2. Matsya Purāṇa (part 2 of 2)

91.1

मत्स्य-पुराण 91 अतः परं प्रवक्ष्यामि रौप्याचलमनुत्तमम् यत्प्रदानान्नरो याति सोमलोकमनुत्तमम्

matsya-purāṇa 91 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi raupyācalamanuttamam yatpradānānnaro yāti somalokamanuttamam

---

91.2

दशभिः पलसाहस्रैर् उत्तमो रजताचलः पञ्चभिर्मध्यमः प्रोक्तस् तदर्धेनाधमः स्मृतः

daśabhiḥ palasāhasrair uttamo rajatācalaḥ pañcabhirmadhyamaḥ proktas tadardhenādhamaḥ smṛtaḥ

---

91.3

अशक्तो विंशतेरूर्ध्वं कारयेच्छक्तितस्तदा विष्कम्भपर्वतांस्तद्वत् तुरीयांशेन कल्पयेत्

aśakto viṃśaterūrdhvaṃ kārayecchaktitastadā viṣkambhaparvatāṃstadvat turīyāṃśena kalpayet

---

91.4

पूर्ववद्राजतान्कुर्वन् मन्दरादीन्विधानतः कलधौतमयांस्तद्वल् लोकेशानर्चयेद्बुधः

pūrvavadrājatānkurvan mandarādīnvidhānataḥ kaladhautamayāṃstadval lokeśānarcayedbudhaḥ

---

91.5

ब्रह्मविष्ण्वर्कवान्कार्यो नितम्बो ऽत्र हिरण्मयः राजतं स्याद्यदन्येषां सर्वं तदिह काञ्चनम्

brahmaviṣṇvarkavānkāryo nitambo 'tra hiraṇmayaḥ rājataṃ syādyadanyeṣāṃ sarvaṃ tadiha kāñcanam

---

91.6

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद् धोमजागरणादिकम् दद्यात्ततः प्रभाते तु गुरवे रौप्यपर्वतम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryād dhomajāgaraṇādikam dadyāttataḥ prabhāte tu gurave raupyaparvatam

---

91.7

विष्कम्भशैलानृत्विग्भ्यः पूज्यवस्त्रविभूषणैः इमं मन्त्रं पठन्दद्याद् दर्भपाणिर्विमत्सरः

viṣkambhaśailānṛtvigbhyaḥ pūjyavastravibhūṣaṇaiḥ imaṃ mantraṃ paṭhandadyād darbhapāṇirvimatsaraḥ

---

91.8

पितॄणां वल्लभो यस्माद् धरीन्द्राणां शिवस्य च पाहि राजत तस्मात्त्वं शोकसंसारसागरात्

pitṝṇāṃ vallabho yasmād dharīndrāṇāṃ śivasya ca pāhi rājata tasmāttvaṃ śokasaṃsārasāgarāt

---

91.9

इत्थं निवेद्य यो दद्याद् रजताचलमुत्तमम् गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः

itthaṃ nivedya yo dadyād rajatācalamuttamam gavāmayutadānasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

---

91.10

सोमलोके स गन्धर्वैः किंनराप्सरसां गणैः पूज्यमानो वसेद्विद्वान् यावदाभूतसंप्लवम्

somaloke sa gandharvaiḥ kiṃnarāpsarasāṃ gaṇaiḥ pūjyamāno vasedvidvān yāvadābhūtasaṃplavam

92.1

मत्स्य-पुराण 92 अथातः सम्प्रवक्ष्यामि शर्कराशैलमुत्तमम् यस्य प्रदानाद्विष्ण्वर्करुद्रास्तुष्यन्ति सर्वदा

matsya-purāṇa 92 athātaḥ sampravakṣyāmi śarkarāśailamuttamam yasya pradānādviṣṇvarkarudrāstuṣyanti sarvadā

---

92.2

अष्टाभिः शर्कराभारैर् उत्तमः स्यान्महाचलः चतुर्भिर्मध्यमः प्रोक्तो भाराभ्यामधमः स्मृतः

aṣṭābhiḥ śarkarābhārair uttamaḥ syānmahācalaḥ caturbhirmadhyamaḥ prokto bhārābhyāmadhamaḥ smṛtaḥ

---

92.3

भारेण वार्धभारेण कुर्याद्यः स्वल्पवित्तवान् विष्कम्भपर्वतान्कुर्यात् तुरीयांशेन मानवः

bhāreṇa vārdhabhāreṇa kuryādyaḥ svalpavittavān viṣkambhaparvatānkuryāt turīyāṃśena mānavaḥ

---

92.4

धान्यपर्वतवत्सर्वम् आसाद्यामरसंयुतम् मेरोरुपरि तद्वच्च स्थाप्यं हेमतरुत्रयम्

dhānyaparvatavatsarvam āsādyāmarasaṃyutam merorupari tadvacca sthāpyaṃ hematarutrayam

---

92.5

मन्दारः पारिजातश्च तृतीयः कल्पपादपः एतद्वृक्षत्रयं मूर्ध्नि सर्वेष्वपि नियोजयेत्

mandāraḥ pārijātaśca tṛtīyaḥ kalpapādapaḥ etadvṛkṣatrayaṃ mūrdhni sarveṣvapi niyojayet

---

92.6

हरिचन्दनसंतानौ पूर्वपश्चिमभागयोः निवेश्यौ सर्वशैलेषु विशेषाच्छर्कराचले

haricandanasaṃtānau pūrvapaścimabhāgayoḥ niveśyau sarvaśaileṣu viśeṣāccharkarācale

---

92.7

मन्दरे कामदेवस्तु प्रत्यग्वक्त्रः सदा भवेत् गन्धमादनशृङ्गे तु धनदः स्यादुदङ्मुखः

mandare kāmadevastu pratyagvaktraḥ sadā bhavet gandhamādanaśṛṅge tu dhanadaḥ syādudaṅmukhaḥ

---

92.8

प्राङ्मुखो वेदमूर्तिस्तु हंसः स्याद्विपुलाचले हैमी सुपार्श्वे सुरभिर् दक्षिणाभिमुखी भवेत्

prāṅmukho vedamūrtistu haṃsaḥ syādvipulācale haimī supārśve surabhir dakṣiṇābhimukhī bhavet

---

92.9

धान्यपर्वतवत्सर्वम् आवाहनविधानकम् कृत्वा तु गुरवे दद्यान् मध्यमं पर्वतोत्तमम् ऋत्विग्भ्यश् चतुरः शैलान् इमान्मन्त्रानुदीरयन्

dhānyaparvatavatsarvam āvāhanavidhānakam kṛtvā tu gurave dadyān madhyamaṃ parvatottamam ṛtvigbhyaś caturaḥ śailān imānmantrānudīrayan

---

92.10

सौभाग्यामृतसारो ऽयं पर्वतः शर्करायुतः तस्मादानन्दकारी त्वं भव शैलेन्द्र सर्वदा

saubhāgyāmṛtasāro 'yaṃ parvataḥ śarkarāyutaḥ tasmādānandakārī tvaṃ bhava śailendra sarvadā

---

92.11

अमृतं पिबतां ये तु निपेतुर्भुवि शीकराः देवानां तत्समुत्थस्त्वं पाहि नः शर्कराचल

amṛtaṃ pibatāṃ ye tu nipeturbhuvi śīkarāḥ devānāṃ tatsamutthastvaṃ pāhi naḥ śarkarācala

---

92.12

मनोभवधनुर्मध्याद् उद्भूता शर्करा यतः तन्मयो ऽसि महाशैल पाहि संसारसागरात्

manobhavadhanurmadhyād udbhūtā śarkarā yataḥ tanmayo 'si mahāśaila pāhi saṃsārasāgarāt

---

92.13

यो दद्याच्छर्कराशैलम् अनेन विधिना नरः सर्वपापैर् विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

yo dadyāccharkarāśailam anena vidhinā naraḥ sarvapāpair vinirmuktaḥ sa yāti paramaṃ padam

---

92.14

चन्द्रतारार्कसंकाशम् अधिरुह्यानुजीविभिः सहैव यानमातिष्ठेत् तत्र विष्णुप्रचोदितः

candratārārkasaṃkāśam adhiruhyānujīvibhiḥ sahaiva yānamātiṣṭhet tatra viṣṇupracoditaḥ

---

92.15

ततः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् आयुरारोग्यसम्पन्नो यावज्जन्मार्बुदत्रयम्

tataḥ kalpaśatānte tu saptadvīpādhipo bhavet āyurārogyasampanno yāvajjanmārbudatrayam

---

92.16

भोजनं शक्तितः कुर्यात् सर्वशैलेष्वमत्सरः सर्वत्राक्षारलवणम् अश्नीयात्तदनुज्ञया पर्वतोपस्करान्सर्वान् प्रापयेद्ब्राह्मणालयम्

bhojanaṃ śaktitaḥ kuryāt sarvaśaileṣvamatsaraḥ sarvatrākṣāralavaṇam aśnīyāttadanujñayā parvatopaskarānsarvān prāpayedbrāhmaṇālayam

---

92.17

आसीत्पुरा बृहत्कल्पे धर्ममूर्तिर्जनाधिपः सुहृच्छक्रस्य निहता येन दैत्याः सहस्रशः

āsītpurā bṛhatkalpe dharmamūrtirjanādhipaḥ suhṛcchakrasya nihatā yena daityāḥ sahasraśaḥ

---

92.18

सोमसूर्यादयो यस्य तेजसा विगतप्रभाः भवन्ति शतशो येन शत्रवश्चापराजिताः यथेच्छारूपधारी च मनुष्यो ऽप्यपराजितः

somasūryādayo yasya tejasā vigataprabhāḥ bhavanti śataśo yena śatravaścāparājitāḥ yathecchārūpadhārī ca manuṣyo 'pyaparājitaḥ

---

92.19

तस्य भानुमती नाम भार्या त्रैलोक्यसुन्दरी लक्ष्मीवद् दिव्यरूपेण निर्जितामरसुन्दरी

tasya bhānumatī nāma bhāryā trailokyasundarī lakṣmīvad divyarūpeṇa nirjitāmarasundarī

---

92.20

राज्ञस्तस्याग्र्यमहिषी प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी दशनारीसहस्राणां मध्ये श्रीरिव राजते

rājñastasyāgryamahiṣī prāṇebhyo 'pi garīyasī daśanārīsahasrāṇāṃ madhye śrīriva rājate

---

92.21

नृपकोटिसहस्रेण न कदाचित्स मुच्यते कदाचिदास्थानगतः पप्रच्छ स पुरोधसम् विस्मयेनावृतो राजा वसिष्ठमृषिसत्तमम्

nṛpakoṭisahasreṇa na kadācitsa mucyate kadācidāsthānagataḥ papraccha sa purodhasam vismayenāvṛto rājā vasiṣṭhamṛṣisattamam

---

92.22

भगवन्केन धर्मेण मम लक्ष्मीरनुत्तमा कस्माच्च विपुलं तेजो मच्छरीरे सदोत्तमम्

bhagavankena dharmeṇa mama lakṣmīranuttamā kasmācca vipulaṃ tejo maccharīre sadottamam

---

92.23

पुरा लीलावती नाम वेश्या शिवपरायणा तया दत्तश्चतुर्दश्यां गुरवे लवणाचलः हेमवृक्षादिभिः सार्धं यथावद्विधिपूर्वकम्

purā līlāvatī nāma veśyā śivaparāyaṇā tayā dattaścaturdaśyāṃ gurave lavaṇācalaḥ hemavṛkṣādibhiḥ sārdhaṃ yathāvadvidhipūrvakam

---

92.24

शूद्रः सुवर्णकारश्च नाम्ना शौण्डो ऽभवत्तदा भृत्यो लीलावतीगेहे तेन हेम्ना विनिर्मिताः

śūdraḥ suvarṇakāraśca nāmnā śauṇḍo 'bhavattadā bhṛtyo līlāvatīgehe tena hemnā vinirmitāḥ

---

92.25

तरवः सुरमुख्याश्च श्रद्धायुक्तेन पार्थिव अतिरूपेण सम्पन्ना घटयित्वा विना भृतिम् धर्मकार्यमिति ज्ञात्वा न गृह्णाति कथंचन

taravaḥ suramukhyāśca śraddhāyuktena pārthiva atirūpeṇa sampannā ghaṭayitvā vinā bhṛtim dharmakāryamiti jñātvā na gṛhṇāti kathaṃcana

---

92.26

उज्ज्वालिताश्च तत्पत्न्या सौवर्णामरपादपाः लीलावती गिरेः पार्श्वे परिचर्यां च पार्थिव

ujjvālitāśca tatpatnyā sauvarṇāmarapādapāḥ līlāvatī gireḥ pārśve paricaryāṃ ca pārthiva

---

92.27

कृत्वा ताभ्याम् अशाठ्येन गुरुशुश्रूषणादिकम् सा च लीलावती वेश्याकालेन महतापि च

kṛtvā tābhyām aśāṭhyena guruśuśrūṣaṇādikam sā ca līlāvatī veśyākālena mahatāpi ca

---

92.28

कालधर्ममनुप्राप्ता कर्मयोगेण नारद सर्वपापविनिर्मुक्ता जगाम शिवमन्दिरम्

kāladharmamanuprāptā karmayogeṇa nārada sarvapāpavinirmuktā jagāma śivamandiram

---

92.29

यो ऽसौ सुवर्णकारस्तु दरिद्रो ऽप्यतिसत्त्ववान् न मौल्यमादाद्वेश्यातः स भवानिह साम्प्रतम्

yo 'sau suvarṇakārastu daridro 'pyatisattvavān na maulyamādādveśyātaḥ sa bhavāniha sāmpratam

---

92.30

सप्तद्वीपपतिर्जातः सूर्यायुतसमप्रभः यया सुवर्णकारस्य तरवो हेमनिर्मिताः सम्यगुज्ज्वालिताः पत्न्या सेयं भानुमती तव

saptadvīpapatirjātaḥ sūryāyutasamaprabhaḥ yayā suvarṇakārasya taravo hemanirmitāḥ samyagujjvālitāḥ patnyā seyaṃ bhānumatī tava

---

92.31

उज्ज्वालनादुज्ज्वलरुपमस्याः संजातमस्मिन्भुवनाधिपत्यम् यस्मात्कृतं तत्परिकर्म रात्राव् अनुद्धताभ्यां लवणाचलस्य

ujjvālanādujjvalarupamasyāḥ saṃjātamasminbhuvanādhipatyam yasmātkṛtaṃ tatparikarma rātrāv anuddhatābhyāṃ lavaṇācalasya

---

92.32

तस्माच्च लोकेष्वपराजितत्वम् आरोग्यसौभाग्ययुता च लक्ष्मीः तस्मात्त्वमप्यत्र विधानपूर्वं धान्याचलादीन्दशधा कुरुष्व

tasmācca lokeṣvaparājitatvam ārogyasaubhāgyayutā ca lakṣmīḥ tasmāttvamapyatra vidhānapūrvaṃ dhānyācalādīndaśadhā kuruṣva

---

92.33

तथेति सत्कृत्य स धर्ममूर्तिर् वचो वसिष्ठस्य ददौ च सर्वान् धान्याचलदीञ्छतशो मुरारेर् लोकं जगामामरपूज्यमानः

tatheti satkṛtya sa dharmamūrtir vaco vasiṣṭhasya dadau ca sarvān dhānyācaladīñchataśo murārer lokaṃ jagāmāmarapūjyamānaḥ

---

92.34

पश्येदपीमानधनो ऽतिभक्त्या स्पृशेन्मनुष्यैरपि दीयमानान् शृणोति भक्त्याथ मतिं ददाति विकल्मषः सो ऽपि दिवं प्रयाति

paśyedapīmānadhano 'tibhaktyā spṛśenmanuṣyairapi dīyamānān śṛṇoti bhaktyātha matiṃ dadāti vikalmaṣaḥ so 'pi divaṃ prayāti

---

92.35

दुःस्वप्नं प्रशममुपैति पठ्यमानैः शैलेन्द्रैर्भवभयभेदनैर्मनुष्यैः यः कुर्यात्किमु मुनिपुंगवेह सम्यक् शान्तात्मा सकलगिरीन्द्रसम्प्रदानम्

duḥsvapnaṃ praśamamupaiti paṭhyamānaiḥ śailendrairbhavabhayabhedanairmanuṣyaiḥ yaḥ kuryātkimu munipuṃgaveha samyak śāntātmā sakalagirīndrasampradānam

93.1

मत्स्य-पुराण 93 वैशम्पायनम् आसीनम् अपृच्छच्छौनकः पुरा सर्वकामाप्तये नित्यं कथं शान्तिकपौष्टिकम्

matsya-purāṇa 93 vaiśampāyanam āsīnam apṛcchacchaunakaḥ purā sarvakāmāptaye nityaṃ kathaṃ śāntikapauṣṭikam

---

93.2

श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समारभेत् वृद्ध्यायुः पुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन्पुनः येन ब्रह्मन्विधानेन तन्मे निगदतः शृणु

śrīkāmaḥ śāntikāmo vā grahayajñaṃ samārabhet vṛddhyāyuḥ puṣṭikāmo vā tathaivābhicaranpunaḥ yena brahmanvidhānena tanme nigadataḥ śṛṇu

---

93.3

सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य संक्षिप्य ग्रन्थविस्तरम् ग्रहशान्तिं प्रवक्ष्यामि पुराणश्रुतिचोदिताम्

sarvaśāstrāṇyanukramya saṃkṣipya granthavistaram grahaśāntiṃ pravakṣyāmi purāṇaśruticoditām

---

93.4

पुण्ये ऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ग्रहान्ग्रहाधिदेवांश्च स्थाप्य होमं समारभेत्

puṇye 'hni viprakathite kṛtvā brāhmaṇavācanam grahāngrahādhidevāṃśca sthāpya homaṃ samārabhet

---

93.5

ग्रहयज्ञस्त्रिधा प्रोक्तः पुराणश्रुतिकोविदैः प्रथमो ऽयुतहोमः स्याल् लक्षहोमस्ततः परम्

grahayajñastridhā proktaḥ purāṇaśrutikovidaiḥ prathamo 'yutahomaḥ syāl lakṣahomastataḥ param

---

93.6

तृतीयः कोटिहोमस्तु सर्वकामफलप्रदः अयुतेनाहुतीनां च नवग्रहमखः स्मृतः

tṛtīyaḥ koṭihomastu sarvakāmaphalapradaḥ ayutenāhutīnāṃ ca navagrahamakhaḥ smṛtaḥ

---

93.7

तस्य तावद्विधिं वक्ष्ये पुराणश्रुतिभाषितम् गर्तस्योत्तरपूर्वेण वितस्तिद्वयविस्तृताम्

tasya tāvadvidhiṃ vakṣye purāṇaśrutibhāṣitam gartasyottarapūrveṇa vitastidvayavistṛtām

---

93.8

वप्रद्वयावृतां वेदिं वितस्त्युच्छ्रायसंमिताम् संस्थापनाय देवानां चतुरस्रामुदङ्मुखाम्

vapradvayāvṛtāṃ vediṃ vitastyucchrāyasaṃmitām saṃsthāpanāya devānāṃ caturasrāmudaṅmukhām

---

93.9

अग्निप्रणयनं कृत्वा तस्यामावाहयेत्सुरान् देवतानां ततः स्थाप्या विंशतिर्द्वादशाधिका

agnipraṇayanaṃ kṛtvā tasyāmāvāhayetsurān devatānāṃ tataḥ sthāpyā viṃśatirdvādaśādhikā

---

93.10

सूर्यः सोमस्तथा भौमो बुधजीवसितार्कजाः राहुः केतुरिति प्रोक्ता ग्रहा लोकहितावहाः

sūryaḥ somastathā bhaumo budhajīvasitārkajāḥ rāhuḥ keturiti proktā grahā lokahitāvahāḥ

---

93.11

मध्ये तु भास्करं विद्याल् लोहितं दक्षिणेन तु उत्तरेण गुरुं विद्याद् बुधं पूर्वोत्तरेण तु

madhye tu bhāskaraṃ vidyāl lohitaṃ dakṣiṇena tu uttareṇa guruṃ vidyād budhaṃ pūrvottareṇa tu

---

93.12

पूर्वेण भार्गवं विद्यात् सोमं दक्षिणपूर्वके पश्चिमेन शनिं विद्याद् राहुं पश्चिमदक्षिणे पश्चिमोत्तरतः केतुं स्थापयेच्छुक्लतण्डुलैः

pūrveṇa bhārgavaṃ vidyāt somaṃ dakṣiṇapūrvake paścimena śaniṃ vidyād rāhuṃ paścimadakṣiṇe paścimottarataḥ ketuṃ sthāpayecchuklataṇḍulaiḥ

---

93.13

भास्करस्येश्वरं विद्याद् उमां च शशिनस्तथा स्कन्दमङ्गारकस्यापि बुधस्य च तथा हरिम्

bhāskarasyeśvaraṃ vidyād umāṃ ca śaśinastathā skandamaṅgārakasyāpi budhasya ca tathā harim

---

93.14

ब्रह्माणं च गुरोर्विद्याच् छुक्रस्यापि शचीपतिम् शनैश्चरस्य तु यमं राहोः कालं तथैव च

brahmāṇaṃ ca gurorvidyāc chukrasyāpi śacīpatim śanaiścarasya tu yamaṃ rāhoḥ kālaṃ tathaiva ca

---

93.15

केतोर्वै चित्रगुप्तं च सर्वेषामधिदेवताः अग्निरापः क्षितिर्विष्णुर् इन्द्र ऐन्द्री च देवताः

ketorvai citraguptaṃ ca sarveṣāmadhidevatāḥ agnirāpaḥ kṣitirviṣṇur indra aindrī ca devatāḥ

---

93.16

प्रजापतिश्च सर्पाश्च ब्रह्मा प्रत्यधिदेवताः विनायकं तथा दुर्गां वायुराकाशमेव च आवाहयेद्व्याहृतिभिस् तथैवाश्विकुमारकौ

prajāpatiśca sarpāśca brahmā pratyadhidevatāḥ vināyakaṃ tathā durgāṃ vāyurākāśameva ca āvāhayedvyāhṛtibhis tathaivāśvikumārakau

---

93.17

संस्मरेद्रक्तमादित्यम् अङ्गारकसमन्वितम् सोमशुक्रौ तथा श्वेतो बुधजीवौ च पिङ्गलौ मन्दराहू तथा कृष्णौ धूम्रं केतुगणं विदुः

saṃsmaredraktamādityam aṅgārakasamanvitam somaśukrau tathā śveto budhajīvau ca piṅgalau mandarāhū tathā kṛṣṇau dhūmraṃ ketugaṇaṃ viduḥ

---

93.18

ग्रहवर्णानि देयानि वासांसि कुसुमानि च धूपामोदो ऽत्र सुरभिर् उपरिष्टाद् वितानिकम् शोभनं स्थापयेत्प्राज्ञः फलपुष्पसमन्वितम्

grahavarṇāni deyāni vāsāṃsi kusumāni ca dhūpāmodo 'tra surabhir upariṣṭād vitānikam śobhanaṃ sthāpayetprājñaḥ phalapuṣpasamanvitam

---

93.19

गुडौदनं रवेर्दद्यात् सोमाय घृतपायसम् अङ्गारकाय संयावं बुधाय क्षीरषष्टिके

guḍaudanaṃ raverdadyāt somāya ghṛtapāyasam aṅgārakāya saṃyāvaṃ budhāya kṣīraṣaṣṭike

---

93.20

दध्योदनं च जीवाय शक्राय च घृतौदनम् शनैश्चराय कृसराम् अजामांसं च राहवे चित्रौदनं च केतुभ्यः सर्वभक्ष्यैरथार्चयेत्

dadhyodanaṃ ca jīvāya śakrāya ca ghṛtaudanam śanaiścarāya kṛsarām ajāmāṃsaṃ ca rāhave citraudanaṃ ca ketubhyaḥ sarvabhakṣyairathārcayet

---

93.21

प्रागुत्तरेण तस्माच्च दध्यक्षतविभूषितम् चूतपल्लवसंछन्नं फलवस्त्रयुगान्वितम्

prāguttareṇa tasmācca dadhyakṣatavibhūṣitam cūtapallavasaṃchannaṃ phalavastrayugānvitam

---

93.22

पञ्चरत्नसमायुक्तं पञ्चभङ्गसमन्वितम् स्थापयेदव्रणं कुम्भं वरुणं तत्र विन्यसेत्

pañcaratnasamāyuktaṃ pañcabhaṅgasamanvitam sthāpayedavraṇaṃ kumbhaṃ varuṇaṃ tatra vinyaset

---

93.23

गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रांश्च सरांसि च गजाश्वरथ्यावल्मीकसंगमाद्ध्रदगोकुलात्

gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśca sarāṃsi ca gajāśvarathyāvalmīkasaṃgamāddhradagokulāt

---

93.24

मृदमानीय विप्रेन्द्र सर्वौषधिजलान्विताम् स्नानार्थं विन्यसेत्तत्र यजमानस्य धर्मवित्

mṛdamānīya viprendra sarvauṣadhijalānvitām snānārthaṃ vinyasettatra yajamānasya dharmavit

---

93.25

सर्वे समुद्राः सरितः सरांसि च नदास्तथा आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः

sarve samudrāḥ saritaḥ sarāṃsi ca nadāstathā āyāntu yajamānasya duritakṣayakārakāḥ

---

93.26

एवमावाहयेदेतान् अमरान्मुनिसत्तम होमं समारभेत्सर्पिर् यवव्रीहितिलादिना

evamāvāhayedetān amarānmunisattama homaṃ samārabhetsarpir yavavrīhitilādinā

---

93.27

अर्कः पलाशखदिराव् अपामार्गो ऽथ पिप्पलः औदुम्बरः शमी दूर्वा कुशाश्च समिधः क्रमात्

arkaḥ palāśakhadirāv apāmārgo 'tha pippalaḥ audumbaraḥ śamī dūrvā kuśāśca samidhaḥ kramāt

---

93.28

एकैकस्याष्टकशतम् अष्टविंशतिरेव वा होतव्या मधुसर्पिर्भ्यां दध्ना चैव समन्विताः

ekaikasyāṣṭakaśatam aṣṭaviṃśatireva vā hotavyā madhusarpirbhyāṃ dadhnā caiva samanvitāḥ

---

93.29

प्रादेशमात्रा अशिफा अशाखा अपलाशिनीः समिधः कल्पयेत्प्राज्ञः सर्वकर्मसु सर्वदा

prādeśamātrā aśiphā aśākhā apalāśinīḥ samidhaḥ kalpayetprājñaḥ sarvakarmasu sarvadā

---

93.30

देवानामपि सर्वेषाम् उपांशु परमार्थवित् स्वेन स्वेनैव मन्त्रेण होतव्याः समिधः पृथक्

devānāmapi sarveṣām upāṃśu paramārthavit svena svenaiva mantreṇa hotavyāḥ samidhaḥ pṛthak

---

93.31

होतव्यं च घृताभ्यक्तं चरुभक्षादिकं पुनः मन्त्रैर्दशाहुतीर्हुत्वा होमं व्याहृतिभिस्ततः

hotavyaṃ ca ghṛtābhyaktaṃ carubhakṣādikaṃ punaḥ mantrairdaśāhutīrhutvā homaṃ vyāhṛtibhistataḥ

---

93.32

उदङ्मुखाः प्राङ्मुखा वा कुर्युर्ब्राह्मणपुंगवाः मन्त्रवन्तश्च कर्तव्याश् चरवः प्रतिदैवतम्

udaṅmukhāḥ prāṅmukhā vā kuryurbrāhmaṇapuṃgavāḥ mantravantaśca kartavyāś caravaḥ pratidaivatam

---

93.33

हुत्वा च तांश्चरून्सम्यक् ततो होमं समाचरेत् आकृष्णेति च सूर्याय होमः कार्यो द्विजन्मना

hutvā ca tāṃścarūnsamyak tato homaṃ samācaret ākṛṣṇeti ca sūryāya homaḥ kāryo dvijanmanā

---

93.34

आप्यायस्वेति सोमाय मन्त्रेण जुहुयात्पुनः अग्निर्मूर्धा दिवो मन्त्र इति भौमाय कीर्तयेत्

āpyāyasveti somāya mantreṇa juhuyātpunaḥ agnirmūrdhā divo mantra iti bhaumāya kīrtayet

---

93.35

अग्ने विवस्वदुषस इति सोमसुताय वै बृहस्पते परिदीया रथेनेति गुरोर्मतः

agne vivasvaduṣasa iti somasutāya vai bṛhaspate paridīyā ratheneti gurormataḥ

---

93.36

शुक्रं ते अन्यदिति च शुक्रस्यापि निगद्यते शनैश्चरायेति पुनः शं नो देवीति होमयेत्

śukraṃ te anyaditi ca śukrasyāpi nigadyate śanaiścarāyeti punaḥ śaṃ no devīti homayet

---

93.37

कया नश्चित्र आभुवद् इति राहोरुदाहृतः केतुं कृण्वन्न् अपि ब्रूयात् केतूनामपि शान्तये

kayā naścitra ābhuvad iti rāhorudāhṛtaḥ ketuṃ kṛṇvann api brūyāt ketūnāmapi śāntaye

---

93.38

आ वो राजेति रुद्रस्य बलिहोमं समाचरेत् आपो हि ष्ठेत्युमायास्तु स्योनेति स्वामिनस्तथा

ā vo rājeti rudrasya balihomaṃ samācaret āpo hi ṣṭhetyumāyāstu syoneti svāminastathā

---

93.39

विष्णोरिदं विष्णुरिति तमीशेति स्वयम्भुवः इन्द्रम् इद्देवतातेति इन्द्राय जुहुयात्ततः

viṣṇoridaṃ viṣṇuriti tamīśeti svayambhuvaḥ indram iddevatāteti indrāya juhuyāttataḥ

---

93.40

तथा यमस्य चायं गौर् इति होमः प्रकीर्तितः कालस्य ब्रह्म जज्ञानम् इति मन्त्रः प्रशस्यते

tathā yamasya cāyaṃ gaur iti homaḥ prakīrtitaḥ kālasya brahma jajñānam iti mantraḥ praśasyate

---

93.41

चित्रगुप्तस्य चाज्ञातम् इति मन्त्रविदो विदुः अग्निं दूतं वृणीमह इति वह्नेरुदाहृतः

citraguptasya cājñātam iti mantravido viduḥ agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti vahnerudāhṛtaḥ

---

93.42

उद् उत्तमं वरुणमित्य् अपां मन्त्रः प्रकीर्तितः भूमेः पृथिव्यन्तरिक्षम् इति वेदेषु पठ्यते

ud uttamaṃ varuṇamity apāṃ mantraḥ prakīrtitaḥ bhūmeḥ pṛthivyantarikṣam iti vedeṣu paṭhyate

---

93.43

सहस्रशीर्षा पुरुष इति विष्णोरुदाहृतः इन्द्रायेन्दो मरुत्वत इति शक्रस्य शस्यते

sahasraśīrṣā puruṣa iti viṣṇorudāhṛtaḥ indrāyendo marutvata iti śakrasya śasyate

---

93.44

उत्तानपर्णे सुभगे इति देव्याः समाचरेत् प्रजापतेः पुनर्होमः प्रजापतिरिति स्मृतः

uttānaparṇe subhage iti devyāḥ samācaret prajāpateḥ punarhomaḥ prajāpatiriti smṛtaḥ

---

93.45

नमो ऽस्तु सर्पेभ्य इति सर्पाणां मन्त्र उच्यते एष ब्रह्मा य ऋत्विग्भ्य इति ब्रह्मण्युदाहृतः

namo 'stu sarpebhya iti sarpāṇāṃ mantra ucyate eṣa brahmā ya ṛtvigbhya iti brahmaṇyudāhṛtaḥ

---

93.46

विनायकस्य चानूनम् इति मन्त्रो बुधैः स्मृतः जातवेदसे सुनवाम दुर्गामन्त्रो ऽयमुच्यते

vināyakasya cānūnam iti mantro budhaiḥ smṛtaḥ jātavedase sunavāma durgāmantro 'yamucyate

---

93.47

आदित्प्रत्नस्य रेतस आकाशस्य उदाहृतः क्राणा शिशुर्महीनां च वायोर्मन्त्रः प्रकीर्तितः

āditpratnasya retasa ākāśasya udāhṛtaḥ krāṇā śiśurmahīnāṃ ca vāyormantraḥ prakīrtitaḥ

---

93.48

एषो उषा अपूर्व्या इत्य् अश्विनोर्मन्त्र उच्यते पूर्णाहुतिस्तु मूर्धानं दिव इत्यभिपातयेत्

eṣo uṣā apūrvyā ity aśvinormantra ucyate pūrṇāhutistu mūrdhānaṃ diva ityabhipātayet

---

93.49

अथाभिषेकमन्त्रेण वाद्यमङ्गलगीतकैः पूर्णकुम्भेन तेनैव होमान्ते प्रागुदङ्मुखम्

athābhiṣekamantreṇa vādyamaṅgalagītakaiḥ pūrṇakumbhena tenaiva homānte prāgudaṅmukham

---

93.50

अव्यङ्गावयवैर्ब्रह्मन् हेमस्रग्दामभूषितैः यजमानस्य कर्तव्यं चतुर्भिः स्नपनं द्विजैः

avyaṅgāvayavairbrahman hemasragdāmabhūṣitaiḥ yajamānasya kartavyaṃ caturbhiḥ snapanaṃ dvijaiḥ

---

93.51

सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः वासुदेवो जगन्नाथस् तथा संकर्षणो विभुः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते

surāstvāmabhiṣiñcantu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ vāsudevo jagannāthas tathā saṃkarṣaṇo vibhuḥ pradyumnaścāniruddhaśca bhavantu vijayāya te

---

93.52

आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै निरृतिस्तथा वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालास्त्वामवन्तु ते

ākhaṇḍalo 'gnirbhagavān yamo vai nirṛtistathā varuṇaḥ pavanaścaiva dhanādhyakṣastathā śivaḥ brahmaṇā sahitaḥ śeṣo dikpālāstvāmavantu te

---

93.53

कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस् तुष्टिः क्रान्तिश्च मातरः एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्यः समागताः

kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā matiḥ buddhirlajjā vapuḥ śāntis tuṣṭiḥ krāntiśca mātaraḥ etāstvāmabhiṣiñcantu dharmapatnyaḥ samāgatāḥ

---

93.54

आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधो जीवः सितो ऽर्कजः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः

ādityaścandramā bhaumo budho jīvaḥ sito 'rkajaḥ grahāstvāmabhiṣiñcantu rāhuḥ ketuśca tarpitāḥ

---

93.55

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च

devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ ṛṣayo munayo gāvo devamātara eva ca

---

93.56

देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च

devapatnyo drumā nāgā daityāścāpsarasāṃ gaṇāḥ astrāṇi sarvaśastrāṇi rājāno vāhanāni ca

---

93.57

औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये सरितः सागराः शैलास् तीर्थानि जलदा नदाः एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये

auṣadhāni ca ratnāni kālasyāvayavāśca ye saritaḥ sāgarāḥ śailās tīrthāni jaladā nadāḥ ete tvāmabhiṣiñcantu sarvakāmārthasiddhaye

---

93.58

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः सर्वौषधैः सर्वगन्धैः स्नापितो द्विजपुंगवैः

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ sarvauṣadhaiḥ sarvagandhaiḥ snāpito dvijapuṃgavaiḥ

---

93.59

यजमानः सपत्नीक ऋत्विजः सुसमाहितान् दक्षिणाभिः प्रयत्नेन पूजयेद्गतविस्मयः

yajamānaḥ sapatnīka ṛtvijaḥ susamāhitān dakṣiṇābhiḥ prayatnena pūjayedgatavismayaḥ

---

93.60

सूर्याय कपिलां धेनुं शङ्खं दद्यात्तथेन्दवे रक्तं धुरंधरं दद्याद् भौमाय च ककुद्मिनम्

sūryāya kapilāṃ dhenuṃ śaṅkhaṃ dadyāttathendave raktaṃ dhuraṃdharaṃ dadyād bhaumāya ca kakudminam

---

93.61

बुधाय जातरूपं तु गुरवे पीतवाससी श्वेताश्वं दैत्यगुरवे कृष्णां गामर्कसूनवे

budhāya jātarūpaṃ tu gurave pītavāsasī śvetāśvaṃ daityagurave kṛṣṇāṃ gāmarkasūnave

---

93.62

आयसं राहवे दद्यात् केतुभ्यश्छागमुत्तमम् सुवर्णेन समा कार्या यजमानेन दक्षिणा

āyasaṃ rāhave dadyāt ketubhyaśchāgamuttamam suvarṇena samā kāryā yajamānena dakṣiṇā

---

93.63

सर्वेषामथवा गावो दातव्या हेमभूषिताः सुवर्णमथवा दद्याद् गुरुर्वा येन तुष्यति समन्त्रेणैव दातव्याः सर्वाः सर्वत्र दक्षिणाः

sarveṣāmathavā gāvo dātavyā hemabhūṣitāḥ suvarṇamathavā dadyād gururvā yena tuṣyati samantreṇaiva dātavyāḥ sarvāḥ sarvatra dakṣiṇāḥ

---

93.64

कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणी तीर्थदेवमयी यस्माद् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

kapile sarvadevānāṃ pūjanīyāsi rohiṇī tīrthadevamayī yasmād ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.65

पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् विष्णुना विधृतश्चासि ततः शान्तिं प्रयच्छ मे

puṇyastvaṃ śaṅkha puṇyānāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam viṣṇunā vidhṛtaścāsi tataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.66

धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारक अष्टमूर्तेरधिष्ठानम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandakāraka aṣṭamūrteradhiṣṭhānam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.67

हिरण्यगर्भगर्भस्त्वं हेमबीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

hiraṇyagarbhagarbhastvaṃ hemabījaṃ vibhāvasoḥ anantapuṇyaphaladam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.68

पीतवस्त्रयुगं यस्माद् वासुदेवस्य वल्लभम् प्रदानात्तस्य मे विष्णो ह्य् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

pītavastrayugaṃ yasmād vāsudevasya vallabham pradānāttasya me viṣṇo hy ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.69

विष्णुस्त्वमश्वरूपेण यस्मादमृतसम्भवः चन्द्रार्कवाहनो नित्यम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

viṣṇustvamaśvarūpeṇa yasmādamṛtasambhavaḥ candrārkavāhano nityam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.70

यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसंनिभा सर्वपापहरा नित्यम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

yasmāttvaṃ pṛthivī sarvā dhenuḥ keśavasaṃnibhā sarvapāpaharā nityam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.71

यस्मादायासकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा लाङ्गलाद्यायुधादीनि तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे

yasmādāyāsakarmāṇi tavādhīnāni sarvadā lāṅgalādyāyudhādīni tasmācchāntiṃ prayaccha me

---

93.72

यस्मात्त्वं सर्वयज्ञानाम् अङ्गत्वेन व्यवस्थितः यानं विभावसोर्नित्यम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

yasmāttvaṃ sarvayajñānām aṅgatvena vyavasthitaḥ yānaṃ vibhāvasornityam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.73

गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश यस्मात्तस्माच्छ्रिये मे स्याद् इह लोके परत्र च

gavāmaṅgeṣu tiṣṭhanti bhuvanāni caturdaśa yasmāttasmācchriye me syād iha loke paratra ca

---

93.74

यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य च सर्वदा शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि

yasmādaśūnyaṃ śayanaṃ keśavasya ca sarvadā śayyā mamāpyaśūnyāstu dattā janmani janmani

---

93.75

यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः तथा रत्नानि यच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः

yathā ratneṣu sarveṣu sarve devāḥ pratiṣṭhitāḥ tathā ratnāni yacchantu ratnadānena me surāḥ

---

93.76

यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् दानान्यन्यानि मे शान्तिर् भूमिदानाद्भवत्विह

yathā bhūmipradānasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm dānānyanyāni me śāntir bhūmidānādbhavatviha

---

93.77

एवं सम्पूजयेद्भक्त्या वित्तशाठ्येन वर्जितः रत्नकाञ्चनवस्त्रौघैर् धूपमाल्यानुलेपनैः

evaṃ sampūjayedbhaktyā vittaśāṭhyena varjitaḥ ratnakāñcanavastraughair dhūpamālyānulepanaiḥ

---

93.78

अनेन विधिना यस्तु ग्रहपूजां समाचरेत् सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य स्वर्गे महीयते

anena vidhinā yastu grahapūjāṃ samācaret sarvānkāmānavāpnoti pretya svarge mahīyate

---

93.79

यस्तु पीडाकरो नित्यम् अल्पवित्तस्य वा ग्रहः तं च यत्नेन सम्पूज्य शेषानप्यर्चयेद्बुधः

yastu pīḍākaro nityam alpavittasya vā grahaḥ taṃ ca yatnena sampūjya śeṣānapyarcayedbudhaḥ

---

93.80

ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः पूजिताः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यवमानिताः

grahā gāvo narendrāśca brāhmaṇāśca viśeṣataḥ pūjitāḥ pūjayantyete nirdahantyavamānitāḥ

---

93.81

यथा बाणप्रहाराणां कवचं भवति वारणम् तद्वद्दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम्

yathā bāṇaprahārāṇāṃ kavacaṃ bhavati vāraṇam tadvaddaivopaghātānāṃ śāntirbhavati vāraṇam

---

93.82

तस्मान्न दक्षिणाहीनं कर्तव्यं भूतिमिच्छता सम्पूर्णया दक्षिणया यस्मादेको ऽपि तुष्यति

tasmānna dakṣiṇāhīnaṃ kartavyaṃ bhūtimicchatā sampūrṇayā dakṣiṇayā yasmādeko 'pi tuṣyati

---

93.83

सदैवायुतहोमो ऽयं नवग्रहमखे स्थितः विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मसु

sadaivāyutahomo 'yaṃ navagrahamakhe sthitaḥ vivāhotsavayajñeṣu pratiṣṭhādiṣu karmasu

---

93.84

निर्विघ्नार्थं मुनिश्रेष्ठ तथोद्वेगाद्भुतेषु च कथितो ऽयुतहोमो ऽयं लक्षहोममतः शृणु

nirvighnārthaṃ muniśreṣṭha tathodvegādbhuteṣu ca kathito 'yutahomo 'yaṃ lakṣahomamataḥ śṛṇu

---

93.85

सर्वकामाप्तये यस्माल् लक्षहोमं विदुर्बुधाः पितॄणां वल्लभं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

sarvakāmāptaye yasmāl lakṣahomaṃ vidurbudhāḥ pitṝṇāṃ vallabhaṃ sākṣād bhuktimuktiphalapradam

---

93.86

ग्रहताराबलं लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् गृहस्योत्तरपूर्वेण मण्डपं कारयेद्बुधः

grahatārābalaṃ labdhvā kṛtvā brāhmaṇavācanam gṛhasyottarapūrveṇa maṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ

---

93.87

रुद्रायतनभूमौ वा चतुरस्रमुदङ्मुखम् दशहस्तमथाष्टौ वा हस्तान्कुर्याद्विधानतः

rudrāyatanabhūmau vā caturasramudaṅmukham daśahastamathāṣṭau vā hastānkuryādvidhānataḥ

---

93.88

प्रागुदक्प्लवनां भूमिं कारयेद्यत्नतो बुधः प्रागुत्तरं समासाद्य प्रदेशं मण्डपस्य तु

prāgudakplavanāṃ bhūmiṃ kārayedyatnato budhaḥ prāguttaraṃ samāsādya pradeśaṃ maṇḍapasya tu

---

93.89

शोभनं कारयेत्कुण्डं यथावल्लक्षणान्वितम् चतुरस्रं समन्तात्तु योनिवक्त्रं समेखलम्

śobhanaṃ kārayetkuṇḍaṃ yathāvallakṣaṇānvitam caturasraṃ samantāttu yonivaktraṃ samekhalam

---

93.90

चतुरङ्गुलविस्तारा मेखला तद्वदुच्छ्रिता प्रागुदक्प्लवना कार्या सर्वतः समवस्थिता

caturaṅgulavistārā mekhalā tadvaducchritā prāgudakplavanā kāryā sarvataḥ samavasthitā

---

93.91

शान्त्यर्थं सर्वलोकानां नवग्रहमखः स्मृतः मानहीनाधिकं कुण्डम् अनेकभयदं भवेत् यस्मात्तस्मात् सुसम्पूर्णं शान्तिकुण्डं विधीयते

śāntyarthaṃ sarvalokānāṃ navagrahamakhaḥ smṛtaḥ mānahīnādhikaṃ kuṇḍam anekabhayadaṃ bhavet yasmāttasmāt susampūrṇaṃ śāntikuṇḍaṃ vidhīyate

---

93.92

अस्माद्दशगुणः प्रोक्तो लक्षहोमः स्वयम्भुवा आहुतीभिः प्रयत्नेन दक्षिणाभिस्तथैव च

asmāddaśaguṇaḥ prokto lakṣahomaḥ svayambhuvā āhutībhiḥ prayatnena dakṣiṇābhistathaiva ca

---

93.93

द्विहस्तविस्तृतं तद्वच् चतुर्हस्तायतं पुनः लक्षहोमे भवेत्कुण्डं योनिवक्त्रं त्रिमेखलम्

dvihastavistṛtaṃ tadvac caturhastāyataṃ punaḥ lakṣahome bhavetkuṇḍaṃ yonivaktraṃ trimekhalam

---

93.94

तस्य चोत्तरपूर्वेण वितस्तित्रयसंस्थितम् प्रागुदक्प्लवनं तच्च चतुरस्रं समन्ततः

tasya cottarapūrveṇa vitastitrayasaṃsthitam prāgudakplavanaṃ tacca caturasraṃ samantataḥ

---

93.95

विष्कम्भार्धोच्छ्रितं प्रोक्तं स्थण्डिलं विश्वकर्मणा संस्थापनाय देवानां वप्रत्रयसमावृतम्

viṣkambhārdhocchritaṃ proktaṃ sthaṇḍilaṃ viśvakarmaṇā saṃsthāpanāya devānāṃ vapratrayasamāvṛtam

---

93.96

द्व्यङ्गुलो ह्युच्छ्रितो वप्रः प्रथमः स उदाहृतः अङ्गुलोच्छ्रयसंयुक्तं वप्रद्वयमथोपरि

dvyaṅgulo hyucchrito vapraḥ prathamaḥ sa udāhṛtaḥ aṅgulocchrayasaṃyuktaṃ vapradvayamathopari

---

93.97

त्र्यङ्गुलस्य च विस्तारः सर्वेषां कथ्यते बुधैः दशाङ्गुलोच्छ्रिता भित्तिः स्थण्डिले स्यात्तथोपरि तस्मिन्नावाहयेद्देवान् पूर्ववत्पुष्पतण्डुलैः

tryaṅgulasya ca vistāraḥ sarveṣāṃ kathyate budhaiḥ daśāṅgulocchritā bhittiḥ sthaṇḍile syāttathopari tasminnāvāhayeddevān pūrvavatpuṣpataṇḍulaiḥ

---

93.98

आदित्याभिमुखाः सर्वाः साधिप्रत्यधिदेवताः स्थापनीया मुनिश्रेष्ठ नोत्तरेण पराङ्मुखाः

ādityābhimukhāḥ sarvāḥ sādhipratyadhidevatāḥ sthāpanīyā muniśreṣṭha nottareṇa parāṅmukhāḥ

---

93.99

गरुत्मानधिकस्तत्र संपूज्यः श्रियमिच्छता सामध्वनिशरीरस्त्वं वाहनं परमेष्ठिनः विषपापहरो नित्यम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

garutmānadhikastatra saṃpūjyaḥ śriyamicchatā sāmadhvaniśarīrastvaṃ vāhanaṃ parameṣṭhinaḥ viṣapāpaharo nityam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

---

93.100

पूर्ववत्कुम्भमामन्त्र्य तद्वद्धोमं समाचरेत् सहस्राणां शतं हुत्वा समित्संख्याधिकं पुनः घृतकुम्भवसोर्धारां पातयेदनलोपरि

pūrvavatkumbhamāmantrya tadvaddhomaṃ samācaret sahasrāṇāṃ śataṃ hutvā samitsaṃkhyādhikaṃ punaḥ ghṛtakumbhavasordhārāṃ pātayedanalopari

---

93.101

औदुम्बरीं तथार्द्रां च ऋज्वीं कोटरवर्जिताम् बाहुमात्रां स्रुचं कृत्वा ततः स्तम्भद्वयोपरि घृतधारां तया सम्यग् अग्नेरुपरि पातयेत्

audumbarīṃ tathārdrāṃ ca ṛjvīṃ koṭaravarjitām bāhumātrāṃ srucaṃ kṛtvā tataḥ stambhadvayopari ghṛtadhārāṃ tayā samyag agnerupari pātayet

---

93.102

श्रावयेत्सूक्तमाग्नेयं वैष्णवं रौद्रमैन्दवम् महावैश्वानरं साम ज्येष्ठसाम च वाचयेत्

śrāvayetsūktamāgneyaṃ vaiṣṇavaṃ raudramaindavam mahāvaiśvānaraṃ sāma jyeṣṭhasāma ca vācayet

---

93.103

स्नानं च यजमानस्य पूर्ववत्स्वस्तिवाचनम् दातव्या यजमानेन पूर्ववद्दक्षिणाः पृथक्

snānaṃ ca yajamānasya pūrvavatsvastivācanam dātavyā yajamānena pūrvavaddakṣiṇāḥ pṛthak

---

93.104

कामक्रोधविहीनेन ऋत्विग्भ्यः शान्तचेतसा नवग्रहमखे विप्राश् चत्वारो वेदवेदिनः

kāmakrodhavihīnena ṛtvigbhyaḥ śāntacetasā navagrahamakhe viprāś catvāro vedavedinaḥ

---

93.105

अथवा ऋत्विजौ शान्तौ द्वावेव श्रुतिकोविदौ कार्यावयुतहोमे तु न प्रसज्येत विस्तरे

athavā ṛtvijau śāntau dvāveva śrutikovidau kāryāvayutahome tu na prasajyeta vistare

---

93.106

तद्वच्च दश चाष्टौ च लक्षहोमे तु ऋत्विजः कर्तव्याः शक्तितस्तद्वच् चत्वारो वा विमत्सरः

tadvacca daśa cāṣṭau ca lakṣahome tu ṛtvijaḥ kartavyāḥ śaktitastadvac catvāro vā vimatsaraḥ

---

93.107

नवग्रहमखात्सर्वं लक्षहोमे दशोत्तरम् भक्ष्यान्दद्यान्मुनिश्रेष्ठ भूषणान्यपि शक्तितः

navagrahamakhātsarvaṃ lakṣahome daśottaram bhakṣyāndadyānmuniśreṣṭha bhūṣaṇānyapi śaktitaḥ

---

93.108

शयनानि सवस्त्राणि हैमानि कटकानि च कर्णाङ्गुलिपवित्राणि कण्ठसूत्राणि शक्तिमान्

śayanāni savastrāṇi haimāni kaṭakāni ca karṇāṅgulipavitrāṇi kaṇṭhasūtrāṇi śaktimān

---

93.109

न कुर्याद्दक्षिणाहीनं वित्तशाठ्येन मानवः अददल्लोभतो मोहात् कुलक्षयम् अवाप्नुते

na kuryāddakṣiṇāhīnaṃ vittaśāṭhyena mānavaḥ adadallobhato mohāt kulakṣayam avāpnute

---

93.110

अन्नदानं यथाशक्त्या कर्तव्यं भूतिमिच्छता अन्नहीनः कृतो यस्माद् दुर्भिक्षफलदो भवेत्

annadānaṃ yathāśaktyā kartavyaṃ bhūtimicchatā annahīnaḥ kṛto yasmād durbhikṣaphalado bhavet

---

93.111

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः यष्टारं दक्षिणाहीनं नास्ति यज्ञसमो रिपुः

annahīno dahedrāṣṭraṃ mantrahīnastu ṛtvijaḥ yaṣṭāraṃ dakṣiṇāhīnaṃ nāsti yajñasamo ripuḥ

---

93.112

न वाप्यल्पधनः कुर्याल् लक्षहोमं नरः क्वचित् यस्मात्पीडाकरो नित्यं यज्ञे भवति विग्रहः

na vāpyalpadhanaḥ kuryāl lakṣahomaṃ naraḥ kvacit yasmātpīḍākaro nityaṃ yajñe bhavati vigrahaḥ

---

93.113

तमेव पूजयेद्भक्त्या द्वौ वा त्रीन्वा यथाविधि एकमप्यर्चयेद्भक्त्या ब्राह्मणं वेदपारगम् दक्षिणाभिः प्रयत्नेन न बहूनल्पवित्तवान्

tameva pūjayedbhaktyā dvau vā trīnvā yathāvidhi ekamapyarcayedbhaktyā brāhmaṇaṃ vedapāragam dakṣiṇābhiḥ prayatnena na bahūnalpavittavān

---

93.114

लक्षहोमस्तु कर्तव्यो यथावित्तं भवेद्बहु यतः सर्वानवाप्नोति कुर्वन्कामान्विधानतः

lakṣahomastu kartavyo yathāvittaṃ bhavedbahu yataḥ sarvānavāpnoti kurvankāmānvidhānataḥ

---

93.115

पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्गणैः यावत्कल्पशतान्यष्टाव् अथ मोक्षमवाप्नुयात्

pūjyate śivaloke ca vasvādityamarudgaṇaiḥ yāvatkalpaśatānyaṣṭāv atha mokṣamavāpnuyāt

---

93.116

सकामो यस्त्विमं कुर्याल् लक्षहोमं यथाविधि स तं काममवाप्नोति पदमानन्त्यम् अश्नुते

sakāmo yastvimaṃ kuryāl lakṣahomaṃ yathāvidhi sa taṃ kāmamavāpnoti padamānantyam aśnute

---

93.117

पुत्रार्थी लभते पुत्रान् धनार्थी लभते धनम् भार्यार्थी शोभनां भार्यां कुमारी च शुभं पतिम्

putrārthī labhate putrān dhanārthī labhate dhanam bhāryārthī śobhanāṃ bhāryāṃ kumārī ca śubhaṃ patim

---

93.118

भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् यं यं प्रार्थयते कामं स वै भवति पुष्कलः निष्कामः कुरुते यस्तु स परं ब्रह्म गच्छति

bhraṣṭarājyastathā rājyaṃ śrīkāmaḥ śriyamāpnuyāt yaṃ yaṃ prārthayate kāmaṃ sa vai bhavati puṣkalaḥ niṣkāmaḥ kurute yastu sa paraṃ brahma gacchati

---

93.119

अस्माच्छतगुणः प्रोक्तः कोटिहोमः स्वयम्भुवा आहुतीभिः प्रयत्नेन दक्षिणाभिः फलेन च

asmācchataguṇaḥ proktaḥ koṭihomaḥ svayambhuvā āhutībhiḥ prayatnena dakṣiṇābhiḥ phalena ca

---

93.120

पूर्ववद्ग्रहदेवानाम् आवाहनविसर्जने होममन्त्रास्त एवोक्ताः खाने दाने तथैव च कुण्डमण्डपवेदीनां विशेषो ऽयं निबोध मे

pūrvavadgrahadevānām āvāhanavisarjane homamantrāsta evoktāḥ khāne dāne tathaiva ca kuṇḍamaṇḍapavedīnāṃ viśeṣo 'yaṃ nibodha me

---

93.121

कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरस्रं तु सर्वतः योनिवक्त्रद्वयोपेतं तदप्याहुस् त्रिमेखलम्

koṭihome caturhastaṃ caturasraṃ tu sarvataḥ yonivaktradvayopetaṃ tadapyāhus trimekhalam

---

93.122

द्व्यङ्गुलाभ्युच्छ्रिता कार्या प्रथमा मेखला बुधैः त्र्यङ्गुलाभ्युच्छ्रिता तद्वद् द्वितीया परिकीर्तिता

dvyaṅgulābhyucchritā kāryā prathamā mekhalā budhaiḥ tryaṅgulābhyucchritā tadvad dvitīyā parikīrtitā

---

93.123

उच्छ्रायविस्तराभ्यां च तृतीया चतुरङ्गुला द्व्यङ्गुलश्चेति विस्तारः पूर्वयोरेव शस्यते

ucchrāyavistarābhyāṃ ca tṛtīyā caturaṅgulā dvyaṅgulaśceti vistāraḥ pūrvayoreva śasyate

---

93.124

वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुलविस्तृता कूर्मपृष्ठोन्नता मध्ये पार्श्वयोश्चाङ्गुलोच्छ्रिता

vitastimātrā yoniḥ syāt ṣaṭsaptāṅgulavistṛtā kūrmapṛṣṭhonnatā madhye pārśvayoścāṅgulocchritā

---

93.125

गजौष्ठसदृशी तद्वद् आयता छिद्रसंयुता एतत्सर्वेषु कुण्डेषु योनिलक्षणमुच्यते

gajauṣṭhasadṛśī tadvad āyatā chidrasaṃyutā etatsarveṣu kuṇḍeṣu yonilakṣaṇamucyate

---

93.126

मेखलोपरि सर्वत्र अश्वत्थदलसंनिभम् वेदी च कोटिहोमे स्याद् वितस्तीनां चतुष्टयम्

mekhalopari sarvatra aśvatthadalasaṃnibham vedī ca koṭihome syād vitastīnāṃ catuṣṭayam

---

93.127

चतुरस्रा समन्ताच्च त्रिभिर्वप्रैस्तु संयुता वप्रप्रमाणं पूर्वोक्तं वेदीनां च तथोच्छ्रयः

caturasrā samantācca tribhirvapraistu saṃyutā vaprapramāṇaṃ pūrvoktaṃ vedīnāṃ ca tathocchrayaḥ

---

93.128

तथा षोडशहस्तः स्यान् मण्डपश्च चतुर्मुखः पूर्वद्वारे च संस्थाप्य बह्वृचं वेदपारगम्

tathā ṣoḍaśahastaḥ syān maṇḍapaśca caturmukhaḥ pūrvadvāre ca saṃsthāpya bahvṛcaṃ vedapāragam

---

93.129

यजुर्विदं तथा याम्ये पश्चिमे सामवेदिनम् अथर्ववेदिनं तद्वद् उत्तरे स्थापयेद्बुधः

yajurvidaṃ tathā yāmye paścime sāmavedinam atharvavedinaṃ tadvad uttare sthāpayedbudhaḥ

---

93.130

अष्टौ तु होमकाः कार्या वेदवेदाङ्गवेदिनः एवं द्वादश विप्राः स्युर् वस्त्रमाल्यानुलेपनैः पूर्ववत्पूजयेद्भक्त्या वस्त्राभरणभूषणैः

aṣṭau tu homakāḥ kāryā vedavedāṅgavedinaḥ evaṃ dvādaśa viprāḥ syur vastramālyānulepanaiḥ pūrvavatpūjayedbhaktyā vastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ

---

93.131

रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं सुमङ्गलम् पूर्वतो बह्वृचः शान्तिं पठन्नास्ते ह्युदङ्मुखः

rātrisūktaṃ ca raudraṃ ca pāvamānaṃ sumaṅgalam pūrvato bahvṛcaḥ śāntiṃ paṭhannāste hyudaṅmukhaḥ

---

93.132

शाक्तं शाक्रं च सौम्यं च कौष्माण्डं शान्तिमेव च पाठयेद्दक्षिणद्वारि यजुर्वेदिनमुत्तमम्

śāktaṃ śākraṃ ca saumyaṃ ca kauṣmāṇḍaṃ śāntimeva ca pāṭhayeddakṣiṇadvāri yajurvedinamuttamam

---

93.133

सुपर्णमथ वैराजम् आग्नेयं रुद्रसंहिताम् ज्येष्ठमास तथा शान्तिं छन्दोगः पश्चिमे जपेत्

suparṇamatha vairājam āgneyaṃ rudrasaṃhitām jyeṣṭhamāsa tathā śāntiṃ chandogaḥ paścime japet

---

93.134

शान्तिसूक्तं च सौरं च तथा शाकुनकं शुभम् पौष्टिकं च महाराज्यम् उत्तरेणाप्यथर्ववित्

śāntisūktaṃ ca sauraṃ ca tathā śākunakaṃ śubham pauṣṭikaṃ ca mahārājyam uttareṇāpyatharvavit

---

93.135

पञ्चभिः सप्तभिर्वापि होमः कार्यो ऽत्र पूर्ववत् स्नाने दाने च मन्त्राः स्युस् त एव मुनिसत्तम

pañcabhiḥ saptabhirvāpi homaḥ kāryo 'tra pūrvavat snāne dāne ca mantrāḥ syus ta eva munisattama

---

93.136

वसोर्धाराविधानं च लक्षहोमे विशिष्यते अनेन विधिना यस्तु कोटिहोमं समाचरेत् सर्वान्कामानवाप्नोति ततो विष्णुपदं व्रजेत्

vasordhārāvidhānaṃ ca lakṣahome viśiṣyate anena vidhinā yastu koṭihomaṃ samācaret sarvānkāmānavāpnoti tato viṣṇupadaṃ vrajet

---

93.137

यः पठेच्छृणुयाद्वापि ग्रहयज्ञत्रयं नरः सर्वपापविशुद्धात्मा पदमिन्द्रस्य गच्छति

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi grahayajñatrayaṃ naraḥ sarvapāpaviśuddhātmā padamindrasya gacchati

---

93.138

अश्वमेधसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित् कृत्वा यत्फलमाप्नोति कौटिहोमात् तदश्नुते

aśvamedhasahasrāṇi daśa cāṣṭau ca dharmavit kṛtvā yatphalamāpnoti kauṭihomāt tadaśnute

---

93.139

ब्रह्महत्यासहस्राणि भ्रूणहत्यार्बुदानि च कोटिहोमेन नश्यन्ति यथावच्छिवभाषितम्

brahmahatyāsahasrāṇi bhrūṇahatyārbudāni ca koṭihomena naśyanti yathāvacchivabhāṣitam

---

93.140

वश्यकर्माभिचारादि तथैवोच्चाटनादिकम् नवग्रहमखं कृत्वा ततः काम्यं समाचरेत्

vaśyakarmābhicārādi tathaivoccāṭanādikam navagrahamakhaṃ kṛtvā tataḥ kāmyaṃ samācaret

---

93.141

अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्वचित् तस्मादयुतहोमस्य विधानं पूर्वमाचरेत्

anyathā phaladaṃ puṃsāṃ na kāmyaṃ jāyate kvacit tasmādayutahomasya vidhānaṃ pūrvamācaret

---

93.142

वृत्तं वोच्चाटने कुण्डं तथा च वश्यकर्मणि त्रिमेखलं चैकवक्त्रम् अरत्निर्विस्तरेण तु

vṛttaṃ voccāṭane kuṇḍaṃ tathā ca vaśyakarmaṇi trimekhalaṃ caikavaktram aratnirvistareṇa tu

---

93.143

पलाशसमिधः शस्ता मधुगोरोचनान्विताः चन्दनागुरुणा तद्वत् कुङ्कुमेनाभिषिञ्चिताः

palāśasamidhaḥ śastā madhugorocanānvitāḥ candanāguruṇā tadvat kuṅkumenābhiṣiñcitāḥ

---

93.144

होमयेन्मधुसर्पिर्भ्यां बिल्वानि कमलानि च सहस्राणि दशैवोक्तं सर्वदैव स्वयम्भुवा

homayenmadhusarpirbhyāṃ bilvāni kamalāni ca sahasrāṇi daśaivoktaṃ sarvadaiva svayambhuvā

---

93.145

वश्यकर्मणि बिल्वानां पद्मानां चैव धर्मवित् सुमित्रिया न आप ओषधय इति होमयेत्

vaśyakarmaṇi bilvānāṃ padmānāṃ caiva dharmavit sumitriyā na āpa oṣadhaya iti homayet

---

93.146

न चात्र स्थापनं कार्यं न च कुम्भाभिषेचनम् स्नानं सर्वौषधैः कृत्वा शुक्लपुष्पाम्बरो गृही

na cātra sthāpanaṃ kāryaṃ na ca kumbhābhiṣecanam snānaṃ sarvauṣadhaiḥ kṛtvā śuklapuṣpāmbaro gṛhī

---

93.147

कण्ठसूत्रैः सकनकैर् विप्रान् समभिपूजयेत् सूक्ष्मवस्त्राणि देयानि शुक्ला गावः सकाञ्चनाः

kaṇṭhasūtraiḥ sakanakair viprān samabhipūjayet sūkṣmavastrāṇi deyāni śuklā gāvaḥ sakāñcanāḥ

---

93.148

अवश्यानि वशी कुर्यात् सर्वशत्रुबलान्यपि अमित्राण्यपि मित्राणि होमो ऽयं पापनाशनः

avaśyāni vaśī kuryāt sarvaśatrubalānyapi amitrāṇyapi mitrāṇi homo 'yaṃ pāpanāśanaḥ

---

93.149

विद्वेषणे ऽभिचारे च त्रिकोणं कुण्डमिष्यते द्विमेखलं कोणमुखं हस्तमात्रं च सर्वशः

vidveṣaṇe 'bhicāre ca trikoṇaṃ kuṇḍamiṣyate dvimekhalaṃ koṇamukhaṃ hastamātraṃ ca sarvaśaḥ

---

93.150

होमं कुर्युस्ततो विप्रा रक्तमाल्यानुलेपनाः निवीतलोहितोष्णीषा लोहिताम्बरधारिणः

homaṃ kuryustato viprā raktamālyānulepanāḥ nivītalohitoṣṇīṣā lohitāmbaradhāriṇaḥ

---

93.151

नववायसरक्ताढ्यपात्रत्रयसमन्विताः समिधो वामहस्तेन श्येनास्थिबलसंयुताः होतव्या मुक्तकेशैस्तु ध्यायद्भिरशिवं रिपौ

navavāyasaraktāḍhyapātratrayasamanvitāḥ samidho vāmahastena śyenāsthibalasaṃyutāḥ hotavyā muktakeśaistu dhyāyadbhiraśivaṃ ripau

---

93.152

दुर्मित्रियास् तस्मै सन्तु तथा हुंफडितीति च श्येनाभिचारमन्त्रेण क्षुरं समभिमन्त्र्य च

durmitriyās tasmai santu tathā huṃphaḍitīti ca śyenābhicāramantreṇa kṣuraṃ samabhimantrya ca

---

93.153

प्रतिरूपं रिपोः कृत्वा क्षुरेण परिकर्तयेत् रिपुरूपस्य शकलान् यथैवाग्नौ विनिष्क्षिपेत्

pratirūpaṃ ripoḥ kṛtvā kṣureṇa parikartayet ripurūpasya śakalān yathaivāgnau viniṣkṣipet

---

93.154

ग्रहयज्ञविधानान्ते सदैवाभिचरन्पुनः विद्वेषणं तथा कुर्वन् नेतदेव समाचरेत्

grahayajñavidhānānte sadaivābhicaranpunaḥ vidveṣaṇaṃ tathā kurvan netadeva samācaret

---

93.155

इहैव फलदं पुंसाम् एतन्नामुत्र शोभनम् तस्माच्छान्तिकमेवात्र कर्तव्यं भूतिमिच्छता

ihaiva phaladaṃ puṃsām etannāmutra śobhanam tasmācchāntikamevātra kartavyaṃ bhūtimicchatā

---

93.156

ग्रहयज्ञत्रयं कुर्याद् यस् त्वकाम्येन मानवः स विष्णोः पदमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

grahayajñatrayaṃ kuryād yas tvakāmyena mānavaḥ sa viṣṇoḥ padamāpnoti punarāvṛttidurlabham

---

93.157

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः न तस्य ग्रहपीडा स्यान् न च बन्धुजनक्षयः

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvāpi mānavaḥ na tasya grahapīḍā syān na ca bandhujanakṣayaḥ

---

93.158

ग्रहयज्ञत्रयं गेहे लिखितं यत्र तिष्ठति न पीडा तत्र बालानां न रोगो न च बन्धनम्

grahayajñatrayaṃ gehe likhitaṃ yatra tiṣṭhati na pīḍā tatra bālānāṃ na rogo na ca bandhanam

---

93.159

अशेषयज्ञफलदं निःशेषाघविनाशनम् कोटिहोमं विदुः प्राज्ञा भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

aśeṣayajñaphaladaṃ niḥśeṣāghavināśanam koṭihomaṃ viduḥ prājñā bhuktimuktiphalapradam

---

93.160

अश्वमेधफलं प्राहुर् लक्षहोमं सुरोत्तमाः द्वादशाहमखस् तद्वन् नवग्रहमखः स्मृतः

aśvamedhaphalaṃ prāhur lakṣahomaṃ surottamāḥ dvādaśāhamakhas tadvan navagrahamakhaḥ smṛtaḥ

---

93.161

इति कथितमिदानीमुत्सवानन्दहेतोः सकलकलुषहारी देवयज्ञाभिषेकः परिपठति य इत्थं यः शृणोति प्रसङ्गाद् अभिभवति स शत्रूनायुरारोग्ययुक्तः

iti kathitamidānīmutsavānandahetoḥ sakalakaluṣahārī devayajñābhiṣekaḥ paripaṭhati ya itthaṃ yaḥ śṛṇoti prasaṅgād abhibhavati sa śatrūnāyurārogyayuktaḥ

94.1

मत्स्य-पुराण 94 पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमद्युतिः सप्ताश्वः सप्तरज्जुश्च द्विभुजः स्यात्सदा रविः

matsya-purāṇa 94 padmāsanaḥ padmakaraḥ padmagarbhasamadyutiḥ saptāśvaḥ saptarajjuśca dvibhujaḥ syātsadā raviḥ

---

94.2

श्वेतः श्वेताम्बरधरः श्वेताश्वः श्वेतवाहनः गदापाणिर्द्विबाहुश्च कर्तव्यो वरदः शशी

śvetaḥ śvetāmbaradharaḥ śvetāśvaḥ śvetavāhanaḥ gadāpāṇirdvibāhuśca kartavyo varadaḥ śaśī

---

94.3

रक्तमाल्याम्बरधरः शक्तिशूलगदाधरः चतुर्भुजः श्वेतरोमा वरदः स्याद् धरासुतः

raktamālyāmbaradharaḥ śaktiśūlagadādharaḥ caturbhujaḥ śvetaromā varadaḥ syād dharāsutaḥ

---

94.4

पीतमाल्याम्बरधरः कर्णिकारसमद्युतिः खड्गचर्मगदापाणिः सिंहस्थो वरदो बुधः

pītamālyāmbaradharaḥ karṇikārasamadyutiḥ khaḍgacarmagadāpāṇiḥ siṃhastho varado budhaḥ

---

94.5

देवदैत्यगुरू तद्वत् पीतश्वेतौ चतुर्भुजौ दण्डिनौ वरदौ कार्यौ साक्षसूत्रकमण्डलू

devadaityagurū tadvat pītaśvetau caturbhujau daṇḍinau varadau kāryau sākṣasūtrakamaṇḍalū

---

94.6

इन्द्रनीलद्युतिः शूली वरदो गृध्रवाहनः बाणबाणासनधरः कर्तव्यो ऽर्कसुतस् तथा

indranīladyutiḥ śūlī varado gṛdhravāhanaḥ bāṇabāṇāsanadharaḥ kartavyo 'rkasutas tathā

---

94.7

करालवदनः खड्गचर्मशूली वरप्रदः नीलसिंहासनस्थश्च राहुरत्र प्रशस्यते

karālavadanaḥ khaḍgacarmaśūlī varapradaḥ nīlasiṃhāsanasthaśca rāhuratra praśasyate

---

94.8

धूम्रा द्विबाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः गृध्रासनगता नित्यं केतवः स्युर्वरप्रदाः

dhūmrā dvibāhavaḥ sarve gadino vikṛtānanāḥ gṛdhrāsanagatā nityaṃ ketavaḥ syurvarapradāḥ

---

94.9

सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहितावहाः स्वाङ्गुलेनोच्छ्रिताः सर्वे शतमष्टोत्तरं सदा

sarve kirīṭinaḥ kāryā grahā lokahitāvahāḥ svāṅgulenocchritāḥ sarve śatamaṣṭottaraṃ sadā

95.1

मत्स्य-पुराण 95 भगवन्भूतभव्येश तथान्यदपि यच्छ्रुतम् भुक्तिमुक्तिफलायालं तत्पुनर् वक्तुमर्हसि

matsya-purāṇa 95 bhagavanbhūtabhavyeśa tathānyadapi yacchrutam bhuktimuktiphalāyālaṃ tatpunar vaktumarhasi

---

95.2

एवमुक्तो ऽब्रवीच्छम्भुर् अयं वाङ्मयपारगः मत्समस्तपसा ब्रह्मन् पुराणश्रुतिविस्तरैः

evamukto 'bravīcchambhur ayaṃ vāṅmayapāragaḥ matsamastapasā brahman purāṇaśrutivistaraiḥ

---

95.3

धर्मो ऽयं वृषरूपेण नन्दी नाम गणाधिपः धर्मान्माहेश्वरान् वक्ष्यत् यतःप्रभृति नारद

dharmo 'yaṃ vṛṣarūpeṇa nandī nāma gaṇādhipaḥ dharmānmāheśvarān vakṣyat yataḥprabhṛti nārada

---

95.4

इत्युक्त्वा देवदेवेशस् तत्रैवान्तरधीयत नारदो ऽपि हि शुश्रूषुर् अपृच्छन्नन्दिकेश्वरम् आदिष्टस्त्वं शिवेनेह वद माहेश्वरं व्रतम्

ityuktvā devadeveśas tatraivāntaradhīyata nārado 'pi hi śuśrūṣur apṛcchannandikeśvaram ādiṣṭastvaṃ śiveneha vada māheśvaraṃ vratam

---

95.5

शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् वक्ष्ये माहेश्वरं व्रतम् त्रिषु लोकेषु विख्याता नाम्ना शिवचतुर्दशी

śṛṇuṣvāvahito brahman vakṣye māheśvaraṃ vratam triṣu lokeṣu vikhyātā nāmnā śivacaturdaśī

---

95.6

मार्गशीर्षत्रयोदश्यां सितायामेकभोजनः प्रार्थयेद्देवदेवेशं त्वामहं शरणं गतः

mārgaśīrṣatrayodaśyāṃ sitāyāmekabhojanaḥ prārthayeddevadeveśaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

---

95.7

चतुर्दश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्य शंकरम् सुवर्णवृषभं दत्त्वा भोक्ष्यामि च परे ऽहनि

caturdaśyāṃ nirāhāraḥ samyagabhyarcya śaṃkaram suvarṇavṛṣabhaṃ dattvā bhokṣyāmi ca pare 'hani

---

95.8

एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः कृतस्नानजपःपश्चाद् उमया सह शंकरम् पूजयेत्कमलैः शुभ्रैर् गन्धमाल्यानुलेपनैः

evaṃ niyamakṛtsuptvā prātarutthāya mānavaḥ kṛtasnānajapaḥpaścād umayā saha śaṃkaram pūjayetkamalaiḥ śubhrair gandhamālyānulepanaiḥ

---

95.9

पादौ नमः शिवायेति शिरः सर्वात्मने नमः त्रिनेत्रायेति नेत्राणि ललाटं हरये नमः

pādau namaḥ śivāyeti śiraḥ sarvātmane namaḥ trinetrāyeti netrāṇi lalāṭaṃ haraye namaḥ

---

95.10

मुखमिन्दुमुखायेति श्रीकण्ठायेति कंधराम् सद्योजाताय कर्णौ तु वामदेवाय वै भुजौ

mukhamindumukhāyeti śrīkaṇṭhāyeti kaṃdharām sadyojātāya karṇau tu vāmadevāya vai bhujau

---

95.11

अघोरहृदयायेति हृदयं चाभिपूजयेत् स्तनौ तत्पुरुषायेति तथेशानाय चोदरम्

aghorahṛdayāyeti hṛdayaṃ cābhipūjayet stanau tatpuruṣāyeti tatheśānāya codaram

---

95.12

पार्श्वौ चानन्तधर्माय ज्ञानभूताय वै कटिम् ऊरू चानन्तवैराग्यसिंहायेत्यभिपूजयेत्

pārśvau cānantadharmāya jñānabhūtāya vai kaṭim ūrū cānantavairāgyasiṃhāyetyabhipūjayet

---

95.13

अनन्तैश्वर्यनाथाय जानुनी चार्चयेद्बुधः प्रधानाय नमो जङ्घे गुल्फौ व्योमात्मने नमः

anantaiśvaryanāthāya jānunī cārcayedbudhaḥ pradhānāya namo jaṅghe gulphau vyomātmane namaḥ

---

95.14

व्योमकेशात्मरूपाय केशान्पृष्ठं च पूजयेत् नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै पार्वतीं चापि पूजयेत्

vyomakeśātmarūpāya keśānpṛṣṭhaṃ ca pūjayet namaḥ puṣṭyai namastuṣṭyai pārvatīṃ cāpi pūjayet

---

95.15

ततस्तु वृषभं हैमम् उदकुम्भसमन्वितम् शुक्लमाल्याम्बरधरं पञ्चरत्नसमन्वितम् भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

tatastu vṛṣabhaṃ haimam udakumbhasamanvitam śuklamālyāmbaradharaṃ pañcaratnasamanvitam bhakṣyairnānāvidhairyuktaṃ brāhmaṇāya nivedayet

---

95.16

प्रीयतां देवदेवो ऽत्र सद्योजातः पिनाकधृक् ततो विप्रान्समाहूय तर्पयेद्भक्तितः शुभान् पृषदाज्यं च संप्राश्य स्वपेद्भूमावुदङ्मुखः

prīyatāṃ devadevo 'tra sadyojātaḥ pinākadhṛk tato viprānsamāhūya tarpayedbhaktitaḥ śubhān pṛṣadājyaṃ ca saṃprāśya svapedbhūmāvudaṅmukhaḥ

---

95.17

पञ्चदश्यां च सम्पूज्य विप्रान्भुञ्जीत वाग्यतः तद्वत्कृष्णचतुर्दश्याम् एतत्सर्वं समाचरेत्

pañcadaśyāṃ ca sampūjya viprānbhuñjīta vāgyataḥ tadvatkṛṣṇacaturdaśyām etatsarvaṃ samācaret

---

95.18

चतुर्दशीषु सर्वासु कुर्यात्पूर्ववदर्चनम् ये तु मासे विशेषाः स्युस् तान्निबोध क्रमादिह

caturdaśīṣu sarvāsu kuryātpūrvavadarcanam ye tu māse viśeṣāḥ syus tānnibodha kramādiha

---

95.19

मार्गशीर्षादिमासेषु क्रमादेतदुदीरयेत् शंकराय नमस्ते ऽस्तु नमस्ते करवीरक

mārgaśīrṣādimāseṣu kramādetadudīrayet śaṃkarāya namaste 'stu namaste karavīraka

---

95.20

त्र्यम्बकाय नमस्ते ऽस्तु महेश्वरमतः परम् नमस्ते ऽस्तु महादेव स्थाणवे च ततः परम्

tryambakāya namaste 'stu maheśvaramataḥ param namaste 'stu mahādeva sthāṇave ca tataḥ param

---

95.21

नमः पशुपते नाथ नमस्ते शम्भवे पुनः नमस्ते परमानन्द नमः सोमार्धधारिणे

namaḥ paśupate nātha namaste śambhave punaḥ namaste paramānanda namaḥ somārdhadhāriṇe

---

95.22

नमो भीमाय इत्येवं त्वामहं शरणं गतः गोमूत्रं गोमूयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

namo bhīmāya ityevaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ gomūtraṃ gomūyaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

---

95.23

पञ्चगव्यं ततो बिल्वं कर्पूरं चागुरुं यवाः तिलाः कृष्णाश्च विधिवत् प्राशनं क्रमशः स्मृतम् प्रतिमासं चतुर्दश्योर् एकैकं प्राशनं स्मृतम्

pañcagavyaṃ tato bilvaṃ karpūraṃ cāguruṃ yavāḥ tilāḥ kṛṣṇāśca vidhivat prāśanaṃ kramaśaḥ smṛtam pratimāsaṃ caturdaśyor ekaikaṃ prāśanaṃ smṛtam

---

95.24

मन्दारमालतीभिश्च तथा धत्तूरकैरपि सिन्दुवारैरशोकैश्च मल्लिकाभिश्च पाटलैः

mandāramālatībhiśca tathā dhattūrakairapi sinduvārairaśokaiśca mallikābhiśca pāṭalaiḥ

---

95.25

अर्कपुष्पैः कदम्बैश्च शतपत्त्र्या तथोत्पलैः एकैकेन चतुर्दश्योर् अर्चयेत्पार्वतीपतिम्

arkapuṣpaiḥ kadambaiśca śatapattryā tathotpalaiḥ ekaikena caturdaśyor arcayetpārvatīpatim

---

95.26

पुनश्च कार्त्तिके मासे प्राप्ते संतर्पयेद्द्विजान् अन्नैर् नानाविधैर् भक्ष्यैर् वस्त्रमाल्यविभूषणैः

punaśca kārttike māse prāpte saṃtarpayeddvijān annair nānāvidhair bhakṣyair vastramālyavibhūṣaṇaiḥ

---

95.27

कृत्वा नीलवृषोत्सर्गं श्रुत्युक्तविधिना नरः उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह

kṛtvā nīlavṛṣotsargaṃ śrutyuktavidhinā naraḥ umāmaheśvaraṃ haimaṃ vṛṣabhaṃ ca gavā saha

---

95.28

मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृताम् सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दद्यात् सकुम्भकाम्

muktāphalāṣṭakayutaṃ sitanetrapaṭāvṛtām sarvopaskarasaṃyuktāṃ śayyāṃ dadyāt sakumbhakām

---

95.29

ताम्रपात्रोपरि पुनः शालितण्डुलसंयुतम् स्थाप्य विप्राय शान्ताय वेदव्रतपराय च

tāmrapātropari punaḥ śālitaṇḍulasaṃyutam sthāpya viprāya śāntāya vedavrataparāya ca

---

95.30

ज्येष्ठसामविदे देयं नवकव्रतिने क्वचित् गुणज्ञे श्रोत्रिये दद्याद् आचार्ये तत्त्ववेदिनि

jyeṣṭhasāmavide deyaṃ navakavratine kvacit guṇajñe śrotriye dadyād ācārye tattvavedini

---

95.31

अव्यङ्गाङ्गाय सौम्याय सदा कल्पाणकारिणे सपत्नीकाय सम्पूज्य वस्त्रमाल्यविभूषणैः

avyaṅgāṅgāya saumyāya sadā kalpāṇakāriṇe sapatnīkāya sampūjya vastramālyavibhūṣaṇaiḥ

---

95.32

गुरौ सति गुरोर्देयं तदभावे द्विजातये न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषात्पतत्यधः

gurau sati gurordeyaṃ tadabhāve dvijātaye na vittaśāṭhyaṃ kurvīta kurvandoṣātpatatyadhaḥ

---

95.33

अनेन विधिना यस्तु कुर्याच्छिवचतुर्दशीम् सो ऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

anena vidhinā yastu kuryācchivacaturdaśīm so 'śvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

---

95.34

ब्रह्महत्यादिकं किंचिद् यदत्रामुत्र वा कृतम् पितृभिर्भ्रातृभिर्वापि तत्सर्वं नाशमाप्नुयात्

brahmahatyādikaṃ kiṃcid yadatrāmutra vā kṛtam pitṛbhirbhrātṛbhirvāpi tatsarvaṃ nāśamāpnuyāt

---

95.35

दीर्घायुरारोग्यकुलान्नवृद्धिर् अत्राक्षयामुत्र चतुर्भुजत्वम् गणाधिपत्यं दिवि कल्पकोटिशतान्युषित्वा पदमेति शम्भोः

dīrghāyurārogyakulānnavṛddhir atrākṣayāmutra caturbhujatvam gaṇādhipatyaṃ divi kalpakoṭiśatānyuṣitvā padameti śambhoḥ

---

95.36

न बृहस्पतिरप्यनन्तमस्याः फलमिन्दो न पितामहो ऽपि वक्तुम् न च सिद्धगणो ऽप्यलं न चाहं यदि जिह्वायुतकोटयो ऽपि वक्त्रे

na bṛhaspatirapyanantamasyāḥ phalamindo na pitāmaho 'pi vaktum na ca siddhagaṇo 'pyalaṃ na cāhaṃ yadi jihvāyutakoṭayo 'pi vaktre

---

95.37

भवत्यमरवल्लभः पठति यः स्मरेद्वा सदा शृणोत्यपि विमत्सरः सकलपापनिर्मोचनीम् इमां शिवचतुर्दशीममरकामिनीकोटयः स्तुवन्ति तमनिन्दितं किमु समाचरेद्यः सदा

bhavatyamaravallabhaḥ paṭhati yaḥ smaredvā sadā śṛṇotyapi vimatsaraḥ sakalapāpanirmocanīm imāṃ śivacaturdaśīmamarakāminīkoṭayaḥ stuvanti tamaninditaṃ kimu samācaredyaḥ sadā

---

95.38

या वाथ नारी कुरुते ऽतिभक्त्या भर्तारमापृच्छ्य सुतान्गुरून्वा सापि प्रसादात्परमेश्वरस्य परं पदं याति पिनाकपाणेः

yā vātha nārī kurute 'tibhaktyā bhartāramāpṛcchya sutāngurūnvā sāpi prasādātparameśvarasya paraṃ padaṃ yāti pinākapāṇeḥ

96.1

मत्स्य-पुराण 96 फलत्यागस्य माहात्म्यं यद्भवेच्छृणु नारद यदक्षयं परं लोके सर्वकामफलप्रदम्

matsya-purāṇa 96 phalatyāgasya māhātmyaṃ yadbhavecchṛṇu nārada yadakṣayaṃ paraṃ loke sarvakāmaphalapradam

---

96.2

मार्गशीर्षे शुभे मासि तृतीयायां मुने व्रतम् द्वादश्यामथवाष्टम्यां चतुर्दश्यामथापि वा आरभेच्छुक्लपक्षस्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्

mārgaśīrṣe śubhe māsi tṛtīyāyāṃ mune vratam dvādaśyāmathavāṣṭamyāṃ caturdaśyāmathāpi vā ārabhecchuklapakṣasya kṛtvā brāhmaṇavācanam

---

96.3

अन्येष्वपि हि मासेषु पुण्येषु मुनिसत्तम सदक्षिणं पायसेन भोजयेच्छक्तितो द्विजान्

anyeṣvapi hi māseṣu puṇyeṣu munisattama sadakṣiṇaṃ pāyasena bhojayecchaktito dvijān

---

96.4

अष्टादशानां धान्यानाम् अन्यच्च फलमूलकम् वर्जयेदब्दमेकं तु ऋते औषधकारणम् सवृषं काञ्चनं रुद्रं धर्मराजं च कारयेत्

aṣṭādaśānāṃ dhānyānām anyacca phalamūlakam varjayedabdamekaṃ tu ṛte auṣadhakāraṇam savṛṣaṃ kāñcanaṃ rudraṃ dharmarājaṃ ca kārayet

---

96.5

कूष्माण्डं मातुलिङ्गं च वार्ताकं पनसं तथा आम्रातकं कपित्थानि कलिङ्गमथ वालुकम्

kūṣmāṇḍaṃ mātuliṅgaṃ ca vārtākaṃ panasaṃ tathā āmrātakaṃ kapitthāni kaliṅgamatha vālukam

---

96.6

श्रीफलाश्वत्थबदरं जम्बीरं कदलीफलम् काश्मरं दाडिमं शक्त्या कालधौतानि षोडश

śrīphalāśvatthabadaraṃ jambīraṃ kadalīphalam kāśmaraṃ dāḍimaṃ śaktyā kāladhautāni ṣoḍaśa

---

96.7

मूलकामलकं जम्बूतिन्तिडीकरमर्दकम् कङ्कोलैलाकतुण्डीरकरीरकुटजं शमी

mūlakāmalakaṃ jambūtintiḍīkaramardakam kaṅkolailākatuṇḍīrakarīrakuṭajaṃ śamī

---

96.8

औदुम्बरं नारिकेलं द्राक्षाथ बृहतीद्वयम् रौप्याणि कारयेच्छक्त्या फलानीमानि षोडश

audumbaraṃ nārikelaṃ drākṣātha bṛhatīdvayam raupyāṇi kārayecchaktyā phalānīmāni ṣoḍaśa

---

96.9

ताम्रं तालफलं कुर्याद् अगस्तिफलमेव च पिण्डारकाश्मर्यफलं तथा सूरणकन्दकम्

tāmraṃ tālaphalaṃ kuryād agastiphalameva ca piṇḍārakāśmaryaphalaṃ tathā sūraṇakandakam

---

96.10

रक्तालुकाकन्दकं च कनकाह्वं च चिर्भिटम् चित्रवल्लीफलं तद्वत् कूटशाल्मलिजं फलम्

raktālukākandakaṃ ca kanakāhvaṃ ca cirbhiṭam citravallīphalaṃ tadvat kūṭaśālmalijaṃ phalam

---

96.11

आम्रनिष्पावमधुकवटमुद्गपटोलकम् ताम्राणि षोडशैतानि कारयेच्छक्तितो नरः

āmraniṣpāvamadhukavaṭamudgapaṭolakam tāmrāṇi ṣoḍaśaitāni kārayecchaktito naraḥ

---

96.12

उदकुम्भद्वयं कुर्याद् धान्योपरि सवस्त्रकम् ततश्च कारयेच्छय्यां यथोपरि सुवाससी

udakumbhadvayaṃ kuryād dhānyopari savastrakam tataśca kārayecchayyāṃ yathopari suvāsasī

---

96.13

भक्ष्यपात्रत्रयोपेतं यमरुद्रवृषान्वितम् धेन्वा सहैव शान्ताय विप्रायाथ कुटुम्बिने सपत्नीकाय सम्पूज्य पुण्ये ऽह्नि विनिवेदयेत्

bhakṣyapātratrayopetaṃ yamarudravṛṣānvitam dhenvā sahaiva śāntāya viprāyātha kuṭumbine sapatnīkāya sampūjya puṇye 'hni vinivedayet

---

96.14

यथा फलेषु सर्वेषु वसन्त्यमरकोटयः तथा सर्वफलत्यागव्रताद्भक्तिः शिवे ऽस्तु मे

yathā phaleṣu sarveṣu vasantyamarakoṭayaḥ tathā sarvaphalatyāgavratādbhaktiḥ śive 'stu me

---

96.15

यथा शिवश्च धर्मश्च सदानन्तफलप्रदौ तद्युक्तफलदानेन तौ स्यातां मे वरप्रदौ

yathā śivaśca dharmaśca sadānantaphalapradau tadyuktaphaladānena tau syātāṃ me varapradau

---

96.16

यथा फलान्यनन्तानि शिवभक्तेषु सर्वदा तथानन्तफलावाप्तिर् अस्तु जन्मनि जन्मनि

yathā phalānyanantāni śivabhakteṣu sarvadā tathānantaphalāvāptir astu janmani janmani

---

96.17

यथा भेदं न पश्यामि शिवविष्ण्वर्कपद्मजान् तथा ममास्तु विश्वात्मा शंकरः शंकरः सदा

yathā bhedaṃ na paśyāmi śivaviṣṇvarkapadmajān tathā mamāstu viśvātmā śaṃkaraḥ śaṃkaraḥ sadā

---

96.18

इति दत्त्वा च तत्सर्वम् अलंकृत्य च भूषणैः शक्तिश्चेच्छयनं दद्यात् सर्वोपस्करसंयुतम्

iti dattvā ca tatsarvam alaṃkṛtya ca bhūṣaṇaiḥ śaktiścecchayanaṃ dadyāt sarvopaskarasaṃyutam

---

96.19

अशक्तस्तु फलान्येव यथोक्तानि विधानतः तथोदकुम्भसंयुक्तौ शिवधर्मौ च काञ्चनौ

aśaktastu phalānyeva yathoktāni vidhānataḥ tathodakumbhasaṃyuktau śivadharmau ca kāñcanau

---

96.20

विप्राय दत्त्वा भुञ्जीत वाग्यतस्तैलवर्जितम् अन्यान्यपि यथाशक्त्या भोजयेच्छक्तितो द्विजान्

viprāya dattvā bhuñjīta vāgyatastailavarjitam anyānyapi yathāśaktyā bhojayecchaktito dvijān

---

96.21

एतद्भागवतानां तु सौरवैष्णवयोगिनाम् शुभं सर्वफलत्यागव्रतं वेदविदो विदुः

etadbhāgavatānāṃ tu sauravaiṣṇavayoginām śubhaṃ sarvaphalatyāgavrataṃ vedavido viduḥ

---

96.22

नारीभिश्च यथाशक्त्या कर्तव्यं द्विजपुंगव एतस्मान्नापरं किंचिद् इह लोके परत्र च व्रतमस्ति मुनिश्रेष्ठ यदनन्तफलप्रदम्

nārībhiśca yathāśaktyā kartavyaṃ dvijapuṃgava etasmānnāparaṃ kiṃcid iha loke paratra ca vratamasti muniśreṣṭha yadanantaphalapradam

---

96.23

सौवर्णरौप्यताम्रेषु यावन्तः परमाणवः भवन्ति चूर्ण्यमानेषु फलेषु मुनिसत्तम तावद्युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते

sauvarṇaraupyatāmreṣu yāvantaḥ paramāṇavaḥ bhavanti cūrṇyamāneṣu phaleṣu munisattama tāvadyugasahasrāṇi rudraloke mahīyate

---

96.24

एतत्समस्तकलुषापहरं जनानाम् आजीवनाय मनुजेषु च सर्वदा स्यात् जन्मान्तरेष्वपि न पुत्रवियोगदुःखम् आप्नोति धाम च पुरंदरलोकजुष्टम्

etatsamastakaluṣāpaharaṃ janānām ājīvanāya manujeṣu ca sarvadā syāt janmāntareṣvapi na putraviyogaduḥkham āpnoti dhāma ca puraṃdaralokajuṣṭam

---

96.25

यो वा शृणोति पुरुषो ऽल्पधनः पठेद्वा देवालयेषु भवनेषु च धार्मिकाणाम् पापैर्वियुक्तवपुरत्र पुरं मुरारेर् आनन्दकृत्पदमुपैति मुनीन्द्र सो ऽपि

yo vā śṛṇoti puruṣo 'lpadhanaḥ paṭhedvā devālayeṣu bhavaneṣu ca dhārmikāṇām pāpairviyuktavapuratra puraṃ murārer ānandakṛtpadamupaiti munīndra so 'pi

97.1

मत्स्य-पुराण 97 यदारोग्यकरं पुंसां यदनन्तफलप्रदम् यच्छान्तये च मर्त्यानां वद नन्दीश तद्व्रतम्

matsya-purāṇa 97 yadārogyakaraṃ puṃsāṃ yadanantaphalapradam yacchāntaye ca martyānāṃ vada nandīśa tadvratam

---

97.2

यत्तद्विश्वात्मनो धाम परं ब्रह्म सनातनम् सूर्याग्निचन्द्ररूपेण तत्त्रिधा जगति स्थितम्

yattadviśvātmano dhāma paraṃ brahma sanātanam sūryāgnicandrarūpeṇa tattridhā jagati sthitam

---

97.3

तदाराध्य पुमान्विप्र प्राप्नोति कुशलं सदा तस्मादादित्यवारेण सदा नक्ताशनो भवेत्

tadārādhya pumānvipra prāpnoti kuśalaṃ sadā tasmādādityavāreṇa sadā naktāśano bhavet

---

97.4

यदा हस्तेन संयुक्तम् आदित्यस्य च वासरम् तदा शनिदिने कुर्याद् एकभक्तं विमत्सरः

yadā hastena saṃyuktam ādityasya ca vāsaram tadā śanidine kuryād ekabhaktaṃ vimatsaraḥ

---

97.5

नक्तमादित्यवारेण भोजयित्वा द्विजोत्तमान् पत्त्रैर्द्वादशसंयुक्तं रक्तचन्दनपङ्कजम्

naktamādityavāreṇa bhojayitvā dvijottamān pattrairdvādaśasaṃyuktaṃ raktacandanapaṅkajam

---

97.6

विलिख्य विन्यसेत्सूर्यं नमस्कारेण पूर्वतः दिवाकरं तथाग्नेये विवस्वन्तमतः परम्

vilikhya vinyasetsūryaṃ namaskāreṇa pūrvataḥ divākaraṃ tathāgneye vivasvantamataḥ param

---

97.7

भगं तु नैरृते देवं वरुणं पश्चिमे दले महेन्द्रमनिले तद्वद् आदित्यं च तथोत्तरे

bhagaṃ tu nairṛte devaṃ varuṇaṃ paścime dale mahendramanile tadvad ādityaṃ ca tathottare

---

97.8

शान्तमीशानभागे तु नमस्कारेण विन्यसेत् कर्णिकापूर्वपत्त्रे तु सूर्यस्य तुरगान्न्यसेत्

śāntamīśānabhāge tu namaskāreṇa vinyaset karṇikāpūrvapattre tu sūryasya turagānnyaset

---

97.9

दक्षिणे ऽर्यमनामानं मार्तण्डं पश्चिमे दले उत्तरे तु रविं देवं कर्णिकायां च भास्करम्

dakṣiṇe 'ryamanāmānaṃ mārtaṇḍaṃ paścime dale uttare tu raviṃ devaṃ karṇikāyāṃ ca bhāskaram

---

97.10

रक्तपुष्पोदकेनार्घ्यं सतिलारुणचन्दनम् तस्मिन्पद्मे ततो दद्याद् इमं मन्त्रमुदीरयेत्

raktapuṣpodakenārghyaṃ satilāruṇacandanam tasminpadme tato dadyād imaṃ mantramudīrayet

---

97.11

कालात्मा सर्वभूतात्मा वेदात्मा विश्वतोमुखः यस्मादग्नीन्द्ररूपस्त्वम् अतः पाहि दिवाकर

kālātmā sarvabhūtātmā vedātmā viśvatomukhaḥ yasmādagnīndrarūpastvam ataḥ pāhi divākara

---

97.12

अग्निम् ईडे नमस्तुभ्यम् इषेत्वोर्जे च भास्कर अग्न आयाहि वरद नमस्ते ज्योतिषां पते

agnim īḍe namastubhyam iṣetvorje ca bhāskara agna āyāhi varada namaste jyotiṣāṃ pate

---

97.13

अर्घ्यं दत्त्वा विसृजाथ निशि तैलविवर्जितम् भुञ्जीत वत्सरान्ते तु काञ्चनं कमलोत्तमम् पुरुषं च यथाशक्त्या कारयेद्द्विभुजं तथा

arghyaṃ dattvā visṛjātha niśi tailavivarjitam bhuñjīta vatsarānte tu kāñcanaṃ kamalottamam puruṣaṃ ca yathāśaktyā kārayeddvibhujaṃ tathā

---

97.14

सुवर्णशृङ्गीं कपिलां महार्घ्यां रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवत्साम् पूर्णे गुडस्योपरि ताम्रपात्रे निधाय पद्मं पुरुषं च दद्यात्

suvarṇaśṛṅgīṃ kapilāṃ mahārghyāṃ raupyaiḥ khuraiḥ kāṃsyadohāṃ savatsām pūrṇe guḍasyopari tāmrapātre nidhāya padmaṃ puruṣaṃ ca dadyāt

---

97.15

सम्पूज्य रक्ताम्बरमाल्यधूपैर् द्विजं च रक्तैरथ हेमशृङ्गैः संकल्पयित्वा पुरुषं सपद्मं दद्यादनेकव्रतदानकाय अव्यङ्गरूपाय जितेन्द्रियाय कुटुम्बिने देयमनुद्धताय

sampūjya raktāmbaramālyadhūpair dvijaṃ ca raktairatha hemaśṛṅgaiḥ saṃkalpayitvā puruṣaṃ sapadmaṃ dadyādanekavratadānakāya avyaṅgarūpāya jitendriyāya kuṭumbine deyamanuddhatāya

---

97.16

नमो नमः पापविनाशनाय विश्वात्मने सप्ततुरंगमाय सामर्ग्यजुर्धामनिधे विधात्रे भवाब्धिपोताय जगत्सवित्रे

namo namaḥ pāpavināśanāya viśvātmane saptaturaṃgamāya sāmargyajurdhāmanidhe vidhātre bhavābdhipotāya jagatsavitre

---

97.17

इत्यनेन विधिना समाचरेद् अब्दभेकमिह यस्तु मानवः सो ऽधिरोहति विनष्टकल्मषः सूर्यधाम धुतचामरावलिः

ityanena vidhinā samācared abdabhekamiha yastu mānavaḥ so 'dhirohati vinaṣṭakalmaṣaḥ sūryadhāma dhutacāmarāvaliḥ

---

97.18

धर्मसंक्षयमवाप्य भूपतिः शोकदुःखभयरोगवर्जितः द्वीपसप्तकपतिः पुनः पुनर् वर्ममूर्तिर् अमितौजसा युतः

dharmasaṃkṣayamavāpya bhūpatiḥ śokaduḥkhabhayarogavarjitaḥ dvīpasaptakapatiḥ punaḥ punar varmamūrtir amitaujasā yutaḥ

---

97.19

या च भर्तृगुरुदेवतत्परा वेदमूर्तिदिननक्तमाचरेत् सापि लोकममरेशवन्दिता याति नारद रवेर्न संशयः

yā ca bhartṛgurudevatatparā vedamūrtidinanaktamācaret sāpi lokamamareśavanditā yāti nārada raverna saṃśayaḥ

---

97.20

यः पठेदपि शृणोति मानवः पठ्यमानमथ वानुमोदते सो ऽपि शक्रभुवनस्थितो ऽमरैः पूज्यते वसति चाक्षयं दिवि

yaḥ paṭhedapi śṛṇoti mānavaḥ paṭhyamānamatha vānumodate so 'pi śakrabhuvanasthito 'maraiḥ pūjyate vasati cākṣayaṃ divi

98.1

मत्स्य-पुराण 98 अथान्यदपि वक्ष्यामि संक्रान्त्युद्यापने फलम् यदक्षयं परे लोके सर्वकामफलप्रदम्

matsya-purāṇa 98 athānyadapi vakṣyāmi saṃkrāntyudyāpane phalam yadakṣayaṃ pare loke sarvakāmaphalapradam

---

98.2

अयने विषुवे वापि संक्रान्तिव्रतमाचरेत् पूर्वेद्युरेकभक्तेन दन्तधावनपूर्वकम् संक्रान्तिवासरे प्रातस् तिलैः स्नानं विधीयते

ayane viṣuve vāpi saṃkrāntivratamācaret pūrvedyurekabhaktena dantadhāvanapūrvakam saṃkrāntivāsare prātas tilaiḥ snānaṃ vidhīyate

---

98.3

रविसंक्रमणे भूमौ चन्दनेनाष्टपत्त्रकम् पद्मं सकर्णिकं कुर्यात् तस्मिन्नावाहयेद्रविम्

ravisaṃkramaṇe bhūmau candanenāṣṭapattrakam padmaṃ sakarṇikaṃ kuryāt tasminnāvāhayedravim

---

98.4

कर्णिकायां न्यसेत्सूर्यम् आदित्यं पूर्वतस्ततः नम उष्णार्चिषे याम्ये नमो ऋङ्मण्डलाय च

karṇikāyāṃ nyasetsūryam ādityaṃ pūrvatastataḥ nama uṣṇārciṣe yāmye namo ṛṅmaṇḍalāya ca

---

98.5

नमः सवित्रे नैरृत्ये वारुणे तपनं पुनः वायव्ये तु भगं न्यस्य पुनः पुनरथार्चयेत्

namaḥ savitre nairṛtye vāruṇe tapanaṃ punaḥ vāyavye tu bhagaṃ nyasya punaḥ punarathārcayet

---

98.6

मार्तण्डमुत्तरे विष्णुम् ईशाने विन्यसेत्सदा गन्धमाल्यफलैर्भक्ष्यैः स्थण्डिले पूजयेत्ततः

mārtaṇḍamuttare viṣṇum īśāne vinyasetsadā gandhamālyaphalairbhakṣyaiḥ sthaṇḍile pūjayettataḥ

---

98.7

द्विजाय सोदकुम्भं च घृतपात्रं हिरण्मयम् कमलं च यथाशक्त्या कारयित्वा निवेदयेत्

dvijāya sodakumbhaṃ ca ghṛtapātraṃ hiraṇmayam kamalaṃ ca yathāśaktyā kārayitvā nivedayet

---

98.8

चन्दनोदकपुष्पैश्च देवायार्घ्यं न्यसेद्भुवि विश्वाय विश्वरूपाय विश्वधाम्ने स्वयम्भुवे नमो ऽनन्त नमो धात्रे ऋक्सामयजुषां पते

candanodakapuṣpaiśca devāyārghyaṃ nyasedbhuvi viśvāya viśvarūpāya viśvadhāmne svayambhuve namo 'nanta namo dhātre ṛksāmayajuṣāṃ pate

---

98.9

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि समाचरेत् वत्सरान्ते ऽथवा कुर्यात् सर्वं द्वादशधा नरः

anena vidhinā sarvaṃ māsi māsi samācaret vatsarānte 'thavā kuryāt sarvaṃ dvādaśadhā naraḥ

---

98.10

संवत्सरान्ते घृतपायसेन संतर्प्य वह्निं द्विजपुंगवांश्च कुम्भान्पुनर्द्वादश धेनुयुक्तान् सरत्नहैरण्मयपद्मयुक्तान्

saṃvatsarānte ghṛtapāyasena saṃtarpya vahniṃ dvijapuṃgavāṃśca kumbhānpunardvādaśa dhenuyuktān saratnahairaṇmayapadmayuktān

---

98.11

पयस्विनीः शीलवतीश्च दद्याद् धर्मैः शृङ्गैः रौप्यखुरैश्च युक्ताः गावो ऽष्ट वा सप्त सकांस्यदोहा माल्याम्बरा वा चतुरो ऽप्यशक्तः दौर्गत्ययुक्तः कपिलामथैकां निवेदयेद्ब्राह्मणपुंगवाय

payasvinīḥ śīlavatīśca dadyād dharmaiḥ śṛṅgaiḥ raupyakhuraiśca yuktāḥ gāvo 'ṣṭa vā sapta sakāṃsyadohā mālyāmbarā vā caturo 'pyaśaktaḥ daurgatyayuktaḥ kapilāmathaikāṃ nivedayedbrāhmaṇapuṃgavāya

---

98.12

हैमीं च दद्यात्पृथिवीं सशेषाम् आकार्य रूप्यामथ वा च ताम्रीम् पैष्टीमशक्तः प्रतिमां विधाय सौवर्णसूर्येण समं प्रदद्यात् न वित्तशाठ्यं पुरुषो ऽत्र कुर्यात् कुर्वन्नधो याति न संशयो ऽत्र

haimīṃ ca dadyātpṛthivīṃ saśeṣām ākārya rūpyāmatha vā ca tāmrīm paiṣṭīmaśaktaḥ pratimāṃ vidhāya sauvarṇasūryeṇa samaṃ pradadyāt na vittaśāṭhyaṃ puruṣo 'tra kuryāt kurvannadho yāti na saṃśayo 'tra

---

98.13

यावन्महेन्द्रप्रमुखैर्नगेन्द्रैः पृथ्वा च सप्ताब्धियुतेह तिष्ठेत् तावत्स गन्धर्वगणैर् अशेषैः सम्पूज्यते नारद नाकपृष्ठे

yāvanmahendrapramukhairnagendraiḥ pṛthvā ca saptābdhiyuteha tiṣṭhet tāvatsa gandharvagaṇair aśeṣaiḥ sampūjyate nārada nākapṛṣṭhe

---

98.14

ततस्तु कर्मक्षयमाप्य सप्तद्वीपाधिपः स्यात्कुलशीलयुक्तः सृष्टेर्मुखे ऽव्यङ्गवपुः सभार्यः प्रभूतपुत्रान्वयवन्दिताङ्घ्रिः

tatastu karmakṣayamāpya saptadvīpādhipaḥ syātkulaśīlayuktaḥ sṛṣṭermukhe 'vyaṅgavapuḥ sabhāryaḥ prabhūtaputrānvayavanditāṅghriḥ

---

98.15

इति पठति शृणोति वाथ भक्त्या विधिमखिलं रविसंक्रमस्य पुण्यम् मतिमपि च ददाति सो ऽपि देवैर् अमरपतेर्भवने प्रपूज्यते च

iti paṭhati śṛṇoti vātha bhaktyā vidhimakhilaṃ ravisaṃkramasya puṇyam matimapi ca dadāti so 'pi devair amarapaterbhavane prapūjyate ca

99.1

मत्स्य-पुराण 99 शृणु नारद वक्ष्यामि विष्णोर्व्रतमनुत्तमम् विभूतिद्वादशी नाम सर्वदेवनमस्कृतम्

matsya-purāṇa 99 śṛṇu nārada vakṣyāmi viṣṇorvratamanuttamam vibhūtidvādaśī nāma sarvadevanamaskṛtam

---

99.2

कार्त्तिके चैत्रवैशाखे मार्गशीर्षे च फाल्गुने आषाढे वा दशम्यां तु शुक्लायां लघुभुङ्नरः कृत्वा सायन्तनीं संध्यां गृह्णीयान्नियमं बुधः

kārttike caitravaiśākhe mārgaśīrṣe ca phālgune āṣāḍhe vā daśamyāṃ tu śuklāyāṃ laghubhuṅnaraḥ kṛtvā sāyantanīṃ saṃdhyāṃ gṛhṇīyānniyamaṃ budhaḥ

---

99.3

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् द्वादश्यां द्विजसंयुक्तः करिष्ये भोजनं विभो

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya janārdanam dvādaśyāṃ dvijasaṃyuktaḥ kariṣye bhojanaṃ vibho

---

99.4

तदविघ्नेन मे यातु सफलं स्याच्च केशव नमो नारायणायेति वाच्यं च स्वपता निशि

tadavighnena me yātu saphalaṃ syācca keśava namo nārāyaṇāyeti vācyaṃ ca svapatā niśi

---

99.5

ततः प्रभात उत्थाय कृतस्नानजपः शुचिः पूजयेत्पुण्डरीकाक्षं शुक्लमाल्यानुलेपनैः

tataḥ prabhāta utthāya kṛtasnānajapaḥ śuciḥ pūjayetpuṇḍarīkākṣaṃ śuklamālyānulepanaiḥ

---

99.6

विभूतये नमः पादाव् अशोकाय च जानुनी नमः शिवायेत्यूरू च विश्वमूर्ते नमः कटिम्

vibhūtaye namaḥ pādāv aśokāya ca jānunī namaḥ śivāyetyūrū ca viśvamūrte namaḥ kaṭim

---

99.7

कन्दर्पाय नमो मेढ्रम् आदित्याय नमः करौ दामोदरायेत्युदरं वासुदेवाय च स्तनौ

kandarpāya namo meḍhram ādityāya namaḥ karau dāmodarāyetyudaraṃ vāsudevāya ca stanau

---

99.8

माधवायेत्युरो विष्णोः कण्ठम् उत्कण्ठिने नमः श्रीधराय मुखं केशान् केशवायेति नारद

mādhavāyetyuro viṣṇoḥ kaṇṭham utkaṇṭhine namaḥ śrīdharāya mukhaṃ keśān keśavāyeti nārada

---

99.9

पृष्ठं शार्ङ्गधरायेति श्रवणौ वरदाय वै स्वनाम्ना शङ्खचक्रासिगदाजलजपाणये शिरः सर्वात्मने ब्रह्मन् नम इत्यभिपूजयेत्

pṛṣṭhaṃ śārṅgadharāyeti śravaṇau varadāya vai svanāmnā śaṅkhacakrāsigadājalajapāṇaye śiraḥ sarvātmane brahman nama ityabhipūjayet

---

99.10

मत्स्यमुत्पलसंयुक्तं हैमं कृत्वा तु शक्तितः उदकुम्भसमायुक्तम् अग्रतः स्थापयेद्बुधः

matsyamutpalasaṃyuktaṃ haimaṃ kṛtvā tu śaktitaḥ udakumbhasamāyuktam agrataḥ sthāpayedbudhaḥ

---

99.11

गुडपात्रं तिलैर्युक्तं सितवस्त्राभिवेष्टितम् रात्रौ जागरणं कुर्याद् इतिहासकथादिना

guḍapātraṃ tilairyuktaṃ sitavastrābhiveṣṭitam rātrau jāgaraṇaṃ kuryād itihāsakathādinā

---

99.12

प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय कुटुम्बिने सकाञ्चनोत्पलं देवं सोदकुम्भं निवेदयेत्

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ brāhmaṇāya kuṭumbine sakāñcanotpalaṃ devaṃ sodakumbhaṃ nivedayet

---

99.13

यथा न मुच्यसे देव सदा सर्वविभूतिभिः तथा मामुद्धराशेषदुःखसंसारकर्दमात्

yathā na mucyase deva sadā sarvavibhūtibhiḥ tathā māmuddharāśeṣaduḥkhasaṃsārakardamāt

---

99.14

दशावताररूपाणि प्रतिमासं क्रमान्मुने दत्तात्रेयं तथा व्यासम् उत्पलेन समन्वितम् दद्यादेवं समा यावत् पाषण्डानभिवर्जयेत्

daśāvatārarūpāṇi pratimāsaṃ kramānmune dattātreyaṃ tathā vyāsam utpalena samanvitam dadyādevaṃ samā yāvat pāṣaṇḍānabhivarjayet

---

99.15

समाप्यैवं यथाशक्त्या द्वादश द्वादशीः पुनः संवत्सरान्ते लवणपर्वतेन समन्विताम् शय्यां दद्यान्मुनिश्रेष्ठ गुरवे धेनुसंयुताम्

samāpyaivaṃ yathāśaktyā dvādaśa dvādaśīḥ punaḥ saṃvatsarānte lavaṇaparvatena samanvitām śayyāṃ dadyānmuniśreṣṭha gurave dhenusaṃyutām

---

99.16

ग्रामं च शक्तिमान्दद्यात् क्षेत्रं वा भवनान्वितम् गुरुं सम्पूज्य विधिवद् वस्त्रालंकारभूषणैः

grāmaṃ ca śaktimāndadyāt kṣetraṃ vā bhavanānvitam guruṃ sampūjya vidhivad vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ

---

99.17

अन्यानपि यथाशक्त्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान् तर्पयेद् वस्त्रगोदानै रत्नौघधनसंचयैः अल्पवित्तो यथाशक्त्या स्तोकं स्तोकं समाचरेत्

anyānapi yathāśaktyā bhojayitvā dvijottamān tarpayed vastragodānai ratnaughadhanasaṃcayaiḥ alpavitto yathāśaktyā stokaṃ stokaṃ samācaret

---

99.18

यश्चाप्यतीव निःस्वः स्याद् भक्तिमान्माधवं प्रति पुष्पार्चनविधानेन स कुर्याद्वत्सरद्वयम्

yaścāpyatīva niḥsvaḥ syād bhaktimānmādhavaṃ prati puṣpārcanavidhānena sa kuryādvatsaradvayam

---

99.19

अनेन विधिना यस्तु विभूतिद्वादशीव्रतम् कुर्यात्पापविनिर्मुक्तः पितॄणां तारयेच्छतम्

anena vidhinā yastu vibhūtidvādaśīvratam kuryātpāpavinirmuktaḥ pitṝṇāṃ tārayecchatam

---

99.20

जन्मनां शतसाहस्रं न शोकफलभाग्भवेत् न च व्याधिर्भवेत्तस्य न दारिद्र्यं न बन्धनम् वैष्णवो वाथ शैवो वा भवेज्जन्मनि जन्मनि

janmanāṃ śatasāhasraṃ na śokaphalabhāgbhavet na ca vyādhirbhavettasya na dāridryaṃ na bandhanam vaiṣṇavo vātha śaivo vā bhavejjanmani janmani

---

99.21

यावद्युगसहस्राणां शतमष्टोत्तरं भवेत् तावत्स्वर्गे वसेद्ब्रह्मन् भूपतिश्च पुनर्भवेत्

yāvadyugasahasrāṇāṃ śatamaṣṭottaraṃ bhavet tāvatsvarge vasedbrahman bhūpatiśca punarbhavet

100.1

मत्स्य-पुराण 100 पुरा रथंतरे कल्पे राजासीत्पुष्पवाहनः नाम्ना लोकेषु विख्यातस् तेजसा सूर्यसंनिभः

matsya-purāṇa 100 purā rathaṃtare kalpe rājāsītpuṣpavāhanaḥ nāmnā lokeṣu vikhyātas tejasā sūryasaṃnibhaḥ

---

100.2

तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण नारद कमलं काञ्चनं दत्तं यथाकामगमं मुने

tapasā tasya tuṣṭena caturvaktreṇa nārada kamalaṃ kāñcanaṃ dattaṃ yathākāmagamaṃ mune

---

100.3

लोकैः समस्तैर् नगरवासिभिः सहितो नृपः द्वीपानि सुरलोकं च यथेष्टं व्यचरत्तदा

lokaiḥ samastair nagaravāsibhiḥ sahito nṛpaḥ dvīpāni suralokaṃ ca yatheṣṭaṃ vyacarattadā

---

100.4

कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः लोके च पूजितं यस्मात् पुष्करद्वीपमुच्यते

kalpādau saptamaṃ dvīpaṃ tasya puṣkaravāsinaḥ loke ca pūjitaṃ yasmāt puṣkaradvīpamucyate

---

100.5

देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतो ऽम्बुजम् पुष्पवाहनमित्याहुस् तस्मात्तं देवदानवाः

devena brahmaṇā dattaṃ yānamasya yato 'mbujam puṣpavāhanamityāhus tasmāttaṃ devadānavāḥ

---

100.6

नागम्यमस्यास्ति जगत्त्रये ऽपि ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपो ऽनुभावात् पत्नी च तस्याप्रतिमा मुनीन्द्र नारीसहस्रैरभितो ऽभिनन्द्या नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वतीवेष्टतमा भवस्य

nāgamyamasyāsti jagattraye 'pi brahmāmbujasthasya tapo 'nubhāvāt patnī ca tasyāpratimā munīndra nārīsahasrairabhito 'bhinandyā nāmnā ca lāvaṇyavatī babhūva sā pārvatīveṣṭatamā bhavasya

---

100.7

तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनाम् अग्र्यधनुर्धराणाम् तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर् विस्मयमाससाद सो ऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे

tasyātmajānāmayutaṃ babhūva dharmātmanām agryadhanurdharāṇām tadātmanaḥ sarvamavekṣya rājā muhurmuhur vismayamāsasāda so 'bhyāgataṃ vīkṣya munipravīraṃ prācetasaṃ vākyamidaṃ babhāṣe

---

100.8

कस्माद्विभूतिर् अमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सर्वविजितामरसुन्दरीणाम् भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहं च मुनीन्द्र धात्रा

kasmādvibhūtir amalāmaramartyapūjyā jātā ca sarvavijitāmarasundarīṇām bhāryā mamālpatapasā paritoṣitena dattaṃ mamāmbujagṛhaṃ ca munīndra dhātrā

---

100.9

यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम् नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस् तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः

yasminpraviṣṭamapi koṭiśataṃ nṛpāṇāṃ sāmātyakuñjararathaughajanāvṛtānām no lakṣyate kva gatamambaramadhya indus tārāgaṇairiva gataḥ paritaḥ sphuradbhiḥ

---

100.10

तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः भगवन्मयाथ तनयैर् अथवानयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः

tasmātkimanyajananījaṭharodbhavena dharmādikaṃ kṛtamaśeṣaphalāptihetuḥ bhagavanmayātha tanayair athavānayāpi bhadraṃ yadetadakhilaṃ kathaya pracetaḥ

---

100.11

मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम् जन्माभवत्तव तु लुब्धकुले ऽतिघोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी

munirabhyadhādatha bhavāntaritaṃ samīkṣya pṛthvīpateḥ prasabhamadbhutahetuvṛttam janmābhavattava tu lubdhakule 'tighore jātastvamapyanudinaṃ kila pāpakārī

---

100.12

वपुरप्यभूत्तव पुनः पुरुषाङ्गसंधिर् दुर्गन्धिसत्त्वभुजगावरणं समन्तात् न च ते सुहृन् न सुतबन्धुजनो न तातस् त्व् आदृक्स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता

vapurapyabhūttava punaḥ puruṣāṅgasaṃdhir durgandhisattvabhujagāvaraṇaṃ samantāt na ca te suhṛn na sutabandhujano na tātas tv ādṛksvasā na jananī ca tadābhiśastā

---

100.13

अभिसंगता परमभीष्टतमा विमुखी महीश तव योषिदियम् अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन् क्षुत्पीडितेनाथ तदा न किंचिद् आसादितं धान्यफलामिषाद्यम्

abhisaṃgatā paramabhīṣṭatamā vimukhī mahīśa tava yoṣidiyam abhūdanāvṛṣṭiratīva raudrā kadācidāhāranimittamasmin kṣutpīḍitenātha tadā na kiṃcid āsāditaṃ dhānyaphalāmiṣādyam

---

100.14

अथाभिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वैदिशनामधेयम्

athābhidṛṣṭaṃ mahadambujāḍhyaṃ sarovaraṃ paṅkaparītarodhaḥ padmānyathādāya tato bahūni gataḥ puraṃ vaidiśanāmadheyam

---

100.15

तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वयाशेषम् अहस् तदासीत् क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च

tanmaulyalābhāya puraṃ samastaṃ bhrāntaṃ tvayāśeṣam ahas tadāsīt kretā na kaścitkamaleṣu jātaḥ śrānto bhṛśaṃ kṣutparipīḍitaśca

---

100.16

उपविष्टस्त्वमेकस्मिन् सभार्यो भवनाङ्गणे अथ मङ्गलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्श्रुतः

upaviṣṭastvamekasmin sabhāryo bhavanāṅgaṇe atha maṅgalaśabdaśca tvayā rātrau mahāñśrutaḥ

---

100.17

सभार्यस्तत्र गतवान् यत्रासौ मङ्गलध्वनिः तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चावलोकिता

sabhāryastatra gatavān yatrāsau maṅgaladhvaniḥ tatra maṇḍapamadhyasthā viṣṇorarcāvalokitā

---

100.18

वेश्यानङ्गवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् समाप्तौ माघमासस्य लवणाचलमुत्तमम्

veśyānaṅgavatī nāma vibhūtidvādaśīvratam samāptau māghamāsasya lavaṇācalamuttamam

---

100.19

निवेदयन्ती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम्

nivedayantī gurave śayyāṃ copaskarānvitām alaṃkṛtya hṛṣīkeśaṃ sauvarṇāmarapādapam

---

100.20

तां तु दृष्ट्वा ततस्ताभ्याम् इदं च परिचिन्तितम् किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः

tāṃ tu dṛṣṭvā tatastābhyām idaṃ ca paricintitam kimebhiḥ kamalaiḥ kāryaṃ varaṃ viṣṇuralaṃkṛtaḥ

---

100.21

इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप तत्प्रसङ्गात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः

iti bhaktistadā jātā dampatyostu narādhipa tatprasaṅgātsamabhyarcya keśavaṃ lavaṇācalam śayyā ca puṣpaprakaraiḥ pūjitā bhūśca sarvataḥ

---

100.22

अथानङ्गवती तुष्टा तयोर्धनशतत्रयम् दीयतामादिदेशाथ कलधौतशतत्रयम्

athānaṅgavatī tuṣṭā tayordhanaśatatrayam dīyatāmādideśātha kaladhautaśatatrayam

---

100.23

न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्त्वावलम्बनात् अनङ्गवत्या च पुनस् तयोरन्नं चतुर्विधम् आनीय व्याहृतं चात्र भुज्यतामिति भूपते

na gṛhītaṃ tatastābhyāṃ bahusattvāvalambanāt anaṅgavatyā ca punas tayorannaṃ caturvidham ānīya vyāhṛtaṃ cātra bhujyatāmiti bhūpate

---

100.24

ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्यावो वै वरानने प्रसङ्गादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः

tābhyāṃ tu tadapi tyaktaṃ bhokṣyāvo vai varānane prasaṅgādupavāsena tavādya sukhamāvayoḥ

---

100.25

जन्मप्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ दृढव्रते तत्प्रसङ्गात्तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु ते ऽनघ

janmaprabhṛti pāpiṣṭhau kukarmāṇau dṛḍhavrate tatprasaṅgāttayormadhye dharmaleśastu te 'nagha

---

100.26

इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसङ्गादनुष्ठितम् प्रभाते च तदा दत्ता शय्या सलवणाचला

iti jāgaraṇaṃ tābhyāṃ tatprasaṅgādanuṣṭhitam prabhāte ca tadā dattā śayyā salavaṇācalā

---

100.27

ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु वस्त्रालंकारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः

grāmāśca gurave bhaktyā vipreṣu dvādaśaiva tu vastrālaṃkārasaṃyuktā gāvaśca karakānvitāḥ

---

100.28

भोजनं च सुहृन्मित्रदीनान्धकृपणैः समम् तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम्

bhojanaṃ ca suhṛnmitradīnāndhakṛpaṇaiḥ samam tacca lubdhakadāmpatyaṃ pūjayitvā visarjitam

---

100.29

स भवांल् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः पुष्करप्रकरात्तस्मात् केशवस्य न पूजनात्

sa bhavāṃl lubdhako jātaḥ sapatnīko nṛpeśvaraḥ puṣkaraprakarāttasmāt keśavasya na pūjanāt

---

100.30

विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम् तस्य सत्त्वस्य माहात्म्याद् अल्पेन तपसा नृप

vinaṣṭāśeṣapāpasya tava puṣkaramandiram tasya sattvasya māhātmyād alpena tapasā nṛpa

---

100.31

यथाकामगमं जातं लोकनाथश्चतुर्मुखः संतुष्टस्तव राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः

yathākāmagamaṃ jātaṃ lokanāthaścaturmukhaḥ saṃtuṣṭastava rājendra brahmarūpī janārdanaḥ

---

100.32

साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता

sāpyanaṅgavatī veśyā kāmadevasya sāmpratam patnī sapatnī saṃjātā ratyāḥ prītiriti śrutā lokeṣvānandajananī sakalāmarapūjitā

---

100.33

तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र पुष्करं तन्महीतले गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम् कुरु राजेन्द्र निर्वाणम् अवश्यं समवाप्स्यसि

tasmādutsṛjya rājendra puṣkaraṃ tanmahītale gaṅgātaṭaṃ samāśritya vibhūtidvādaśīvratam kuru rājendra nirvāṇam avaśyaṃ samavāpsyasi

---

100.34

इत्युक्त्वा स मुनिर् ब्रह्मंस् तत्रैवान्तरधीयत राजा यथोक्तं च पुनर् अकरोत्पुष्पवाहनः

ityuktvā sa munir brahmaṃs tatraivāntaradhīyata rājā yathoktaṃ ca punar akarotpuṣpavāhanaḥ

---

100.35

इदमाचरतो ब्रह्मन्न् अखण्डव्रतम् आचरेत् यथाकथंचित् कमलैर् द्वादश द्वादशीर् मुने

idamācarato brahmann akhaṇḍavratam ācaret yathākathaṃcit kamalair dvādaśa dvādaśīr mune

---

100.36

कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणानघ न वित्तशाठ्यं कुर्वीत भक्त्या तुष्यति केशवः

kartavyāḥ śaktito deyā viprebhyo dakṣiṇānagha na vittaśāṭhyaṃ kurvīta bhaktyā tuṣyati keśavaḥ

---

100.37

इति कलुषत्रिदारणं जनानामपि पठतीह शृणोति चाथ भक्त्या ।
मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम्

iti kaluṣatridāraṇaṃ janānāmapi paṭhatīha śṛṇoti cātha bhaktyā |
matimapi ca dadāti devaloke vasati sa koṭiśatāni vatsarāṇām

101.1

• मत्स्य-पुराण 101 अथातः सम्प्रवक्ष्यामि व्रतषष्ठीमनुत्तमाम् रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशनम्

** matsya-purāṇa 101 athātaḥ sampravakṣyāmi vrataṣaṣṭhīmanuttamām rudreṇābhihitāṃ divyāṃ mahāpātakanāśanam*

---

101.2

नक्तमब्दं चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी

naktamabdaṃ caritvā tu gavā sārdhaṃ kuṭumbine haimaṃ cakraṃ triśūlaṃ ca dadyādviprāya vāsasī

---

101.3

शिवरूपस्ततो ऽस्माभिः शिवलोके स मोदते एतद्देवव्रतं नाम महापातकनाशनम्

śivarūpastato 'smābhiḥ śivaloke sa modate etaddevavrataṃ nāma mahāpātakanāśanam

---

101.4

यस्त्वेकभक्तेन समां शिवं हैमवृषान्वितम् धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शांकरम् एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकविनाशनम्

yastvekabhaktena samāṃ śivaṃ haimavṛṣānvitam dhenuṃ tilamayīṃ dadyāt sa padaṃ yāti śāṃkaram etadrudravrataṃ nāma pāpaśokavināśanam

---

101.5

यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम् स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम्

yastu nīlotpalaṃ haimaṃ śarkarāpātrasaṃyutam ekāntaritanaktāśī samānte vṛṣasaṃyutam sa vaiṣṇavaṃ padaṃ yāti līlāvratamidaṃ smṛtam

---

101.6

आषाढादिचतुर्मासम् अभ्यङ्गं वर्जयेन्नरः भोजनोपस्करं दद्यात् स याति भवनं हरेः जने प्रीतिकरं नॄणां प्रीतिव्रतमिहोच्यते

āṣāḍhādicaturmāsam abhyaṅgaṃ varjayennaraḥ bhojanopaskaraṃ dadyāt sa yāti bhavanaṃ hareḥ jane prītikaraṃ nṝṇāṃ prītivratamihocyate

---

101.7

वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपात्रैश्च संयुतम्

varjayitvā madhau yastu dadhikṣīraghṛtaikṣavam dadyādvastrāṇi sūkṣmāṇi rasapātraiśca saṃyutam

---

101.8

सम्पूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम्

sampūjya vipramithunaṃ gaurī me prīyatāmiti etadgaurīvrataṃ nāma bhavānīlokadāyakam

---

101.9

पुष्यादौ यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तं मधौ पुनः अशोकं काञ्चनं दद्याद् इक्षुयुक्तं दशाङ्गुलम्

puṣyādau yastrayodaśyāṃ kṛtvā naktaṃ madhau punaḥ aśokaṃ kāñcanaṃ dadyād ikṣuyuktaṃ daśāṅgulam

---

101.10

विप्राय वस्त्रसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात्पुनर्नरः एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम्

viprāya vastrasaṃyuktaṃ pradyumnaḥ prīyatāmiti kalpaṃ viṣṇupade sthitvā viśokaḥ syātpunarnaraḥ etat kāmavrataṃ nāma sadā śokavināśanam

---

101.11

आषाढादिव्रतं यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम् वार्ताकं च चतुर्मासं मधुसर्पिर्घटान्वितम्

āṣāḍhādivrataṃ yastu varjayennakhakartanam vārtākaṃ ca caturmāsaṃ madhusarpirghaṭānvitam

---

101.12

कार्त्तिक्यां तत्पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम्

kārttikyāṃ tatpunarhaimaṃ brāhmaṇāya nivedayet sa rudralokamāpnoti śivavratamidaṃ smṛtam

---

101.13

वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमन्तशिशिरावृतू पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्चनम्

varjayedyastu puṣpāṇi hemantaśiśirāvṛtū puṣpatrayaṃ ca phālgunyāṃ kṛtvā śaktyā ca kāñcanam

---

101.14

दद्याद्द्विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम्

dadyāddvikālavelāyāṃ prīyetāṃ śivakeśavau dattvā paraṃ padaṃ yāti saumyavratamidaṃ smṛtam

---

101.15

फाल्गुन्यादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् समाप्ते शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम्

phālgunyāditṛtīyāyāṃ lavaṇaṃ yastu varjayet samāpte śayanaṃ dadyād gṛhaṃ copaskarānvitam

---

101.16

सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते

sampūjya vipramithunaṃ bhavānī prīyatāmiti gaurīloke vasetkalpaṃ saubhāgyavratamucyate

---

101.17

संध्यामौनं ततः कृत्वा समान्ते घृतकुम्भकम् वस्त्रयुग्मं तिलान्घण्टां ब्राह्मणाय निवेदयेत्

saṃdhyāmaunaṃ tataḥ kṛtvā samānte ghṛtakumbhakam vastrayugmaṃ tilānghaṇṭāṃ brāhmaṇāya nivedayet

---

101.18

सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम्

sārasvataṃ padaṃ yāti punarāvṛttidurlabham etatsārasvataṃ nāma rūpavidyāpradāyakam

---

101.19

लक्ष्मीमभ्यर्च्य पञ्चम्याम् उपवासी भवेन्नरः समान्ते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम्

lakṣmīmabhyarcya pañcamyām upavāsī bhavennaraḥ samānte hemakamalaṃ dadyāddhenusamanvitam

---

101.20

स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीवाञ्जन्मजन्मनि एतत् सम्पद्व्रतं नाम सदा पापविनाशनम्

sa vaiṣṇavaṃ padaṃ yāti lakṣmīvāñjanmajanmani etat sampadvrataṃ nāma sadā pāpavināśanam

---

101.21

कृत्वोपलेपनं शम्भोर् अग्रतः केशवस्य च यावदब्दं पुनर्दद्याद् धेनुं जलघटान्विताम्

kṛtvopalepanaṃ śambhor agrataḥ keśavasya ca yāvadabdaṃ punardadyād dhenuṃ jalaghaṭānvitām

---

101.22

जन्मायुतं स राजा स्यात् ततः शिवपुरं व्रजेत् एतद् आयुर्व्रतं नाम सर्वकामप्रदायकम्

janmāyutaṃ sa rājā syāt tataḥ śivapuraṃ vrajet etad āyurvrataṃ nāma sarvakāmapradāyakam

---

101.23

अश्वत्थं भास्करं गङ्गां प्रणम्यैकत्र वाग्यतः एकभक्तं नरः कुर्याद् अब्दमेकं विमत्सरः

aśvatthaṃ bhāskaraṃ gaṅgāṃ praṇamyaikatra vāgyataḥ ekabhaktaṃ naraḥ kuryād abdamekaṃ vimatsaraḥ

---

101.24

व्रतान्ते विप्रमिथुनं पूज्यं धेनुत्रयान्वितम् वृक्षं हिरण्मयं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् एतत् कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम्

vratānte vipramithunaṃ pūjyaṃ dhenutrayānvitam vṛkṣaṃ hiraṇmayaṃ dadyāt so'śvamedhaphalaṃ labhet etat kīrtivrataṃ nāma bhūtikīrtiphalapradam

---

101.25

घृतेन स्नपनं कुर्याच् छम्भोर् वा केशवस्य च अक्षताभिः सुपुष्पाभिः कृत्वा गोमयमण्डलम्

ghṛtena snapanaṃ kuryāc chambhor vā keśavasya ca akṣatābhiḥ supuṣpābhiḥ kṛtvā gomayamaṇḍalam

---

101.26

तिलधेनुसमोपेतं समान्ते हेमपङ्कजम् शुद्धमष्टाङ्गुलं दद्याच् छिवलोके महीयते सामगाय ततश्चैतत् सामव्रतमिहोच्यते

tiladhenusamopetaṃ samānte hemapaṅkajam śuddhamaṣṭāṅgulaṃ dadyāc chivaloke mahīyate sāmagāya tataścaitat sāmavratamihocyate

---

101.27

नवम्यामेकभक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः भोजयित्वासनं दद्याद् धैमकञ्चुकवाससी

navamyāmekabhaktaṃ tu kṛtvā kanyāśca śaktitaḥ bhojayitvāsanaṃ dadyād dhaimakañcukavāsasī

---

101.28

हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत् जन्मार्बुदं सुरूपः स्याच् छत्रुभिश्चापराजितः एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम्

haimaṃ siṃhaṃ ca viprāya dattvā śivapadaṃ vrajet janmārbudaṃ surūpaḥ syāc chatrubhiścāparājitaḥ etadvīravrataṃ nāma nārīṇāṃ ca sukhapradam

---

101.29

यावत्समा भवेद्यस्तु पञ्चदश्यां पयोव्रतः समान्ते श्राद्धकृद्दद्यात् पञ्च गास्तु पयस्विनीः

yāvatsamā bhavedyastu pañcadaśyāṃ payovrataḥ samānte śrāddhakṛddadyāt pañca gāstu payasvinīḥ

---

101.30

वासांसि च पिशङ्गानि जलकुम्भयुतानि च स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् पितृव्रतम् इदं स्मृतम्

vāsāṃsi ca piśaṅgāni jalakumbhayutāni ca sa yāti vaiṣṇavaṃ lokaṃ pitṝṇāṃ tārayecchatam kalpānte rājarājaḥ syāt pitṛvratam idaṃ smṛtam

---

101.31

चैत्रादिचतुरो मासाञ् जलं दद्यादयाचितम् व्रतान्ते मणिकं दद्याद् अन्नवस्त्रसमन्वितम्

caitrādicaturo māsāñ jalaṃ dadyādayācitam vratānte maṇikaṃ dadyād annavastrasamanvitam

---

101.32

तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते कल्पान्ते भूपतिर्नूनम् आनन्दव्रतमुच्यते

tilapātraṃ hiraṇyaṃ ca brahmaloke mahīyate kalpānte bhūpatirnūnam ānandavratamucyate

---

101.33

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः वत्सरान्ते पुनर्दद्याद् धेनुं पञ्चामृतेन हि

pañcāmṛtena snapanaṃ kṛtvā saṃvatsaraṃ vibhoḥ vatsarānte punardadyād dhenuṃ pañcāmṛtena hi

---

101.34

विप्राय दद्याच्छङ्खं च स पदं याति शांकरम् राजा भवति कल्पान्ते धृतिव्रतमिदं स्मृतम्

viprāya dadyācchaṅkhaṃ ca sa padaṃ yāti śāṃkaram rājā bhavati kalpānte dhṛtivratamidaṃ smṛtam

---

101.35

वर्जयित्वा पुमान्मांसम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् तद्वद्धेममृगं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् अहिंसाव्रतमित्युक्तं कल्पान्ते भूपतिर्भवेत्

varjayitvā pumānmāṃsam abdānte goprado bhavet tadvaddhemamṛgaṃ dadyāt so'śvamedhaphalaṃ labhet ahiṃsāvratamityuktaṃ kalpānte bhūpatirbhavet

---

101.36

माघमास्युषसि स्नानं कृत्वा दाम्पत्यमर्चयेत् भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणः सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम्

māghamāsyuṣasi snānaṃ kṛtvā dāmpatyamarcayet bhojayitvā yathāśaktyā mālyavastravibhūṣaṇaḥ sūryaloke vasetkalpaṃ sūryavratamidaṃ smṛtam

---

101.37

आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः विप्रेषु भोजनं दद्यात् कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत् स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम्

āṣāḍhādicaturmāsaṃ prātaḥsnāyī bhavennaraḥ vipreṣu bhojanaṃ dadyāt kārttikyāṃ goprado bhavet sa vaiṣṇavaṃ padaṃ yāti viṣṇuvratamidaṃ śubham

---

101.38

अयनादयनं यावद् वर्जयेत्पुष्पसर्पिषी तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहैव तु

ayanādayanaṃ yāvad varjayetpuṣpasarpiṣī tadante puṣpadāmāni ghṛtadhenvā sahaiva tu

---

101.39

दत्त्वा शिवपदं गच्छेद् विप्राय घृतपायसम् एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम्

dattvā śivapadaṃ gacched viprāya ghṛtapāyasam etacchīlavrataṃ nāma śīlārogyaphalapradam

---

101.40

संध्यादीपप्रदो यस्तु समां तैलं विवर्जयेत् समान्ते दीपिकां दद्याच् चक्रशूले च काञ्चने

saṃdhyādīpaprado yastu samāṃ tailaṃ vivarjayet samānte dīpikāṃ dadyāc cakraśūle ca kāñcane

---

101.41

वस्त्रयुग्मं च विप्राय तेजस्वी स भवेदिह रुद्रलोकमवाप्नोति दीप्तिव्रतमिदं स्मृतम्

vastrayugmaṃ ca viprāya tejasvī sa bhavediha rudralokamavāpnoti dīptivratamidaṃ smṛtam

---

101.42

कार्त्तिक्यादितृतीयायां प्राश्य गोमूत्रयावकम् नक्तं चरेदब्दमेकम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत्

kārttikyāditṛtīyāyāṃ prāśya gomūtrayāvakam naktaṃ caredabdamekam abdānte goprado bhavet

---

101.43

गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह एतद्रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम्

gaurīloke vasetkalpaṃ tato rājā bhavediha etadrudravrataṃ nāma sadā kalyāṇakārakam

---

101.44

वर्जयेच्चैत्रमासे च यश्च गन्धानुलेपनम् शुक्तिं गन्धभृतां दत्त्वा विप्राय सितवाससी वारुणं पदमाप्नोति दृढव्रतमिदं स्मृतम्

varjayeccaitramāse ca yaśca gandhānulepanam śuktiṃ gandhabhṛtāṃ dattvā viprāya sitavāsasī vāruṇaṃ padamāpnoti dṛḍhavratamidaṃ smṛtam

---

101.45

वैशाखे पुष्पलवणं वर्जयित्वाथ गोप्रदः भूत्वा विष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह एतत्कान्तिव्रतं नाम कान्तिकीर्तिफलप्रदम्

vaiśākhe puṣpalavaṇaṃ varjayitvātha gopradaḥ bhūtvā viṣṇupade kalpaṃ sthitvā rājā bhavediha etatkāntivrataṃ nāma kāntikīrtiphalapradam

---

101.46

ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिलराशिसमन्वितम् त्र्यहं तिलप्रदो भूत्वा वह्निं संतर्प्य सद्विजम्

brahmāṇḍaṃ kāñcanaṃ kṛtvā tilarāśisamanvitam tryahaṃ tilaprado bhūtvā vahniṃ saṃtarpya sadvijam

---

101.47

सम्पूज्य विप्रदाम्पत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति

sampūjya vipradāmpatyaṃ mālyavastravibhūṣaṇaiḥ śaktitastripalādūrdhvaṃ viśvātmā prīyatāmiti

---

101.48

पुण्ये ऽह्नि दद्यात्स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम् एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणपददायकम्

puṇye 'hni dadyātsa paraṃ brahma yātyapunarbhavam etadbrahmavrataṃ nāma nirvāṇapadadāyakam

---

101.49

यश्चोभयमुखीं दद्यात् प्रभूतकनकान्विताम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परमं पदम् एतद्धेनुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम्

yaścobhayamukhīṃ dadyāt prabhūtakanakānvitām dinaṃ payovratastiṣṭhet sa yāti paramaṃ padam etaddhenuvrataṃ nāma punarāvṛttidurlabham

---

101.50

त्र्यहं पयोव्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् पलादूर्ध्वं यथाशक्त्या तण्डुलैस् तूपसंयुतम् दत्त्वा ब्रह्मपदं याति कल्पव्रतमिदं स्मृतम्

tryahaṃ payovrate sthitvā kāñcanaṃ kalpapādapam palādūrdhvaṃ yathāśaktyā taṇḍulais tūpasaṃyutam dattvā brahmapadaṃ yāti kalpavratamidaṃ smṛtam

---

101.51

मासोपवासी यो दद्याद् धेनुं विप्राय शोभनाम् स वैष्णवं पदं यति भीमव्रतमिदं स्मृतम्

māsopavāsī yo dadyād dhenuṃ viprāya śobhanām sa vaiṣṇavaṃ padaṃ yati bhīmavratamidaṃ smṛtam

---

101.52

दद्याद् विंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु काञ्चनीम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद् रुद्रलोके महीयते धराव्रतमिदं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम्

dadyād viṃśatpalādūrdhvaṃ mahīṃ kṛtvā tu kāñcanīm dinaṃ payovratastiṣṭhed rudraloke mahīyate dharāvratamidaṃ proktaṃ saptakalpaśatānugam

---

101.53

माघे मासे ऽथवा चैत्रे गुडधेनुप्रदो भवेत् गुडव्रतस्तृतीयायां गौरीलोके महीयते महाव्रतमिदं नाम परमानन्दकारकम्

māghe māse 'thavā caitre guḍadhenuprado bhavet guḍavratastṛtīyāyāṃ gaurīloke mahīyate mahāvratamidaṃ nāma paramānandakārakam

---

101.54

पक्षोपवासी यो दद्याद् विप्राय कपिलाद्वयम् ब्रह्मलोकमवाप्नोति देवासुरसुपूजितम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् प्रभाव्रतमिदं स्मृतम्

pakṣopavāsī yo dadyād viprāya kapilādvayam brahmalokamavāpnoti devāsurasupūjitam kalpānte rājarājaḥ syāt prabhāvratamidaṃ smṛtam

---

101.55

वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुम्भदः शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम्

vatsaraṃ tvekabhaktāśī sabhakṣyajalakumbhadaḥ śivaloke vasetkalpaṃ prāptivratamidaṃ smṛtam

---

101.56

नक्ताशी चाष्टमीषु स्याद् वत्सरान्ते च धेनुदः पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतमुच्यते

naktāśī cāṣṭamīṣu syād vatsarānte ca dhenudaḥ pauraṃdaraṃ puraṃ yāti sugativratamucyate

---

101.57

विप्रायेन्धनदो यस्तु वर्षादिचतुरस्त्वृतून् घृतधेनुप्रदो ऽन्ते च स परं ब्रह्म गच्छति वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापविनाशनम्

viprāyendhanado yastu varṣādicaturastvṛtūn ghṛtadhenuprado 'nte ca sa paraṃ brahma gacchati vaiśvānaravrataṃ nāma sarvapāpavināśanam

---

101.58

एकादश्यां च नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत् समान्ते वैष्णवं हैमं स विष्णोः पदमाप्नुयात् एतत् कृष्णव्रतं नाम कल्पान्ते राज्यभाग्भवेत्

ekādaśyāṃ ca naktāśī yaścakraṃ vinivedayet samānte vaiṣṇavaṃ haimaṃ sa viṣṇoḥ padamāpnuyāt etat kṛṣṇavrataṃ nāma kalpānte rājyabhāgbhavet

---

101.59

पायसाशी समान्ते तु दद्याद्विप्राय गोयुगम् लक्ष्मीलोकमवाप्नोति ह्य् एतद् देवीव्रतं स्मृतम्

pāyasāśī samānte tu dadyādviprāya goyugam lakṣmīlokamavāpnoti hy etad devīvrataṃ smṛtam

---

101.60

सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात् समान्ते गां पयस्विनीम् सूर्यलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिदं स्मृतम्

saptamyāṃ naktabhugdadyāt samānte gāṃ payasvinīm sūryalokamavāpnoti bhānuvratamidaṃ smṛtam

---

101.61

चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्याद् अब्दान्ते हेमवारणम् व्रतं वैनायकं नाम शिवलोकफलप्रदम्

caturthyāṃ naktabhugdadyād abdānte hemavāraṇam vrataṃ vaināyakaṃ nāma śivalokaphalapradam

---

101.62

महाफलानि यस्त्यक्त्वा चतुर्मासं द्विजातये हैमानि कार्त्तिके दद्याद् गोयुगेन समन्वितम् एतत् फलव्रतं नाम विष्णुलोकफलप्रदम्

mahāphalāni yastyaktvā caturmāsaṃ dvijātaye haimāni kārttike dadyād goyugena samanvitam etat phalavrataṃ nāma viṣṇulokaphalapradam

---

101.63

यश्चोपवासी सप्तम्यां समान्ते हैमपङ्कजम् गाश्च वै शक्तितो दद्याद् धेमान्नघटसंयुताः एतत् सौरव्रतं नाम सूर्यलोकफलप्रदम्

yaścopavāsī saptamyāṃ samānte haimapaṅkajam gāśca vai śaktito dadyād dhemānnaghaṭasaṃyutāḥ etat sauravrataṃ nāma sūryalokaphalapradam

---

101.64

द्वादश द्वादशीर्यस्तु समाप्योपोषणेन च गोवस्त्रकाञ्चनैर्विप्रान् पूजयेच्छक्तितो नरः परमं पदं प्राप्नोति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम्

dvādaśa dvādaśīryastu samāpyopoṣaṇena ca govastrakāñcanairviprān pūjayecchaktito naraḥ paramaṃ padaṃ prāpnoti viṣṇuvratamidaṃ smṛtam

---

101.65

कार्त्तिक्यां च वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् शैवं पदमवाप्नोति वार्षव्रतमिदं स्मृतम्

kārttikyāṃ ca vṛṣotsargaṃ kṛtvā naktaṃ samācaret śaivaṃ padamavāpnoti vārṣavratamidaṃ smṛtam

---

101.66

कृच्छ्रान्ते गोप्रदः कुर्याद् भोजनं शक्तितः पदम् विप्राणां शांकरं याति प्राजापत्यमिदं व्रतम्

kṛcchrānte gopradaḥ kuryād bhojanaṃ śaktitaḥ padam viprāṇāṃ śāṃkaraṃ yāti prājāpatyamidaṃ vratam

---

101.67

चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समान्ते गोधनप्रदः शैवं पदमवाप्नोति त्रैयम्बकमिदं व्रतम्

caturdaśyāṃ tu naktāśī samānte godhanapradaḥ śaivaṃ padamavāpnoti traiyambakamidaṃ vratam

---

101.68

सप्तरात्रोषितो दद्याद् घृतकुम्भं द्विजातये घृतव्रतमिदं प्राहुर् ब्रह्मलोकफलप्रदम्

saptarātroṣito dadyād ghṛtakumbhaṃ dvijātaye ghṛtavratamidaṃ prāhur brahmalokaphalapradam

---

101.69

आकाशशायी वर्षासु धेनुमन्ते पयस्विनीम् शक्रलोके वसेन्नित्यम् इन्द्रव्रतमिदं स्मृतम्

ākāśaśāyī varṣāsu dhenumante payasvinīm śakraloke vasennityam indravratamidaṃ smṛtam

---

101.70

अनग्निपक्कम् अश्नाति तृतीयायां तु यो नरः गां दत्त्वा शिवमभ्येति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इह चानन्दकृत्पुंसां श्रेयोव्रतमिदं स्मृतम्

anagnipakkam aśnāti tṛtīyāyāṃ tu yo naraḥ gāṃ dattvā śivamabhyeti punarāvṛttidurlabham iha cānandakṛtpuṃsāṃ śreyovratamidaṃ smṛtam

---

101.71

हैमं पलद्वयादूर्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम् ददत्कृतोपवासः स्याद् दिवि कल्पशतं वसेत् कल्पान्ते राजराजः स्याद् अश्वव्रतमिदं स्मृतम्

haimaṃ paladvayādūrdhvaṃ rathamaśvayugānvitam dadatkṛtopavāsaḥ syād divi kalpaśataṃ vaset kalpānte rājarājaḥ syād aśvavratamidaṃ smṛtam

---

101.72

तद्वद्धेमरथं दद्यात् करिभ्यां संयुतं नरः सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमथ भूपतिः भवेदुपोषितो भूत्वा करिव्रतमिदं स्मृतम्

tadvaddhemarathaṃ dadyāt karibhyāṃ saṃyutaṃ naraḥ satyaloke vasetkalpaṃ sahasramatha bhūpatiḥ bhavedupoṣito bhūtvā karivratamidaṃ smṛtam

---

101.73

उपवासं परित्यज्य समान्ते गोप्रदो भवेत् यक्षाधिपत्यमाप्नोति सुखव्रतमिदं स्मृतम्

upavāsaṃ parityajya samānte goprado bhavet yakṣādhipatyamāpnoti sukhavratamidaṃ smṛtam

---

101.74

निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गोप्रदो भवेत् वारुणं लोकमाप्नोति वरुणव्रतमुच्यते

niśi kṛtvā jale vāsaṃ prabhāte goprado bhavet vāruṇaṃ lokamāpnoti varuṇavratamucyate

---

101.75

चान्द्रायणं च यः कुर्याद् धैमं चन्द्रं निवेदयेत् चन्द्रव्रतमिदं प्रोक्तं चन्द्रलोकफलप्रदम्

cāndrāyaṇaṃ ca yaḥ kuryād dhaimaṃ candraṃ nivedayet candravratamidaṃ proktaṃ candralokaphalapradam

---

101.76

ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो दिवम् यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम्

jyeṣṭhe pañcatapāḥ sāyaṃ hemadhenuprado divam yātyaṣṭamīcaturdaśyo rudravratamidaṃ smṛtam

---

101.77

सकृद्वितानकं कुर्यात् तृतीयायां शिवालये समान्ते धेनुदो याति भवानीव्रतमुच्यते

sakṛdvitānakaṃ kuryāt tṛtīyāyāṃ śivālaye samānte dhenudo yāti bhavānīvratamucyate

---

101.78

माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात् सप्तम्यां गोप्रदो भवेत् दिवि कल्पमुषित्वेह राजा स्यात्पवनं व्रतम्

māghe niśyārdravāsāḥ syāt saptamyāṃ goprado bhavet divi kalpamuṣitveha rājā syātpavanaṃ vratam

---

101.79

त्रिरात्रोपोषितो दद्यात् फाल्गुन्यां भवनं शुभम् आदित्यलोकमाप्नोति धामव्रतमिदं स्मृतम्

trirātropoṣito dadyāt phālgunyāṃ bhavanaṃ śubham ādityalokamāpnoti dhāmavratamidaṃ smṛtam

---

101.80

त्रिसंध्यं पूज्य दाम्पत्यम् उपवासी विभूषणैः अन्नं गाश्च समाप्नोति मोक्षमिन्द्रव्रतादिह

trisaṃdhyaṃ pūjya dāmpatyam upavāsī vibhūṣaṇaiḥ annaṃ gāśca samāpnoti mokṣamindravratādiha

---

101.81

दत्त्वा सितद्वितीयायाम् इन्दोर्लवणभाजनम् समान्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमन्दिरम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतमिदं स्मृतम्

dattvā sitadvitīyāyām indorlavaṇabhājanam samānte goprado yāti viprāya śivamandiram kalpānte rājarājaḥ syāt somavratamidaṃ smṛtam

---

101.82

प्रतिपद्येकभक्ताशी समान्ते कपिलाप्रदः वैश्वानरपदं याति शिवव्रतमिदं स्मृतम्

pratipadyekabhaktāśī samānte kapilāpradaḥ vaiśvānarapadaṃ yāti śivavratamidaṃ smṛtam

---

101.83

दशम्याम् एकभक्ताशी समान्ते दशधेनुदः दिशश्च काञ्चनैर्दद्याद् ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम्

daśamyām ekabhaktāśī samānte daśadhenudaḥ diśaśca kāñcanairdadyād brahmāṇḍādhipatirbhavet etad viśvavrataṃ nāma mahāpātakanāśanam

---

101.84

यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्टिम् अनुत्तमाम् मन्वन्तरशतं सो ऽपि गन्धर्वाधिपतिर्भवेत्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi vrataṣaṣṭim anuttamām manvantaraśataṃ so 'pi gandharvādhipatirbhavet

---

101.85

षष्टिव्रतं नारद पुण्यमेतत् तवोदितं विश्वजनीनमन्यत् श्रोतुं तवेच्छा तदुदीरयामि प्रियेषु किं वाकथनीयम् अस्ति

ṣaṣṭivrataṃ nārada puṇyametat tavoditaṃ viśvajanīnamanyat śrotuṃ tavecchā tadudīrayāmi priyeṣu kiṃ vākathanīyam asti

102.1

मत्स्य-पुराण 102 नैर्मल्यं भावशुद्धिश्च विना स्नानं न विद्यते तस्मान्मनोविशुद्ध्यर्थं स्नानमादौ विधीयते

matsya-purāṇa 102 nairmalyaṃ bhāvaśuddhiśca vinā snānaṃ na vidyate tasmānmanoviśuddhyarthaṃ snānamādau vidhīyate

---

102.2

अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत् तीर्थं च कल्पयेद्विद्वान् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् नमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः

anuddhṛtairuddhṛtairvā jalaiḥ snānaṃ samācaret tīrthaṃ ca kalpayedvidvān mūlamantreṇa mantravit namo nārāyaṇāyeti mūlamantra udāhṛtaḥ

---

102.3

दर्भपाणिस्तु विधिना आचान्तः प्रयतः शुचिः चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समन्ततः प्रकल्प्यावाहयेद् गङ्गाम् एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः

darbhapāṇistu vidhinā ācāntaḥ prayataḥ śuciḥ caturhastasamāyuktaṃ caturasraṃ samantataḥ prakalpyāvāhayed gaṅgām ebhirmantrairvicakṣaṇaḥ

---

102.4

विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता पाहि नस् त्वेनसस् तस्माद् आजन्ममरणान्तिकात्

viṣṇoḥ pādaprasūtāsi vaiṣṇavī viṣṇudevatā pāhi nas tvenasas tasmād ājanmamaraṇāntikāt

---

102.5

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि

tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca tīrthānāṃ vāyurabravīt divi bhuvyantarikṣe ca tāni te santi jāhnavi

---

102.6

नन्दिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वकायामृता शिवा

nandinītyeva te nāma deveṣu nalinīti ca dakṣā pṛthvī ca vihagā viśvakāyāmṛtā śivā

---

102.7

विद्याधरी सुप्रशान्ता तथा विश्वप्रसादिनी क्षेमा च जाह्नवी चैव शान्ता शान्तिप्रदायिनी

vidyādharī supraśāntā tathā viśvaprasādinī kṣemā ca jāhnavī caiva śāntā śāntipradāyinī

---

102.8

एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत् भवेत्संनिहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी

etāni puṇyanāmāni snānakāle prakīrtayet bhavetsaṃnihitā tatra gaṅgā tripathagāminī

---

102.9

सप्तवाराभिजप्तेन करसम्पुटयोजितः मूर्ध्नि कुर्याज्जलं भूयस् त्रिचतुष्पञ्चसप्तकम् स्नानं कुर्यान्मृदा तद्वद् आमन्त्र्य तु विधानतः

saptavārābhijaptena karasampuṭayojitaḥ mūrdhni kuryājjalaṃ bhūyas tricatuṣpañcasaptakam snānaṃ kuryānmṛdā tadvad āmantrya tu vidhānataḥ

---

102.10

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्

aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasuṃdhare mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam

---

102.11

उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता आरुह्य मम गात्राणि सर्वं पापं प्रचोदय

uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā mṛttike brahmadattāsi kāśyapenābhimantritā āruhya mama gātrāṇi sarvaṃ pāpaṃ pracodaya

---

102.12

मृत्तिके देहि नः पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुव्रते

mṛttike dehi naḥ puṣṭiṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam namaste sarvalokānāṃ prabhavāraṇi suvrate

---

102.13

एवं स्नात्वा ततः पश्चाद् आचम्य च विधानतः उत्थाय वाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधाय वै ततस्तु तर्पणं कुर्यात् त्रैलोक्याप्यायनाय वै

evaṃ snātvā tataḥ paścād ācamya ca vidhānataḥ utthāya vāsasī śukle śuddhe tu paridhāya vai tatastu tarpaṇaṃ kuryāt trailokyāpyāyanāya vai

---

102.14

देवा यक्षास्तथा नागा गन्धर्वाप्सरसो ऽसुराः क्रूराः सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जम्बुकाः खगाः

devā yakṣāstathā nāgā gandharvāpsaraso 'surāḥ krūrāḥ sarpāḥ suparṇāśca taravo jambukāḥ khagāḥ

---

102.15

वाय्वाधारा जलाधारास् तथैवाकाशगामिनः निराधाराश्च ये जीवा ये तु धर्मरतास्तथा

vāyvādhārā jalādhārās tathaivākāśagāminaḥ nirādhārāśca ye jīvā ye tu dharmaratāstathā

---

102.16

तेषामाप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया कृतोपवीती देवेभ्यो निवीती च भवेत्ततः

teṣāmāpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā kṛtopavītī devebhyo nivītī ca bhavettataḥ

---

102.17

मनुष्यांस्तर्पयेद्भक्त्या ब्रह्मपुत्रानृषींस्तथा सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः

manuṣyāṃstarpayedbhaktyā brahmaputrānṛṣīṃstathā sanakaśca sanandaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ

---

102.18

कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा सर्वे ते तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा

kapilaścāsuriścaiva voḍhuḥ pañcaśikhastathā sarve te tṛptimāyāntu maddattenāmbunā sadā

---

102.19

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च देवब्रह्मऋषीन् सर्वांस् तर्पयेद् अक्षतौदकैः

marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradameva ca devabrahmaṛṣīn sarvāṃs tarpayed akṣataudakaiḥ

---

102.20

अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्वाच्य भूतले अग्निष्वात्तास्तथा सौम्या हविष्मन्तस्तथोष्मपाः

apasavyaṃ tataḥ kṛtvā savyaṃ jānvācya bhūtale agniṣvāttāstathā saumyā haviṣmantastathoṣmapāḥ

---

102.21

सुकालिनो बर्हिषदस् तथान्ये वाज्यपाः पुनः संतर्प्याः पितरो भक्त्या सतिलोदकचन्दनैः

sukālino barhiṣadas tathānye vājyapāḥ punaḥ saṃtarpyāḥ pitaro bhaktyā satilodakacandanaiḥ

---

102.22

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च वैवस्वताय कालाय सर्वभृतक्षयाय च

yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca vaivasvatāya kālāya sarvabhṛtakṣayāya ca

---

102.23

औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः दर्भपाणिस्तु विधिना पितॄन्संतर्पयेद्बुधः

audumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine vṛkodarāya citrāya citraguptāya vai namaḥ darbhapāṇistu vidhinā pitṝnsaṃtarpayedbudhaḥ

---

102.24

पित्रादीन्नामगोत्रेण तथा मातामहानपि संतर्प्य विधिना भक्त्या इमं मन्त्रमुदीरयेत्

pitrādīnnāmagotreṇa tathā mātāmahānapi saṃtarpya vidhinā bhaktyā imaṃ mantramudīrayet

---

102.25

ये ऽबान्धवा बान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः ते तृप्तिमखिलां यान्तु यश् चास्मत्तो ऽभिवाञ्छति

ye 'bāndhavā bāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ te tṛptimakhilāṃ yāntu yaś cāsmatto 'bhivāñchati

---

102.26

ततश्चाचम्य विधिवद् आलिखेत्पद्ममग्रतः अक्षताभिः सपुष्पाभिः सजलारुणचन्दनम् अर्घ्यं दद्यात्प्रयत्नेन सूर्यनामानि कीर्तयेत्

tataścācamya vidhivad ālikhetpadmamagrataḥ akṣatābhiḥ sapuṣpābhiḥ sajalāruṇacandanam arghyaṃ dadyātprayatnena sūryanāmāni kīrtayet

---

102.27

नमस्ते विष्णुरूपाय नमो विष्णुमुखाय वै सहस्ररश्मये नित्यं नमस्ते सर्वतेजसे

namaste viṣṇurūpāya namo viṣṇumukhāya vai sahasraraśmaye nityaṃ namaste sarvatejase

---

102.28

नमस्ते शिव सर्वेश नमस्ते सर्ववत्सल जगत्स्वामिन्नमस्ते ऽस्तु दिव्यचन्दनभूषित

namaste śiva sarveśa namaste sarvavatsala jagatsvāminnamaste 'stu divyacandanabhūṣita

---

102.29

पद्मासन नमस्ते ऽस्तु कुण्डलाङ्गदभूषित नमस्ते सर्वलोकेश जगत्सर्वं विबोधसे

padmāsana namaste 'stu kuṇḍalāṅgadabhūṣita namaste sarvalokeśa jagatsarvaṃ vibodhase

---

102.30

सुकृतं दुष्कृतं चैव सर्वं पश्यसि सर्वग सत्यदेव नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मम भास्कर

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ caiva sarvaṃ paśyasi sarvaga satyadeva namaste 'stu prasīda mama bhāskara

---

102.31

दिवाकर नमस्ते ऽस्तु प्रभाकर नमो ऽस्तु ते एवं सूर्यं नमस्कृत्य त्रिः कृत्वाथ प्रदक्षिणम् द्विजं गां काञ्चनं स्पृष्ट्वा ततो विष्णुगृहं व्रजेत्

divākara namaste 'stu prabhākara namo 'stu te evaṃ sūryaṃ namaskṛtya triḥ kṛtvātha pradakṣiṇam dvijaṃ gāṃ kāñcanaṃ spṛṣṭvā tato viṣṇugṛhaṃ vrajet

103.1

मत्स्य-पुराण 103 अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम् मार्कण्डेयेन कथितं यत्पुरा पाण्डुसूनवे

matsya-purāṇa 103 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prayāgasyopavarṇanam mārkaṇḍeyena kathitaṃ yatpurā pāṇḍusūnave

---

103.2

भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते एतस्मिन्नन्तरे राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

bhārate tu yadā vṛtte prāptarājye pṛthāsute etasminnantare rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

---

103.3

भ्रातृशोकेन संतप्तश् चिन्तयन्स पुनः पुनः आसीत्सुयोधनो राजा एकादशचमूपतिः

bhrātṛśokena saṃtaptaś cintayansa punaḥ punaḥ āsītsuyodhano rājā ekādaśacamūpatiḥ

---

103.4

अस्मान्संताप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः वासुदेवं समाश्रित्य पञ्च शेषास्तु पाण्डवाः

asmānsaṃtāpya bahuśaḥ sarve te nidhanaṃ gatāḥ vāsudevaṃ samāśritya pañca śeṣāstu pāṇḍavāḥ

---

103.5

हत्वा भीष्मं च द्रोणं च कर्णं चैव महाबलम् दुर्योधनं च राजानं पुत्रभ्रातृसमन्वितम्

hatvā bhīṣmaṃ ca droṇaṃ ca karṇaṃ caiva mahābalam duryodhanaṃ ca rājānaṃ putrabhrātṛsamanvitam

---

103.6

राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा

rājāno nihatāḥ sarve ye cānye śūramāninaḥ kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā

---

103.7

धिक् कष्टमिति संचित्य राजा वैक्लव्यभागतः निर्विचेष्टो निरुत्साहः किंचित् तिष्ठत्यधोमुखः

dhik kaṣṭamiti saṃcitya rājā vaiklavyabhāgataḥ nirviceṣṭo nirutsāhaḥ kiṃcit tiṣṭhatyadhomukhaḥ

---

103.8

लब्धसंज्ञो यदा राजा चिन्तयन्स पुनः पुनः कतरो विनियोगो वा नियमं तीर्थमेव च

labdhasaṃjño yadā rājā cintayansa punaḥ punaḥ kataro viniyogo vā niyamaṃ tīrthameva ca

---

103.9

येनाहं शीघ्रम् आमुञ्चे महापातकिकिल्बिषात् यत्र स्थित्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम्

yenāhaṃ śīghram āmuñce mahāpātakikilbiṣāt yatra sthitvā naro yāti viṣṇulokamanuttamam

---

103.10

कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदं कारितो ऽस्म्यहम् धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम्

kathaṃ pṛcchāmi vai kṛṣṇaṃ yenedaṃ kārito 'smyaham dhṛtarāṣṭraṃ kathaṃ pṛcche yasya putraśataṃ hatam

---

103.11

व्यासं कथमहं पृच्छे यस्य गोत्रक्षयः कृतः एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः रुदन्ति पाण्डवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः

vyāsaṃ kathamahaṃ pṛcche yasya gotrakṣayaḥ kṛtaḥ evaṃ vaiklavyamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ rudanti pāṇḍavāḥ sarve bhrātṛśokapariplutāḥ

---

103.12

ये च तत्र महात्मानः समेताः पाण्डवाः स्मृताः कुन्ती च द्रौपदी चैव ये च तत्र समागताः भूमौ निपतिताः सर्वे रुदन्तस्तु समन्ततः

ye ca tatra mahātmānaḥ sametāḥ pāṇḍavāḥ smṛtāḥ kuntī ca draupadī caiva ye ca tatra samāgatāḥ bhūmau nipatitāḥ sarve rudantastu samantataḥ

---

103.13

वाराणस्यां मार्कण्डेयस् तेन ज्ञातो युधिष्ठिरः यथा वैक्लव्यमापन्नो रुदमानस्तु दुःखितः

vārāṇasyāṃ mārkaṇḍeyas tena jñāto yudhiṣṭhiraḥ yathā vaiklavyamāpanno rudamānastu duḥkhitaḥ

---

103.14

अचिरेणैव कालेन मार्कण्डेयो महातपाः सम्प्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे ह्यतिष्ठत

acireṇaiva kālena mārkaṇḍeyo mahātapāḥ samprāpto hāstinapuraṃ rājadvāre hyatiṣṭhata

---

103.15

द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान्द्रुतम् त्वां द्रष्टुकामो मार्कण्डेयो द्वारि तिष्ठत्यसौ मुनिः त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमागादतः परम्

dvārapālo 'pi taṃ dṛṣṭvā rājñaḥ kathitavāndrutam tvāṃ draṣṭukāmo mārkaṇḍeyo dvāri tiṣṭhatyasau muniḥ tvarito dharmaputrastu dvāramāgādataḥ param

---

103.16

स्वागतं ते महाभाग स्वागतं ते महामुने अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम्

svāgataṃ te mahābhāga svāgataṃ te mahāmune adya me saphalaṃ janma adya me tāritaṃ kulam

---

103.17

अद्य मे पितरस्तुष्टास् त्वयि दृष्टे महामुने अद्याहं पूतदेहो ऽस्मि यत्त्वया सह दर्शनम्

adya me pitarastuṣṭās tvayi dṛṣṭe mahāmune adyāhaṃ pūtadeho 'smi yattvayā saha darśanam

---

103.18

सिंहासने समास्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम्

siṃhāsane samāsthāpya pādaśaucārcanādibhiḥ yudhiṣṭhiro mahātmā vai pūjayāmāsa taṃ munim

---

103.19

ततः स तुष्टो मार्कण्डः पूजितश्चाह तं नृपम् आख्याहि त्वरितं राजन् किमर्थं रुदितं त्वया केन वा विक्लवीभूतः का बाधा ते किमप्रियम्

tataḥ sa tuṣṭo mārkaṇḍaḥ pūjitaścāha taṃ nṛpam ākhyāhi tvaritaṃ rājan kimarthaṃ ruditaṃ tvayā kena vā viklavībhūtaḥ kā bādhā te kimapriyam

---

103.20

अस्माकं चैव यद्वृत्तं राज्यस्यार्थे महामुने एतत्सर्वं विदित्वा तु चिन्तावशमुपागतः

asmākaṃ caiva yadvṛttaṃ rājyasyārthe mahāmune etatsarvaṃ viditvā tu cintāvaśamupāgataḥ

---

103.21

शृणु राजन्महाबाहो क्षत्रधर्मव्यवस्थितम् नैव दृष्टं रणे पापं युध्यमानस्य धीमतः

śṛṇu rājanmahābāho kṣatradharmavyavasthitam naiva dṛṣṭaṃ raṇe pāpaṃ yudhyamānasya dhīmataḥ

---

103.22

किं पुना राजधर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः तदेवं हृदयं कृत्वा तस्मात्पापं न चिन्तयेत्

kiṃ punā rājadharmeṇa kṣatriyasya viśeṣataḥ tadevaṃ hṛdayaṃ kṛtvā tasmātpāpaṃ na cintayet

---

103.23

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् पप्रच्छ विनयोपेतः सर्वपातकनाशनम्

tato yudhiṣṭhiro rājā praṇamya śirasā munim papraccha vinayopetaḥ sarvapātakanāśanam

---

103.24

पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ नित्यं त्रैलोक्यदर्शिनम् कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषात्

pṛcchāmi tvāṃ mahāprājña nityaṃ trailokyadarśinam kathaya tvaṃ samāsena yena mucyeta kilbiṣāt

---

103.25

शृणु राजन्महाबाहो सर्वपातकनाशनम् प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पुण्यकर्मणाम्

śṛṇu rājanmahābāho sarvapātakanāśanam prayāgagamanaṃ śreṣṭhaṃ narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

104.1

मत्स्य-पुराण 104 भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुरा कल्पे यथास्थितम् ब्रह्मणा देवमुख्येन यथावत्कथितं मुने

matsya-purāṇa 104 bhagavañchrotumicchāmi purā kalpe yathāsthitam brahmaṇā devamukhyena yathāvatkathitaṃ mune

---

104.2

कथं प्रयागगमनं नराणां तत्र कीदृशम् मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानां तत्र किं फलम्

kathaṃ prayāgagamanaṃ narāṇāṃ tatra kīdṛśam mṛtānāṃ kā gatistatra snātānāṃ tatra kiṃ phalam

---

104.3

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां च किं फलम् एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं हि मे

ye vasanti prayāge tu brūhi teṣāṃ ca kiṃ phalam etanme sarvamākhyāhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

---

104.4

कथयिष्यामि ते वत्स यच्छ्रेष्ठं तत्र यत्फलम् पुरा हि सर्वविप्राणां कथ्यमानं मया श्रुतम्

kathayiṣyāmi te vatsa yacchreṣṭhaṃ tatra yatphalam purā hi sarvaviprāṇāṃ kathyamānaṃ mayā śrutam

---

104.5

आ प्रयागप्रतिष्ठानाद् आपुराद्वासुकेर्ह्रदात् कम्बलाश्वतरौ नागौ नागश्च बहुमूलकः एतत्प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ā prayāgapratiṣṭhānād āpurādvāsukerhradāt kambalāśvatarau nāgau nāgaśca bahumūlakaḥ etatprajāpateḥ kṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam

---

104.6

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः ततो ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ tato brahmādayo devā rakṣāṃ kurvanti saṃgatāḥ

---

104.7

अन्ये च बहवस्तीर्थाः सर्वपापहराः शुभाः न शक्याः कथितुं राजन् बहुवर्षशतैरपि संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्य तु कीर्तनम्

anye ca bahavastīrthāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ na śakyāḥ kathituṃ rājan bahuvarṣaśatairapi saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi prayāgasya tu kīrtanam

---

104.8

षष्टिर्धनुःसहस्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः

ṣaṣṭirdhanuḥsahasrāṇi yāni rakṣanti jāhnavīm yamunāṃ rakṣati sadā savitā saptavāhanaḥ

---

104.9

प्रयागं तु विशेषेण सदा रक्षति वासवः मण्डलं रक्षति हरिर् दैवतैः सह संगतः

prayāgaṃ tu viśeṣeṇa sadā rakṣati vāsavaḥ maṇḍalaṃ rakṣati harir daivataiḥ saha saṃgataḥ

---

104.10

तं वटं रक्षति सदा शूलपाणिर्महेश्वरः स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्

taṃ vaṭaṃ rakṣati sadā śūlapāṇirmaheśvaraḥ sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharaṃ śubham

---

104.11

अधर्मेणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् स्वल्पमल्पतरं पापं यदा ते स्यान्नराधिप प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्

adharmeṇāvṛto loko naiva gacchati tatpadam svalpamalpataraṃ pāpaṃ yadā te syānnarādhipa prayāgaṃ smaramāṇasya sarvamāyāti saṃkṣayam

---

104.12

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते

darśanāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi mṛttikālambhanādvāpi naraḥ pāpātpramucyate

---

104.13

पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र तेषां मध्ये तु जाह्नवी प्रयागस्य प्रवेशे तु पापं नश्यति तत्क्षणात्

pañca kuṇḍāni rājendra teṣāṃ madhye tu jāhnavī prayāgasya praveśe tu pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt

---

104.14

योजनानां सहस्रेषु गङ्गायाः स्मरणान्नरः अपि दुष्कृतकर्मा तु लभते परमां गतिम्

yojanānāṃ sahasreṣu gaṅgāyāḥ smaraṇānnaraḥ api duṣkṛtakarmā tu labhate paramāṃ gatim

---

104.15

कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति अवगाह्य च पीत्वा तु पुनात्यासप्तमं कुलम्

kīrtanānmucyate pāpād dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati avagāhya ca pītvā tu punātyāsaptamaṃ kulam

---

104.16

सत्यवादी जितक्रोधो ह्य् अहिंसायां व्यवस्थितः धर्मानुसारी तत्त्वज्ञो गोब्राह्मणहिते रतः

satyavādī jitakrodho hy ahiṃsāyāṃ vyavasthitaḥ dharmānusārī tattvajño gobrāhmaṇahite rataḥ

---

104.17

गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्नातो मुच्येत किल्बिषात् मनसा चिन्तयन्कामान् अवाप्नोति सुपुष्कलान्

gaṅgāyamunayormadhye snāto mucyeta kilbiṣāt manasā cintayankāmān avāpnoti supuṣkalān

---

104.18

ततो गत्वा प्रयागं तु सर्वदेवाभिरक्षितम् ब्रह्मचारी वसेन्मासं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ईप्सितांल्लभते कामान् यत्र यत्राभिजायते

tato gatvā prayāgaṃ tu sarvadevābhirakṣitam brahmacārī vasenmāsaṃ pitṝndevāṃśca tarpayet īpsitāṃllabhate kāmān yatra yatrābhijāyate

---

104.19

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता समागता महाभागा यमुना तत्र निम्नगा तत्र संनिहितो नित्यं साक्षाद्देवो महेश्वरः

tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā samāgatā mahābhāgā yamunā tatra nimnagā tatra saṃnihito nityaṃ sākṣāddevo maheśvaraḥ

---

104.20

दुष्प्राप्यं मानुषैः पुण्यं प्रयागं तु युधिष्ठिर देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः तदुपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोकमुपासते

duṣprāpyaṃ mānuṣaiḥ puṇyaṃ prayāgaṃ tu yudhiṣṭhira devadānavagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ tadupaspṛśya rājendra svargalokamupāsate

105.1

मत्स्य-पुराण 105 शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

matsya-purāṇa 105 śṛṇu rājanprayāgasya māhātmyaṃ punareva tu yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

---

105.2

आर्तानां हि दरिद्राणां निश्चितव्यवसायिनाम् स्थानमुक्तं प्रयागं तु नाख्येयं तु कदाचन

ārtānāṃ hi daridrāṇāṃ niścitavyavasāyinām sthānamuktaṃ prayāgaṃ tu nākhyeyaṃ tu kadācana

---

105.3

व्याधितो यदि वा दीनो वृद्धो वापि भवेन्नरः गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

vyādhito yadi vā dīno vṛddho vāpi bhavennaraḥ gaṅgāyamunayormadhye yastu prāṇānparityajet

---

105.4

दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर् विमानैः सूर्यसंनिभैः गन्धर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे क्रीडति मानवः

dīptakāñcanavarṇābhair vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ gandharvāpsarasāṃ madhye svarge krīḍati mānavaḥ

---

105.5

ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति ऋषिपुंगवाः सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर् नानाध्वजसमाकुलैः वराङ्गनासमाकीर्णैर् मोदते शुभलक्षणैः

īpsitāṃllabhate kāmān vadanti ṛṣipuṃgavāḥ sarvaratnamayairdivyair nānādhvajasamākulaiḥ varāṅganāsamākīrṇair modate śubhalakṣaṇaiḥ

---

105.6

गीतवाद्यविनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते यावन्न स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते

gītavādyavinirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate yāvanna smarate janma tāvatsvarge mahīyate

---

105.7

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः हिरण्यरत्नसम्पूर्णे समृद्धे जायते कुले तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात्तत्र गच्छति

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ hiraṇyaratnasampūrṇe samṛddhe jāyate kule tadeva smarate tīrthaṃ smaraṇāttatra gacchati

---

105.8

देशस्थो यदि वारण्ये विदेशस्थो ऽथवा गृहे प्रयागं स्मरमाणो ऽपि यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति ऋषिपुंगवाः

deśastho yadi vāraṇye videśastho 'thavā gṛhe prayāgaṃ smaramāṇo 'pi yastu prāṇānparityajet brahmalokamavāpnoti vadanti ṛṣipuṃgavāḥ

---

105.9

सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी ऋषयो मुनयः सिद्धास् तत्र लोके स गच्छति

sarvakāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī ṛṣayo munayaḥ siddhās tatra loke sa gacchati

---

105.10

स्त्रीसहस्रावृते रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे मोदते ऋषिभिः सार्धं सुकृतेनेह कर्मणा

strīsahasrāvṛte ramye mandākinyāstaṭe śubhe modate ṛṣibhiḥ sārdhaṃ sukṛteneha karmaṇā

---

105.11

सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्

siddhacāraṇagandharvaiḥ pūjyate divi daivataiḥ tataḥ svargātparibhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet

---

105.12

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः गुणवान्वित्तसम्पन्नो भवतीह न संशयः

tataḥ śubhāni karmāṇi cintayānaḥ punaḥ punaḥ guṇavānvittasampanno bhavatīha na saṃśayaḥ

---

105.13

कर्मणा मनसा वाचा धर्मसत्यप्रतिष्ठितः गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु गां सम्प्रयच्छति

karmaṇā manasā vācā dharmasatyapratiṣṭhitaḥ gaṅgāyamunayormadhye yastu gāṃ samprayacchati

---

105.14

सुवर्णमणिमुक्ताश्च यदि वान्यत्परिग्रहम् स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा सफलं तस्य तत्तीर्थं यथावत्पुण्यमाप्नुयात्

suvarṇamaṇimuktāśca yadi vānyatparigraham svakārye pitṛkārye vā devatābhyarcane 'pi vā saphalaṃ tasya tattīrthaṃ yathāvatpuṇyamāpnuyāt

---

105.15

एवं तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च निमित्तेषु च सर्वेषु ह्य् अप्रमत्तो भवेद्द्विजः

evaṃ tīrthe na gṛhṇīyāt puṇyeṣvāyataneṣu ca nimitteṣu ca sarveṣu hy apramatto bhaveddvijaḥ

---

105.16

कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहां पयस्विनीम्

kapilāṃ pāṭalāvarṇāṃ yastu dhenuṃ prayacchati svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ kāṃsyadohāṃ payasvinīm

---

105.17

प्रयागे श्रोत्रियं सन्तं ग्राहयित्वा यथाविधि शुक्लाम्बरधरं शान्तं धर्मज्ञं वेदपारगम्

prayāge śrotriyaṃ santaṃ grāhayitvā yathāvidhi śuklāmbaradharaṃ śāntaṃ dharmajñaṃ vedapāragam

---

105.18

सा गौस्तस्मै प्रदातव्या गङ्गायमुनसंगमे वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च

sā gaustasmai pradātavyā gaṅgāyamunasaṃgame vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca

---

105.19

यावद्रोमाणि तस्या गोः सन्ति गात्रेषु सत्तम तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvadromāṇi tasyā goḥ santi gātreṣu sattama tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

---

105.20

यत्रासौ लभते जन्म सा गौस्तस्याभिजायते न च पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा उत्तरान्स कुरून्प्राप्य मोदते कालमक्षयम्

yatrāsau labhate janma sā gaustasyābhijāyate na ca paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā uttarānsa kurūnprāpya modate kālamakṣayam

---

105.21

गवां शतसहस्रेभ्यो दद्यादेकां पयस्विनीम् पुत्रान्दारांस्तथा भृत्यान् गौरेका प्रति तारयेत्

gavāṃ śatasahasrebhyo dadyādekāṃ payasvinīm putrāndārāṃstathā bhṛtyān gaurekā prati tārayet

---

105.22

तस्मात्सर्वेषु दानेषु गोदानं तु विशिष्यते दुर्गमे विषमे घोरे महापातकसम्भवे गौरेव रक्षां कुरुते तस्माद्देया द्विजोत्तमे

tasmātsarveṣu dāneṣu godānaṃ tu viśiṣyate durgame viṣame ghore mahāpātakasambhave gaureva rakṣāṃ kurute tasmāddeyā dvijottame

106.1

मत्स्य-पुराण 106 यथा यथा प्रयागस्य माहात्म्यं कथ्यते त्वया तथा तथा प्रमुच्ये ऽहं सर्वपापैर्न संशयः

matsya-purāṇa 106 yathā yathā prayāgasya māhātmyaṃ kathyate tvayā tathā tathā pramucye 'haṃ sarvapāpairna saṃśayaḥ

---

106.2

भगवन्केन विधिना गन्तव्यं धर्मनिश्चयैः प्रयागे यो विधिः प्रोक्तस् तन्मे ब्रूहि महामुने

bhagavankena vidhinā gantavyaṃ dharmaniścayaiḥ prayāge yo vidhiḥ proktas tanme brūhi mahāmune

---

106.3

कथयिष्यामि ते राजंस् तीर्थयात्राविधिक्रमम् आर्षेण विधिनानेन यथादृष्टं यथाश्रुतम्

kathayiṣyāmi te rājaṃs tīrthayātrāvidhikramam ārṣeṇa vidhinānena yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

---

106.4

प्रयागतीर्थयात्रार्थी यः प्रयाति नरः क्वचित् बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्

prayāgatīrthayātrārthī yaḥ prayāti naraḥ kvacit balīvardasamārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam

---

106.5

नरके वसते घोरे गवां क्रोष्टा हि दारुणे सलिलं न च गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः

narake vasate ghore gavāṃ kroṣṭā hi dāruṇe salilaṃ na ca gṛhṇanti pitarastasya dehinaḥ

---

106.6

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत्तथा यथात्मना तथा सर्वं दानं विप्रेषु दापयेत्

yastu putrāṃstathā bālān snāpayet pāyayettathā yathātmanā tathā sarvaṃ dānaṃ vipreṣu dāpayet

---

106.7

ऐश्वर्यलोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः निष्फलं तस्य तत्सर्वं तस्माद्यानं विवर्जयेत्

aiśvaryalobhamohādvā gacchedyānena yo naraḥ niṣphalaṃ tasya tatsarvaṃ tasmādyānaṃ vivarjayet

---

106.8

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति आर्षेणैव विवाहेन यथाविभवसम्भवम्

gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati ārṣeṇaiva vivāhena yathāvibhavasambhavam

---

106.9

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा उत्तरान्स कुरून्गत्वा मोदते कालमक्षयम् पुत्रान्दारांश्च लभते धार्मिकान्रूपसंयुतान्

na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā uttarānsa kurūngatvā modate kālamakṣayam putrāndārāṃśca labhate dhārmikānrūpasaṃyutān

---

106.10

तत्र दानं प्रकर्तव्यं यथाविभवसम्भवम् तेन तीर्थफलं चैव वर्धते नात्र संशयः स्वर्गे तिष्ठति राजेन्द्र यावदाभूतसंप्लवम्

tatra dānaṃ prakartavyaṃ yathāvibhavasambhavam tena tīrthaphalaṃ caiva vardhate nātra saṃśayaḥ svarge tiṣṭhati rājendra yāvadābhūtasaṃplavam

---

106.11

वटमूलं समासाद्य यस्तु प्राणान्विमुञ्चति सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति

vaṭamūlaṃ samāsādya yastu prāṇānvimuñcati sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati

---

106.12

तत्र ते द्वादशादित्यास् तपन्ति रुद्रसंश्रिताः निर्दहन्ति जगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते

tatra te dvādaśādityās tapanti rudrasaṃśritāḥ nirdahanti jagatsarvaṃ vaṭamūlaṃ na dahyate

---

106.13

नष्टचन्द्रार्कभुवनं यदा चैकार्णवं जगत् स्थीयते तत्र वै विष्णुर् यजमानः पुनः पुनः

naṣṭacandrārkabhuvanaṃ yadā caikārṇavaṃ jagat sthīyate tatra vai viṣṇur yajamānaḥ punaḥ punaḥ

---

106.14

देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः सदा सेवन्ति तत्तीर्थं गङ्गायमुनसंगमम्

devadānavagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ sadā sevanti tattīrthaṃ gaṅgāyamunasaṃgamam

---

106.15

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागं संस्तुवंश्च यत् यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः

tato gaccheta rājendra prayāgaṃ saṃstuvaṃśca yat yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ

---

106.16

लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः

lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasaṃmatāḥ sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ

---

106.17

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयः परे तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्च खेचराश्च ये

aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayaḥ pare tathā nāgāḥ suparṇāśca siddhāśca khecarāśca ye

---

106.18

सागराः सरितः शैला नागा विद्याधराश्च ये हरिश्च भगवनास्ते प्रजापतिपुरःसरः

sāgarāḥ saritaḥ śailā nāgā vidyādharāśca ye hariśca bhagavanāste prajāpatipuraḥsaraḥ

---

106.19

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत

gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata

---

106.20

श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते

śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi mṛttikālambhanādvāpi naraḥ pāpātpramucyate

---

106.21

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे शंसितव्रतः तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame śaṃsitavrataḥ tulyaṃ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

---

106.22

न देववचनात्तात न लोकवचनात्तथा मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति

na devavacanāttāta na lokavacanāttathā matir utkramaṇīyā te prayāgagamanaṃ prati

---

106.23

दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथा पराः तेषां सांनिध्यमत्रैव ततस्तु कुरुनन्दन

daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathā parāḥ teṣāṃ sāṃnidhyamatraiva tatastu kurunandana

---

106.24

या गतिर् योगयुक्तस्य सत्यस्थस्य मनीषिणः सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे

yā gatir yogayuktasya satyasthasya manīṣiṇaḥ sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame

---

106.25

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिंस् तत्र तत्र युधिष्ठिर ये प्रयागं न सम्प्राप्तास् त्रिषु लोकेषु वञ्चिताः

na te jīvanti loke 'smiṃs tatra tatra yudhiṣṭhira ye prayāgaṃ na samprāptās triṣu lokeṣu vañcitāḥ

---

106.26

एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

evaṃ dṛṣṭvā tu tattīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā

---

106.27

कम्बलाश्वतरौ नागौ विपुले यमुनातटे तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

kambalāśvatarau nāgau vipule yamunātaṭe tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate

---

106.28

तत्र गत्वा च संस्थानं महादेवस्य विश्रुतम् नरस्तारयते सर्वान् दश पूर्वान्दशापरान्

tatra gatvā ca saṃsthānaṃ mahādevasya viśrutam narastārayate sarvān daśa pūrvāndaśāparān

---

106.29

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet svargalokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam

---

106.30

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास् त्रिषु लोकेषु भारत कूपं चैव तु सामुद्रं प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

pūrvapārśve tu gaṅgāyās triṣu lokeṣu bhārata kūpaṃ caiva tu sāmudraṃ pratiṣṭhānaṃ ca viśrutam

---

106.31

ब्रह्मचारी जितक्रोधस् त्रिरात्रं यदि तिष्ठति सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

brahmacārī jitakrodhas trirātraṃ yadi tiṣṭhati sarvapāpaviśuddhātmā so 'śvamedhaphalaṃ labhet

---

106.32

उत्तरेण प्रतिष्ठानाद् भागीरथ्यास्तु पूर्वतः हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

uttareṇa pratiṣṭhānād bhāgīrathyāstu pūrvataḥ haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam

---

106.33

अश्वमेधफलं तस्मिन् स्नानमात्रेण भारत यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते

aśvamedhaphalaṃ tasmin snānamātreṇa bhārata yāvaccandraśca sūryaśca tāvatsvarge mahīyate

---

106.34

उर्वशीरमणे पुण्ये विपुले हंसपाण्डुरे परित्यजति यः प्राणाञ् शृणु तस्यापि यत्फलम्

urvaśīramaṇe puṇye vipule haṃsapāṇḍure parityajati yaḥ prāṇāñ śṛṇu tasyāpi yatphalam

---

106.35

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च सेव्यते पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca sevyate pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa

---

106.36

उर्वशीं तु सदा पश्येत् स्वर्गलोके नरोत्तम पूज्यते सततं पुत्र ऋषिगन्धर्वकिंनरैः

urvaśīṃ tu sadā paśyet svargaloke narottama pūjyate satataṃ putra ṛṣigandharvakiṃnaraiḥ

---

106.37

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः उर्वशीसदृशीनां तु कन्यानां लभते शतम्

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ urvaśīsadṛśīnāṃ tu kanyānāṃ labhate śatam

---

106.38

मध्ये नारीसहस्राणां बहूनां च पतिर्भवेत् दशग्रामसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिपः

madhye nārīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ ca patirbhavet daśagrāmasahasrāṇāṃ bhoktā bhavati bhūmipaḥ

---

106.39

काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तो ऽसौ प्रतिबुध्यते भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस् तत्तीर्थं भजते पुनः

kāñcīnūpuraśabdena supto 'sau pratibudhyate bhuktvā tu vipulān bhogāṃs tattīrthaṃ bhajate punaḥ

---

106.40

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः संयतेन्द्रियः एकं कालं तु भुञ्जानो मासं भूमिपतिर्भवेत्

śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ saṃyatendriyaḥ ekaṃ kālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ bhūmipatirbhavet

---

106.41

सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् पृथिव्याम् आसमुद्रायां महाभूमिपतिर्भवेत्

suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu nārīṇāṃ labhate śatam pṛthivyām āsamudrāyāṃ mahābhūmipatirbhavet

---

106.42

धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस् तत्तीर्थं लभते पुनः

dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati nityaśaḥ bhuktvā tu vipulānbhogāṃs tattīrthaṃ labhate punaḥ

---

106.43

अथ संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः उपवासी शुचिः संध्यां ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

atha saṃdhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ upavāsī śuciḥ saṃdhyāṃ brahmalokamavāpnuyāt

---

106.44

कोटितीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् कोटिवर्षसहस्राणां स्वर्गलोके महीयते

koṭitīrthaṃ samāsādya yastu prāṇānparityajet koṭivarṣasahasrāṇāṃ svargaloke mahīyate

---

106.45

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः सुवर्णमणिमुक्ताढ्यकुले जायेत रूपवान्

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ suvarṇamaṇimuktāḍhyakule jāyeta rūpavān

---

106.46

ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु दशाश्वमेधकं नाम तीर्थं तत्रापरं भवेत्

tato bhogavatīṃ gatvā vāsukeruttareṇa tu daśāśvamedhakaṃ nāma tīrthaṃ tatrāparaṃ bhavet

---

106.47

कृताभिषेकस्तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः

kṛtābhiṣekastu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ

---

106.48

चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं सत्यवादिषु अहिंसायां तु यो धर्मो गमनादेव तत्फलम्

caturvedeṣu yatpuṇyaṃ yatpuṇyaṃ satyavādiṣu ahiṃsāyāṃ tu yo dharmo gamanādeva tatphalam

---

106.49

कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र यत्रावगाह्यते कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र विन्ध्येन संगता

kurukṣetrasamā gaṅgā yatra yatrāvagāhyate kurukṣetrāddaśaguṇā yatra vindhyena saṃgatā

---

106.50

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्था तपोधना सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthā tapodhanā siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

---

106.51

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः दिवि तारयते देवांस् तेन त्रिपथगा स्मृता

kṣitau tārayate martyān nāgāṃstārayate 'pyadhaḥ divi tārayate devāṃs tena tripathagā smṛtā

---

106.52

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति हि शरीरिणः तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti hi śarīriṇaḥ tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

---

106.53

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् तीर्थानां तु परं तीर्थं नदीनां तु महानदी मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

tataḥ svargātparibhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet tīrthānāṃ tu paraṃ tīrthaṃ nadīnāṃ tu mahānadī mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi

---

106.54

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

---

106.55

सर्वेषामेव भूतानां पापोपहतचेतसाम् गतिम् अन्विष्यमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ pāpopahatacetasām gatim anviṣyamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ

---

106.56

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् महेश्वरशिरोभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam maheśvaraśirobhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā

---

106.57

कृते तु नैमिषं क्षेत्रं त्रेतायां पुष्करं परम् द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते

kṛte tu naimiṣaṃ kṣetraṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ param dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṅgā viśiṣyate

---

106.58

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागं तु विशेषतः नान्यत्कलियुगे घोरे भेषजं नृप विद्यते

gaṅgāmeva niṣeveta prayāgaṃ tu viśeṣataḥ nānyatkaliyuge ghore bheṣajaṃ nṛpa vidyate

107.1

मत्स्य-पुराण 107 शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

matsya-purāṇa 107 śṛṇu rājanprayāgasya māhātmyaṃ punareva tu yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

---

107.2

मानसं नाम तत्तीर्थं गङ्गाया उत्तरे तटे त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा सर्वकामानवाप्नुयात्

mānasaṃ nāma tattīrthaṃ gaṅgāyā uttare taṭe trirātropoṣito bhūtvā sarvakāmānavāpnuyāt

---

107.3

गोभूहिरण्यदानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः स तत्फलमवाप्नोति तत्तीर्थं स्मरते पुनः

gobhūhiraṇyadānena yatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ sa tatphalamavāpnoti tattīrthaṃ smarate punaḥ

---

107.4

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो ऽभिपद्यते मृतस्तु लभते स्वर्गं नरकं च न पश्यति

akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo 'bhipadyate mṛtastu labhate svargaṃ narakaṃ ca na paśyati

---

107.5

अप्सरोगणसंगीतैः सुप्तो ऽसौ प्रतिबुध्यते हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गं राजेन्द्र भुञ्जति

apsarogaṇasaṃgītaiḥ supto 'sau pratibudhyate haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati bahuvarṣasahasrāṇi svargaṃ rājendra bhuñjati

---

107.6

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये जायते विपुले कुले

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ suvarṇamaṇimuktāḍhye jāyate vipule kule

---

107.7

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापगाः माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्

ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāpagāḥ māghamāse gamiṣyanti gaṅgāyamunasaṃgamam

---

107.8

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् प्रयागे माघमासे तु त्र्यहस्नानात्तु तत्फलम्

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam prayāge māghamāse tu tryahasnānāttu tatphalam

---

107.9

गङ्गायमुनयोर्मध्ये कर्षाग्निं यस्तु साधयेत् अहीनाङ्गो ह्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः

gaṅgāyamunayormadhye karṣāgniṃ yastu sādhayet ahīnāṅgo hyarogaśca pañcendriyasamanvitaḥ

---

107.10

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु देहिनः तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu dehinaḥ tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

---

107.11

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् स भुक्त्वा विपुलान्भोगांस् तत्तीर्थं स्मरते पुनः

tataḥ svargātparibhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet sa bhuktvā vipulānbhogāṃs tattīrthaṃ smarate punaḥ

---

107.12

जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते राहुग्रस्ते तथा सोमे विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः

jalapraveśaṃ yaḥ kuryāt saṃgame lokaviśrute rāhugraste tathā some vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ

---

107.13

सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

somalokamavāpnoti somena saha modate ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

---

107.14

स्वर्गे च शक्रलोके ऽस्मिन् नृषिगन्धर्वसेविते परिभ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले

svarge ca śakraloke 'smin nṛṣigandharvasevite paribhraṣṭastu rājendra samṛddhe jāyate kule

---

107.15

अधःशिरास्तु यो ज्वालाम् ऊर्ध्वपादः पिबेन्नरः शतवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

adhaḥśirāstu yo jvālām ūrdhvapādaḥ pibennaraḥ śatavarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

---

107.16

परिभ्रष्टस्तु राजेन्द्र सो ऽग्निहोत्री भवेन्नरः भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस् तत्तीर्थं भजते पुनः

paribhraṣṭastu rājendra so 'gnihotrī bhavennaraḥ bhuktvā tu vipulānbhogāṃs tattīrthaṃ bhajate punaḥ

---

107.17

यः स्वदेहं तु कर्तित्वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्

yaḥ svadehaṃ tu kartitvā śakunibhyaḥ prayacchati vihagairupabhuktasya śṛṇu tasyāpi yatphalam

---

107.18

शतं वर्षसहस्राणां सोमलोके महीयते तस्मादपि परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ somaloke mahīyate tasmādapi paribhraṣṭo rājā bhavati dhārmikaḥ

---

107.19

गुणवान् रूपसम्पन्नो विद्वांश्च प्रियवाचकः भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस् तत्तीर्थं भजते पुनः

guṇavān rūpasampanno vidvāṃśca priyavācakaḥ bhuktvā tu vipulānbhogāṃs tattīrthaṃ bhajate punaḥ

---

107.20

यामुने चोत्तरे कूले प्रयागस्य तु दक्षिणे ऋणप्रमोचनं नाम तत्तीर्थं परमं स्मृतम्

yāmune cottare kūle prayāgasya tu dakṣiṇe ṛṇapramocanaṃ nāma tattīrthaṃ paramaṃ smṛtam

---

107.21

एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैः सर्वैः प्रमुच्यते स्वर्गलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्

ekarātroṣitaḥ snātvā ṛṇaiḥ sarvaiḥ pramucyate svargalokamavāpnoti anṛṇaśca sadā bhavet

108.1

मत्स्य-पुराण 108 एतच्छ्रुत्वा प्रयागस्य यत्त्वया परिकीर्तितम् विशुद्धं मे ऽद्य हृदयं प्रयागस्य तु कीर्तनात्

matsya-purāṇa 108 etacchrutvā prayāgasya yattvayā parikīrtitam viśuddhaṃ me 'dya hṛdayaṃ prayāgasya tu kīrtanāt

---

108.2

अनाशकफलं ब्रूहि भगवंस्तत्र कीदृशम् यं च लोकमवाप्नोति विशुद्धः सर्वकिल्बिषैः

anāśakaphalaṃ brūhi bhagavaṃstatra kīdṛśam yaṃ ca lokamavāpnoti viśuddhaḥ sarvakilbiṣaiḥ

---

108.3

शृणु राजन्प्रयागे तु अनाशकफलं विभो प्राप्नोति पुरुषो धीमाञ् श्रद्दधानो जितेन्द्रियः

śṛṇu rājanprayāge tu anāśakaphalaṃ vibho prāpnoti puruṣo dhīmāñ śraddadhāno jitendriyaḥ

---

108.4

अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः अश्वमेधफलं तस्य गच्छतस्तु पदे पदे

ahīnāṅgo 'pyarogaśca pañcendriyasamanvitaḥ aśvamedhaphalaṃ tasya gacchatastu pade pade

---

108.5

कुलानि तारयेद्राजन् दश पूर्वान्दशापरान् मुच्यते सर्वपापेभ्यो गच्छेत्तु परमं पदम्

kulāni tārayedrājan daśa pūrvāndaśāparān mucyate sarvapāpebhyo gacchettu paramaṃ padam

---

108.6

महाभाग्यं हि धर्मस्य यत्त्वं वदसि मे प्रभो अल्पेनैव प्रयत्नेन बहून्धर्मानवाप्नुते

mahābhāgyaṃ hi dharmasya yattvaṃ vadasi me prabho alpenaiva prayatnena bahūndharmānavāpnute

---

108.7

अश्वमेधैस्तु बहुभिः प्राप्यते सुव्रतैरिह इमं मे संशयं छिन्द्धि परं कौतूहलं हि मे

aśvamedhaistu bahubhiḥ prāpyate suvratairiha imaṃ me saṃśayaṃ chinddhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

---

108.8

शृणु राजन्महावीर यदुक्तं ब्रह्मयोनिना ऋषीणां संनिधौ पूर्वं कथ्यमानं मया श्रुतम्

śṛṇu rājanmahāvīra yaduktaṃ brahmayoninā ṛṣīṇāṃ saṃnidhau pūrvaṃ kathyamānaṃ mayā śrutam

---

108.9

पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम् प्रविष्टमात्रे तद्भूमाव् अश्वमेधः पदे पदे

pañcayojanavistīrṇaṃ prayāgasya tu maṇḍalam praviṣṭamātre tadbhūmāv aśvamedhaḥ pade pade

---

108.10

व्यतीतान्पुरुषान्सप्त भविष्यांश्च चतुर्दश नरस्तारयते सर्वान् यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

vyatītānpuruṣānsapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa narastārayate sarvān yastu prāṇānparityajet

---

108.11

एवं ज्ञात्वा तु राजेन्द्र सदा सेवापरो भवेत् अश्रद्दधानाः पुरुषाः पापोपहतचेतसः न प्राप्नुवन्ति तत्स्थानं प्रयागं देवरक्षितम्

evaṃ jñātvā tu rājendra sadā sevāparo bhavet aśraddadhānāḥ puruṣāḥ pāpopahatacetasaḥ na prāpnuvanti tatsthānaṃ prayāgaṃ devarakṣitam

---

108.12

स्नेहाद्वा द्रव्यलोभाद्वा ये तु कामवशं गताः कथं तीर्थफलं तेषां कथं पुण्यफलं भवेत्

snehādvā dravyalobhādvā ye tu kāmavaśaṃ gatāḥ kathaṃ tīrthaphalaṃ teṣāṃ kathaṃ puṇyaphalaṃ bhavet

---

108.13

विक्रयः सर्वभाण्डानां कार्याकार्यमजानतः प्रयागे का गतिस्तस्य तन्मे ब्रूहि पितामह

vikrayaḥ sarvabhāṇḍānāṃ kāryākāryamajānataḥ prayāge kā gatistasya tanme brūhi pitāmaha

---

108.14

शृणु राजन्महागुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् मासमेकं तु यः स्नायात् प्रयागे नियतेन्द्रियः मुच्यते सर्वपापेभ्यः स गच्छेत्परमं पदम्

śṛṇu rājanmahāguhyaṃ sarvapāpapraṇāśanam māsamekaṃ tu yaḥ snāyāt prayāge niyatendriyaḥ mucyate sarvapāpebhyaḥ sa gacchetparamaṃ padam

---

108.15

विश्रम्भघातकानां तु प्रयागे शृणु यत्फलम् त्रिकालमेव स्नायीत आहारं भैक्ष्यमाचरेत् त्रिभिर्मासैः स मुच्येत प्रयागे तु न संशयः

viśrambhaghātakānāṃ tu prayāge śṛṇu yatphalam trikālameva snāyīta āhāraṃ bhaikṣyamācaret tribhirmāsaiḥ sa mucyeta prayāge tu na saṃśayaḥ

---

108.16

अज्ञानेन तु यस्येह तीर्थयात्रादिकं भवेत् सर्वकामसमृद्धस्तु स्वर्गलोके महीयते स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम्

ajñānena tu yasyeha tīrthayātrādikaṃ bhavet sarvakāmasamṛddhastu svargaloke mahīyate sthānaṃ ca labhate nityaṃ dhanadhānyasamākulam

---

108.17

एवं ज्ञानेन सम्पूर्णः सदा भवति भोगवान् तारिताः पितरस्तेन नरकात्प्रपितामहाः

evaṃ jñānena sampūrṇaḥ sadā bhavati bhogavān tāritāḥ pitarastena narakātprapitāmahāḥ

---

108.18

धर्मानुसारि तत्त्वज्ञ पृच्छतस्ते पुनः पुनः त्वत्प्रियार्थं समाख्यातं गुह्यमेतत्सनातनम्

dharmānusāri tattvajña pṛcchataste punaḥ punaḥ tvatpriyārthaṃ samākhyātaṃ guhyametatsanātanam

---

108.19

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् प्रीतो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि दर्शनादेव ते मुने

adya me saphalaṃ janma adya me tāritaṃ kulam prīto 'smyanugṛhīto 'smi darśanādeva te mune

---

108.20

त्वद्दर्शनात्तु धर्मात्मन् मुक्तो ऽहं चाद्य किल्बिषात् इदानीं वेद्मि चात्मानं भगवन्गतकल्मषम्

tvaddarśanāttu dharmātman mukto 'haṃ cādya kilbiṣāt idānīṃ vedmi cātmānaṃ bhagavangatakalmaṣam

---

108.21

दिष्ट्या ते सफलं जन्म दिष्ट्या ते तारितं कुलम् कीर्तनाद्वर्धते पुण्यं श्रुतात्पापप्रणाशनम्

diṣṭyā te saphalaṃ janma diṣṭyā te tāritaṃ kulam kīrtanādvardhate puṇyaṃ śrutātpāpapraṇāśanam

---

108.22

यमुनायां तु किं पुण्यं किं फलं तु महामुने एतन्मे सर्वमाख्याहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्

yamunāyāṃ tu kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tu mahāmune etanme sarvamākhyāhi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

---

108.23

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता समाख्याता महाभागा यमुना तत्र निम्नगा

tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā samākhyātā mahābhāgā yamunā tatra nimnagā

---

108.24

येनैव निःसृता गङ्गा तेनैव यमुना गता योजनानां सहस्रेषु कीर्तनात्पापनाशिनी

yenaiva niḥsṛtā gaṅgā tenaiva yamunā gatā yojanānāṃ sahasreṣu kīrtanātpāpanāśinī

---

108.25

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर कीर्तनाल्लभते पुण्यं दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति

tatra snātvā ca pītvā ca yamunāyāṃ yudhiṣṭhira kīrtanāllabhate puṇyaṃ dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati

---

108.26

अवगाह्य च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमां गतिम्

avagāhya ca pītvā ca punātyāsaptamaṃ kulam prāṇāṃstyajati yastatra sa yāti paramāṃ gatim

---

108.27

अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिणे तटे पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं तु नरकं स्मृतम्

agnitīrthamiti khyātaṃ yamunādakṣiṇe taṭe paścime dharmarājasya tīrthaṃ tu narakaṃ smṛtam

---

108.28

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः एवं तीर्थसहस्राणि यमुनादक्षिणे तटे

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ evaṃ tīrthasahasrāṇi yamunādakṣiṇe taṭe

---

108.29

उत्तरेण प्रवक्ष्यामि आदित्यस्य महात्मनः तीर्थं निरञ्जनं नाम यत्र देवाः सवासवाः

uttareṇa pravakṣyāmi ādityasya mahātmanaḥ tīrthaṃ nirañjanaṃ nāma yatra devāḥ savāsavāḥ

---

108.30

उपासते स्म संध्यां ये त्रिकालं हि युधिष्ठिर देवाः सेवन्ति तत्तीर्थं ये चान्ये विबुधा जनाः

upāsate sma saṃdhyāṃ ye trikālaṃ hi yudhiṣṭhira devāḥ sevanti tattīrthaṃ ye cānye vibudhā janāḥ

---

108.31

श्रद्दधानपरो भूत्वा कुरु तीर्थाभिषेचनम् अन्ये च बहवस्तीर्थाः सर्वपापहराः स्मृताः तेषु स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

śraddadhānaparo bhūtvā kuru tīrthābhiṣecanam anye ca bahavastīrthāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ teṣu snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

---

108.32

गङ्गा च यमुना चैव उभे तुल्यफले स्मृते केवलं ज्येष्ठभावेन गङ्गा सर्वत्र पूज्यते

gaṅgā ca yamunā caiva ubhe tulyaphale smṛte kevalaṃ jyeṣṭhabhāvena gaṅgā sarvatra pūjyate

---

108.33

एवं कुरुष्व कौन्तेय सर्वतीर्थाभिषेचनम् यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

evaṃ kuruṣva kaunteya sarvatīrthābhiṣecanam yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

---

108.34

यस्त्विमं कल्य उत्थाय पठते च शृणोति च मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति

yastvimaṃ kalya utthāya paṭhate ca śṛṇoti ca mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati

109.1

मत्स्य-पुराण 109 श्रुतं मे ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे ब्रह्मसम्भवे तीर्थानां तु सहस्राणि शतानि नियुतानि च सर्वे पुण्याः पवित्राश्च गतिश्च परमा स्मृता

matsya-purāṇa 109 śrutaṃ me brahmaṇā proktaṃ purāṇe brahmasambhave tīrthānāṃ tu sahasrāṇi śatāni niyutāni ca sarve puṇyāḥ pavitrāśca gatiśca paramā smṛtā

---

109.2

सोमतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् स्नानमात्रेण राजेन्द्र पुरुषांस्तारयेच्छतम् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्

somatīrthaṃ mahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam snānamātreṇa rājendra puruṣāṃstārayecchatam tasmātsarvaprayatnena tatra snānaṃ samācaret

---

109.3

पृथिव्यां नैमिषं पुण्यम् अन्तरिक्षे च पुष्करम् त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते

pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyam antarikṣe ca puṣkaram trayāṇāmapi lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate

---

109.4

सर्वाणि तानि संत्यज्य कथमेकं प्रशंससि अप्रमाणं तु तत्रोक्तम् अश्रद्धेयमनुत्तमम्

sarvāṇi tāni saṃtyajya kathamekaṃ praśaṃsasi apramāṇaṃ tu tatroktam aśraddheyamanuttamam

---

109.5

गतिं च परमां दिव्यां भोगांश्चैव यथेप्सितान् किमर्थमल्पयोगेन बहु धर्मं प्रशंससि एतन्मे संशयं ब्रूहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्

gatiṃ ca paramāṃ divyāṃ bhogāṃścaiva yathepsitān kimarthamalpayogena bahu dharmaṃ praśaṃsasi etanme saṃśayaṃ brūhi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

---

109.6

अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि यद्भवेत् नरस्याश्रद्दधानस्य पापोपहतचेतसः

aśraddheyaṃ na vaktavyaṃ pratyakṣamapi yadbhavet narasyāśraddadhānasya pāpopahatacetasaḥ

---

109.7

अश्रद्दधानो ह्यशुचिर् दुर्मतिस्त्यक्तमङ्गलः एते पातकिनः सर्वे तेनेदं भाषितं त्वया

aśraddadhāno hyaśucir durmatistyaktamaṅgalaḥ ete pātakinaḥ sarve tenedaṃ bhāṣitaṃ tvayā

---

109.8

शृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम् प्रत्यक्षं च परोक्षं च यथान्यस्तं भविष्यति

śṛṇu prayāgamāhātmyaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca yathānyastaṃ bhaviṣyati

---

109.9

यथैवान्यददृष्टं च यथादृष्टं यथाश्रुतम् शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा च युज्यते योगमात्मनः

yathaivānyadadṛṣṭaṃ ca yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam śāstraṃ pramāṇaṃ kṛtvā ca yujyate yogamātmanaḥ

---

109.10

क्लिश्यते चापरस्तत्र नैव योगमवाप्नुयात् जन्मान्तरसहस्रेभ्यो योगो लभ्येत मानवैः

kliśyate cāparastatra naiva yogamavāpnuyāt janmāntarasahasrebhyo yogo labhyeta mānavaiḥ

---

109.11

यथा योगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति

yathā yogasahasreṇa yogo labhyeta mānavaiḥ yastu sarvāṇi ratnāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati

---

109.12

तेन दानेन दत्तेन योगं नाभ्येति मानवः प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा

tena dānena dattena yogaṃ nābhyeti mānavaḥ prayāge tu mṛtasyedaṃ sarvaṃ bhavati nānyathā

---

109.13

प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्स्व च भारत यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र दृश्यते

pradhānahetuṃ vakṣyāmi śraddadhatsva ca bhārata yathā sarveṣu bhūteṣu brahma sarvatra dṛśyate

---

109.14

ब्राह्मणे वास्ति यत्किंचिद् अब्राह्मम् इति वोच्यते एवं सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते

brāhmaṇe vāsti yatkiṃcid abrāhmam iti vocyate evaṃ sarveṣu bhūteṣu brahma sarvatra pūjyate

---

109.15

तथा सर्वेषु लोकेषु प्रयागं पूजयेद्बुधः पूज्यते तीर्थराजस्तु सत्यमेव युधिष्ठिर

tathā sarveṣu lokeṣu prayāgaṃ pūjayedbudhaḥ pūjyate tīrtharājastu satyameva yudhiṣṭhira

---

109.16

ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम् तीर्थराजम् अनुप्राप्य न चान्यत्किंचिदर्हति

brahmāpi smarate nityaṃ prayāgaṃ tīrthamuttamam tīrtharājam anuprāpya na cānyatkiṃcidarhati

---

109.17

को हि देवत्वमासाद्य मनुष्यत्वं चिकीर्षति अनेनैवोपमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर यथा पुण्यतमं चास्ति तथैव कथितं मया

ko hi devatvamāsādya manuṣyatvaṃ cikīrṣati anenaivopamānena tvaṃ jñāsyasi yudhiṣṭhira yathā puṇyatamaṃ cāsti tathaiva kathitaṃ mayā

---

109.18

श्रुतं चेदं त्वया प्रोक्तं विस्मितो ऽहं पुनः पुनः कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गवासस्तु कर्मणा

śrutaṃ cedaṃ tvayā proktaṃ vismito 'haṃ punaḥ punaḥ kathaṃ yogena tatprāptiḥ svargavāsastu karmaṇā

---

109.19

दाता वै लभते भोगान् गां च यत्कर्मणः फलम् तानि कर्माणि पृच्छामि पुनस्तैः प्राप्यते मही

dātā vai labhate bhogān gāṃ ca yatkarmaṇaḥ phalam tāni karmāṇi pṛcchāmi punastaiḥ prāpyate mahī

---

109.20

शृणु राजन्महाबाहो यथोक्तकरणं महीम् गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः

śṛṇu rājanmahābāho yathoktakaraṇaṃ mahīm gāmagniṃ brāhmaṇaṃ śāstraṃ kāñcanaṃ salilaṃ striyaḥ

---

109.21

मातरं पितरं चैव ये निन्दन्ति नराधमाः न तेषामूर्ध्वगमनम् इदमाह प्रजापतिः

mātaraṃ pitaraṃ caiva ye nindanti narādhamāḥ na teṣāmūrdhvagamanam idamāha prajāpatiḥ

---

109.22

एवं योगस्य सम्प्राप्तिस्थानं परमदुर्लभम् गच्छन्ति नरकं घोरं ये नराः पापकर्मिणः

evaṃ yogasya samprāptisthānaṃ paramadurlabham gacchanti narakaṃ ghoraṃ ye narāḥ pāpakarmiṇaḥ

---

109.23

हस्त्यश्वं गाम् अनड्वाहं मणिमुक्तादिकाञ्चनम् परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद्दानं प्रयच्छति

hastyaśvaṃ gām anaḍvāhaṃ maṇimuktādikāñcanam parokṣaṃ harate yastu paścāddānaṃ prayacchati

---

109.24

न ते गच्छन्ति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः अनेनकर्मणा युक्ताः पच्यन्ते नरके पुनः

na te gacchanti vai svargaṃ dātāro yatra bhoginaḥ anenakarmaṇā yuktāḥ pacyante narake punaḥ

---

109.25

एवं योगं च धर्मं च दातारं च युधिष्ठिर यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथाह स्वयमंशुमान्

evaṃ yogaṃ ca dharmaṃ ca dātāraṃ ca yudhiṣṭhira yathā satyamasatyaṃ vā asti nāstīti yatphalam niruktaṃ tu pravakṣyāmi yathāha svayamaṃśumān

110.1

मत्स्य-पुराण 110 शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागरम्

matsya-purāṇa 110 śṛṇu rājanprayāgasya māhātmyaṃ punareva tu naimiṣaṃ puṣkaraṃ caiva gotīrthaṃ sindhusāgaram

---

110.2

गया च चैत्रकं चैव गङ्गासागरमेव च एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः

gayā ca caitrakaṃ caiva gaṅgāsāgarameva ca ete cānye ca bahavo ye ca puṇyāḥ śiloccayāḥ

---

110.3

दश तीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथा पराः प्रयागे संस्थिता नित्यम् एवमाहुर्मनीषिणः

daśa tīrthasahasrāṇi triṃśatkoṭyastathā parāḥ prayāge saṃsthitā nityam evamāhurmanīṣiṇaḥ

---

110.4

त्रीणि चाप्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये तु जाह्नवी प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थनमस्कृता

trīṇi cāpyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye tu jāhnavī prayāgādabhiniṣkrāntā sarvatīrthanamaskṛtā

---

110.5

तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकभाविनी

tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokabhāvinī

---

110.6

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हति षोडशीम्

gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam prayāgaṃ rājaśārdūla kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

---

110.7

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटिश्च तीर्थानां वायुरब्रवीत् दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता

tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭiśca tīrthānāṃ vāyurabravīt divi bhuvyantarikṣe ca tatsarvaṃ jāhnavī smṛtā

---

110.8

प्रयागं समधिष्ठानं कम्बलाश्वतरावुभौ भोगवत्यथ या चैषा वेदिरेषा प्रजापतेः

prayāgaṃ samadhiṣṭhānaṃ kambalāśvatarāvubhau bhogavatyatha yā caiṣā vedireṣā prajāpateḥ

---

110.9

तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर प्रजापतिम् उपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः

tatra vedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira prajāpatim upāsante ṛṣayaśca tapodhanāḥ

---

110.10

यजन्ते क्रतुभिर् देवास् तथा चक्रधरा नृपाः ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत

yajante kratubhir devās tathā cakradharā nṛpāḥ tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata

---

110.11

प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथा पराः

prabhāvātsarvatīrthebhyaḥ prabhavatyadhikaṃ vibho daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathā parāḥ

---

110.12

यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत्तपोधनम् सिद्धक्षेत्रं च विज्ञेयं गङ्गातीरसमन्वितम्

yatra gaṅgā mahābhāgā sa deśastattapodhanam siddhakṣetraṃ ca vijñeyaṃ gaṅgātīrasamanvitam

---

110.13

इदं सत्यं विजानीयात् साधूनामात्मनश्च वै सुहृदश्च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च

idaṃ satyaṃ vijānīyāt sādhūnāmātmanaśca vai suhṛdaśca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya ca

---

110.14

इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यम् इदं सत्यमिदं सुखम् इदं पुण्यमिदं धर्म्यं पावनं धर्ममुत्तमम्

idaṃ dhanyamidaṃ svargyam idaṃ satyamidaṃ sukham idaṃ puṇyamidaṃ dharmyaṃ pāvanaṃ dharmamuttamam

---

110.15

महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् अधीत्य च द्विजो ऽप्येतन् निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapraṇāśanam adhītya ca dvijo 'pyetan nirmalaḥ svargamāpnuyāt

---

110.16

य इदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ sadā śuciḥ jātismaratvaṃ labhate nākapṛṣṭhe ca modate

---

110.17

प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव

prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ snāhi tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirbhava

---

110.18

त्वया च सम्यक्पृष्टेन कथितं वै मया विभो पितरस्तारिताः सर्वे तथैव च पितामहाः

tvayā ca samyakpṛṣṭena kathitaṃ vai mayā vibho pitarastāritāḥ sarve tathaiva ca pitāmahāḥ

---

110.19

व्रतं दानं तपस्तीर्थं यागाः सर्वे सदक्षिणाः योगाः सांख्यं सदाचारो ये चान्ये ज्ञानहेतवः प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

vrataṃ dānaṃ tapastīrthaṃ yāgāḥ sarve sadakṣiṇāḥ yogāḥ sāṃkhyaṃ sadācāro ye cānye jñānahetavaḥ prayāgasya tu sarve te kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

---

110.20

एवं ज्ञानं च योगश्च तीर्थं चैव युधिष्ठिर बहुक्लेशेन युज्यन्ते तेन यान्ति परां गतिम् त्रिकालं जायते ज्ञानं स्वर्गलोकं गमिष्यति

evaṃ jñānaṃ ca yogaśca tīrthaṃ caiva yudhiṣṭhira bahukleśena yujyante tena yānti parāṃ gatim trikālaṃ jāyate jñānaṃ svargalokaṃ gamiṣyati

111.1

मत्स्य-पुराण 111 कथं सर्वमिदं प्रोक्तं प्रयागस्य महामुने एतन्नः सर्वमाख्याहि यथा हि मम तारयेत्

matsya-purāṇa 111 kathaṃ sarvamidaṃ proktaṃ prayāgasya mahāmune etannaḥ sarvamākhyāhi yathā hi mama tārayet

---

111.2

शृणु राजन्प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः

śṛṇu rājanprayāge tu proktaṃ sarvamidaṃ jagat brahmā viṣṇustatheśāno devatāḥ prabhuravyayaḥ

---

111.3

ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमं च यत् तान्येतानि परं लोके विष्णुः संवर्धते प्रजाः

brahmā sṛjati bhūtāni sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat tānyetāni paraṃ loke viṣṇuḥ saṃvardhate prajāḥ

---

111.4

कल्पान्ते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् तदा प्रयागतीर्थं च न कदाचिद्विनश्यति

kalpānte tatsamagraṃ hi rudraḥ saṃharate jagat tadā prayāgatīrthaṃ ca na kadācidvinaśyati

---

111.5

ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति यत्नेनानेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम्

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ yaḥ paśyati sa paśyati yatnenānena tiṣṭhanti te yānti paramāṃ gatim

---

111.6

आख्याहि मे यथातथ्यं यथैषा तिष्ठति श्रुतिः केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः

ākhyāhi me yathātathyaṃ yathaiṣā tiṣṭhati śrutiḥ kena vā kāraṇenaiva tiṣṭhante lokasattamāḥ

---

111.7

प्रयागे निवसन्त्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कारणं तत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर

prayāge nivasantyete brahmaviṣṇumaheśvarāḥ kāraṇaṃ tatpravakṣyāmi śṛṇu tattvaṃ yudhiṣṭhira

---

111.8

पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम् तिष्ठन्ति रक्षणायात्र पापकर्मनिवारणात्

pañcayojanavistīrṇaṃ prayāgasya tu maṇḍalam tiṣṭhanti rakṣaṇāyātra pāpakarmanivāraṇāt

---

111.9

उत्तरेण प्रतिष्ठानाच् छद्मना ब्रह्म तिष्ठति वेणीमाधवरूपी तु भगवांस्तत्र तिष्ठति

uttareṇa pratiṣṭhānāc chadmanā brahma tiṣṭhati veṇīmādhavarūpī tu bhagavāṃstatra tiṣṭhati

---

111.10

माहेश्वरो वटो भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पापकर्मनिवारणात्

māheśvaro vaṭo bhūtvā tiṣṭhate parameśvaraḥ tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ rakṣanti maṇḍalaṃ nityaṃ pāpakarmanivāraṇāt

---

111.11

यस्मिञ्जुह्वन्स्वकं पापं नरकं च न पश्यति एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे स महेश्वरः

yasmiñjuhvansvakaṃ pāpaṃ narakaṃ ca na paśyati evaṃ brahmā ca viṣṇuśca prayāge sa maheśvaraḥ

---

111.12

सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले रक्षमाणाश्च तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम्

saptadvīpāḥ samudrāśca parvatāśca mahītale rakṣamāṇāśca tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavam

---

111.13

ये चान्ये बहवः सर्वे तिष्ठन्ति च युधिष्ठिर यत् पृथिवी तत्समाश्रित्य निर्मिता दैवतैस् त्रिभिः

ye cānye bahavaḥ sarve tiṣṭhanti ca yudhiṣṭhira yat pṛthivī tatsamāśritya nirmitā daivatais tribhiḥ

---

111.14

प्रजापतेरिदं क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् एतत्पुण्यं पवित्रं वै प्रयागं च युधिष्ठिर स्वराज्यं कुरु राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितो ऽनघ

prajāpateridaṃ kṣetraṃ prayāgamiti viśrutam etatpuṇyaṃ pavitraṃ vai prayāgaṃ ca yudhiṣṭhira svarājyaṃ kuru rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha

112.1

मत्स्य-पुराण 112 भ्रातृभिः सहितः सर्वैर् द्रौपद्या सह भार्यया ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरून्देवानतर्पयत्

matsya-purāṇa 112 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair draupadyā saha bhāryayā brāhmaṇebhyo namaskṛtya gurūndevānatarpayat

---

112.2

वासुदेवो ऽपि तत्रैव क्षणेनाभ्यागतस्तदा पाण्डवैः सहितैः सर्वैः पूज्यमानस्तु माधवः

vāsudevo 'pi tatraiva kṣaṇenābhyāgatastadā pāṇḍavaiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ pūjyamānastu mādhavaḥ

---

112.3

कृष्णेन सहितैः सर्वैः पुनरेव महात्मभिः अभिषिक्तः स्वराज्ये च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

kṛṣṇena sahitaiḥ sarvaiḥ punareva mahātmabhiḥ abhiṣiktaḥ svarājye ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

---

112.4

एतस्मिन्नन्तरे चैव मार्कण्डेयो महामुनिः ततः स्वस्तीति चोक्त्वा तु क्षणादाश्रममागमत्

etasminnantare caiva mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ tataḥ svastīti coktvā tu kṣaṇādāśramamāgamat

---

112.5

युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो ऽवसत् महादानं ततो दत्त्वा धर्मपुत्रो महामनाः

yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito 'vasat mahādānaṃ tato dattvā dharmaputro mahāmanāḥ

---

112.6

यस्त्विदं कल्य उत्थाय माहात्म्यं पठते नरः प्रयागं स्मरते नित्यं स याति परमं पदम् मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

yastvidaṃ kalya utthāya māhātmyaṃ paṭhate naraḥ prayāgaṃ smarate nityaṃ sa yāti paramaṃ padam mucyate sarvapāpebhyo rudralokaṃ sa gacchati

---

112.7

मम वाक्यं च कर्तव्यं महाराज ब्रवीम्यहम् नित्यं जपस्व जुह्वस्व प्रयागे विगतज्वरः

mama vākyaṃ ca kartavyaṃ mahārāja bravīmyaham nityaṃ japasva juhvasva prayāge vigatajvaraḥ

---

112.8

प्रयागं स्मर वै नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर स्वयं प्राप्स्यसि राजेन्द्र स्वर्गलोकं न संशयः

prayāgaṃ smara vai nityaṃ sahāsmābhiryudhiṣṭhira svayaṃ prāpsyasi rājendra svargalokaṃ na saṃśayaḥ

---

112.9

प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

prayāgamanugacchedvā vasate vāpi yo naraḥ sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati

---

112.10

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ ahaṃkāranivṛttaśca sa tīrthaphalamaśnute

---

112.11

अकोपनश्च सत्यश्च सत्यवादी दृढव्रतः आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

akopanaśca satyaśca satyavādī dṛḍhavrataḥ ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute

---

112.12

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते

ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā devaiścāpi yathākramam na hi śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate

---

112.13

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्धैर्वै नरैः क्वचित्

bahūpakaraṇā yajñā nānāsambhāravistarāḥ prāpyante pārthivairetaiḥ samṛddhairvai naraiḥ kvacit

---

112.14

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस् तन्निबोध युधिष्ठिर

yo daridrairapi vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais tannibodha yudhiṣṭhira

---

112.15

ऋषीणां परमं गुह्यम् इदं भरतसत्तम तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्यो ऽपि विशिष्यते

ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama tīrthānugamanaṃ puṇyaṃ yajñebhyo 'pi viśiṣyate

---

112.16

दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापगाः माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरतर्षभ

daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathāpagāḥ māghamāse gamiṣyanti gaṅgāyāṃ bharatarṣabha

---

112.17

स्वस्थो भव महाराज भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् पुनर्द्रक्ष्यसि राजेन्द्र यजमानो विशेषतः

svastho bhava mahārāja bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam punardrakṣyasi rājendra yajamāno viśeṣataḥ

---

112.18

इत्युक्त्वा स महाभागो मार्कण्डेयो महातपाः युधिष्ठिरस्य नृपतेस् तत्रैवान्तरधीयत

ityuktvā sa mahābhāgo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ yudhiṣṭhirasya nṛpates tatraivāntaradhīyata

---

112.19

ततस्तत्र समाप्लाव्य गात्राणि सगणो नृपः यथोक्तेनाथ विधिना परां निर्वृतिमागमत्

tatastatra samāplāvya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ yathoktenātha vidhinā parāṃ nirvṛtimāgamat

---

112.20

तथा त्वमपि देवर्षे प्रयागाभिमुखो भव अभिषेकं तु कृत्वाद्य कृतकृत्यो भविष्यसि

tathā tvamapi devarṣe prayāgābhimukho bhava abhiṣekaṃ tu kṛtvādya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

---

112.21

एवमुक्त्वाथ नन्दीशस् तत्रैवान्तरधीयत नारदो ऽपि जगामाशु प्रयागाभिमुखस्तथा

evamuktvātha nandīśas tatraivāntaradhīyata nārado 'pi jagāmāśu prayāgābhimukhastathā

---

112.22

तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा दानं दत्त्वा द्विजाग्र्येभ्यो गतः स्वभवनं तदा

tatra snātvā ca japtvā ca vidhidṛṣṭena karmaṇā dānaṃ dattvā dvijāgryebhyo gataḥ svabhavanaṃ tadā

113.1

मत्स्य-पुराण 113 कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः

matsya-purāṇa 113 kati dvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati prabho kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ

---

113.2

महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा

mahābhūmipramāṇaṃ ca lokālokastathaiva ca paryāptiṃ parimāṇaṃ ca gatiścandrārkayostathā

---

113.3

एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित् त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

etadbravīhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthavit tvaduktametatsakalaṃ śrotumicchāmahe vayam

---

113.4

द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्

dvīpabhedasahasrāṇi sapta cāntargatāni ca na śakyante krameṇeha vaktuṃ vai sakalaṃ jagat

---

113.5

सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

saptaiva tu pravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha teṣāṃ manuṣyatarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

---

113.6

अचिन्त्याः खलु ये भावास् तांस्तु तर्केण साधयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्

acintyāḥ khalu ye bhāvās tāṃstu tarkeṇa sādhayet prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyasya lakṣaṇam

---

113.7

सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत

sapta varṣāṇi vakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathāvidham vistaraṃ maṇḍalaṃ yacca yojanaistānnibodhata

---

113.8

योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः

yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvīpasya vistaraḥ nānājanapadākīrṇaṃ puraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ

---

113.9

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः

siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ parvatairupaśobhitam sarvadhātupinaddhaistaiḥ śilājālasamudgataiḥ

---

113.10

पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः

parvataprabhavābhiśca nadībhistu samantataḥ prāgāyatā mahāpārśvāḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ

---

113.11

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्

avagāhya hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān

---

113.12

सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्

sarvataḥ sumukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān cāturvarṇyastu sauvarṇo meruścolbamayaḥ smṛtaḥ caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇaḥ sa caturdiśam

---

113.13

वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः

vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samāhitaḥ nānāvarṇaiḥ samaḥ pārśvaiḥ prajāpatiguṇānvitaḥ

---

113.14

नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै

nābhībandhanasambhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ pūrvataḥ śvetavarṇastu brāhmaṇyaṃ tasya tena vai

---

113.15

पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः

pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyeta bhṛṅgipattrīnabhaś caiva paścimena samanvitaḥ tenāsya śūdratā siddhā meror nāmārthakarmataḥ

---

113.16

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः तेनास्य क्षत्रभावः स्याद् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः

pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ svabhāvataḥ tenāsya kṣatrabhāvaḥ syād iti varṇāḥ prakīrtitāḥ

---

113.17

नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्

nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaḥ pīto hiraṇmayaḥ mayūrabarhavarṇaśca śātakaumbhaḥ sa śṛṅgavān

---

113.18

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते

ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ teṣāmantaraviṣkambho navasāhasramucyate

---

113.19

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः

madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantataḥ caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇo yojanaiḥ samaḥ

---

113.20

मध्ये तस्य महामेरुर् विधूम इव पावकः वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोर् उत्तरार्धं तथोत्तरम्

madhye tasya mahāmerur vidhūma iva pāvakaḥ vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ meror uttarārdhaṃ tathottaram

---

113.21

वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्

varṣāṇi yāni saptātra teṣāṃ vai varṣaparvatāḥ dve dve sahasre vistīrṇā yojanairdakṣiṇottaram

---

113.22

जम्बूद्वीपस्य विस्तारस् तेषामायाम उच्यते नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे

jambūdvīpasya vistāras teṣāmāyāma ucyate nīlaśca niṣadhaścaiva teṣāṃ hīnāśca ye pare

---

113.23

श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते

śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃśca yaḥ jambūdvīpapramāṇeṇa ṛṣabhaḥ parikīrtyate

---

113.24

तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटो ऽपि हीयते हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः

tasmāddvādaśabhāgena hemakūṭo 'pi hīyate himavānviṃśabhāgena tasmādeva prahīyate aṣṭāśītisahasrāṇi hemakūṭo mahāgiriḥ

---

113.25

अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते

aśītirhimavāñchaila āyataḥ pūrvapaścime dvīpasya maṇḍalībhāvād dhrāsavṛddhī prakīrtite

---

113.26

वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम् तेषां मध्ये जनपदास् तानि वर्षाणि सप्त वै

varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca yathābhedaṃ tathottaram teṣāṃ madhye janapadās tāni varṣāṇi sapta vai

---

113.27

प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु सप्त तानि नदीभेदैर् अगम्यानि परस्परम्

prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu sapta tāni nadībhedair agamyāni parasparam

---

113.28

वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्

vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ imaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam

---

113.29

हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते

hemakūṭaṃ paraṃ tasmān nāmnā kimpuruṣaṃ smṛtam hemakūṭācca niṣadhaṃ harivarṣaṃ taducyate

---

113.30

हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम् इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्

harivarṣātparaṃ cāpi merostu tadilāvṛtam ilāvṛtātparaṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam

---

113.31

रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम् हिरण्यकात्परं चैव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम्

ramyakādaparaṃ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇyakam hiraṇyakātparaṃ caiva śṛṅgaśākaṃkuraṃ smṛtam

---

113.32

धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्

dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye devarṣe dakṣiṇottare dīrghāṇi tasya catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam

---

113.33

पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् परं त्विलावृतं पश्चाद् वेद्यर्धं तु तदुत्तरम्

pūrvato niṣadhasyedaṃ vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam paraṃ tvilāvṛtaṃ paścād vedyardhaṃ tu taduttaram

---

113.34

तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्यत्र त्विलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

tayormadhye tu vijñeyo meruryatra tvilāvṛtam dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

---

113.35

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागरानुगः

udagāyato mahāśailo mālyavānnāma parvataḥ dvātriṃśatā sahasreṇa pratīcyāṃ sāgarānugaḥ

---

113.36

माल्यवान्वै सहस्रैक आ नीलनिषधायतः द्वात्रिंशत्त्वेवमप्युक्तः पर्वतो गन्धमादनः

mālyavānvai sahasraika ā nīlaniṣadhāyataḥ dvātriṃśattvevamapyuktaḥ parvato gandhamādanaḥ

---

113.37

परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः चातुर्वर्ण्यसमो वर्णैश् चतुरस्रः समुच्छ्रितः

parimaṇḍalayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ cāturvarṇyasamo varṇaiś caturasraḥ samucchritaḥ

---

113.38

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वान्ते श्वेत उच्यते पीतं तु दक्षिणं तस्य भृङ्गिपत्त्रनिभं परम् उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्णसमन्वितः

nānāvarṇaḥ sa pārśveṣu pūrvānte śveta ucyate pītaṃ tu dakṣiṇaṃ tasya bhṛṅgipattranibhaṃ param uttaraṃ tasya raktaṃ vai iti varṇasamanvitaḥ

---

113.39

मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत्स तु वेष्टितः आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः

merustu śuśubhe divyo rājavatsa tu veṣṭitaḥ ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ

---

113.40

योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिसूच्छ्रितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् अष्टाविंशतिविस्तृतः

yojanānāṃ sahasrāṇi caturāśītisūcchritaḥ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād aṣṭāviṃśativistṛtaḥ

---

113.41

विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परीणाहः समन्ततः स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः

vistarāddviguṇaścāsya parīṇāhaḥ samantataḥ sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ

---

113.42

भुवनैरावृतः सर्वैर् जातरूपपरिष्कृतैः तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतो ऽप्सरसां गणैः

bhuvanairāvṛtaḥ sarvair jātarūpapariṣkṛtaiḥ tatra devagaṇāścaiva gandharvāsurarākṣasāḥ śailarāje pramodante sarvato 'psarasāṃ gaṇaiḥ

---

113.43

स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः

sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ yasyeme caturo deśā nānāpārśveṣu saṃsthitāḥ

---

113.44

भद्राश्वं भारतं चैव केतुमालं च पश्चिमे उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः

bhadrāśvaṃ bhārataṃ caiva ketumālaṃ ca paścime uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

---

113.45

विष्कम्भपर्वतास्तद्वन् मन्दरो गन्धमादनः विपुलश्च सुपार्श्वश्च सर्वरत्नविभूषिताः

viṣkambhaparvatāstadvan mandaro gandhamādanaḥ vipulaśca supārśvaśca sarvaratnavibhūṣitāḥ

---

113.46

अरुणोदं मानसं च सितोदं भद्रसंज्ञितम् तेषामुपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च

aruṇodaṃ mānasaṃ ca sitodaṃ bhadrasaṃjñitam teṣāmupari catvāri sarāṃsi ca vanāni ca

---

113.47

तथा भद्रकदम्बस्तु पर्वते गन्धमादने जम्बूवृक्षस्तथाश्वत्थो विपुले ऽथ वटः परम्

tathā bhadrakadambastu parvate gandhamādane jambūvṛkṣastathāśvattho vipule 'tha vaṭaḥ param

---

113.48

गन्धमादनपार्श्वे तु पश्चिमे ऽमरगण्डिकः द्वात्रिंशच्च सहस्राणि योजनैः सर्वतः समः

gandhamādanapārśve tu paścime 'maragaṇḍikaḥ dvātriṃśacca sahasrāṇi yojanaiḥ sarvataḥ samaḥ

---

113.49

तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः तत्र कालानलाः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः

tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pariśrutāḥ tatra kālānalāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ

---

113.50

स्त्रियश् चोत्पलवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पत्त्रभासुरः

striyaś cotpalavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ pattrabhāsuraḥ

---

113.51

तस्य पीत्वा फलरसं संजीवन्ति समायुतम् तस्य माल्यवतः पार्श्वे पूर्वे पूर्वा तु गण्डिका द्वात्रिंशच्च सहस्राणि तत्रापि शतमुच्यते

tasya pītvā phalarasaṃ saṃjīvanti samāyutam tasya mālyavataḥ pārśve pūrve pūrvā tu gaṇḍikā dvātriṃśacca sahasrāṇi tatrāpi śatamucyate

---

113.52

भद्राश्वस्तत्र विज्ञेयो नित्यं मुदितमानसः भद्रमालवनं तत्र कालाम्रश्च महाद्रुमः

bhadrāśvastatra vijñeyo nityaṃ muditamānasaḥ bhadramālavanaṃ tatra kālāmraśca mahādrumaḥ

---

113.53

तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महाबलाः स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः

tatra te puruṣāḥ śvetā mahāsattvā mahābalāḥ striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ

---

113.54

चन्द्रप्रभाश् चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियो ह्युत्पलगन्धिकाः

candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ candraśītalagātrāśca striyo hyutpalagandhikāḥ

---

113.55

दशवर्षसहस्राणि आयुस्तेषामनामयम् कालाम्रस्य रसं पीत्वा ते सर्वे स्थिरयौवनाः

daśavarṣasahasrāṇi āyusteṣāmanāmayam kālāmrasya rasaṃ pītvā te sarve sthirayauvanāḥ

---

113.56

इत्युक्तवानृषीन्ब्रह्मा वर्षाणि च निसर्गतः पूर्वं ममानुग्रहकृद् भूयः किं वर्णयामि वः

ityuktavānṛṣīnbrahmā varṣāṇi ca nisargataḥ pūrvaṃ mamānugrahakṛd bhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ

---

113.57

एतच्छ्रुत्वा वचस्ते तु ऋषयः संशितव्रताः जातकौतूहलाः सर्वे प्रत्यूचुस्ते मुदान्विताः

etacchrutvā vacaste tu ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ jātakautūhalāḥ sarve pratyūcuste mudānvitāḥ

---

113.58

पूर्वापरौ समाख्यातौ यौ देशौ तौ त्वया मुने उत्तराणां च वर्षाणां पर्वतानां च सर्वशः

pūrvāparau samākhyātau yau deśau tau tvayā mune uttarāṇāṃ ca varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca sarvaśaḥ

---

113.59

आख्याहि नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः एवमुक्तस्तु ऋषिभिस् तेभ्यस्त्वाख्यातवान्पुनः

ākhyāhi no yathātathyaṃ ye ca parvatavāsinaḥ evamuktastu ṛṣibhis tebhyastvākhyātavānpunaḥ

---

113.60

शृणुध्वं यानि वर्षाणि पूर्वोक्तानि च वै मया दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

śṛṇudhvaṃ yāni varṣāṇi pūrvoktāni ca vai mayā dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

---

113.61

वर्षं रमणकं नाम जायन्ते यत्र वै प्रजाः रतिप्रधाना विमला जायन्ते यत्र मानवाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते प्रियदर्शनाः

varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante yatra vai prajāḥ ratipradhānā vimalā jāyante yatra mānavāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve te priyadarśanāḥ

---

113.62

तत्रापि च महावृक्षो न्यग्रोधो रोहिणो महान् तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्तयन्ति हि

tatrāpi ca mahāvṛkṣo nyagrodho rohiṇo mahān tasyāpi te phalarasaṃ pibanto vartayanti hi

---

113.63

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नरोत्तमाः

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca jīvanti te mahābhāgāḥ sadā hṛṣṭā narottamāḥ

---

113.64

उत्तरेण तु श्वेतस्य पार्श्वे शृङ्गस्य दक्षिणे वर्षं हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी

uttareṇa tu śvetasya pārśve śṛṅgasya dakṣiṇe varṣaṃ hiraṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī

---

113.65

महाबला महासत्त्वा नित्यं मुदितमानसाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः

mahābalā mahāsattvā nityaṃ muditamānasāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ

---

113.66

एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca

---

113.67

तस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः पत्त्रसंश्रयः तस्य पीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः

tasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ pattrasaṃśrayaḥ tasya pītvā phalarasaṃ tatra jīvanti mānavāḥ

---

113.68

शृङ्गसाह्वस्य शृङ्गाणि त्रीणि तानि महान्ति वै एकं मणियुतं तत्र एकं तु कनकान्वितम् सर्वरत्नमयं चैकं भुवनैरुपशोभितम्

śṛṅgasāhvasya śṛṅgāṇi trīṇi tāni mahānti vai ekaṃ maṇiyutaṃ tatra ekaṃ tu kanakānvitam sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhuvanairupaśobhitam

---

113.69

उत्तरे चास्य शृङ्गस्य समुद्रान्ते च दक्षिणे कुरवस्तत्र तद्वर्यं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्

uttare cāsya śṛṅgasya samudrānte ca dakṣiṇe kuravastatra tadvaryaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

---

113.70

तत्र वृक्षा मधुफला दिव्यामृतमयापगाः वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलैश्चाभरणानि च

tatra vṛkṣā madhuphalā divyāmṛtamayāpagāḥ vastrāṇi te prasūyante phalaiścābharaṇāni ca

---

113.71

सर्वकामप्रदातारः केचिद्वृक्षा मनोरमाः अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः ये रक्षन्ति सदा क्षीरं षड्रसं चामृतोपमम्

sarvakāmapradātāraḥ kecidvṛkṣā manoramāḥ apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ ye rakṣanti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ cāmṛtopamam

---

113.72

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मा काञ्चनवालुका सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निःशब्दाः पवनाः शुभाः

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmā kāñcanavālukā sarvatra sukhasaṃsparśā niḥśabdāḥ pavanāḥ śubhāḥ

---

113.73

देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते स्थिरयौवनाः

devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve te sthirayauvanāḥ

---

113.74

मिथुनानि प्रजायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

mithunāni prajāyante striyaścāpsarasopamāḥ teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛtopamam

---

113.75

एकाहाज्जायते युग्मं समं चैव विवर्धते समं रूपं च शीलं च समं चैव म्रियन्ति वै

ekāhājjāyate yugmaṃ samaṃ caiva vivardhate samaṃ rūpaṃ ca śīlaṃ ca samaṃ caiva mriyanti vai

---

113.76

एकैकमनुरक्ताश्च चक्रवाकमिव ध्रुवम् अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः

ekaikamanuraktāśca cakravākamiva dhruvam anāmayā hyaśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ

---

113.77

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च जीवन्ति च महासत्त्वा न चान्या स्त्री प्रवर्तते

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca jīvanti ca mahāsattvā na cānyā strī pravartate

---

113.78

एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते युगे दृष्टः परमधर्मज्ञाः किं भूयः कथयामि वः

evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate yuge dṛṣṭaḥ paramadharmajñāḥ kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ

---

113.79

आख्यातास्त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छुः सूतनन्दनम्

ākhyātāstvevamṛṣayaḥ sūtaputreṇa dhīmatā uttaraśravaṇe bhūyaḥ papracchuḥ sūtanandanam

114.1

मत्स्य-पुराण 114 यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन् स्वायम्भुवादयः चतुर्दशैव मनवः प्रजासर्गं ससर्जिरे

matsya-purāṇa 114 yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasmin svāyambhuvādayaḥ caturdaśaiva manavaḥ prajāsargaṃ sasarjire

---

114.2

एतद् वेदितुम् इच्छामः सकाशात्तव सुव्रत उत्तरश्रवणं भूयः प्रब्रूहि वदतां वर

etad veditum icchāmaḥ sakāśāttava suvrata uttaraśravaṇaṃ bhūyaḥ prabrūhi vadatāṃ vara

---

114.3

एतच्छ्रुत्वा ऋषीणां तु प्राब्रवील्लौमहर्षणिः पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम्

etacchrutvā ṛṣīṇāṃ tu prābravīllaumaharṣaṇiḥ paurāṇikastadā sūta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

---

114.4

बुद्ध्या विचार्य बहुधा विमृश्य च पुनः पुनः तेभ्यस्तु कथयामास उत्तरश्रवणं तदा

buddhyā vicārya bahudhā vimṛśya ca punaḥ punaḥ tebhyastu kathayāmāsa uttaraśravaṇaṃ tadā

---

114.5

अथाहं वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन्भारते प्रजाः भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते

athāhaṃ varṇayiṣyāmi varṣe 'sminbhārate prajāḥ bharaṇātprajanāccaiva manurbharata ucyate

---

114.6

निरुक्तवचनैश्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् यतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमश्चापि हि स्मृतः

niruktavacanaiścaiva varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam yataḥ svargaśca mokṣaśca madhyamaścāpi hi smṛtaḥ

---

114.7

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्मविधिः स्मृतः भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत

na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karmavidhiḥ smṛtaḥ bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata

---

114.8

इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

indradvīpaḥ kaśeruśca tāmraparṇo gabhastimān nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ

---

114.9

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottaraḥ

---

114.10

आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवहावधिः तिर्यगूर्ध्वं तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु

āyatastu kumārīto gaṅgāyāḥ pravahāvadhiḥ tiryagūrdhvaṃ tu vistīrṇaḥ sahasrāṇi daśaiva tu

---

114.11

द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः यवनाश्च किराताश्च तस्यान्ते पूर्वपश्चिमे

dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ yavanāśca kirātāśca tasyānte pūrvapaścime

---

114.12

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः इज्यायुतवणिज्यादि वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ ijyāyutavaṇijyādi vartayanto vyavasthitāḥ

---

114.13

तेषां स व्यवहारो ऽयं वर्तनं तु परस्परम् धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु

teṣāṃ sa vyavahāro 'yaṃ vartanaṃ tu parasparam dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu

---

114.14

संकल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिरिह मानुषे

saṃkalpapañcamānāṃ tu āśramāṇāṃ yathāvidhi iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiriha mānuṣe

---

114.15

यस्त्वयं मानवो द्वीपस् तिर्यग्यामः प्रकीर्तितः य एनं जयते कृत्स्नं स सम्राडिति कीर्तितः

yastvayaṃ mānavo dvīpas tiryagyāmaḥ prakīrtitaḥ ya enaṃ jayate kṛtsnaṃ sa samrāḍiti kīrtitaḥ

---

114.16

अयं लोकस्तु वै सम्राड् अन्तरिक्षजितां स्मृतः स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्

ayaṃ lokastu vai samrāḍ antarikṣajitāṃ smṛtaḥ svarāḍasau smṛto lokaḥ punarvakṣyāmi vistarāt

---

114.17

सप्त चास्मिन्महावर्षे विश्रुताः कुलपर्वताः महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि

sapta cāsminmahāvarṣe viśrutāḥ kulaparvatāḥ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi

---

114.18

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपतः

vindhyaśca pāriyātraśca ityete kulaparvatāḥ teṣāṃ sahasraśaścānye parvatāstu samīpataḥ

---

114.19

अभिज्ञातास्ततश्चान्ये विपुलाश्चित्रसानवः अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः

abhijñātāstataścānye vipulāścitrasānavaḥ anye tebhyaḥ parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ

---

114.20

तैर्विमिश्रा जानपदा आर्या म्लेच्छाश्च सर्वतः पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती

tairvimiśrā jānapadā āryā mlecchāśca sarvataḥ pibanti bahulā nadyo gaṅgā sindhuḥ sarasvatī

---

114.21

शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः

śatadruścandrabhāgā ca yamunā sarayūstathā airāvatī vitastā ca viśālā devikā kuhūḥ

---

114.22

गोमती धौतपापा च बाहुदा च दृषद्वती कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा

gomatī dhautapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī kauśikī tu tṛtīyā ca niścalā gaṇḍakī tathā

---

114.23

इक्षुर्लौहितम् इत्येता हिमवत्पार्श्वनिःसृताः वेदस्मृतिर् वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च पर्णाशा नर्मदा चैव कावेरी महती तथा

ikṣurlauhitam ityetā himavatpārśvaniḥsṛtāḥ vedasmṛtir vetravatī vṛtraghnī sindhureva ca parṇāśā narmadā caiva kāverī mahatī tathā

---

114.24

पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमत्यपि शिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्राश्रिताः स्मृताः

pārā ca dhanvatīrūpā viduṣā veṇumatyapi śiprā hyavantī kuntī ca pāriyātrāśritāḥ smṛtāḥ

---

114.25

शोणो महानदश्चैव नन्दना सुकृशा क्षमा मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च तमसा पिप्पली श्येनी तथा चित्रोत्पलापि च

śoṇo mahānadaścaiva nandanā sukṛśā kṣamā mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca tamasā pippalī śyenī tathā citrotpalāpi ca

---

114.26

विमला चञ्चला चैव तथा च धूतवाहिनी शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रादिकापि च ऋष्यवन्तप्रसूतास् ता नद्यो ऽमलजलाः शुभाः

vimalā cañcalā caiva tathā ca dhūtavāhinī śuktimantī śunī lajjā mukuṭā hrādikāpi ca ṛṣyavantaprasūtās tā nadyo 'malajalāḥ śubhāḥ

---

114.27

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी वेणा वैतरणी चैव विश्वमाला कुमुद्वती

tāpī payoṣṇī nirvindhyā kṣiprā ca ṛṣabhā nadī veṇā vaitaraṇī caiva viśvamālā kumudvatī

---

114.28

तोया चैव महागौरी दुर्गमा तु शिला तथा विन्ध्यपादप्रसूतास् ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः

toyā caiva mahāgaurī durgamā tu śilā tathā vindhyapādaprasūtās tāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

---

114.29

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी चैव तु दक्षिणापथनद्यस्ताः सह्यपादाद्विनिःसृताः

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇī ca vañjulā tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāverī caiva tu dakṣiṇāpathanadyastāḥ sahyapādādviniḥsṛtāḥ

---

114.30

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती मलयप्रसूता नद्यस् ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā hyutpalāvatī malayaprasūtā nadyas tāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

---

114.31

त्रिभागा ऋषिकुल्या च इक्षुदा त्रिदिवाचला ताम्रपर्णी तथा मूली शरवा विमला तथा महेन्द्रतनयाः सर्वाः प्रख्याताः शुभगामिनीः

tribhāgā ṛṣikulyā ca ikṣudā tridivācalā tāmraparṇī tathā mūlī śaravā vimalā tathā mahendratanayāḥ sarvāḥ prakhyātāḥ śubhagāminīḥ

---

114.32

काशिका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी कृपा च पाशिनी चैव शुक्तिमन्तात्मजास् तु ताः

kāśikā sukumārī ca mandagā mandavāhinī kṛpā ca pāśinī caiva śuktimantātmajās tu tāḥ

---

114.33

सर्वाः पुण्यजलाः पुण्याः सर्वगाश्च समुद्रगाः विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः शुभाः

sarvāḥ puṇyajalāḥ puṇyāḥ sarvagāśca samudragāḥ viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ

---

114.34

तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः

tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo 'tha sahasraśaḥ tāsvime kurupāñcālāḥ śālvāścaiva sajāṅgalāḥ

---

114.35

शूरसेना भद्रकारा बाह्याः सहपटच्चराः मत्स्याः किराताः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः

śūrasenā bhadrakārā bāhyāḥ sahapaṭaccarāḥ matsyāḥ kirātāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ

---

114.36

आवन्ताश्च कलिङ्गाश्च मूकाश्चैवान्धकैः सह मध्यदेशा जनपदाः प्रायशः परिकीर्तिताः

āvantāśca kaliṅgāśca mūkāścaivāndhakaiḥ saha madhyadeśā janapadāḥ prāyaśaḥ parikīrtitāḥ

---

114.37

सह्यस्यानन्तरे चैते तत्र गोदावरी नदी पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः

sahyasyānantare caite tatra godāvarī nadī pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

---

114.38

यत्र गोवर्धनो नाम मन्दरो गन्धमादनः रामप्रियार्थं स्वर्गीया वृक्षा दिव्यास्तथौषधीः

yatra govardhano nāma mandaro gandhamādanaḥ rāmapriyārthaṃ svargīyā vṛkṣā divyāstathauṣadhīḥ

---

114.39

भरद्वाजेन मुनिना प्रियार्थमवतारिताः ततः पुष्पवरो देशस् तेन जज्ञे मनोरमः

bharadvājena muninā priyārthamavatāritāḥ tataḥ puṣpavaro deśas tena jajñe manoramaḥ

---

114.40

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः पुरंध्राश्चैव शूद्राश्च पल्लवाश् चात्तखण्डिकाः

vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ puraṃdhrāścaiva śūdrāśca pallavāś cāttakhaṇḍikāḥ

---

114.41

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः शका द्रुह्याः पुलिन्दाश्च पारदाहारमूर्तिकाः

gāndhārā yavanāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ śakā druhyāḥ pulindāśca pāradāhāramūrtikāḥ

---

114.42

रामठाः कण्टकाराश्च कैकेया दशनामकाः क्षत्रियोपनिवेश्याश्च वैश्याः शूद्रकुलानि च

rāmaṭhāḥ kaṇṭakārāśca kaikeyā daśanāmakāḥ kṣatriyopaniveśyāśca vaiśyāḥ śūdrakulāni ca

---

114.43

अत्रयो ऽथ भरद्वाजाः प्रस्थलाः सदसेरकाः लम्पकास् तलगानाश्च सैनिकाः सह जाङ्गलैः एते देशा उदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोधत

atrayo 'tha bharadvājāḥ prasthalāḥ sadaserakāḥ lampakās talagānāśca sainikāḥ saha jāṅgalaiḥ ete deśā udīcyāstu prācyāndeśānnibodhata

---

114.44

अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी ततः प्लवंगमातंगा यमका मल्लवर्णकाः सुह्मोत्तराः प्रविजया मार्गवा गेयमालवाः

aṅgā vaṅgā madgurakā antargiribahirgirī tataḥ plavaṃgamātaṃgā yamakā mallavarṇakāḥ suhmottarāḥ pravijayā mārgavā geyamālavāḥ

---

114.45

प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः शाल्वमागधगोनर्दाः प्राच्या जनपदाः स्मृताः

prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ śālvamāgadhagonardāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ

---

114.46

तेषां परे जनपदा दक्षिणापथवासिनः पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च

teṣāṃ pare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ pāṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca

---

114.47

सेतुकाः सूतिकाश्चैव कुपथां वाजिवासिकाः नवराष्ट्रा माहिषिकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः

setukāḥ sūtikāścaiva kupathāṃ vājivāsikāḥ navarāṣṭrā māhiṣikāḥ kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ

---

114.48

कारूषाश्च सहैषीका आटव्याः शबरास्तथा पुलिन्दा विन्ध्यपुषिका वैदर्भा दण्डकैः सह

kārūṣāśca sahaiṣīkā āṭavyāḥ śabarāstathā pulindā vindhyapuṣikā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha

---

114.49

कुलीयाश्च सिरालाश्च रूपसास् तापसैः सह तथा तैत्तिरिकाश्चैव सर्वे कारस्करास्तथा

kulīyāśca sirālāśca rūpasās tāpasaiḥ saha tathā taittirikāścaiva sarve kāraskarāstathā

---

114.50

वासिक्याश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः भारुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैस्तथा

vāsikyāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ bhārukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvataistathā

---

114.51

काच्छीकाश्चैव सौराष्ट्रा आनर्ता अर्बुदैः सह इत्येते अपरान्तास्तु शृणु ये विन्ध्यवासिनः

kācchīkāścaiva saurāṣṭrā ānartā arbudaiḥ saha ityete aparāntāstu śṛṇu ye vindhyavāsinaḥ

---

114.52

मालवाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह औण्ड्रा माषा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह

mālavāśca karūṣāśca mekalāścotkalaiḥ saha auṇḍrā māṣā daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha

---

114.53

स्तोशलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा तुमुरास् तुम्बराश्चैव पद्गमा नैषधैः सह

stośalāḥ kosalāścaiva traipurā vaidiśāstathā tumurās tumbarāścaiva padgamā naiṣadhaiḥ saha

---

114.54

अरूपाः शौण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा अवन्तयः एते जनपदाः ख्याता विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः

arūpāḥ śauṇḍikerāśca vītihotrā avantayaḥ ete janapadāḥ khyātā vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ

---

114.55

अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये निराहाराः सर्वगाश्च कुपथा अपथास्तथा

ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye nirāhārāḥ sarvagāśca kupathā apathāstathā

---

114.56

कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णादवाः समुद्गकाः त्रिगर्ता मण्डलाश्चैव किराताश्चामरैः सह

kuthaprāvaraṇāścaiva ūrṇādavāḥ samudgakāḥ trigartā maṇḍalāścaiva kirātāścāmaraiḥ saha

---

114.57

चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनयो ऽब्रुवन् कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टाच्च कृत्स्नशः

catvāri bhārate varṣe yugāni munayo 'bruvan kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭācca kṛtsnaśaḥ

---

114.58

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते शुश्रूषवस्तमूचुस्ते प्रकामं लौमहर्षणिम्

etacchrutvā tu ṛṣaya uttaraṃ punareva te śuśrūṣavastamūcuste prakāmaṃ laumaharṣaṇim

---

114.59

यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्तितं भारतं त्वया

yacca kimpuruṣaṃ varṣaṃ harivarṣaṃ tathaiva ca ācakṣva no yathātattvaṃ kīrtitaṃ bhārataṃ tvayā

---

114.60

जम्बूखण्डस्य विस्तारं तथान्येषां विदांवर द्वीपानां वासिनां तेषां वृक्षाणां प्रब्रवीहि नः

jambūkhaṇḍasya vistāraṃ tathānyeṣāṃ vidāṃvara dvīpānāṃ vāsināṃ teṣāṃ vṛkṣāṇāṃ prabravīhi naḥ

---

114.61

पृष्टस्त्वेवं तदा विप्रैर् यथाप्रश्नं विशेषतः उवाच ऋषिभिर्दृष्टं पुराणाभिमतं तथा

pṛṣṭastvevaṃ tadā viprair yathāpraśnaṃ viśeṣataḥ uvāca ṛṣibhirdṛṣṭaṃ purāṇābhimataṃ tathā

---

114.62

शुश्रूषवस्तु यद्विप्राः शुश्रूषध्वमतन्द्रिताः जम्बूवर्षः किम्पुरुषः सुमहानन्दनोपमः

śuśrūṣavastu yadviprāḥ śuśrūṣadhvamatandritāḥ jambūvarṣaḥ kimpuruṣaḥ sumahānandanopamaḥ

---

114.63

दश वर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता जायन्ते मानवास्तत्र सुतप्तकनकप्रभाः

daśa varṣasahasrāṇi sthitiḥ kimpuruṣe smṛtā jāyante mānavāstatra sutaptakanakaprabhāḥ

---

114.64

वर्षे किम्पुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधुवहः स्मृतः तस्य किम्पुरुषाः सर्वे पिबन्तो रसमुत्तमम्

varṣe kimpuruṣe puṇye plakṣo madhuvahaḥ smṛtaḥ tasya kimpuruṣāḥ sarve pibanto rasamuttamam

---

114.65

अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसः स्मृताः

anāmayā hyaśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ suvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasaḥ smṛtāḥ

---

114.66

ततः परं किम्पुरुषाद् धरिवर्षं प्रचक्षते महारजतसंकाशा जायन्ते यत्र मानवाः

tataḥ paraṃ kimpuruṣād dharivarṣaṃ pracakṣate mahārajatasaṃkāśā jāyante yatra mānavāḥ

---

114.67

देवलोकच्युताः सर्वे बहुरूपाश्च सर्वशः हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुभम्

devalokacyutāḥ sarve bahurūpāśca sarvaśaḥ harivarṣe narāḥ sarve pibantīkṣurasaṃ śubham

---

114.68

न जरा बाधते तत्र तेन जीवन्ति ते चिरम् एकादश सहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्

na jarā bādhate tatra tena jīvanti te ciram ekādaśa sahasrāṇi teṣāmāyuḥ prakīrtitam

---

114.69

मध्यमं तन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम् न तत्र सूर्यस्तपति न च जानन्ति मानवाः

madhyamaṃ tanmayā proktaṃ nāmnā varṣamilāvṛtam na tatra sūryastapati na ca jānanti mānavāḥ

---

114.70

चन्द्रसूर्यौ सनक्षत्राव् अप्रकाशाविलावृते पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्त्रनिभेक्षणाः

candrasūryau sanakṣatrāv aprakāśāvilāvṛte padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapattranibhekṣaṇāḥ

---

114.71

पद्मगन्धाश्च जायन्ते तत्र सर्वे च मानवाः जम्बूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः

padmagandhāśca jāyante tatra sarve ca mānavāḥ jambūphalarasāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ

---

114.72

देवलोकच्युताः सर्वे महारजतवाससः त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः

devalokacyutāḥ sarve mahārajatavāsasaḥ trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ

---

114.73

आयुष्प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण वा

āyuṣpramāṇaṃ jīvanti ye tu varṣa ilāvṛte merostu dakṣiṇe pārśve niṣadhasyottareṇa vā

---

114.74

सुदर्शनो नाम महाञ् जम्बूवृक्षः सनातनः नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः

sudarśano nāma mahāñ jambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ

---

114.75

तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः योजनानां सहस्रं च शतधा च महान्पुनः

tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpo vanaspateḥ yojanānāṃ sahasraṃ ca śatadhā ca mahānpunaḥ

---

114.76

उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवम् आवृत्य तिष्ठति तस्य जम्बूफलरसो नदी भूत्वा प्रसर्पति

utsedho vṛkṣarājasya divam āvṛtya tiṣṭhati tasya jambūphalaraso nadī bhūtvā prasarpati

---

114.77

मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलगता पुनः तं पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बूरसमिलावृते

meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jambūmūlagatā punaḥ taṃ pibanti sadā hṛṣṭā jambūrasamilāvṛte

---

114.78

जम्बूफलरसं पीत्वा न जरा बाधते ऽपि तान् न क्षुधा न क्लमो वापि न दुःखं च तथाविधम्

jambūphalarasaṃ pītvā na jarā bādhate 'pi tān na kṣudhā na klamo vāpi na duḥkhaṃ ca tathāvidham

---

114.79

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भासुरं च यत्

tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsuraṃ ca yat

---

114.80

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसस्तु सः स्कन्नं तु काञ्चनं शुभ्रं जायते देवभूषणम्

sarveṣāṃ varṣavṛkṣāṇāṃ śubhaḥ phalarasastu saḥ skannaṃ tu kāñcanaṃ śubhraṃ jāyate devabhūṣaṇam

---

114.81

तेषां मूत्रं पुरीषं वा दिक्ष्वष्टासु च सर्वशः ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर् मृतांश्च ग्रसते तु तान्

teṣāṃ mūtraṃ purīṣaṃ vā dikṣvaṣṭāsu ca sarvaśaḥ īśvarānugrahādbhūmir mṛtāṃśca grasate tu tān

---

114.82

रक्षःपिशाचा यक्षाश्च सर्वे हैमवतास्तु ते हेमकूटे तु विज्ञेया गन्धर्वाः साप्सरोगणाः

rakṣaḥpiśācā yakṣāśca sarve haimavatāstu te hemakūṭe tu vijñeyā gandharvāḥ sāpsarogaṇāḥ

---

114.83

सर्वे नागा निषेवन्ते शेषवासुकितक्षकाः महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् क्रीडन्ते यज्ञियाः शुभाः

sarve nāgā niṣevante śeṣavāsukitakṣakāḥ mahāmerau trayastriṃśat krīḍante yajñiyāḥ śubhāḥ

---

114.84

नीलवैडूर्ययुक्ते ऽस्मिन् सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽवसन् दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते

nīlavaiḍūryayukte 'smin siddhā brahmarṣayo 'vasan daityānāṃ dānavānāṃ ca śvetaḥ parvata ucyate

---

114.85

शृङ्गवान् पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः इत्येतानि मयोक्तानि नववर्षाणि भारते

śṛṅgavān parvataśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ ityetāni mayoktāni navavarṣāṇi bhārate

---

114.86

भूतैरपि निविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च तेषां वृद्धिर्बहुविधा दृश्यते देवमानुषैः अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया च बुभूषता

bhūtairapi niviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca teṣāṃ vṛddhirbahuvidhā dṛśyate devamānuṣaiḥ aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā ca bubhūṣatā

115.1

मत्स्य-पुराण 115 चरितं बुधपुत्रस्य जनार्दन मया श्रुतम् श्रुतः श्राद्धविधिः पुण्यः सर्वपापप्रणाशनः

matsya-purāṇa 115 caritaṃ budhaputrasya janārdana mayā śrutam śrutaḥ śrāddhavidhiḥ puṇyaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ

---

115.2

धेन्वाः प्रसूयमानायाः फलं दानस्य मे श्रुतम् कृष्णाजिनप्रदानं च वृषोत्सर्गस्तथैव च

dhenvāḥ prasūyamānāyāḥ phalaṃ dānasya me śrutam kṛṣṇājinapradānaṃ ca vṛṣotsargastathaiva ca

---

115.3

श्रुत्वा रूपं नरेन्द्रस्य बुधपुत्रस्य केशव कौतूहलं समुत्पन्नं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

śrutvā rūpaṃ narendrasya budhaputrasya keśava kautūhalaṃ samutpannaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

---

115.4

केन कर्मविपाकेन स तु राजा पुरूरवाः अवाप तादृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्

kena karmavipākena sa tu rājā purūravāḥ avāpa tādṛśaṃ rūpaṃ saubhāgyamapi cottamam

---

115.5

देवांस्त्रिभुवनश्रेष्ठान् गन्धर्वांश्च मनोरमान् उर्वशी संमता त्यक्त्वा सर्वभावेन तं नृपम्

devāṃstribhuvanaśreṣṭhān gandharvāṃśca manoramān urvaśī saṃmatā tyaktvā sarvabhāvena taṃ nṛpam

---

115.6

शृणु कर्मविपाकेन येन राजा पुरूरवाः अवाप तादृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्

śṛṇu karmavipākena yena rājā purūravāḥ avāpa tādṛśaṃ rūpaṃ saubhāgyamapi cottamam

---

115.7

अतीते जन्मनि पुरा यो ऽयं राजा पुरूरवाः पुरूरवा इति ख्यातो मद्रदेशाधिपो हि सः

atīte janmani purā yo 'yaṃ rājā purūravāḥ purūravā iti khyāto madradeśādhipo hi saḥ

---

115.8

चाक्षुषस्यान्वये राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः स वै नृपगुणैर्युक्तः केवलं रूपवर्जितः

cākṣuṣasyānvaye rājā cākṣuṣasyāntare manoḥ sa vai nṛpaguṇairyuktaḥ kevalaṃ rūpavarjitaḥ

---

115.9

पुरूरवा मद्रपतिः कर्मणा केन पार्थिवः बभूव कर्मणा केन रूपवांश्चैव सूतज

purūravā madrapatiḥ karmaṇā kena pārthivaḥ babhūva karmaṇā kena rūpavāṃścaiva sūtaja

---

115.10

द्विजग्रामे द्विजश्रेष्ठो नाम्ना चासीत्पुरूरवाः नद्याः कूले महाराजः पूर्वजन्मनि पार्थिवः

dvijagrāme dvijaśreṣṭho nāmnā cāsītpurūravāḥ nadyāḥ kūle mahārājaḥ pūrvajanmani pārthivaḥ

---

115.11

स तु मद्रपती राजा यस्तु नाम्ना पुरूरवाः तस्मिञ्जन्मन्यसौ विप्रो द्वादश्यां तु सदानघ

sa tu madrapatī rājā yastu nāmnā purūravāḥ tasmiñjanmanyasau vipro dvādaśyāṃ tu sadānagha

---

115.12

उपोष्य पूजयामास राज्यकामो जनार्दनम् चकार सोपवासश्च स्नानम् अभ्यङ्गपूर्वकम्

upoṣya pūjayāmāsa rājyakāmo janārdanam cakāra sopavāsaśca snānam abhyaṅgapūrvakam

---

115.13

उपवासफलात्प्राप्तं राज्यं मद्रेष्वकण्टकम् उपोषितस् तथाभ्यङ्गाद् रूपहीनो व्यजायत

upavāsaphalātprāptaṃ rājyaṃ madreṣvakaṇṭakam upoṣitas tathābhyaṅgād rūpahīno vyajāyata

---

115.14

उपोषितैर्नरैस् तस्मात् स्नानम् अभ्यङ्गपूर्वकम् वर्जनीयं प्रयत्नेन रूपघ्नं तत्परं नृप

upoṣitairnarais tasmāt snānam abhyaṅgapūrvakam varjanīyaṃ prayatnena rūpaghnaṃ tatparaṃ nṛpa

---

115.15

एतद्वः कथितं सर्वं यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि मद्रेश्वरत्वचरितं शृणु तस्य महीपतेः

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yadvṛttaṃ pūrvajanmani madreśvaratvacaritaṃ śṛṇu tasya mahīpateḥ

---

115.16

तस्य राजगुणैः सर्वैः समुपेतस्य भूपतेः जनानुरागो नैवासीद् रूपहीनस्य तस्य वै

tasya rājaguṇaiḥ sarvaiḥ samupetasya bhūpateḥ janānurāgo naivāsīd rūpahīnasya tasya vai

---

115.17

रूपकामः स मद्रेशस् तपसे कृतनिश्चयः राज्यं मन्त्रिगतं कृत्वा जगाम हिमपर्वतम्

rūpakāmaḥ sa madreśas tapase kṛtaniścayaḥ rājyaṃ mantrigataṃ kṛtvā jagāma himaparvatam

---

115.18

व्यवसायद्वितीयस्तु पद्भ्यम् एव महायशाः द्रष्टुं स तीर्थसदनं विषयान्ते स्वके नदीम्

vyavasāyadvitīyastu padbhyam eva mahāyaśāḥ draṣṭuṃ sa tīrthasadanaṃ viṣayānte svake nadīm

---

115.19

ऐरावतीति विख्यातां ददर्शातिमनोरमाम्

airāvatīti vikhyātāṃ dadarśātimanoramām

---

115.20

तुहिनगिरिभवां महौघवेगां तुहिनगभस्तिसमानशीतलोदाम्

tuhinagiribhavāṃ mahaughavegāṃ tuhinagabhastisamānaśītalodām

---

115.21

तुहिनसदृशहैमवर्णपुञ्जां तुहिनयशाः सरितं ददर्श राजा

tuhinasadṛśahaimavarṇapuñjāṃ tuhinayaśāḥ saritaṃ dadarśa rājā

116.1

मत्स्य-पुराण 116 स ददर्श नदीं पुण्यां दिव्यां हैमवतीं शुभाम् गन्धर्वैश्च समाकीर्णां नित्यं शक्रेण सेविताम्

matsya-purāṇa 116 sa dadarśa nadīṃ puṇyāṃ divyāṃ haimavatīṃ śubhām gandharvaiśca samākīrṇāṃ nityaṃ śakreṇa sevitām

---

116.2

सुरेभमदसंसिक्तां समन्तात्तु विराजिताम् मध्येन शक्रचापाभां तस्मिन्नहनि सर्वदा

surebhamadasaṃsiktāṃ samantāttu virājitām madhyena śakracāpābhāṃ tasminnahani sarvadā

---

116.3

तपस्विशरणोपेतां महाब्राह्मणसेविताम् ददर्श तपनीयाभां महाराजः पुरूरवाः

tapasviśaraṇopetāṃ mahābrāhmaṇasevitām dadarśa tapanīyābhāṃ mahārājaḥ purūravāḥ

---

116.4

सितहंसावलिच्छन्नां काशचामरराजिताम् साभिषिक्तामिव सतां पश्यन्प्रीतिं परां ययौ

sitahaṃsāvalicchannāṃ kāśacāmararājitām sābhiṣiktāmiva satāṃ paśyanprītiṃ parāṃ yayau

---

116.5

पुण्यां सुशीतलां हृद्यां मनसः प्रीतिवर्धिनीम् क्षयवृद्धियुतां रम्यां सोममूर्तिमिवापराम्

puṇyāṃ suśītalāṃ hṛdyāṃ manasaḥ prītivardhinīm kṣayavṛddhiyutāṃ ramyāṃ somamūrtimivāparām

---

116.6

सुशीतशीघ्रपानीयां द्विजसंघनिषेविताम् सुतां हिमवतः श्रेष्ठां चञ्चद्वीचिविराजिताम्

suśītaśīghrapānīyāṃ dvijasaṃghaniṣevitām sutāṃ himavataḥ śreṣṭhāṃ cañcadvīcivirājitām

---

116.7

अमृतस्वादुसलिलां तापसैरुपशोभिताम् स्वर्गारोहणनिःश्रेणीं सर्वकल्मषनाशिनीम्

amṛtasvādusalilāṃ tāpasairupaśobhitām svargārohaṇaniḥśreṇīṃ sarvakalmaṣanāśinīm

---

116.8

अग्र्यां समुद्रमहिषीं महर्षिगणसेविताम् सर्वलोकस्य चौत्सुक्यकारिणीं सुमनोहराम्

agryāṃ samudramahiṣīṃ maharṣigaṇasevitām sarvalokasya cautsukyakāriṇīṃ sumanoharām

---

116.9

हितां सर्वस्य लोकस्य नाकमार्गप्रदायिकाम् गोकुलाकुलतीरान्तां रम्यां शैवालवर्जिताम्

hitāṃ sarvasya lokasya nākamārgapradāyikām gokulākulatīrāntāṃ ramyāṃ śaivālavarjitām

---

116.10

हंससारससंघुष्टां जलजैरुपशोभिताम् आवर्तनाभिगम्भीरां द्वीपोरुजघनस्थलीम्

haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ jalajairupaśobhitām āvartanābhigambhīrāṃ dvīporujaghanasthalīm

---

116.11

नीलनीरजनेत्राभाम् उत्फुल्लकमलाननाम् हिमाभफेनवसनां चक्रवाकाधरां शुभाम् बलाकापङ्क्तिदशनां चलन्मत्स्यावलिभ्रुवम्

nīlanīrajanetrābhām utphullakamalānanām himābhaphenavasanāṃ cakravākādharāṃ śubhām balākāpaṅktidaśanāṃ calanmatsyāvalibhruvam

---

116.12

स्वजलोद्भूतमातंगरम्यकुम्भपयोधराम् हंसनूपुरसंघुष्टां मृणालवलयावलीम्

svajalodbhūtamātaṃgaramyakumbhapayodharām haṃsanūpurasaṃghuṣṭāṃ mṛṇālavalayāvalīm

---

116.13

तस्यां रूपमदोन्मत्ता गन्धर्वानुगताः सदा मध्याह्नसमये राजन् क्रीडन्त्यप्सरसां गणाः

tasyāṃ rūpamadonmattā gandharvānugatāḥ sadā madhyāhnasamaye rājan krīḍantyapsarasāṃ gaṇāḥ

---

116.14

ताम् अप्सरोविनिर्मुक्तं वहन्तीं कुङ्कुमं शुभम् स्वतीरद्रुमसम्भूतनानावर्णसुगन्धिनीम्

tām apsarovinirmuktaṃ vahantīṃ kuṅkumaṃ śubham svatīradrumasambhūtanānāvarṇasugandhinīm

---

116.15

तरंगव्रातसंक्रान्तसूर्यमण्डलदुर्दृशम् सुरेभजनिताघातविकूलद्वयभूषिताम्

taraṃgavrātasaṃkrāntasūryamaṇḍaladurdṛśam surebhajanitāghātavikūladvayabhūṣitām

---

116.16

शक्रेभगण्डसलिलैर् देवस्त्रीकुचचन्दनैः संयुतं सलिलं तस्याः षट्पदैर् उपसेव्यते

śakrebhagaṇḍasalilair devastrīkucacandanaiḥ saṃyutaṃ salilaṃ tasyāḥ ṣaṭpadair upasevyate

---

116.17

तस्यास्तीरभवा वृक्षाः सुगन्धकुसुमाञ्चिताः तथापकृष्टसंभ्रान्तभ्रमरस्तनिताकुलाः

tasyāstīrabhavā vṛkṣāḥ sugandhakusumāñcitāḥ tathāpakṛṣṭasaṃbhrāntabhramarastanitākulāḥ

---

116.18

यस्यास्तीरे रतिं यान्ति सदा कामवशा मृगाः तपोवनाश्च ऋषयस् तथा देवाः सहाप्सराः

yasyāstīre ratiṃ yānti sadā kāmavaśā mṛgāḥ tapovanāśca ṛṣayas tathā devāḥ sahāpsarāḥ

---

116.19

लभन्ते यत्र पूताङ्गा देवेभ्यः प्रतिमानिताः स्त्रियश्च नाकबहुलाः पद्मेन्दुप्रतिमाननाः

labhante yatra pūtāṅgā devebhyaḥ pratimānitāḥ striyaśca nākabahulāḥ padmendupratimānanāḥ

---

116.20

या बिभर्ति सदा तोयं देवसंघैरपीडितम् पुलिन्दैर्नृपसंघैश्च व्याघ्रवृन्दैरपीडितम्

yā bibharti sadā toyaṃ devasaṃghairapīḍitam pulindairnṛpasaṃghaiśca vyāghravṛndairapīḍitam

---

116.21

सतामरसपानीयां सतारगगनामलाम् स तां पश्यन्ययौ राजा सतामीप्सितकामदाम्

satāmarasapānīyāṃ satāragaganāmalām sa tāṃ paśyanyayau rājā satāmīpsitakāmadām

---

116.22

यस्यास्तीररुहैः काशैः पूर्णैश्चन्द्रांशुसंनिभैः राजते विविधाकारै रम्यतीरं महाद्रुमैः या सदा विविधैर्विप्रैर् देवैश्चापि निषेव्यते

yasyāstīraruhaiḥ kāśaiḥ pūrṇaiścandrāṃśusaṃnibhaiḥ rājate vividhākārai ramyatīraṃ mahādrumaiḥ yā sadā vividhairviprair devaiścāpi niṣevyate

---

116.23

या च सदा सकलौघविनाशं भक्तजनस्य करोत्यचिरेण यानुगता सरितां हि कदम्बैर् यानुगता सततं हि मुनीन्द्रैः

yā ca sadā sakalaughavināśaṃ bhaktajanasya karotyacireṇa yānugatā saritāṃ hi kadambair yānugatā satataṃ hi munīndraiḥ

---

116.24

या हि सुतानिव पाति मनुष्यान् या च युता सततं हिमसंघैः या च युता सततं सुरवृन्दैर् या च जनैः स्वहिताय श्रिता वै

yā hi sutāniva pāti manuṣyān yā ca yutā satataṃ himasaṃghaiḥ yā ca yutā satataṃ suravṛndair yā ca janaiḥ svahitāya śritā vai

---

116.25

प्रयुक्ता च केसरिगणैः करिवृन्दजुष्टा संतानयुक्तसलिलापि सुवर्णयुक्ता सूर्यांशुतापपरिवृद्धिविवृद्धशीता शीतांशुतुल्ययशसा ददृशे नृपेण

prayuktā ca kesarigaṇaiḥ karivṛndajuṣṭā saṃtānayuktasalilāpi suvarṇayuktā sūryāṃśutāpaparivṛddhivivṛddhaśītā śītāṃśutulyayaśasā dadṛśe nṛpeṇa

117.1

मत्स्य-पुराण 117 आलोकयन्नदीं पुण्यां तत्समीरहृतश्रमः स गच्छन्नेव ददृशे हिमवन्तं महागिरिम्

matsya-purāṇa 117 ālokayannadīṃ puṇyāṃ tatsamīrahṛtaśramaḥ sa gacchanneva dadṛśe himavantaṃ mahāgirim

---

117.2

खमुल्लिखद्भिर्बहुभिर् वृतं शृङ्गैस्तु पाण्डुरैः पक्षिणामपि संचारैर् विना सिद्धगतिं शुभाम्

khamullikhadbhirbahubhir vṛtaṃ śṛṅgaistu pāṇḍuraiḥ pakṣiṇāmapi saṃcārair vinā siddhagatiṃ śubhām

---

117.3

नदीप्रवाहसंजातमहाशब्दैः समन्ततः असंश्रुतान्यशब्दं तं शीततोयं मनोरमम्

nadīpravāhasaṃjātamahāśabdaiḥ samantataḥ asaṃśrutānyaśabdaṃ taṃ śītatoyaṃ manoramam

---

117.4

देवदारुवनैर्नीलैः कृताधोवसनं शुभम् मेघोत्तरीयकं शैलं ददृशे स नराधिपः

devadāruvanairnīlaiḥ kṛtādhovasanaṃ śubham meghottarīyakaṃ śailaṃ dadṛśe sa narādhipaḥ

---

117.5

श्वेतमेघकृतोष्णीषं चन्द्रार्कमुकुटं क्वचित् हिमानुलिप्तसर्वाङ्गं क्वचिद्धातुविमिश्रितम्

śvetameghakṛtoṣṇīṣaṃ candrārkamukuṭaṃ kvacit himānuliptasarvāṅgaṃ kvaciddhātuvimiśritam

---

117.6

चन्दनेनानुलिप्ताङ्गं दत्तपञ्चाङ्गुलं यथा शीतप्रदं निदाघे ऽपि शिलाविकटसंकटम् सालक्तकैरप्सरसां मुद्रितं चरणैः क्वचित्

candanenānuliptāṅgaṃ dattapañcāṅgulaṃ yathā śītapradaṃ nidāghe 'pi śilāvikaṭasaṃkaṭam sālaktakairapsarasāṃ mudritaṃ caraṇaiḥ kvacit

---

117.7

क्वचित्संस्पृष्टसूर्यांशुं क्वचिच् च तमसावृतम् दरीमुखैः क्वचिद्भीमैः पिबन्तं सलिलं महत्

kvacitsaṃspṛṣṭasūryāṃśuṃ kvacic ca tamasāvṛtam darīmukhaiḥ kvacidbhīmaiḥ pibantaṃ salilaṃ mahat

---

117.8

क्वचिद्विद्याधरगणैः क्रीडद्भिरुपशोभितम् उपगीतं तथा मुख्यैः किंनराणां गणैः क्वचित्

kvacidvidyādharagaṇaiḥ krīḍadbhirupaśobhitam upagītaṃ tathā mukhyaiḥ kiṃnarāṇāṃ gaṇaiḥ kvacit

---

117.9

आपानभूमौ गलितैर् गन्धर्वाप्सरसां क्वचित् पुष्पैः संतानकादीनां दिव्यैस्तम् उपशोभितम्

āpānabhūmau galitair gandharvāpsarasāṃ kvacit puṣpaiḥ saṃtānakādīnāṃ divyaistam upaśobhitam

---

117.10

सुप्तोत्थिताभिः शय्याभिः कुसुमानां तथा क्वचित् मृदिताभिः समाकीर्णं गन्धर्वाणां मनोरमम्

suptotthitābhiḥ śayyābhiḥ kusumānāṃ tathā kvacit mṛditābhiḥ samākīrṇaṃ gandharvāṇāṃ manoramam

---

117.11

निरुद्धपवनैर्देशैर् नीलशाद्वलमण्डितैः क्वचिच् च कुसुमैर्युक्तम् अत्यन्तरुचिरं शुभम्

niruddhapavanairdeśair nīlaśādvalamaṇḍitaiḥ kvacic ca kusumairyuktam atyantaruciraṃ śubham

---

117.12

तपस्विशरणं शैलं कामिनामतिदुर्लभम् मृगैर्यथानुचरितं दन्तिभिन्नमहाद्रुमम्

tapasviśaraṇaṃ śailaṃ kāmināmatidurlabham mṛgairyathānucaritaṃ dantibhinnamahādrumam

---

117.13

यत्र सिंहनिनादेन त्रस्तानां भैरवं रवम् दृश्यते न च संश्रान्तं गजानामाकुलं कुलम्

yatra siṃhaninādena trastānāṃ bhairavaṃ ravam dṛśyate na ca saṃśrāntaṃ gajānāmākulaṃ kulam

---

117.14

तटाश्च तापसैर्यत्र कुञ्जदेशैरलंकृताः रत्नैर्यस्य समुत्पन्नैस् त्रैलोक्यं समलंकृतम्

taṭāśca tāpasairyatra kuñjadeśairalaṃkṛtāḥ ratnairyasya samutpannais trailokyaṃ samalaṃkṛtam

---

117.15

अहीनशरणं नित्यम् अहीनजनसेवितम् अहीनः पश्यति गिरिम् अहीनं रत्नसम्पदा

ahīnaśaraṇaṃ nityam ahīnajanasevitam ahīnaḥ paśyati girim ahīnaṃ ratnasampadā

---

117.16

अल्पेन तपसा यत्र सिद्धिं प्राप्स्यन्ति तापसाः यस्य दर्शनमात्रेण सर्वकल्मषनाशनम्

alpena tapasā yatra siddhiṃ prāpsyanti tāpasāḥ yasya darśanamātreṇa sarvakalmaṣanāśanam

---

117.17

महाप्रपातसम्पातप्रपातादिगताम्बुभिः वायुनीतैः सदा तृप्तिकृतदेशं क्वचित्क्वचित्

mahāprapātasampātaprapātādigatāmbubhiḥ vāyunītaiḥ sadā tṛptikṛtadeśaṃ kvacitkvacit

---

117.18

समालब्धजलैः शृङ्गैः क्वचिच् चापि समुच्छ्रितैः नित्यार्कतापविषमैर् अगम्यैर्मनसा युतम्

samālabdhajalaiḥ śṛṅgaiḥ kvacic cāpi samucchritaiḥ nityārkatāpaviṣamair agamyairmanasā yutam

---

117.19

देवदारुमहावृक्षव्रजशाखानिरन्तरैः वंशस्तम्बवनाकारैः प्रदेशैरुपशोभितम्

devadārumahāvṛkṣavrajaśākhānirantaraiḥ vaṃśastambavanākāraiḥ pradeśairupaśobhitam

---

117.20

हिमछत्त्रमहाशृङ्गं प्रपातशतनिर्झरम् शब्दलभ्याम्बुविषमं हिमसंरुद्धकन्दरम्

himachattramahāśṛṅgaṃ prapātaśatanirjharam śabdalabhyāmbuviṣamaṃ himasaṃruddhakandaram

---

117.21

दृष्ट्वैव तं चारुनितम्बभूमिं महानुभावः स तु मद्रनाथः बभ्राम तत्रैव मुदा समेतः स्थानं तदा किंचिदथाससाद

dṛṣṭvaiva taṃ cārunitambabhūmiṃ mahānubhāvaḥ sa tu madranāthaḥ babhrāma tatraiva mudā sametaḥ sthānaṃ tadā kiṃcidathāsasāda

118.1

मत्स्य-पुराण 118 तस्यैव पर्वतेन्द्रस्य प्रदेशं सुमनोरमम् अगम्यं मानुषैर् अन्यैर् दैवयोगाद् उपागतः

matsya-purāṇa 118 tasyaiva parvatendrasya pradeśaṃ sumanoramam agamyaṃ mānuṣair anyair daivayogād upāgataḥ

---

118.2

ऐरावती सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद्देशाद्विनिर्गता मेघश्यामं च तं देशं द्रुमखण्डैरनेकशः

airāvatī saricchreṣṭhā yasmāddeśādvinirgatā meghaśyāmaṃ ca taṃ deśaṃ drumakhaṇḍairanekaśaḥ

---

118.3

शालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशामलैः न्यग्रोधैश्च तथाश्वत्थैः शिरीषैः शिंशपद्रुमैः

śālaistālaistamālaiśca karṇikāraiḥ saśāmalaiḥ nyagrodhaiśca tathāśvatthaiḥ śirīṣaiḥ śiṃśapadrumaiḥ

---

118.4

श्लेष्मातकैर् आमलकैर् हरीतकविभीतकैः भूर्जैः समुञ्जकैर् बाणैर् वृक्षैः सप्तच्छदद्रुमैः

śleṣmātakair āmalakair harītakavibhītakaiḥ bhūrjaiḥ samuñjakair bāṇair vṛkṣaiḥ saptacchadadrumaiḥ

---

118.5

महानिम्बैस्तथा निम्बैर् निर्गुण्डीभिर्हरिद्रुमैः देवदारुमहावृक्षैस् तथा कालेयकद्रुमैः

mahānimbaistathā nimbair nirguṇḍībhirharidrumaiḥ devadārumahāvṛkṣais tathā kāleyakadrumaiḥ

---

118.6

पद्मकैश्चन्दनैर्बिल्वैः कपित्थै रक्तचन्दनैः माताम्ररिष्टकाक्षोटैर् अब्दकैश्च तथार्जुनैः

padmakaiścandanairbilvaiḥ kapitthai raktacandanaiḥ mātāmrariṣṭakākṣoṭair abdakaiśca tathārjunaiḥ

---

118.7

हस्तिकर्णैः सुमनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः प्राचीनामलकैश्चापि धनकैः समराटकैः

hastikarṇaiḥ sumanasaiḥ kovidāraiḥ supuṣpitaiḥ prācīnāmalakaiścāpi dhanakaiḥ samarāṭakaiḥ

---

118.8

खर्जूरैर्नारिकेलैश्च प्रियालाम्रातकेङ्गुदैः तन्तुमालैर् धवैर्भव्यैः काश्मीरीपर्णिभिस्तथा

kharjūrairnārikelaiśca priyālāmrātakeṅgudaiḥ tantumālair dhavairbhavyaiḥ kāśmīrīparṇibhistathā

---

118.9

जातीफलैः पूगफलैः कट्फलैलावलीफलैः मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांशुकैः

jātīphalaiḥ pūgaphalaiḥ kaṭphalailāvalīphalaiḥ mandāraiḥ kovidāraiśca kiṃśukaiḥ kusumāṃśukaiḥ

---

118.10

यवासैः शमिपर्णासैर् वेतसैर् अम्बुवेतसैः रक्तातिरङ्गनारङ्गैर् हिङ्गुभिः सप्रियङ्गुभिः

yavāsaiḥ śamiparṇāsair vetasair ambuvetasaiḥ raktātiraṅganāraṅgair hiṅgubhiḥ sapriyaṅgubhiḥ

---

118.11

रक्ताशोकैस् तथाशोकैर् आकल्लैर् अविचारकैः मुचुकुन्दैस्तथा कुन्दैर् आटरूषपरूषकैः

raktāśokais tathāśokair ākallair avicārakaiḥ mucukundaistathā kundair āṭarūṣaparūṣakaiḥ

---

118.12

किरातैः किङ्किरातैश्च केतकैः श्वेतकेतकैः शोभाञ्जनैर् अञ्जनैश्च सुकलिङ्गनिकोटकैः

kirātaiḥ kiṅkirātaiśca ketakaiḥ śvetaketakaiḥ śobhāñjanair añjanaiśca sukaliṅganikoṭakaiḥ

---

118.13

सुवर्णचारुवसनैर् द्रुमश्रेष्ठैस् तथासनैः मन्मथस्य शराकारैः सहकारैर्मनोरमैः

suvarṇacāruvasanair drumaśreṣṭhais tathāsanaiḥ manmathasya śarākāraiḥ sahakārairmanoramaiḥ

---

118.14

पीतयूथिकया चैव श्वेतयूथिकया तथा जात्या चम्पकजात्या च तुम्बरैश्चाप्यतुम्बरैः

pītayūthikayā caiva śvetayūthikayā tathā jātyā campakajātyā ca tumbaraiścāpyatumbaraiḥ

---

118.15

मोचैर्लोचैस्तु लकुचैस् तिलपुष्पकुशेशयैः तथा सुपुष्पावरणैश् चव्यकैः कामिवल्लभैः

mocairlocaistu lakucais tilapuṣpakuśeśayaiḥ tathā supuṣpāvaraṇaiś cavyakaiḥ kāmivallabhaiḥ

---

118.16

पुष्पाङ्कुरैश्च बकुलैः पारिभद्रहरिद्रकैः धाराकदम्बैः कुटजैः कदम्बैर् गिरिकुटजैः

puṣpāṅkuraiśca bakulaiḥ pāribhadraharidrakaiḥ dhārākadambaiḥ kuṭajaiḥ kadambair girikuṭajaiḥ

---

118.17

आदित्यमुस्तकैः कुम्भैः कुङ्कुमैः कामवल्लभैः कट्फलैर्बदरैर्नीपैर् दीपैरिव महोज्ज्वलैः

ādityamustakaiḥ kumbhaiḥ kuṅkumaiḥ kāmavallabhaiḥ kaṭphalairbadarairnīpair dīpairiva mahojjvalaiḥ

---

118.18

रक्तैः पालीवनैः श्वेतैर् दाडिमैश्चम्पकद्रुमैः बन्धूकैश्च सुबन्धूकैः कुञ्जकानां तु जातिभिः

raktaiḥ pālīvanaiḥ śvetair dāḍimaiścampakadrumaiḥ bandhūkaiśca subandhūkaiḥ kuñjakānāṃ tu jātibhiḥ

---

118.19

कुसुमैः पाटलाभिश्च मल्लिकाकरवीरकैः कुरबकैर् हिमवरैर् जम्बूभिर् नृपजम्बुभिः

kusumaiḥ pāṭalābhiśca mallikākaravīrakaiḥ kurabakair himavarair jambūbhir nṛpajambubhiḥ

---

118.20

बीजपूरैः सकर्पूरैर् गुरुभिश्चागुरुद्रुमैः बिम्बैश्च प्रतिबिम्बैश्च संतानकवितानकैः

bījapūraiḥ sakarpūrair gurubhiścāgurudrumaiḥ bimbaiśca pratibimbaiśca saṃtānakavitānakaiḥ

---

118.21

तथा गुग्गुलवृक्षैश्च हिन्तालधवलेक्षुभिः तृणशून्यैः करवीरैर् अशोकैश् चक्रमर्दनैः

tathā guggulavṛkṣaiśca hintāladhavalekṣubhiḥ tṛṇaśūnyaiḥ karavīrair aśokaiś cakramardanaiḥ

---

118.22

पीलुभिर्धातकीभिश्च चिरिबिल्वैः समाकुलैः तिन्तिडीकैस्तथा लोध्रैर् विडङ्गैः क्षीरिकाद्रुमैः

pīlubhirdhātakībhiśca ciribilvaiḥ samākulaiḥ tintiḍīkaistathā lodhrair viḍaṅgaiḥ kṣīrikādrumaiḥ

---

118.23

अश्मन्तकैस्तथा कालैर् जम्बीरैः श्वैतकद्रुमैः भल्लातकैरिन्द्रयवैर् वल्गुजैः सिद्धिसाधकैः

aśmantakaistathā kālair jambīraiḥ śvaitakadrumaiḥ bhallātakairindrayavair valgujaiḥ siddhisādhakaiḥ

---

118.24

नागकेसरवृक्षैश्च सुकेसरमनोहरैः करमर्दैः कासमर्दैर् अरिष्टकवरिष्टकैः रुद्राक्षैर्द्राक्षसम्भूतैः सप्ताह्वैः पुत्रजीवकैः

nāgakesaravṛkṣaiśca sukesaramanoharaiḥ karamardaiḥ kāsamardair ariṣṭakavariṣṭakaiḥ rudrākṣairdrākṣasambhūtaiḥ saptāhvaiḥ putrajīvakaiḥ

---

118.25

कङ्कोलकैर्लवङ्गैश्च त्वग्द्रुमैः पारिजातकैः प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्यश्च भागशः

kaṅkolakairlavaṅgaiśca tvagdrumaiḥ pārijātakaiḥ pratānaiḥ pippalīnāṃ ca nāgavalyaśca bhāgaśaḥ

---

118.26

मरीचस्य तथा गुल्मैर् नवमल्लिकया तथा मृद्वीकामण्डपैर्मुख्यैर् अतिमुक्तकमण्डपैः

marīcasya tathā gulmair navamallikayā tathā mṛdvīkāmaṇḍapairmukhyair atimuktakamaṇḍapaiḥ

---

118.27

त्रपुषैर्नर्तिकानां च प्रतानैः सफलैः शुभैः कूष्माण्डानां प्रतानैश्च अलाबूनां तथा क्वचित्

trapuṣairnartikānāṃ ca pratānaiḥ saphalaiḥ śubhaiḥ kūṣmāṇḍānāṃ pratānaiśca alābūnāṃ tathā kvacit

---

118.28

चिर्भिटस्य प्रतानैश्च पटोलीकारवेल्लकैः कर्कोटकीवितानैश्च वार्ताकैर् बृहतीफलैः

cirbhiṭasya pratānaiśca paṭolīkāravellakaiḥ karkoṭakīvitānaiśca vārtākair bṛhatīphalaiḥ

---

118.29

कण्टकैर् मूलकैर्मूलशाकैस्तु विविधैस्तथा कह्लारैश्च विदार्या च रुरूटैः स्वादुकण्टकैः

kaṇṭakair mūlakairmūlaśākaistu vividhaistathā kahlāraiśca vidāryā ca rurūṭaiḥ svādukaṇṭakaiḥ

---

118.29

सभाण्डीरविदूसारराजजम्बूकवालुकैः सुवर्चलाभिः सर्वाभिः सर्षपाभिस्तथैव च

sabhāṇḍīravidūsārarājajambūkavālukaiḥ suvarcalābhiḥ sarvābhiḥ sarṣapābhistathaiva ca

---

118.29

• काकोलीक्षीरकाकोली छत्त्रया चातिच्छत्रया कासमर्दीसहासद्भिः सकन्दलसकाण्डकैः

** kākolīkṣīrakākolī chattrayā cāticchatrayā kāsamardīsahāsadbhiḥ sakandalasakāṇḍakaiḥ*

---

118.29

** तथा क्षीरकशाकेन कालशाकेन चाप्यथ शिम्बीधान्यैस्तथा धान्यैः सर्वैर्निरवशेषतः

*** tathā kṣīrakaśākena kālaśākena cāpyatha śimbīdhānyaistathā dhānyaiḥ sarvairniravaśeṣataḥ*

---

118.30

*** औषधीभिर्विचित्राभिर् दीप्यमानाभिरेव च आयुष्याभिर्यशस्याभिर् बल्याभिश्च नराधिप

**** auṣadhībhirvicitrābhir dīpyamānābhireva ca āyuṣyābhiryaśasyābhir balyābhiśca narādhipa*

---

118.31

जरामृत्युभयघीभिः क्षुद्भयघ्नीभिरेव च सौभाग्यजननीभिश्च कुत्स्नाभिश्चाप्यनेकशः

jarāmṛtyubhayaghībhiḥ kṣudbhayaghnībhireva ca saubhāgyajananībhiśca kutsnābhiścāpyanekaśaḥ

---

118.32

तत्र वेणुलताभिश्च तथा कीचकवेणुभिः काशैः शशाङ्ककाशैश्च शरगुल्मैस्तथैव च

tatra veṇulatābhiśca tathā kīcakaveṇubhiḥ kāśaiḥ śaśāṅkakāśaiśca śaragulmaistathaiva ca

---

118.33

कुशगुल्मैस्तथा रम्यैर् गुल्मैश्चेक्षोर् मनोरमैः कार्पासजातिवर्गेण दुर्लभेन शुभेन च

kuśagulmaistathā ramyair gulmaiścekṣor manoramaiḥ kārpāsajātivargeṇa durlabhena śubhena ca

---

118.34

तथा च कदलीखण्डैर् मनोहारिभिरुत्तमैः तथा मरकतप्रख्यैः प्रदेशैः शाद्वलान्वितैः

tathā ca kadalīkhaṇḍair manohāribhiruttamaiḥ tathā marakataprakhyaiḥ pradeśaiḥ śādvalānvitaiḥ

---

118.35

इरापुंष्पसमायुक्तैः कुङ्कमस्य च भागशः तगरातिविषामांसीग्रन्थिकैस्तु सुरागदैः

irāpuṃṣpasamāyuktaiḥ kuṅkamasya ca bhāgaśaḥ tagarātiviṣāmāṃsīgranthikaistu surāgadaiḥ

---

118.36

सुवर्णपुष्पैश्च तथा भूमिपुष्पैस्तथापरैः जम्बीरकैर्भूस्तृणकैः सरसैः सशुकैस्तथा

suvarṇapuṣpaiśca tathā bhūmipuṣpaistathāparaiḥ jambīrakairbhūstṛṇakaiḥ sarasaiḥ saśukaistathā

---

118.37

शङ्गवेराजमोदाभिः कुबेरकप्रियालकैः जलजैश्च तथा वणैर् नानावर्णैः सुगन्धिभिः

śaṅgaverājamodābhiḥ kuberakapriyālakaiḥ jalajaiśca tathā vaṇair nānāvarṇaiḥ sugandhibhiḥ

---

118.38

उदयादित्यसंकाशैः सूर्यचन्द्रनिभैस्तथा तपनीयसवर्णैश्च अतसीपुष्पसंनिभैः

udayādityasaṃkāśaiḥ sūryacandranibhaistathā tapanīyasavarṇaiśca atasīpuṣpasaṃnibhaiḥ

---

118.39

शूकपत्त्रनिभैश्चान्यैः स्थलपत्त्रैश्च भागशः पञ्चवर्णैः समाकीर्णैर् बहुवर्णैस्तथैव च

śūkapattranibhaiścānyaiḥ sthalapattraiśca bhāgaśaḥ pañcavarṇaiḥ samākīrṇair bahuvarṇaistathaiva ca

---

118.40

द्रष्टुर्दृष्ट्या हितमुदैः कुमुदैश्चन्द्रसंनिभैः तथा वह्निशिखाकारैर् गजवक्त्रोत्पलैः शुभैः

draṣṭurdṛṣṭyā hitamudaiḥ kumudaiścandrasaṃnibhaiḥ tathā vahniśikhākārair gajavaktrotpalaiḥ śubhaiḥ

---

118.41

नीलोत्पलैः सकह्लारैर् गुञ्जातककसेरुकैः शृङ्गाटकमृणालैश्च करटै राजतोत्पलैः

nīlotpalaiḥ sakahlārair guñjātakakaserukaiḥ śṛṅgāṭakamṛṇālaiśca karaṭai rājatotpalaiḥ

---

118.42

जलजैः स्थलजैर्मूलैः फलैः पुष्पैर्विशेषतः विविधैश्चैव नीवारैर् मुनिभोज्यैर्नराधिप

jalajaiḥ sthalajairmūlaiḥ phalaiḥ puṣpairviśeṣataḥ vividhaiścaiva nīvārair munibhojyairnarādhipa

---

118.43

न तद्धान्यं न तत्सस्यं न तच्छाकं न तत्फलम् न तन्मूलं न तत्कन्दं न तत्पुष्पं नराधिप

na taddhānyaṃ na tatsasyaṃ na tacchākaṃ na tatphalam na tanmūlaṃ na tatkandaṃ na tatpuṣpaṃ narādhipa

---

118.44

नागलोकोद्भवं दिव्यं नरलोकभवं च यत् अनूपोत्थं वनोत्थं च तत्र यन्नास्ति पार्थिवः

nāgalokodbhavaṃ divyaṃ naralokabhavaṃ ca yat anūpotthaṃ vanotthaṃ ca tatra yannāsti pārthivaḥ

---

118.45

सदा पुष्पफलं सर्वम् अजर्यम् ऋतुयोगतः मद्रेश्वरः स ददृशे तपसा ह्यतियोगतः

sadā puṣpaphalaṃ sarvam ajaryam ṛtuyogataḥ madreśvaraḥ sa dadṛśe tapasā hyatiyogataḥ

---

118.46

ददृशे च तथा तत्र नानारूपान् पतत्रिणः मयूरान् शतपत्त्रांश्च कलविङ्कांश्च कोकिलान्

dadṛśe ca tathā tatra nānārūpān patatriṇaḥ mayūrān śatapattrāṃśca kalaviṅkāṃśca kokilān

---

118.47

तथा कादम्बकान्हंसान् कोयष्टीन् खञ्जरीटकान् कुररान्कालकूटांश्च खट्वाङ्गान् लुब्धकांस् तथा

tathā kādambakānhaṃsān koyaṣṭīn khañjarīṭakān kurarānkālakūṭāṃśca khaṭvāṅgān lubdhakāṃs tathā

---

118.48

गोक्ष्वेडकांस्तथा कुम्भान् धार्तराष्ट्राञ्शुकान्बकान् घातुकांश्चक्रवाकांश्च कटुकान्टिट्टिभान् भटान्

gokṣveḍakāṃstathā kumbhān dhārtarāṣṭrāñśukānbakān ghātukāṃścakravākāṃśca kaṭukānṭiṭṭibhān bhaṭān

---

118.49

पुत्रप्रियान् लोहपृष्ठान् गोचर्मगिरिवर्तकान् पारावतांश्च कमलान् सारिका जीवजीवकान्

putrapriyān lohapṛṣṭhān gocarmagirivartakān pārāvatāṃśca kamalān sārikā jīvajīvakān

---

118.50

लाववर्तकवार्ताकान् रक्तवर्त्मप्रभद्रकान् ताम्रचूडान्स्वर्णचूडान् कुक्कुटान् काष्ठकुक्कुटान्

lāvavartakavārtākān raktavartmaprabhadrakān tāmracūḍānsvarṇacūḍān kukkuṭān kāṣṭhakukkuṭān

---

118.51

कपिञ्जलान्कलविङ्कांस् तथा कुङ्कुमचूडकान् भृङ्गराजान् सीरपादान् भूलिङ्गान् डिण्डिमान् नवान्

kapiñjalānkalaviṅkāṃs tathā kuṅkumacūḍakān bhṛṅgarājān sīrapādān bhūliṅgān ḍiṇḍimān navān

---

118.52

मञ्जुलीतकदात्यूहान् भारद्वाजांस्तथा चषान् एतांश्चान्यांश्च सुबहून् पक्षिसंघान्मनोहरान्

mañjulītakadātyūhān bhāradvājāṃstathā caṣān etāṃścānyāṃśca subahūn pakṣisaṃghānmanoharān

---

118.53

श्वापदान्विविधाकारान् मृगांश्चैव महामृगान् व्याघ्रान्केसरिणः सिंहान् द्वीपिनः शरभान्वृकान्

śvāpadānvividhākārān mṛgāṃścaiva mahāmṛgān vyāghrānkesariṇaḥ siṃhān dvīpinaḥ śarabhānvṛkān

---

118.54

ऋक्षांस्तरक्षूंश्च बहून् गोलाङ्गूलान् सवानरान् शशलोमान् सकादम्बान् मार्जारान् वायुवेगिनः

ṛkṣāṃstarakṣūṃśca bahūn golāṅgūlān savānarān śaśalomān sakādambān mārjārān vāyuveginaḥ

---

118.55

मूषकान्नकुलान् कावान् सिंहान् द्रुममनोहरान् तथा मत्तांश्च मातंगान् महिषान् गवयान् वृषान् चमरान् सृमरांश्चैव तथा गौरखरानपि

mūṣakānnakulān kāvān siṃhān drumamanoharān tathā mattāṃśca mātaṃgān mahiṣān gavayān vṛṣān camarān sṛmarāṃścaiva tathā gaurakharānapi

---

118.56

उरभ्रांश्च तथा मेषान् सारङ्गानथ कूकुरान् नीलांश्चैव महानालान् करालान्मृगमातृकान्

urabhrāṃśca tathā meṣān sāraṅgānatha kūkurān nīlāṃścaiva mahānālān karālānmṛgamātṛkān

---

118.57

सदंष्ट्रारामसरभान् क्रौञ्चाकारकशम्बरान् करालान्कृतमालांश्च कालपुच्छांश्च तोरणान्

sadaṃṣṭrārāmasarabhān krauñcākārakaśambarān karālānkṛtamālāṃśca kālapucchāṃśca toraṇān

---

118.58

दंष्ट्रान्खड्गान्वराहांश्च तुरंगान्खरगर्दभान् एतान् अद्विष्टान्मद्रेशो विरुद्धांश्च परस्परम्

daṃṣṭrānkhaḍgānvarāhāṃśca turaṃgānkharagardabhān etān adviṣṭānmadreśo viruddhāṃśca parasparam

---

118.59

अविरुद्धान्वने दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययौ तच्चाश्रमपदं पुण्यं बभूवात्रेः पुरा नृपम्

aviruddhānvane dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayau taccāśramapadaṃ puṇyaṃ babhūvātreḥ purā nṛpam

---

118.60

तत्प्रसादात्प्रभायुक्तं स्थावरैर्जङ्गमैस्तथा हिंसन्ति हि न चान्योन्यं हिंसकास्तु परस्परम्

tatprasādātprabhāyuktaṃ sthāvarairjaṅgamaistathā hiṃsanti hi na cānyonyaṃ hiṃsakāstu parasparam

---

118.61

क्रव्यादाः प्राणिनस्तत्र सर्वे क्षीरफलाशनाः निर्मितास्तत्र चात्यर्थम् अत्रिणा सुमहात्मना

kravyādāḥ prāṇinastatra sarve kṣīraphalāśanāḥ nirmitāstatra cātyartham atriṇā sumahātmanā

---

118.62

शैलानितम्बदेशेषु न्यवसच्च स्वयं नृपः पयः क्षरन्ति ते दिव्यम् अमृतस्वादुकण्टकम्

śailānitambadeśeṣu nyavasacca svayaṃ nṛpaḥ payaḥ kṣaranti te divyam amṛtasvādukaṇṭakam

---

118.63

क्वचिद्राजन्महिष्यश्च क्वचिदाजाश्च सर्वशः शिलाः क्षीरेण सम्पूर्णा दध्ना चान्यत्र वा बहिः

kvacidrājanmahiṣyaśca kvacidājāśca sarvaśaḥ śilāḥ kṣīreṇa sampūrṇā dadhnā cānyatra vā bahiḥ

---

118.64

संपश्यन्परमां प्रीतिम् अवाप वसुधाधिपः सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यश्च विमलोदकाः

saṃpaśyanparamāṃ prītim avāpa vasudhādhipaḥ sarāṃsi tatra divyāni nadyaśca vimalodakāḥ

---

118.65

प्रणालिकानि चोष्णानि शीतलानि च भागशः कन्दराणि च शैलस्य सुसेव्यानि पदे पदे

praṇālikāni coṣṇāni śītalāni ca bhāgaśaḥ kandarāṇi ca śailasya susevyāni pade pade

---

118.66

हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात्पञ्चयोजनम् उपत्यका सुशैलस्य शिखरस्य न विद्यते

himapāto na tatrāsti samantātpañcayojanam upatyakā suśailasya śikharasya na vidyate

---

118.67

तत्रास्ति राजञ्छिखरं पर्वतेन्द्रस्य पाण्डुरम् हिमपातं घना यत्र कुर्वन्ति सहिताः सदा

tatrāsti rājañchikharaṃ parvatendrasya pāṇḍuram himapātaṃ ghanā yatra kurvanti sahitāḥ sadā

---

118.68

तत्रास्ति चापरं शृङ्गं यत्र तोयघना घनाः नित्यमेवाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं वरम्

tatrāsti cāparaṃ śṛṅgaṃ yatra toyaghanā ghanāḥ nityamevābhivarṣanti śilābhiḥ śikharaṃ varam

---

118.69

तदाश्रमं मनोहारि यत्र कामधरा धरा सुरमुख्योपयोगित्वाच् छाखिनां सफलाः फलाः

tadāśramaṃ manohāri yatra kāmadharā dharā suramukhyopayogitvāc chākhināṃ saphalāḥ phalāḥ

---

118.70

सदोपगीतभ्रमरसुरस्त्रीसेवितं परम् सर्वपापक्षयकरं शैलस्येव प्रहारकम्

sadopagītabhramarasurastrīsevitaṃ param sarvapāpakṣayakaraṃ śailasyeva prahārakam

---

118.71

वानरैः क्रीडमानैश्च देशाद्देशान्नराधिप हिमपुञ्जाः कृतास्तत्र चन्द्रबिम्बसमप्रभाः

vānaraiḥ krīḍamānaiśca deśāddeśānnarādhipa himapuñjāḥ kṛtāstatra candrabimbasamaprabhāḥ

---

118.72

तदाश्रमं समन्ताच्च हिमसंरुद्धकन्दरैः शैलवाटैः परिवृतम् अगम्यं मनुजैः सदा

tadāśramaṃ samantācca himasaṃruddhakandaraiḥ śailavāṭaiḥ parivṛtam agamyaṃ manujaiḥ sadā

---

118.73

पूर्वाराधितभावो ऽसौ महाराजः पुरूरवाः तदाश्रमपदं प्राप्तो देवदेवप्रसादतः

pūrvārādhitabhāvo 'sau mahārājaḥ purūravāḥ tadāśramapadaṃ prāpto devadevaprasādataḥ

---

118.74

तदाश्रमं श्रमशमनं मनोहरं मनोहरैः कुसुमशतैरलंकृतम् कृतं स्वयं रुचिरमथात्रिणा शुभं शुभावहं च हि ददृशे स मद्रराट्

tadāśramaṃ śramaśamanaṃ manoharaṃ manoharaiḥ kusumaśatairalaṃkṛtam kṛtaṃ svayaṃ ruciramathātriṇā śubhaṃ śubhāvahaṃ ca hi dadṛśe sa madrarāṭ

119.1

मत्स्य-पुराण 119 तत्र यौ तौ महाशृङ्गौ महावर्णौ महाहिमौ तृतीयं तु तयोर्मध्ये शृङ्गमत्यन्तमुच्छ्रितम्

matsya-purāṇa 119 tatra yau tau mahāśṛṅgau mahāvarṇau mahāhimau tṛtīyaṃ tu tayormadhye śṛṅgamatyantamucchritam

---

119.2

नित्यातप्तशिलाजातं सदाभ्रपरिवर्जितम् तस्याधस्ताद्वृक्षगणे दिशां भागे च पश्चिमे

nityātaptaśilājātaṃ sadābhraparivarjitam tasyādhastādvṛkṣagaṇe diśāṃ bhāge ca paścime

---

119.3

जातीलतापरिक्षिप्तं विवरं चारुदर्शनम् दृष्ट्वैव कौतुकाविष्टस् तं विवेश महीपतिः

jātīlatāparikṣiptaṃ vivaraṃ cārudarśanam dṛṣṭvaiva kautukāviṣṭas taṃ viveśa mahīpatiḥ

---

119.4

तमसा चातिनिबिडं नल्वमात्रं सुसंकटम् नल्वमात्रमतिक्रम्य स्वप्रभाभरणोज्ज्वलम्

tamasā cātinibiḍaṃ nalvamātraṃ susaṃkaṭam nalvamātramatikramya svaprabhābharaṇojjvalam

---

119.5

तम् उच्छ्रितम् अथात्यन्तं गम्भीरं परिवर्तुलम् न तत्र सूर्यस्तपति न विराजति चन्द्रमाः

tam ucchritam athātyantaṃ gambhīraṃ parivartulam na tatra sūryastapati na virājati candramāḥ

---

119.6

तथापि दिवसाकारं प्रकाशं तदहर्निशम् क्रोशाधिकपरीमाणं सरसा च विराजितम्

tathāpi divasākāraṃ prakāśaṃ tadaharniśam krośādhikaparīmāṇaṃ sarasā ca virājitam

---

119.7

समन्तात्सरसस्तस्य शैललग्ना तु वेदिका सौवर्णै राजतैर्वृक्षैर् विद्रुमैरुपशोभितम्

samantātsarasastasya śailalagnā tu vedikā sauvarṇai rājatairvṛkṣair vidrumairupaśobhitam

---

119.8

नानामाणिक्यकुसुमैः सुप्रभाभरणोज्ज्वलैः तस्मिन्सरसि पद्मानि पद्मरागच्छदानि तु

nānāmāṇikyakusumaiḥ suprabhābharaṇojjvalaiḥ tasminsarasi padmāni padmarāgacchadāni tu

---

119.9

वज्रकेसरजालानि सुगन्धीनि तथा युतम् पत्त्रैर् मरकतैर् नीलैर् वैडूर्यस्य महीपते

vajrakesarajālāni sugandhīni tathā yutam pattrair marakatair nīlair vaiḍūryasya mahīpate

---

119.10

कर्णिकाश्च तथा तेषां जातरूपस्य पार्थिव तस्मिन्सरसि या भूमिर् न सा वज्रसमाकुला

karṇikāśca tathā teṣāṃ jātarūpasya pārthiva tasminsarasi yā bhūmir na sā vajrasamākulā

---

119.11

नानारत्नैरुपचिता जलजानां समाश्रयः कपर्दिकानां शुक्तीनां शङ्खानां च महीपते

nānāratnairupacitā jalajānāṃ samāśrayaḥ kapardikānāṃ śuktīnāṃ śaṅkhānāṃ ca mahīpate

---

119.12

मकराणां च मत्स्यानां चण्डानां कच्छपैः सह तत्र मरकतखण्डानि वज्राणां च सहस्रशः

makarāṇāṃ ca matsyānāṃ caṇḍānāṃ kacchapaiḥ saha tatra marakatakhaṇḍāni vajrāṇāṃ ca sahasraśaḥ

---

119.13

पद्मरागेन्द्रनीलानि महानीलानि पार्थिव पुष्परागाणि सर्वाणि तथा कर्कोटकानि च

padmarāgendranīlāni mahānīlāni pārthiva puṣparāgāṇi sarvāṇi tathā karkoṭakāni ca

---

119.14

तुत्थकस्य तु खण्डानि तथा शेषस्य भागशः राजावर्तस्य मुख्यस्य रुचिराक्षस्य चाप्यथ

tutthakasya tu khaṇḍāni tathā śeṣasya bhāgaśaḥ rājāvartasya mukhyasya rucirākṣasya cāpyatha

---

119.15

सूर्येन्दुकान्तयश्चैव नीलो वर्णान्तिमश्च यः ज्योतीरसस्य रम्यस्य स्यमन्तस्य च भागशः

sūryendukāntayaścaiva nīlo varṇāntimaśca yaḥ jyotīrasasya ramyasya syamantasya ca bhāgaśaḥ

---

119.16

सुरोरगवलक्षाणां स्फटिकस्य तथैव च गोमेदपित्तकानां च धूलीमरकतस्य च

suroragavalakṣāṇāṃ sphaṭikasya tathaiva ca gomedapittakānāṃ ca dhūlīmarakatasya ca

---

119.17

वैडूर्यसौगन्धिकयोस् तथा राजमणेर्नृप वज्रस्यैव च मुख्यस्य तथा ब्रह्ममणेरपि

vaiḍūryasaugandhikayos tathā rājamaṇernṛpa vajrasyaiva ca mukhyasya tathā brahmamaṇerapi

---

119.18

मुक्ताफलानि मुक्तानां ताराविग्रहधारिणाम्

muktāphalāni muktānāṃ tārāvigrahadhāriṇām

---

119.19

सुखोष्णं चैव तत्तोयं स्नानाच्छीतविनाशनम् वैडूर्यस्य शिला मध्ये सरसस्तस्य शोभना

sukhoṣṇaṃ caiva tattoyaṃ snānācchītavināśanam vaiḍūryasya śilā madhye sarasastasya śobhanā

---

119.20

प्रमाणेन तथा सा च द्वे च राजन्धनुःशते चतुरस्रा तथा रम्या तपसा निर्मितात्रिणा

pramāṇena tathā sā ca dve ca rājandhanuḥśate caturasrā tathā ramyā tapasā nirmitātriṇā

---

119.21

बिलद्वारसमो देशो यत्र यत्र हिरण्मयः प्रदेशः स तु राजेन्द्र द्वीपे तस्मिन्मनोहरे

biladvārasamo deśo yatra yatra hiraṇmayaḥ pradeśaḥ sa tu rājendra dvīpe tasminmanohare

---

119.22

तथा पुष्करिणी रम्या तस्मिन्राजञ्शिलातले सुशीतामलपानीया जलजैश्च विराजिता

tathā puṣkariṇī ramyā tasminrājañśilātale suśītāmalapānīyā jalajaiśca virājitā

---

119.23

आकाशप्रतिमा राजंश् चतुरस्रा मनोहरा तस्यास्तदुदकं स्वादु लघु शीतं सुगन्धिकम्

ākāśapratimā rājaṃś caturasrā manoharā tasyāstadudakaṃ svādu laghu śītaṃ sugandhikam

---

119.24

न क्षिणोति यथा कण्ठं कुक्षिं नापूरयत्यपि तृप्तिं विधत्ते परमां शरीरे च महत्सुखम्

na kṣiṇoti yathā kaṇṭhaṃ kukṣiṃ nāpūrayatyapi tṛptiṃ vidhatte paramāṃ śarīre ca mahatsukham

---

119.25

मध्ये तु तस्याः प्रासादं निर्मितं तपसात्रिणा रुक्मसेतुप्रवेशान्तं सर्वरत्नमयं शुभम्

madhye tu tasyāḥ prāsādaṃ nirmitaṃ tapasātriṇā rukmasetupraveśāntaṃ sarvaratnamayaṃ śubham

---

119.26

शशाङ्करश्मेः संकाशं प्रासादं राजतं हितम् रम्यवैडूर्यसोपानं विद्रुमामलसारकम्

śaśāṅkaraśmeḥ saṃkāśaṃ prāsādaṃ rājataṃ hitam ramyavaiḍūryasopānaṃ vidrumāmalasārakam

---

119.27

इन्द्रनीलमहास्तम्भं मरकतासक्तवेदिकम् वज्रांशुजालैः स्फुरितं रम्यं दृष्टिमनोरमम्

indranīlamahāstambhaṃ marakatāsaktavedikam vajrāṃśujālaiḥ sphuritaṃ ramyaṃ dṛṣṭimanoramam

---

119.28

प्रासादे तत्र भगवान् देवदेवो जनार्दनः भोगिभोगावलीसुप्तः सर्वालंकारभूषितः

prāsāde tatra bhagavān devadevo janārdanaḥ bhogibhogāvalīsuptaḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ

---

119.29

जानुनाकुञ्चितस्त्वेको देवदेवस्य चक्रिणः फणीन्द्रसंनिविष्टो ऽङ्घ्रिर् द्वितीयश्च तथानघ

jānunākuñcitastveko devadevasya cakriṇaḥ phaṇīndrasaṃniviṣṭo 'ṅghrir dvitīyaśca tathānagha

---

119.30

लक्षयुत्सङ्गगतो ऽङ्घ्रिस्तु शेषभोगप्रशायिनः फणीन्द्रभोगसंन्यस्तबाहुः केयूरभूषणः

lakṣayutsaṅgagato 'ṅghristu śeṣabhogapraśāyinaḥ phaṇīndrabhogasaṃnyastabāhuḥ keyūrabhūṣaṇaḥ

---

119.31

अङ्गुलीपृष्ठविन्यस्तदेवशीर्षधरं भुजम् एकं वै देवदेवस्य द्वितीयं तु प्रसारितम्

aṅgulīpṛṣṭhavinyastadevaśīrṣadharaṃ bhujam ekaṃ vai devadevasya dvitīyaṃ tu prasāritam

---

119.32

समाकुञ्चितजानुस्थमणिबन्धेन शोभितम् किंचिदाकुञ्चितं चैव नाभिदेशकरस्थितम्

samākuñcitajānusthamaṇibandhena śobhitam kiṃcidākuñcitaṃ caiva nābhideśakarasthitam

---

119.33

तृतीयं तु भुजं तस्य चतुर्थं तु तथा शृणु आत्तसंतानकुसुमं घ्राणदेशानुसर्पिणम्

tṛtīyaṃ tu bhujaṃ tasya caturthaṃ tu tathā śṛṇu āttasaṃtānakusumaṃ ghrāṇadeśānusarpiṇam

---

119.34

लक्ष्म्या संवाह्यमानाङ्घ्रिः पद्मपत्त्रनिभैः करैः संतानमालामुकुटं हारकेयूरभूषितम्

lakṣmyā saṃvāhyamānāṅghriḥ padmapattranibhaiḥ karaiḥ saṃtānamālāmukuṭaṃ hārakeyūrabhūṣitam

---

119.35

भूषितं च तथा देवम् अङ्गदैरङ्गुलीयकैः फणीन्द्रफणविन्यस्तचारुरत्नशिरोज्ज्वलम्

bhūṣitaṃ ca tathā devam aṅgadairaṅgulīyakaiḥ phaṇīndraphaṇavinyastacāruratnaśirojjvalam

---

119.36

अज्ञातवस्तुचरितं प्रतिष्ठितम् अथात्रिणा सिद्धानुपूज्यं सततं संतानकुसुमार्चितम्

ajñātavastucaritaṃ pratiṣṭhitam athātriṇā siddhānupūjyaṃ satataṃ saṃtānakusumārcitam

---

119.37

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गं दिव्यधूपेन धूपितम् सुरसैः सुफलैर्हृद्यैः सिद्धैरुपहृतैः सदा

divyagandhānuliptāṅgaṃ divyadhūpena dhūpitam surasaiḥ suphalairhṛdyaiḥ siddhairupahṛtaiḥ sadā

---

119.38

शोभितोत्तमपार्श्वं तं देवमुत्पलशीर्षकम् ततः सम्मुखम् उद्वीक्ष्य ववन्दे स नराधिपः

śobhitottamapārśvaṃ taṃ devamutpalaśīrṣakam tataḥ sammukham udvīkṣya vavande sa narādhipaḥ

---

119.39

जानुभ्यां शिरसा चैव गत्वा भूमिं यथाविधि नाम्नां सहस्रेण तदा तुष्टाव मधुसूदनम्

jānubhyāṃ śirasā caiva gatvā bhūmiṃ yathāvidhi nāmnāṃ sahasreṇa tadā tuṣṭāva madhusūdanam

---

119.40

प्रदक्षिणमथो चक्रे स तूत्थाय पुनः पुनः रम्यमायतनं दृष्ट्वा तत्रोवासाश्रमे पुनः

pradakṣiṇamatho cakre sa tūtthāya punaḥ punaḥ ramyamāyatanaṃ dṛṣṭvā tatrovāsāśrame punaḥ

---

119.41

बिलाद्बहिर्गुहां कांचिद् आश्रित्य सुमनोहराम् तपश्चकार तत्रैव पूजयन्मधुसूदनम्

bilādbahirguhāṃ kāṃcid āśritya sumanoharām tapaścakāra tatraiva pūjayanmadhusūdanam

---

119.42

नानाविधैस्तथा पुष्पैः फलमूलैः सगोरसैः नित्यं त्रिषवणस्नायी वह्निपूजापरायणः

nānāvidhaistathā puṣpaiḥ phalamūlaiḥ sagorasaiḥ nityaṃ triṣavaṇasnāyī vahnipūjāparāyaṇaḥ

---

119.43

देववापीजलैः कुर्वन् सततं प्राणधारणम् सर्वाहारपरित्यागं कृत्वा तु मनुजेश्वरः

devavāpījalaiḥ kurvan satataṃ prāṇadhāraṇam sarvāhāraparityāgaṃ kṛtvā tu manujeśvaraḥ

---

119.44

अनास्तृतगुहाशायी कालं नयति पार्थिवः त्यक्ताहारक्रियश्चैव केवलं तोयतो नृपः न तस्य ग्लानिमायाति शरीरं च तदद्भुतम्

anāstṛtaguhāśāyī kālaṃ nayati pārthivaḥ tyaktāhārakriyaścaiva kevalaṃ toyato nṛpaḥ na tasya glānimāyāti śarīraṃ ca tadadbhutam

---

119.45

एवं स राजा तपसि प्रसक्तः सम्पूजयन्देववरं सदैव तत्राश्रमे कालमुवास कंचित् स्वर्गोपमे दुःखम् अविन्दमानः

evaṃ sa rājā tapasi prasaktaḥ sampūjayandevavaraṃ sadaiva tatrāśrame kālamuvāsa kaṃcit svargopame duḥkham avindamānaḥ

120.1

मत्स्य-पुराण 120 स त्वाश्रमपदे रम्ये त्यक्ताहारपरिच्छदः क्रीडाविहारं गन्धर्वैः पश्यन्नप्सरसां सह

matsya-purāṇa 120 sa tvāśramapade ramye tyaktāhāraparicchadaḥ krīḍāvihāraṃ gandharvaiḥ paśyannapsarasāṃ saha

---

120.2

कृत्वा पुष्पोच्चयं भूरि ग्रन्थयित्वा तथा स्रजः अग्रं निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तदा ददौ

kṛtvā puṣpoccayaṃ bhūri granthayitvā tathā srajaḥ agraṃ nivedya devāya gandharvebhyastadā dadau

---

120.3

पुष्पोच्चयप्रसक्तानां क्रीडन्तीनां यथासुखम् चेष्टा नानाविधाकाराः पश्यन्नपि न पश्यति

puṣpoccayaprasaktānāṃ krīḍantīnāṃ yathāsukham ceṣṭā nānāvidhākārāḥ paśyannapi na paśyati

---

120.4

काचित्पुष्पोच्चये सक्ता लताजालेन वेष्टिता सखीजनेन संत्यक्ता कान्तेनाभिसमुज्झिता

kācitpuṣpoccaye saktā latājālena veṣṭitā sakhījanena saṃtyaktā kāntenābhisamujjhitā

---

120.5

काचित्कमलगन्धाभा निःश्वासपवनाहृतैः मधुपैराकुलमुखी कान्तेन परिमोचिता

kācitkamalagandhābhā niḥśvāsapavanāhṛtaiḥ madhupairākulamukhī kāntena parimocitā

---

120.6

मकरन्दसभाक्रान्तनयना काचिदङ्गना कान्तनिःश्वासवातेन नीरजस्ककृतेक्षणा

makarandasabhākrāntanayanā kācidaṅganā kāntaniḥśvāsavātena nīrajaskakṛtekṣaṇā

---

120.7

काचिद् उच्चीय पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी कान्तसंग्रथितैः पुष्पै रराज कृतशेखरा

kācid uccīya puṣpāṇi dadau kāntasya bhāminī kāntasaṃgrathitaiḥ puṣpai rarāja kṛtaśekharā

---

120.8

उच्चीय स्वयम् उद्ग्रथ्य कान्तेन कृतशेखरा कृतकृत्यमिवात्मानं मेने मन्मथवर्धिनी

uccīya svayam udgrathya kāntena kṛtaśekharā kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene manmathavardhinī

---

120.9

अस्त्वस्मिन्गहने कुञ्जे विशिष्टकुसुमा लता काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना

astvasmingahane kuñje viśiṣṭakusumā latā kācidevaṃ raho nītā ramaṇena riraṃsunā

---

120.10

कान्तसंनामितलता कुसुमानि विचिन्वती सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम्

kāntasaṃnāmitalatā kusumāni vicinvatī sarvābhyaḥ kācidātmānaṃ mene sarvaguṇādhikam

---

120.11

काश्चित्पश्यति भूपालं नलिनीषु पृथक्पृथक् क्रीडमानास्तु गन्धर्वैर् देवरामा मनोरमाः

kāścitpaśyati bhūpālaṃ nalinīṣu pṛthakpṛthak krīḍamānāstu gandharvair devarāmā manoramāḥ

---

120.12

काचिद् आताडयत् कान्तम् उदकेन शुचिस्मिता ताड्यमानाथ कान्तेन प्रीतिं काचिदुपाययौ

kācid ātāḍayat kāntam udakena śucismitā tāḍyamānātha kāntena prītiṃ kācidupāyayau

---

120.13

कान्तं च ताडयामास जातखेदा वराङ्गना अदृश्यत वरारोहा श्वासनृत्यत्पयोधरा

kāntaṃ ca tāḍayāmāsa jātakhedā varāṅganā adṛśyata varārohā śvāsanṛtyatpayodharā

---

120.14

कान्ताम्बुताडनाकृष्टकेशपाशनिबन्धना केशाकुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी

kāntāmbutāḍanākṛṣṭakeśapāśanibandhanā keśākulamukhī bhāti madhupairiva padminī

---

120.15

स्वचक्षुःसदृशैः पुष्पैः संछन्ने नलिनीवने छन्ना काचिच् चिरात्प्राप्ता कान्तेनान्विष्य यत्नतः

svacakṣuḥsadṛśaiḥ puṣpaiḥ saṃchanne nalinīvane channā kācic cirātprāptā kāntenānviṣya yatnataḥ

---

120.16

स्नाता शीतापदेशेन काचित्प्राहाङ्गना भृशम् रमणालिङ्गनं चक्रे मनो ऽभिलषितं चिरम्

snātā śītāpadeśena kācitprāhāṅganā bhṛśam ramaṇāliṅganaṃ cakre mano 'bhilaṣitaṃ ciram

---

120.17

जलार्द्रवसनं सूक्ष्मम् अङ्गलीनं शुचिस्मिता धारयन्ती जनं चक्रे काचित् तत्र समन्मथम्

jalārdravasanaṃ sūkṣmam aṅgalīnaṃ śucismitā dhārayantī janaṃ cakre kācit tatra samanmatham

---

120.18

कण्ठमाल्यगुणैः काचित् कान्तेन कृष्यताम्भसि त्रुट्यत्स्रग्दामपतितं रमणं प्राहसच्चिरम्

kaṇṭhamālyaguṇaiḥ kācit kāntena kṛṣyatāmbhasi truṭyatsragdāmapatitaṃ ramaṇaṃ prāhasacciram

---

120.19

काचिद्भुग्ना सखीदत्तजानुदेशे नखक्षता संभ्रान्ता कान्तशरणं मग्ना काचिद्गता चिरम्

kācidbhugnā sakhīdattajānudeśe nakhakṣatā saṃbhrāntā kāntaśaraṇaṃ magnā kācidgatā ciram

---

120.20

काचित्पृष्ठकृतादित्या केशनिस्तोयकारिणी शिलातलगता भर्त्रा दृष्टा कामार्तचक्षुषा

kācitpṛṣṭhakṛtādityā keśanistoyakāriṇī śilātalagatā bhartrā dṛṣṭā kāmārtacakṣuṣā

---

120.21

कृत्तमाल्यं विलुलितं संक्रान्तकुचकुङ्कुमम् रतिक्रीडितकान्तेव रराज तत्सरोदकम्

kṛttamālyaṃ vilulitaṃ saṃkrāntakucakuṅkumam ratikrīḍitakānteva rarāja tatsarodakam

---

120.22

सुस्नातदेवगन्धर्वदेवरामागणेन च पूज्यमानं च ददृशे देवदेवं जनार्दनम्

susnātadevagandharvadevarāmāgaṇena ca pūjyamānaṃ ca dadṛśe devadevaṃ janārdanam

---

120.23

क्वचिच् च ददृशे राजा लतागृहगताः स्त्रियः मण्डयन्तीः स्वगात्राणि कान्तसंन्यस्तमानसाः

kvacic ca dadṛśe rājā latāgṛhagatāḥ striyaḥ maṇḍayantīḥ svagātrāṇi kāntasaṃnyastamānasāḥ

---

120.24

काचिद् आदर्शनकरा व्यग्रा दूतीमुखोद्गतम् शृण्वती कान्तवचनम् अधिका तु तथा बभौ

kācid ādarśanakarā vyagrā dūtīmukhodgatam śṛṇvatī kāntavacanam adhikā tu tathā babhau

---

120.25

काचित् सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम् कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना

kācit satvaritā dūtyā bhūṣaṇānāṃ viparyayam kurvāṇā naiva bubudhe manmathāviṣṭacetanā

---

120.26

वायुनुन्नातिसुरभिकुसुमोत्करमण्डिते काचित्पिबन्ती ददृशे मैरेयं नीलशाद्वले

vāyununnātisurabhikusumotkaramaṇḍite kācitpibantī dadṛśe maireyaṃ nīlaśādvale

---

120.27

पाययामास रमणं स्वयं काचिद्वराङ्गना काचित्पपौ वरारोहा कान्तपाणिसमर्पितम्

pāyayāmāsa ramaṇaṃ svayaṃ kācidvarāṅganā kācitpapau varārohā kāntapāṇisamarpitam

---

120.28

काचित्स्वनेत्रचपलनीलोत्पलयुतं पयः पीत्वा पप्रच्छ रमणं क्व गते ते ममोत्पले

kācitsvanetracapalanīlotpalayutaṃ payaḥ pītvā papraccha ramaṇaṃ kva gate te mamotpale

---

120.29

त्वयैव पीतौ तौ नूनम् इत्युक्ता रमणेन सा तथा विदित्वा मुग्धत्वाद् बभूव व्रीडिता भृशम्

tvayaiva pītau tau nūnam ityuktā ramaṇena sā tathā viditvā mugdhatvād babhūva vrīḍitā bhṛśam

---

120.30

काचित्कान्तार्पितं सुभ्रूः कान्तपीतावशेषितम् सविशेषरसं पानं पपौ मन्मथवर्धनम्

kācitkāntārpitaṃ subhrūḥ kāntapītāvaśeṣitam saviśeṣarasaṃ pānaṃ papau manmathavardhanam

---

120.31

आपानगोष्ठीषु तथा तासां स नरपुंगवः शुश्राव विविधं गीतं तन्त्रीस्वरविमिश्रितम्

āpānagoṣṭhīṣu tathā tāsāṃ sa narapuṃgavaḥ śuśrāva vividhaṃ gītaṃ tantrīsvaravimiśritam

---

120.32

प्रदोषसमये ताश्च देवदेवं जनार्दनम् राजन्सदोपनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः

pradoṣasamaye tāśca devadevaṃ janārdanam rājansadopanṛtyanti nānāvādyapuraḥsarāḥ

---

120.33

याममात्रे गते रात्रौ विनिर्गत्य गुहामुखात् आवसन्संयुताः कान्तैः परर्द्धिरचितां गुहाम्

yāmamātre gate rātrau vinirgatya guhāmukhāt āvasansaṃyutāḥ kāntaiḥ pararddhiracitāṃ guhām

---

120.34

नानागन्धान्वितलतां नानागन्धसुगन्धिनीम् नानाविचित्रशयनां कुसुमोत्करमण्डिताम्

nānāgandhānvitalatāṃ nānāgandhasugandhinīm nānāvicitraśayanāṃ kusumotkaramaṇḍitām

---

120.35

एवम् अप्सरसां पश्यन् क्रीडितानि स पर्वते तपस्तेपे महाराजन् केशवार्पितमानसः

evam apsarasāṃ paśyan krīḍitāni sa parvate tapastepe mahārājan keśavārpitamānasaḥ

---

120.36

तमूचुर्नृपतिं गत्वा गन्धर्वाप्सरसां गणाः राजन्स्वर्गोपमं देशम् इमं प्राप्तो ऽस्यरिंदम

tamūcurnṛpatiṃ gatvā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ rājansvargopamaṃ deśam imaṃ prāpto 'syariṃdama

---

120.37

वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान्वरान् तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः

vayaṃ hi te pradāsyāmo manasaḥ kāṅkṣitānvarān tānādāya gṛhaṃ gaccha tiṣṭheha yadi vā punaḥ

---

120.38

अमोघदर्शनाः सर्वे भवन्तस्त्वमितौजसः वरं वितरताद्यैव प्रसादं मधुसूदनात्

amoghadarśanāḥ sarve bhavantastvamitaujasaḥ varaṃ vitaratādyaiva prasādaṃ madhusūdanāt

---

120.39

एवमस्त्वित्यथोक्तस्तैः स तु राजा पुरूरवाः तत्रोवास सुखी मासं पूजयानो जनार्दनम्

evamastvityathoktastaiḥ sa tu rājā purūravāḥ tatrovāsa sukhī māsaṃ pūjayāno janārdanam

---

120.40

प्रिय एव सदैवासीद् गन्धर्वाप्सरसां नृपः तुतोष स जनो राज्ञस् तस्यालौल्येन कर्मणा

priya eva sadaivāsīd gandharvāpsarasāṃ nṛpaḥ tutoṣa sa jano rājñas tasyālaulyena karmaṇā

---

120.41

मासस्य मध्ये स नृपः प्रविष्टस्तदाश्रमं रत्नसहस्रचित्रम् ।
तोयाशनस्तत्र ह्युवास मासं यावत्सितान्तो नृप फाल्गुनस्य

māsasya madhye sa nṛpaḥ praviṣṭastadāśramaṃ ratnasahasracitram |
toyāśanastatra hyuvāsa māsaṃ yāvatsitānto nṛpa phālgunasya

---

120.42

• फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः तस्यैव देवदेवस्य श्रुतवान्गदितं शुभम्

** phālgunāmalapakṣānte rājā svapne purūravāḥ tasyaiva devadevasya śrutavāngaditaṃ śubham*

---

120.43

रात्र्यामस्यां व्यतीतायाम् अत्रिणा त्वं समेष्यसि तेन राजन्समागम्य कृतकृत्यो भविष्यसि

rātryāmasyāṃ vyatītāyām atriṇā tvaṃ sameṣyasi tena rājansamāgamya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

---

120.44

स्वप्नमेवं स राजर्षिर् दृष्ट्वा देवेन्द्रविक्रमः प्रत्यूषकाले विधिवत् स्नातः स प्रयतेन्द्रियः

svapnamevaṃ sa rājarṣir dṛṣṭvā devendravikramaḥ pratyūṣakāle vidhivat snātaḥ sa prayatendriyaḥ

---

120.45

कृतकृत्यो यथाकामं पूजयित्वा जनार्दनम् ददर्शात्रिं मुनिं राजा प्रत्यक्षं तपसां निधिम्

kṛtakṛtyo yathākāmaṃ pūjayitvā janārdanam dadarśātriṃ muniṃ rājā pratyakṣaṃ tapasāṃ nidhim

---

120.46

स्वप्नं तु देवदेवस्य न्यवेदयत धार्मिकः ततः शुश्राव वचनं देवतानां समीरितम्

svapnaṃ tu devadevasya nyavedayata dhārmikaḥ tataḥ śuśrāva vacanaṃ devatānāṃ samīritam

---

120.47

एवमेतन्महीपाल नात्र कार्या विचारणा एवं प्रसादं सम्प्राप्य देवदेवाज्जनार्दनात्

evametanmahīpāla nātra kāryā vicāraṇā evaṃ prasādaṃ samprāpya devadevājjanārdanāt

---

120.48

कृतदेवार्चनो राजा तथा हुतहुताशनः सर्वान्कामानवाप्तो ऽसौ वरदानेन केशवात्

kṛtadevārcano rājā tathā hutahutāśanaḥ sarvānkāmānavāpto 'sau varadānena keśavāt

121.1

मत्स्य-पुराण 121 तस्याश्रमस्योत्तरतस् त्रिपुरारिनिषेवितः नानारत्नमयैः शृङ्गैः कल्पद्रुमसमन्वितैः

matsya-purāṇa 121 tasyāśramasyottaratas tripurāriniṣevitaḥ nānāratnamayaiḥ śṛṅgaiḥ kalpadrumasamanvitaiḥ

---

121.2

मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः तस्मिन्निवसति श्रीमान् कुबेरः सह गुह्यकैः

madhye himavataḥ pṛṣṭhe kailāso nāma parvataḥ tasminnivasati śrīmān kuberaḥ saha guhyakaiḥ

---

121.3

अप्सरो ऽनुगुप्तो राजा मोदते ह्यलकाधिपः कैलासपादसम्भूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्

apsaro 'nugupto rājā modate hyalakādhipaḥ kailāsapādasambhūtaṃ puṇyaṃ śītajalaṃ śubham

---

121.4

मन्दोदकं नाम सरः पयस्तु दधिसंनिभम् तस्मात् प्रवहते दिव्या नदी मन्दाकिनी शुभा

mandodakaṃ nāma saraḥ payastu dadhisaṃnibham tasmāt pravahate divyā nadī mandākinī śubhā

---

121.5

दिव्यं च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम् प्रागुत्तरेण कैलासाद् दिव्यं सौगन्धिकं गिरिम्

divyaṃ ca nandanaṃ tatra tasyāstīre mahadvanam prāguttareṇa kailāsād divyaṃ saugandhikaṃ girim

---

121.6

सर्वधातुमयं दिव्यं सुवेलं पर्वतं प्रति चन्द्रप्रभो नाम गिरिः यः शुभ्रो रत्नसंनिभः

sarvadhātumayaṃ divyaṃ suvelaṃ parvataṃ prati candraprabho nāma giriḥ yaḥ śubhro ratnasaṃnibhaḥ

---

121.7

तत्समीपे सरो दिव्यम् अच्छोदं नाम विश्रुतम् तस्मात्प्रभवते दिव्या नदी ह्यच्छोदका शुभा

tatsamīpe saro divyam acchodaṃ nāma viśrutam tasmātprabhavate divyā nadī hyacchodakā śubhā

---

121.8

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं महच्चैत्ररथं शुभम् तस्मिन्गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ mahaccaitrarathaṃ śubham tasmingirau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ

---

121.9

यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः पुण्या मन्दाकिनी नाम नदी ह्यच्छोदका शुभा

yakṣasenāpatiḥ krūro guhyakaiḥ parivāritaḥ puṇyā mandākinī nāma nadī hyacchodakā śubhā

---

121.10

महीमण्डलमध्ये तु प्रविष्टे तु महोदधिम् कैलासदक्षिणे प्राच्यां शिवं सर्वौषधिं गिरिम्

mahīmaṇḍalamadhye tu praviṣṭe tu mahodadhim kailāsadakṣiṇe prācyāṃ śivaṃ sarvauṣadhiṃ girim

---

121.11

मनःशिलामयं दिव्यं सुवेलं पर्वतं प्रति लोहितो हेमशृङ्गस्तु गिरिः सूर्यप्रभो महान्

manaḥśilāmayaṃ divyaṃ suvelaṃ parvataṃ prati lohito hemaśṛṅgastu giriḥ sūryaprabho mahān

---

121.12

तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं सुमहत्सरः तस्मात्प्रभवते पुण्यो लौहित्यश्च नदो महान्

tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ sumahatsaraḥ tasmātprabhavate puṇyo lauhityaśca nado mahān

---

121.13

दिव्यारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी

divyāraṇyaṃ viśokaṃ ca tasya tīre mahadvanam tasmingirau nivasati yakṣo maṇidharo vaśī

---

121.14

सौम्यैः सुधार्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः कैलासात्पश्चिमोदीच्यां ककुद्मानौषधीगिरिः

saumyaiḥ sudhārmikaiścaiva guhyakaiḥ parivāritaḥ kailāsātpaścimodīcyāṃ kakudmānauṣadhīgiriḥ

---

121.15

ककुद्मति च रुद्रस्य उत्पत्तिश्च ककुद्मिनः तदञ्जनं त्रैककुदं शैलं त्रिककुदं प्रति

kakudmati ca rudrasya utpattiśca kakudminaḥ tadañjanaṃ traikakudaṃ śailaṃ trikakudaṃ prati

---

121.16

सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः तस्य पादे महद्दिव्यं मानसं सिद्धसेवितम्

sarvadhātumayastatra sumahānvaidyuto giriḥ tasya pāde mahaddivyaṃ mānasaṃ siddhasevitam

---

121.17

तस्मात्प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकपावनी यस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम्

tasmātprabhavate puṇyā sarayūrlokapāvanī yasyāstīre vanaṃ divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam

---

121.18

कुबेरानुचरस्तस्मिन् प्रहेतितनयो वशी ब्रह्मधाता निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः

kuberānucarastasmin prahetitanayo vaśī brahmadhātā nivasati rākṣaso 'nantavikramaḥ

---

121.19

कैलासात्पश्चिमामाशां दिव्यः सर्वौषधिगिरिः वरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुविभूषितः

kailāsātpaścimāmāśāṃ divyaḥ sarvauṣadhigiriḥ varuṇaḥ parvataśreṣṭho rukmadhātuvibhūṣitaḥ

---

121.20

भवस्य दयितः श्रीमान् पर्वतो हैमसंनिभः शातकौम्भमयैर्दिव्यैः शिलाजालैः समाचितः

bhavasya dayitaḥ śrīmān parvato haimasaṃnibhaḥ śātakaumbhamayairdivyaiḥ śilājālaiḥ samācitaḥ

---

121.21

शतसङ्ख्यैस् तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् शृङ्गवान्सुमहादिव्यो दुर्गः शैलो महाचितः

śatasaṅkhyais tāpanīyaiḥ śṛṅgairdivamivollikhan śṛṅgavānsumahādivyo durgaḥ śailo mahācitaḥ

---

121.22

तस्मिन्गिरौ निवसति गिरिशो धूम्रलोहितः तस्य पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः

tasmingirau nivasati giriśo dhūmralohitaḥ tasya pādātprabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ

---

121.23

तस्मात्प्रभवते पुण्या नदी शैलोदका शुभा सा चक्षुसी तयोर्मध्ये प्रविष्टा पश्चिमोदधिम्

tasmātprabhavate puṇyā nadī śailodakā śubhā sā cakṣusī tayormadhye praviṣṭā paścimodadhim

---

121.24

अस्त्युत्तरेण कैलासाच् छिवः सर्वौषधो गिरिः गौरं तु पर्वतश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति

astyuttareṇa kailāsāc chivaḥ sarvauṣadho giriḥ gauraṃ tu parvataśreṣṭhaṃ haritālamayaṃ prati

---

121.25

हिरण्यशृङ्गः सुमहादिव्यौषधिमयो गिरिः तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनवालुकम्

hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahādivyauṣadhimayo giriḥ tasya pāde mahaddivyaṃ saraḥ kāñcanavālukam

---

121.26

रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः गङ्गार्थे स तु राजर्षिर् उवास बहुलाः समाः

ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ gaṅgārthe sa tu rājarṣir uvāsa bahulāḥ samāḥ

---

121.27

दिवं यास्यन्तु मे पूर्वे गङ्गातोयाप्लुतास्थिकाः तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता

divaṃ yāsyantu me pūrve gaṅgātoyāplutāsthikāḥ tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā

---

121.28

सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रविभज्यते यूपा मणिमयास्तत्र विमानाश्च हिरण्मयाः

somapādātprasūtā sā saptadhā pravibhajyate yūpā maṇimayāstatra vimānāśca hiraṇmayāḥ

---

121.29

तत्रेष्ट्वा क्रतुभिः सिद्धः शक्रः सुरगणैः सह दिव्यश्छायापथस् तत्र नक्षत्राणां तु मण्डलम्

tatreṣṭvā kratubhiḥ siddhaḥ śakraḥ suragaṇaiḥ saha divyaśchāyāpathas tatra nakṣatrāṇāṃ tu maṇḍalam

---

121.30

दृश्यते भासुरा रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा अन्तरिक्षं दिवं चैव भावयित्वा भुवं गता

dṛśyate bhāsurā rātrau devī tripathagā tu sā antarikṣaṃ divaṃ caiva bhāvayitvā bhuvaṃ gatā

---

121.31

भवोत्तमाङ्गे पतिता संरुद्धा योगमायया तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि

bhavottamāṅge patitā saṃruddhā yogamāyayā tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitā bhuvi

---

121.32

कृतं तु तैर्बहुसरस् ततो बिन्दुसरः स्मृतम् ततस्तस्या निरुद्धाया भवेन सहसा रुषा

kṛtaṃ tu tairbahusaras tato bindusaraḥ smṛtam tatastasyā niruddhāyā bhavena sahasā ruṣā

---

121.33

ज्ञात्वा तस्या ह्यभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम् भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसा गृह्य शंकरम्

jñātvā tasyā hyabhiprāyaṃ krūraṃ devyāścikīrṣitam bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṃkaram

---

121.34

अथावलेपं तं ज्ञात्वा तस्याः क्रुद्धस्तु शंकरः तिरोभावयितुं बुद्धिर् आसीदङ्गेषु तां नदीम्

athāvalepaṃ taṃ jñātvā tasyāḥ kruddhastu śaṃkaraḥ tirobhāvayituṃ buddhir āsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm

---

121.35

एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः धमनीसंततं क्षीणं क्षुधाव्याकुलितेन्द्रियम्

etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhāvyākulitendriyam

---

121.36

अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थे पूर्वमेव तु बुद्ध्वाऽस्य वरदानं तु ततः कोपं न्ययच्छत

anena toṣitaścāhaṃ nadyarthe pūrvameva tu buddhvā'sya varadānaṃ tu tataḥ kopaṃ nyayacchata

---

121.37

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा यदुक्तं धारयन्नदीम् ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā yaduktaṃ dhārayannadīm tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā

---

121.38

नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः ततो विसर्जयामास सप्त स्रोतांसि गङ्गया

nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ tato visarjayāmāsa sapta srotāṃsi gaṅgayā

---

121.39

त्रीणि प्राचीमभिमुखं प्रतीचीं त्रीण्यथैव तु स्रोतांसि त्रिपथायास्तु प्रत्यपद्यन्त सप्तधा

trīṇi prācīmabhimukhaṃ pratīcīṃ trīṇyathaiva tu srotāṃsi tripathāyāstu pratyapadyanta saptadhā

---

121.40

नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगा सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च तिस्रस्ता वै प्रतीच्यगाः

nalinī hlādinī caiva pāvanī caiva prācyagā sītā cakṣuśca sindhuśca tisrastā vai pratīcyagāḥ

---

121.41

सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथम् तस्माद्भागीरथी सा वै प्रविष्टा दक्षिणोदधिम्

saptamī tvanugā tāsāṃ dakṣiṇena bhagīratham tasmādbhāgīrathī sā vai praviṣṭā dakṣiṇodadhim

---

121.42

सप्त चैताः प्लावयन्ति वर्षं तु हिमसाह्वयम् प्रसूताः सप्त नद्यस्तु शुभा बिन्दुसरोद्भवाः

sapta caitāḥ plāvayanti varṣaṃ tu himasāhvayam prasūtāḥ sapta nadyastu śubhā bindusarodbhavāḥ

---

121.43

तान्देशान्प्लावयन्ति स्म म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः सशैलान्कुकुरान्रौध्रान् बर्बरान्यवनान्खसान्

tāndeśānplāvayanti sma mlecchaprāyāṃśca sarvaśaḥ saśailānkukurānraudhrān barbarānyavanānkhasān

---

121.44

पुलिकांश्च कुलत्थांश्च अङ्गलोक्यान्वरांश्च यान् कृत्वा द्विधा हिमवन्तं प्रविष्टा दक्षिणोदधिम्

pulikāṃśca kulatthāṃśca aṅgalokyānvarāṃśca yān kṛtvā dvidhā himavantaṃ praviṣṭā dakṣiṇodadhim

---

121.45

अथ वीरमरूंश्चैव कालिकांश्चैव शूलिकान् तुकरान्बर्बराकारान् पह्लवान्पारदाञ्छकान्

atha vīramarūṃścaiva kālikāṃścaiva śūlikān tukarānbarbarākārān pahlavānpāradāñchakān

---

121.46

एताञ्जनपदांश्चक्षुः प्लावयित्वोदधिं गता दरदोर्जगुडांश्चैव गान्धारानौरसान्कुहून्

etāñjanapadāṃścakṣuḥ plāvayitvodadhiṃ gatā daradorjaguḍāṃścaiva gāndhārānaurasānkuhūn

---

121.47

शिवपौरानिन्द्रमरून् वसतीन्समतेजसम् सैन्धवानुर्वसान्बर्बान् कुपथान्भीमरोमकान्

śivapaurānindramarūn vasatīnsamatejasam saindhavānurvasānbarbān kupathānbhīmaromakān

---

121.48

शुनामुखांश्चोर्दमरून् सिन्धुरेतान्निषेवते गन्धर्वान्किन्नरान्यक्षान् रक्षोविद्याधरोरगान्

śunāmukhāṃścordamarūn sindhuretānniṣevate gandharvānkinnarānyakṣān rakṣovidyādharoragān

---

121.49

कलापग्रामकांश्चैव तथा किम्पुरुषान्नरान् किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून्वै भारतानपि

kalāpagrāmakāṃścaiva tathā kimpuruṣānnarān kirātāṃśca pulindāṃśca kurūnvai bhāratānapi

---

121.50

पाञ्चालान्कौशिकान्मत्स्यान् मागधाङ्गांस्तथैव च ब्रह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च

pāñcālānkauśikānmatsyān māgadhāṅgāṃstathaiva ca brahmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmraliptāṃstathaiva ca

---

121.51

एताञ्जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभा ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोदधिम्

etāñjanapadānāryān gaṅgā bhāvayate śubhā tataḥ pratihatā vindhye praviṣṭā dakṣiṇodadhim

---

121.52

ततस्तु ह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ प्लावयन्त्युपकांश्चैव निषादानपि सर्वशः

tatastu hlādinī puṇyā prācīnābhimukhī yayau plāvayantyupakāṃścaiva niṣādānapi sarvaśaḥ

---

121.53

धीवरानृषिकांश्चैव तथा नलिमुखानपि केकरानेककर्णांश्च किरातानपि चैव हि

dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nalimukhānapi kekarānekakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi

---

121.54

कालञ्जरान्विकर्णांश्च कुशिकान्स्वर्गभौमकान् सा मण्डले समुद्रस्य तीरे भूत्वा तु सर्वशः

kālañjarānvikarṇāṃśca kuśikānsvargabhaumakān sā maṇḍale samudrasya tīre bhūtvā tu sarvaśaḥ

---

121.55

ततस्तु नलिनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ कुपथान्प्लावयन्ती सा इन्द्रद्युम्नसरांस्यपि

tatastu nalinī cāpi prācīmeva diśaṃ yayau kupathānplāvayantī sā indradyumnasarāṃsyapi

---

121.56

तथा खरपथान्देशान् वेत्रशङ्कुपथानपि मध्येनोज्जानकमरून् कुथप्रावरणान्ययौ

tathā kharapathāndeśān vetraśaṅkupathānapi madhyenojjānakamarūn kuthaprāvaraṇānyayau

---

121.57

इन्द्रद्वीपसमीपे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ततस्तु पावनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु

indradvīpasamīpe tu praviṣṭā lavaṇodadhim tatastu pāvanī prāyāt prācīmāśāṃ javena tu

---

121.58

तोमरान्प्लावयती च हंसमार्गान्समूहकान् पूर्वान्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधा गिरिम् कर्णप्रावरणान्प्राप्य गता साश्वमुखानपि

tomarānplāvayatī ca haṃsamārgānsamūhakān pūrvāndeśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhā girim karṇaprāvaraṇānprāpya gatā sāśvamukhānapi

---

121.59

सिक्त्वा पर्वतमेरुं सा गत्वा विद्याधरानपि शैमिमण्डलकोष्ठं तु सा प्रविष्टा महत्सरः

siktvā parvatameruṃ sā gatvā vidyādharānapi śaimimaṇḍalakoṣṭhaṃ tu sā praviṣṭā mahatsaraḥ

---

121.60

तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः उपगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः

tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ upagacchanti tā nadyo yato varṣati vāsavaḥ

---

121.61

तीरे वंशौकसारायाः सुरभिर्नाम तद्वनम् हिरण्यशृङ्गो वसति विद्वान्कौबेरको वशी

tīre vaṃśaukasārāyāḥ surabhirnāma tadvanam hiraṇyaśṛṅgo vasati vidvānkauberako vaśī

---

121.62

यज्ञादपेतः सुमहान् अमितौजाः सुविक्रमः तत्रागस्त्यैः परिवृता विद्वभिर्द्ब्रह्मराक्षसैः

yajñādapetaḥ sumahān amitaujāḥ suvikramaḥ tatrāgastyaiḥ parivṛtā vidvabhirdbrahmarākṣasaiḥ

---

121.63

कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तत्समाश्रिताः एवमेव तु विज्ञेया सिद्धिः पर्वतवासिनाम्

kuberānucarā hyete catvārastatsamāśritāḥ evameva tu vijñeyā siddhiḥ parvatavāsinām

---

121.64

परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतो ऽर्थतः हेमकूटस्य पृष्ठे तु सर्पाणां तत्सरः स्मृतम्

paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmato 'rthataḥ hemakūṭasya pṛṣṭhe tu sarpāṇāṃ tatsaraḥ smṛtam

---

121.65

सरस्वती प्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती तु या अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

sarasvatī prabhavati tasmājjyotiṣmatī tu yā avagāḍhe hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau

---

121.66

सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे यस्मादग्रे प्रभवति गन्धर्वानुकुले च ते

saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame yasmādagre prabhavati gandharvānukule ca te

---

121.67

मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान् जम्बूश्चैव नदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं स्मृतम्

meroḥ pārśvātprabhavati hradaścandraprabho mahān jambūścaiva nadī puṇyā yasyāṃ jāmbūnadaṃ smṛtam

---

121.68

पयोदस्तु ह्रदो नीलः स शुभ्रः पुण्डरीकवान् पुण्डरीकात्पयोदाच्च तस्माद् द्वे सम्प्रसूयताम्

payodastu hrado nīlaḥ sa śubhraḥ puṇḍarīkavān puṇḍarīkātpayodācca tasmād dve samprasūyatām

---

121.69

सरसस्तु सरस्त्वेतत् स्मृतमुत्तरमानसम् मृग्या च मृगकान्ता च तस्माद् द्वे सम्प्रसूयताम्

sarasastu sarastvetat smṛtamuttaramānasam mṛgyā ca mṛgakāntā ca tasmād dve samprasūyatām

---

121.70

ह्रदाः कुरुषु विख्याताः पद्ममीनकुलाकुलाः नाम्ना ते वै जया नाम द्वादशोदधिसंनिभाः

hradāḥ kuruṣu vikhyātāḥ padmamīnakulākulāḥ nāmnā te vai jayā nāma dvādaśodadhisaṃnibhāḥ

---

121.71

तेभ्यः शान्ती च मध्वी च द्वे नद्यौ सम्प्रसूयताम् किम्पुरुषाद्यानि यान्यष्टौ तेषु देवो न वर्षति

tebhyaḥ śāntī ca madhvī ca dve nadyau samprasūyatām kimpuruṣādyāni yānyaṣṭau teṣu devo na varṣati

---

121.72

उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः बलाहकश्च ऋषभो चक्रो मैनाक एव च

udbhidānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ balāhakaśca ṛṣabho cakro maināka eva ca

---

121.73

विनिविष्टाः प्रतिदिशं निमग्ना लवणाम्बुधिम् चन्द्रकान्तस्तथा द्रोणः सुमहांश्च शिलोच्चयः

viniviṣṭāḥ pratidiśaṃ nimagnā lavaṇāmbudhim candrakāntastathā droṇaḥ sumahāṃśca śiloccayaḥ

---

121.74

उद्गायता उदीच्यां तु अवगाढा महोदधिम् चक्रो बधिरकश्चैव तथा नारदपर्वतः

udgāyatā udīcyāṃ tu avagāḍhā mahodadhim cakro badhirakaścaiva tathā nāradaparvataḥ

---

121.75

प्रतीचीमायतास्ते वै प्रतिष्ठास्ते महोदधिम् जीमूतो द्रावणश्चैव मैनाकश्चन्द्रपर्वतः

pratīcīmāyatāste vai pratiṣṭhāste mahodadhim jīmūto drāvaṇaścaiva mainākaścandraparvataḥ

---

121.76

आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति चक्रमैनाकयोर्मध्ये दिवि सन् दक्षिणापथे

āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati cakramainākayormadhye divi san dakṣiṇāpathe

---

121.77

तत्र संवर्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम् अग्निः समुद्रवासस्तु और्वो ऽसौ वडवामुखः

tatra saṃvartako nāma so 'gniḥ pibati tajjalam agniḥ samudravāsastu aurvo 'sau vaḍavāmukhaḥ

---

121.78

इत्येते पर्वताविष्टाश् चत्वारो लवणोदधिम् छिद्यमानेषु पक्षेषु पुरा इन्द्रस्य वै भयात्

ityete parvatāviṣṭāś catvāro lavaṇodadhim chidyamāneṣu pakṣeṣu purā indrasya vai bhayāt

---

121.79

तेषां तु दृश्यते चन्द्रे शुक्ले कृष्णे समाप्लुतिः ते भारतस्य वर्षस्य भेदा येन प्रकीर्तिताः

teṣāṃ tu dṛśyate candre śukle kṛṣṇe samāplutiḥ te bhāratasya varṣasya bhedā yena prakīrtitāḥ

---

121.80

इहोदितस्य दृश्यन्ते अन्ये त्वन्यत्र चोदिताः उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षम् उद्रिच्यते गुणैः

ihoditasya dṛśyante anye tvanyatra coditāḥ uttarottarameteṣāṃ varṣam udricyate guṇaiḥ

---

121.81

आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां धर्मतः कामतो ऽर्थतः समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भागशः

ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dharmataḥ kāmato 'rthataḥ samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhāgaśaḥ

---

121.82

वसन्ति नानाजातीनि तेषु सर्वेषु तानि वै इत्येतद्धारयद्विश्वं पृथ्वी जगदिदं स्थिता

vasanti nānājātīni teṣu sarveṣu tāni vai ityetaddhārayadviśvaṃ pṛthvī jagadidaṃ sthitā

122.1

मत्स्य-पुराण 122 शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् कथ्यमानं निबोध त्वं शाकं द्वीपं द्विजोत्तमाः

matsya-purāṇa 122 śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam kathyamānaṃ nibodha tvaṃ śākaṃ dvīpaṃ dvijottamāḥ

---

122.2

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः

jambūdvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ vistārāttriguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ

---

122.3

तेनावृतः समुद्रो ऽयं द्वीपेन लवणोदधिः तत्र पुण्या जनपदाश् चिराच्च म्रियते जनः

tenāvṛtaḥ samudro 'yaṃ dvīpena lavaṇodadhiḥ tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ

---

122.4

कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः

kuta eva ca durbhikṣaṃ kṣamātejoyuteṣviha tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ

---

122.5

शाकद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त नगास् त्रिषु ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

śākadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta nagās triṣu ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ

---

122.6

रत्नाकरादिनामानः सानुमन्तो महाचिताः समोदिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तारमानतः

ratnākarādināmānaḥ sānumanto mahācitāḥ samoditāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ

---

122.7

उभयत्रावगाढौ च लवणक्षीरसागरौ शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान्महाचलान्

ubhayatrāvagāḍhau ca lavaṇakṣīrasāgarau śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyānmahācalān

---

122.8

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ

---

122.9

तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्त्यपयान्ति च तस्यापरेण सुमहाञ् जलधारो महागिरिः

tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavantyapayānti ca tasyāpareṇa sumahāñ jaladhāro mahāgiriḥ

---

122.10

स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्वौषधिसमन्वितः तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्

sa vai candraḥ samākhyātaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam

---

122.11

नारदो नाम चैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः तत्राचलौ समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

nārado nāma caivokto durgaśailo mahācitaḥ tatrācalau samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau

---

122.12

तस्यापरेण सुमहाञ् श्यामो नाम महागिरिः यत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

tasyāpareṇa sumahāñ śyāmo nāma mahāgiriḥ yatra śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila

---

122.13

स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वतसंनिभः शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः

sa eva dundubhirnāma śyāmaparvatasaṃnibhaḥ śabdamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistāḍitaḥ suraiḥ

---

122.14

रत्नमालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत् तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः

ratnamālāntaramayaḥ śālmalaścāntarālakṛt tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ

---

122.15

स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा संभृतं च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता

sa vai somaka ityukto devairyatrāmṛtaṃ purā saṃbhṛtaṃ ca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā

---

122.16

तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः

tasyāpare cāmbikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ hiraṇyākṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ

---

122.17

आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिनिषेवितः विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकस्तु महान्गिरिः

āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhiniṣevitaḥ vibhrājastu samākhyātaḥ sphāṭikastu mahāngiriḥ

---

122.18

यस्माद्विभ्राजते वह्निर् विभ्राजस्तेन स स्मृतः सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवाति च

yasmādvibhrājate vahnir vibhrājastena sa smṛtaḥ saiveha keśavetyukto yato vāyuḥ pravāti ca

---

122.19

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विजोत्तमाः शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः

teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvatānāṃ dvijottamāḥ śṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ

---

122.20

द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा उदयस्योदयं वर्षं जलधारेति विश्रुतम्

dvināmānyeva varṣāṇi yathaiva girayastathā udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam

---

122.21

नाम्ना गतभयं नाम वर्षं तत्प्रथमं स्मृतम् द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

nāmnā gatabhayaṃ nāma varṣaṃ tatprathamaṃ smṛtam dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam

---

122.22

तदेव शैशिरं नाम वर्षं तत्परिकीर्तितम् नारदस्य च कौमारं तदेव च सुखोदयम्

tadeva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ tatparikīrtitam nāradasya ca kaumāraṃ tadeva ca sukhodayam

---

122.23

श्यामपर्वतवर्षं तद् अनीचकम् इति स्मृतम् आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम्

śyāmaparvatavarṣaṃ tad anīcakam iti smṛtam ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham

---

122.24

सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्करम् तदेवासितम् इत्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम्

somakasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumotkaram tadevāsitam ityuktaṃ varṣaṃ somakasaṃjñitam

---

122.25

आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकं चैव तत्कृतम् केसरः पर्वतस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम् तदेव धवमित्युक्तं वर्षं विभ्राजसंज्ञितम्

āmbikeyasya mainākaṃ kṣemakaṃ caiva tatkṛtam kesaraḥ parvatasyāpi mahādrumamiti smṛtam tadeva dhavamityuktaṃ varṣaṃ vibhrājasaṃjñitam

---

122.26

द्वीपस्य परिणाहं च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्य मध्ये वनस्पतिः

dvīpasya pariṇāhaṃ ca hrasvadīrghatvameva ca jambūdvīpena saṃkhyātaṃ tasya madhye vanaspatiḥ

---

122.27

शाको नाम महावृक्षः प्रजास्तस्य महानुगाः एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः

śāko nāma mahāvṛkṣaḥ prajāstasya mahānugāḥ eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ

---

122.28

विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः

viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ

---

122.29

तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः द्विनाम्ना चैव ताः सर्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ dvināmnā caiva tāḥ sarvā gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

---

122.30

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा मुनितप्ता च नाम्नैषा नदी सम्परिकीर्तिता

prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā munitaptā ca nāmnaiṣā nadī samparikīrtitā

---

122.31

सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्तिता

sukumārī tapaḥsiddhā dvitīyā nāmataḥ satī nandā ca pāvanī caiva tṛtīyā parikīrtitā

---

122.32

शिबिका च चतुर्थी स्याद् द्विविधा च पुनः स्मृता इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः कुहूः

śibikā ca caturthī syād dvividhā ca punaḥ smṛtā ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhūḥ

---

122.33

वेणुका चामृता चैव षष्ठी सम्परिकीर्तिता सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्तिता

veṇukā cāmṛtā caiva ṣaṣṭhī samparikīrtitā sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrtitā

---

122.34

एताः सप्त महाभागाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम्

etāḥ sapta mahābhāgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ bhāvayanti janaṃ sarvaṃ śākadvīpanivāsinam

---

122.35

अभिगच्छन्ति ताश्चान्या नदा नद्यः सरांसि च बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः

abhigacchanti tāścānyā nadā nadyaḥ sarāṃsi ca bahūdakaparisrāvā yato varṣati vāsavaḥ

---

122.36

तासां तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

tāsāṃ tu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ

---

122.37

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते एते शान्तभयाः प्रोक्ताः प्रमोदा ये च वै शिवाः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te ete śāntabhayāḥ proktāḥ pramodā ye ca vai śivāḥ

---

122.38

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च नवैः सह वर्णाश्रमाचारयुता देशास्ते सप्त विश्रुताः

ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca navaiḥ saha varṇāśramācārayutā deśāste sapta viśrutāḥ

---

122.39

आरोग्या बलिनश्चैव सर्वे मरणवर्जिताः अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी पुनः

ārogyā balinaścaiva sarve maraṇavarjitāḥ avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī punaḥ

---

122.40

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् त्रेतायुगसमः कालस् तथा तत्र प्रवर्तते

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit tretāyugasamaḥ kālas tathā tatra pravartate

---

122.41

शाकद्वीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वेतेषु सर्वशः देशस्य तु विचारेण कालः स्वाभाविकः स्मृतः

śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvaśaḥ deśasya tu vicāreṇa kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ

---

122.42

न तेषु संकरः कश्चिद् वर्णाश्रमकृतः क्वचित् धर्मस्य चाव्यभीचाराद् एकान्तसुखिनः प्रजाः

na teṣu saṃkaraḥ kaścid varṇāśramakṛtaḥ kvacit dharmasya cāvyabhīcārād ekāntasukhinaḥ prajāḥ

---

122.43

न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूया भयं कुतः विपर्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकं स्मृतम्

na teṣu māyā lobho vā īrṣyāsūyā bhayaṃ kutaḥ viparyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam

---

122.44

कालो नैव च तेष्वस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः स्वधर्मेण च धर्मज्ञास् ते रक्षन्ति परस्परम्

kālo naiva ca teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ svadharmeṇa ca dharmajñās te rakṣanti parasparam

---

122.45

परिमण्डलस्तु सुमहान् द्वीपो वै कुशसंज्ञकः नदीजलैः परिवृतः पर्वतश्चाभ्रसंनिभैः

parimaṇḍalastu sumahān dvīpo vai kuśasaṃjñakaḥ nadījalaiḥ parivṛtaḥ parvataścābhrasaṃnibhaiḥ

---

122.46

सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः अन्यैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा

sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ anyaiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā

---

122.47

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः सर्वतो धनधान्यवान् नित्यं पुष्पफलोपेतः सर्वरत्नसमावृतः

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ sarvato dhanadhānyavān nityaṃ puṣpaphalopetaḥ sarvaratnasamāvṛtaḥ

---

122.48

आवृतः पशुभिः सर्वैर् ग्राम्यारण्यैश्च सर्वशः आनुपूर्व्यात्समासेन कुशद्वीपं निबोधत

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvair grāmyāraṇyaiśca sarvaśaḥ ānupūrvyātsamāsena kuśadvīpaṃ nibodhata

---

122.49

अथ तृतीयं वक्ष्यामि कुशद्वीपं च कृत्स्नशः कुशद्वीपेन क्षीरोदः सर्वतः परिवारितः

atha tṛtīyaṃ vakṣyāmi kuśadvīpaṃ ca kṛtsnaśaḥ kuśadvīpena kṣīrodaḥ sarvataḥ parivāritaḥ

---

122.50

शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्वितः तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

śākadvīpasya vistārād dviguṇena samanvitaḥ tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ

---

122.51

रत्नाकरास्तथा नद्यस् तेषां नामानि मे शृणु द्विनामानश्च ते सर्वे शाकद्वीपे यथा तथा

ratnākarāstathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu dvināmānaśca te sarve śākadvīpe yathā tathā

---

122.52

प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः विद्रुमोच्चय इत्युक्तः स एव च महीधरः

prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ vidrumoccaya ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ

---

122.53

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमन्वितैः द्वितीयः पर्वतस्तत्र उन्नतो नाम विश्रुतः

sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamanvitaiḥ dvitīyaḥ parvatastatra unnato nāma viśrutaḥ

---

122.54

हेमपर्वत इत्युक्तः स एव च महीधरः हरितालमयैः शृङ्गैर् द्वीपमावृत्य सर्वशः

hemaparvata ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ haritālamayaiḥ śṛṅgair dvīpamāvṛtya sarvaśaḥ

---

122.55

बलाहकस्तृतीयस्तु जात्यञ्जनमयो गिरिः द्युतिमान्नामतः प्रोक्तः स एव च महीधरः

balāhakastṛtīyastu jātyañjanamayo giriḥ dyutimānnāmataḥ proktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ

---

122.56

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महागिरौ विशल्यकरणी चैव मृतसंजीवनी तथा

caturthaḥ parvato droṇo yatrauṣadhyo mahāgirau viśalyakaraṇī caiva mṛtasaṃjīvanī tathā

---

122.57

पुष्पवान्नाम सैवोक्तः पर्वतः सुमहाचितः कङ्कस्तु पञ्चमस्तेषां पर्वतो नाम सारवान्

puṣpavānnāma saivoktaḥ parvataḥ sumahācitaḥ kaṅkastu pañcamasteṣāṃ parvato nāma sāravān

---

122.58

कुशेशय इति प्रोक्तः पुनः स पृथिवीधरः दिव्यपुष्पफलोपेतो दिव्यविरुत्समन्वितः

kuśeśaya iti proktaḥ punaḥ sa pṛthivīdharaḥ divyapuṣpaphalopeto divyavirutsamanvitaḥ

---

122.59

षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसंनिभः स एव तु पुनः प्रोक्तो हरिरित्यभिविश्रुतः

ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasaṃnibhaḥ sa eva tu punaḥ prokto harirityabhiviśrutaḥ

---

122.60

तस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम यो ऽप्सुजः सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्स हि भाषते

tasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma yo 'psujaḥ saptamaḥ parvatastatra kakudmānsa hi bhāṣate

---

122.61

मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्वधातुमयः शुभः मन्द इत्येष यो धातुर् अपामर्थे प्रकाशकः

mandaraḥ saiva vijñeyaḥ sarvadhātumayaḥ śubhaḥ manda ityeṣa yo dhātur apāmarthe prakāśakaḥ

---

122.62

अपां विदारणाच्चैव मन्दरः स निगद्यते तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः

apāṃ vidāraṇāccaiva mandaraḥ sa nigadyate tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ

---

122.63

प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विदधत्स्वयम् तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः समुदाहृतः

prajāpatimupādāya prajābhyo vidadhatsvayam teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ samudāhṛtaḥ

---

122.64

इत्येते पर्वताः सप्त कुशद्वीपे प्रभाषिताः तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु विभागशः

ityete parvatāḥ sapta kuśadvīpe prabhāṣitāḥ teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu vibhāgaśaḥ

---

122.65

कुमुदस्य स्मृतः श्वेत उन्नतश्चेव स स्मृतः उन्नतस्य तु विज्ञेयं वर्षं लोहितसंज्ञकम्

kumudasya smṛtaḥ śveta unnataśceva sa smṛtaḥ unnatasya tu vijñeyaṃ varṣaṃ lohitasaṃjñakam

---

122.66

वेणुमण्डलकं चैव तथैव परिकीर्तितम् बलाहकस्य जीमूतः स्वैरथाकारमित्यपि

veṇumaṇḍalakaṃ caiva tathaiva parikīrtitam balāhakasya jīmūtaḥ svairathākāramityapi

---

122.67

द्रोणस्य हरिकं नाम लवणं च पुनः स्मृतम् कङ्कस्यापि ककुन् नाम धृतिमच्चैव तत्स्मृतम्

droṇasya harikaṃ nāma lavaṇaṃ ca punaḥ smṛtam kaṅkasyāpi kakun nāma dhṛtimaccaiva tatsmṛtam

---

122.68

महिषं महिषस्यापि पुनश्चापि प्रभाकरम् ककुद्मिनस्तु तद्वर्षं कपिलं नाम विश्रुतम्

mahiṣaṃ mahiṣasyāpi punaścāpi prabhākaram kakudminastu tadvarṣaṃ kapilaṃ nāma viśrutam

---

122.69

एतान्यपि विशिष्टानि सप्त सप्त पृथक्पृथक् वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत

etānyapi viśiṣṭāni sapta sapta pṛthakpṛthak varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata

---

122.70

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्षं हि ताः स्मृताः द्विनामवत्यस्ताः सर्वाः सर्वाः पुण्यजलाः स्मृताः

tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣaṃ hi tāḥ smṛtāḥ dvināmavatyastāḥ sarvāḥ sarvāḥ puṇyajalāḥ smṛtāḥ

---

122.71

धूतपापा नदी नाम योनिश्चैव पुनः स्मृता सीता द्वितीया विज्ञेया सा चैव हि निशा स्मृता

dhūtapāpā nadī nāma yoniścaiva punaḥ smṛtā sītā dvitīyā vijñeyā sā caiva hi niśā smṛtā

---

122.72

पवित्रा तृतीया विज्ञेया वितृष्णापि च या पुनः चतुर्थी ह्लादिनीत्युक्ता चन्द्रभा इति च स्मृता

pavitrā tṛtīyā vijñeyā vitṛṣṇāpi ca yā punaḥ caturthī hlādinītyuktā candrabhā iti ca smṛtā

---

122.73

विद्युच्च पञ्चमी प्रोक्ता शुक्ला चैव विभाव्यते पुण्ड्रा षष्ठी तु विज्ञेया पुनश्चैव विभावरी

vidyucca pañcamī proktā śuklā caiva vibhāvyate puṇḍrā ṣaṣṭhī tu vijñeyā punaścaiva vibhāvarī

---

122.74

महती सप्तमी प्रोक्ता पुनश्चैषा धृतिः स्मृता अन्यास्ताभ्यो ऽपि संजाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

mahatī saptamī proktā punaścaiṣā dhṛtiḥ smṛtā anyāstābhyo 'pi saṃjātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

---

122.75

अभिगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः इत्येष संनिवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः

abhigacchanti tā nadyo yato varṣati vāsavaḥ ityeṣa saṃniveśo vaḥ kuśadvīpasya varṇitaḥ

---

122.76

शाकद्वीपेन विस्तारः प्रोक्तस्तस्य सनातनः कुशद्वीपः समुद्रेण घृतमण्डोदकेन च

śākadvīpena vistāraḥ proktastasya sanātanaḥ kuśadvīpaḥ samudreṇa ghṛtamaṇḍodakena ca

---

122.77

सर्वतः सुमहान्द्वीपश् चन्द्रवत्परिवेष्टितः विस्तारान्मण्डलाच्चैव क्षीरोदाद्द्विगुणो मतः

sarvataḥ sumahāndvīpaś candravatpariveṣṭitaḥ vistārānmaṇḍalāccaiva kṣīrodāddviguṇo mataḥ

---

122.78

ततः परं प्रवक्ष्यामि क्रौञ्चद्वीपं यथा तथा कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः

tataḥ paraṃ pravakṣyāmi krauñcadvīpaṃ yathā tathā kuśadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ

---

122.79

घृतोदकः समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः चक्रनेमिप्रमाणेन वृतो वृत्तेन सर्वशः

ghṛtodakaḥ samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ cakranemipramāṇena vṛto vṛttena sarvaśaḥ

---

122.80

तस्मिन्द्वीपे नगाः श्रेष्ठा देवनो गिरिरुच्यते देवनात्परतश्चापि गोविन्दो नाम पर्वतः

tasmindvīpe nagāḥ śreṣṭhā devano girirucyate devanātparataścāpi govindo nāma parvataḥ

---

122.81

गोविन्दात्परतश्चापि क्रौञ्चस्तु प्रथमो गिरिः क्रौञ्चात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः

govindātparataścāpi krauñcastu prathamo giriḥ krauñcātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ

---

122.82

अन्धकारात्परे चापि देवावृन् नाम पर्वतः देवावृतः परेणापि पुण्डरीको महान्गिरिः

andhakārātpare cāpi devāvṛn nāma parvataḥ devāvṛtaḥ pareṇāpi puṇḍarīko mahāngiriḥ

---

122.83

एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः परस्परस्य द्विगुणो विष्कम्भो वर्षपर्वतः

ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ parasparasya dviguṇo viṣkambho varṣaparvataḥ

---

122.84

वर्षाणि तस्य वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

varṣāṇi tasya vakṣyāmi nāmatastu nibodhata krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ

---

122.85

मनोनुगात्परे चोष्णास् तृतीयो ऽपि स उच्यते उष्णात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः

manonugātpare coṣṇās tṛtīyo 'pi sa ucyate uṣṇātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ

---

122.86

अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशस्तथा परः मुनिदेशात्परे चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

andhakārakadeśāttu munideśastathā paraḥ munideśātpare cāpi procyate dundubhisvanaḥ

---

122.87

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायः शुचिर्जनः श्रुतास्तत्रैव नद्यस्तु प्रतिवर्षं गताः शुभाः

siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyaḥ śucirjanaḥ śrutāstatraiva nadyastu prativarṣaṃ gatāḥ śubhāḥ

---

122.88

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ख्याती च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā khyātī ca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā

---

122.89

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यः पार्श्वसमीपगाः अभिगच्छन्ति ता नद्यो बहुलाश्च बहूदकाः

tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyaḥ pārśvasamīpagāḥ abhigacchanti tā nadyo bahulāśca bahūdakāḥ

---

122.90

तेषां निसर्गो देशानाम् आनुपूर्व्येण सर्वशः न शक्यो विस्तराद्वक्तुम् अपि वर्षशतैरपि

teṣāṃ nisargo deśānām ānupūrvyeṇa sarvaśaḥ na śakyo vistarādvaktum api varṣaśatairapi

---

122.91

सर्गो यश्च प्रजानां तु संहारो यश्च तेषु वै अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाल्मलस्य निबोधत

sargo yaśca prajānāṃ tu saṃhāro yaśca teṣu vai ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi śālmalasya nibodhata

---

122.92

शाल्मलो द्विगुणो द्वीपः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तरात् परिवार्य समुद्रं तु दधिमण्डोदकं स्थितः

śālmalo dviguṇo dvīpaḥ krauñcadvīpasya vistarāt parivārya samudraṃ tu dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

---

122.93

तत्र पुण्या जनपदाश् चिराच्च म्रियते जनः कुत एव तु दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते

tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ kuta eva tu durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te

---

122.94

प्रथमः सूर्यसंकाशः सुमना नाम पर्वतः पीतस्तु मध्यमश्चासीत् ततः कुम्भमयो गिरिः

prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ sumanā nāma parvataḥ pītastu madhyamaścāsīt tataḥ kumbhamayo giriḥ

---

122.95

नाम्ना सर्वसुखो नाम दिव्यौषधिसमन्वितः तृतीयश्चैव सौवर्णो भृङ्गपत्त्रनिभो गिरिः

nāmnā sarvasukho nāma divyauṣadhisamanvitaḥ tṛtīyaścaiva sauvarṇo bhṛṅgapattranibho giriḥ

---

122.96

सुमहान्रोहितो नाम दिव्यो गिरिवरो हि सः सुमनाः कुशलो देशः सुखोदर्कः सुखोदयः

sumahānrohito nāma divyo girivaro hi saḥ sumanāḥ kuśalo deśaḥ sukhodarkaḥ sukhodayaḥ

---

122.97

रोहितो यस्तृतीयस्तु रोहिणो नाम विश्रुतः तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः

rohito yastṛtīyastu rohiṇo nāma viśrutaḥ tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ

---

122.98

प्रजापतिमुपादाय प्रसन्नो विदधत्स्वयम् न तत्र मेघा वर्षन्ति शीतोष्णं च न तद्विधम्

prajāpatimupādāya prasanno vidadhatsvayam na tatra meghā varṣanti śītoṣṇaṃ ca na tadvidham

---

122.99

वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा त्रिषु द्वीपेषु विद्यते न ग्रहो न च चन्द्रो ऽस्ति ईर्ष्यासूया भयं तथा

varṇāśramāṇāṃ vārttā vā triṣu dvīpeṣu vidyate na graho na ca candro 'sti īrṣyāsūyā bhayaṃ tathā

---

122.100

उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च भोजनं षड्रसं तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम्

udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca bhojanaṃ ṣaḍrasaṃ tatra teṣāṃ svayamupasthitam

---

122.101

अधमोत्तमं न तेष्वस्ति न लोभो न परिग्रहः आरोग्यबलवन्तश्च एकान्तसुखिनो नराः

adhamottamaṃ na teṣvasti na lobho na parigrahaḥ ārogyabalavantaśca ekāntasukhino narāḥ

---

122.102

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि मानसीं सिद्धिमास्थिताः सुखमायुश्च रूपं च धर्मैश्वर्यं तथैव च

triṃśadvarṣasahasrāṇi mānasīṃ siddhimāsthitāḥ sukhamāyuśca rūpaṃ ca dharmaiśvaryaṃ tathaiva ca

---

122.103

शाल्मलान्तेषु विज्ञेयं द्वीपेषु त्रिषु सर्वतः व्याख्यातः शाल्मलान्तानां द्वीपानां तु विधिः शुभः

śālmalānteṣu vijñeyaṃ dvīpeṣu triṣu sarvataḥ vyākhyātaḥ śālmalāntānāṃ dvīpānāṃ tu vidhiḥ śubhaḥ

---

122.104

परिमण्डलस्तु द्वीपस्य चक्रवत्परिवेष्टितः सुरोदेन समुद्रेण द्विगुणेन समन्वितः

parimaṇḍalastu dvīpasya cakravatpariveṣṭitaḥ surodena samudreṇa dviguṇena samanvitaḥ