7. Chapter 7

।। यदि संस्कृत उत्पादस् तत्र युक्ता त्रिलक्षणी । अथासंस्कृत उत्पादः कथं संस्कृतलक्षणम् ॥ ७.१ ॥

// yadi saṃskṛta utpādas tatra yuktā trilakṣaṇī / athāsaṃskṛta utpādaḥ kathaṃ saṃskṛtalakṣaṇam (7.1)

।। उत्पादाद्यास् त्रयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि । संस्कृतस्य समस्ताः स्युर् एकत्र कथम् एकदा ॥ ७.२ ॥

// utpādādyās trayo vyastā nālaṃ lakṣaṇakarmaṇi / saṃskṛtasya samastāḥ syur ekatra katham ekadā (7.2)

।। उत्पादस्थितिभङ्गानाम् अन्यत् संस्कृतलक्षणम् । अस्ति चेद् अनवस्थैवं नास्ति चेत् ते न संस्कृताः ॥ ७.३ ॥

// utpādasthitibhaṅgānām anyat saṃskṛtalakṣaṇam / asti ced anavasthaivaṃ nāsti cet te na saṃskṛtāḥ (7.3)

।। उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य केवलम् । उत्पादोत्पादम् उत्पादो मौलो जनयते पुनः ॥ ७.४ ॥

// utpādotpāda utpādo mūlotpādasya kevalam / utpādotpādam utpādo maulo janayate punaḥ (7.4)

।। उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य ते यदि । मौलेनाजनितस् तं ते स कथं जनयिष्यति ॥ ७.५ ॥

// utpādotpāda utpādo mūlotpādasya te yadi / maulenājanitas taṃ te sa kathaṃ janayiṣyati (7.5)

।। स ते मौलेन जनितो मौलं जनयते यदि । मौलः स तेनाजनितस् तम् उत्पादयते कथम् ॥ ७.६ ॥

// sa te maulena janito maulaṃ janayate yadi / maulaḥ sa tenājanitas tam utpādayate katham (7.6)

।। अयम् उत्पाद्यमानस् ते कामम् उत्पादयेद् इमम् । यदीमम् उत्पादयितुम् अजातः शक्नुयाद् अयम् ॥ ७.७ ॥

// ayam utpādyamānas te kāmam utpādayed imam / yadīmam utpādayitum ajātaḥ śaknuyād ayam (7.7)

।। प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यथा । उत्पादः स्वपरात्मानाव् उभाव् उत्पादयेत् तथा ॥ ७.८ ॥

// pradīpaḥ svaparātmānau saṃprakāśayate yathā / utpādaḥ svaparātmānāv ubhāv utpādayet tathā (7.8)

।। प्रदीपे नान्धकारो ऽस्ति यत्र चासौ प्रतिष्ठितः । किं प्रकाशयते दीपः प्रकाशो हि तमोवधः ॥ ७.९ ॥

// pradīpe nāndhakāro 'sti yatra cāsau pratiṣṭhitaḥ / kiṃ prakāśayate dīpaḥ prakāśo hi tamovadhaḥ (7.9)

।। कथम् उत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतम् । नोत्पद्यमानो हि तमः प्रदीपः प्राप्नुते यदा ॥ ७.१० ॥

// katham utpadyamānena pradīpena tamo hatam / notpadyamāno hi tamaḥ pradīpaḥ prāpnute yadā (7.10)

।। अप्राप्यैव प्रदीपेन यदि वा निहतं तमः । इहस्थः सर्वलोकस्थं स तमो निहनिष्यति ॥ ७.११ ॥

// aprāpyaiva pradīpena yadi vā nihataṃ tamaḥ / ihasthaḥ sarvalokasthaṃ sa tamo nihaniṣyati (7.11)

।। प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यदि । तमो ऽपि स्वपरात्मानौ छादयिष्यत्य् असंशयम् ॥ ७.१२ ॥

// pradīpaḥ svaparātmānau saṃprakāśayate yadi / tamo 'pi svaparātmānau chādayiṣyaty asaṃśayam (7.12)

।। अनुत्पन्नो ऽयम् उत्पादः स्वात्मानं जनयेत् कथम् । अथोत्पन्नो जनयते जाते किं जन्यते पुनः ॥ ७.१३ ॥

// anutpanno 'yam utpādaḥ svātmānaṃ janayet katham / athotpanno janayate jāte kiṃ janyate punaḥ (7.13)

।। नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं नानुत्पन्नं कथं चन । उत्पद्यते तद् आख्यातं गम्यमानगतागतैः ॥ ७.१४ ॥

// notpadyamānaṃ notpannaṃ nānutpannaṃ kathaṃ cana / utpadyate tad ākhyātaṃ gamyamānagatāgataiḥ (7.14)

।। उत्पद्यमानम् उत्पत्ताव् इदं न क्रमते यदा । कथम् उत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिम् उच्यते ॥ ७.१५ ॥

// utpadyamānam utpattāv idaṃ na kramate yadā / katham utpadyamānaṃ tu pratītyotpattim ucyate (7.15)

।। प्रतीत्य यद् यद् भवति तत् तच् छान्तं स्वभावतः । तस्माद् उत्पद्यमानं च शान्तम् उत्पत्तिर् एव च ॥ ७.१६ ॥

// pratītya yad yad bhavati tat tac chāntaṃ svabhāvataḥ / tasmād utpadyamānaṃ ca śāntam utpattir eva ca (7.16)

।। यदि कश्चिद् अनुत्पन्नो भावः संविद्यते क्व चित् । उत्पद्येत स किं तस्मिन् भाव उत्पद्यते ऽसति ॥ ७.१७ ॥

// yadi kaścid anutpanno bhāvaḥ saṃvidyate kva cit / utpadyeta sa kiṃ tasmin bhāva utpadyate 'sati (7.17)

।। उत्पद्यमानम् उत्पादो यदि चोत्पादयत्य् अयम् । उत्पादयेत् तम् उत्पादम् उत्पादः कतमः पुनः ॥ ७.१८ ॥

// utpadyamānam utpādo yadi cotpādayaty ayam / utpādayet tam utpādam utpādaḥ katamaḥ punaḥ (7.18)

।। अन्य उत्पादयत्य् एनं यद्य् उत्पादो ऽनवस्थितिः । अथानुत्पाद उत्पन्नः सर्वम् उत्पद्यतां तथा ॥ ७.१९ ॥

// anya utpādayaty enaṃ yady utpādo 'navasthitiḥ / athānutpāda utpannaḥ sarvam utpadyatāṃ tathā (7.19)

।। सतश् च तावद् उत्पत्तिर् असतश् च न युज्यते । न सतश् चासतश् चेति पूर्वम् एवोपपादितम् ॥ ७.२० ॥

// sataś ca tāvad utpattir asataś ca na yujyate / na sataś cāsataś ceti pūrvam evopapāditam (7.20)

।। निरुध्यमानस्योत्पत्तिर् न भावस्योपपद्यते । यश् चानिरुध्यमानस् तु स भावो नोपपद्यते ॥ ७.२१ ॥

// nirudhyamānasyotpattir na bhāvasyopapadyate / yaś cānirudhyamānas tu sa bhāvo nopapadyate (7.21)

।। नास्थितस् तिष्ठते भावः स्थितो भावो न तिष्ठति । न तिष्ठते तिष्ठमानः को ऽनुत्पन्नश् च तिष्ठति ॥ ७.२२ ॥

// nāsthitas tiṣṭhate bhāvaḥ sthito bhāvo na tiṣṭhati / na tiṣṭhate tiṣṭhamānaḥ ko 'nutpannaś ca tiṣṭhati (7.22)

।। स्थितिर् निरुध्यमानस्य न भावस्योपपद्यते । यश् चानिरुध्यमानस् तु स भावो नोपपद्यते ॥ ७.२३ ॥

// sthitir nirudhyamānasya na bhāvasyopapadyate / yaś cānirudhyamānas tu sa bhāvo nopapadyate (7.23)

।। जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा । तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना ॥ ७.२४ ॥

// jarāmaraṇadharmeṣu sarvabhāveṣu sarvadā / tiṣṭhanti katame bhāvā ye jarāmaraṇaṃ vinā (7.24)

।। स्थित्यान्यया स्थितेः स्थानं तयैव च न युज्यते । उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ ७.२५ ॥

// sthityānyayā sthiteḥ sthānaṃ tayaiva ca na yujyate / utpādasya yathotpādo nātmanā na parātmanā (7.25)

।। निरुध्यते नानिरुद्धं न निरुद्धं निरुध्यते । तथा निरुध्यमानं च किम् अजातं निरुध्यते ॥ ७.२६ ॥

// nirudhyate nāniruddhaṃ na niruddhaṃ nirudhyate / tathā nirudhyamānaṃ ca kim ajātaṃ nirudhyate (7.26)

।। स्थितस्य तावद् भावस्य निरोधो नोपपद्यते । नास्थितस्यापि भावस्य निरोध उपपद्यते ॥ ७.२७ ॥

// sthitasya tāvad bhāvasya nirodho nopapadyate / nāsthitasyāpi bhāvasya nirodha upapadyate (7.27)

।। तयैवावस्थयावस्था न हि सैव निरुध्यते । अन्ययावस्थयावस्था न चान्यैव निरुध्यते ॥ ७.२८ ॥

// tayaivāvasthayāvasthā na hi saiva nirudhyate / anyayāvasthayāvasthā na cānyaiva nirudhyate (7.28)

।। यदैव सर्वधर्माणाम् उत्पादो नोपपद्यते । तदैवं सर्वधर्माणां निरोधो नोपपद्यते ॥ ७.२९ ॥

// yadaiva sarvadharmāṇām utpādo nopapadyate / tadaivaṃ sarvadharmāṇāṃ nirodho nopapadyate (7.29)

।। सतश् च तावद् भावस्य निरोधो नोपपद्यते । एकत्वे न हि भावश् च नाभावश् चोपपद्यते ॥ ७.३० ॥

// sataś ca tāvad bhāvasya nirodho nopapadyate / ekatve na hi bhāvaś ca nābhāvaś copapadyate (7.30)

।। असतो ऽपि न भावस्य निरोध उपपद्यते । न द्वितीयस्य शिरसश् छेदनं विद्यते यथा ॥ ७.३१ ॥

// asato 'pi na bhāvasya nirodha upapadyate / na dvitīyasya śirasaś chedanaṃ vidyate yathā (7.31)

।। न स्वात्मना निरोधो ऽस्ति निरोधो न परात्मना । उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ ७.३२ ॥

// na svātmanā nirodho 'sti nirodho na parātmanā / utpādasya yathotpādo nātmanā na parātmanā (7.32)

।। उत्पादस्थितिभङ्गानाम् असिद्धेर् नास्ति संस्कृतम् । संस्कृतस्याप्रसिद्धौ च कथं सेत्स्यत्य् असंस्कृतम् ॥ ७.३३ ॥

// utpādasthitibhaṅgānām asiddher nāsti saṃskṛtam / saṃskṛtasyāprasiddhau ca kathaṃ setsyaty asaṃskṛtam (7.33)

।। यथा माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगरं यथा । तथोत्पादस् तथा स्थानं तथा भङ्ग उदाहृतम् ॥ ७.३४ ॥

// yathā māyā yathā svapno gandharvanagaraṃ yathā / tathotpādas tathā sthānaṃ tathā bhaṅga udāhṛtam (7.34)