣipedbhuvi

---

16.47

आचान्तेषु पुनर्दद्याज् जलपुष्पाक्षतोदकम् स्वस्तिवाचनकं सर्वं पिण्डोपरि समाहरेत्

ācānteṣu punardadyāj jalapuṣpākṣatodakam svastivācanakaṃ sarvaṃ piṇḍopari samāharet

---

16.48

देवाद्यन्तं प्रकुर्वीत श्राद्धनाशो ऽन्यथा भवेत् विसृज्य ब्राह्मणांस्तद्वत् तेषां कृत्वा प्रदक्षिणम्

devādyantaṃ prakurvīta śrāddhanāśo 'nyathā bhavet visṛjya brāhmaṇāṃstadvat teṣāṃ kṛtvā pradakṣiṇam

---

16.49

दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् पितॄन् याचेत मानवः दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च

dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan pitṝn yāceta mānavaḥ dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca

---

16.50

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नो ऽस्त्विति अन्नं च नो बहु भवेद् अतिथींश्च लभेमहि

śraddhā ca no mā vyagamad bahu deyaṃ ca no 'stviti annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃśca labhemahi

---

16.51

याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कंचन एतदस्त्विति तत्प्रोक्तम् अन्वाहार्यं तु पार्वणम्

yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kaṃcana etadastviti tatproktam anvāhāryaṃ tu pārvaṇam

---

16.52

यथेन्दुसंक्षये तद्वद् अन्यत्रापि निगद्यते पिण्डांस्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा

yathendusaṃkṣaye tadvad anyatrāpi nigadyate piṇḍāṃstu gojaviprebhyo dadyādagnau jale 'pi vā

---

16.53

विप्राग्रतो वा विकिरेद् वयोभिर् अभिवाशयेत् पत्नी तु मध्यमं पिण्डं प्राशयेद् विनयान्विता

viprāgrato vā vikired vayobhir abhivāśayet patnī tu madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśayed vinayānvitā

---

16.54

आधत्त पितरो गर्भम् अत्र संतानवर्धनम् तावदुच्छेषणं तिष्ठेद् यावद्विप्रा विसर्जिताः

ādhatta pitaro garbham atra saṃtānavardhanam tāvaduccheṣaṇaṃ tiṣṭhed yāvadviprā visarjitāḥ

---

16.55

वैश्वदेवं ततः कुर्यान् निवृत्ते पितृकर्मणि इष्टैः सह ततः शान्तो भुञ्जीत पितृसेवितम्

vaiśvadevaṃ tataḥ kuryān nivṛtte pitṛkarmaṇi iṣṭaiḥ saha tataḥ śānto bhuñjīta pitṛsevitam

---

16.56

पुनर् भोजनमध्वानं यानमायासमैथुनम् श्राद्धकृच्छ्राद्धभुक्चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत्

punar bhojanamadhvānaṃ yānamāyāsamaithunam śrāddhakṛcchrāddhabhukcaiva sarvametadvivarjayet

---

16.57

स्वाध्यायकलहं चैव दिवास्वप्नं च सर्वदा अनेन विधिना श्राद्धं निरुद्वास्येह निर्वपेत्

svādhyāyakalahaṃ caiva divāsvapnaṃ ca sarvadā anena vidhinā śrāddhaṃ nirudvāsyeha nirvapet

---

16.58

कन्याकुम्भवृषस्थे ऽर्के कृष्णपक्षेषु सर्वदा यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिण्डीकरणात् परम् तत्रानेन विधानेन देयम् अग्निमता सदा

kanyākumbhavṛṣasthe 'rke kṛṣṇapakṣeṣu sarvadā yatra yatra pradātavyaṃ sapiṇḍīkaraṇāt param tatrānena vidhānena deyam agnimatā sadā

17.1

मत्स्य-पुराण 17 अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णुना यदुदीरितम् श्राद्धं साधारणं नाम भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

matsya-purāṇa 17 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣṇunā yadudīritam śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma bhuktimuktiphalapradam

---

17.2

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे अमावास्याष्टकाकृष्णपक्षे पञ्चदशीषु च

ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame amāvāsyāṣṭakākṛṣṇapakṣe pañcadaśīṣu ca

---

17.3

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृतिवासरे

ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame gajacchāyāvyatīpāte viṣṭivaidhṛtivāsare

---

17.4

वैशाखस्य तृतीयायां नवमी कार्त्तिकस्य च पञ्चदशी च माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamī kārttikasya ca pañcadaśī ca māghasya nabhasye ca trayodaśī

---

17.5

युगादयः स्मृता ह्य् एता दत्तस्याक्षय्यकारिकाः तथा मन्वन्तरादौ च देयं श्राद्धं विजानता

yugādayaḥ smṛtā hy etā dattasyākṣayyakārikāḥ tathā manvantarādau ca deyaṃ śrāddhaṃ vijānatā

---

17.6

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिके तथा तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārttike tathā tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca

---

17.7

फाल्गुनस्य ह्य् अमावास्या पौषस्यैकादशी तथा आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी

phālgunasya hy amāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī

---

17.8

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठपञ्चदशी सिता मन्वन्तरादयश् चैता दत्तस्याक्षय्यकारिकाः

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā kārttikī phālgunī caitrī jyeṣṭhapañcadaśī sitā manvantarādayaś caitā dattasyākṣayyakārikāḥ

---

17.9

यस्यां मन्वन्तरस्यादौ रथमास्ते दिवाकरः माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

yasyāṃ manvantarasyādau rathamāste divākaraḥ māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī

---

17.10

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति

pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti

---

17.11

वैशाख्यामुपरागेषु तथोत्सवमहालये तीर्थायतनगोष्ठेषु दीपोद्यानगृहेषु च

vaiśākhyāmuparāgeṣu tathotsavamahālaye tīrthāyatanagoṣṭheṣu dīpodyānagṛheṣu ca

---

17.12

विविक्तेषूपलिप्तेषु श्राद्धं देयं विजानता विप्रान्पूर्वे परे चाह्नि विनीतात्मा निमन्त्रयेत्

vivikteṣūpalipteṣu śrāddhaṃ deyaṃ vijānatā viprānpūrve pare cāhni vinītātmā nimantrayet

---

17.13

शीलवृत्तगुणोपेतान् वयोरूपसमन्वितान् द्वौ दैवे त्रींस्तथा पित्र्य एकैकमुभयत्र वा

śīlavṛttaguṇopetān vayorūpasamanvitān dvau daive trīṃstathā pitrya ekaikamubhayatra vā

---

17.14

भोजयेत्सुसमृद्धो ऽपि न प्रसज्जते विस्तरे विश्वान्देवान्यवैः पुष्पैर् अभ्यर्च्यासनपूर्वकम्

bhojayetsusamṛddho 'pi na prasajjate vistare viśvāndevānyavaiḥ puṣpair abhyarcyāsanapūrvakam

---

17.15

पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्य दर्भपवित्रकम् शं नो देवीत्य् अपः कुर्याद् यवो ऽसीति यवानपि

pūrayetpātrayugmaṃ tu sthāpya darbhapavitrakam śaṃ no devīty apaḥ kuryād yavo 'sīti yavānapi

---

17.16

गन्धपुष्पैश्च संपूज्य वैश्वदेवं प्रति न्यसेत् विश्वे देवास इत्याभ्याम् आवाह्य विकिरेद्यवान्

gandhapuṣpaiśca saṃpūjya vaiśvadevaṃ prati nyaset viśve devāsa ityābhyām āvāhya vikiredyavān

---

17.17

गन्धपुष्पैर् अलंकृत्य या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृजेत् अभ्यर्च्य ताभ्यामुत्सृष्टं पितृकार्यं समारभेत्

gandhapuṣpair alaṃkṛtya yā divyetyarghyamutsṛjet abhyarcya tābhyāmutsṛṣṭaṃ pitṛkāryaṃ samārabhet

---

17.18

दर्भासनं तु दत्त्वादौ त्रीणि पात्राणि पूरयेत् खपवित्राणि कृत्वादौ शं नो देवीत्य् अपः क्षिपेत्

darbhāsanaṃ tu dattvādau trīṇi pātrāṇi pūrayet khapavitrāṇi kṛtvādau śaṃ no devīty apaḥ kṣipet

---

17.19

तिलो ऽसीति तिलान्कुर्याद् गन्धपुष्पादिकं पुनः पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं पुनः

tilo 'sīti tilānkuryād gandhapuṣpādikaṃ punaḥ pātraṃ vanaspatimayaṃ tathā parṇamayaṃ punaḥ

---

17.20

जलजं वाथ कुर्वीत तथा सागरसम्भवम् सौवर्णं राजतं वापि पितॄणां पात्रमुच्यते

jalajaṃ vātha kurvīta tathā sāgarasambhavam sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi pitṝṇāṃ pātramucyate

---

17.21

रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव वा राजतैर् भाजनैरेषाम् अथवा रजतान्वितैः

rajatasya kathā vāpi darśanaṃ dānameva vā rājatair bhājanaireṣām athavā rajatānvitaiḥ

---

17.22

वार्यपि श्रद्धया दत्तम् अक्षयायोपकल्पते तथार्घ्यपिण्डभोज्यादौ पितॄणां राजतं मतम्

vāryapi śraddhayā dattam akṣayāyopakalpate tathārghyapiṇḍabhojyādau pitṝṇāṃ rājataṃ matam

---

17.23

शिवनेत्रोद्भवं यस्मात् तस्मात्तत्पितृवल्लभम् अमङ्गलं तद्यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत्

śivanetrodbhavaṃ yasmāt tasmāttatpitṛvallabham amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjayet

---

17.24

एवं पात्राणि संकल्प्य यथालाभं विमत्सरः या दिव्येति पितुर्नाम गोत्रैर्दर्भकरो न्यसेत्

evaṃ pātrāṇi saṃkalpya yathālābhaṃ vimatsaraḥ yā divyeti piturnāma gotrairdarbhakaro nyaset

---

17.25

पितॄन् आवाहयिष्यामि कुर्वित्युक्तस्तु तैः पुनः उशन्तस्त्वा तथायन्तु ऋग्भ्याम् आवाहयेत्पितॄन्

pitṝn āvāhayiṣyāmi kurvityuktastu taiḥ punaḥ uśantastvā tathāyantu ṛgbhyām āvāhayetpitṝn

---

17.26

या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृज्य दद्याद्गन्धादिकांस्ततः हस्तात्तदुदकं पूर्वं दत्त्वा संस्रवमादितः

yā divyetyarghyamutsṛjya dadyādgandhādikāṃstataḥ hastāttadudakaṃ pūrvaṃ dattvā saṃsravamāditaḥ

---

17.27

पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत् पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिषेचयेत्

pitṛpātre nidhāyātha nyubjamuttarato nyaset pitṛbhyaḥ sthānamasīti nidhāya pariṣecayet

---

17.28

तत्रापि पूर्ववत्कुर्याद् अग्निकार्यं विमत्सरः उभाभ्यामपि हस्ताभ्याम् आहृत्य परिवेषयेत्

tatrāpi pūrvavatkuryād agnikāryaṃ vimatsaraḥ ubhābhyāmapi hastābhyām āhṛtya pariveṣayet

---

17.29

प्रशान्तचित्तः सततं दर्भपाणिरशेषतः गुणाढ्यैः सूपशाकैस्तु नानाभक्ष्यैर्विशेषतः

praśāntacittaḥ satataṃ darbhapāṇiraśeṣataḥ guṇāḍhyaiḥ sūpaśākaistu nānābhakṣyairviśeṣataḥ

---

17.30

अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् मासं प्रीणाति वै सर्वान् पितॄनित्याह केशवः

annaṃ tu sadadhikṣīraṃ goghṛtaṃ śarkarānvitam māsaṃ prīṇāti vai sarvān pitṝnityāha keśavaḥ

---

17.31

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै

dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai

---

17.32

षण्मासं छागमांसेन तृप्यन्ति पितरस्तथा सप्त पार्षतमांसेन तथाष्टाव् एणजेन तु

ṣaṇmāsaṃ chāgamāṃsena tṛpyanti pitarastathā sapta pārṣatamāṃsena tathāṣṭāv eṇajena tu

---

17.33

दश मासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः शशकूर्मजमांसेन मासानेकादशैव तु

daśa māsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ śaśakūrmajamāṃsena māsānekādaśaiva tu

---

17.34

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च रौरवेण च तृप्यन्ति मासान्पञ्चदशैव तु

saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca rauraveṇa ca tṛpyanti māsānpañcadaśaiva tu

---

17.35

वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर् द्वादशवार्षिकी कालशाकेन चानन्ता खड्गमांसेन चैव हि

vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī kālaśākena cānantā khaḍgamāṃsena caiva hi

---

17.36

यत्किंचिन्मधुसम्मिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम् दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः

yatkiṃcinmadhusammiśraṃ gokṣīraṃ ghṛtapāyasam dattamakṣayamityāhuḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ

---

17.37

स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्यं पुराणान्यखिलानि च ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां सूक्तानि विविधानि च

svādhyāyaṃ śrāvayetpitryaṃ purāṇānyakhilāni ca brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ sūktāni vividhāni ca

---

17.38

इन्द्राग्निसोमसूक्तानि पावनानि स्वशक्तितः बृहद्रथंतरं तद्वज् ज्येष्ठसाम सरौहिणम्

indrāgnisomasūktāni pāvanāni svaśaktitaḥ bṛhadrathaṃtaraṃ tadvaj jyeṣṭhasāma sarauhiṇam

---

17.39

तथैव शान्तिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च मण्डलं ब्राह्मणं तद्वत् प्रीतिकारि तु यत्पुनः

tathaiva śāntikādhyāyaṃ madhubrāhmaṇameva ca maṇḍalaṃ brāhmaṇaṃ tadvat prītikāri tu yatpunaḥ

---

17.40

विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत् भुक्तवत्सु ततस्तेषु भोजनोपान्तिके नृप

viprāṇāmātmanaścaiva tatsarvaṃ samudīrayet bhuktavatsu tatasteṣu bhojanopāntike nṛpa

---

17.41

सार्ववर्णिकमन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा समुत्सृजेद्भुक्तवताम् अग्रतो विकिरेद्भुवि

sārvavarṇikamannādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā samutsṛjedbhuktavatām agrato vikiredbhuvi

---

17.42

अग्निदग्धास्तु ये जीवा ये ऽप्यदग्धाः कुले मम भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु प्रयान्तु परमां गतिम्

agnidagdhāstu ye jīvā ye 'pyadagdhāḥ kule mama bhūmau dattena tṛpyantu prayāntu paramāṃ gatim

---

17.43

येषां न माता न पिता न बन्धुर् न गोत्रशुद्धिर्न तथान्नम् अस्ति तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तमेतत् प्रयान्तु लोकेषु सुखाय तद्वत्

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur na gotraśuddhirna tathānnam asti tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattametat prayāntu lokeṣu sukhāya tadvat

---

17.44

असंस्कृतप्रमीतानां त्यक्तानां कुलयोषिताम् उच्छिष्टभागधेयः स्याद् दर्भे विकिरयोश्च यः

asaṃskṛtapramītānāṃ tyaktānāṃ kulayoṣitām ucchiṣṭabhāgadheyaḥ syād darbhe vikirayośca yaḥ

---

17.45

तृप्ताञ्ज्ञात्वोदकं दद्यात् सकृद्विप्रकरे तथा उपलिप्ते महीपृष्ठे गोशकृन्मूत्रवारिणा

tṛptāñjñātvodakaṃ dadyāt sakṛdviprakare tathā upalipte mahīpṛṣṭhe gośakṛnmūtravāriṇā

---

17.46

निधाय दर्भान्विधिवद् दक्षिणाग्रान् प्रयत्नतः सर्ववर्णेन चान्नेन पिण्डांस्तु पितृयज्ञवत्

nidhāya darbhānvidhivad dakṣiṇāgrān prayatnataḥ sarvavarṇena cānnena piṇḍāṃstu pitṛyajñavat

---

17.47

अवनेजनपूर्वं तु नामगोत्रेण मानवः गन्धधूपादिकं दद्यात् कृत्वा प्रत्यवनेजनम्

avanejanapūrvaṃ tu nāmagotreṇa mānavaḥ gandhadhūpādikaṃ dadyāt kṛtvā pratyavanejanam

---

17.48

जान्वाच्य सव्यं सव्येन पाणिनाथ प्रदक्षिणम् पित्र्यमानीय तत्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना

jānvācya savyaṃ savyena pāṇinātha pradakṣiṇam pitryamānīya tatkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā

---

17.49

दीपप्रज्वालनं तद्वत् कुर्यात्पुष्पार्चनं बुधः अथाचान्तेषु चाचम्य वारि दद्यात्सकृत्सकृत्

dīpaprajvālanaṃ tadvat kuryātpuṣpārcanaṃ budhaḥ athācānteṣu cācamya vāri dadyātsakṛtsakṛt

---

17.50

अथ पुष्पाक्षतान् पश्चाद् अक्षय्योदकम् एव च सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्

atha puṣpākṣatān paścād akṣayyodakam eva ca satilaṃ nāmagotreṇa dadyācchaktyā ca dakṣiṇām

---

17.51

गोभूहिरण्यवासांसि भव्यानि शयनानि च दद्याद्यदिष्टं विप्राणाम् आत्मनः पितुरेव च

gobhūhiraṇyavāsāṃsi bhavyāni śayanāni ca dadyādyadiṣṭaṃ viprāṇām ātmanaḥ pitureva ca

---

17.52

वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ततः स्वधावाचनकं विश्वदेवेषु चोदकम्

vittaśāṭhyena rahitaḥ pitṛbhyaḥ prītimāvahan tataḥ svadhāvācanakaṃ viśvadeveṣu codakam

---

17.53

दत्त्वाशीः प्रतिगृह्णीयाद् द्विजेभ्यः प्राङ्मुखो बुधः अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्तः पुनर् द्विजैः

dattvāśīḥ pratigṛhṇīyād dvijebhyaḥ prāṅmukho budhaḥ aghorāḥ pitaraḥ santu santvityuktaḥ punar dvijaiḥ

---

17.54

गोत्रं तथा वर्धतां नस् तथेत्युक्तश्च तैः पुनः दातारो नो ऽभिवर्धन्ताम् इति चैवमुदीरयेत्

gotraṃ tathā vardhatāṃ nas tathetyuktaśca taiḥ punaḥ dātāro no 'bhivardhantām iti caivamudīrayet

---

17.55

एताः सत्याशिषः सन्तु सन्त्वित्युक्तश्च तैः पुनः स्वस्तिवाचनकं कुर्यात् पिण्डानुद्धृत्य भक्तितः

etāḥ satyāśiṣaḥ santu santvityuktaśca taiḥ punaḥ svastivācanakaṃ kuryāt piṇḍānuddhṛtya bhaktitaḥ

---

17.56

उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद्विप्रा विसर्जिताः ततो ग्रहबलिं कुर्याद् इति धर्मव्यवस्थितिः

uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhed yāvadviprā visarjitāḥ tato grahabaliṃ kuryād iti dharmavyavasthitiḥ

---

17.57

उच्छेषणं भूमिगतम् अजिह्मस्यास्तिकस्य च दासवर्गस्य तत्पित्र्यं भागधेयं प्रचक्षते

uccheṣaṇaṃ bhūmigatam ajihmasyāstikasya ca dāsavargasya tatpitryaṃ bhāgadheyaṃ pracakṣate

---

17.58

पितृभिर् निर्मितं पूर्वम् एतदाप्यायनं सदा अपुत्राणां सपुत्राणां स्त्रीणामपि नराधिप

pitṛbhir nirmitaṃ pūrvam etadāpyāyanaṃ sadā aputrāṇāṃ saputrāṇāṃ strīṇāmapi narādhipa

---

17.59

ततस्तानग्रतः स्थित्वा परिगृह्योदपात्रकम् वाजे वाज इति जपन् कुशाग्रेण विसर्जयेत्

tatastānagrataḥ sthitvā parigṛhyodapātrakam vāje vāja iti japan kuśāgreṇa visarjayet

---

17.60

बहिः प्रदक्षिणां कुर्यात् पदान्य् अष्टाव् अनुव्रजन् बन्धुवर्गेण सहितः पुत्रभार्यासमन्वितः

bahiḥ pradakṣiṇāṃ kuryāt padāny aṣṭāv anuvrajan bandhuvargeṇa sahitaḥ putrabhāryāsamanvitaḥ

---

17.61

निवृत्य प्रणिपत्याथ पर्युक्ष्याग्निं समन्त्रवत् वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यकं बलिमेव च

nivṛtya praṇipatyātha paryukṣyāgniṃ samantravat vaiśvadevaṃ prakurvīta naityakaṃ balimeva ca

---

17.62

ततस्तु वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः भुञ्जीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिषेवितम्

tatastu vaiśvadevānte sabhṛtyasutabāndhavaḥ bhuñjītātithisaṃyuktaḥ sarvaṃ pitṛniṣevitam

---

17.63

एतच्चानुपनीतो ऽपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम्

etaccānupanīto 'pi kuryātsarveṣu parvasu śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma sarvakāmaphalapradam

---

17.64

भार्याविरहितो ऽप्येतत् प्रवासस्थो ऽपि भक्तिमान् शूद्रो ऽप्यमन्त्रवत्कुर्याद् अनेन विधिना बुधः

bhāryāvirahito 'pyetat pravāsastho 'pi bhaktimān śūdro 'pyamantravatkuryād anena vidhinā budhaḥ

---

17.65

तृतीयमाभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते उत्सवानन्दसम्भारे यज्ञोद्वाहादिमङ्गले

tṛtīyamābhyudayikaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate utsavānandasambhāre yajñodvāhādimaṅgale

---

17.66

मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ततो मातामहा राजन् विश्वे देवास्तथैव च

mātaraḥ prathamaṃ pūjyāḥ pitarastadanantaram tato mātāmahā rājan viśve devāstathaiva ca

---

17.67

प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः प्राङ्मुखो निर्वपेत्पिण्डान् दूर्वया च कुशैर्युतान्

pradakṣiṇopacāreṇa dadhyakṣataphalodakaiḥ prāṅmukho nirvapetpiṇḍān dūrvayā ca kuśairyutān

---

17.68

सम्पन्नम् इत्यभ्युदये दद्यादर्घ्यं द्वयोर् द्वयोः युग्मा द्विजातयः पूज्या वस्त्रकार्तस्वरादिभिः

sampannam ityabhyudaye dadyādarghyaṃ dvayor dvayoḥ yugmā dvijātayaḥ pūjyā vastrakārtasvarādibhiḥ

---

17.69

तिलार्थस्तु यवैः कार्यो नान्दीशब्दानुपूर्वकः माङ्गल्यानि च सर्वाणि वाचयेद्द्विजपुंगवैः

tilārthastu yavaiḥ kāryo nāndīśabdānupūrvakaḥ māṅgalyāni ca sarvāṇi vācayeddvijapuṃgavaiḥ

---

17.70

एवं शूद्रो ऽपि सामान्यवृद्धिश्राद्धे ऽपि सर्वदा नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्यादामान्नतः सदा

evaṃ śūdro 'pi sāmānyavṛddhiśrāddhe 'pi sarvadā namaskāreṇa mantreṇa kuryādāmānnataḥ sadā

---

17.71

दानप्रधानः शूद्रः स्याद् इत्याह भगवान्प्रभुः दानेन सर्वकामाप्तिर् अस्य संजायते यतः

dānapradhānaḥ śūdraḥ syād ityāha bhagavānprabhuḥ dānena sarvakāmāptir asya saṃjāyate yataḥ

18.1

मत्स्य-पुराण 18 एकोद्दिष्टमतो वक्ष्ये यदुक्तं चक्रपाणिना मृते पुत्रैर्यथा कार्यम् आशौचं च पितर्यपि

matsya-purāṇa 18 ekoddiṣṭamato vakṣye yaduktaṃ cakrapāṇinā mṛte putrairyathā kāryam āśaucaṃ ca pitaryapi

---

18.2

दशाहं शावमाशौचं ब्राह्मणेषु विधीयते क्षत्रियेषु दश द्वे च पक्षं वैश्येषु चैव हि

daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ brāhmaṇeṣu vidhīyate kṣatriyeṣu daśa dve ca pakṣaṃ vaiśyeṣu caiva hi

---

18.3

शूद्रेषु मासमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते नैशं वाकृतचूडस्य त्रिरात्रं परतः स्मृतम्

śūdreṣu māsamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate naiśaṃ vākṛtacūḍasya trirātraṃ parataḥ smṛtam

---

18.4

जनने ऽप्येवमेव स्यात् सर्ववर्णेषु सर्वदा तथास्थिसंचयाद् ऊर्ध्वम् अङ्गस्पर्शो विधीयते

janane 'pyevameva syāt sarvavarṇeṣu sarvadā tathāsthisaṃcayād ūrdhvam aṅgasparśo vidhīyate

---

18.5

प्रेताय पिण्डदानं तु द्वादशाहं समाचरेत् पाथेयं तस्य तत्प्रोक्तं यतः प्रीतिकरं महत्

pretāya piṇḍadānaṃ tu dvādaśāhaṃ samācaret pātheyaṃ tasya tatproktaṃ yataḥ prītikaraṃ mahat

---

18.6

तस्मात्प्रेतपुरं प्रेतो द्वादशाहं न नीयते गृहं पुत्रं कलत्रं च द्वादशाहं प्रपश्यति

tasmātpretapuraṃ preto dvādaśāhaṃ na nīyate gṛhaṃ putraṃ kalatraṃ ca dvādaśāhaṃ prapaśyati

---

18.7

तस्मान्निधेयमाकाशे दशरात्रं पयस्तथा सर्वदाहोपशान्त्यर्थम् अध्वश्रमविनाशनम्

tasmānnidheyamākāśe daśarātraṃ payastathā sarvadāhopaśāntyartham adhvaśramavināśanam

---

18.8

तत एकादशाहे तु द्विजानेकादशैव तु क्षत्रादिः सूतकान्ते तु भोजयेदयुजो द्विजान्

tata ekādaśāhe tu dvijānekādaśaiva tu kṣatrādiḥ sūtakānte tu bhojayedayujo dvijān

---

18.9

द्वितीये ऽह्नि पुनस्तद्वद् एकोद्दिष्टं समाचरेत् आवाहनाग्नौकरणं दैवहीनं विधानतः

dvitīye 'hni punastadvad ekoddiṣṭaṃ samācaret āvāhanāgnaukaraṇaṃ daivahīnaṃ vidhānataḥ

---

18.10

एकं पवित्रमेको ऽर्घ एकः पिण्डो विधीयते उपतिष्ठतामित्येतद् देयं पश्चात्तिलोदकम्

ekaṃ pavitrameko 'rgha ekaḥ piṇḍo vidhīyate upatiṣṭhatāmityetad deyaṃ paścāttilodakam

---

18.11

स्वदितं विकिरेद्ब्रूयाद् विसर्गे चाभिरम्यताम् शेषं पूर्ववदत्रापि कार्यं वेदविदा पितुः

svaditaṃ vikiredbrūyād visarge cābhiramyatām śeṣaṃ pūrvavadatrāpi kāryaṃ vedavidā pituḥ

---

18.12

अनेन विधिना सर्वम् अनुमासं समाचरेत् सूतकान्ताद्द्वितीये ऽह्नि शय्यां दद्याद्विलक्षणाम्

anena vidhinā sarvam anumāsaṃ samācaret sūtakāntāddvitīye 'hni śayyāṃ dadyādvilakṣaṇām

---

18.13

काञ्चनं पुरुषं तद्वत् फलवस्त्रसमन्विताम् संपूज्य द्विजदाम्पत्यं नानाभरणभूषणैः

kāñcanaṃ puruṣaṃ tadvat phalavastrasamanvitām saṃpūjya dvijadāmpatyaṃ nānābharaṇabhūṣaṇaiḥ

---

18.14

वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत देया च कपिला शुभा उदकुम्भश्च दातव्यो भक्ष्यभोज्यसमन्वितः

vṛṣotsargaṃ prakurvīta deyā ca kapilā śubhā udakumbhaśca dātavyo bhakṣyabhojyasamanvitaḥ

---

18.15

यावदब्दं नरश्रेष्ठ सतिलोदकपूर्वकम् ततः संवत्सरे पूर्णे सपिण्डीकरणं भवेत्

yāvadabdaṃ naraśreṣṭha satilodakapūrvakam tataḥ saṃvatsare pūrṇe sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet

---

18.16

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं प्रेतः पार्वणभाग्भवेत् वृद्धिपूर्वेषु योग्यश्च गृहस्थश्च भवेत्ततः

sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pretaḥ pārvaṇabhāgbhavet vṛddhipūrveṣu yogyaśca gṛhasthaśca bhavettataḥ

---

18.17

सपिण्डीकरणे श्राद्धे देवपूर्वं नियोजयेत् पितॄन् निवासयेत्तत्र पृथक्प्रेतं विनिर्दिशेत्

sapiṇḍīkaraṇe śrāddhe devapūrvaṃ niyojayet pitṝn nivāsayettatra pṛthakpretaṃ vinirdiśet

---

18.18

गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् अर्घार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

gandhodakatilairyuktaṃ kuryātpātracatuṣṭayam arghārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet

---

18.19

तद्वत्संकल्प्य चतुरः पिण्डान्पिण्डप्रदस्तथा ये समाना इति द्वाभ्याम् अन्त्यं तु विभजेत्त्रिधा

tadvatsaṃkalpya caturaḥ piṇḍānpiṇḍapradastathā ye samānā iti dvābhyām antyaṃ tu vibhajettridhā

---

18.20

चतुर्थस्य पुनः कार्यं न कदाचिदतो भवेत् ततः पितृत्वमापन्नः सर्वतस्तुष्टिमागतः

caturthasya punaḥ kāryaṃ na kadācidato bhavet tataḥ pitṛtvamāpannaḥ sarvatastuṣṭimāgataḥ

---

18.21

अग्निष्वात्तादिमध्यत्वं प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम् सपिण्डीकरणादूर्ध्वं तस्मै तस्मान्न दीयते

agniṣvāttādimadhyatvaṃ prāpnotyamṛtamuttamam sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ tasmai tasmānna dīyate

---

18.22

पितृष्वेव तु दातव्यं तत्पिण्डो येषु संस्थितः ततः प्रभृति संक्रान्ताव् उपरागादिपर्वसु

pitṛṣveva tu dātavyaṃ tatpiṇḍo yeṣu saṃsthitaḥ tataḥ prabhṛti saṃkrāntāv uparāgādiparvasu

---

18.23

त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धम् एकोद्दिष्टे मृते ऽहनि एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहे यः समाचरेत्

tripiṇḍamācarecchrāddham ekoddiṣṭe mṛte 'hani ekoddiṣṭaṃ parityajya mṛtāhe yaḥ samācaret

---

18.24

सदैव पितृहा स स्यान् मातृभ्रातृविनाशकः मृताहे पार्वणं कुर्वन् नधो ऽधो याति मानवः

sadaiva pitṛhā sa syān mātṛbhrātṛvināśakaḥ mṛtāhe pārvaṇaṃ kurvan nadho 'dho yāti mānavaḥ

---

18.25

संपृक्तेष्वाकुलीभावः प्रेतेषु तु गतो भवेत् प्रतिसंवत्सरं तस्माद् एकोद्दिष्टं समाचरेत्

saṃpṛkteṣvākulībhāvaḥ preteṣu tu gato bhavet pratisaṃvatsaraṃ tasmād ekoddiṣṭaṃ samācaret

---

18.26

यावदब्दं तु यो दद्याद् उदकुम्भं विमत्सरः प्रेतायान्नसमायुक्तं सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

yāvadabdaṃ tu yo dadyād udakumbhaṃ vimatsaraḥ pretāyānnasamāyuktaṃ so 'śvamedhaphalaṃ labhet

---

18.27

आमश्राद्धं यदा कुर्याद् विधिज्ञः श्राद्धदस्तदा तेनाग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्

āmaśrāddhaṃ yadā kuryād vidhijñaḥ śrāddhadastadā tenāgnaukaraṇaṃ kuryāt piṇḍāṃstenaiva nirvapet

---

18.28

त्रिभिः सपिण्डीकरणे अशेषत्रितये पिता यदा प्राप्स्यति कालेन तदा मुच्येत बन्धनात्

tribhiḥ sapiṇḍīkaraṇe aśeṣatritaye pitā yadā prāpsyati kālena tadā mucyeta bandhanāt

---

18.29

मुक्तो ऽपि लेपभागित्वं प्राप्नोति कुशमार्जनात् लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्

mukto 'pi lepabhāgitvaṃ prāpnoti kuśamārjanāt lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ piṇḍadaḥ saptamasteṣāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam

19.1

मत्स्य-पुराण 19 कथं कव्यानि देयानि हव्यानि च जनैरिह गच्छन्ति पितृलोकस्थान् प्रापकः को ऽत्र गद्यते

matsya-purāṇa 19 kathaṃ kavyāni deyāni havyāni ca janairiha gacchanti pitṛlokasthān prāpakaḥ ko 'tra gadyate

---

19.2

यदि मर्त्यो द्विजो भुङ्क्ते हूयते यदि वानले शुभाशुभात्मकैः प्रेतैर् दत्तं तद्भुज्यते कथम्

yadi martyo dvijo bhuṅkte hūyate yadi vānale śubhāśubhātmakaiḥ pretair dattaṃ tadbhujyate katham

---

19.3

वसून्वदन्ति च पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् प्रपितामहांस्तथादित्यान् इत्येवं वैदिकी श्रुतिः

vasūnvadanti ca pitṝn rudrāṃścaiva pitāmahān prapitāmahāṃstathādityān ityevaṃ vaidikī śrutiḥ

---

19.4

नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः श्राद्धस्य मन्त्राः श्रद्धा च उपयोज्यातिभक्तितः

nāma gotraṃ pitṝṇāṃ tu prāpakaṃ havyakavyayoḥ śrāddhasya mantrāḥ śraddhā ca upayojyātibhaktitaḥ

---

19.5

अग्निष्वात्तादयस्तेषाम् आधिपत्ये व्यवस्थिताः नामगोत्रकालदेशा भवान्तरगतानपि

agniṣvāttādayasteṣām ādhipatye vyavasthitāḥ nāmagotrakāladeśā bhavāntaragatānapi

---

19.6

प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागतान् देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुयोगतः

prāṇinaḥ prīṇayantyete tadāhāratvamāgatān devo yadi pitā jātaḥ śubhakarmānuyogataḥ

---

19.7

तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्वे ऽप्यनुगच्छति दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्

tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā divyatve 'pyanugacchati daityatve bhogarūpeṇa paśutve ca tṛṇaṃ bhavet

---

19.8

श्राद्धान्नं वायुरूपेण सर्पत्वे ऽप्युपतिष्ठति पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषम्

śrāddhānnaṃ vāyurūpeṇa sarpatve 'pyupatiṣṭhati pānaṃ bhavati yakṣatve rākṣasatve tathāmiṣam

---

19.9

दनुजत्वे तथा माया प्रेतत्वे रुधिरोदकम् मनुष्यत्वे ऽन्नपानानि नानाभोगरसं भवेत्

danujatve tathā māyā pretatve rudhirodakam manuṣyatve 'nnapānāni nānābhogarasaṃ bhavet

---

19.10

रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजनशक्तिता दानशक्तिः सविभवा रूपमारोग्यमेव च

ratiśaktiḥ striyaḥ kāntā bhojyaṃ bhojanaśaktitā dānaśaktiḥ savibhavā rūpamārogyameva ca

---

19.11

श्रद्धा पुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

śraddhā puṣpamidaṃ proktaṃ phalaṃ brahmasamāgamaḥ āyuḥ putrān dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca

---

19.12

राज्यं चैव प्रयच्छन्ति प्रीताः पितृगणा नृणाम् श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैर् गता विष्णोः परं पदम्

rājyaṃ caiva prayacchanti prītāḥ pitṛgaṇā nṛṇām śrūyate ca purā mokṣaṃ prāptāḥ kauśikasūnavaḥ pañcabhirjanmasambandhair gatā viṣṇoḥ paraṃ padam

20.1

मत्स्य-पुराण 20 कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम् पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्

matsya-purāṇa 20 kathaṃ kauśikadāyādāḥ prāptāste yogamuttamam pañcabhirjanmasambandhaiḥ kathaṃ karmakṣayo bhavet

---

20.2

कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत

kauśiko nāma dharmātmā kurukṣetre mahānṛṣiḥ nāmataḥ karmatastasya sutānsapta nibodhata

---

20.3

श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्

śvasṛpaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca vāgduṣṭaḥ pitṛvartī ca gargaśiṣyāstadābhavan

---

20.4

पितर्युपरते तेषाम् अभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम् अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी

pitaryuparate teṣām abhūddurbhikṣamulbaṇam anāvṛṣṭiśca mahatī sarvalokabhayaṃkarī

---

20.5

गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्

gargādeśādvane dogdhrīṃ rakṣantaste tapodhanāḥ khādāmaḥ kapilāmetāṃ vayaṃ kṣutpīḍitā bhṛśam

---

20.6

इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्

iti cintayatāṃ pāpaṃ laghuḥ prāha tadānujaḥ yadyavaśyamiyaṃ vadhyā śrāddharūpeṇa yojyatām

---

20.7

श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम् एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः

śrāddhe niyojyamāneyaṃ pāpāttrāsyati no dhruvam eva kurvityanujñātaḥ pitṛvartī tadānujaiḥ

---

20.8

चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्

cakre samāhitaḥ śrāddham upayujya ca tāṃ punaḥ dvau daive bhrātarau kṛtvā pitre trīnapyanukramāt

---

20.9

तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः

tathaikamatithiṃ kṛtvā śrāddhadaḥ svayameva tu cakāra mantravacchrāddhaṃ smaranpitṛparāyaṇaḥ

---

20.10

विना गवा वत्सको ऽपि गुरवे विनिवेदितः व्याघ्रेण निहता धेनुर् वत्सो ऽयं प्रतिगृह्यताम्

vinā gavā vatsako 'pi gurave viniveditaḥ vyāghreṇa nihatā dhenur vatso 'yaṃ pratigṛhyatām

---

20.11

एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः

evaṃ sā bhakṣitā dhenuḥ saptabhistaistapodhanaiḥ vaidikaṃ balamāśritya krūre karmaṇi nirbhayāḥ

---

20.12

ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरे ऽभवन् जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः

tataḥ kālāvakṛṣṭāste vyādhā dāśapure 'bhavan jātismaratvaṃ prāptāste pitṛbhāvena bhāvitāḥ

---

20.13

यत्कृतं क्रूरकर्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्

yatkṛtaṃ krūrakarmāpi śrāddharūpeṇa taistadā tena te bhavane jātā vyādhānāṃ krūrakarmiṇām

---

20.14

पितॄणां चैव माहात्म्याज् जाता जातिस्मरास्तु ते ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः

pitṝṇāṃ caiva māhātmyāj jātā jātismarāstu te te tu vairāgyayogena āsthāyānaśanaṃ punaḥ

---

20.15

जातिस्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः

jātismarāḥ sapta jātā mṛgāḥ kālañjare girau nīlakaṇṭhasya purataḥ pitṛbhāvānubhāvitāḥ

---

20.16

तत्रापि ज्ञानवैराग्यात् प्राणानुत्सृज्य धर्मतः लोकैर् अवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्ते ऽनशनेन तु

tatrāpi jñānavairāgyāt prāṇānutsṛjya dharmataḥ lokair avekṣyamāṇāste tīrthānte 'naśanena tu

---

20.17

मानसे चक्रवाकास्ते संजाताः सप्त योगिनः नामतः कर्मतः सर्वाञ् छृणुध्वं द्विजसत्तमाः

mānase cakravākāste saṃjātāḥ sapta yoginaḥ nāmataḥ karmataḥ sarvāñ chṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ

---

20.18

सुमनाः कुमुदः शुद्धश् छिद्रदर्शी सुनेत्रकः सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः

sumanāḥ kumudaḥ śuddhaś chidradarśī sunetrakaḥ sunetraścāṃśumāṃścaiva saptaite yogapāragāḥ

---

20.19

योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभ्रमुश् चाल्पचेतनाः दृष्ट्वा विभ्राजमानं तम् उद्याने स्त्रीभिरन्वितम्

yogabhraṣṭāstrayasteṣāṃ babhramuś cālpacetanāḥ dṛṣṭvā vibhrājamānaṃ tam udyāne strībhiranvitam

---

20.20

क्रीडन्तं विविधैर्भावैर् महाबलपराक्रमम् पञ्चालान्वयसम्भूतं प्रभूतबलवाहनम्

krīḍantaṃ vividhairbhāvair mahābalaparākramam pañcālānvayasambhūtaṃ prabhūtabalavāhanam

---

20.21

राज्यकामो ऽभवच्चैकस् तेषां मध्ये जलौकसाम् पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत् पितृवत्सलः

rājyakāmo 'bhavaccaikas teṣāṃ madhye jalaukasām pitṛvartī ca yo vipraḥ śrāddhakṛt pitṛvatsalaḥ

---

20.22

अपरौ मन्त्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ मन्त्रित्वे चक्रतुश्चेच्छाम् अस्मिन्मर्त्ये द्विजोत्तमाः

aparau mantriṇau dṛṣṭvā prabhūtabalavāhanau mantritve cakratuścecchām asminmartye dvijottamāḥ

---

20.23

तन्मध्ये ये तु निष्कामास् ते बभूवुर् द्विजोत्तमाः विभ्राजपुत्रस्त्वेको ऽभूद् ब्रह्मदत्त इति स्मृतः

tanmadhye ye tu niṣkāmās te babhūvur dvijottamāḥ vibhrājaputrastveko 'bhūd brahmadatta iti smṛtaḥ

---

20.24

मन्त्रिपुत्रौ तथा चोभौ कण्डरीकसुबालकौ ब्रह्मदत्तो ऽभिषिक्तः सन् पुरोहितविपश्चिता

mantriputrau tathā cobhau kaṇḍarīkasubālakau brahmadatto 'bhiṣiktaḥ san purohitavipaścitā

---

20.25

पञ्चालराजो विक्रान्तः सर्वशास्त्रविशारदः योगवित्सर्वजन्तूनां रुतवेत्ताभवत्तदा

pañcālarājo vikrāntaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ yogavitsarvajantūnāṃ rutavettābhavattadā

---

20.26

तस्य राज्ञो ऽभवद्भार्या देवलस्यात्मजा शुभा संनतिर्नाम विख्याता कपिला याभवत्पुरा

tasya rājño 'bhavadbhāryā devalasyātmajā śubhā saṃnatirnāma vikhyātā kapilā yābhavatpurā

---

20.27

पितृकार्ये नियुक्तत्वाद् अभवद्ब्रह्मवादिनी तया चकार सहितः स राज्यं राजनन्दनः

pitṛkārye niyuktatvād abhavadbrahmavādinī tayā cakāra sahitaḥ sa rājyaṃ rājanandanaḥ

---

20.28

कदाचिदुद्यानगतस् तया सह स पार्थिवः ददर्श कीटमिथुनम् अनङ्गकलहाकुलम्

kadācidudyānagatas tayā saha sa pārthivaḥ dadarśa kīṭamithunam anaṅgakalahākulam

---

20.29

पिपीलिकामनुनयन् परितः कीटकामुकः पञ्चबाणाभितप्ताङ्गः सगद्गदमुवाच ह

pipīlikāmanunayan paritaḥ kīṭakāmukaḥ pañcabāṇābhitaptāṅgaḥ sagadgadamuvāca ha

---

20.30

न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित् मध्यक्षामातिजघना बृहद्वक्षो ऽभिगामिनी

na tvayā sadṛśī loke kāminī vidyate kvacit madhyakṣāmātijaghanā bṛhadvakṣo 'bhigāminī

---

20.31

सुवर्णवर्णा सुश्रोणी मञ्जूक्ता चारुहासिनी सुलक्ष्यनेत्ररसना गुडशर्करवत्सला

suvarṇavarṇā suśroṇī mañjūktā cāruhāsinī sulakṣyanetrarasanā guḍaśarkaravatsalā

---

20.32

भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि प्रोषिते सति दीना त्वं क्रुद्धे ऽपि भयचञ्चला

bhokṣyase mayi bhukte tvaṃ snāsi snāte tathā mayi proṣite sati dīnā tvaṃ kruddhe 'pi bhayacañcalā

---

20.33

किमर्थं वद कल्याणि सरोषवदना स्थिता सा तमाह सकोपा तु किम् आलपसि मां शठ

kimarthaṃ vada kalyāṇi saroṣavadanā sthitā sā tamāha sakopā tu kim ālapasi māṃ śaṭha

---

20.34

त्वया मोदकचूर्णं तु मां विहाय विनेष्यता प्रदत्तं समतिक्रान्ते दिने ऽन्यस्याः समन्मथ

tvayā modakacūrṇaṃ tu māṃ vihāya vineṣyatā pradattaṃ samatikrānte dine 'nyasyāḥ samanmatha

---

20.35

त्वत्सादृश्यान्मया दत्तम् अन्यस्यै वरवर्णिनि तदेकमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि भामिनि

tvatsādṛśyānmayā dattam anyasyai varavarṇini tadekamaparādhaṃ me kṣantumarhasi bhāmini

---

20.36

नैतदेवं करिष्यामि पुनः क्वापीह सुव्रते स्पृशामि पादौ सत्येन प्रसीद प्रणतस्य मे

naitadevaṃ kariṣyāmi punaḥ kvāpīha suvrate spṛśāmi pādau satyena prasīda praṇatasya me

---

20.37

इति तद्वचनं श्रुत्वा सा प्रसन्नाभवत्ततः आत्मानम् अर्पयामास मोहनाय पिपीलिका

iti tadvacanaṃ śrutvā sā prasannābhavattataḥ ātmānam arpayāmāsa mohanāya pipīlikā

---

20.38

ब्रह्मदत्तो ऽप्यशेषं तं ज्ञात्वा विस्मयम् आगमत् सर्वसत्त्वरुतज्ञत्वात् प्रसादाच् चक्रपाणिनः

brahmadatto 'pyaśeṣaṃ taṃ jñātvā vismayam āgamat sarvasattvarutajñatvāt prasādāc cakrapāṇinaḥ

21.1

मत्स्य-पुराण 21 कथं सत्त्वरुतज्ञो ऽभूद् ब्रह्मदत्तो धरातले तच्चाभवत्कस्य कुले चक्रवाकचतुष्टयम्

matsya-purāṇa 21 kathaṃ sattvarutajño 'bhūd brahmadatto dharātale taccābhavatkasya kule cakravākacatuṣṭayam

---

21.1

कथं सत्त्वरुतज्ञो ऽभूद् ब्रह्मदत्तो धरातले तच्चाभवत्कस्य कुले चक्रवाकचतुष्टयम्

kathaṃ sattvarutajño 'bhūd brahmadatto dharātale taccābhavatkasya kule cakravākacatuṣṭayam

---

21.2

तस्मिन्नेव पुरे जातास् ते च चक्राह्वयास्तदा वृद्धद्विजस्य दायादा विप्रा जातिस्मराः पुरा

tasminneva pure jātās te ca cakrāhvayāstadā vṛddhadvijasya dāyādā viprā jātismarāḥ purā

---

21.3

धृतिमांस्तत्त्वदर्शी च विद्याचण्डस् तपोत्सुकः नामतः कर्मतश्चैते सुदरिद्रस्य ते सुताः

dhṛtimāṃstattvadarśī ca vidyācaṇḍas tapotsukaḥ nāmataḥ karmataścaite sudaridrasya te sutāḥ

---

21.4

तपसे बुद्धिरभवत् तदा तेषां द्विजन्मनाम् यास्यामः परमां सिद्धिम् इत्य् ऊचुस् ते द्विजोत्तमाः

tapase buddhirabhavat tadā teṣāṃ dvijanmanām yāsyāmaḥ paramāṃ siddhim ity ūcus te dvijottamāḥ

---

21.5

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा सुदरिद्रो महातपाः उवाच दीनया वाचा किमेतदिति पुत्रकाः

tatastadvacanaṃ śrutvā sudaridro mahātapāḥ uvāca dīnayā vācā kimetaditi putrakāḥ

---

21.6

अधर्म एष इति वः पिता तान् अभ्यवारयत् वृद्धं पितरमुत्सृज्य दरिद्रं वनवासिनः

adharma eṣa iti vaḥ pitā tān abhyavārayat vṛddhaṃ pitaramutsṛjya daridraṃ vanavāsinaḥ

---

21.7

को नु धर्मो ऽत्र भविता मत्त्यागाद्गतिरेव वा ऊचुस्ते कल्पिता वृत्तिस् तव तात वदस्व तत्

ko nu dharmo 'tra bhavitā mattyāgādgatireva vā ūcuste kalpitā vṛttis tava tāta vadasva tat

---

21.8

वित्तमेतत्पुरो राज्ञः स ते दास्यति पुष्कलम् धनं ग्रामसहस्राणि प्रभाते पठतस्तव

vittametatpuro rājñaḥ sa te dāsyati puṣkalam dhanaṃ grāmasahasrāṇi prabhāte paṭhatastava

---

21.9

ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः

ye vipramukhyāḥ kurujāṅgaleṣu dāśāstathā dāśapure mṛgāśca kālañjare sapta ca cakravākā ye mānase te vayamatra siddhāḥ

---

21.10

इत्युक्त्वा पितरं जग्मुस् ते वनं तपसे पुनः वृद्धो ऽपि राजभवनं जगामात्मार्थसिद्धये

ityuktvā pitaraṃ jagmus te vanaṃ tapase punaḥ vṛddho 'pi rājabhavanaṃ jagāmātmārthasiddhaye

---

21.11

अनघो नाम वैभ्राजः पाञ्चालाधिपतिः पुरा पुत्रार्थी देवदेवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्

anagho nāma vaibhrājaḥ pāñcālādhipatiḥ purā putrārthī devadeveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

---

21.12

आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य जनार्दनः

ārādhayāmāsa vibhuṃ tīvravrataparāyaṇaḥ tataḥ kālena mahatā tuṣṭastasya janārdanaḥ

---

21.13

वरं वृणीष्व भद्रं ते हृदयेनेप्सितं नृप एवमुक्तस्तु देवेन वव्रे स वरमुत्तमम्

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te hṛdayenepsitaṃ nṛpa evamuktastu devena vavre sa varamuttamam

---

21.14

पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम् पारगं सर्वशास्त्राणां धार्मिकं योगिनां परम्

putraṃ me dehi deveśa mahābalaparākramam pāragaṃ sarvaśāstrāṇāṃ dhārmikaṃ yogināṃ param

---

21.15

सर्वसत्त्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम् एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः

sarvasattvarutajñaṃ me dehi yoginamātmajam evamastviti viśvātmā tamāha parameśvaraḥ

---

21.16

पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत ततः स तस्य पुत्रो ऽभूद् ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्

paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata tataḥ sa tasya putro 'bhūd brahmadattaḥ pratāpavān

---

21.17

सर्वसत्त्वानुकम्पी च सर्वसत्त्वबलाधिकः सर्वसत्त्वरुतज्ञश्च सर्वसत्त्वेश्वरेश्वरः

sarvasattvānukampī ca sarvasattvabalādhikaḥ sarvasattvarutajñaśca sarvasattveśvareśvaraḥ

---

21.18

अहसत्तेन योगात्मा स पिपीलिकरागतः यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्

ahasattena yogātmā sa pipīlikarāgataḥ yatra tatkīṭamithunaṃ ramamāṇamavasthitam

---

21.19

ततः सा संनतिर्दृष्ट्वा तं हसन्तं सुविस्मिता किमप्याशङ्क्य मनसा तमपृच्छन्नरेश्वरम्

tataḥ sā saṃnatirdṛṣṭvā taṃ hasantaṃ suvismitā kimapyāśaṅkya manasā tamapṛcchannareśvaram

---

21.20

अकस्मादतिहासस्ते किमर्थमभवन्नृप हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया

akasmādatihāsaste kimarthamabhavannṛpa hāsyahetuṃ na jānāmi yadakāle kṛtaṃ tvayā

---

21.21

अवदद्राजपुत्रो ऽपि स पिपीलिकभाषितम् रागवाग्भिः समुत्पन्नम् एतद्धास्यं वरानने

avadadrājaputro 'pi sa pipīlikabhāṣitam rāgavāgbhiḥ samutpannam etaddhāsyaṃ varānane

---

21.22

न चान्यत्कारणं किंचिद् धास्यहेतौ शुचिस्मिते न सामन्यत् तदा देवी प्राहालीकमिदं वचः

na cānyatkāraṇaṃ kiṃcid dhāsyahetau śucismite na sāmanyat tadā devī prāhālīkamidaṃ vacaḥ

---

21.23

अहमेवाद्य हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति विना सुरान्

ahamevādya hasitā na jīviṣye tvayādhunā kathaṃ pipīlikālāpaṃ martyo vetti vinā surān

---

21.24

तस्मात्त्वयाहम् एवेह हसिता किमतः परम् ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तत्पुरो हरेः

tasmāttvayāham eveha hasitā kimataḥ param tato niruttaro rājā jijñāsustatpuro hareḥ

---

21.25

आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः स्वप्ने प्राह हृषीकेशः प्रभाते पर्यटन्पुरम्

āsthāya niyamaṃ tasthau saptarātramakalmaṣaḥ svapne prāha hṛṣīkeśaḥ prabhāte paryaṭanpuram

---

21.26

वृद्धद्विजो यस्तद्वाक्यात् सर्वं ज्ञास्यस्यशेषतः इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुः प्रभाते ऽथ नृपः पुरात्

vṛddhadvijo yastadvākyāt sarvaṃ jñāsyasyaśeṣataḥ ityuktvāntardadhe viṣṇuḥ prabhāte 'tha nṛpaḥ purāt

---

21.27

निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः गदन्तं विप्रम् आयान्तं तं वृद्धं संददर्श ह

nirgacchanmantrisahitaḥ sabhāryo vṛddhamagrataḥ gadantaṃ vipram āyāntaṃ taṃ vṛddhaṃ saṃdadarśa ha

---

21.28

ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः

ye vipramukhyāḥ kurujāṅgaleṣu dāśāstathā dāśapure mṛgāśca kālañjare sapta ca cakravākā ye mānase te vayamatra siddhāḥ

---

21.29

इत्याकर्ण्य वचस्ताभ्यां स पपात शुचा ततः जातिस्मरत्वमगमत् तौ च मन्त्रिवराव् उभौ

ityākarṇya vacastābhyāṃ sa papāta śucā tataḥ jātismaratvamagamat tau ca mantrivarāv ubhau

---

21.30

कामशास्त्रप्रणेता च बाभ्रव्यस्तु सुबालकः पाञ्चाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्

kāmaśāstrapraṇetā ca bābhravyastu subālakaḥ pāñcāla iti lokeṣu viśrutaḥ sarvaśāstravit

---

21.31

कण्डरीको ऽपि धर्मात्मा वेदशास्त्रप्रवर्तकः भूत्वा जातिस्मरौ शोकात् पतिताव् अग्रतस्तदा

kaṇḍarīko 'pi dharmātmā vedaśāstrapravartakaḥ bhūtvā jātismarau śokāt patitāv agratastadā

---

21.32

हा वयं योगविभ्रष्टाः कामतः कर्मबन्धनाः एवं विलप्य बहुशस् त्रयस्ते योगपारगाः

hā vayaṃ yogavibhraṣṭāḥ kāmataḥ karmabandhanāḥ evaṃ vilapya bahuśas trayaste yogapāragāḥ

---

21.33

विस्मयाच्छ्राद्धमाहात्म्यम् अभिनन्द्य पुनः पुनः ततस्तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूतग्रामसंयुतम्

vismayācchrāddhamāhātmyam abhinandya punaḥ punaḥ tatastasmai dhanaṃ dattvā prabhūtagrāmasaṃyutam

---

21.34

विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धनमुदान्वितम् आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृपलक्षणसंयुतम्

visṛjya brāhmaṇaṃ taṃ ca vṛddhaṃ dhanamudānvitam ātmīyaṃ nṛpatiḥ putraṃ nṛpalakṣaṇasaṃyutam

---

21.35

विष्वक्सेनाभिधानं तु राजा राज्ये ऽभ्यषेचयत् मानसे मिलिताः सर्वे ततस्ते योगिनां वराः

viṣvaksenābhidhānaṃ tu rājā rājye 'bhyaṣecayat mānase militāḥ sarve tataste yogināṃ varāḥ

---

21.36

ब्रह्मदत्तादयस्तस्मिन् पितृसक्ता विमत्सराः संनतिश्चाभवद्भ्रष्टा मयैतत्किल कारितम्

brahmadattādayastasmin pitṛsaktā vimatsarāḥ saṃnatiścābhavadbhraṣṭā mayaitatkila kāritam

---

21.37

राज्यत्यागफलं सर्वं यदेतद् अभिलष्यते तथेति प्राह राजा तु पुनस्तामभिनन्दयन्

rājyatyāgaphalaṃ sarvaṃ yadetad abhilaṣyate tatheti prāha rājā tu punastāmabhinandayan

---

21.38

त्वत्प्रसादादिदं सर्वं मयैतत्प्राप्यते फलम् ततस्ते योगमास्थाय सर्व एव वनौकसः

tvatprasādādidaṃ sarvaṃ mayaitatprāpyate phalam tataste yogamāsthāya sarva eva vanaukasaḥ

---

21.39

ब्रह्मरन्ध्रेण परमं पदमापुस्तपोबलात् एवमायुर्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

brahmarandhreṇa paramaṃ padamāpustapobalāt evamāyurdhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca

---

21.40

प्रयच्छन्ति सुतान्राज्यं नृणां प्रीताः पितामहाः य इदं पितृमाहात्म्यं ब्रह्मदत्तस्य च द्विजाः

prayacchanti sutānrājyaṃ nṛṇāṃ prītāḥ pitāmahāḥ ya idaṃ pitṛmāhātmyaṃ brahmadattasya ca dvijāḥ

---

21.41

द्विजेभ्यः श्रावयेद्यो वा शृणोत्यथ पठेत्तु वा कल्पकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते

dvijebhyaḥ śrāvayedyo vā śṛṇotyatha paṭhettu vā kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ brahmaloke mahīyate

22.1

मत्स्य-पुराण 22 कस्मिन्काले च तच्छ्राद्धम् अनन्तफलदं भवेत् कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् तीर्थेषु केषु च कृतं श्राद्धं बहुफलं भवेत्

matsya-purāṇa 22 kasminkāle ca tacchrāddham anantaphaladaṃ bhavet kasminvāsarabhāge tu śrāddhakṛcchrāddhamācaret tīrtheṣu keṣu ca kṛtaṃ śrāddhaṃ bahuphalaṃ bhavet

---

22.2

अपराह्णे तु सम्प्राप्ते अभिजिद्रौहिणोदये यत्किंचिद्दीयते तत्र तदक्षयमुदाहृतम्

aparāhṇe tu samprāpte abhijidrauhiṇodaye yatkiṃciddīyate tatra tadakṣayamudāhṛtam

---

22.3

तीर्थानि यानि शस्तानि पितॄणां वल्लभानि च नामतस्तानि वक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः

tīrthāni yāni śastāni pitṝṇāṃ vallabhāni ca nāmatastāni vakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ

---

22.4

पितृतीर्थं गया नाम सर्वतीर्थवरं शुभम् यत्रास्ते देवदेवेशः स्वयमेव पितामहः

pitṛtīrthaṃ gayā nāma sarvatīrthavaraṃ śubham yatrāste devadeveśaḥ svayameva pitāmahaḥ

---

22.5

तत्रैषा पितृभिर्गीता गाथा भागमभीप्सुभिः

tatraiṣā pitṛbhirgītā gāthā bhāgamabhīpsubhiḥ

---

22.6

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

---

22.7

तथा वाराणसी पुण्या पितॄणां वल्लभा सदा यत्राविमुक्तसांनिध्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

tathā vārāṇasī puṇyā pitṝṇāṃ vallabhā sadā yatrāvimuktasāṃnidhyaṃ bhuktimuktiphalapradam

---

22.8

पितॄणां वल्लभं तद्वत् पुण्यं च विमलेश्वरम् पितृतीर्थं प्रयागं तु सर्वकामफलप्रदम्

pitṝṇāṃ vallabhaṃ tadvat puṇyaṃ ca vimaleśvaram pitṛtīrthaṃ prayāgaṃ tu sarvakāmaphalapradam

---

22.9

वटेश्वरस्तु भगवान् माधवेन समन्वितः योगनिद्राशयस्तद्वत् सदा वसति केशवः

vaṭeśvarastu bhagavān mādhavena samanvitaḥ yoganidrāśayastadvat sadā vasati keśavaḥ

---

22.10

दशाश्वमेधिकं पुण्यं गङ्गाद्वारं तथैव च नन्दाथ ललिता तद्वत् तीर्थं मायापुरी शुभा

daśāśvamedhikaṃ puṇyaṃ gaṅgādvāraṃ tathaiva ca nandātha lalitā tadvat tīrthaṃ māyāpurī śubhā

---

22.11

तथा मित्रपदं नाम ततः केदारमुत्तमम् गङ्गासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम्

tathā mitrapadaṃ nāma tataḥ kedāramuttamam gaṅgāsāgaramityāhuḥ sarvatīrthamayaṃ śubham

---

22.12

तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच् छतद्रुसलिले ह्रदे तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम्

tīrthaṃ brahmasarastadvac chatadrusalile hrade tīrthaṃ tu naimiṣaṃ nāma sarvatīrthaphalapradam

---

22.13

गङ्गोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलभृत्

gaṅgodbhedastu gomatyāṃ yatrodbhūtaḥ sanātanaḥ tathā yajñavarāhastu devadevaśca śūlabhṛt

---

22.14

यत्र तत्काञ्चनं द्वारम् अष्टादशभुजो हरः नेमिस्तु हरिचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा

yatra tatkāñcanaṃ dvāram aṣṭādaśabhujo haraḥ nemistu haricakrasya śīrṇā yatrābhavatpurā

---

22.15

तदेतन्नैमिषारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम् देवदेवस्य तत्रापि वाराहस्य तु दर्शनम्

tadetannaimiṣāraṇyaṃ sarvatīrthaniṣevitam devadevasya tatrāpi vārāhasya tu darśanam

---

22.16

यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपदं व्रजेत् कृतशौचं महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम्

yaḥ prayāti sa pūtātmā nārāyaṇapadaṃ vrajet kṛtaśaucaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapāpaniṣūdanam

---

22.17

यत्रास्ते नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः तीर्थमिक्षुमती नाम पितॄणां वल्लभं सदा

yatrāste nārasiṃhastu svayameva janārdanaḥ tīrthamikṣumatī nāma pitṝṇāṃ vallabhaṃ sadā

---

22.18

संगमे यत्र तिष्ठन्ति गङ्गायाः पितरः सदा कुरुक्षेत्रं महापुण्यं सर्वतीर्थसमन्वितम्

saṃgame yatra tiṣṭhanti gaṅgāyāḥ pitaraḥ sadā kurukṣetraṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrthasamanvitam

---

22.19

तथा च सरयूः पुण्या सर्वदेवनमस्कृता इरावती नदी तद्वत् पितृतीर्थाधिवासिनी

tathā ca sarayūḥ puṇyā sarvadevanamaskṛtā irāvatī nadī tadvat pitṛtīrthādhivāsinī

---

22.20

यमुना देविका काली चन्द्रभागा दृषद्वती नदी वेणुमती पुण्या परा वेत्रवती तथा

yamunā devikā kālī candrabhāgā dṛṣadvatī nadī veṇumatī puṇyā parā vetravatī tathā

---

22.21

पितॄणां वल्लभा ह्य् एताः श्राद्धे कोटिगुणा मताः जम्बूमार्गं महापुण्यं यत्र मार्गो हि लक्ष्यते

pitṝṇāṃ vallabhā hy etāḥ śrāddhe koṭiguṇā matāḥ jambūmārgaṃ mahāpuṇyaṃ yatra mārgo hi lakṣyate

---

22.22

अद्यापि पितृतीर्थं तत् सर्वकामफलप्रदम् नीलकुण्डमिति ख्यातं पितृतीर्थं द्विजोत्तमाः

adyāpi pitṛtīrthaṃ tat sarvakāmaphalapradam nīlakuṇḍamiti khyātaṃ pitṛtīrthaṃ dvijottamāḥ

---

22.23

तथा रुद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च मन्दाकिनी तथाच्छोदा विपाशाथ सरस्वती

tathā rudrasaraḥ puṇyaṃ saro mānasameva ca mandākinī tathācchodā vipāśātha sarasvatī

---

22.23

: पूर्वमित्रपदं तद्वद् वैद्यनाथं महाफलम् क्षिप्रा नदी महाकालस् तथा कालञ्जरं शुभम्

: pūrvamitrapadaṃ tadvad vaidyanāthaṃ mahāphalam kṣiprā nadī mahākālas tathā kālañjaraṃ śubham

---

22.24

: वंशोद्भेदं हरोद्भेदं गङ्गोद्भेदं महाफलम् भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदाद्वारमेव च

: vaṃśodbhedaṃ harodbhedaṃ gaṅgodbhedaṃ mahāphalam bhadreśvaraṃ viṣṇupadaṃ narmadādvārameva ca

---

22.25

गयापिण्डप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च

gayāpiṇḍapradānena samānyāhurmaharṣayaḥ etāni pitṛtīrthāni sarvapāpaharāṇi ca

---

22.26

स्मरणादपि लोकानां किम् उ श्राद्धकृतां नृणाम् ओंकारं पितृतीर्थं च कावेरी कपिलोदकम्

smaraṇādapi lokānāṃ kim u śrāddhakṛtāṃ nṛṇām oṃkāraṃ pitṛtīrthaṃ ca kāverī kapilodakam

---

22.27

सम्भेदश् चण्डवेगायास् तथैवामरकण्टकम् कुरुक्षेत्राच्छतगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत्

sambhedaś caṇḍavegāyās tathaivāmarakaṇṭakam kurukṣetrācchataguṇaṃ tasminsnānādikaṃ bhavet

---

22.28

शुक्रतीर्थं च विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम् सर्वव्याधिहरं पुण्यं शतकोटिफलाधिकम्

śukratīrthaṃ ca vikhyātaṃ tīrthaṃ someśvaraṃ param sarvavyādhiharaṃ puṇyaṃ śatakoṭiphalādhikam

---

22.29

श्राद्धे दाने तथा होमे स्वाध्याये जलसंनिधौ कायावरोहणं नाम तथा चर्मण्वती नदी

śrāddhe dāne tathā home svādhyāye jalasaṃnidhau kāyāvarohaṇaṃ nāma tathā carmaṇvatī nadī

---

22.30

गोमती वरणा तद्वत् तीर्थमौशनसं परम् भैरवं भृगुतुङ्गं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्

gomatī varaṇā tadvat tīrthamauśanasaṃ param bhairavaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca gaurītīrthamanuttamam

---

22.31

तीर्थं वैनायकं नाम भद्रेश्वरमतः परम् तथा पापहरं नाम पुण्याथ तपती नदी

tīrthaṃ vaināyakaṃ nāma bhadreśvaramataḥ param tathā pāpaharaṃ nāma puṇyātha tapatī nadī

---

22.32

मूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा महाबोधिः पाटला च नागतीर्थमवन्तिका

mūlatāpī payoṣṇī ca payoṣṇīsaṃgamastathā mahābodhiḥ pāṭalā ca nāgatīrthamavantikā

---

22.33

तथा वेणा नदी पुण्या महाशालं तथैव च महारुद्रं महालिङ्गं दशार्णा च नदी शुभा

tathā veṇā nadī puṇyā mahāśālaṃ tathaiva ca mahārudraṃ mahāliṅgaṃ daśārṇā ca nadī śubhā

---

22.34

शतरुद्रा शताह्वा च तथा विश्वपदं परम् अङ्गारवाहिका तद्वन् नदौ तौ शोणघर्घरौ

śatarudrā śatāhvā ca tathā viśvapadaṃ param aṅgāravāhikā tadvan nadau tau śoṇaghargharau

---

22.35

कालिका च नदी पुण्या वितस्ता च नदी तथा एतानि पितृतीर्थानि शस्यन्ते स्नानदानयोः

kālikā ca nadī puṇyā vitastā ca nadī tathā etāni pitṛtīrthāni śasyante snānadānayoḥ

---

22.36

श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनन्तफलं स्मृतम् द्रोणी वाटनदी धारा सरित्क्षीरनदी तथा

śrāddhameteṣu yaddattaṃ tadanantaphalaṃ smṛtam droṇī vāṭanadī dhārā saritkṣīranadī tathā

---

22.37

गोकर्णं गजकर्णं च तथा च पुरुषोत्तमः द्वारका कृष्णतीर्थं च तथार्बुदसरस्वती

gokarṇaṃ gajakarṇaṃ ca tathā ca puruṣottamaḥ dvārakā kṛṣṇatīrthaṃ ca tathārbudasarasvatī

---

22.38

नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकर्णिका धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रो दक्षिणस्तथा

nadī maṇimatī nāma tathā ca girikarṇikā dhūtapāpaṃ tathā tīrthaṃ samudro dakṣiṇastathā

---

22.39

एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते तीर्थं मेघकरं नाम स्वयमेव जनार्दनः

eteṣu pitṛtīrtheṣu śrāddhamānantyamaśnute tīrthaṃ meghakaraṃ nāma svayameva janārdanaḥ

---

22.40

यत्र शार्ङ्गधरो विष्णुर् मेखलायामवस्थितः तथा मन्दोदरीतीर्थं तीर्थं चम्पा नदी शुभा

yatra śārṅgadharo viṣṇur mekhalāyāmavasthitaḥ tathā mandodarītīrthaṃ tīrthaṃ campā nadī śubhā

---

22.41

तथा सामलनाथश्च महाशालनदी तथा चक्रवाकं चर्मकोटं तथा जन्मेश्वरं महत्

tathā sāmalanāthaśca mahāśālanadī tathā cakravākaṃ carmakoṭaṃ tathā janmeśvaraṃ mahat

---

22.42

अर्जुनं त्रिपुरं चैव सिद्धेश्वरमतः परम् श्रीशैलं शांकरं तीर्थं नारसिंहमतः परम्

arjunaṃ tripuraṃ caiva siddheśvaramataḥ param śrīśailaṃ śāṃkaraṃ tīrthaṃ nārasiṃhamataḥ param

---

22.43

महेन्द्रं च तथा पुण्यम् अथ श्रीरङ्गसंज्ञितम् एतेष्वपि सदा श्राद्धम् अनन्तफलदं स्मृतम्

mahendraṃ ca tathā puṇyam atha śrīraṅgasaṃjñitam eteṣvapi sadā śrāddham anantaphaladaṃ smṛtam

---

22.44

दर्शनादपि चैतानि सद्यः पापहराणि वै तुङ्गभद्रा नदी पुण्या तथा भीमरथी सरित्

darśanādapi caitāni sadyaḥ pāpaharāṇi vai tuṅgabhadrā nadī puṇyā tathā bhīmarathī sarit

---

22.45

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी कुड्मला नदी नदी गोदावरी नाम त्रिसंध्या तीर्थमुत्तमम्

bhīmeśvaraṃ kṛṣṇaveṇā kāverī kuḍmalā nadī nadī godāvarī nāma trisaṃdhyā tīrthamuttamam

---

22.46

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् यत्रास्ते भगवानीशः स्वयमेव त्रिलोचनः

tīrthaṃ traiyambakaṃ nāma sarvatīrthanamaskṛtam yatrāste bhagavānīśaḥ svayameva trilocanaḥ

---

22.47

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु कोटिकोटिगुणं भवेत् स्मरणादपि पापानि नश्यन्ति शतधा द्विजाः

śrāddhameteṣu sarveṣu koṭikoṭiguṇaṃ bhavet smaraṇādapi pāpāni naśyanti śatadhā dvijāḥ

---

22.48

श्रीपर्णी ताम्रपर्णी च जया तीर्थमनुत्तमम् तथा मत्स्यनदी पुण्या शिवधारं तथैव च

śrīparṇī tāmraparṇī ca jayā tīrthamanuttamam tathā matsyanadī puṇyā śivadhāraṃ tathaiva ca

---

22.49

भद्रतीर्थं च विख्यातं पम्पातीर्थं च शाश्वतम् पुण्यं रामेश्वरं तद्वद् एलापुरमलं पुरम्

bhadratīrthaṃ ca vikhyātaṃ pampātīrthaṃ ca śāśvatam puṇyaṃ rāmeśvaraṃ tadvad elāpuramalaṃ puram

---

22.50

अङ्गभूतं च विख्यातम् आमर्दकम् अलम्भुषम् आम्रातकेश्वरं तद्वद् एकाम्भकमतः परम्

aṅgabhūtaṃ ca vikhyātam āmardakam alambhuṣam āmrātakeśvaraṃ tadvad ekāmbhakamataḥ param

---

22.51

गोवर्धनं हरिश्चन्द्रं कृपुचन्द्रं पृथूदकम् सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी

govardhanaṃ hariścandraṃ kṛpucandraṃ pṛthūdakam sahasrākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ tathā ca kadalī nadī

---

22.52

रामाधिवासस्तत्रापि तथा सौमित्रिसंगमः इन्द्रकीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

rāmādhivāsastatrāpi tathā saumitrisaṃgamaḥ indrakīlaṃ mahānādaṃ tathā ca priyamelakam

---

22.53

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि तु एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं दृश्यते यतः

etānyapi sadā śrāddhe praśastānyadhikāni tu eteṣu sarvadevānāṃ sāṃnidhyaṃ dṛśyate yataḥ

---

22.54

दानमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशताधिकम् बाहुदा च नदीपुण्या तथा सिद्धवनं शुभम्

dānameteṣu sarveṣu dattaṃ koṭiśatādhikam bāhudā ca nadīpuṇyā tathā siddhavanaṃ śubham

---

22.55

तीर्थं पाशुपतं नाम नदी पार्वतिका शुभा श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्

tīrthaṃ pāśupataṃ nāma nadī pārvatikā śubhā śrāddhameteṣu sarveṣu dattaṃ koṭiśatottaram

---

22.56

तथैव पितृतीर्थं तु यत्र गोदावरी नदी युता लिङ्गसहस्रेण सर्वान्तरजलावहा

tathaiva pitṛtīrthaṃ tu yatra godāvarī nadī yutā liṅgasahasreṇa sarvāntarajalāvahā

---

22.57

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं क्रमादायातमुत्तमम् प्रतीकस्य भयाद्भिन्नं यत्र गोदावरी नदी

jāmadagnyasya tattīrthaṃ kramādāyātamuttamam pratīkasya bhayādbhinnaṃ yatra godāvarī nadī

---

22.58

तत्तीर्थं हव्यकव्यानाम् अप्सरोयुगसंज्ञितम् श्राद्धाग्निकार्यदानेषु तथा कोटिशताधिकम्

tattīrthaṃ havyakavyānām apsaroyugasaṃjñitam śrāddhāgnikāryadāneṣu tathā koṭiśatādhikam

---

22.59

तथा सहस्रलिङ्गं च राघवेश्वरमुत्तमम् सेन्द्रफेना नदी पुण्या यत्रेन्द्रः पतितः पुरा

tathā sahasraliṅgaṃ ca rāghaveśvaramuttamam sendraphenā nadī puṇyā yatrendraḥ patitaḥ purā

---

22.60

निहत्य नमुचिं शक्रस् तपसा स्वर्गमाप्तवान् तत्र दत्तं नरैः श्राद्धम् अनन्तफलदं भवेत्

nihatya namuciṃ śakras tapasā svargamāptavān tatra dattaṃ naraiḥ śrāddham anantaphaladaṃ bhavet

---

22.61

तीर्थं तु पुष्करं नाम शालग्रामं तथैव च सोमपानं च विख्यातं यत्र वैश्वानरालयम्

tīrthaṃ tu puṣkaraṃ nāma śālagrāmaṃ tathaiva ca somapānaṃ ca vikhyātaṃ yatra vaiśvānarālayam

---

22.62

तीर्थं सारस्वतं नाम स्वामितीर्थं तथैव च मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चन्द्रिका तथा

tīrthaṃ sārasvataṃ nāma svāmitīrthaṃ tathaiva ca malaṃdarā nadī puṇyā kauśikī candrikā tathā

---

22.63

वैदर्भा वाथ वैरा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा कावेरी चोत्तरा पुण्या तथा जालंधरो गिरिः

vaidarbhā vātha vairā ca payoṣṇī prāṅmukhā parā kāverī cottarā puṇyā tathā jālaṃdharo giriḥ

---

22.64

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते लोहदण्डं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च

eteṣu śrāddhatīrtheṣu śrāddhamānantyamaśnute lohadaṇḍaṃ tathā tīrthaṃ citrakūṭastathaiva ca

---

22.65

विन्ध्ययोगश्च गङ्गायास् तथा नदीतटं शुभम् कुब्जाभ्रं तु तथा तीर्थम् उर्वशीपुलिनं तथा

vindhyayogaśca gaṅgāyās tathā nadītaṭaṃ śubham kubjābhraṃ tu tathā tīrtham urvaśīpulinaṃ tathā

---

22.66

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धम् आनन्त्यमश्नुते

saṃsāramocanaṃ tīrthaṃ tathaiva ṛṇamocanam eteṣu pitṛtīrtheṣu śrāddham ānantyamaśnute

---

22.67

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च तथा वसिष्ठतीर्थं नु हारीतं तु ततः परम्

aṭṭahāsaṃ tathā tīrthaṃ gautameśvarameva ca tathā vasiṣṭhatīrthaṃ nu hārītaṃ tu tataḥ param

---

22.68

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हयतीर्थं तथैव च पिण्डारकं च विख्यातं शङ्खोद्धारं तथैव च

brahmāvartaṃ kuśāvartaṃ hayatīrthaṃ tathaiva ca piṇḍārakaṃ ca vikhyātaṃ śaṅkhoddhāraṃ tathaiva ca

---

22.69

घण्टेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च तथा च धरणीतीर्थं रामतीर्थं तथैव च

ghaṇṭeśvaraṃ bilvakaṃ ca nīlaparvatameva ca tathā ca dharaṇītīrthaṃ rāmatīrthaṃ tathaiva ca

---

22.70

अश्वतीर्थं च विख्यातम् अनन्तं श्राद्धदानयोः तीर्थं वेदशिरो नाम तथैवौघवती नदी

aśvatīrthaṃ ca vikhyātam anantaṃ śrāddhadānayoḥ tīrthaṃ vedaśiro nāma tathaivaughavatī nadī

---

22.71

तीर्थं वसुप्रदं नाम छागलाण्डं तथैव च एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमं पदम्

tīrthaṃ vasupradaṃ nāma chāgalāṇḍaṃ tathaiva ca eteṣu śrāddhadātāraḥ prayānti paramaṃ padam

---

22.72

तथाच बदरीतीर्थं गणतीर्थं तथैव च जयन्तं विजयं चैव शक्रतीर्थं तथैव च

tathāca badarītīrthaṃ gaṇatīrthaṃ tathaiva ca jayantaṃ vijayaṃ caiva śakratīrthaṃ tathaiva ca

---

22.73

श्रीपतेश्च तथा तीर्थं तीर्थं रैवतकं तथा तथैव शारदातीर्थं भद्रकालेश्वरं तथा

śrīpateśca tathā tīrthaṃ tīrthaṃ raivatakaṃ tathā tathaiva śāradātīrthaṃ bhadrakāleśvaraṃ tathā

---

22.74

वैकुण्ठतीर्थं च परं भीमेश्वरमथापि वा एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमां गतिम्

vaikuṇṭhatīrthaṃ ca paraṃ bhīmeśvaramathāpi vā eteṣu śrāddhadātāraḥ prayānti paramāṃ gatim

---

22.75

तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा कुशेशयं च विख्यातं गौरीशिखरमेव च

tīrthaṃ mātṛgṛhaṃ nāma karavīrapuraṃ tathā kuśeśayaṃ ca vikhyātaṃ gaurīśikharameva ca

---

22.76

नकुलेशस्य तीर्थं च कर्दमालं तथैव च दिण्डिपुण्यकरं तद्वत् पुण्डरीकपुरं तथा

nakuleśasya tīrthaṃ ca kardamālaṃ tathaiva ca diṇḍipuṇyakaraṃ tadvat puṇḍarīkapuraṃ tathā

---

22.77

सप्तगोदावरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् तत्र श्राद्धं प्रदातव्यम् अनन्तफलमीप्सुभिः

saptagodāvarītīrthaṃ sarvatīrtheśvareśvaram tatra śrāddhaṃ pradātavyam anantaphalamīpsubhiḥ

---

22.78

एष तूद्देशतः प्रोक्तस् तीर्थानां संग्रहो मया वागीशो ऽपि न शक्नोति विस्तरात् किम् उ मानुषः

eṣa tūddeśataḥ proktas tīrthānāṃ saṃgraho mayā vāgīśo 'pi na śaknoti vistarāt kim u mānuṣaḥ

---

22.79

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः वर्णाश्रमाणां गेहे ऽपि तीर्थं तु समुदाहृतम्

satyaṃ tīrthaṃ dayā tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ varṇāśramāṇāṃ gehe 'pi tīrthaṃ tu samudāhṛtam

---

22.80

एतत्तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं समाचरेत्

etattīrtheṣu yacchrāddhaṃ tatkoṭiguṇamiṣyate yasmāttasmātprayatnena tīrthe śrāddhaṃ samācaret

---

22.81

प्रातःकालो मुहूर्तांस् त्रीन् संगवस् तावदेव तु मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याद् अपराह्णस्ततः परम्

prātaḥkālo muhūrtāṃs trīn saṃgavas tāvadeva tu madhyāhnastrimuhūrtaḥ syād aparāhṇastataḥ param

---

22.82

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच् छ्राद्धं तत्र न कारयेत् राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

sāyāhnastrimuhūrtaḥ syāc chrāddhaṃ tatra na kārayet rākṣasī nāma sā velā garhitā sarvakarmasu

---

22.83

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

ahno muhūrtā vikhyātā daśa pañca ca sarvadā tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sa kālaḥ kutapaḥ smṛtaḥ

---

22.84

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान् मन्दीभवति भास्करः तस्मादनन्तफलदस् तदारम्भो विशिष्यते

madhyāhne sarvadā yasmān mandībhavati bhāskaraḥ tasmādanantaphaladas tadārambho viśiṣyate

---

22.85

मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलः रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

madhyāhnaḥ khaḍgapātraṃ ca tathā nepālakambalaḥ rūpyaṃ darbhāstilā gāvo dauhitraścāṣṭamaḥ smṛtaḥ

---

22.86

पापं कुत्सितमित्याहुस् तस्य संतापकारिणः अष्टाव् एते यतस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः

pāpaṃ kutsitamityāhus tasya saṃtāpakāriṇaḥ aṣṭāv ete yatastasmāt kutapā iti viśrutāḥ

---

22.87

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद् यन्मुहूर्तचतुष्टयम् मुहूर्तपञ्चकं चैतत् स्वधाभवनमिष्यते

ūrdhvaṃ muhūrtātkutapād yanmuhūrtacatuṣṭayam muhūrtapañcakaṃ caitat svadhābhavanamiṣyate

---

22.88

विष्णोर् देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा श्राद्धस्य रक्षणायालम् एतत्प्राहुर्दिवौकसः

viṣṇor dehasamudbhūtāḥ kuśāḥ kṛṣṇāstilāstathā śrāddhasya rakṣaṇāyālam etatprāhurdivaukasaḥ

---

22.89

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धमेवं विशिष्यते

tilodakāñjalirdeyo jalasthaistīrthavāsibhiḥ sadarbhahastenaikena śrāddhamevaṃ viśiṣyate

---

22.90

श्राद्धसाधनकाले तु पाणिनैकेन दीयते तर्पणं तूभयेनैव विधिरेष सदा स्मृतः

śrāddhasādhanakāle tu pāṇinaikena dīyate tarpaṇaṃ tūbhayenaiva vidhireṣa sadā smṛtaḥ

---

22.91

पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम् पुरा मलये न कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम्

puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ sarvapāpavināśanam purā malaye na kathitaṃ tīrthaśrāddhānukīrtanam

---

22.92

शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः

śṛṇoti yaḥ paṭhedvāpi śrīmānsaṃjāyate naraḥ

---

22.93

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः सर्वपापोपशान्त्यर्थम् अलक्ष्मीनाशनं परम्

śrāddhakāle ca vaktavyaṃ tathā tīrthanivāsibhiḥ sarvapāpopaśāntyartham alakṣmīnāśanaṃ param

---

22.94

इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदं महापापहरं च पुंसाम् ब्रह्मार्करुद्रैरपि पूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशन्ति तज्ज्ञाः

idaṃ pavitraṃ yaśaso nidhānam idaṃ mahāpāpaharaṃ ca puṃsām brahmārkarudrairapi pūjitaṃ ca śrāddhasya māhātmyamuśanti tajjñāḥ

23.1

मत्स्य-पुराण 23 सोमः पितॄणामधिपः कथं शास्त्रविशारद तद्वंश्या ये च राजानो बभूवुः कीर्तिवर्धनाः

matsya-purāṇa 23 somaḥ pitṝṇāmadhipaḥ kathaṃ śāstraviśārada tadvaṃśyā ye ca rājāno babhūvuḥ kīrtivardhanāḥ

---

23.2

आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वम् अत्रिः सर्गविधौ पुरा अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान्प्रभुः

ādiṣṭo brahmaṇā pūrvam atriḥ sargavidhau purā anuttamaṃ nāma tapaḥ sṛṣṭyarthaṃ taptavānprabhuḥ

---

23.3

यदानन्दकरं ब्रह्म जगत्क्लेशविनाशनम् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणाम् अभ्यन्तरमतीन्द्रियम्

yadānandakaraṃ brahma jagatkleśavināśanam brahmaviṣṇvarkarudrāṇām abhyantaramatīndriyam

---

23.4

शान्तिकृच् छान्तमनसस् तदन्तर्नयने स्थितम् माहात्म्यात्तपसा विप्राः परमानन्दकारकम्

śāntikṛc chāntamanasas tadantarnayane sthitam māhātmyāttapasā viprāḥ paramānandakārakam

---

23.5

यस्मादुमापतिः सार्धम् उमया तमधिष्ठितः तं दृष्ट्वा चाष्टमांशेन तस्मात्सोमो ऽभवच्छिशुः

yasmādumāpatiḥ sārdham umayā tamadhiṣṭhitaḥ taṃ dṛṣṭvā cāṣṭamāṃśena tasmātsomo 'bhavacchiśuḥ

---

23.6

अधः सुस्राव नेत्राभ्यां धाम तच्चाम्बुसम्भवम् दीपयन्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम्

adhaḥ susrāva netrābhyāṃ dhāma taccāmbusambhavam dīpayanviśvamakhilaṃ jyotsnayā sacarācaram

---

23.7

तद्दिशो जगृहुर्धाम स्त्रीरूपेण सुतेच्छया गर्भो भूत्वोदरे तासाम् आस्थितो ऽब्दशतत्रयम्

taddiśo jagṛhurdhāma strīrūpeṇa sutecchayā garbho bhūtvodare tāsām āsthito 'bdaśatatrayam

---

23.8

आशास्तं मुमुचुर्गर्भम् अशक्ता धारणे ततः समादायाथ तं गर्भम् एकीकृत्य चतुर्मुखः

āśāstaṃ mumucurgarbham aśaktā dhāraṇe tataḥ samādāyātha taṃ garbham ekīkṛtya caturmukhaḥ

---

23.9

युवानमकरोद्ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् स्यन्दने ऽथ सहस्राश्वे वेदशक्तिमये प्रभुः

yuvānamakarodbrahmā sarvāyudhadharaṃ naram syandane 'tha sahasrāśve vedaśaktimaye prabhuḥ

---

23.10

आरोप्य लोकमनयद् आत्मीयं स पितामह तत्र ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तम् अस्मत्स्वामी भवत्वयम्

āropya lokamanayad ātmīyaṃ sa pitāmaha tatra brahmarṣibhiḥ proktam asmatsvāmī bhavatvayam

---

23.11

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैर् ओषधीभिस्तथैव च तुष्टुवुः सोमदेवत्यैर् ब्रह्माद्या मन्त्रसंग्रहैः

ṛṣibhirdevagandharvair oṣadhībhistathaiva ca tuṣṭuvuḥ somadevatyair brahmādyā mantrasaṃgrahaiḥ

---

23.12

स्तूयमानस्य तस्याभूद् अधिको धामसम्भवः तेजोवितानादभवद् भुवि दिव्यौषधीगणः

stūyamānasya tasyābhūd adhiko dhāmasambhavaḥ tejovitānādabhavad bhuvi divyauṣadhīgaṇaḥ

---

23.13

तद्दीप्तिरधिका तस्माद् रात्रौ भवति सर्वदा तेनौषधीशः सोमो ऽभूद् द्विजेशश्चापि गद्यते

taddīptiradhikā tasmād rātrau bhavati sarvadā tenauṣadhīśaḥ somo 'bhūd dvijeśaścāpi gadyate

---

23.14

वेदधामरसं चापि यदिदं चन्द्रमण्डलम् क्षीयते वर्धते चैव शुक्ले कृष्णे च सर्वदा

vedadhāmarasaṃ cāpi yadidaṃ candramaṇḍalam kṣīyate vardhate caiva śukle kṛṣṇe ca sarvadā

---

23.15

विंशतिं च तथा सप्त दक्षः प्राचेतसो ददौ रूपलावण्यसंयुक्तास् तस्मै कन्याः सुवर्चसः

viṃśatiṃ ca tathā sapta dakṣaḥ prācetaso dadau rūpalāvaṇyasaṃyuktās tasmai kanyāḥ suvarcasaḥ

---

23.16

ततः पद्मसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु तपश्चचार शीतांशुर् विष्णुध्यानैकतत्परः

tataḥ padmasahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu tapaścacāra śītāṃśur viṣṇudhyānaikatatparaḥ

---

23.17

ततस्तुष्टस्तु भगवांस् तस्मै नारायणो हरिः वरं वृणीष्व प्रोवाच परमात्मा जनार्दनः

tatastuṣṭastu bhagavāṃs tasmai nārāyaṇo hariḥ varaṃ vṛṇīṣva provāca paramātmā janārdanaḥ

---

23.18

ततो वव्रे वरान्सोमः शक्रलोकं जयाम्यहम् प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे

tato vavre varānsomaḥ śakralokaṃ jayāmyaham pratyakṣameva bhoktāro bhavantu mama mandire

---

23.19

राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्याः सन्तु मे द्विजाः रक्षःपालः शिवो ऽस्माकम् आस्तां शूलधरो हरः

rājasūye suragaṇā brahmādyāḥ santu me dvijāḥ rakṣaḥpālaḥ śivo 'smākam āstāṃ śūladharo haraḥ

---

23.20

तथेत्युक्तः स आजह्रे राजसूयं तु विष्णुना होतात्रिर् भृगुरध्वर्युर् उद्गाताभूच्चतुर्मुखः

tathetyuktaḥ sa ājahre rājasūyaṃ tu viṣṇunā hotātrir bhṛguradhvaryur udgātābhūccaturmukhaḥ

---

23.21

ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम् सदस्याः सनकाद्यास्तु राजसूयविधौ स्मृताः

brahmatvamagamattasya upadraṣṭā hariḥ svayam sadasyāḥ sanakādyāstu rājasūyavidhau smṛtāḥ

---

23.22

चमसाध्वर्यवस्तत्र विश्वे देवा दशैव तु त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादितम्

camasādhvaryavastatra viśve devā daśaiva tu trailokyaṃ dakṣiṇā tena ṛtvigbhyaḥ pratipāditam

---

23.23

ततः समाप्ते ऽवभृथे तद्रूपालोकनेच्छवः कामबाणाभितप्ताङ्ग्यो नव देव्यः सिषेविरे

tataḥ samāpte 'vabhṛthe tadrūpālokanecchavaḥ kāmabāṇābhitaptāṅgyo nava devyaḥ siṣevire

---

23.24

लक्ष्मीर्नारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम् द्युतिर्विभावसुं तद्वत् तुष्टिर्धातारमव्ययम्

lakṣmīrnārāyaṇaṃ tyaktvā sinīvālī ca kardamam dyutirvibhāvasuṃ tadvat tuṣṭirdhātāramavyayam

---

23.25

प्रभा प्रभाकरं त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम् कीर्तिर्जयन्तं भर्तारं वसुर्मारीचकश्यपम्

prabhā prabhākaraṃ tyaktvā haviṣmantaṃ kuhūḥ svayam kīrtirjayantaṃ bhartāraṃ vasurmārīcakaśyapam

---

23.26

धृतिस् त्यक्त्वा पीतं नन्दिं सोममेवाभजंस्तदा स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा

dhṛtis tyaktvā pītaṃ nandiṃ somamevābhajaṃstadā svakīyā iva somo 'pi kāmayāmāsa tāstadā

---

23.27

एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः

evaṃ kṛtāpacārasya tāsāṃ bhartṛgaṇastadā na śaśākāpacārāya śāpaiḥ śastrādibhiḥ punaḥ

---

23.28

तथाप्यराजत विधुर् दशधा भावयन्दिशः सोमः प्राप्याथ दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यमृषिसंस्कृतम् सप्तलोकैकनाथत्वम् अवाप तपसा तदा

tathāpyarājata vidhur daśadhā bhāvayandiśaḥ somaḥ prāpyātha duṣprāpyam aiśvaryamṛṣisaṃskṛtam saptalokaikanāthatvam avāpa tapasā tadā

---

23.29

कदाचिदुद्यानगतामपश्यद् अनेकपुष्पाभरणैश्च शोभिताम् बृहन्नितम्बस्तनभारखेदात् पुष्पस्य भङ्गे ऽप्यतिदुर्बलाङ्गीम्

kadācidudyānagatāmapaśyad anekapuṣpābharaṇaiśca śobhitām bṛhannitambastanabhārakhedāt puṣpasya bhaṅge 'pyatidurbalāṅgīm

---

23.30

भार्यां च तां देवगुरोर् अनङ्ग बाणाभिरामायतचारुनेत्राम् तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ

bhāryāṃ ca tāṃ devaguror anaṅga bāṇābhirāmāyatacārunetrām tārāṃ sa tārādhipatiḥ smarārtaḥ keśeṣu jagrāha viviktabhūmau

---

23.31

सापि स्मरार्ता सह तेन रेमे तद्रूपकान्त्या हृतमानसेन चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततो ऽपि

sāpi smarārtā saha tena reme tadrūpakāntyā hṛtamānasena ciraṃ vihṛtyātha jagāma tārāṃ vidhurgṛhītvā svagṛhaṃ tato 'pi

---

23.32

न तृप्तिरासीच्च गृहे ऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु बृहस्पतिस् तद्विरहाग्निदग्धस् तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव

na tṛptirāsīcca gṛhe 'pi tasya tārānuraktasya sukhāgameṣu bṛhaspatis tadvirahāgnidagdhas taddhyānaniṣṭhaikamanā babhūva

---

23.33

शशाक शापं न च दातुम् अस्मै न मन्त्रशस्त्राग्निविषैरशेषैः तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर् नैवाभिचारैरपि वागधीशः

śaśāka śāpaṃ na ca dātum asmai na mantraśastrāgniviṣairaśeṣaiḥ tasyāpakartuṃ vividhairupāyair naivābhicārairapi vāgadhīśaḥ

---

23.34

स याचयामास ततस्तु दैन्यात् सोमं स्वभार्यार्थमनङ्गतप्तः स याच्यमानो ऽपि ददौ न तारां बृहस्पतेस्तत्सुखपाशबद्धः

sa yācayāmāsa tatastu dainyāt somaṃ svabhāryārthamanaṅgataptaḥ sa yācyamāno 'pi dadau na tārāṃ bṛhaspatestatsukhapāśabaddhaḥ

---

23.35

महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेण साध्यैर् मरुद्भिः सह लोकपालैः ददौ यदा तां न कथंचिद् इन्दुस् तदा शिवः क्रोधपरो बभूव

maheśvareṇātha caturmukheṇa sādhyair marudbhiḥ saha lokapālaiḥ dadau yadā tāṃ na kathaṃcid indus tadā śivaḥ krodhaparo babhūva

---

23.36

यो वामदेवः प्रथितः पृथिव्याम् अनेकरुद्रार्चितपादपद्मः ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुबद्धः

yo vāmadevaḥ prathitaḥ pṛthivyām anekarudrārcitapādapadmaḥ tataḥ saśiṣyo giriśaḥ pinākī bṛhaspatisnehavaśānubaddhaḥ

---

23.37

धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर् जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः युद्धाय सोमेन विशेषदीप्ततृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः

dhanurgṛhītvājagavaṃ purārir jagāma bhūteśvarasiddhajuṣṭaḥ yuddhāya somena viśeṣadīptatṛtīyanetrānalabhīmavaktraḥ

---

23.38

सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुःषष्टिगणास्त्रयुक्ताः यक्षेश्वरः कोटिशतैर् अनेकैर् युतो ऽन्वगात् स्यन्दनसंस्थितानाम्

sahaiva jagmuśca gaṇeśakādyā viṃśaccatuḥṣaṣṭigaṇāstrayuktāḥ yakṣeśvaraḥ koṭiśatair anekair yuto 'nvagāt syandanasaṃsthitānām

---

23.39

वेतालयक्षोरगकिंनराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन लक्षैस् त्रिभिर् द्वादशभी रथानां सोमो ऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः

vetālayakṣoragakiṃnarāṇāṃ padmena caikena tathārbudena lakṣais tribhir dvādaśabhī rathānāṃ somo 'pyagāttatra vivṛddhamanyuḥ

---

23.40

नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश् चचाल भूर् द्वीपसमुद्रगर्भा

nakṣatradaityāsurasainyayuktaḥ śanaiścarāṅgārakavṛddhatejāḥ jagmurbhayaṃ sapta tathaiva lokāś cacāla bhūr dvīpasamudragarbhā

---

23.41

स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः अथाभवद् भीषणभीमसेनसैन्यद्वयस्यापि महाहवो ऽसौ

sa somamevābhyagamatpinākī gṛhītadīptāstraviśālavahniḥ athābhavad bhīṣaṇabhīmasenasainyadvayasyāpi mahāhavo 'sau

---

23.42

अशेषसत्त्वक्षयकृत्प्रवृद्धस् तीक्ष्णायुधास्त्रज्वलनैकरूपः शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः

aśeṣasattvakṣayakṛtpravṛddhas tīkṣṇāyudhāstrajvalanaikarūpaḥ śastrairathānyonyamaśeṣasainyaṃ dvayorjagāma kṣayamugratīkṣṇaiḥ

---

23.43

पतन्ति शस्त्राणि तथोज्ज्वलानि स्वर्भूमिपातालमथो दहन्ति रुद्रः कोपाद्ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमो ऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्

patanti śastrāṇi tathojjvalāni svarbhūmipātālamatho dahanti rudraḥ kopādbrahmaśīrṣaṃ mumoca somo 'pi somāstramamoghavīryam

---

23.44

तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योर् अथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत् तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहो ऽपि

tayornipātena samudrabhūmyor athāntarikṣasya ca bhītirāsīt tadastrayugmaṃ jagatāṃ kṣayāya pravṛddhamālokya pitāmaho 'pi

---

23.45

अन्तः प्रविश्याथ कथं कथंचिन् निवारयामास सुरैः सहैव अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीत्थम् अकारि कार्यम्

antaḥ praviśyātha kathaṃ kathaṃcin nivārayāmāsa suraiḥ sahaiva akāraṇaṃ kiṃ kṣayakṛjjanānāṃ soma tvayāpīttham akāri kāryam

---

23.46

यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तो ऽप्यलं नूनमथो सितान्ते भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं न चावमानो ऽस्ति परस्वहारे

yasmātparastrīharaṇāya soma tvayā kṛtaṃ yuddhamatīva bhīmam pāpagrahastvaṃ bhavitā janeṣu śānto 'pyalaṃ nūnamatho sitānte bhāryāmimāmarpaya vākpatestvaṃ na cāvamāno 'sti parasvahāre

---

23.47

तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धाद् अपाक्रामदतः प्रशान्तः बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं सरुद्रः

tatheti covāca himāṃśumālī yuddhād apākrāmadataḥ praśāntaḥ bṛhaspatiḥ svāmapagṛhya tārāṃ hṛṣṭo jagāma svagṛhaṃ sarudraḥ

24.1

मत्स्य-पुराण 24 ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसंनिभः दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः

matsya-purāṇa 24 tataḥ saṃvatsarasyānte dvādaśādityasaṃnibhaḥ divyapītāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ

---

24.2

तारोदराद्विनिष्क्रान्तः कुमारश्चन्द्रसंनिभः सर्वार्थशास्त्रविद्धीमान् हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः

tārodarādviniṣkrāntaḥ kumāraścandrasaṃnibhaḥ sarvārthaśāstraviddhīmān hastiśāstrapravartakaḥ

---

24.3

नाम यद्राजपुत्रीयं विश्रुतं गजवैद्यकम् राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद् राजपुत्रो बुधः स्मृतः

nāma yadrājaputrīyaṃ viśrutaṃ gajavaidyakam rājñaḥ somasya putratvād rājaputro budhaḥ smṛtaḥ

---

24.4

जातमात्रः स तेजांसि सर्वाण्येवाजयद्बली ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर् देवा देवर्षिभिः सह

jātamātraḥ sa tejāṃsi sarvāṇyevājayadbalī brahmādyāstatra cājagmur devā devarṣibhiḥ saha

---

24.5

बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा अपृच्छंस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः

bṛhaspatigṛhe sarve jātakarmotsave tadā apṛcchaṃste surāstārāṃ kena jātaḥ kumārakaḥ

---

24.6

ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना

tataḥ sā lajjitā teṣāṃ na kiṃcidavadattadā punaḥ punastadā pṛṣṭā lajjayantī varāṅganā

---

24.7

सोमस्येति चिरादाह ततो ऽगृह्णाद्विधुः सुतम् बुध इत्यकरोन्नाम्ना प्रादाद्राज्यं च भूतले

somasyeti cirādāha tato 'gṛhṇādvidhuḥ sutam budha ityakaronnāmnā prādādrājyaṃ ca bhūtale

---

24.8

अभिषेकं ततः कृत्वा प्रधानमकरोद्विभुः गृहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिसंयुतः

abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā pradhānamakarodvibhuḥ gṛhasāmyaṃ pradāyātha brahmā brahmarṣisaṃyutaḥ

---

24.9

पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्

paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata ilodare ca dharmiṣṭhaṃ budhaḥ putramajījanat

---

24.10

अश्वमेधशतं साग्रम् अकरोद्यः स्वतेजसा पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः

aśvamedhaśataṃ sāgram akarodyaḥ svatejasā purūravā iti khyātaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

---

24.11

हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य जनार्दनम् लोकैश्वर्यमगाद्राजा सप्तद्वीपपतिस्तदा

himavacchikhare ramye samārādhya janārdanam lokaiśvaryamagādrājā saptadvīpapatistadā

---

24.12

केशिप्रभृतयो दैत्याः कोटिशो येन दारिताः उर्वशी यस्य पत्नीत्वम् अगमद्रूपमोहिता

keśiprabhṛtayo daityāḥ koṭiśo yena dāritāḥ urvaśī yasya patnītvam agamadrūpamohitā

---

24.13

सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहितैषिणा

saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā dharmeṇa pālitā tena sarvalokahitaiṣiṇā

---

24.14

चामरग्राहिणी कीर्तिः सदा चैवाङ्गवाहिका विष्णोः प्रसादाद्देवेन्द्रो ददाव् अर्धासनं तदा

cāmaragrāhiṇī kīrtiḥ sadā caivāṅgavāhikā viṣṇoḥ prasādāddevendro dadāv ardhāsanaṃ tadā

---

24.15

धर्मार्थकामान्धर्मेण समम् एवाभ्यपालयत् धर्मार्थकामाः संद्रष्टुम् आजग्मुः कौतुकात्पुरा

dharmārthakāmāndharmeṇa samam evābhyapālayat dharmārthakāmāḥ saṃdraṣṭum ājagmuḥ kautukātpurā

---

24.16

जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम् भक्त्या चक्रे ततस्तेषाम् अर्घ्यपाद्यादिकं नृपः

jijñāsavastaccaritaṃ kathaṃ paśyati naḥ samam bhaktyā cakre tatasteṣām arghyapādyādikaṃ nṛpaḥ

---

24.17

आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषितम् निविश्याथाकरोत्पूजाम् ईषद्धर्मे ऽधिकां पुनः

āsanatrayamānīya divyaṃ kanakabhūṣitam niviśyāthākarotpūjām īṣaddharme 'dhikāṃ punaḥ

---

24.18

जग्मतुस्तेन कामार्थाव् अतिकोपं नृपं प्रति अर्थः शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि

jagmatustena kāmārthāv atikopaṃ nṛpaṃ prati arthaḥ śāpamadāttasmai lobhāttvaṃ nāśameṣyasi

---

24.19

कामो ऽप्याह तवोन्मादो भविता गन्धमादने कुमारवनमाश्रित्य वियोगादुर्वशीभवात्

kāmo 'pyāha tavonmādo bhavitā gandhamādane kumāravanamāśritya viyogādurvaśībhavāt

---

24.20

धर्मो ऽप्याह चिरायुस् त्वं धार्मिकश्च भविष्यसि संततिस्तव राजेन्द्र यावच्चन्द्रार्कतारकम्

dharmo 'pyāha cirāyus tvaṃ dhārmikaśca bhaviṣyasi saṃtatistava rājendra yāvaccandrārkatārakam

---

24.21

शतशो वृद्धिमायातु न नाशं भुवि यास्यति इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तदन्वभूत्

śataśo vṛddhimāyātu na nāśaṃ bhuvi yāsyati ityuktvāntardadhuḥ sarve rājā rājyaṃ tadanvabhūt

---

24.22

अहन्यहनि देवेन्द्रं द्रष्टुं याति स राजराट् कदाचिदारुह्य रथं दक्षिणाम्बरचारिणम्

ahanyahani devendraṃ draṣṭuṃ yāti sa rājarāṭ kadācidāruhya rathaṃ dakṣiṇāmbaracāriṇam

---

24.23

सार्धमर्केण सो ऽपश्यन् नीयमानामथाम्बरे केशिना दानवेन्द्रेण चित्रलेखामथोर्वशीम्

sārdhamarkeṇa so 'paśyan nīyamānāmathāmbare keśinā dānavendreṇa citralekhāmathorvaśīm

---

24.24

तं विनिर्जित्य समरे विविधायुधपाणिना बुधपुत्रेण वायव्यम् अस्त्रं मुक्त्वा यशो ऽर्थिना

taṃ vinirjitya samare vividhāyudhapāṇinā budhaputreṇa vāyavyam astraṃ muktvā yaśo 'rthinā

---

24.25

तथा शक्रो ऽपि समरे येन चैवं विनिर्जितः मित्रत्वम् अगमद् देवैर् ददाव् इन्द्राय चोर्वशीम्

tathā śakro 'pi samare yena caivaṃ vinirjitaḥ mitratvam agamad devair dadāv indrāya corvaśīm

---

24.26

ततःप्रभृति मित्रत्वम् अगमत् पाकशासनः सर्वलोकातिशायित्वं बलमूर्जो यशः श्रियम्

tataḥprabhṛti mitratvam agamat pākaśāsanaḥ sarvalokātiśāyitvaṃ balamūrjo yaśaḥ śriyam

---

24.27

प्रादाद्वज्रीति संतुष्टो गेयतां भरतेन च सा पुरूरवसः प्रीत्या गायन्ती चरितं महत्

prādādvajrīti saṃtuṣṭo geyatāṃ bharatena ca sā purūravasaḥ prītyā gāyantī caritaṃ mahat

---

24.28

लक्ष्मीस्वयंवरं नाम भरतेन प्रवर्तितम् मेनकामुर्वशीं रम्भां नृत्यतेति तदादिशत्

lakṣmīsvayaṃvaraṃ nāma bharatena pravartitam menakāmurvaśīṃ rambhāṃ nṛtyateti tadādiśat

---

24.29

ननर्त सलयं तत्र लक्ष्मीरूपेण चोर्वशी सा पुरूरवसं दृष्ट्वा नृत्यन्ती कामपीडिता

nanarta salayaṃ tatra lakṣmīrūpeṇa corvaśī sā purūravasaṃ dṛṣṭvā nṛtyantī kāmapīḍitā

---

24.30

विस्मृताभिनयं सर्वं यत्पुरा भरतोदितम् शशाप भरतः क्रोधाद् वियोगादस्य भूतले

vismṛtābhinayaṃ sarvaṃ yatpurā bharatoditam śaśāpa bharataḥ krodhād viyogādasya bhūtale

---

24.31

पञ्चपञ्चाशदब्दानि लता सूक्ष्मा भविष्यसि पुरूरवाः पिशाचत्वं तत्रैवानुभविष्यति

pañcapañcāśadabdāni latā sūkṣmā bhaviṣyasi purūravāḥ piśācatvaṃ tatraivānubhaviṣyati

---

24.32

ततस्तमुर्वशी गत्वा भर्तारमकरोच्चिरम् शापान्ते भरतस्याथ उर्वशी बुधसूनुतः

tatastamurvaśī gatvā bhartāramakarocciram śāpānte bharatasyātha urvaśī budhasūnutaḥ

---

24.33

अजीजनत्सुतानष्टौ नामतस्तान्निबोधत आयुर् दृढायुर् अश्वायुर् धनायुर् धृतिमान्वसुः

ajījanatsutānaṣṭau nāmatastānnibodhata āyur dṛḍhāyur aśvāyur dhanāyur dhṛtimānvasuḥ

---

24.34

शुचिविद्यः शतायुश्च सर्वे दिव्यबलौजसः आयुषो नहुषः पुत्रौ वृद्धशर्मा तथैव च

śucividyaḥ śatāyuśca sarve divyabalaujasaḥ āyuṣo nahuṣaḥ putrau vṛddhaśarmā tathaiva ca

---

24.35

रजिर्दम्भो विपाप्मा च वीराः पञ्च महारथाः रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेयमिति विश्रुतम्

rajirdambho vipāpmā ca vīrāḥ pañca mahārathāḥ rajeḥ putraśataṃ jajñe rājeyamiti viśrutam

---

24.36

रजिराराधयामास नारायणमकल्मषम् तपसा तोषितो विष्णुर् वरान्प्रादान्महीपते

rajirārādhayāmāsa nārāyaṇamakalmaṣam tapasā toṣito viṣṇur varānprādānmahīpate

---

24.37

देवासुरमनुष्याणाम् अभूत्स विजयी तदा अथ देवासुरं युद्धम् अभूद् वर्षशतत्रयम्

devāsuramanuṣyāṇām abhūtsa vijayī tadā atha devāsuraṃ yuddham abhūd varṣaśatatrayam

---

24.38

प्रह्लादशक्रयोर्भीमं न कश्चिद्विजयी तयोः ततो देवासुरैः पृष्टः प्राह देवश्चतुर्मुखः

prahlādaśakrayorbhīmaṃ na kaścidvijayī tayoḥ tato devāsuraiḥ pṛṣṭaḥ prāha devaścaturmukhaḥ

---

24.39

अनयोर्विजयी कः स्याद् रजिर्यत्रेति सो ऽब्रवीत् जयाय प्रार्थितो राजा सहायस्त्वं भवस्व नः

anayorvijayī kaḥ syād rajiryatreti so 'bravīt jayāya prārthito rājā sahāyastvaṃ bhavasva naḥ

---

24.40

दैत्यैः प्राह यदि स्वामी वो भवामि ततस्त्वलम् नासुरैः प्रतिपन्नं तत् प्रतिपन्नं सुरैस्तथा

daityaiḥ prāha yadi svāmī vo bhavāmi tatastvalam nāsuraiḥ pratipannaṃ tat pratipannaṃ suraistathā

---

24.41

स्वामी भव त्वमस्माकं संग्रामे नाशय द्विषः ततो विनाशिताः सर्वे ये ऽवध्या वज्रपाणिना

svāmī bhava tvamasmākaṃ saṃgrāme nāśaya dviṣaḥ tato vināśitāḥ sarve ye 'vadhyā vajrapāṇinā

---

24.42

पुत्रत्वमगमत्तुष्टस् तस्येन्द्रः कर्मणा विभुः दत्त्वेन्द्राय तदा राज्यं जगाम तपसे रजिः

putratvamagamattuṣṭas tasyendraḥ karmaṇā vibhuḥ dattvendrāya tadā rājyaṃ jagāma tapase rajiḥ

---

24.43

रजिपुत्रैस्तदाच्छिन्नं बलादिन्द्रस्य वैभवम् यज्ञभागं च राज्यं च तपोबलगुणान्वितैः

rajiputraistadācchinnaṃ balādindrasya vaibhavam yajñabhāgaṃ ca rājyaṃ ca tapobalaguṇānvitaiḥ

---

24.44

राज्यभ्रष्टस्तदा शक्रो रजिपुत्रैर्निपीडितः प्राह वाचस्पतिं दीनः पीडितो ऽस्मि रजेः सुतैः

rājyabhraṣṭastadā śakro rajiputrairnipīḍitaḥ prāha vācaspatiṃ dīnaḥ pīḍito 'smi rajeḥ sutaiḥ

---

24.45

न यज्ञभागो राज्यं मे निर्जितश्च बृहस्पते राज्यलाभाय मे यत्नं विधत्स्व धिषणाधिप

na yajñabhāgo rājyaṃ me nirjitaśca bṛhaspate rājyalābhāya me yatnaṃ vidhatsva dhiṣaṇādhipa

---

24.46

ततो बृहस्पतिः शक्रम् अकरोद्बलदर्पितम् ग्रहशान्तिविधानेन पौष्टिकेन च कर्मणा

tato bṛhaspatiḥ śakram akarodbaladarpitam grahaśāntividhānena pauṣṭikena ca karmaṇā

---

24.47

गत्वाथ मोहयामास रजिपुत्रान्बृहस्पतिः जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं स वेदवित्

gatvātha mohayāmāsa rajiputrānbṛhaspatiḥ jinadharmaṃ samāsthāya vedabāhyaṃ sa vedavit

---

24.48

वेदत्रयीपरिभ्रष्टांश् चकार धिषणाधिपः वेदबाह्यान्परिज्ञाय हेतुवादसमन्वितान्

vedatrayīparibhraṣṭāṃś cakāra dhiṣaṇādhipaḥ vedabāhyānparijñāya hetuvādasamanvitān

---

24.49

जघान शक्रो वज्रेण सर्वान्धर्मबहिष्कृतान् नहुषस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रान्सप्तैव धार्मिकान्

jaghāna śakro vajreṇa sarvāndharmabahiṣkṛtān nahuṣasya pravakṣyāmi putrānsaptaiva dhārmikān

---

24.50

यतिर्ययातिः संयातिर् उद्भवः पाचिरेव च शर्यातिर्मेघजातिश्च सप्तैते वंशवर्धनाः

yatiryayātiḥ saṃyātir udbhavaḥ pācireva ca śaryātirmeghajātiśca saptaite vaṃśavardhanāḥ

---

24.51

यतिः कुमारभावे ऽपि योगी वैखानसो ऽभवत् ययातिश्चाकरोद्राज्यं धर्मैकशरणः सदा

yatiḥ kumārabhāve 'pi yogī vaikhānaso 'bhavat yayātiścākarodrājyaṃ dharmaikaśaraṇaḥ sadā

---

24.52

शर्मिष्ठा तस्य भार्याभूद् दुहिता वृषपर्वणः भार्गवस्यात्मजा तद्वद् देवयानी च सुव्रता

śarmiṣṭhā tasya bhāryābhūd duhitā vṛṣaparvaṇaḥ bhārgavasyātmajā tadvad devayānī ca suvratā

---

24.53

ययातेः पञ्च दायादास् तान्प्रवक्ष्यामि नामतः देवयानी यदुं पुत्रं तुर्वसुं चाप्यजीजनत्

yayāteḥ pañca dāyādās tānpravakṣyāmi nāmataḥ devayānī yaduṃ putraṃ turvasuṃ cāpyajījanat

---

24.54

तथा द्रुह्युमनुं पूरुं शर्मिष्ठाजनयत्सुतान् यदुः पूरुश्चाभवतां तेषां वंशविवर्धनौ

tathā druhyumanuṃ pūruṃ śarmiṣṭhājanayatsutān yaduḥ pūruścābhavatāṃ teṣāṃ vaṃśavivardhanau

---

24.55

ययातिर्नाहुषश्चासीद् राजा सत्यपराक्रमः पालयामास स महीम् ईजे च विधिवन्मखैः

yayātirnāhuṣaścāsīd rājā satyaparākramaḥ pālayāmāsa sa mahīm īje ca vidhivanmakhaiḥ

---

24.56

अतिभक्त्या पितॄनर्च्य देवांश्च प्रयतः सदा अथाजयत्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः

atibhaktyā pitṝnarcya devāṃśca prayataḥ sadā athājayatprajāḥ sarvā yayātiraparājitaḥ

---

24.57

स शाश्वतीः समा राजा प्रजा धर्मेण पालयन् जराम् आर्छन् महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम्

sa śāśvatīḥ samā rājā prajā dharmeṇa pālayan jarām ārchan mahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm

---

24.58

जराभिभूतः पुत्रान् स राजा वचनमब्रवीत् यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युं चानुं च पार्थिवः

jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanamabravīt yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca pārthivaḥ

---

24.59

यौवनेन चलान्कामान् युवा युवतिभिः सह विहर्तुम् अहमिच्छामि साहाय्यं कुरुतात्मजाः

yauvanena calānkāmān yuvā yuvatibhiḥ saha vihartum ahamicchāmi sāhāyyaṃ kurutātmajāḥ

---

24.60

तं पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो यदुरब्रवीत् साहाय्यं भवतः कार्यम् अस्माभिर्यौवनेन किम्

taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadurabravīt sāhāyyaṃ bhavataḥ kāryam asmābhiryauvanena kim

---

24.61

ययातिरब्रवीत् पुत्राञ् जरा मे प्रतिगृह्यताम् यौवनेनाथ भवतां चरेयं विषयानहम्

yayātirabravīt putrāñ jarā me pratigṛhyatām yauvanenātha bhavatāṃ careyaṃ viṣayānaham

---

24.62

यजतो दीर्घसत्त्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः कामार्थः परिहीनो मे ऽतृप्तो ऽहं तेन पुत्रकाः

yajato dīrghasattrairme śāpāccośanaso muneḥ kāmārthaḥ parihīno me 'tṛpto 'haṃ tena putrakāḥ

---

24.63

स्वकीयेन शरीरेण जरामेनां प्रशास्तु वः अहं तन्वाभिनवया युवा कामानवाप्नुयाम्

svakīyena śarīreṇa jarāmenāṃ praśāstu vaḥ ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmānavāpnuyām

---

24.64

न ते ऽस्य प्रत्यगृह्णन्त यदुप्रभृतयो जराम् चतुरस्तान्स राजर्षिर् अशपच्चेति नः श्रुतम्

na te 'sya pratyagṛhṇanta yaduprabhṛtayo jarām caturastānsa rājarṣir aśapacceti naḥ śrutam

---

24.65

तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः जरां मा देहि नवया तन्वा मे यौवनात्सुखी

tamabravīttataḥ pūruḥ kanīyānsatyavikramaḥ jarāṃ mā dehi navayā tanvā me yauvanātsukhī

---

24.66

अहं जरां तवादाय राज्ये स्थास्यामि चाज्ञया एवमुक्तः स राजर्षिस् तपोवीर्यसमाश्रयात्

ahaṃ jarāṃ tavādāya rājye sthāsyāmi cājñayā evamuktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt

---

24.67

संस्थापयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः

saṃsthāpayāmāsa jarāṃ tadā putre mahātmani pauraveṇātha vayasā rājā yauvanamāsthitaḥ

---

24.68

ययातेश्चाथ वयसा राज्यं पूरुरकारयत् ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः

yayāteścātha vayasā rājyaṃ pūrurakārayat tato varṣasahasrānte yayātiraparājitaḥ

---

24.69

अतृप्त इव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह त्वया दायादवान् अस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः

atṛpta iva kāmānāṃ pūruṃ putramuvāca ha tvayā dāyādavān asmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ

---

24.70

पौरवो वंश इत्येष ख्यातिं लोके गमिष्यति ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्ये ऽभिषिच्य च

pauravo vaṃśa ityeṣa khyātiṃ loke gamiṣyati tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca

---

24.71

कालेन महता पश्चात् कालधर्मम् उपेयिवान् पूरुवंशं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः यत्र ते भारता जाता भरतान्वयवर्धनाः

kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān pūruvaṃśaṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ yatra te bhāratā jātā bharatānvayavardhanāḥ

25.1

मत्स्य-पुराण 25 किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं हीयते श्रिया

matsya-purāṇa 25 kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hīyate śriyā

---

25.2

अन्यद्ययातिचरितं सूत विस्तरतो वद यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यम् अभिनन्द्यं सुरैरपि

anyadyayāticaritaṃ sūta vistarato vada yasmāttatpuṇyamāyuṣyam abhinandyaṃ surairapi

---

25.3

एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययातिचरितं महत्

etadeva purā pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāticaritaṃ mahat

---

25.4

ययातिः पूर्वजो ऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्

yayātiḥ pūrvajo 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām

---

25.5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंशधरान्नृपान्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana ānupūrvyācca me śaṃsa pūrorvaṃśadharānnṛpān

---

25.6

ययातिरासीद्राजर्षिर् देवराजसमद्युतिः तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा

yayātirāsīdrājarṣir devarājasamadyutiḥ taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā

---

25.7

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च

tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato rājasattama devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca

---

25.8

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस् त्रैलोक्ये सचराचरे

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare

---

25.9

जिगीषया ततो देवा वव्रुराङ्गिरसं मुनिम् पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे

jigīṣayā tato devā vavrurāṅgirasaṃ munim paurohitye ca yajñārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare

---

25.10

ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यम् अन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम् तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्

brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaṃ spardhinau bhṛśam tatra devā nijaghnuryān dānavān yudhi saṃgatān

---

25.11

तान्पुनर् जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्

tānpunar jīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān

---

25.12

असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान्समरमूर्धनि न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः

asurāstu nijaghnuryān surānsamaramūrdhani na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ

---

25.13

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān saṃjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam

---

25.14

अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः

atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ

---

25.15

भजमानान्भजस्वास्मान् कुरु साहाय्यमुत्तमम् यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणे ऽमिततेजसि

bhajamānānbhajasvāsmān kuru sāhāyyamuttamam yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi

---

25.16

शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि वृषपर्वणः समीपे ऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः

śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi vṛṣaparvaṇaḥ samīpe 'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ

---

25.17

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् तम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिदृते त्वया

rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān tam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidṛte tvayā

---

25.18

देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः ताम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते

devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ tām ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate

---

25.19

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैर् आचारेण दमेन च देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्

śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca devayānyāṃ tu tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam

---

25.20

तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः

tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ tathetyuktvā tu sa prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ

---

25.21

स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः सम्पूजितः कचः असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह

sa gatvā tvarito rājan devaiḥ sampūjitaḥ kacaḥ asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha

---

25.22

ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्

ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān

---

25.23

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रपरिवत्सरान्

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ guro anumanyasva māṃ brahman sahasraparivatsarān

---

25.24

कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः अर्चयिष्ये ऽहमर्च्यं त्वाम् अर्चितो ऽस्तु बृहस्पतिः

kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ arcayiṣye 'hamarcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ

---

25.25

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्

kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam

---

25.26

व्रतं च व्रतकालं च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत

vrataṃ ca vratakālaṃ ca yathoktaṃ pratyagṛhṇata ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata

---

25.27

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोचराम् गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagocarām gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat

---

25.28

संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम्

saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm

---

25.29

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् अनुगायन्ती ललना रहः पर्यचरत्तदा

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam anugāyantī lalanā rahaḥ paryacarattadā

---

25.30

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो भृशम् तत्तत्तीव्रं व्रतं बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्

pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam tattattīvraṃ vrataṃ buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam

---

25.31

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येनममर्षिताः जघ्नुर् बृहस्पतेर् द्वेषान् निजरक्षार्थम् एव च

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyenamamarṣitāḥ jaghnur bṛhaspater dveṣān nijarakṣārtham eva ca

---

25.32

हत्वा सालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वनिवेशनम्

hatvā sālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaniveśanam

---

25.33

ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् उवाच वचनं काले देवयान्यथ भार्गवम्

tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārgavam

---

25.34

हुतं चैवाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते

hutaṃ caivāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate

---

25.35

व्यक्तं हतो धृतो वापि कचस्तात भविष्यति तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीम्यहम्

vyaktaṃ hato dhṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmyaham

---

25.36

अथेह्येहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुक्त्वा कचमाह्वयत्

athehyehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayuktvā kacamāhvayat

---

25.37

आहूतः प्रादुरभवत् कचः शुक्रं ननाम स हतो ऽहमिति चाचख्यौ राक्षसैर् धिषणात्मजः

āhūtaḥ prādurabhavat kacaḥ śukraṃ nanāma sa hato 'hamiti cācakhyau rākṣasair dhiṣaṇātmajaḥ

---

25.38

स पुनर्देवयान्युक्तः पुष्पाहारे यदृच्छया वनं ययौ कचो विप्रः पठन्ब्रह्म च शाश्वतम्

sa punardevayānyuktaḥ puṣpāhāre yadṛcchayā vanaṃ yayau kaco vipraḥ paṭhanbrahma ca śāśvatam

---

25.39

वने पुष्पाणि चिन्वन्तं ददृशुर् दानवाश्च तम् ततो ऽद्वितीयं तं हत्वा दग्धं कृत्वा च चूर्णवत् प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा

vane puṣpāṇi cinvantaṃ dadṛśur dānavāśca tam tato 'dvitīyaṃ taṃ hatvā dagdhaṃ kṛtvā ca cūrṇavat prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā

---

25.40

देवयान्यथ भूयो ऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत् पुष्पाहारप्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते

devayānyatha bhūyo 'pi pitaraṃ vākyamabravīt puṣpāhārapreṣaṇakṛt kacastāta na dṛśyate

---

25.41

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmi te

---

25.42

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः विद्यया जीवितो ऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्

bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ vidyayā jīvito 'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim

---

25.43

मैनं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनु प्रशोचेत् यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्राश्च देवा वसवो ऽश्विनौ च

mainaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanu praśocet yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrāśca devā vasavo 'śvinau ca

---

25.44

सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वम् उपस्थितं मत्तपसः प्रभावात् अशक्यो ऽयं जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो यो वध्यते चैव भूयः

suradviṣaścaiva jagacca sarvam upasthitaṃ mattapasaḥ prabhāvāt aśakyo 'yaṃ jīvayituṃ dvijātiḥ saṃjīvito yo vadhyate caiva bhūyaḥ

---

25.45

यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः ऋषेः सुपुत्रं तमथापि पौत्रं कथं न शोचे यमहं न रुद्याम्

yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ ṛṣeḥ suputraṃ tamathāpi pautraṃ kathaṃ na śoce yamahaṃ na rudyām

---

25.46

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचो ऽभिरूपः

sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ

---

25.47

स त्व् एवमुक्तो देवयान्या महर्षिः संरम्भेण व्याजहाराथ काव्यः असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान्सूदयन्ति

sa tv evamukto devayānyā maharṣiḥ saṃrambheṇa vyājahārātha kāvyaḥ asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye me śiṣyānāgatānsūdayanti

---

25.48

अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा एभिर् व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैर्हि तत्कर्मणाप्यस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्

abrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrā ebhir vyarthaṃ prastuto dānavairhi tatkarmaṇāpyasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram

---

25.49

स तेनापृष्टो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स

sa tenāpṛṣṭo vidyayā copahūtaḥ śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra tamabravītkena cehopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vatsa

---

25.50

भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम् न त्व् एवं स्यात्तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि

bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ sarvaṃ smareyaṃ yacca yathā ca vṛttam na tv evaṃ syāttapasaḥ kṣayo me tata kleśaṃ ghorataraṃ smarāmi

---

25.51

असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एवाभिबाधते

asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya brāhmīṃ māyāṃ tv āsurī tv atra māyā tvayi sthite katham evābhibādhate

---

25.52

किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से विनैव मे जीवितं स्यात्कचस्य नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि

kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vinaiva me jīvitaṃ syātkacasya nānyatra kukṣermama bhedanācca dṛśyet kaco madgato devayāni

---

25.53

द्वौ मां शोकाव् अग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता

dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ kacasya nāśe mama nāsti śarma tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā

---

25.54

संसिद्धरूपो ऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य

saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya

---

25.55

न निवर्तेत्पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात् ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्याम् अवाप्नुहि

na nivartetpunarjīvan kaścidanyo mamodarāt brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyām avāpnuhi

---

25.56

पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान्मे भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात अवेक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः

putro bhūtvā niṣkramasvodarānme bhittvā kukṣiṃ jīvaya māṃ ca tāta avekṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ

---

25.57

गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य शृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः

guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ prāleyādreḥ śuklamudbhidya śṛṅgaṃ rātryāgame paurṇamāsyāmivenduḥ

---

25.58

दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिम् उत्थापयामास ततः कचो ऽपि विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ vedarāśim utthāpayāmāsa tataḥ kaco 'pi vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca

---

25.59

निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः

nidhiṃ nidhīnāṃ varadaṃ varāṇāṃ ye nādriyante gurumarcanīyam prāleyādriprojjvaladbhālasaṃsthaṃ pāpāṃllokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ

---

25.60

सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन

surāpānād vañcanāt prāpayitvā saṃjñānāśaṃ cetasaścāpi ghoram dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tathā surayā mohitena

---

25.61

समन्युरुत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः

samanyurutthāya mahānubhāvas tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānaṃ pratyasau jātaśaṅkaḥ

---

25.62

यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन् मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च

yo brāhmaṇo 'dyaprabhṛtīha kaścin mohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ apetadharmā brahmahā caiva sa syādasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca

---

25.63

मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे

mayā cemāṃ vipradharmoktasīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā daityāścopaśṛṇvantu sarve

---

25.64

इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच

itīdamuktvā sa mahāprabhāvas taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ tāndānavāṃścaiva nigūḍhabuddhīn idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca

---

25.65

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha śiṣyaḥ kaco vatsyati matsamīpe saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mayāyaṃ tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ

---

25.66

गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्

guroruṣya sakāśe ca daśa varṣaśatāni saḥ anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam

26.1

मत्स्य-पुराण 26 समापितव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयानीदमब्रवीत्

matsya-purāṇa 26 samāpitavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayānīdamabravīt

---

26.2

ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च

ṛṣer aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca

---

26.3

ऋषिर् यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः तथा मान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः

ṛṣir yathāṅgirā mānyaḥ piturmama mahāyaśāḥ tathā mānyaśca pūjyaśca mama bhūyo bṛhaspatiḥ

---

26.4

एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि

evaṃ jñātvā vijānīhi yadbravīmi tapodhana vratasthe niyamopete yathā vartāmyahaṃ tvayi

---

26.5

स समापितविद्यो मां भक्तां न त्यक्तुमर्हसि गृहाण पाणिं विधिवन् मम मन्त्रपुरस्कृतम्

sa samāpitavidyo māṃ bhaktāṃ na tyaktumarhasi gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam

---

26.6

पूज्यो मान्यश्च भगवान् यथा मम पिता तव तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतमा मता

pūjyo mānyaśca bhagavān yathā mama pitā tava tathā tvamanavadyāṅgi pūjanīyatamā matā

---

26.7

आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम

ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama

---

26.8

यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि

yathā mama gururnityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi

---

26.9

गुरुपुत्रस्य पुत्रो मे न तु त्वमसि मे पितुः तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम

guruputrasya putro me na tu tvamasi me pituḥ tasmānmānyaśca pūjyaśca mamāpi tvaṃ dvijottama

---

26.10

असुरैर्हन्यमाने तु कचे त्वयि पुनः पुनः तदाप्रभृति या प्रीतिस् तां त्वमेव स्मरस्व मे

asurairhanyamāne tu kace tvayi punaḥ punaḥ tadāprabhṛti yā prītis tāṃ tvameva smarasva me

---

26.11

सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्

sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktimuttamām na māmarhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktāmanāgasam

---

26.12

अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते प्रसीद सुभ्रूर्मह्यं त्वं गुरोर् गुरुतरा शुभे

aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate prasīda subhrūrmahyaṃ tvaṃ guror gurutarā śubhe

---

26.13

यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि

yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane tatrāhamuṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini

---

26.14

भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने सुखेनाध्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम

bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane sukhenādhyuṣito bhadre na manyurvidyate mama

---

26.15

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमस्त्वथ मे पथि अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यो ऽस्मि कथान्तरे अप्रमत्तोद्यता नित्यम् आराधय गुरुं मम

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivamastvatha me pathi avirodhena dharmasya smartavyo 'smi kathāntare apramattodyatā nityam ārādhaya guruṃ mama

---

26.16

दैत्यैर्हतस्त्वं यद्भर्तृबुद्ध्या त्वं रक्षितो मया यदि मां धर्मकामार्थं प्रत्याख्यास्यसि धर्मतः

daityairhatastvaṃ yadbhartṛbuddhyā tvaṃ rakṣito mayā yadi māṃ dharmakāmārthaṃ pratyākhyāsyasi dharmataḥ

---

26.17

ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति

tataḥ kaca na te vidyā siddhimeṣā gamiṣyati

---

26.18

गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याख्यास्ये न दोषतः गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेव शपस्व माम्

guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyākhyāsye na doṣataḥ guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmameva śapasva mām

---

26.19

आर्षं धर्मं ब्रुवाणो ऽहं देवयानि यथा त्वया शप्तुं नार्हो ऽस्मि कल्याणि कामतो ऽद्य च धर्मतः

ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo 'haṃ devayāni yathā tvayā śaptuṃ nārho 'smi kalyāṇi kāmato 'dya ca dharmataḥ

---

26.20

तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा सम्भविष्यति ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज् जातु पाणिं ग्रहीष्यति

tasmādbhavatyā yaḥ kāmo na tathā sambhaviṣyati ṛṣiputro na te kaścij jātu pāṇiṃ grahīṣyati

---

26.21

फलिष्यति न मे विद्या त्वद्वचश्चेति तत्तया अध्यापयिष्यामि च यं तस्य विद्या फलिष्यति

phaliṣyati na me vidyā tvadvacaśceti tattayā adhyāpayiṣyāmi ca yaṃ tasya vidyā phaliṣyati

---

26.22

एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ देवयानीं कचस्तदा त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः

evamuktvā nṛpaśreṣṭha devayānīṃ kacastadā tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ

---

26.23

तमागतमभिप्रेक्ष्य देवाः सेन्द्रपुरोगमाः बृहस्पतिं सभाज्येदं कचमाहुर्मुदान्विताः

tamāgatamabhiprekṣya devāḥ sendrapurogamāḥ bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacamāhurmudānvitāḥ

---

26.24

त्वं कचास्मद्धितं कर्म कृतवान्महदद्भुतम् न ते यशः प्रणशिता भागभाक्च भविष्यसि

tvaṃ kacāsmaddhitaṃ karma kṛtavānmahadadbhutam na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhākca bhaviṣyasi

27.1

मत्स्य-पुराण 27 कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः कचादवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ

matsya-purāṇa 27 kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ kacādavetya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha

---

27.2

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् कालस्त्वद्विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर

sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan kālastvadvikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara

---

27.3

एवमुक्तस्तु सह तैस् त्रिदशैर् मघवांस्तदा तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यद्विपिने स्त्रियः

evamuktastu saha tais tridaśair maghavāṃstadā tathetyuktvopacakrāma so 'paśyadvipine striyaḥ

---

27.4

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे वायुर्भूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्

krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame vāyurbhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat

---

27.5

ततो जलात् समुत्तीर्य ताः कन्याः सहितास्तदा वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासंस्थान्यनेकशः

tato jalāt samuttīrya tāḥ kanyāḥ sahitāstadā vastrāṇi jagṛhustāni yathāsaṃsthānyanekaśaḥ

---

27.6

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा व्यतिक्रममजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः

tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā vyatikramamajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

---

27.7

ततस्तयोर् मिथस्तत्र विरोधः समजायत देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते

tatastayor mithastatra virodhaḥ samajāyata devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte

---

27.8

कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति

kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati

---

27.9

आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम स्तौति पृच्छति चाभीक्ष्णं नीचस्थः सुविनीतवत्

āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama stauti pṛcchati cābhīkṣṇaṃ nīcasthaḥ suvinītavat

---

27.10

याचतस्त्वं च दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः सुताहं स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः

yācatastvaṃ ca duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ sutāhaṃ stūyamānasya dadato na tu gṛhṇataḥ

---

27.11

अनायुधा सायुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयाम्यहम्

anāyudhā sāyudhāyāḥ kiṃ tvaṃ kupyasi bhikṣuki lapsyase pratiyoddhāraṃ na ca tvāṃ gaṇayāmyaham

---

27.12

सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाविशत्

sā vismayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāviśat

---

27.13

हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया अनवेक्ष्य ययौ तस्मात् क्रोधवेगपरायणा

hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā anavekṣya yayau tasmāt krodhavegaparāyaṇā

---

27.14

अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मजः श्रान्तयुग्यः श्रान्तरूपो मृगलिप्सुः पिपासितः

atha taṃ deśamabhyāgād yayātirnahuṣātmajaḥ śrāntayugyaḥ śrāntarūpo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ

---

27.15

नाहुषिः प्रेक्षमाणो हि स निपाने गतोदके ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखाम् इव

nāhuṣiḥ prekṣamāṇo hi sa nipāne gatodake dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhām iva

---

27.16

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना

tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā

---

27.17

का त्वं चारुमुखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा

kā tvaṃ cārumukhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā

---

27.18

कथं च पतिता ह्य् अस्मिन् कूपे वीरुत्तृणावृते दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे

kathaṃ ca patitā hy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame

---

27.19

यो ऽसौ देवैर्हतान् दैत्यान् उत्थापयति विद्यया तस्य शुक्रस्य कन्याहं त्वं मां नूनं न बुध्यसे

yo 'sau devairhatān daityān utthāpayati vidyayā tasya śukrasya kanyāhaṃ tvaṃ māṃ nūnaṃ na budhyase

---

27.20

एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस् ताम्रनखाङ्गुलिः समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः

eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ

---

27.21

जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् तस्मान्मां पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुमर्हसि

jānāmi tvāṃ ca saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam tasmānmāṃ patitāṃ kūpād asmād uddhartumarhasi

---

27.22

तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततो ऽवटात्

tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt

---

27.23

उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ

uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau

---

27.24

गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यपि निन्दिता उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुनः

gate tu nāhuṣe tasmin devayānyapi ninditā uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ punaḥ

---

27.25

त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः

tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ nedānīṃ tu pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ

---

27.26

सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना

sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ kampamānā vicetanā

---

27.27

आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ दुहित्रा वृषपर्वणः

ācakhyau ca mahābhāgā devayānī vane hatā śarmiṣṭhayā mahāprājña duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

---

27.28

श्रुत्वा दुहितरं काव्यस् तदा शर्मिष्ठया हताम् त्वरया निर्ययौ दुःखान् मार्गमाणः सुतां वने

śrutvā duhitaraṃ kāvyas tadā śarmiṣṭhayā hatām tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane

---

27.29

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tapovane bāhubhyāṃ sampariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt

---

27.30

आत्मदोषैर् नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्येयं निष्कृतिः कृता

ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ manye duścaritaṃ te 'sti tasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

---

27.31

निष्कृतिर् वास्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः

niṣkṛtir vāstu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama śarmiṣṭhayā yaduktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

---

27.32

सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामस्मि गायना एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasmi gāyanā evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

---

27.33

वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् स्तुवतो दुहितासि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः

vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam stuvato duhitāsi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ

---

27.34

सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णानना ततः

sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ iti māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇānanā tataḥ

---

27.35

यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इत्युक्ता हि सखी मया

yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ prasādayiṣye śarmiṣṭhām ityuktā hi sakhī mayā

---

27.35

स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः अतस्त्वं स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि

stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ atastvaṃ stūyamānasya duhitā devayānyasi

---

27.37

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरं हि बलं मम

vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ acintyaṃ brahma nirdvaṃdvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama

28.1

मत्स्य-पुराण 28 यः परेषां नरो नित्यम् अतिवादांस्तितिक्षति देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्

matsya-purāṇa 28 yaḥ pareṣāṃ naro nityam ativādāṃstitikṣati devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam

---

28.2

यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति हयं यथा स यन्तेत्युच्यते सद्भिर् न यो रश्मिषु लम्बते

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā sa yantetyucyate sadbhir na yo raśmiṣu lambate

---

28.3

यः समुत्पतितं क्रोधम् अक्रोधने नियच्छति देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्

yaḥ samutpatitaṃ krodham akrodhane niyacchati devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam

---

28.4

यः समुत्पतितं कोपं क्षमयैव निरस्यति यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते

yaḥ samutpatitaṃ kopaṃ kṣamayaiva nirasyati yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate

---

28.5

यस्तु भावयते धर्मं यो ऽतिमात्रं तितिक्षति यश्च तप्तो न तपति भृशं सो ऽर्थस्य भाजनम्

yastu bhāvayate dharmaṃ yo 'timātraṃ titikṣati yaśca tapto na tapati bhṛśaṃ so 'rthasya bhājanam

---

28.6

यो यजेदश्वमेधेन मासि मासि शतं समाः यस्तु कुप्येन्न सर्वस्य तयोरक्रोधनो वरः

yo yajedaśvamedhena māsi māsi śataṃ samāḥ yastu kupyenna sarvasya tayorakrodhano varaḥ

---

28.7

ये कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः नैतत्प्राज्ञस्तु कुर्वीत विदुस्ते न बलाबलम्

ye kumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryuracetasaḥ naitatprājñastu kurvīta viduste na balābalam

---

28.8

वेदाहं तात बालापि कार्याणां तु गतागतम् क्रोधे चैवातिवादे वा कार्यस्यापि बलाबले

vedāhaṃ tāta bālāpi kāryāṇāṃ tu gatāgatam krodhe caivātivāde vā kāryasyāpi balābale

---

28.9

शिष्यस्याशिष्यवृत्तं हि न क्षन्तव्यं बुभूषुणा असत्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते

śiṣyasyāśiṣyavṛttaṃ hi na kṣantavyaṃ bubhūṣuṇā asatsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate

---

28.10

पुंसो ये नाभिनन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोर्थी पापबुद्धिषु

puṃso ye nābhinandanti vṛttenābhijanena ca na teṣu nivasetprājñaḥ śreyorthī pāpabuddhiṣu

---

28.11

ये नैनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन च तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते

ye nainamabhijānanti vṛttenābhijanena ca teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate

---

28.12

तन्मे मथ्नाति हृदयम् अग्निकल्पमिवारणम् वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः

tanme mathnāti hṛdayam agnikalpamivāraṇam vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ

---

28.13

न ह्य् अतो दुष्करं मन्ये तात लोकेष्वपि त्रिषु यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते

na hy ato duṣkaraṃ manye tāta lokeṣvapi triṣu yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate

29.1

मत्स्य-पुराण 29 ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह वृषपर्वाणम् आसीनम् इत्युवाचाविचारयन्

matsya-purāṇa 29 tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyurupagamya ha vṛṣaparvāṇam āsīnam ityuvācāvicārayan

---

29.2

नाधर्मश्चरितो राजन् सद्यः फलति गौर् इव शनैरावर्त्यमानस्तु मूलान्यपि निकृन्तति

nādharmaścarito rājan sadyaḥ phalati gaur iva śanairāvartyamānastu mūlānyapi nikṛntati

---

29.3

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पश्यति नप्तृषु पापमाचरितं कर्म त्रिवर्गमतिवर्तते

yadi nātmani putreṣu na cetpaśyati naptṛṣu pāpamācaritaṃ karma trivargamativartate

---

29.4

फलत्येवं ध्रुवं पापं गुरुभुक्तमिवोदरे यदा घातयसे विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा

phalatyevaṃ dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktamivodare yadā ghātayase vipraṃ kacamāṅgirasaṃ tadā

---

29.5

अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम् वधादनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम

apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam vadhādanarhatastasya vadhācca duhiturmama

---

29.6

वृषपर्वन्निबोध त्वं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम् स्थातुं त्वद्विषये राजन् न शक्नोमि त्वया सह

vṛṣaparvannibodha tvaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam sthātuṃ tvadviṣaye rājan na śaknomi tvayā saha

---

29.7

अद्यैवमभिजानामि दैत्यं मिथ्याप्रलापिनम् यतस्त्वमात्मनोदीर्णां दुहितां किमुपेक्षसे

adyaivamabhijānāmi daityaṃ mithyāpralāpinam yatastvamātmanodīrṇāṃ duhitāṃ kimupekṣase

---

29.8

नावद्यं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव त्वयि सत्यं च धर्मश्च तत्प्रसीदतु मां भवान्

nāvadyaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava tvayi satyaṃ ca dharmaśca tatprasīdatu māṃ bhavān

---

29.9

अद्यास्मानपहाय त्वम् इतो यास्यसि भार्गव समुद्रं सम्प्रवेक्ष्यामि नान्यदस्ति परायणम्

adyāsmānapahāya tvam ito yāsyasi bhārgava samudraṃ sampravekṣyāmi nānyadasti parāyaṇam

---

29.10

समुद्रं प्रविशध्वं वो दिशो वा व्रजतासुराः दुहितुर्नाप्रियं सोढुं शक्तो ऽहं दयिता हि मे

samudraṃ praviśadhvaṃ vo diśo vā vrajatāsurāḥ duhiturnāpriyaṃ soḍhuṃ śakto 'haṃ dayitā hi me

---

29.11

प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं यत्र मे स्थितम् योगक्षेमकरस्ते ऽहम् इन्द्रस्येव बृहस्पतिः

prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ yatra me sthitam yogakṣemakaraste 'ham indrasyeva bṛhaspatiḥ

---

29.12

यत्किंचिद् असुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव भुवि हस्तिरथाश्वं वा तस्य त्वं मम चेश्वरः

yatkiṃcid asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava bhuvi hastirathāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ

---

29.13

यत्किंचिद् अस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर तस्येश्वरो ऽस्मि यद्येतद् देवयानी प्रसाद्यताम्

yatkiṃcid asti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura tasyeśvaro 'smi yadyetad devayānī prasādyatām

---

29.14

ततस्तु त्वरितः शुक्रस् तेन राज्ञा समं ययौ उवाच चैनां सुभगे प्रतिपन्नं वचस्तव

tatastu tvaritaḥ śukras tena rājñā samaṃ yayau uvāca caināṃ subhage pratipannaṃ vacastava

---

29.15

यदि त्वमीश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव नाभिजानामि तत्ते ऽहं राजा वदतु मां स्वयम्

yadi tvamīśvarastāta rājño vittasya bhārgava nābhijānāmi tatte 'haṃ rājā vadatu māṃ svayam

---

29.16

यं काममभिजानासि देवयानि शुचिस्मिते तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

yaṃ kāmamabhijānāsi devayāni śucismite tatte 'haṃ sampradāsyāmi yadyapi syātsudurlabham

---

29.17

दासीं कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठामभिकामये अनुयास्यति मां तत्र यत्र दास्यति मे पिता

dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhāmabhikāmaye anuyāsyati māṃ tatra yatra dāsyati me pitā

---

29.18

उत्तिष्ठ धात्रि गच्छ त्वं शर्मिष्ठां शीघ्रमानय यं च कामयते कामं देवयानी करोतु तम्

uttiṣṭha dhātri gaccha tvaṃ śarmiṣṭhāṃ śīghramānaya yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam

---

29.19

ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठाम् इदमब्रवीत् उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखमावह

tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhām idamabravīt uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukhamāvaha

---

29.20

त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान् देवयान्या प्रचोदितः यं सा कामयते कामं स कार्यो ऽत्र त्वयानघे दासीत्वम् अभिजातासि देवयान्याः सुशोभने

tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyān devayānyā pracoditaḥ yaṃ sā kāmayate kāmaṃ sa kāryo 'tra tvayānaghe dāsītvam abhijātāsi devayānyāḥ suśobhane

---

29.21

यं च कामयते कामं करवाण्यहमद्य तम् मा गान्मन्युवशं शुक्रो देवयानी च मत्कृते

yaṃ ca kāmayate kāmaṃ karavāṇyahamadya tam mā gānmanyuvaśaṃ śukro devayānī ca matkṛte

---

29.22

ततः कन्यासहस्रेण वृता शिबिकया तदा पितुर्निदेशात्त्वरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात्

tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā piturnideśāttvaritā niścakrāma purottamāt

---

29.23

अहं कन्यासहस्रेण दाशी ते परिचारिका ध्रुवं त्वां तत्र यास्यामि यत्र दास्यति ते पिता

ahaṃ kanyāsahasreṇa dāśī te paricārikā dhruvaṃ tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā

---

29.24

स्तुवतो दुहिता चाहं याचतः प्रतिगृह्णतः स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि

stuvato duhitā cāhaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi

---

29.25

येन केनचिदार्तानां ज्ञातीनां सुखमावहेत् अनुयास्याम्यहं तत्र यत्र दास्यति ते पिता

yena kenacidārtānāṃ jñātīnāṃ sukhamāvahet anuyāsyāmyahaṃ tatra yatra dāsyati te pitā

---

29.26

प्रतिश्रुते दासभावे दुहित्रा वृषपर्वणः देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यमब्रवीत्

pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyamabravīt

---

29.27

प्रविशामि पुरं तात तुष्टास्मि द्विजसत्तम अमोघं तव विज्ञानम् अस्ति विद्याबलं च ते

praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama amoghaṃ tava vijñānam asti vidyābalaṃ ca te

---

29.28

एवमुक्तो द्विजश्रेष्ठो दुहित्रा सुमहायशाः प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानवैः

evamukto dvijaśreṣṭho duhitrā sumahāyaśāḥ praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ

30.1

मत्स्य-पुराण 30 अथ दीर्घेण कालेन देवयानी नृपोत्तम वनं तदैव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी

matsya-purāṇa 30 atha dīrgheṇa kālena devayānī nṛpottama vanaṃ tadaiva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī

---

30.2

तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा तमेव देशं सम्प्राप्ता यथाकामं चचार सा

tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā tameva deśaṃ samprāptā yathākāmaṃ cacāra sā

---

30.3

ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् क्रीडन्त्यो ऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधु माधवम्

tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhirmuditā bhṛśam krīḍantyo 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhu mādhavam

---

30.4

खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान् फलानि विविधानि च पुनश्च नाहुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया

khādantyo vividhānbhakṣyān phalāni vividhāni ca punaśca nāhuṣo rājā mṛgalipsuryadṛcchayā

---

30.5

तमेव देशं सम्प्राप्तो जललिप्सुः प्रतर्षितः ददर्श देवयानीं च शर्मिष्ठां ताश्च योषितः

tameva deśaṃ samprāpto jalalipsuḥ pratarṣitaḥ dadarśa devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāśca yoṣitaḥ

---

30.6

पिबन्त्यो ललनास्ताश्च दिव्याभरणभूषिताः उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम्

pibantyo lalanāstāśca divyābharaṇabhūṣitāḥ upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām

---

30.7

रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः

rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ

---

30.8

द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छाम्यतो ह्य् अहम्

dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmyato hy aham

---

30.9

आख्यास्याम्यहम् आदत्स्व वचनं मे नराधिप शुको नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम्

ākhyāsyāmyaham ādatsva vacanaṃ me narādhipa śuko nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām

---

30.10

इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः

iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ

---

30.11

कथं तु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी असुरेन्द्रसुता सुभूः परं कौतूहलं हि मे

kathaṃ tu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī asurendrasutā subhūḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me

---

30.12

सर्वमेव नरव्याघ्र विधानमनुवर्तते विधिना विहितं ज्ञात्वा मा विचित्रं मनः कृथाः

sarvameva naravyāghra vidhānamanuvartate vidhinā vihitaṃ jñātvā mā vicitraṃ manaḥ kṛthāḥ

---

30.13

राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे

rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca kiṃnāmā tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śaṃsa me

---

30.14

ब्रह्मचर्येण वेदो मे कृत्स्नः श्रुतिपथं गतः राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः

brahmacaryeṇa vedo me kṛtsnaḥ śrutipathaṃ gataḥ rājāhaṃ rājaputraśca yayātiriti viśrutaḥ

---

30.15

केन चार्थेन नृपते ह्य् एनं देशं समागतः जिघृक्षुर्वारि यत्किंचिद् अथवा मृगलिप्सया

kena cārthena nṛpate hy enaṃ deśaṃ samāgataḥ jighṛkṣurvāri yatkiṃcid athavā mṛgalipsayā

---

30.16

मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थम् इहागतः बहुधाप्यनुयुक्तो ऽस्मि त्वम् अनुज्ञातुमर्हसि

mṛgalipsurahaṃ bhadre pānīyārtham ihāgataḥ bahudhāpyanuyukto 'smi tvam anujñātumarhasi

---

30.17

द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखे भर्ता च मे भव

dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhe bhartā ca me bhava

---

30.18

विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वदर्हो ऽस्मि भामिनि अविवाह्याः स्म राजानो देवयानि पितुस्तव

viddhyauśanasi bhadraṃ te na tvadarho 'smi bhāmini avivāhyāḥ sma rājāno devayāni pitustava

---

30.19

संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं ब्रह्मणि संश्रितम् ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाद्य भजस्व माम्

saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ brahmaṇi saṃśritam ṛṣiśca ṛṣiputraśca nāhuṣādya bhajasva mām

---

30.20

एकदेहोद्भवा वर्णाश् चत्वारो ऽपि वरानने पृथग्धर्माः पृथक्छौचास् तेषां वै ब्राह्मणो वरः

ekadehodbhavā varṇāś catvāro 'pi varānane pṛthagdharmāḥ pṛthakchaucās teṣāṃ vai brāhmaṇo varaḥ

---

30.21

पाणिग्रहो नाहुषायं न पुंभिः सेवितः पुरा त्वं पाणिमग्रहीदग्रे वृणोमि त्वामहं ततः

pāṇigraho nāhuṣāyaṃ na puṃbhiḥ sevitaḥ purā tvaṃ pāṇimagrahīdagre vṛṇomi tvāmahaṃ tataḥ

---

30.22

कथं तु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत् गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया

kathaṃ tu me manasvinyāḥ pāṇimanyaḥ pumānspṛśet gṛhītamṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā

---

30.23

क्रुद्धादाशीविषात् सर्पाज् ज्वलनात्सर्वतोमुखात् दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता

kruddhādāśīviṣāt sarpāj jvalanātsarvatomukhāt durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā

---

30.24

कथमाशीविषात् सर्पाज् ज्वलनात् सर्वतोमुखात् दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ

kathamāśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha

---

30.25

दशेदाशीविषस्त्वेकं शस्त्रेणैकश्च वध्यते हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः

daśedāśīviṣastvekaṃ śastreṇaikaśca vadhyate hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ

---

30.26

दुराधर्षतरो विप्रस् तस्माद्भीरु मतो मम अतो ऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम्

durādharṣataro vipras tasmādbhīru mato mama ato 'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmyaham

---

30.27

दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन्वृतो मया अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः

dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājanvṛto mayā ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ

---

30.28

त्वरितं देवयान्याथ प्रेषिता पितुरात्मनः सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्

tvaritaṃ devayānyātha preṣitā piturātmanaḥ sarvaṃ nivedayāmāsa dhātrī tasmai yathātatham

---

30.29

श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः दृष्ट्वैवम् आगतं विप्रं ययातिः पृथिवीपतिः

śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ dṛṣṭvaivam āgataṃ vipraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ

---

30.30

ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः तं चाप्यभ्यवदत्काव्यः साम्ना परमवल्गुना

vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ taṃ cāpyabhyavadatkāvyaḥ sāmnā paramavalgunā

---

30.31

राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत् नमस्ते देहि मामस्मै लोके नान्यं पतिं वृणे

rājāyaṃ nāhuṣastāta durgame pāṇimagrahīt namaste dehi māmasmai loke nānyaṃ patiṃ vṛṇe

---

30.32

वृतो ऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज

vṛto 'nayā patirvīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja

---

30.33

अधर्मो मां स्पृशेदेवं पापम् अस्याश्च भार्गव वर्णसंकरतो ब्रह्मन्न् इति त्वां प्रवृणोम्यहम्

adharmo māṃ spṛśedevaṃ pāpam asyāśca bhārgava varṇasaṃkarato brahmann iti tvāṃ pravṛṇomyaham

---

30.34

अधर्मात्त्वां विमुञ्चामि वरं वरय चेप्सितम् अस्मिन्विवाहे त्वं श्लाघ्यो रहः पापं नुदामि ते

adharmāttvāṃ vimuñcāmi varaṃ varaya cepsitam asminvivāhe tvaṃ ślāghyo rahaḥ pāpaṃ nudāmi te

---

30.35

वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं शुचिस्मिताम् अनया सह सम्प्रीतिम् अतुलां समवाप्नुहि

vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ śucismitām anayā saha samprītim atulāṃ samavāpnuhi

---

30.36

इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी संपूज्या सततं राजन् न चैनां शयने ह्वय

iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī saṃpūjyā satataṃ rājan na caināṃ śayane hvaya

---

30.37

एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् जगाम स्वपुरं हृष्टः सो ऽनुज्ञातो महात्मना

evamukto yayātistu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam jagāma svapuraṃ hṛṣṭaḥ so 'nujñāto mahātmanā