1. Nārada Purāṇa (part 1 of 3)

1,2.1

ऋषय ऊचुः कथं सनत्कुमारस्तु नारदाय महात्मने ।
प्रोक्तवान्सकलान्धर्मान्कथं तौ मिलितावुभौ

ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ sanatkumārastu nāradāya mahātmane |
proktavānsakalāndharmānkathaṃ tau militāvubhau

---

1,2.2

कस्मिन्स्थाने स्थितौ सूत तावुभौ ब्रह्मवादिनौ ।
हरिगीतसमुद्गाने चक्रतुस्तद्वदस्व नः

kasminsthāne sthitau sūta tāvubhau brahmavādinau |
harigītasamudgāne cakratustadvadasva naḥ

---

1,2.3

सूत उवाच सनकाद्या महात्मानो ब्रह्मणो मानसाः सुताः ।
निर्ममा निरहंकाराः सर्वे ते ह्यूध्वरेतसः

sūta uvāca sanakādyā mahātmāno brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ |
nirmamā nirahaṃkārāḥ sarve te hyūdhvaretasaḥ

---

1,2.4

तेषां नामानि वक्ष्यामि समकश्च सनन्दनः ।
सनस्फुमारश्च विभुः सनातम इति स्मृतः

teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi samakaśca sanandanaḥ |
sanasphumāraśca vibhuḥ sanātama iti smṛtaḥ

---

1,2.

विष्णुभक्ता महात्मानो ब्रह्मध्यानपरायणाः ।
सहस्रसूर्यसंकाशाः सत्यसन्धा मुमुक्षवः

viṣṇubhaktā mahātmāno brahmadhyānaparāyaṇāḥ |
sahasrasūryasaṃkāśāḥ satyasandhā mumukṣavaḥ

---

1,2.6

5// एकदा मेरुशृङ्गं ते प्रस्थिता ब्रह्मणः सभाम् ।
इष्टं मार्गे ऽथ ददृशुः गङ्गां विष्णिपदीं द्विजाः

5// ekadā meruśṛṅgaṃ te prasthitā brahmaṇaḥ sabhām |
iṣṭaṃ mārge 'tha dadṛśuḥ gaṅgāṃ viṣṇipadīṃ dvijāḥ

---

1,2.7

तां निरीक्ष्य समुद्युक्ताः स्त्रातुं सीताजले ऽभवन् ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षिर्नारदो मुनिः

tāṃ nirīkṣya samudyuktāḥ strātuṃ sītājale 'bhavan |
etasminnantare tatra devarṣirnārado muniḥ

---

1,2.8

आजगाम द्विजश्रेष्ठा दृष्ट्वा भ्रान्तॄन्स्वकाग्रजान् ।
तान्दृष्ट्वा स्त्रातुमुद्युक्तान्नमस्कृत्य कृताञ्जितिः

ājagāma dvijaśreṣṭhā dṛṣṭvā bhrāntṝnsvakāgrajān |
tāndṛṣṭvā strātumudyuktānnamaskṛtya kṛtāñjitiḥ

---

1,2.9

गुणन्नामानि सप्रेमभक्तियुक्तो मधुद्विषः ।
नारायणाच्युतानन्त वासुदेव जनार्दन

guṇannāmāni sapremabhaktiyukto madhudviṣaḥ |
nārāyaṇācyutānanta vāsudeva janārdana

---

1,2.10

यज्ञेश यज्ञपुरुष कृष्ण विष्णो नमो ऽस्तु ते ।
पद्माक्ष कमलाकान्त गङ्गाजनक केशव ।
क्षिरोदशायिन्देवेश दामोदर नमो ऽस्तु ते

yajñeśa yajñapuruṣa kṛṣṇa viṣṇo namo 'stu te |
padmākṣa kamalākānta gaṅgājanaka keśava |
kṣirodaśāyindeveśa dāmodara namo 'stu te

---

1,2.11

श्रीराम विष्णो नरसिंह वामन प्रद्युम्नसंकर्पण वात्पदेव ।
अजानिरुद्धामलरुङ्मुरारं त्वं पाहि नः सर्वभयादजस्त्रम्

śrīrāma viṣṇo narasiṃha vāmana pradyumnasaṃkarpaṇa vātpadeva |
ajāniruddhāmalaruṅmurāraṃ tvaṃ pāhi naḥ sarvabhayādajastram

---

1,2.12

इत्युच्च रन्हरेर्नाम नत्वा तान्स्वाग्रजान्मुनीन् ।
उपासीनश्च तैः सार्द्धं सस्नौ प्रीतिसमन्वितः

ityucca ranharernāma natvā tānsvāgrajānmunīn |
upāsīnaśca taiḥ sārddhaṃ sasnau prītisamanvitaḥ

---

1,2.13

ते षां चापि तु सीताया जले लोकमलाप हे ।
स्त्रात्वा संतर्त्य देवर्षिपितन्विगतकल्मषाः

te ṣāṃ cāpi tu sītāyā jale lokamalāpa he |
strātvā saṃtartya devarṣipitanvigatakalmaṣāḥ

---

1,2.14

उत्तीर्य्य संध्योपास्त्यादि कृत्वाचारं स्वकं द्विजाः ।
कथां प्रचक्रुर्विविधाः नारायण गुणाश्रिताः

uttīryya saṃdhyopāstyādi kṛtvācāraṃ svakaṃ dvijāḥ |
kathāṃ pracakrurvividhāḥ nārāyaṇa guṇāśritāḥ

---

1,2.15

कृतत्रियेषु मुनिषु गङ्गातीरे मनोरमे ।
चकारनारदः प्रश्नं नानाख्यानकयान्तरे

kṛtatriyeṣu muniṣu gaṅgātīre manorame |
cakāranāradaḥ praśnaṃ nānākhyānakayāntare

---

1,2.16

नारद उवाच सर्वज्ञाः स्थ मुनिश्रेष्ठाः भगवद्भक्तितत्पराः ।
यूयं सर्वे जगन्नाथा भगवन्तः सनातनाः

nārada uvāca sarvajñāḥ stha muniśreṣṭhāḥ bhagavadbhaktitatparāḥ |
yūyaṃ sarve jagannāthā bhagavantaḥ sanātanāḥ

---

1,2.17

लोकोद्धारपरान्युष्मान्दीनेषु कृतसौहृदान् ।
पृच्छे ततो वदत मे भगवल्लक्षणं बुधाः

lokoddhāraparānyuṣmāndīneṣu kṛtasauhṛdān |
pṛcche tato vadata me bhagavallakṣaṇaṃ budhāḥ

---

1,2.18

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
गङ्गापादोदकं यस्य स कथं ज्ञायते हरिः

yenedamakhilaṃ jātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
gaṅgāpādodakaṃ yasya sa kathaṃ jñāyate hariḥ

---

1,2.19

कथं च त्रिविधं कर्म सफलं जायते नृणाम् ॥
ज्ञानस्य लक्षण ब्रूत तपसश्चापि मानदाः

kathaṃ ca trividhaṃ karma saphalaṃ jāyate nṛṇām // jñānasya lakṣaṇa brūta tapasaścāpi mānadāḥ

---

1,2.

अतिथेः पूजनं वापि येन विष्णुः प्रसीदति ।
एवमादीनि गुह्यानि हरितुष्टिकराणि च ।
अनुगृह्य च मां नाथास्तत्त्वतो वक्तुमर्हथ

atitheḥ pūjanaṃ vāpi yena viṣṇuḥ prasīdati |
evamādīni guhyāni harituṣṭikarāṇi ca |
anugṛhya ca māṃ nāthāstattvato vaktumarhatha

---

1,2.21

20 ॥
शौनक उवाच नमः पराय देवाय परस्मात्परमात्र च ।
परावर निवासाय सगुणायागुणाय च

20 // śaunaka uvāca namaḥ parāya devāya parasmātparamātra ca |
parāvara nivāsāya saguṇāyāguṇāya ca

---

1,2.22

अमायायात्मसंज्ञाय माचिने विश्वरुपिणे ।
योगीश्वराय योगाय योगगम्याय विष्णवे

amāyāyātmasaṃjñāya mācine viśvarupiṇe |
yogīśvarāya yogāya yogagamyāya viṣṇave

---

1,2.23

ज्ञानाय ज्ञानगम्याय सर्वज्ञानैकहेतवे ।
ज्ञाचेश्वराय ज्ञेयाय ज्ञात्रे विज्ञानसंपदे

jñānāya jñānagamyāya sarvajñānaikahetave |
jñāceśvarāya jñeyāya jñātre vijñānasaṃpade

---

1,2.24

ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृपातहराय च ।
ध्यानेश्वराय सुधियेध्येयध्यातृस्वरुपिणे

dhyānāya dhyānagamyāya dhyātṛpātaharāya ca |
dhyāneśvarāya sudhiyedhyeyadhyātṛsvarupiṇe

---

1,2.25

आदित्यवचन्द्राग्निविधातृदेवाः सिद्धाश्च यक्षासुरनागसङ्घाः ।
यच्छक्तियुक्तास्तमजं पुराणं सत्यं स्तुतीशं सततं नतो ऽस्मि

ādityavacandrāgnividhātṛdevāḥ siddhāśca yakṣāsuranāgasaṅghāḥ |
yacchaktiyuktāstamajaṃ purāṇaṃ satyaṃ stutīśaṃ satataṃ nato 'smi

---

1,2.26

यो ब्रह्मरुपी जगतां विधाता स एव पाता द्विजविष्णुरुपी ।
कल्पान्तरुद्राख्यतमुः स देवः शेतेंऽघ्रिपानस्तमजं भजामि

yo brahmarupī jagatāṃ vidhātā sa eva pātā dvijaviṣṇurupī |
kalpāntarudrākhyatamuḥ sa devaḥ śeteṃ'ghripānastamajaṃ bhajāmi

---

1,2.27

यन्नामसंकीर्त्तनतो गजेन्द्रो ग्राहोग्रबन्धान्मुमुचे स देवः ।
विराजमानः स्वपदे पराख्ये तं विष्णुमाद्यं शरणं प्रपद्ये

yannāmasaṃkīrttanato gajendro grāhograbandhānmumuce sa devaḥ |
virājamānaḥ svapade parākhye taṃ viṣṇumādyaṃ śaraṇaṃ prapadye

---

1,2.28

शिवस्वरुपी शिवभक्ति भाजां यो विष्णुरुपी हरिभावितानाम् ।
संकल्पपूर्वात्मकदेहहेतुस्तंस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये

śivasvarupī śivabhakti bhājāṃ yo viṣṇurupī haribhāvitānām |
saṃkalpapūrvātmakadehahetustaṃstameva nityaṃ śaraṇaṃ prapadye

---

1,2.29

यः केशिहन्ता नरकान्तकश्च बालो भुजाग्रेण दधार गोत्रम् ।
देवं च भूमारविनोदशीलं तं वासुदेवं सततं नतो ऽस्मि

yaḥ keśihantā narakāntakaśca bālo bhujāgreṇa dadhāra gotram |
devaṃ ca bhūmāravinodaśīlaṃ taṃ vāsudevaṃ satataṃ nato 'smi

---

1,2.30

लेभे ऽवतीर्योग्रनृसिंहरुपीयोदैत्यवक्षः कठिनं शिलावत् ।
विदार्यसंराक्षितवान्स्वभक्तं प्रह्लादमीशं तमजं मनामि

lebhe 'vatīryogranṛsiṃharupīyodaityavakṣaḥ kaṭhinaṃ śilāvat |
vidāryasaṃrākṣitavānsvabhaktaṃ prahlādamīśaṃ tamajaṃ manāmi

---

1,2.31

व्योमादिभिर्मूषितमात्मसंज्ञं निरञ्जनं नित्यममेयतत्त्वम् ।
जगद्विधातारमकर्मकं च परं पुराणं पुरुषम नतो ऽस्मि

vyomādibhirmūṣitamātmasaṃjñaṃ nirañjanaṃ nityamameyatattvam |
jagadvidhātāramakarmakaṃ ca paraṃ purāṇaṃ puruṣama nato 'smi

---

1,2.32

ब्रह्मेन्द्ररुद्रानिलवायुमर्त्यगन्धर्वयक्षासुरदेवसंघैः ।
स्वमूर्तिभेदैः स्थित एक ईशस्तमादिमात्मा नमहं भजामि

brahmendrarudrānilavāyumartyagandharvayakṣāsuradevasaṃghaiḥ |
svamūrtibhedaiḥ sthita eka īśastamādimātmā namahaṃ bhajāmi

---

1,2.33

यतो भिन्नमिदं सर्वं समुद्भूतं स्थितं च वै ।
यस्मिन्नेष्यति पश्चाच्च तमस्ति शरणं गतः

yato bhinnamidaṃ sarvaṃ samudbhūtaṃ sthitaṃ ca vai |
yasminneṣyati paścācca tamasti śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.34

यः स्थितो विश्वरुपेण सङ्गीवात्र प्रतीयते ।
असङ्गी परिपूर्णश्च तमस्मि शरणं गतः

yaḥ sthito viśvarupeṇa saṅgīvātra pratīyate |
asaṅgī paripūrṇaśca tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.35

हृदि स्थितो ऽपि यो देवो मायया मोहितात्मनाम् ।
न ज्ञायते परः शुद्धस्तमस्मि शरणं गतः

hṛdi sthito 'pi yo devo māyayā mohitātmanām |
na jñāyate paraḥ śuddhastamasmi śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.36

सर्वसंगनिवृत्तानां ध्यानयोगरतात्मनाम् ।
सर्वत्र भाति ज्ञानात्मा तमस्मि शरणं गतः

sarvasaṃganivṛttānāṃ dhyānayogaratātmanām |
sarvatra bhāti jñānātmā tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.37

दधार मन्दारं पृष्टे निरोदे ऽमृतमन्थने ।
देवतानां हितार्थाय तं कूर्मं शरणं गतः

dadhāra mandāraṃ pṛṣṭe nirode 'mṛtamanthane |
devatānāṃ hitārthāya taṃ kūrmaṃ śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.38

द्रष्ट्राङ्कुरेण यो ऽनन्तः समुद्धृत्यार्णवाद्धराम् ।
तस्थाविदं जगत्कृत्स्नं वाराहं तं नतो ऽस्म्यहम्

draṣṭrāṅkureṇa yo 'nantaḥ samuddhṛtyārṇavāddharām |
tasthāvidaṃ jagatkṛtsnaṃ vārāhaṃ taṃ nato 'smyaham

---

1,2.39

प्रह्लादं गोपयन्दैत्यं शिलातिकठिनोरसम् ।
विदार्य हतवान्यो हि तं नृसिंहं नतो ऽस्म्यहम्

prahlādaṃ gopayandaityaṃ śilātikaṭhinorasam |
vidārya hatavānyo hi taṃ nṛsiṃhaṃ nato 'smyaham

---

1,2.40

लब्ध्वा वैरोचनेर्भूमिं द्वाभ्यां पद्भ्यामतीत्य यः ।
आब्रह्मभुवनं पादात्सुरेभ्यस्तं नतो ऽजितम्

labdhvā vairocanerbhūmiṃ dvābhyāṃ padbhyāmatītya yaḥ |
ābrahmabhuvanaṃ pādātsurebhyastaṃ nato 'jitam

---

1,2.41

हैहयस्यापराधेन ह्येकविंशतिसंख्यया ।
क्षत्रियान्वयभेत्ता यो जामदग्न्यं नतो ऽस्मि तम्

haihayasyāparādhena hyekaviṃśatisaṃkhyayā |
kṣatriyānvayabhettā yo jāmadagnyaṃ nato 'smi tam

---

1,2.42

आविर्भूतश्चतुर्द्धा यः कपिभिः परिवारितः ।
हतवान्राक्षसानीकं रामचन्द्रं नतो ऽस्म्यहम्

āvirbhūtaścaturddhā yaḥ kapibhiḥ parivāritaḥ |
hatavānrākṣasānīkaṃ rāmacandraṃ nato 'smyaham

---

1,2.43

मूर्तिद्वयं समाश्रित्य भूभारमपहृत्य च ।
संजहार कुलं स्वं यस्तं श्रीकृष्णप्यहं भजे

mūrtidvayaṃ samāśritya bhūbhāramapahṛtya ca |
saṃjahāra kulaṃ svaṃ yastaṃ śrīkṛṣṇapyahaṃ bhaje

---

1,2.44

भूम्यादिलोकत्रितयं संतृत्पात्मानमात्मनि ।
पश्यन्ति निर्मलं शुद्धं तमीशानं भजाम्यहम्

bhūmyādilokatritayaṃ saṃtṛtpātmānamātmani |
paśyanti nirmalaṃ śuddhaṃ tamīśānaṃ bhajāmyaham

---

1,2.45

युगान्ते पापिनो शुद्धान्भित्त्वा तीक्ष्णसुधारया ।
स्थापयामास यो धर्मं कृतादौ तन्नमाम्यहम्

yugānte pāpino śuddhānbhittvā tīkṣṇasudhārayā |
sthāpayāmāsa yo dharmaṃ kṛtādau tannamāmyaham

---

1,2.46

एवमादीन्यनेकानि यस्य रुपाणि पाण्डवाः ।
न शक्यं तेन संख्यातुं कोट्यब्दैरपि तं भजे

evamādīnyanekāni yasya rupāṇi pāṇḍavāḥ |
na śakyaṃ tena saṃkhyātuṃ koṭyabdairapi taṃ bhaje

---

1,2.47

महिमानं तु यन्नाम्नः परं गन्तुं मुनीश्वराः ।
देवासुराश्च मनवः कथं तं श्रुल्लको भजे

mahimānaṃ tu yannāmnaḥ paraṃ gantuṃ munīśvarāḥ |
devāsurāśca manavaḥ kathaṃ taṃ śrullako bhaje

---

1,2.48

यन्नामश्रवणेनापि महापातकिनो नराः ।
पवित्रतां प्रपद्यन्ते त कथं स्तौमि चाल्पधीः

yannāmaśravaṇenāpi mahāpātakino narāḥ |
pavitratāṃ prapadyante ta kathaṃ staumi cālpadhīḥ

---

1,2.49

यथाकथञ्चिद्यन्नम्नि कीर्तिते वा श्रुते ऽपि वा ।
पापिनस्तु विशुद्धाः स्युः शद्धा मोक्षमवान्पुयुः

yathākathañcidyannamni kīrtite vā śrute 'pi vā |
pāpinastu viśuddhāḥ syuḥ śaddhā mokṣamavānpuyuḥ

---

1,2.50

आत्मन्यात्मानमाधाय योगिनो गतकल्मशाः ।
पश्यन्ति यं ज्ञानरुपं तमस्मि शरणं गतः

ātmanyātmānamādhāya yogino gatakalmaśāḥ |
paśyanti yaṃ jñānarupaṃ tamasmi śaraṇaṃ gataḥ

---

1,2.51

साङ्ख्याः सर्वेषु पश्यन्ति परिपूरणान्तकं हरिम् ।
तमादिदेवमजरं ज्ञानरुपं भजाम्यहम्

sāṅkhyāḥ sarveṣu paśyanti paripūraṇāntakaṃ harim |
tamādidevamajaraṃ jñānarupaṃ bhajāmyaham

---

1,2.52

सर्वसत्त्वमयं शान्तं सर्वद्रष्टारमीश्वरम् ।
सहस्रशीर्षकं देवं वन्दे भावात्मकं हरिम्

sarvasattvamayaṃ śāntaṃ sarvadraṣṭāramīśvaram |
sahasraśīrṣakaṃ devaṃ vande bhāvātmakaṃ harim

---

1,2.53

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं स्थावरं जङ्गमं जगत् ।
दशाङ्गुलं यो ऽत्स्यतिष्टत्तमीशमजरं भदे

yadbhūtaṃ yacca vai bhāvyaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ jagat |
daśāṅgulaṃ yo 'tsyatiṣṭattamīśamajaraṃ bhade

---

1,2.54

अणोरणीयांसमजं महतश्च महत्तरम् ।
गुह्याद्गुह्यतमं देवं प्रणमामि पुनः पुनः

aṇoraṇīyāṃsamajaṃ mahataśca mahattaram |
guhyādguhyatamaṃ devaṃ praṇamāmi punaḥ punaḥ

---

1,2.55

ध्यातः स्मृतः पूजितो वा शृतः प्रणमितो ऽपि वा ।
स्वपदं यो ददातीशस्तं वन्दे पुरुषोत्तमम्

dhyātaḥ smṛtaḥ pūjito vā śṛtaḥ praṇamito 'pi vā |
svapadaṃ yo dadātīśastaṃ vande puruṣottamam

---

1,2.56

इति स्तुवन्तं परमं पेरेशं हर्षाम्बुसंरुद्धविलोचनास्ते ।
मुनीश्वरा नारदसंयुतास्तु सनन्दनाद्याः प्रपुदं प्रजग्मुः

iti stuvantaṃ paramaṃ pereśaṃ harṣāmbusaṃruddhavilocanāste |
munīśvarā nāradasaṃyutāstu sanandanādyāḥ prapudaṃ prajagmuḥ

---

1,2.57

य इदं प्रातरुत्याय पाठेद्वै पौरुपं स्तवम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति

ya idaṃ prātarutyāya pāṭhedvai paurupaṃ stavam |
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokaṃ sa gacchati

1,3.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सनत्कुमारनारदसंवादे नारदकृतविष्णुस्तुतिर्नाम द्वितीयोध्यायः नारद उवाच कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः ।
तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञो ऽस्ति यतो भवान्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sanatkumāranāradasaṃvāde nāradakṛtaviṣṇustutirnāma dvitīyodhyāyaḥ nārada uvāca kathaṃ sasarja brahmādīnādidevaḥ purā vibhuḥ |
tanmamākhyāhi sanaka sarvajño 'sti yato bhavān

---

1,3.2

श्रीसनक उवाचा नारायणो ऽक्षरो ऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।
तेनेदमखिलं व्यात्पं जगत्स्थावरजङ्गमम्

śrīsanaka uvācā nārāyaṇo 'kṣaro 'nantaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ |
tenedamakhilaṃ vyātpaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

---

1,3.3

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः ।
गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत्

ādisarge mahāviṣṇuḥ svaprakāśo jaganmayaḥ |
guṇabhedamadhiṣṭhāya mūrttitrikamavāsṛjat

---

1,3.4

सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् ।
मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने

sṛṣṭyarthaṃ tu purā devo dakṣiṇāṅgātprajāpatim |
madhyerudrākhyamīthānaṃ jagadantakaraṃ mune

---

1,3.5

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् ।
तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् ।
केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे

pālanāyāsya jagato vāmāṅgādviṣṇumavyayam |
tamādidevamajaraṃ kecidāhuḥ śivābhidham |
kecidviṣṇuṃ sadā satyaṃ brahmāṇaṃ kecidūcire

---

1,3.6

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी ।
भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते

tasya śaktiḥ parā viṣṇorjagatkāryapravartinī |
bhāvābhāvasvarupā sā vidyāvidyeti gīyate

---

1,3.7

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते ।
तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम्

yadā viśvaṃ mahāviṣṇorbhinnatvena pratīyate |
tadā hyavidyā saṃsiddhā bhavedduḥkhasya sādhanam

---

1,3.8

ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद ।
सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते

jñātṛjñeyādyupādhiste yadā naśyati nārada |
sarvaikabhāvanā buddhiḥ sā vidyetyabhidhīyate

---

1,3.9

एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी ।
अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी

eṣaṃ māyā mahāviṣṇorbhinnā saṃsāradāyinī |
abhedabuddhyā dṛṣṭā cetsaṃsārakṣayakāriṇī

---

1,3.10

विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं वराचंम् ।
यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति

viṣṇuśaktisamudbhūtametatsarvaṃ varācaṃm |
yasmādbhinnamidaṃ sarvaṃ yacceṅgedyaccaneṅgati

---

1,3.11

उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते ।
अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत्

upādhibhiryathākāśo bhinnatvena pratīyate |
avidyopādhiyogenatathedamakhilaṃ jagat

---

1,3.12

यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने ।
दाहशक्तिर्यथाङ्गारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति

yathā harirjagadyāpī tasya śaktistathā mune |
dāhaśaktiryathāṅgāre svāśrayaṃ vyāpya tiṣṭati

---

1,3.13

उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे ।
भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च

umeti kecidāhustāṃ śaktiṃ lakṣmīṃ tathā pare |
bhāratītyapare caināṃ girijetyambiketi ca

---

1,3.14

दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि ।
कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी

durgeti bhadrakālīti caṇḍī māheśvarītyapi |
kaumārī vaiṣṇavī ceti vārāhyendrī ca śāmbhavī

---

1,3.15

ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे ।
प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः

brāhmīti vidyāvidyeti māyeti ca tathā pare |
prakṛtiśca parā ceti vadanti paramarṣasyaḥ

---

1,3.16

शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी ।
व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता

śeṣaśaktiḥ parā viṣṇorjagatsargādikāriṇī |
vyaktāvyaktasvarupeṇa jagahyāpya vyavasthitā

---

1,3.17

प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः ।
सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः

prakṛtiścapumāṃścaiva kālaśceti vidhisthitiḥ |
sṛṣṭisthitivināśānāmekaḥ kāraṇatāṃ gataḥ

---

1,3.18

येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै ।
तस्मात्परतरो देवो नित्यैत्यभिधीयते

yenedamakhilaṃ jātaṃ brahmarupadhareṇa vai |
tasmātparataro devo nityaityabhidhīyate

---

1,3.19

रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते ।
रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान्

rakṣāṃ karoti yo devo nitya ityabhidhīyate |
rakṣāṃ karoti yo devo jagatāṃ parataḥ pumān

---

1,3.20

तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम्

tasmātparataraṃ yattadavyayaṃ paramaṃ padam

---

1,3.21

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः ।
यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः

akṣaro nirguṇaḥ śuddhaḥ paripūrṇaḥ sanātanaḥ |
yaḥ paraḥ kālapupākhyo yogidhyeyaḥ parātparaḥ

---

1,3.22

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः ।
ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः

paramātmā parānandaḥ sarvopādhivivarjitaḥ |
jñānaikavedyaḥ paramaḥ sañcidānandavigrahaḥ

---

1,3.23

यो ऽसौ शुद्धो ऽपि परमो ह्यहॄङ्कारेण संयुतः ।
देहीति प्रोच्यते मूढैरहो ऽज्ञानविडम्बनम्

yo 'sau śuddho 'pi paramo hyahṝṅkāreṇa saṃyutaḥ |
dehīti procyate mūḍhairaho 'jñānaviḍambanam

---

1,3.24

स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः ।
मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्

sa devaḥ paramaḥ śuddhaḥ sattvadiguṇabhedataḥ |
mūrtitrayaṃ samāpannaḥ sṛṣṭisthityantakāraṇam

---

1,3.25

यो ऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः ।
स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने

yo 'sau brahmā jagatkartā yannābhikamalodbhavaḥ |
sa evānandarupātmā tasmānnāstyaparo mune

---

1,3.26

अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः ।
भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः

antaryāmī jagadyāpī sarvasākṣī nirañjanaḥ |
bhinnābhinnasvarupeṇa sthito vai parameśvaraḥ

---

1,3.27

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विस्त्रम्भधारिणी ।
विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः

yasya śaktirmahāmāyā jagadvistrambhadhāriṇī |
viśvotpatternidānatvātprakṛtiḥ procyate budhaiḥ

---

1,3.28

आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः ।
प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत्

ādisarge mahāviṣṇorlokānkarttuṃ samudyataḥ |
prakṛtiḥ puruṣaśceti kālaśceti tridhā bhavet

---

1,3.29

पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् ।
शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम्

paśyanti bhāvitātmāno yaṃ brahmatyabhisaṃjñitam |
śuddhaṃ yatparamaṃ dhāma tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,3.30

एवं शुद्धो ऽक्षरो ऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः ।
गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः

evaṃ śuddho 'kṣaro 'nantaḥ kālarupī maheśvaraḥ |
guṇarupīguṇādhārojagatāmādikṛdvibhuḥ

---

1,3.31

प्रतृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ ।
महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततो ऽहं समवर्त्तत

pratṛtiḥ kṣobhamāpannā puruṣākhye jagadgurau |
mahānprādurabhūddhuddhistato 'haṃ samavarttata

---

1,3.32

अहॄङ्काराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते

ahṝṅkārāśca sūkṣmāṇi tanmātrāṇīndriyāṇi ca |
tanmātrebhyo hi jātāni bhūtāni jagataḥ kṛte

---

1,3.33

आकाशवाय्यग्रिजलभूमयो ऽब्जभावात्मज ।
यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च

ākāśavāyyagrijalabhūmayo 'bjabhāvātmaja |
yathākramaṃ kāraṇatāmekaikasyopayānti ca

---

1,3.34

ततो ब्रह्मा जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः ।
तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान्

tato brahmā jagaddhātā tāmasānasṛjatprabhuḥ |
tiryagyonigatāñjantūnpaśupakṣimṛgādikān

---

1,3.35

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् ।
ततो वैमानुषं सर्गं कल्पयामास पह्मजः

tamapyasādhakaṃ matvā devasargaṃ sanātanāt |
tato vaimānuṣaṃ sargaṃ kalpayāmāsa pahmajaḥ

---

1,3.36

ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् ।
एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम्

tato dakṣādikānputrānsṛṣṭisādhanatatparān |
ebhiḥ putrairidaṃ vyāptaṃ sadevāsuramānuṣam

---

1,3.37

भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा ।
तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः

bhurbhuvaśca tathā svaśca mahaśvaiva janastathā |
tapaśca satyamityevaṃ lokāḥ satyopari sthitāḥ

---

1,3.38

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् ।
महातलं च विप्रेन्द्र ततो ऽधच्च रसातलम्

atalaṃ vitalaṃ caiva sutalaṃ ca talātalam |
mahātalaṃ ca viprendra tato 'dhacca rasātalam

---

1,3.39

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः ।
एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान्

pātālaṃ ceti saptaiva pātālāni kramādadhaḥ |
eṣa sarveṣu lokeṣu lokanāthāṃśca sṛṣṭavān

---

1,3.40

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् ।
वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत्

kulācalānnadīścāsau tattallokanivāsinām |
varttanādīni sarvāṇi yathāyogyaṃmakalpayat

---

1,3.41

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः ।
लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः

bhūtale madhyago meruḥ sarvadevasamāśrayaḥ |
lokālokaśca bhūmyante tanmadhye satpa sāgarāḥ

---

1,3.42

द्वीपाश्च सत्प विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः ।
बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः

dvīpāśca satpa viprendra dvīpe kulācalāḥ |
bāhyā nadyaśca vikhyātā janāścāmarasannibhāḥ

---

1,3.43

जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा ।
क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः

jambūplakṣābhidhānau ca śālmalaśca kuśastathā |
krauñcaśākau puṣkaraśca te sarve devabhūmayaḥ

---

1,3.44

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः ।
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम्

ete dvīpāḥ samudraistu satpasatpabhirāvṛtāḥ |
lavaṇekṣusurāsarpirdadhikṣīrajalaiḥ samam

---

1,3.45

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तरेराः ।
ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात्

ete dvīpāḥ samudrāśca pūrvasmāduttarerāḥ |
jñeyā dviguṇavistarā lokālokāñca parvatāt

---

1,3.46

क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् ।
ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम्

kṣārodadherupattaraṃ yaddhi mādreścaiva dakṣiṇām |
jñeyaṃ tadbhārataṃ varṣaṃ sarvakarmaphalapradam

---

1,3.47

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद ।
तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिधनक्रमात्

atra karmāṇi kurvanti trividhāni tu nārada |
tatphalaṃ bhujyate caiva bhogabhūmidhanakramāt

---

1,3.48

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च ।
तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यते ऽन्यत्रजन्तुभिः

bhārate tu kṛtaṃ karma śubhaṃ vāśubhameva ca |
tatphalaṃ kṣayi viprendra bhujyate 'nyatrajantubhiḥ

---

1,3.49

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले ।
संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम्

adyāpi devā icchanti janma bhāratabhūtale |
saṃcitaṃ sumahatpuṇyamakṣayyamamalaṃ śubham

---

1,3.50

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु ।
कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम्

kadā labhāmahe janma varṣabhāratabhūmiṣu |
kadā puṇyena mahatā yāsyāma paramaṃ padam

---

1,3.51

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् ।
जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम्

dānairvāvividhairyajñaistapobhirvāthavā harim |
jagadīśaṃsameṣyāmo nityānandamanāmayam

---

1,3.52

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् ।
न तस्य सदृशो ऽन्यो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारदा

yo bhāratabhuvaṃ prāpya viṣṇupūjāparo bhavet |
na tasya sadṛśo 'nyo 'sti triṣu lokeṣu nāradā

---

1,3.53

हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां पियो ऽपि वा ।
शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि

harikīrtanaśīlo vā tadbhaktānāṃ piyo 'pi vā |
śukṣaṣurvāpi mahataḥ savedyo divijairapi

---

1,3.54

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तो ऽषि वा ।
भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम्

haripūjārato nityaṃ bhaktaḥ pūjāsto 'ṣi vā |
bhaktocchiṣṭānnasevī ca yāti viṣṇoḥ paraṃ padam

---

1,3.55

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् ।
अहिंसादिपरः शन्तिः सो ऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः

nārāyaṇeti kṛṣṇeti vāsudeveti yo vadet |
ahiṃsādiparaḥ śantiḥ so 'pi vandyaḥ surottamaiḥ

---

1,3.56

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् ।
सर्वभूतहितो नित्यं सो ऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः

śiveti nīlakaṇṭheti śaṅkaretica yaḥ smaret |
sarvabhūtahito nityaṃ so 'bhyarcyo divijaiḥ smṛtaḥ

---

1,3.57

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः ।
अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सो ऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः

gurubhaktaḥ śivadhyānī svāśramācāratatparaḥ |
anasūyuḥśucirdakṣo yaḥ so 'pyarcyaḥsureśvaraiḥ

---

1,3.58

ब्राह्मणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः ।
वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः

brāhmaṇānāṃ hitakaraḥ śradhdāvānvarṇadharmayoḥ |
vedavādarato nityaṃ sa jñeyaḥ paṅkipāvanaḥ

---

1,3.59

अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके ।
सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा

abhedadarśī deveśe nārāyaṇaśivātmake |
sarvaṃ yo brahmaṇa nityamasmadādiṣu kā kathā

---

1,3.60

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिन्दाविवर्जितः ।
अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद

goṣu kṣānto brahmacārī paranindāvivarjitaḥ |
aparigrahaśī laśca devapūjyaḥ sa nārada

---

1,3.61

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः ।
परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः

steyādidoṣavimukhaḥ kṛtajñaḥ satyavāk śuciḥ |
paropakāranirataḥ pūjanīyaḥ surāsuraiḥ

---

1,3.62

वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा ।
सत्संगे ऽपि च यस्यास्ति सो ऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः

vedārthaśravaṇe buddhiḥ purāṇaśravaṇe tathā |
satsaṃge 'pi ca yasyāsti so 'pi vandyaḥ surottamaiḥ

---

1,3.63

एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः ।
करोति भारते वर्षे संबन्धो ऽस्माभिरेव च

evamādīnyanekāni karmāṇi śraddhayānvitaḥ |
karoti bhārate varṣe saṃbandho 'smābhireva ca

---

1,3.64

एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः ।
स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्यो ऽस्मादचेतनः

eteṣvanyatamo vipramātmānaṃ nārabhettu yaḥ |
sa eva duṣkṛtirmūḍho nāstyanyo 'smādacetanaḥ

---

1,3.65

संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः ।
पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः

saṃprāpya bhārate janma satkarma suparāṅmukhaḥ |
pīyūṣakalaśaṃ suktvā viṣabhāṇḍamupāśritaḥ

---

1,3.66

श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः ।
स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने

śrutismṛtyuditairddharmairnātmānaṃ pāvayettu yaḥ |
sa evātmavidhātī syātpāpināmagraṇīrmune

---

1,3.67

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् ।
स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर

karmabhūmiṃ samāsādya yo na dharmaṃ samācaret |
sa ca sarvādhamaḥ prokto vedavidbhirmunīśvara

---

1,3.68

शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः ।
कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति

śubhaṃ karma samutsṛjya duṣkarmāṇi karoti yaḥ |
kāmadhenuṃ parityajya arkakṣīraṃ saṃ mārgati

---

1,3.69

एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः ।
ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः

evaṃ bhāratabhūbhāgaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ |
brahmādyā api viprendra svabhogakṣayabhīravaḥ

---

1,3.70

तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् ।
देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम्

tasmātpuṇyatamaṃ jñeyaṃ bhārataṃ varṣamuttamam |
devānāṃ durlabhaṃ vāpi sarvakarmaphalapradam

---

1,3.71

अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः ।
न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु विद्यते

asminpuṇye ca bhūbhāge yastu satkarmasūdyataḥ |
na tasya sadṛśaṃ kaścitriṣu vidyate

---

1,3.72

अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वङ्कर्मक्षपणोद्यतः ।
नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः

asmiñjāto naro yastu svaṅkarmakṣapaṇodyataḥ |
nararupaparicchannaḥ sa harirnātra saṃśayaḥ

---

1,3.73

परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः ।
निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम्

paraṃ lokaphalaṃ prepsuḥ kiryātkarmāṇyatandritaḥ |
nivedya haraye bhaktyā tatphalaṃ hyakṣayaṃ smṛtam

---

1,3.74

विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किञ्चित्र कारयेत् ।
अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः

virāgī cetkarmaphaleṣvapi kiñcitra kārayet |
arpayetsukṛtaṃ karma prīyatāmitiṃ me hariḥ

---

1,3.75

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः ।
फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम्

ābrahmabhuvanāllokāḥ punarutpattidāyakāḥ |
phalāgṛdhnuḥ karmaṇāṃ tatprātproti paramaṃ padam

---

1,3.76

वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये ।
यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम्

vedoditāni karmāṇi kuryādīśvaratuṣṭaye |
yathāśramaṃ tyaktukāmaḥ prānpoti padamavyayam

---

1,3.77

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि ।
स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः

niṣkāmo vā sakāmo vā kuryātkarma yathāvidhi |
svāśramācāraśūnyaśca patitaḥ procyate budhaiḥ

---

1,3.78

सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा ।
तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद

sadācāraparo vipro varddhate brahmatejasā |
tasya viṣṇuśca tuṣṭaḥ syādbhaktiyuktasya nārada

---

1,3.79

भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः ।
पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्राक्रतारकम्

bhārate janma saṃprāpya nātmānaṃ tārayetu yaḥ |
pacyate niraye dhore sa tvācandrākratārakam

---

1,3.80

वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः ।
वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः

vāsadevaparo dharmo vāsudevaparaṃ tapaḥ |
vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparā gatiḥ

---

1,3.81

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यत्र विद्यते

vāsudevātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
ābrahmastambaparyantaṃ tasmādanyatra vidyate

---

1,3.82

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः ।
स एवब्रह्माण्डमिदं ततो ऽन्यन्न किञ्चिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम्

sa eva dhātā tripurāntakaśca sa eva devāsurayajñarupaḥ |
sa evabrahmāṇḍamidaṃ tato 'nyanna kiñcidasti vyatiriktarupam

---

1,3.83

अस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् ।
व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम्

asmātparaṃ nāparamasti kiñcidyasmādaṇīyānnatathā mahīyān |
vyātpaṃ hi tenedamidaṃ vicitraṃ taṃ devadevaṃ praṇametsamīṅyam

1,4.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सनक उवाच श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः ।
श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sṛṣṭibharatakhaṇḍaprāśastyabhūgolānāṃ varṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca śraddhāpūrvāḥ sarvadharmā manorathaphalapradāḥ |
śraddhayāsādhyate sarvaṃ śraddhayā tuṣyate hariḥ

---

1,4.2

भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः ।
कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजो तमाः

bhaktirbhaktyaiva karttavyātathā karmāṇi bhaktitaḥ |
karmaścaddhāvihīnāni na sidhyantiṃ dvijo tamāḥ

---

1,4.3

यथाऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः ।
तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम्

yathā'loko hi jantūnāṃ ceṣṭākāraṇatāṃ gataḥ |
tathaiva sarvasiddhīnāṃ bhaktiḥ paramakāraṇam

---

1,4.4

यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् ।
तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते

yathā samasta lokānāṃ jīvanaṃ salilaṃ smṛtam |
tathā samastasiddhīnāṃ jīvanaṃ bhaktiriṣyate

---

1,4.5

यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत्

yathā bhūmiṃ samāśritya sarve jīvanti jantavaḥ |
tathā bhaktiṃ samāśritya sarvakāryyāṇi sādhayet

---

1,4.6

श्रद्धावांल्लभते धरंमं श्रद्धावातर्थमाप्नुयात् ।
श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात्

śraddhāvāṃllabhate dharṃmaṃ śraddhāvātarthamāpnuyāt |
śraddhayā sādhyate kāmaḥ śraddhāvānmokṣamānpuyāt

---

1,4.7

न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः ।
भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः

na dānairna tapobhirvā yajñairvā bahudakṣiṇaiḥ |
bhaktihīnermuniśceṣṭha tuṣyate bhagavānhariḥ

---

1,4.8

मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः ।
दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता

merumātrasuvarṇānāṃ koṭikoṭisahasraśaḥ |
dattā cāpyarthanāśāya yatobhaktivivarjitā

---

1,4.9

अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् ।
अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत्

abhaktyā yattapastaptaiḥ kevalaṃ kāyaśoṣaṇam |
abhaktyā yaddhutaṃ havyaṃ bhasmani nyastahavyavat

---

1,4.10

यत्किञ्चित्कुरुते करंमश्रद्धयाप्यणुमात्रुमात्रकम् /. तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम्

yatkiñcitkurute karṃmaśraddhayāpyaṇumātrumātrakam /. tannāma jāyate puṃsāṃ śāśvataṃ pratīdāyakam

---

1,4.11

अश्वमेघसहस्रं वा करंम वेदोदितं कृतम् ।
तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम्

aśvameghasahasraṃ vā karṃma vedoditaṃ kṛtam |
tatsarvaṃ niṣphalaṃ brahmanyadi bhaktivivarjitam

---

1,4.12

हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता ।
तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो

haribhaktiḥ parā nṝṇāṃ kāmadhenūpamā smṛtā |
tasyāṃ satyāṃ pibantyajñāḥ saṃsāragaralaṃ hyaho

---

1,4.13

असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज ।
भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता

asārabhūte saṃsāre sārametadajātmaja |
bhagavadbhaktasaṅgaśca haribhaktistitikṣutā

---

1,4.14

असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकरंम यत् ।
अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः

asūyopetamanasāṃ bhaktidānādikarṃma yat |
avehi niṣphalaṃ brahaṃsteṣāṃ dūrataro hariḥ

---

1,4.15

परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् ।
मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः

pariśriyābhitatpānāṃ dambhācāraratātmanām |
mṛṣā tu kurvatāṃ karma teṣāṃ dūrataro hariḥ

---

1,4.16

पृच्छतां च महाधरंमान्वदतां वै मृषा च तान् ।
धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः

pṛcchatāṃ ca mahādharṃmānvadatāṃ vai mṛṣā ca tān |
dharmeṣvabhaktimanasāṃ teṣāṃ dūrataro hariḥ

---

1,4.17

वेदप्रणिहितो धरंमो धरंमो वेदो नारायणः परः ।
तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः

vedapraṇihito dharṃmo dharṃmo vedo nārāyaṇaḥ paraḥ |
tatrāśraddhāparā ye tu teṣāṃ dūrataro hariḥ

---

1,4.18

यस्य धरंमविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च ।
स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति

yasya dharṃmavihīnāni dinānyāyānti yānti ca |
sa lohakārabhastreva śvasannapi na jīvati

---

1,4.19

धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ।
श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दना

dharmārthakāmamokṣākhyāḥ puruṣārthāḥ sanātanāḥ |
śraddhāvatāṃ hi sidhyanti nānyathā brahmanandanā

---

1,4.20

स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः ।
स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः

svācāramanatikramya haribhaktiparo hi yaḥ |
sa yāti viṣṇubhavanaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ

---

1,4.21

कुर्वन्वेदोदितान्धरंमान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् ।
हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम्

kurvanvedoditāndharṃmānmunīndra svāśramocitān |
haridhyānaparoyastu sa yāti paramaṃ padam

---

1,4.22

आचारप्रभवो धर्मः धरंमस्य प्रभुरच्युतः ।
आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः

ācāraprabhavo dharmaḥ dharṃmasya prabhuracyutaḥ |
āśramācārayuktena pūjitaḥ sarvadā hariḥ

---

1,4.23

यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगो ऽपि वा ।
स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः

yaḥ svācāraparibhraṣṭaḥ sāṅgavedāntago 'pi vā |
sa eva patito jñeyo yataḥ karmabahiṣkṛtaḥ

---

1,4.24

हरिभक्तिपरि वापि हरिध्यानपरो ऽपि वा ।
भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सो ऽभिधीयते

haribhaktipari vāpi haridhyānaparo 'pi vā |
bhraṣṭo yaḥ svāśramācārātpatitaḥ so 'bhidhīyate

---

1,4.25

वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे ।
आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम

vedo vā haribhaktirvā bhaktirvāpi maheśvare |
ācārātpatitaṃ mūḍhaṃ na punāti dvijottama

---

1,4.26

पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् ।
यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति

puṇyakṣetrābhigamanaṃ puṇyatīrthaniṣevaṇam |
yajño vā vividho brahmaṃstyaktācāraṃna rakṣati

---

1,4.27

आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् ।
आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते

ācārātprāpyate svarga ācārātprāpyate sukham |
ācārātprāpyate mokṣa ācārātkiṃ na labhyate

---

1,4.28

आचाराणान्तु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् ।
हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते

ācārāṇāntu sarveṣāṃ yogānāṃ caiva sattam |
haribhaktepari tathā nidānaṃ bhaktiriṣyate

---

1,4.29

भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ।
तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते

bhaktyaiva pūjyate viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ |
tasmātsamastalokānāṃ bhaktirmāteti gīyate

---

1,4.30

जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः ।
तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धारंमिकाः

jīvanti jantavaḥ sarve yathā mātarāśritāḥ |
tathā bhaktiṃ samāśritya sarve jīvanti dhārṃmikāḥ

---

1,4.31

स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् ।
न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशो ऽस्त्यजनन्दन

svāśramācārayuktasya haribhaktiryadā bhavet |
na tasya triṣu lokeṣu sadṛśo 'styajanandana

---

1,4.32

भक्त्या सिध्यन्ति करंमाणि करंमाणि करंमाभिस्तुष्यते हरिः ।
तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते

bhaktyā sidhyanti karṃmāṇi karṃmāṇi karṃmābhistuṣyate hariḥ |
tasmiṃstuṣṭe bhavejjñānaṃ jñānānmokṣamavāpyate

---

1,4.33

भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते ।
तत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः

bhaktistu bhagavadbhaktasaṅgena khalu jāyate |
tatsaṅgaṃ prāpyate pumbhiḥ sukṛtaiḥ pūrvasañcitaiḥ

---

1,4.34

वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः ।
कामादिदोषनिर् मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः

varṇāśramācāraratā bhagavadbhaktilālasāḥ |
kāmādidoṣanir muktāste santo lokaśikṣakāḥ

---

1,4.35

सस्तङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् ।
यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम्

sastaṅgaḥ paramo brahmanna labhyetākṛtātmanām |
yadi labhyeta vijñeyaṃ puṇyaṃ janmāntarārjitam

---

1,4.36

पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै ।
सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा

pūrvārjitāni pāpāni nāśamāyānti yasya vai |
satsaṅgatirbhavettasya nānyathā ghaṭate hi sā

---

1,4.37

रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः ।
सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा

ravirhi raśimajālena divā hantibahistamaḥ |
santaḥ sūktimarīcyoścāntardhvāntaṃ hi sarvadā

---

1,4.38

दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः ।
तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती

durlabhāḥ puruṣā loke bhagavadbhaktilālasāḥ |
teṣāṃ saṅgo bhavedyasya tasya śāntirhi śāśvatī

---

1,4.39

नारद उवाच किंलक्षणा भागवतास्ते च किं करंम कुर्वते ।
तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः

nārada uvāca kiṃlakṣaṇā bhāgavatāste ca kiṃ karṃma kurvate |
teṣāṃ loko bhavetkīdṛktatsarvaṃ brūhi tattvataḥ

---

1,4.40

त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चित्रिणः ।
एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिको ऽपरः

tvaṃ hi bhakto rameśasya devadevasya citriṇaḥ |
etānnigadituṃ śaktastvato nāstyadhiko 'paraḥ

---

1,4.41

सनक उवाच शृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः ञ ।
यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः

sanaka uvāca śṛṇu brahmanparaṃ guhyaṃ mārkaṇḍeyasya dhīmanaḥ ña |
yamuvāca jagannātho yoganidrāvimocitaḥ

---

1,4.42

यो ऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः ।
जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान्

yo 'sau viṣṇuḥ paraṃ jyotirdevadevaḥ sanātanaḥ |
jagatkarttā śivabrahma svarupavān

---

1,4.43

युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डग्राहितः ।
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे

yugānte raudrarupeṇa brahmāṇḍagrāhitaḥ |
jagatyekārṇavībhūte naṣṭe sthāvarajaṅgame

---

1,4.44

भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः ।
असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः

bhagavāneva śeṣātmā śete vaṭadale hariḥ |
asaṃkhyātābjajanmādyairābhūṣitatanūrūhaḥ

---

1,4.45

पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः

pādāṅguṣṭāgraniryātagaṅgāśītāmbupāvanaḥ |
sūkṣmātsūkṣmataro devo brahmāṇḍagrāsaṃbṛṃhitaḥ

---

1,4.46

वटच्छदे शयानो ऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः ।
तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः ।
मार्कण्डेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महे शितुः

vaṭacchade śayāno 'bhūtsarvaśaktisamanvitaḥ |
tasminsthāne mahābhāgo nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
mārkaṇḍeyaḥ sthinastasya līlāḥ paśyanmahe śituḥ

---

1,4.47

ऋषय ऊचुः तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम

ṛṣaya ūcuḥ tasminkāle mahāghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
harirekaḥ sthita iti mune pūrvaṃ hi śuśruma

---

1,4.48

जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरञ्जगमे ।
सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सो ऽवशेषितः

jagatyekārṇavībhūte naṣṭe sthāvarañjagame |
sarvagrastena hariṇā kimarthaṃ so 'vaśeṣitaḥ

---

1,4.49

परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्तते ऽतीव सूत नः ।
हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजा यते

paraṃ kautūhalaṃ hyatraṃ varttate 'tīva sūta naḥ |
harikīrtisudhāpāne kasyālasyaṃ prajā yate

---

1,4.50

सूत उवाच आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः ।
शालग्रामे महातीर्थे सो ऽतप्यत महातपाः

sūta uvāca āsīnmunirmahābhāgo mṛkaṇḍuriti viśrutaḥ |
śālagrāme mahātīrthe so 'tapyata mahātapāḥ

---

1,4.51

युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् //ट निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः

yugānāma yutaṃ brahmangṛṇanbrahma sanātanam //ṭa nirāhāraḥ kṣamāyuktaḥ satyasandho jitendriyaḥ

---

1,4.52

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः ।
सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः

ātmavatsarvabhūtāni paśyanviṣayaniḥspṛhaḥ |
sarvabhūtahito dānta statāpa sumahattapaḥ

---

1,4.53

तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा ।
परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम्

tattāpaḥśaṅkitāḥ sarve devā indrādayastadā |
pareśaṃ śaraṇaṃ jagmurnārāyaṇamanāmayam

---

1,4.54

क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिविवौकसः ।
तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम्

kṣīrābdheruttaraṃ tīraṃ saṃprāpyatrivivaukasaḥ |
tuṣṭuvurdevadeveśaṃ pahmanābhaṃ jagadgurum

---

1,4.55

देवा ऊचुः नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक ।
मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान्

devā ūcuḥ nārāyaṇākṣarānanta śaraṇāgatapālaka |
mṛkaṇḍutapasā trastānpāhi naḥ śaraṇāgatān

---

1,4.56

जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर ।
जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे

jaya devādhideveśa jaya śaṅkhagadādhara |
jayo lokasvarupāya jayo brahmāṇḍahetave

---

1,4.57

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन ।
नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे

namaste devadeveśa namaste lokapāvana |
namaste lokanāthāya namaste lokasākṣiṇe

---

1,4.58

नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे ।
नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे

namaste dhyānagamyāya namaste dhyānahetave |
namaste dhyānarupāya namaste dhyānapākṣiṇe

---

1,4.59

केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने ।
नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे

keśihantre namastubhyaṃ madhuhantre parātmane |
namo bhūmyādirūpāya namaścaitanyarupiṇe

---

1,4.60

नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः

namo jyeṣṭāya śuddhāya nirguṇāya guṇātmane |
arupāya svarupāya bahurupāya te namaḥ

---

1,4.61

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमोनमः

namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |
jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namonamaḥ

---

1,4.62

नमो हिक्षमगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे ।
नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः

namo hikṣamagarbhāya namo brahmādirupiṇe |
namaḥ sūryyādirupāya havyakavyabhuje namaḥ

---

1,4.63

नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे ।
नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः

namo nityāya vandyāya sadānandaikarupiṇe |
namaḥ smṛtārtināśāya bhūyo bhūyo namo namaḥ

---

1,4.64

एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः ।
प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः

evaṃ devastutiṃ śrutvā bhagavānkamalāpatiḥ |
pratyakṣatāmagātteṣāṃ śaṅkacatragadādharaḥ

---

1,4.65

विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

vikacāmbujapatrākṣaṃ sūryyakoṭisamaprabham |
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam

---

1,4.66

पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् ।
स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम्

pītāmbaradharaṃ saumyaṃ svarṇayajñopavītinam |
stṛyamānaṃ munivaraiḥ pārṣadapravarāvṛttam

---

1,4.67

तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः ।
नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टाङ्गौरवनिं गताः

taṃ dṛṣyvā devasaṃghāste tattejohatatejasaḥ |
namaścakrurmudā yuktā aṣṭāṅgauravaniṃ gatāḥ

---

1,4.68

ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः ।
उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान्

tataḥ prasanno bhagavānmeghagaṃbhīranisvanaḥ |
uvāca prīṇayandevānnatānindrapurogamān

---

1,4.69

श्रीभगवानुवाच जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोङ्गम् ।
युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः

śrībhagavānuvāca jāne vo mānasaṃ duḥkhaṃ mṛkaṇḍutapasoṅgam |
yuṣmānna bādhate devāḥ sa ṛṣiḥ sajjanāgrāṇīḥ

---

1,4.70

संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः ।
सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्ने ऽपि सुरसत्तमाः

saṃpadbhiḥ saṃyutā vāpi vipadbhiścāpi sajjanāḥ |
sarvathānyaṃ na bādhante svapne 'pi surasattamāḥ

---

1,4.71

सततं बाध्यमानो ऽपि विषयाख्यैररातिभिः ।
अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः

satataṃ bādhyamāno 'pi viṣayākhyairarātibhiḥ |
avidhāyātmano rakṣāmanyāndveṣṭi kathaṃ sudhīḥ

---

1,4.72

तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः ।
अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः

tāpatrayābhidhānena bādhyamāno hi mānavaḥ |
anyaṃ krīḍayituṃ śaktaḥ kathaṃ bhavati sattamaḥ

---

1,4.73

कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् ।
नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः

karmaṇā manasā vācā bādhate yaḥ sadā parān |
nityaṃ kāmādibhiryukto mūḍhadhīḥ procyate tu saḥ

---

1,4.74

यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः ।
निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः

yo lokahitakṛnmartyo gatāsuryo vimatsaraḥ |
niḥśaṅgaḥ procyate sadbhirihāmātra ca sattamāḥ

---

1,4.75

सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमान्पुयात् ।
गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः

saśaṅkaḥ sarvadā duḥkhī niḥśaṅkaḥ sukhamānpuyāt |
gacchadhvaṃ svālayaṃ svasthāḥ krīḍayiṣyati vo na saḥ

---

1,4.76

भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् ।
इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः

bhavatāṃ rakṣakaścāhaṃ viharadhvaṃ yathāsukham |
iti datvā varaṃ teṣāmatasīkusumaprabhaḥ

---

1,4.77

पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत ।
तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम्

paśyatāmeva devānāṃ tatraivāntaradhīyata |
tuṣṭātmānaḥ suragaṇāṃ yayurnākaṃ yathāgatam

---

1,4.78

मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् ।
अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम्

mṛkaṇḍorapi tuṣṭātmā hariḥ pratyakṣatāmagāt |
arupaṃ paramaṃ brahmasvaprakāśaṃ nirañjanam

---

1,4.79

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्यचुतम् ।
दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितो ऽभवत्

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyacutam |
divyāyudhadharaṃ dṛṣṭvā mṛkaṇḍurvismito 'bhavat

---

1,4.80

ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः ।
प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम्

dhyānādunmīlya nayanaṃ apaśyaddharimagrataḥ |
prasannavadanaṃ śāntaṃ dhātāraṃ viśvatejasam

---

1,4.81

रोमाञ्चितशरीरो ऽसावानन्दाश्रुविलोचनः ।
ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम्

romāñcitaśarīro 'sāvānandāśruvilocanaḥ |
nanāma daṇḍavadbhūmau devadeva sanātanam

---

1,4.82

अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः ।
शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे

aśrubhiḥ kṣālayaṃstasya caraṇau harṣasaṃbhavaiḥ |
śirasyañcalimādhāya stotuṃ samupacakrame

---

1,4.83

मृकण्डुरुवाच नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय ।
अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय

mṛkaṇḍuruvāca namaḥ pareśāya parātmarupiṇe parātparasprātparataḥ parāya |
apārapārāya parānukartre namaḥ parebhyaḥ parapāraṇāya

---

1,4.84

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः ।
बहुस्वरुपो ऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि

yo nāmajātyādivikalpahīnaḥ śabdādidoṣavyatirekarupaḥ |
bahusvarupo 'pi nirañjano yastamīśamīḍhyaṃ paramaṃ bhajāmi

---

1,4.85

देवान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् ।
अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम्

devāntavedyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ hiraṇyagarbhādijagatsvarupam |
anūpamaṃ bhakti janānukampinaṃ bhajāmi sarveśvaramādimīḍyam

---

1,4.86

पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च ।
निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतो ऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम्

paśyanti yaṃ vītasamastadoṣā dhyānaikaniṣṭhā vigataspṛhāśca |
nivṛttamohāḥ paramaṃ pavitraṃ nato 'smi saṃsāranirvarttakaṃ tam

---

1,4.87

स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् ।
जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम्

smṛtārtināśanaṃ viṣṇuṃ śaraṇāgatapālakam |
jagatsevyaṃ jagāddhāma pareśaṃ karuṇākaram

---

1,4.88

एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा ।
अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः

evaṃ stutaḥ sa bhagavānviṣṇustena maharṣiṇā |
avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ

---

1,4.89

अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः ।
उवाच परमं प्रीत्या वरं बरय सुव्रत

ayāliṅgya muniṃ devaścaturbhirdīrghabāhubhiḥ |
uvāca paramaṃ prītyā varaṃ baraya suvrata

---

1,4.90

प्रीतो ऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ ।
मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत

prīto 'smi tapasā tena stotreṇa ca tavānagha |
manasā yadabhipretaṃ varaṃ varaya suvrata

---

1,4.91

मृकण्डुरूवाच देवदेव जगन्नाथ कृतार्थो ऽस्मि न संशयः ।
त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम्

mṛkaṇḍurūvāca devadeva jagannātha kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ |
tvaddarśanamapuṇyānāṃ durlabhaṃ ca yataḥ smṛtam

---

1,4.92

ब्रह्माद्या यं न वश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः ।
धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः

brahmādyā yaṃ na vaśyanti yoginaḥ saṃśitavratāḥ |
dharmiṣṭā dīkṣitāśvāpi vītarāgā vimatsarāḥ

---

1,4.93

तं पश्यामि परं धाम किमतो ऽन्यं वरं वृणे ।
एतेनैव कृतार्थो ऽस्मि जनार्दन जगद्धरो

taṃ paśyāmi paraṃ dhāma kimato 'nyaṃ varaṃ vṛṇe |
etenaiva kṛtārtho 'smi janārdana jagaddharo

---

1,4.94

यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनो ऽपि ये ।
तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किषुनाच्युत

yatrāmasmṛtimātreṇa mahāpātakino 'pi ye |
tatpade paramaṃ yānni te dṛṣṭvā kiṣunācyuta

---

1,4.95

श्रीभगवानुवाच सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीनो ऽस्मि तव पण्डित ।
मदृर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति

śrībhagavānuvāca satyatpruktaṃ tvayā brahmānprīno 'smi tava paṇḍita |
madṛrśanaṃ hi viphalaṃ na kadācidbhaviṣyati

---

1,4.96

विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा ।
तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत्

viṣṇirbhaktakuṭumbīti vadanti vivudhāḥ sadā |
tadeva pālayiṣyāmi majjano nānṛtaṃ vadet

---

1,4.97

तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् ।
समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान्

tasmāttvattapasātuṣṭo yāsyāmi tava putratām |
samastaguṇasaṃyukto dīrghajīvī svarupavān

---

1,4.98

मम जन्म कुले यस्य कतत्कुलं मोक्षगामि वै ।
मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ठ किमसाध्यं जगत्रये

mama janma kule yasya katatkulaṃ mokṣagāmi vai |
mayi tuṣṭe muniśreṣṭha kimasādhyaṃ jagatraye

---

1,4.99

इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः ।
अन्तर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत

ityuktvā devadevaśo muneratasya samīkṣataḥ |
antardadhe mṛkaṇḍuśca tapasaḥ samavartata

1,5.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भक्तिवर्णनप्रसङ्गेन मार्कण्डेयचरितारम्भो नाम चतुर्थो ऽध्यायः नारद उवाच ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः ।
किं चकार च तद्ब्रुहि हरिर्भार्गववंशजः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde bhaktivarṇanaprasaṅgena mārkaṇḍeyacaritārambho nāma caturtho 'dhyāyaḥ nārada uvāca brahmankathaṃ sa bhagavānmṛkaṇḍoḥ putratāṃ gataḥ |
kiṃ cakāra ca tadbruhi harirbhārgavavaṃśajaḥ

---

1,5.2

श्रूयते चपुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः ।
अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे

śrūyate capurāṇeṣu mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
apaśyadvaiṣṇavīṃ māyāṃ cirañjīvyasya saṃplave

---

1,5.3

सनक उवाच श्रुणु नारद वक्षअयामि कथामेतां सनातनीम् ।
विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कुण्डेयमुनिं प्रति

sanaka uvāca śruṇu nārada vakṣaayāmi kathāmetāṃ sanātanīm |
viṣṇubhaktisamāyuktāṃ mārkuṇḍeyamuniṃ prati

---

1,5.4

तपसो ऽन्ते मृकण्डुस्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुदूह्य सत्तमः ।
गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः

tapaso 'nte mṛkaṇḍuste mṛkaṇḍustu bhāryāmudūhya sattamaḥ |
gārhasthyamakaroddhṛṣṭaḥ śānto dāntaḥ kṛtārthakaḥ

---

1,5.5

तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा ।
मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता

tasya bhāryā śucirdakṣā nityaṃ patiparāyaṇā |
manasā vacasā cāpi dehena ca pativratā

---

1,5.6

काले दधार सा गर्भं हरितेजोंशसंभवम् ।
रुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनां परम्

kāle dadhāra sā garbhaṃ haritejoṃśasaṃbhavam |
ruṣuve daśamāsānte putraṃ tejasvināṃ param

---

1,5.7

स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् ।
जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम्

sa ṛṣiḥ paramaprīto dṛṣṭvā putraṃ sulakṣaṇam |
jātakaṃ kārayāmāsa maṅgalaṃ vidhipūrvakam

---

1,5.8

स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवीडुपः ।
ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः

sa bālo vavṛdhe tatra śuklapakṣa ivīḍupaḥ |
tatastu pañcame varṣe upanīya mudānvitaḥ

---

1,5.9

शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् ।
नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदादृष्टा विधानतः

śikṣāṃ cakāra viprendra vaidikīṃ dharmasaṃhitām |
namaskāryā dvijāḥ putra sadādṛṣṭā vidhānataḥ

---

1,5.10

त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्चलिदानतः ।
वैदिकं कर्म तर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम्

trikālaṃ sūryamabhyarcya salilāñcalidānataḥ |
vaidikaṃ karma tartavyaṃ vedādhyayanapūrvakam

---

1,5.11

ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा ।
निषिद्धं वर्जनीयं स्यादृष्टसंभाषणादिकम्

brahmacaryeṇa tapasā pūjanīyo hariḥ sadā |
niṣiddhaṃ varjanīyaṃ syādṛṣṭasaṃbhāṣaṇādikam

---

1,5.12

साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा ।
न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत्

sādhubhiḥ saha vastavyaṃ viṣṇubhaktiparaiḥ sadā |
na dveṣaḥ kasyacitkāryaḥ sarveṣāṃ hitamācaret

---

1,5.13

इज्याध्यंयनदानानि सदा कार्याणि ते सुत ।
एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः

ijyādhyaṃyanadānāni sadā kāryāṇi te suta |
evaṃ pitrā samādiṣṭo mārkaṇḍeyo munīśvaraḥ

---

1,5.14

चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् ।
मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः

cacāra dharmaṃ satataṃ sadā saṃcintayanharim |
mārkaṇḍeyo mahābhāgo dayāvāndharmavatsalaḥ

---

1,5.15

आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः ।
वशीं शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः

ātmavānsatyasandhaśca mārtaṇḍasadṛśaprabhaḥ |
vaśīṃ śānto mahājñānī sarvatattvārthakovidaḥ

---

1,5.16

तपश्चचारं महामच्युतप्रीतिकारणम् ।
आराधितो जगन्नाथो माक्रण्डेयेन धीमता

tapaścacāraṃ mahāmacyutaprītikāraṇam |
ārādhito jagannātho mākraṇḍeyena dhīmatā

---

1,5.17

पुराणसंहितां कर्त्तुदत्तवान्वरमच्युतः ।
मार्कण्डेयो मुनि तपश्चचारं परममच्युतप्रीतिकारणम् ।
मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः

purāṇasaṃhitāṃ karttudattavānvaramacyutaḥ |
mārkaṇḍeyo muni tapaścacāraṃ paramamacyutaprītikāraṇam |
mārkaṇḍeyo munistasmānnārāyaṇa iti smṛtaḥ

---

1,5.18

चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः ।
जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः

cirajīvī mahābhakto devadevasya cakriṇaḥ |
jagatyekārṇavībhūte svaprabhāvaṃ janārddanaḥ

---

1,5.19

तस्य दर्शयितुं विग्रास्तं न संहृतवान्हरिः ।
मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः

tasya darśayituṃ vigrāstaṃ na saṃhṛtavānhariḥ |
mṛkaṇḍutanayo dhīmānviṣṇubhaktisamanvitaḥ

---

1,5.20

तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् ।
मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम्

tasmiñjale mahāghore sthitavāñchīrṇapatravat |
mārkaṇḍeyaḥ sthitastāvadyāvacchete hariḥ svayam

---

1,5.21

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः श्रुणु ।
दशभिः पञ्चभिश्चैव निमेषैः परिकीर्तिता

tasya pramāṇaṃ vakṣyāmi kālasya vadataḥ śruṇu |
daśabhiḥ pañcabhiścaiva nimeṣaiḥ parikīrtitā

---

1,5.22

काष्टातत्रिंशतो ज्ञेया कला पह्मजनन्दन ।
तत्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः पङ्भर्घटिका स्मृता

kāṣṭātatriṃśato jñeyā kalā pahmajanandana |
tatriṃśato kṣaṇo jñeyastaiḥ paṅbharghaṭikā smṛtā

---

1,5.23

तद्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्रिंशता भवेत् ।
त्रिंशद्दिनेर्भवेन्यासः पक्षद्वितयसंयुतः

tadvayena muhūrttaṃ syāddinaṃ tatriṃśatā bhavet |
triṃśaddinerbhavenyāsaḥ pakṣadvitayasaṃyutaḥ

---

1,5.24

ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्रयेणायनं स्मृतम् ।
तद्दयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत्

ṛturmāsadvayena syāttatrayeṇāyanaṃ smṛtam |
taddayena bhavedabdaḥ sa devānāṃ dinaṃ bhavet

---

1,5.25

उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् ।
मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते

uttaraṃ divasaṃ prāhū rātrirvai dakṣiṇāyanam |
mānuṣeṇaiva māsena pitṝṇāṃ dinamucyate

---

1,5.26

तस्मात्सुर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् ।
दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम्

tasmātsuryendusaṃyoge jñātavyaṃ kalpamuttamam |
divyairvarṣasahasrairdvādaśabhirdaivataṃ yugam

---

1,5.27

दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।
एकसत्पतिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः

daive yugasahasre dve brāhmaḥ kalpau tu tau nṛṇām |
ekasatpatisaṃkhyātairdivyairmanvantaraṃ yugaiḥ

---

1,5.28

चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसंमुने ।
यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रात्रिः प्रकीर्तिता

caturddaśabhiretaiśca brahmaṇo divasaṃmune |
yāvatpramāṇaṃ divasaṃ tāvadrātriḥ prakīrtitā

---

1,5.29

नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगन्नयम् ।
मनुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु

nāśamāyāti viprendra tasminkāle jagannayam |
manuṣeṇa sahasreṇa yatpramāṇaṃ bhavecchṛṇu

---

1,5.30

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने ।
तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः

caturyugasahasrāṇi brahmaṇo divasaṃ mune |
tadvanmāso vatsaraśca jñeyastasyāpi vedhasaḥ

---

1,5.31

परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्विजाः ।
विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रात्रिः प्रकीर्तिता

parārddhadvayakālastu tanmatena bhavedvijāḥ |
viṣṇorahastu vijñeyaṃ tāvadrātriḥ prakīrtitā

---

1,5.32

मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् ।
तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः ।
आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसान्निधौ

mṛkaṇḍutanayastāvatsthitaḥ saṃjīrṇaparṇavat |
tasminghore jalamaye viṣṇuśaktyupabṛṃhitaḥ |
ātmānaṃ paramaṃ dhyāyansthitavānharisānnidhau

---

1,5.33

अथ काले समायाते योगनिद्राविमोचितः ।
सृष्टवान्ब्रह्मरुपेण जगदेतच्चराचरम्

atha kāle samāyāte yoganidrāvimocitaḥ |
sṛṣṭavānbrahmarupeṇa jagadetaccarācaram

---

1,5.34

संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः ।
विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः

saṃhṛtaṃ tu jalaṃ vīkṣya sṛṣṭaṃ viśvaṃ mṛkaṇḍujaḥ |
vismitaḥ paramaprīto vavande caraṇau hareḥ

---

1,5.35

शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम्

śirasyañjalimādhāya mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiḥ sadānandaikavigraham

---

1,5.36

मार्कण्डेय उवाच सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् ।
वासुदेवमनाधारं प्रणतो ऽस्मिजनार्दनम्

mārkaṇḍeya uvāca sahasraśirasaṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam |
vāsudevamanādhāraṃ praṇato 'smijanārdanam

---

1,5.37

अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् ।
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

ameyamajaraṃ nityaṃ sadānandaikavigraham |
apratarkyamanirdeśyaṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.38

अक्षरं परमं नित्यं विशाक्षं विश्वसम्भवम् ।
सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

akṣaraṃ paramaṃ nityaṃ viśākṣaṃ viśvasambhavam |
sarvatattvamayaṃ śāntaṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.39

पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् ।
परात्परतरं रुपं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

purāṇaṃ puruṣaṃ siddhaṃ sarvajñānaikabhājanam |
parātparataraṃ rupaṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.40

परञ्ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् ।
सर्वैकरुपं परमं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनमम्

parañjyotiḥ paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ padam |
sarvaikarupaṃ paramaṃ praṇato 'smi janārddanamam

---

1,5.41

तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् ।
सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

taṃ sadānandacinmātraṃ parāṇāṃ paramaṃ padam |
sarvaṃ sanātanaṃ śreṣṭhaṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.42

सगुणं निर्गुणं शान्तं मायातीतं सुमायिनम् ।
अरुपं बहुरुपं तं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

saguṇaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ māyātītaṃ sumāyinam |
arupaṃ bahurupaṃ taṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.43

यत्रतद्भगवान्विश्वं सृजत्यवत्ति हन्ति च ।
तमादिदेवमीशानं प्रणतो ऽस्मि जनार्द्दनम्

yatratadbhagavānviśvaṃ sṛjatyavatti hanti ca |
tamādidevamīśānaṃ praṇato 'smi janārddanam

---

1,5.44

परेश परमानन्द शरणागतवत्सल ।
त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीति नमो ऽस्तुते

pareśa paramānanda śaraṇāgatavatsala |
trāhi māṃ karuṇāsindho manotīti namo 'stute

---

1,5.45

एवं स्तवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयजगद्गुरुम् ।
उवाच परया प्रीत्या शङ्खचक्रगदाधरः

evaṃ stavantaṃ viprendraṃ mārkaṇḍeyajagadgurum |
uvāca parayā prītyā śaṅkhacakragadādharaḥ

---

1,5.46

श्रीभगवानुवाच लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः ।
तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा

śrībhagavānuvāca loke bhāgavatā ye ca bhagavadbhaktamānasāḥ |
teṣāṃ tuṣṭo na sandeho rakṣāmyetāṃśca sarvadā

---

1,5.47

अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः ।
भगवद्भक्तरुपेण लोकाक्रक्षामि सर्वदा

ahameva dvijaśreṣṭha nityaṃ pracchannavigrahaḥ |
bhagavadbhaktarupeṇa lokākrakṣāmi sarvadā

---

1,5.48

मार्कण्डेय उवाच किंलक्षणा भागवता जायन्ते केन करंमणा ।
एतदिच्छाम्यदं श्रोतुं कौतुहलपरो यतः

mārkaṇḍeya uvāca kiṃlakṣaṇā bhāgavatā jāyante kena karṃmaṇā |
etadicchāmyadaṃ śrotuṃ kautuhalaparo yataḥ

---

1,5.49

श्रीभगवानुवाचा लक्षणं भागवतानां श्रुणुष्व मुनिसत्तम् ।
वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः

śrībhagavānuvācā lakṣaṇaṃ bhāgavatānāṃ śruṇuṣva munisattam |
vaktuṃ teṣāṃ prabhāvaṃ hi śakyate nābdakoṭibhiḥ

---

1,5.50

यो हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अअमत्सरा ।
विशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः

yo hitāḥ sarvajantūnāṃ gatāsūyā aamatsarā |
viśino nispṛhāḥ śāntāste vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.51

करंमणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते ।
अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः

karṃmaṇā manasā vācā parapīḍāṃ na kurvate |
aparigrahaśīlāśca te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

---

1,5.52

सत्कथाश्रवणे येषां वर्तते सात्त्विकी मतिः ।
तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः

satkathāśravaṇe yeṣāṃ vartate sāttvikī matiḥ |
tadbhaktaviṣṇubhaktāśca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.53

मातापित्रोश्च शुश्रुषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः ।
गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः

mātāpitrośca śuśruṣāṃ kurvanti ye narottamāḥ |
gaṅgāviśveśvaradhiyā te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.54

ये तु देवार्च्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः ।
पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः

ye tu devārccanaratā ye tu tatsādhakāḥ smṛtāḥ |
pūjāṃ dṛṣṭvānumodante te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.55

व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराशअच ये ।
वियुक्तपरनिन्दाश्च ते व भागवतोत्तमाः

vratināṃ ca yatīnāṃ ca paricaryāparāśaaca ye |
viyuktaparanindāśca te va bhāgavatottamāḥ

---

1,5.56

सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः ।
ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः

sarveṣāṃ hitavākyāni ye vadanti narottamāḥ |
ye guṇagrāhiṇo loke te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

---

1,5.57

आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः ।
तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः

ātmavatsarvabhūtāni ye paśyanti narottamāḥ |
tulyāḥ śatruṣu mitreṣu te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.58

धरंमशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये ।
सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः

dharṃmaśāstrapravaktāraḥ satyavākyaratāśca ye |
satāṃ śuśrūṣavo ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.59

व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा ।
तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः

vyākurvate purāṇāni tāni śṛṇvanti ye tathā |
tadvaktari ca bhaktā ye te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.60

ये गोब्राह्मणशुश्रूषआं कुर्वते सततं नराः ।
तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः

ye gobrāhmaṇaśuśrūṣaāṃ kurvate satataṃ narāḥ |
tīrthayātrāparā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.61

अन्येषामुदयं दृष्ट्वा ये ऽभिनवन्दन्ति मानवाः ।
हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः

anyeṣāmudayaṃ dṛṣṭvā ye 'bhinavandanti mānavāḥ |
harināmaparā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.62

आरामारोपणरतास्तडापरिरक्षकाः ।
कासारकूपकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः

ārāmāropaṇaratāstaḍāparirakṣakāḥ |
kāsārakūpakarttāraste vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.63

ये वै तडागकर्त्तारो देवसह्मानि कुर्वते ।
गोयत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः

ye vai taḍāgakarttāro devasahmāni kurvate |
goyatrīniratā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.64

ये ऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वातिहर्षिताः ।
रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः

ye 'bhinandanti nāmāni hareḥ śrutvātiharṣitāḥ |
romāñcitaśarīrāśca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.65

तुलसीकावनं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः ।
तत्काष्टाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः

tulasīkāvanaṃ dṛṣṭvā ye namaskurvate narāḥ |
tatkāṣṭāṅkitakarṇā ye te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.66

तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये ।
तन्मूलमृत्तिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः

tulasīgandhamāghrāya santoṣaṃ kurvate tu ye |
tanmūlamṛttikāṃ ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.67

आश्रमाचाचरनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः ।
ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः

āśramācācaraniratāstathaivātithipūjakāḥ |
ye ca vedārthavaktāraste vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.68

शिवाप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः ।
त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः

śivāpriyāḥ śivāsaktāḥ śivapādārccane ratāḥ |
tripuṇḍradhāriṇo ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.69

व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः ।
रुद्राक्षालङ्कृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः

vyāharanti ca nāmāni hareḥ śambhormahātmanaḥ |
rudrākṣālaṅkṛtā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.70

ये यजन्ति महादेवं ऋतुभिर्बहुदक्षिणैः ।
हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः

ye yajanti mahādevaṃ ṛtubhirbahudakṣiṇaiḥ |
hariṃ vā parayā bhaktyā te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.71

विदितानि च शास्त्राणि परार्थं ग्रवदन्ति ये ।
सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः

viditāni ca śāstrāṇi parārthaṃ gravadanti ye |
sarvatra guṇabhājo ye te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

---

1,5.72

शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि ।
समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः

śive ca parameśe ca viṣṇau ca paramātmani |
samabuddhyā pravarttante te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

---

1,5.73

शिवाग्रिकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः ।
शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः

śivāgrikāryaniratāḥ pañcākṣarajape ratāḥ |
śivadhyānaratā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.74

पानीयदाननिरता ये ऽन्नदानरतास्तथा ।
एकादर्शीव्रतरता वै भागवतोत्तमाः

pānīyadānaniratā ye 'nnadānaratāstathā |
ekādarśīvrataratā vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.75

गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये ।
मदर्थं करंमकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः

godānaniratā ye ca kanyādānaratāśca ye |
madarthaṃ karṃmakarttāraste vai bhāgavatottamāḥ

---

1,5.76

एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः ।
मयापि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि

ete bhāgavatā vipra kecidatra prakīrtitāḥ |
mayāpi gadituṃ śakyā nābdakoṭiśatairapi

---

1,5.77

तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा ।
सर्वभूताश्रयो दान्तो मेत्रो धरंमपरायणः

tasmāttvamapi viprendra suśīlo bhava sarvadā |
sarvabhūtāśrayo dānto metro dharṃmaparāyaṇaḥ

---

1,5.78

पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धरंमं सर्वं समाचरन् ।
मन्मूर्त्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि

punaryugāntaparyyantaṃ dharṃmaṃ sarvaṃ samācaran |
manmūrttidhyānanirataḥ paraṃ nirvāṇamāpsyasi

---

1,5.79

एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः ।
दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

evaṃ mṛkaṇḍuputrasya svabhaktasya kṛpānidhiḥ |
dattvā varaṃ sa deveśastatraivāntaradhīyata

---

1,5.80

मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा ।
चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः

mārkaṇḍeyo mahābhāgo haribhaktirataḥ sadā |
cacāra paramaṃ dharmamīje ca vidhivanmakhaiḥ

---

1,5.81

शालप्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः ।
ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमात्पवान्

śālaprāme mahākṣetre tatāpa paramaṃ tapaḥ |
dhyānakṣapitakarmā tu paraṃ nirvāṇamātpavān

---

1,5.82

तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः ।
ईप्सिवं मनसा यद्यनत्तदान्प्रोत्यसंशयम्

tasmājjantuṣu sarveṣu hitakṛddharipūjakaḥ |
īpsivaṃ manasā yadyanattadānprotyasaṃśayam

---

1,5.83

सनक उवाच एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम ।
भगवद्भक्ति माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

sanaka uvāca etatsarvaṃ nigaditaṃ tvayā pṛṣṭaṃ dvijottama |
bhagavadbhakti māhātmyaṃ kimanyacchrotumicchasi

1,6.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमो ऽध्यायः सूत उवाच भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः ।
पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde mārkaṇḍeyavarṇanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca bhagavadbhaktimāhātmyaṃ śrutvā prītastu nāradaḥ |
punaḥ papraccha sanakaṃ jñānavijñānapāragam

---

1,6.2

नारद उवाच क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् ।
परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग

nārada uvāca kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ tīrthānāṃ ca tathottamam |
parayā dayayā tathavaṃ brūhiṃ śāstrārthapāraga

---

1,6.3

सनक उवाच शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् ।
दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम्

sanaka uvāca śuṇu brahmantaraṃ guhyaṃ sarvasaṃpatkaraṃ param |
duḥsvanpanāśanaṃ puṇyaṃ dharmyaṃ pāpaharaṃ śubham

---

1,6.4

श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् ।
सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम्

śrotavyaṃ munibhirnityaṃ duṣṭagrahanivāraṇam |
sarvarogapraśamanamāyurvardhdanakāraṇam

---

1,6.5

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् ।
गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः

kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ tīrthānāṃ ca tathottamam |
gaṅgāyamunayoryogaṃ vadanti paramarṣayaḥ

---

1,6.6

सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः ।
मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः

sitāsitodakaṃ tīrthaṃ brahmādyāḥ sarvadevatāḥ |
munayo manavaścaiva sevante puṇyakāṅkṣiṇaḥ

---

1,6.7

गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा ।
रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः

gaṅgā puṇyanadī jñeyā yato viṣṇupadodbhavā |
ravijā yamunā brahmaṃstayoryogaḥ śubhāvahaḥ

---

1,6.8

स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने ।
सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्र वनाशिनी

smṛtārtināśinī gaṅgā nadīnāṃ pravarā mune |
sarvapāpakṣayakarī sarvopadra vanāśinī

---

1,6.9

यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले ।
तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने

yāni kṣetrāṇi puṇyāni samudrānte mahītale |
teṣāṃ puṇyatamaṃ jñeyaṃ prayāgākhyaṃ mahāmune

---

1,6.10

इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् ।
तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान्

iyāja vedhā yajñena yatra devaṃ ramāpatim |
tathaiva munayaḥ sarve cakraśca vividhānmakhān

---

1,6.11

सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै ।
गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

sarvatīrthābhiṣekāṇi yāni puṇyāni tāni vai |
gaṅgābindvabhiṣekasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

---

1,6.12

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः ।
सो ऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान्

gaṅgā gaṅgeti yo brūyādyojanānāṃ śate sthitaḥ |
so 'pi mucyeta pāpebhyaḥ kimu gaṅgābhiṣekavān

---

1,6.13

विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता ।
संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै

viṣṇupādodbhavā devī viśveśvaraśiraḥ sthitā |
saṃsevyā munibhirdevaḥ kiṃ punaḥ pāmarairjanai

---

1,6.14

यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः ।
तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत्

yatsaikataṃ lalāṭe tu dhriyate manujottamaiḥ |
tatraiva netraṃ vijñeyaṃ vidhyarddhādhaḥ samujjvalat

---

1,6.15

यन्मज्जन महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् ।
सारुप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम

yanmajjana mahāpuṇyaṃ durlabhaṃ tridivaukasām |
sārupyadāyakaṃ viṣṇoḥ kimasmātkathyate parama

---

1,6.16

यत्र स्त्राताः पापिनो ऽपि सर्वपापविवर्जिताः ।
महद्विमानमारुढाः प्रयान्ति परमं पदम्

yatra strātāḥ pāpino 'pi sarvapāpavivarjitāḥ |
mahadvimānamāruḍhāḥ prayānti paramaṃ padam

---

1,6.17

यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै ।
सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै

yatra snātā mahātmānaḥ pitṛmātṛkulāni vai |
sahasrāṇi samuddhṛtya viṣṇuloke vrajanti vai

---

1,6.18

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विच ।
पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषौ स्थितवान्नात्र संशयः

sa snātaḥ sarvatīrtheṣu yo gaṅgāṃ smarati dvica |
puṇyakṣetreṣu sarveṣau sthitavānnātra saṃśayaḥ

---

1,6.19

यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापो ऽपि स्वर्गभूमिभाक् ।
मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधपो भवेत्

yatra snātaṃ naraṃ dṛṣṭvā pāpo 'pi svargabhūmibhāk |
madaṅgasparśemātreṇa devānāmādhapo bhavet

---

1,6.20

तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भावा तथा ।
गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरुपताम्

tulasīmūlasaṃbhūtā dvijapādodbhāvā tathā |
gaṅgodbhavā tu mṛllokānnayatyacyutarupatām

---

1,6.21

गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला ।
अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि

gaṅgā ca tulasī caiva haribhaktiracañcalā |
atyantadurllabhā nṝṇāṃ bhaktirddharmapravaktari

---

1,6.22

सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः ।
मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः

saddharmavaktuḥ padasaṃbhavāṃ mṛdaṃ gaṅgodbhavāṃ caiva tathā tulasyāḥ |
mūlodbhavāṃ bhaktiyuto manuṣyo dhṛtvā śirasyeti padaṃ ca viṣṇoḥ

---

1,6.23

कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् ।
वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सो ऽपि विष्णुपदं व्रजेत्

kadā yāsyāmyahaṃ gaṅgāṃ kadā paśyāmi tāmaham |
vāñcchatyapi ca yo hyevaṃ so 'pi viṣṇupadaṃ vrajet

---

1,6.24

गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि ।
न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः

gaṅgāyā mahimā brahmanvaktuṃ varṣaśatairapi |
na śakyate viṣṇunāpi kimanyairbahubhāṣitaiḥ

---

1,6.25

अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् ।
यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानात्रि स्थिते ऽपि हि

aho māyā jagatsarvaṃ mohayatyetadadbhutam |
yato vai narakaṃ yānti gaṅgānātri sthite 'pi hi

---

1,6.26

संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् ।
तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि

saṃsāraduḥkha vicchedi gaṅgānāma prakīrtitam |
tathā tulasyā bhaktiśca harikīrtipravaktari

---

1,6.27

सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

sakṛdapyuccaredyastu gaṅgetyevākṣaradvayam |
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati

---

1,6.28

योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि

yojanatritayaṃ yastu gaṅgāyāmadhigacchati |
sarvapāpavinirmuktaḥ sūryalokaṃ sameti hi

---

1,6.29

सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता ।
मेषतौलिमृगाकर्षु पावयत्यखिलं जगत्

seyaṃ gaṅgā mahāpuṇyā nadī bhaktyā niṣevitā |
meṣataulimṛgākarṣu pāvayatyakhilaṃ jagat

---

1,6.30

गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती ।
तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिंन्दी बाहुदा तथा

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā revā sarasvatī |
tuṅgabhadrā ca kāverī kāliṃndī bāhudā tathā

---

1,6.31

वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम ।
एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता

vetravatī tāmraparṇī sarayūśca dvijottama |
evamādiṣu tīrtheṣu gaṅgā mukhyatamā smṛtā

---

1,6.32

यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः ।
तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी

yathā sarvagato viṣṇurjagavdyāpya pratiṣṭitaḥ |
tatheyaṃ vyāpinī gaṅgā sarvapāpapraṇāśinī

---

1,6.33

अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् ।
पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः

aho gaṅgā jagaddhātrī snānapānādibhirjagat |
punāti pāvanītyeṣā na kathaṃ sevyate nṛbhiḥ

---

1,6.34

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् ।
वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम्

tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ kṣetrāṇāṃ kṣetramuttamam |
vārāṇasīti vikhyātaṃ sarvadevaniṣevitam

---

1,6.35

ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् ।
इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुतासकृत्

te eva śravaṇe dhanye saṃvidāte bahuśrutam |
iha śrutimatāṃ puṃsāṃ kāśī yābhyāṃ śrutāsakṛt

---

1,6.36

ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् ।
निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै

ye yaṃ smaranti saṃsthānamavimuktaṃ dvijottamam |
nirdhūtasarvapāpāste śivalokaṃ vrajanti vai

---

1,6.37

योजनानां शतस्थो ऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि ।
बहुपातकपूर्णो ऽपि पदं गच्छत्यनामयम्

yojanānāṃ śatastho 'pi avimuktaṃ smaredyadi |
bahupātakapūrṇo 'pi padaṃ gacchatyanāmayam

---

1,6.38

प्राणप्रयाणसमये यो ऽविमुक्तं स्मरेद्वूज ।
सो ऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवान्पुयात्

prāṇaprayāṇasamaye yo 'vimuktaṃ smaredvūja |
so 'pi pāpavinirmuktaḥ śaivaṃ padamavānpuyāt

---

1,6.39

काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः ।
पृथिव्यामेकराडू भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक्

kāśīsmaraṇajaṃ puṇyaṃ bhuktvā svarge tadantataḥ |
pṛthivyāmekarāḍū bhūtvā kāśīṃ prāpya ca muktibhāk

---

1,6.40

बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति ।
नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः

bahunātra kimuktena vārāṇasyā guṇānprati |
nāmāpi gṛhṇātāṃ kāśyāścaturvargo na dūrataḥ

---

1,6.41

गङ्गायमुनयोर्योगो ऽधिकः काश्या अपि द्विजा ।
यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम्

gaṅgāyamunayoryogo 'dhikaḥ kāśyā api dvijā |
yasya darśanamātreṇa narā yānti parāṃ gatim

---

1,6.42

मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता ।
पुनाति स्त्रानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत्

makarasthe ravau gaṅgā yatra kutrāvagāhitā |
punāti strānapānādyairnayantīndrapuraṃ jagat

---

1,6.43

यो गङ्गां भजते नित्यं शङ्करो लोकशङ्करः ।
लिङ्गरुपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते

yo gaṅgāṃ bhajate nityaṃ śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ |
liṅgarupīṃ kathaṃ tasyā mahimā parikīrtyate

---

1,6.44

हरिरुपधरं लिङ्गं लिङ्गरुपधरो हरिः ।
ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः

harirupadharaṃ liṅgaṃ liṅgarupadharo hariḥ |
īṣadapyantaraṃ nāsti bhedakṛccānayoḥ kudhīḥ

---

1,6.45

अनादिनिधने देवे हरिशङ्करसंज्ञिते ।
अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः

anādinidhane deve hariśaṅkarasaṃjñite |
ajñānasāgare magnā bhedaṃ kurvanti pāpinaḥ

---

1,6.46

यो देवो जगतामशः कारणानां च कारणम् ।
युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररुपधरो हरिः

yo devo jagatāmaśaḥ kāraṇānāṃ ca kāraṇam |
yugānte nigadantyetadrudrarupadharo hariḥ

---

1,6.47

रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलञ्जगत् ।
ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः हयेतत्रयं हरः

rudro vai viṣṇurupeṇa pālayatyakhilañjagat |
brahmarupeṇa sṛjati prānteḥ hayetatrayaṃ haraḥ

---

1,6.48

हरिशङ्करयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः ।
भेदं करोति सो ऽभ्येति नरकं भृशदारुणम्

hariśaṅkarayormadhye brahmaṇaścāpi yo naraḥ |
bhedaṃ karoti so 'bhyeti narakaṃ bhṛśadāruṇam

---

1,6.49

हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरुपिणम् ।
स याति परंमानन्दं शास्त्राणामेष विष्वयः

haraṃ hariṃ vidhātāraṃ yaḥ paśyatyekarupiṇam |
sa yāti paraṃmānandaṃ śāstrāṇāmeṣa viṣvayaḥ

---

1,6.50

यो ऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः ।
नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरुपी जनार्दनः

yo 'sāvanādiḥ sarvajño jagatāmādikṛdvibhuḥ |
nityaṃ saṃnihitastatra liṅgarupī janārdanaḥ

---

1,6.51

काशीविश्वेश्वरं लिङ्गज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते ।
तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्रोति मनुजोत्तमः

kāśīviśveśvaraṃ liṅgajyotirliṅgaṃ taducyate |
taṃ dṛṣṭvā paramaṃ jyotirāproti manujottamaḥ

---

1,6.52

काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी ।
सत्पद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना

kāśīpradakṣiṇā yena kṛtā trailokyapāvanī |
satpadvīpāsābdhiśailā bhūḥ parikramitāmunā

---

1,6.53

धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयो ऽमलाः ।
शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः

dhātumṛddārapāṣāṇalekhyādyā mūrtayo 'malāḥ |
śivasya vācyutasyāpi tāsu saṃnihito hariḥ

---

1,6.54

तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा ।
पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः

tulasīkānanaṃ yatra yatra pahmavanaṃ dvijā |
purāṇapaṭhanaṃ yatra yatra saṃnihito hariḥ

---

1,6.55

पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते ।
तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्त्रानां दिने दिने

purāṇasaṃhitāvaktā harirityabhidhīyate |
tadbhaktiṃ kurvatāṃ nṝṇāṃ gaṅgāstrānāṃ dine dine

---

1,6.56

पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्त्रानसमा द्विज ।
तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता

purāṇaśravaṇe bhaktirgaṅgāstrānasamā dvija |
tadvaktari ca yā bhaktiḥ sā prayāgopamā smṛtā

---

1,6.57

पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् ।
संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः

purāṇadharmakathanairyaḥ samuddharate jagat |
saṃsārasāgare magnaṃ sa hariḥ parikīrtitaḥ

---

1,6.58

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम्

nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ |
nāsti viṣṇusamaṃ daivaṃ nāsti tattvaṃ guroḥ param

---

1,6.59

वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्ठस्तारकाणां यथा शशी ।
यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता

varṇānāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhastārakāṇāṃ yathā śaśī |
yathā payodhiḥ sindhūnāṃ tathā gaṅgā parā smṛtā

---

1,6.60

नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः ।
नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी

nāsti śāntisamo bandhurnāsti satyātparaṃ tapaḥ |
nāsti mokṣātparo lābho nāsti gaṅgāsamā nadī

---

1,6.61

गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः ।
भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयन्ततः

gaṅgāyāḥ paramaṃ nāma pāpāraṇyadavānalaḥ |
bhavavyādhiharā gaṅgā tasmātsevyā prayantataḥ

---

1,6.62

गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते ।
एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज

gāyatrī jāhnavī cobhe sarvapāpahare smṛte |
etayorbhaktihīno yastaṃ vidyātpatitaṃ dvija

---

1,6.63

गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी ।
उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते

gāyatrī chandasāṃ mātā mātā lokasya jāhnavī |
ubhe te sarvapāpānāṃ nāśakāraṇatāṃ gate

---

1,6.64

यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति ।
विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे

yasya prasannā gāyatrī tasya gaṅgā prasīdati |
viṣṇuśaktiyute te dve samakāmaprasiddhede

---

1,6.65

धर्मार्थकामरुपाणां फलरुपे निरञ्जने ।
सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे

dharmārthakāmarupāṇāṃ phalarupe nirañjane |
sarvalokānugrahārthaṃ pravartete mahottame

---

1,6.66

अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा ।
तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी

atīva durllabhā nṝṇāṃ gāyatrī jāhnavī tathā |
tathaiva tulasībhaktirharibhaktiśca sāttvikī

---

1,6.67

अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी ।
हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारुप्यदायिनी ।
यत्र स्त्राता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम्

aho gaṅgā mahābhāgā smṛtā pāpapraṇāśinī |
harilokapradā dṛṣṭā pītā sārupyadāyinī |
yatra strātā narā yānti viṣṇoḥ padamanuttamam

---

1,6.68

नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः ।
गङ्गास्त्रानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः

nārāyaṇo jagaddhātā vāsudevaḥ sanātanaḥ |
gaṅgāstrānaparāṇāṃ tu vāñchitārthaphalapradaḥ

---

1,6.69

गङ्गाजलकरणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम्

gaṅgājalakaraṇenāpi yaḥ sikto manujottamaḥ |
sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramaṃ padam

---

1,6.70

यद्विन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः ।
विसृज्यराक्षसं भावं संप्रात्पः परमं पदम्

yadvindusevanādeva sagarānvayasambhavaḥ |
visṛjyarākṣasaṃ bhāvaṃ saṃprātpaḥ paramaṃ padam

1,7.1

इति श्रीवृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टो ऽध्यायः नारद उवाच को ऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरावन्वये ।
सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्म्रमाख्यातुमर्हसि

iti śrīvṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgāmāhātmyaṃ nāma ṣaṣṭo 'dhyāyaḥ nārada uvāca ko 'sau rākṣasabhāvāddhi mocitaḥ sagarāvanvaye |
sagaraḥ ko muniśreṣṭha tanmramākhyātumarhasi

---

1,7.2

सनक उवाच श्रुणुष्व मुनिशार्दूल गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ।
यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् ।
गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम्

sanaka uvāca śruṇuṣva muniśārdūla gaṅgāmāhātmyamuttamam |
yajjalasparśamātreṇa pāvitaṃ sāgaraṃ kulam |
gataṃ viṣṇupadaṃ vipra sarvalokottamottamam

---

1,7.3

आसीद्रविकुले बाहुर्नाम वृकात्मजः ।
बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः

āsīdravikule bāhurnāma vṛkātmajaḥ |
bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ dharmato dharmatatparaḥ

---

1,7.4

ब्रह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये च जन्तवः ।
स्थापिताः स्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः

brahmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānye ca jantavaḥ |
sthāpitāḥ svasvadharmeṣu tena bāhurviśāṃpatiḥ

---

1,7.5

अश्वमेधैरियाजासौ सत्पद्वीपेषु सत्पभिः ।
अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णाशुकादिभिः

aśvamedhairiyājāsau satpadvīpeṣu satpabhiḥ |
atarppayadbhūmidevān gobhūsvarṇāśukādibhiḥ

---

1,7.6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः ।
मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम्

aśāsannītiśāstreṇa yatheṣṭaṃ paripanthinaḥ |
mene kṛtārthamātmānamanyātapanivāraṇam

---

1,7.7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलिं यत्सर्वदा जनाः ।
भूषिता भूषणौर्दिव्यैस्तद्राष्ट्रे सुखिनो मुने

candanāni manojñāni baliṃ yatsarvadā janāḥ |
bhūṣitā bhūṣaṇaurdivyaistadrāṣṭre sukhino mune

---

1,7.8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता

akṛṣṭapacyā pṛthivī phalapuṣpasamanvitā

---

1,7.9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्रः काले काले मुनिश्वरः ।
आधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः

vavarṣa bhūmau devendraḥ kāle kāle muniśvaraḥ |
ādharmaniratāpāye prajā dharmeṇa rakṣitāḥ

---

1,7.10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसंपद्विनाशकृत् ।
अहॄङ्कारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः

ekadā tasya bhūpasya sarvasaṃpadvināśakṛt |
ahṝṅkāro mahāñjajñe sāsūyo lopahetukaḥ

---

1,7.11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली ।
कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्यो ऽस्ति को ऽपरः

ahaṃ rājā samastānāṃ lokānāṃ pālako balī |
karttā mahākratūnāṃ ca mattaḥ pūjyo 'sti ko 'paraḥ

---

1,7.12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयरयः ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्र विशारदः

ahaṃ vicakṣaṇaḥ śrīmāñjitāḥ sarve mayarayaḥ |
vedavedāṅgatattvajño nītiśāstra viśāradaḥ

---

1,7.13

अजेयो ऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः को ऽन्यो ऽधिको भुवि ।
अहॄङ्कारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि

ajeyo 'vyāhataiśvaryo mattaḥ ko 'nyo 'dhiko bhuvi |
ahṝṅkāraparasyaivaṃ jātāsūyā pareṣvapi

---

1,7.14

असूयातो ऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर ।
एषु स्थितेषु तु नरो विनाषं यत्यसंशयम्

asūyāto 'bhavatkāmastasya rājño munīśvara |
eṣu sthiteṣu tu naro vināṣaṃ yatyasaṃśayam

---

1,7.15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्

yauvanaṃ dhanasaṃpattiḥ prabhutvamavivekitā |
ekaikamapyanarthāya kimu yatra catuṣṭayam

---

1,7.16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी ।
स्वदेहनाशिनी विग्र सर्वसंपद्विनाशिनी

tasyāsūyā nu mahatī jātā lokavirodhinī |
svadehanāśinī vigra sarvasaṃpadvināśinī

---

1,7.17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते ।
तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत

asūyāviṣṭamanasi yadi saṃpatpravarttate |
tuṣāgniṃ vāyusaṃyogamiva jānīhi suvrata

---

1,7.18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा ।
परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च

asūyopetamanasāṃ dambhācāravatāṃ tathā |
paruṣoktiratānāṃ ca sukhaṃ neha paratra ca

---

1,7.19

असूयाविष्टचित्ता नां सदा निष्ठुरभाषिणाम् ।
प्रियावा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः

asūyāviṣṭacittā nāṃ sadā niṣṭhurabhāṣiṇām |
priyāvā tanayā vāpi bāndhavā apyarātayaḥ

---

1,7.20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् ।
स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः

manobhilāṣaṃ kurute yaḥ samīkṣya parastriyam |
sa svasaṃpadvināśāya kuṭhāro nātra saṃśayaḥ

---

1,7.21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने ।
सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सूरं कुधीः

yaḥ svaśreyovināśāya kuryādyatnaṃ naro mune |
sarveṣāṃ śreyasaṃ dṛṣṭvā sa kuryānmatsūraṃ kudhīḥ

---

1,7.22

मित्रापत्यगृहक्षेत्र धनधान्यपषुष्वपि ।
हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज

mitrāpatyagṛhakṣetra dhanadhānyapaṣuṣvapi |
hānimicchannaraḥ kuryādasūyāṃ satataṃ dvija

---

1,7.23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः ।
हैहयास्ताललजङ्घाश्च बलिनो ऽरातयो ऽभवन्

atha tasyāvinītasya hyasūyāviṣṭacetasaḥ |
haihayāstālalajaṅghāśca balino 'rātayo 'bhavan

---

1,7.24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते ।
स एव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते

yasyānukūlo lakṣmīśaḥ saubhāgyaṃ tasya varddhate |
sa eva vimukho yasya saubhāgyaṃ tasya hīyate

---

1,7.25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः ।
यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद

tāvatputrāśca pautrāśca dhanadhānyagṛhādayaḥ |
yāvadīkṣeta lakṣmīśaḥ kṛpāpāṅgena nārada

---

1,7.26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः ।
श्लाध्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये

api mūrkhāndhabadhirajaḍāḥ śūrā vivekinaḥ |
ślādhyā bhavanti viprendra prekṣitā mādhavena ye

---

1,7.27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् ।
जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः

saubhāgyaṃ tasya hīyeta yasyāsūyādilāñchanam |
jāyate nātra saṃdeho jantudveṣo viśeṣataḥ

---

1,7.28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः ।
तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसतम्

satataṃ yasya kasyāpi yo dveṣaṃ kurute naraḥ |
tasya sarvāṇi naśyanti śreyāṃsi munisatam

---

1,7.29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः ।
धनं धान्यं मही संपनद्विश्यति ततो ध्रुवम्

asūyā varddhate yasya tasya viṣṇuḥ parāṅmukhaḥ |
dhanaṃ dhānyaṃ mahī saṃpanadviśyati tato dhruvam

---

1,7.30

विवेकं हन्त्यहॄङ्कारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् ।
आपदः संभवन्त्येवेत्यहॄङ्कारं त्यजेत्ततः

vivekaṃ hantyahṝṅkārastvavivekāttu jīvinām |
āpadaḥ saṃbhavantyevetyahṝṅkāraṃ tyajettataḥ

---

1,7.31

अहं कारो भवेद्यस्य तस्य नाशो ऽतिवेगतः ।
असूयाविसृष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह

ahaṃ kāro bhavedyasya tasya nāśo 'tivegataḥ |
asūyāvisṛṣṭamanasastasya rājñaḥ paraiḥ saha

---

1,7.32

आयोधनमभीद्धोरं मासमेकं निरन्तरम् ।
हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः

āyodhanamabhīddhoraṃ māsamekaṃ nirantaram |
haihayaistālajaṅghaiśca ripubhiḥ sa parājitaḥ

---

1,7.33

स तु बाहुस्ततो दुःखी अन्तर्वत्न्या स्वभार्यया ।
अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः

sa tu bāhustato duḥkhī antarvatnyā svabhāryayā |
avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahatsaraḥ

---

1,7.34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च ।
सरोगतविहङ्गास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत्

asūyopetamanasastasya bhāvaṃ nirīkṣya ca |
sarogatavihaṅgāste līnāścitramidaṃ mahat

---

1,7.35

अहो कष्टमहो रुपं घोरमत्र समागतम् ।
विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहङ्गमाः

aho kaṣṭamaho rupaṃ ghoramatra samāgatam |
viśantastvarayā vāsamityūcuste vihaṅgamāḥ

---

1,7.36

सो ऽवगाह्यसरोभूपः पत्नीभ्यां सहितो मुता ।
पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रितः

so 'vagāhyasarobhūpaḥ patnībhyāṃ sahito mutā |
pītvā jalaṃ ca sukhadaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ

---

1,7.37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः ।
दुर्गुणान्विगणय्यास्यधिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः

tasminbāhau vanaṃ yāte tenaiva parirakṣitāḥ |
durguṇānvigaṇayyāsyadhigdhigityabruvanprajāḥ

---

1,7.38

यो वा को वा गुणी मर्त्यः सर्वश्वाध्यतरोद्विजः ।
सर्वसंपत्समायुक्तो ऽप्यगुणीनिन्दितो जनैः

yo vā ko vā guṇī martyaḥ sarvaśvādhyatarodvijaḥ |
sarvasaṃpatsamāyukto 'pyaguṇīnindito janaiḥ

---

1,7.39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते ।
यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रागगा जनाः ।
संतुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा

apakīrtisamo mṛtyurlokeṣvanyo na vidyate |
yadā bāhurvanaṃ yātastadā tadrāgagā janāḥ |
saṃtuṣṭiṃ paramāṃ yātā davathau vigate yathā

---

1,7.40

निन्दातो बहुशो बाहुर्मृतवत्काननेस्थितः ।
निहत्य कर्म च यशो लोके द्वजवरोत्तम

nindāto bahuśo bāhurmṛtavatkānanesthitaḥ |
nihatya karma ca yaśo loke dvajavarottama

---

1,7.41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्मास्ति क्रोधसमो रिपुः ।
नास्ति निन्दासमं पापं नास्ति मोहसमासवः

nāstyakīrtisamo mṛtyurmāsti krodhasamo ripuḥ |
nāsti nindāsamaṃ pāpaṃ nāsti mohasamāsavaḥ

---

1,7.42

नास्त्यसूयासमा कीर्तिर्नास्ति कामसमो ऽनलः ।
नास्ति रागसमः पाशो नास्ति सङ्गसमं विषम्

nāstyasūyāsamā kīrtirnāsti kāmasamo 'nalaḥ |
nāsti rāgasamaḥ pāśo nāsti saṅgasamaṃ viṣam

---

1,7.43

एवं विलप्यबहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः ।
जीर्णाङ्गोमनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ

evaṃ vilapyabahudhā bāhuratyantaduḥkhitaḥ |
jīrṇāṅgomanasastāpād vṛddhabhāvādabhūdasau

---

1,7.44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः ।
स बाहुर्व्याधिना ग्रस्ते ममार मुनिसत्तम

gate bahutithe kāle aurvāśramasamīpataḥ |
sa bāhurvyādhinā graste mamāra munisattama

---

1,7.45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा ।
चिरं विलप्य बहुधा सहगन्तुं मनो दधे

tasya bhāryā ca duḥkhārtā kaniṣṭhā garbhiṇī tadā |
ciraṃ vilapya bahudhā sahagantuṃ mano dadhe

---

1,7.46

समानीय चसैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता ।
समारोप्य तन्पूरुढं स्वयं समुपचक्रमे

samānīya casaidhāṃsi citāṃ kṛtvātiduḥkhitā |
samāropya tanpūruḍhaṃ svayaṃ samupacakrame

---

1,7.47

एतस्मिन्नन्तरे धीमनौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः ।
एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना

etasminnantare dhīmanaurvastejonidhirmuniḥ |
etadvijñātavānsarvaṃ parameṇa samādhinā

---

1,7.48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञामुनीश्वराः ।
गतासूया महात्नानः पश्यन्तिज्ञान चक्षुषा

bhūtaṃ bhavyaṃ varttamānaṃ trikālajñāmunīśvarāḥ |
gatāsūyā mahātnānaḥ paśyantijñāna cakṣuṣā

---

1,7.49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः ।
संप्रात्पस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता

tapobhistejasāṃ rāśiraurvapuṇyasamo muniḥ |
saṃprātpastatra sādhvī ca yatra bāhupriyā sthitā

---

1,7.50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः ।
प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः

citāmāroḍhumudyuktāṃ tāṃ dṛṣṭvā munisattamaḥ |
provāca dharmamūlāni vākyāni munisattamaḥ

---

1,7.51

और्व उवाच राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् ।
तवोदरे चक्रवर्ती शनुहन्ता हि तिष्टति

aurva uvāca rājavaryapriye sādhvi mā kuruṣvātisāhasam |
tavodare cakravartī śanuhantā hi tiṣṭati

---

1,7.52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा ।
रजस्वला राजसुतेनारोहति चिन्ताशुभो

bālāpatyāśca garbhiṇyo hyadṛṣṭaṛtavastathā |
rajasvalā rājasutenārohati cintāśubho

---

1,7.53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः ।
दाम्भिनोनिन्दकस्यापि भ्रूणघ्रस्य न निष्कृतिः

brahmahatyādipāpānāṃ proktā niṣkṛtiruttamaiḥ |
dāmbhinonindakasyāpi bhrūṇaghrasya na niṣkṛtiḥ

---

1,7.54

नास्तिकस्य कृतन्घस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च ।
विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति सुव्रते

nāstikasya kṛtanghasya dharmopekṣākarasya ca |
viśvāsaghātakasyāpi niṣkṛtirnāsti suvrate

---

1,7.55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने ।
यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शान्तिमेष्यति

tasmādetanmahatpāpaṃ karttuṃ nārhasi śobhane |
yadetadduḥkhamutpannaṃ tatsarvaṃ śāntimeṣyati

---

1,7.56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् ।
विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कुजौ

ityuktā muninā sādhvī viśvasya tadanugraham |
vilalāpātiduḥkhārtā samuhyadhavapatkujau

---

1,7.57

और्वो ऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदुः ।
मारोदीराज ननये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि

aurvo 'pi tāṃ punaḥ prāha sarvaśāstrārthakoviduḥ |
mārodīrāja nanaye śriyamagrye gamiṣyasi

---

1,7.58

मा भुं चास्त्रमाहाभागेप्रेतो दाह्यो ऽद्य सज्जनैः ।
तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचिता क्रि पाम्

mā bhuṃ cāstramāhābhāgepreto dāhyo 'dya sajjanaiḥ |
tasmācchokaṃ parityajya kuru kālocitā kri pām

---

1,7.59

पण्डिते वापिमूर्खे वा दरिद्रे वाश्रियान्विते ।
दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योःसर्वत्रतुल्यता

paṇḍite vāpimūrkhe vā daridre vāśriyānvite |
durvṛtte vā suvṛtte vā mṛtyoḥsarvatratulyatā

---

1,7.60

नगरे वा तथामन्ये दैन्यमत्रातिरिच्यते

nagare vā tathāmanye dainyamatrātiricyate

---

1,7.61

यद्यत्पुरातनं कर्मतत्तदेर्विह युज्यते ।
कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः

yadyatpurātanaṃ karmatattaderviha yujyate |
kāraṇaṃ daivamevātra manye sopādhikā janāḥ

---

1,7.62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके ।
मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने

garbhe vā bālyabhāve vā yauvane vāpi vārddhake |
mṛtyorvaśaṃ prayātavyaṃ jantubhiḥ kamalānane

---

1,7.63

हन्ति पाति च गोविन्द्रो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् ।
प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु

hanti pāti ca govindro jantūnkarmavaśe sthitān |
pravādaṃ ropayantyajñā hetumātreṣu jantuṣu

---

1,7.64

तस्मादुःखं परित्यज्य सुखिती भव सुव्रते ।
कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव

tasmāduḥkhaṃ parityajya sukhitī bhava suvrate |
kuru patyuśca karmāṇi vivekena sthirā bhava

---

1,7.65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामथुतैर्गृतम् ।
सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम्

etaccharīraṃ duḥkhānāṃ vyādhīnāmathutairgṛtam |
sukhābhāsaṃ bahukleśaṃ karmapāśena yantritam

---

1,7.66

इत्याश्चास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् ।
त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम्

ityāścāsya mahābuddhistayā kāryāṇyakārayat |
tyaktaśokā ca sā tanvī natā prāha munīśvaram

---

1,7.67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकाङ्क्षिणः ।
नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले

kimatra citraṃ yatsantaḥ parārthaphalakāṅkṣiṇaḥ |
nahi drumāśca bhogārthaṃ phalanti jagatītale

---

1,7.68

यो ऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् ।
स एव विष्णुःसत्त्वस्थो यतः परिहिते स्थितः

yo 'nyaduḥkhāni vijñāya sādhuvākyaiḥ prabodhayet |
sa eva viṣṇuḥsattvastho yataḥ parihite sthitaḥ

---

1,7.69

अन्य दुःखेन यो दुःखी यो ऽन्यहर्षेण हर्षितः ।
स एव जगतामीशो नररुपधरो हरिः

anya duḥkhena yo duḥkhī yo 'nyaharṣeṇa harṣitaḥ |
sa eva jagatāmīśo nararupadharo hariḥ

---

1,7.70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये ।
सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि

sadbhiḥ śrutāni śāstrāṇi paraduḥkhavimuktaye |
sarveṣāṃ duḥkhanāśāya iti santo vadanti hi

---

1,7.71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तते तत्र दुःखं न बाधते ।
वर्तते यत्र मार्ताण्डः कथं तत्रतमो भवेत्

yatra santaḥ pravarttate tatra duḥkhaṃ na bādhate |
vartate yatra mārtāṇḍaḥ kathaṃ tatratamo bhavet

---

1,7.72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः ।
चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः

ityevaṃ vādinī sā tu svapatyuścāparāḥ kriyāḥ |
cakāra tatsarastīre muniproktavidhānataḥ

---

1,7.73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् ।
चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ।
प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम्

sthite tatra munau rājā devarāḍiva saṃjvalan |
citāmadhyādviniṣkramya vimānavaramāsthitaḥ |
prapede paramaṃ dhāma natvā caurvaṃ munīśvaram

---

1,7.74

महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः ।
परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः

mahāpātakayuktā vā yuktā vā copapātakaiḥ |
paraṃ padaṃ prayāntyeva mahadbhiravalokitāḥ

---

1,7.75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम ।
यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम्

kalevaraṃ vā tadbhasma taddhūmaṃ vāpi sattama |
yadi paśyati puṇyātmā sa prayāti parāṃ gatim

---

1,7.76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदंमुनेः ।
चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद्

patyuḥ kṛtakriyā sā tu gatvāśramapadaṃmuneḥ |
cakāra tasya śuśrūṣāṃ sapatnyā saha nārad

1,8.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सत्पमो ऽध्यायः सनक उवाच एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर ।
चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषआं प्रतिवासररम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgāmāhātmyaṃ nāma satpamo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca evamaurvāśrame te dve bāhubhārye munīśvara |
cakrāte bhaktibhāvena śuśrūṣaāṃ prativāsararam

---

1,8.2

गते वर्षार्ध्दके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज ।
तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः संपदं प्रति

gate varṣārdhdake kāle jyeṣṭhā rājñī tu yā dvija |
tasyāḥ pāpamatirjātā sapatnyāḥ saṃpadaṃ prati

---

1,8.3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया ।
न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया

tatastayā garo dattaḥ kaniṣṭhāyai tu pāpayā |
na svaprabhāvaṃ cakre vai garo muniniṣevayā

---

1,8.4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सामुदिनं मुनेः ।
चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा

bhūlepanādibhiḥ samyagyataḥ sāmudinaṃ muneḥ |
cakāra sevāṃ tenāsau jīrṇapuṇyena karmaṇā

---

1,8.5

ततो मास त्रये ऽतीते गरेण सहितंसुतम् ।
सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा

tato māsa traye 'tīte gareṇa sahitaṃsutam |
suṣāva suśubhe kāle śuśrūṣānaṣṭakilbiṣā

---

1,8.6

अहो सत्संगतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् ।
न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम्

aho satsaṃgatirloke kiṃ pāpaṃ na vināśayet |
na tadātisukhaṃ kiṃ vā narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

---

1,8.7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारीतं परैः ।
तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम्

jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ yaccānyatkārītaṃ paraiḥ |
tatsarvaṃ nāśayatyāśu paricaryā mahātmanām

---

1,8.8

जडो ऽपि याति पूज्यत्वं सत्संगाज्जगतीतलं ।
कलामात्रो ऽपि शीताशुः शंभुना स्वीकृतो यथा

jaḍo 'pi yāti pūjyatvaṃ satsaṃgājjagatītalaṃ |
kalāmātro 'pi śītāśuḥ śaṃbhunā svīkṛto yathā

---

1,8.9

सत्संगतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा ।
इहामुत्र च विग्नेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः

satsaṃgatiḥ parāmṛddhiṃ dadāti hi nṛṇāṃ sadā |
ihāmutra ca vignendra santaḥ pūjyatamāstataḥ

---

1,8.10

अहो महग्दुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वरा ।
गर्भं प्रात्पो गरो जीर्णो मासत्रयमहो ऽद्भुतम्

aho mahagduṇānvaktuṃ kaḥ samartho munīśvarā |
garbhaṃ prātpo garo jīrṇo māsatrayamaho 'dbhutam

---

1,8.11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः ।
जातकर्म चचकारासौ तन्नाम सगरेति च

gareṇa sahitaṃ putraṃ dṛṣṭvā tejonidhirmuniḥ |
jātakarma cacakārāsau tannāma sagareti ca

---

1,8.12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् ।
चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः

pupoṣa sagaraṃ bālaṃ tanmātā prītipūrvakam |
caulopavītakarmāṇi tathā cakre munīśvaraḥ

---

1,8.13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् ।
समर्थं सगरं दृष्ट्वा किञ्चिदुद्भिन्नशैशवम्

śāstrāṇyadhyāpayāmāsa rājayogyāni mantravit |
samarthaṃ sagaraṃ dṛṣṭvā kiñcidudbhinnaśaiśavam

---

1,8.14

मन्त्रवत्सर्व शास्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः ।
सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने

mantravatsarva śāstrāstraṃ dattavānsa munīśvaraḥ |
sagaraḥ śikṣitastena samyagaurvarṣiṇā mune

---

1,8.15

बभूव बलवान्धर्मि कृतज्ञो गुणवान्सुधीः ।
धर्मज्ञः सो ऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः ।
सभित्कुशांवुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत्

babhūva balavāndharmi kṛtajño guṇavānsudhīḥ |
dharmajñaḥ so 'pi sagaro muneramitatejasaḥ |
sabhitkuśāṃvupuṣpādi pratyahaṃ samupānayat

---

1,8.16

स कदाचिद्गुणिनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः

sa kadācidguṇinidhiḥ praṇipatya svamātaram |
uvāca prāñjalirbhūtvā sagaro vinayānvitaḥ

---

1,8.17

सगर उवाच मातर्गतः पिता कुत्र किंनामा कस्य वंशजः ।
तत्सर्वं मेसमाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम

sagara uvāca mātargataḥ pitā kutra kiṃnāmā kasya vaṃśajaḥ |
tatsarvaṃ mesamācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama

---

1,8.18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तो ऽपि मृतोपमाः

pitrā vihīnā ye loke jīvanto 'pi mṛtopamāḥ

---

1,8.19

दरीद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः ।
यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते

darīdro 'pi pitā yasya hyāste sa dhanadopamaḥ |
yasya mātā pitā nāsti sukhaṃ tasya na vidyate

---

1,8.20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः ।
मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः ।
अपुत्रस्य वृथां जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि

dharmahīno yathā mūrkhaḥ paratreha ca ninditaḥ |
mātāpitṛvihīnasya ajñasyāpyavivekinaḥ |
aputrasya vṛthāṃ janma ṛṇagrastasya caiva hi

---

1,8.21

चन्द्रहीना यथा रात्रिः पह्महीनं यथा सरः ।
पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः

candrahīnā yathā rātriḥ pahmahīnaṃ yathā saraḥ |
patihīnā yathā nārī pitṛhīnastathā śiśuḥ

---

1,8.22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही ।
पशुहीनो यथा वैश्यस्तया पित्रा विनार्भक्तः

dharmahīno yathā jantuḥ karmahīno yathā gṛhī |
paśuhīno yathā vaiśyastayā pitrā vinārbhaktaḥ

---

1,8.23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा ।
तपो यथा दयाहीनं सथा पित्रा विवार्भकः

satyahīnaṃ yathā vākyaṃ sādhuhīnā yathā sabhā |
tapo yathā dayāhīnaṃ sathā pitrā vivārbhakaḥ

---

1,8.24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी ।
बेदहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भक्तः

vṛkṣahīnaṃ yathāraṇyaṃ jalahīnā yathā nadī |
bedahīno yathā vājī tathā pitrā vinārbhaktaḥ

---

1,8.25

यथा लगुतरो लोके मातर्याव्ञापरो नरः ।
तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितः सुतः

yathā lagutaro loke mātaryāvñāparo naraḥ |
tathā pitrā vihīnastu bahuduḥkhānvitaḥ sutaḥ

---

1,8.26

इतीतितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वास्य दुःखिता ।
संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत्

itītitaṃ sutenaiṣā śrutvā niḥśvāsya duḥkhitā |
saṃpṛṣṭaṃ tadyathāvṛttaṃ sarvaṃ tasmai nyavedayat

---

1,8.27

तच्छुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्त लोचनः ।
हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा

tacchutvā sagaraḥ kruddhaḥ kopasaṃrakta locanaḥ |
haniṣyāmītyarātīnsa pratijñāmakarottadā

---

1,8.28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः ।
प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना वदा

pradakṣiṇīkṛtya muniṃ jananīṃ ca praṇamya saḥ |
prasthāpitaḥ pratasthe ca tenaiva muninā vadā

---

1,8.29

और्वाश्रमाद्रिनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः ।
वशिष्टं स्वकुलाचार्यं प्रात्पः प्रीतिसमन्वितः

aurvāśramādriniṣkrāntaḥ sagaraḥ satyavāk śuciḥ |
vaśiṣṭaṃ svakulācāryaṃ prātpaḥ prītisamanvitaḥ

---

1,8.30

प्रणम्य गुरवे तस्मै विशिष्टाय महात्मने ।
सर्वं विज्ञापत्रामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते

praṇamya gurave tasmai viśiṣṭāya mahātmane |
sarvaṃ vijñāpatrāmāsa jñānadṛṣṭyā vijānate

---

1,8.31

ऐन्द्रास्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्रेयं सगरो नृपः ।
तेनैव मुनिनावाप खड्गं वज्रोपमं धनुः

aindrāstraṃ vāruṇaṃ brāhmamāgreyaṃ sagaro nṛpaḥ |
tenaiva munināvāpa khaḍgaṃ vajropamaṃ dhanuḥ

---

1,8.32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् ।
आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम्

tatastenābhyanujñātaḥ sagaraḥ saumanasyavān |
āśīrbhirarcitaḥ sadyaḥ pratasthe praṇipatya tam

---

1,8.33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः ।
सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गासिनः

ekenaiva tu cāpena sa śūraḥ paripanthinaḥ |
saputrapautrānsagaṇānakarotsvargāsinaḥ

---

1,8.34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंततास्तदरातवः ।
केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः

taccāpamuktabāṇāgnisaṃtatāstadarātavaḥ |
kecidvinaṣṭā saṃtrastāstathā cānye pradudruvuḥ

---

1,8.35

केचिद्विशीर्ण केशाश्चवल्मीकोपरि संस्थिताः ।
तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्राश्च विविशुर्जनलम्

kecidviśīrṇa keśāścavalmīkopari saṃsthitāḥ |
tṛṇānyabhakṣayankecinnagrāśca viviśurjanalam

---

1,8.36

शकाश्च यवनाश्वेवतथा चान्ये महीभृतः ।
सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्टं प्राणलोलुपाः

śakāśca yavanāśvevatathā cānye mahībhṛtaḥ |
satvaraṃ śaraṇaṃ jagmurvaśiṣṭaṃ prāṇalolupāḥ

---

1,8.37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् ।
चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्रात्प श्चाचार्यसन्निधिम्

jitakṣitirbāhuputro ripūngurusamīpagān |
cārairvijñātavānsadyaḥ prātpa ścācāryasannidhim

---

1,8.38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्टः शरणागतांस्तान् ।
त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विवारयामास तदा क्षणेन

tamāgataṃ bāhusutaṃ niśamya munirvaśiṣṭaḥ śaraṇāgatāṃstān |
trātuṃ ca śiṣyābhihitaṃ ca kartuṃ vivārayāmāsa tadā kṣaṇena

---

1,8.39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् ।
अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदवहिष्कृतान्

cakāra muṇḍāñśabarānyavanāṃllambamūrddhajān |
andhāṃśca śmaśrulānsarvānmuṇḍānvedavahiṣkṛtān

---

1,8.40

वसिष्टमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः ।
प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम्

vasiṣṭamuninā tena hataprāyānnirīkṣya saḥ |
prahasanprāha sagaraḥ svaguruṃ tapaso nidhim

---

1,8.41

सागर उवाच भो भो गुरो दुराचारानेतान्रक्षसि तान्वृथा ।
सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान्

sāgara uvāca bho bho guro durācārānetānrakṣasi tānvṛthā |
sarvathāhaṃ haniṣyāmi matpiturdeśahārakān

---

1,8.42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः ।
स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः

upekṣeta samarthaḥ sandharmasya paripanthinaḥ |
sa eva sarvanāśāya hetubhūto na saṃśayaḥ

---

1,8.43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जताः सकलं जगत् ।
त एव बलहीनाश्चेद्भजन्ते ऽत्यन्तसाधुताम्

bāndhavaṃ prathamaṃ matvā durjatāḥ sakalaṃ jagat |
ta eva balahīnāścedbhajante 'tyantasādhutām

---

1,8.44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः ।
तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम्

aho māyākṛtaṃ karma khalāḥ kaśmalacetasaḥ |
tāvatkurvanti kāryāṇi yāvatsyātprabalaṃ balam

---

1,8.45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् ।
साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत्

dāsabhāvaṃ ca śatrūṇāṃ vārastrīṇāṃ ca sauhṛdam |
sādhubhāvaṃ ca sarpāṇāṃ śreyaskāmo na viśvaset

---

1,8.46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः ।
तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्य विपर्यये

prahāsaṃ kurvate nityaṃ yāndantāndarśayankhalāḥ |
tāneva darśayantyāśu svasāmarthya viparyaye

---

1,8.47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च ।
अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः

piśunā jihvayā pūrvaṃ paruṣaṃ pravadanti ca |
atīva karuṇaṃ vākyaṃ vadantyeva tathābalāḥ

---

1,8.48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः ।
साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत्

śreyaskāmo bhavedyastu nītiśāstrārthakovidaḥ |
sādhutvaṃ samabhāvaṃ ca khalānāṃ naiva viśvaset

---

1,8.49

दुर्जनं प्रणतिं यान्ते मित्रं कैतवशीलितम् ।
दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः

durjanaṃ praṇatiṃ yānte mitraṃ kaitavaśīlitam |
duṣṭāṃ bhāryāṃ ca viśvasto mṛta eva na saṃśayaḥ

---

1,8.50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरुपव्याघ्रकर्मिणः ।
हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे

mā rakṣa tasmādetānvai gorupavyāghrakarmiṇaḥ |
hatvaitānakhilān duṣṭāṃstvatprasādānmahīṃ bhaje

---

1,8.51

वशिष्टस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः ।
कराभ्यां सगस्ययाङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह

vaśiṣṭastadvacaḥ śrutvā suprīto munisattamaḥ |
karābhyāṃ sagasyayāṅgaṃ spṛśannidamuvāca ha

---

1,8.52

वसिष्ट उवाच साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत ।
तथापि मद्वचऋ श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि

vasiṣṭa uvāca sādhu sādhu mahābhāga satyaṃ vadasi suvrata |
tathāpi madvacaṛ śrutvā parāṃ śāntiṃ labhiṣyasi

---

1,8.53

मयैते निहिताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः ।
हातानां हनवे कीर्तिः का समुत्पद्यते वद

mayaite nihitāḥ pūrvaṃ tvatpratijñāvirodhinaḥ |
hātānāṃ hanave kīrtiḥ kā samutpadyate vada

---

1,8.54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः ।
तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः

bhūmīśa jantavaḥ sarve karmapāśena yantritāḥ |
tathāpi pāpairnihatāḥ kimarthaṃ haṃsi tānpunaḥ

---

1,8.55

देहस्तु पापजनितः पूर्वपमेवैनसा हतः ।
आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः

dehastu pāpajanitaḥ pūrvapamevainasā hataḥ |
ātmā hyabhedyaḥ pūrṇatvācchāstrāṇāmeṣa niścayaḥ

---

1,8.56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः ।
कर्माणि दैवमूलानि देवाधीनमिदं जगत्

svakarmaphalabhogānāṃ hetumātrā hi jantavaḥ |
karmāṇi daivamūlāni devādhīnamidaṃ jagat

---

1,8.57

आत्मा ह्यभेद्यः रक्षिता दुष्टशिक्षिता ।
ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद

ātmā hyabhedyaḥ rakṣitā duṣṭaśikṣitā |
tato narairasvatantraiḥ kiṃ kāryaṃ sādhyate vada

---

1,8.58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते ।
पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः

śarīraṃ pāpasaṃbhūtaṃ pāpenaiva pravartate |
pāpamūlamidaṃ jñātvā kathaṃ hantuṃ samudyataḥ

---

1,8.59

आत्मा शुद्धो ऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः ।
तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः

ātmā śuddho 'pi dehastho dehīti procyate budhaiḥ |
tasmādidaṃ vapurbhūpa pāpamūlaṃ na saṃśayaḥ

---

1,8.60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज ।
भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत

pāpamūlavapurhantuḥ kā kīrtistava bāhuja |
bhaviṣyatīti niścitya naitānhiṃsīstataḥ suta

---

1,8.61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः ।
स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा

iti śrutvā gurorvākyaṃ virarāma sa kopataḥ |
spṛśankareṇa sagaraṃ nandanaṃ munayastadā

---

1,8.62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः ।
राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः

athātharvanidhistasya sagarasya mahātmanaḥ |
rājyābhiṣekaṃ kṛtavānmunibhiḥ saha suvrataiḥ

---

1,8.63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमति स्तथा ।
काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनसत्तम

bhāryādvayaṃ ca tasyāsītkeśinī sumati stathā |
kāśyapasya vidarbhasya tanaye munasattama

---

1,8.64

राज्ये प्रतिष्टिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः ।
वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ

rājye pratiṣṭite dṛṣṭvā muniraurvastaponidhiḥ |
vanādāgatya rājānaṃ saṃbhāṣya svāśramaṃ yayau

---

1,8.65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितोमुनिः ।
वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित्

kadācittasya bhūpasya bhāryābhyāṃ prārthitomuniḥ |
varaṃ dadāvapatyārthamaurvo bhārgavamantravit

---

1,8.66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः ।
केशितीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयम्

kṣaṇaṃ dhyānasthito bhūtvā trikālajño munīśvaraḥ |
keśitīṃ sumatiṃ caiva idamāha praharṣayam

---

1,8.67

और्व उवाच एका वंशधरं चैकमन्या षड्युतानि च ।
अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम्

aurva uvāca ekā vaṃśadharaṃ caikamanyā ṣaḍyutāni ca |
apatyārthaṃ mahābhāge vṛṇutāṃ ca yathepsitam

---

1,8.68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद ।
केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम्

atha śrutvā vacastasya muneraurvasya nārada |
keśinyekaṃ sutaṃ vavre vaṃśasantānakāraṇam

---

1,8.69

षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः ।
नाम्नासमञ्जाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम

ṣaṣṭisahasrāṇi sumatyā hyabhavansutāḥ |
nāmnāsamañjāḥ keśinyāstanayo munisattama

---

1,8.70

असमञ्जास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः ।
तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः

asamañjāstu karmāṇi cakāronmattaceṣṭitaḥ |
taṃ dṛṣṭvā sāgarāḥ sarve hyāsandurvṛttacetasaḥ

---

1,8.71

तद्वालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः ।
चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हिनम्

tadvālabhāvaṃ saṃduṣṭaṃ jñātvā bāhusuto nṛpaḥ |
cintayāmāsa vidhivatputrakarma vigarhinam

---

1,8.72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः ।
कारुकैस्ताड्यते वह्णिरयःसंयोगमात्रतः

aho kaṣṭatarā loke durjanānāṃ hi saṃgatiḥ |
kārukaistāḍyate vahṇirayaḥsaṃyogamātrataḥ

---

1,8.73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमञ्जसः ।
शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः

aṃśumānnāma tanayo babhūva hyasamañjasaḥ |
śāstrajño guṇavāndharmī pitāmahahite rataḥ

---

1,8.74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्रव कारिणः ।
अनुष्टानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते

durvṛttāḥ sāgarāḥ sarve lokopadrava kāriṇaḥ |
anuṣṭānavatāṃ nityamantarāyā bhavanti te

---

1,8.75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधित्रद्दिजैः ।
बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः

hutāni yāni yajñeṣu havīṃṣi vidhitraddijaiḥ |
bubhuje tāni sarvāṇi nirākṛtya divaukasaḥ

---

1,8.76

स्वर्गादाहृत्य सवतं रम्भाद्या देवयोषितः ।
भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः

svargādāhṛtya savataṃ rambhādyā devayoṣitaḥ |
bhajanti sāgarāstā vai kacagrahabalātkṛtāḥ

---

1,8.77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः ।
भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः

pārijātādivṛkṣāṇāṃ puṣpāṇyāhṛtya te khalāḥ |
bhūṣayanti svadehāni madyapānaparāyaṇāḥ

---

1,8.78

साधुवृत्तीः समाजह्नुः सदाचाराननाशयन् ।
मित्रैश्च योद्रुमारब्धा बलिनो ऽत्यन्तपापिनः

sādhuvṛttīḥ samājahnuḥ sadācārānanāśayan |
mitraiśca yodrumārabdhā balino 'tyantapāpinaḥ

---

1,8.79

एतद्दृष्ट्वातिदुःखार्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
विचारं परमं चक्रुरेतेषुं नाशहेतवे

etaddṛṣṭvātiduḥkhārtā devā indrapurogamāḥ |
vicāraṃ paramaṃ cakrureteṣuṃ nāśahetave

---

1,8.80

निश्चित्य विवुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् ।
कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरुपिणः

niścitya vivudhāḥ sarve pātālāntaragocaram |
kapilaṃ devadeveśaṃ yayuḥ pracchannarupiṇaḥ

---

1,8.81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानैदैकविग्रहम् ।
प्राणम्य दण्डवद्रूमौ तुष्टुवुव्रिदशास्ततः

dhyāyantamātmanātmānaṃ parānaidaikavigraham |
prāṇamya daṇḍavadrūmau tuṣṭuvuvridaśāstataḥ

---

1,8.82

देवा ऊचुः नमस्ते योगिने तुभ्यां साङ्ख्ययोगरताय च ।
नररुपप्रतिच्छिन्नविष्णवे जिष्णवे नमः

devā ūcuḥ namaste yogine tubhyāṃ sāṅkhyayogaratāya ca |
nararupapraticchinnaviṣṇave jiṣṇave namaḥ

---

1,8.83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे ।
संसारारण्यदावाग्रे धर्मपालनसेतवे

namaḥ pareśabhaktāya lokānugrahahetave |
saṃsārāraṇyadāvāgre dharmapālanasetave

---

1,8.84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः ।
सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान्

mahate vītarāgāya tubhyaṃ bhūyo namo namaḥ |
sāgaraiḥ pīḍitānasmāṃstrāyasva śaraṇāgatān

---

1,8.85

कपिल उवाच ये तु नाशमिहेच्छन्ति यशोबलधनायुषाम् ।
त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः

kapila uvāca ye tu nāśamihecchanti yaśobaladhanāyuṣām |
ta eva lokānbādhante nātrāśvāryaṃ sugetamāḥ

---

1,8.86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः ।
तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः

yastu bādhitumiccheta janānniraparādhinaḥ |
taṃ vidyātsarvalokeṣu pāpabhogarataṃ surāḥ

---

1,8.87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा ।
तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा

karmaṇā manasā vācā yastvanyānbādhate sadā |
taṃ hanti daivamevāśu nātra kāryā vicāraṇā

---

1,8.88

अल्पैरहोभिरे वैते नाशमेष्यन्ति सागराः ।
इत्युक्तं मुनिना तेन कपिलेन महात्मना ।
प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः

alpairahobhire vaite nāśameṣyanti sāgarāḥ |
ityuktaṃ muninā tena kapilena mahātmanā |
praṇamya taṃ yathānyāyaṃ gatā nākaṃ divaukasaḥ

---

1,8.89

अत्रान्तरे तु सगरोवसिष्टाद्यैर्महर्षिभिः ।
आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम्

atrāntare tu sagarovasiṣṭādyairmaharṣibhiḥ |
ārebhe hayamedhākhyaṃ yajñaṃ karttumanuttamam

---

1,8.90

तद्यज्ञे योजितं सत्पिमपहृत्य सुरेश्वरः ।
पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति

tadyajñe yojitaṃ satpimapahṛtya sureśvaraḥ |
pātāle sthāpayāmāsa kapilo yatra tiṣṭati

---

1,8.91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः ।
अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः

gūḍhavigrahaśakreṇa hṛtamaśvaṃ tu sāgarāḥ |
anveṣṭuṃ babhrabhurlokān bhūrādīṃśca suvismitāḥ

---

1,8.92

अहष्टसत्पयस्ते च पातालं गन्तु मुद्यताः ।
चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक्

ahaṣṭasatpayaste ca pātālaṃ gantu mudyatāḥ |
cakhnurmahītalaṃ sarvamekaiko yojanaṃ pṛthak

---

1,8.93

मृत्तिकां खनितां ते चौदधितीरे समाकिरन् ।
तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः

mṛttikāṃ khanitāṃ te caudadhitīre samākiran |
tadvāreṇa gatāḥ sarve pātālaṃ sagarātmajāḥ

---

1,8.94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः

vicinvanti hayaṃ tatra madonmattā vicetasaḥ

---

1,8.95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् ।
कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके

tatrāpaśyanmahātmānaṃ koṭisūryasamaprabham |
kapilaṃ dhyānanirataṃ vājinaṃ ca tadantike

---

1,8.96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वातिवेगतः ।
हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन्

tataḥ sarve tu saṃrabdhā muniṃ dṛṣṭvātivegataḥ |
hantumudyuktamanaso vidravantaḥ samāsadan

---

1,8.97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् ।
गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम्

hanyatāṃ hanyatāmeṣa vadhyatāṃ vadhyatāmayam |
guhyatāṃ gṛhyatāmāśu ityūcuste parasparam

---

1,8.98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्यानतत्परम् ।
सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत्

hṛtāśvaṃ sādhubhāvena bakavaddhyānatatparam |
santi cāro khalā loke kurvantyāḍambaraṃ mahat

---

1,8.99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् ।
समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि

ityuccaranto jahasuḥ kapilaṃ te munīśvaram |
samastendriyasaṃdohaṃ niyamyātmānamātmani

---

1,8.100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि

āsthitaḥ kapilasteṣāṃ tatkarma jñātavānnahi

---

1,8.101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् ।
पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे

āsannamṛtyavaste tu vinaṣṭamatayo munim |
padbhiḥ saṃtāḍayāmāsurbuhūṃ ca jagṛhuḥ pare

---

1,8.102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा ।
उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः

tatastyaktasamādhistu sa munirvismitastadā |
uvāca bhāvagambhīraṃ lokopadravakāriṇaḥ

---

1,8.103

ऐश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् ।
अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते

aiśvaryamadamattānāṃ kṣudhitānāṃ ca kāminām |
ahṝṅkāravimūḍhānāṃ viveko naiva jāyate

---

1,8.104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा ।
तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम्

nidherādhāramātreṇa mahī jvalati sarvadā |
tadeva mānavā bhuktvā jvalantīti kimadbhutam

---

1,8.105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः ।
महीरुहां श्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः

kimatra citraṃ sujanaṃ bādhante yadi durjanāḥ |
mahīruhāṃ ścānutaṭe pātayanti nadīrayāḥ

---

1,8.106

यत्र श्रीर्यौंवनं वापि शारदा वापि तिष्टति ।
तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मुर्खत्वं चापि जायते

yatra śrīryauṃvanaṃ vāpi śāradā vāpi tiṣṭati |
tatrāśrīrvṛddhatā nityaṃ murkhatvaṃ cāpi jāyate

---

1,8.107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते ।
नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरो ऽपिमदप्रदः

aho kanakamāhātmyamākhyātuṃ kena śakyate |
nāmasāmyādaho citraṃ dhattūro 'pimadapradaḥ

---

1,8.108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी ।
यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम्

bhavedyadi khalasya śrīḥ saiva lokavināśinī |
yathā sakhāgneḥ pavanaḥ pannagasya yathā viṣam

---

1,8.109

अहो धनमदान्दस्तु पश्यन्नपि न पश्यति ।
यदि पश्यत्यामहितं स पश्यति न संशयः

aho dhanamadāndastu paśyannapi na paśyati |
yadi paśyatyāmahitaṃ sa paśyati na saṃśayaḥ

---

1,8.110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजे ऽनलम् ।
स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात्

ityuktvā kapilaḥ kruddho netrābhyāṃ sasṛje 'nalam |
sa vahniḥ sāgarānsarvānbhasmasādakarotkṣaṇāt

---

1,8.111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः ।
अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः

yannetrajānalaṃ dṛṣṭvā pātālatalavāsinaḥ |
akālapralayaṃ matvā cukruśuḥ śokalālasāḥ

---

1,8.112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः ।
सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः

tadagnitāpitāḥ sarve dandaśūkāśca rākṣasāḥ |
sāgaraṃ viviśuḥ śīghraṃ satāṃ kopo hi duḥsahaḥ

---

1,8.113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा ।
देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते

atha tasya mahīpasya samāgamyādhvaraṃ tadā |
devadūta uvācedaṃ sarvaṃ vṛttaṃ hi yakṣate

---

1,8.114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरः सर्ववित्प्रभुः ।
दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचाति हर्षितः

etatsamākarṇya vacaḥ sagaraḥ sarvavitprabhuḥ |
daivena śikṣitā duṣṭā ityuvācāti harṣitaḥ

---

1,8.115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयो ऽपि वा ।
अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते

mātā vā janako vāpi bhrātā vā tanayo 'pi vā |
adharmaṃ kurute yastu sa eva ripuriṣyate

---

1,8.116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् ।
तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः

yastvadharmeṣu nirataḥ sarvalokavirodhakṛt |
taṃ ripuṃ paramaṃ vidyācchāstrāṇāmeṣa nirṇayaḥ

---

1,8.117

सगरः पुत्रनाशे ऽपि न शुशोच मुनीश्वरः ।
दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साह कारणम्

sagaraḥ putranāśe 'pi na śuśoca munīśvaraḥ |
durvṛttanidhanaṃ yasmātsatāmutsāha kāraṇam

---

1,8.118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः ।
पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कतवान्प्रभुः

yajñeṣvanadhikāratvādaputrāṇāmiti smṛteḥ |
pautraṃ tamaṃśumantaṃ hi putratve katavānprabhuḥ

---

1,8.119

असमञ्जःसुतं तु सुधीयं वाग्विदांवरम् ।
युयोज सारविद्भूयो ह्यश्चानयनकर्मणि

asamañjaḥsutaṃ tu sudhīyaṃ vāgvidāṃvaram |
yuyoja sāravidbhūyo hyaścānayanakarmaṇi

---

1,8.120

स गतस्तद्विलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् ।
कपिलं तेजसांराशिं साष्टाङ्गंप्रणनामहा

sa gatastadviladvāre dṛṣṭvā taṃ munipuṅgavam |
kapilaṃ tejasāṃrāśiṃ sāṣṭāṅgaṃpraṇanāmahā

---

1,8.121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनये नाग्रतः स्थितः ।
उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम्

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinaye nāgrataḥ sthitaḥ |
uvāca śāntamanasaṃ devadevaṃ sanātanam

---

1,8.122

अंशुमानुवाच दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्वतत् ।
परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः

aṃśumānuvāca dauḥśīlyaṃ yatkṛtaṃ brahmanmatpitṛvyaiḥ kṣamasvatat |
paropakāraniratāḥ kṣamāsārā hi sādhavaḥ

---

1,8.123

दुर्जनेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ।
नहि संहरतेज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः

durjaneṣvapi sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ |
nahi saṃharatejyotsnāṃ candraścāṇḍālaveśmanaḥ

---

1,8.124

बाध्यमानो ऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद्भवेत् ।
ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणो ऽमरैः शशी

bādhyamāno 'pi sujanaḥ sarveṣāṃ sukhakṛdbhavet |
dadāti paramāṃ tuṣṭiṃ bhakṣyamāṇo 'maraiḥ śaśī

---

1,8.125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः ।
सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनोजनः

dāritaśchinna evāpi hyāmodenaiva candanaḥ |
saurabhaṃ kurute sarvaṃ tathaiva sujanojanaḥ

---

1,8.126

क्षान्त्या च तपसा चारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः ।
संजातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम

kṣāntyā ca tapasā cāraistadguṇajñā munīśvarāḥ |
saṃjātaṃ śāsituṃ lokāṃstvāṃ viduḥ puruṣottama

---

1,8.127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये ।
नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च

namo brahmanmune tubhyaṃ namaste brahmamūrttaye |
namo brahmaṇyaśīlāya brahmadhyānaparāya ca

---

1,8.128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा ।
वरं वरय चेत्याह प्रसन्नो ऽस्मि तवानघ

iti stuto munistena prasannavadanastadā |
varaṃ varaya cetyāha prasanno 'smi tavānagha

---

1,8.129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्यतम् ।
प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत

evamukte tu muninā hyaṃśumānpraṇipatyatam |
prāpayāsmatpitṝnbrāhmaṃ lokamityabhyabhāṣata

---

1,8.130

ततस्तस्यादिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् ।
गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम्

tatastasyādisaṃtuṣṭo muniḥ provāca sādaram |
gaṅgāmānīya pautraste nayiṣyati pitṝndivam

---

1,8.131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी ।
कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम्

tvatpautreṇa samānītā gaṅgā puṇyajalā nadī |
kṛtvaitāndhūtapāpānvai nayiṣyati paraṃ padam

---

1,8.132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् ।
पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत्

prāpayainaṃ hayaṃ vatsa yataḥ syātpūrṇamadhvaram |
pitāmahāntikaṃ prāpya sāśvaṃ vṛttaṃ nyavedayat

---

1,8.133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्रह्मणैः सह ।
विधाय तपसा विष्णुमाराध्यापपदंहरेः

sagarastena paśunā taṃ yajñaṃ brahmaṇaiḥ saha |
vidhāya tapasā viṣṇumārādhyāpapadaṃhareḥ

---

1,8.134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः ।
तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः

jajñe hyaṃśumataḥ putro dilīpa iti viśrutaḥ |
tasmādbhagīratho jāto yo gaṅgāmānayaddivaḥ

---

1,8.135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने ।
गङ्गां भगीरथायाः चिन्तयामा स धारणे

bhagīrathasya tapasā tuṣṭo brahmā dadau mune |
gaṅgāṃ bhagīrathāyāḥ cintayāmā sa dhāraṇe

---

1,8.136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् ।
आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन्

tataśca śivamārādhya taddvārā svarṇadīṃ bhuvam |
ānīya tajjalaiḥ spṛṣṭvā pūtānninye divaṃ pitṝn

---

1,8.137

भगीरथान्वये जातः सुदसो नाम भूपतिः ।
यस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः

bhagīrathānvaye jātaḥ sudaso nāma bhūpatiḥ |
yasya putro mitrasahaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ

---

1,8.138

वशिष्टशापात्प्रात्पः स सौदासो राक्षसीं तनुम् ।
गङ्गाबिन्दुनिषेवेणंपुनर्मुक्तो नृपो ऽभवत्

vaśiṣṭaśāpātprātpaḥ sa saudāso rākṣasīṃ tanum |
gaṅgābinduniṣeveṇaṃpunarmukto nṛpo 'bhavat

1,9.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमो ऽध्यायः नारद उवाच शत्पः कथं वसिष्टेन सौन्दासो नृपसत्तमः ।
गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धो ऽबयत्कथम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgāmāhātmyaṃ nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca śatpaḥ kathaṃ vasiṣṭena saundāso nṛpasattamaḥ |
gaṅgābindūbhiṣekeṇa punaḥ śuddho 'bayatkatham

---

1,9.2

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमह्रसि ।
शृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम्

sarvametadaśeṣeṇa bhrātarme vaktumahrasi |
śṛṇvatāṃ vadatāṃ caiva gaṅgākhyānaṃ śubhāvaham

---

1,9.3

सनक उवाच सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः ।
बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः

sanaka uvāca saudāsaḥ sarvadharmajñaḥ sarvajño guṇavāñchuciḥ |
bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ pitṛvadrañjayanprajāḥ

---

1,9.4

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सत्पसागरा ।
रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना

sageraṇa yathā pūrvaṃ mahīyaṃ satpasāgarā |
rakṣitā tadvadamunā sarvadharmāvirodhinā

---

1,9.5

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः ।
त्रिंशदष्टसहस्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा

putrapautrasamāyuktaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ |
triṃśadaṣṭasahasrāṇi bubhuje pṛthivīṃ yuvā

---

1,9.6

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम् ।
विवेश्व सबलः सम्यक् शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः

saudāsastvekadā rājā mṛgayābhiratirvanam |
viveśva sabalaḥ samyak śodhitaṃ hyāsamantribhiḥ

---

1,9.7

निषादैः सदितस्तत्र विनिघ्रन्मूगलञ्चयम् ।
आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः

niṣādaiḥ saditastatra vinighranmūgalañcayam |
āsasāda nadīṃ revāṃ dharmajñaḥ sa pipāsitaḥ

---

1,9.8

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने ।
भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत्

sudāsatanayastatra snātvā kṛtvāhnikaṃ mune |
bhuktvā ca mantribhiḥ sārdhdaṃ tāṃ niśāṃ tatra cāvasat

---

1,9.9

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्निकीं क्रियाम् ।
बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने

tataḥ prātaḥ samuthāya kṛtvā paurvāhnikīṃ kriyām |
babhrāma mantrisahito narmadātīraje vane

---

1,9.10

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः ।
आकर्णकृष्टबाणः सत् कृष्णसारं समन्वगात्

vanādvanāntaraṃ gacchanneka eva mahīpattiḥ |
ākarṇakṛṣṭabāṇaḥ sat kṛṣṇasāraṃ samanvagāt

---

1,9.11

दूरसैन्यो ऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम् ।
व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम्

dūrasainyo 'śvamārūḍhaḥ sa rājānuvrajanmṛgam |
vyāghradvayaṃ guhāsaṃsthamapaśthamapaśyatsurate ratam

---

1,9.12

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ ।
धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित्

mṛgapṛṣṭaṃ parityajya vyāghrayoḥ saṃmukhaṃ yayau |
dhanuḥsaṃhitabāṇena tenāsau śaraśāstravit

---

1,9.13

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा ।
पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता

tāṃ vyāghrīṃ pātayāmāsa tīkṣṇāgranataparvaṇā |
patamānā tu sāvyāghrī ṣaṭratriṃśadyojanāyatā

---

1,9.14

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत् ।
पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः

taḍitvaddhoranirghoṣā rākṣasī vikṛtābhavat |
patitāṃ svapriyāṃ vīkṣya dviṣansa vyāghrarākṣasaḥ

---

1,9.15

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चान्तर्दधे तदा ।
राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च

pratikriyāṃ kariṣyāmītyuktavā cāntardadhe tadā |
rājā tu bhayasaṃvigno vanesainyaṃ sametya ca

---

1,9.16

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत ।
शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः

tadrṛttaṃ kathayansarvānsvāṃ purīṃ sa nyavarttata |
śaṅkamānastu tadrakṣaḥkṛtyā drājā sudāsajaḥ

---

1,9.17

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद ।
गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः

paritatyāja mṛgayāṃ tataḥ prabhṛti nārada |
gate bahutithe kāle hayamedhamakhaṃ nṛpaḥ

---

1,9.18

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः ।
तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि

samārebhe prasannātmā vaśiṣṭādyamunīśvaraiḥ |
tatra brahmādidevebhyo havirdattvā yathāvidhi

---

1,9.19

समाप्य यज्ञनिष्क्रान्तो वशिष्टः स्त्रातको ऽपि च ।
अत्रान्तरे राक्षसो ऽसौ नृपहिसितभार्यकः ।
कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः

samāpya yajñaniṣkrānto vaśiṣṭaḥ strātako 'pi ca |
atrāntare rākṣaso 'sau nṛpahisitabhāryakaḥ |
kartuṃ pratikriyāṃ rājñe samāyātoruṣānvitaḥ

---

1,9.20

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा ।
राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच

sa rākṣasastasya gurau prayāte vaśiṣṭaveṣaṃ tu tadaiva dhṛtvā |
rājānamabhyetya jagāda bhokṣye māṃsaṃ samicchāmyahamityuvāca

---

1,9.21

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात् ।
स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन्

bhūyaḥ samāsthāya sa sūdavaṣaṃ paktvāmiṣaṃ mānupamasya vādāt |
sthitaśca rājāpi hari yapātre dhṛtvā gurorāgamanaṃ pratīkṣan

---

1,9.22

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः ।
समागताय गुरुवे ददौ तस्मौ ससादरम्

tanmāṃsaṃ hemapātrasthaṃ saudāso vinayānvitaḥ |
samāgatāya guruve dadau tasmau sasādaram

---

1,9.23

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः

taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa guruḥ kimiti vismitaḥ

---

1,9.24

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना ।
अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम

apaśyanmānuṣaṃ māsaṃ parameṇa samādhinā |
aho 'sya rājño dauḥśīlyamabhakṣyaṃ dattavānmama

---

1,9.25

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः ।
अभो ऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते

iti viramayamāpannaḥ pramanyurabhavanmuniḥ |
abho 'jyaṃ madvighātāya datta hi pṛthivīpate

---

1,9.26

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम् ।
नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया

tasmāttavāpi bhavatu hyetadeva hi bhojanam |
nṛmāṃsaṃ rakṣasāmeva bhojyaṃ dattaṃ mama tvayā

---

1,9.27

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा ।
इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः

tadyāhi rākṣasatvaṃ tvaṃ tadāhārocitaṃ nṛpā |
iti śāpaṃ dadatyasminsaudāso bhayavihvūlaḥ

---

1,9.28

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपो ऽस्म व्यजिज्ञपत् ।
भूराशृ चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः

ājñatpo bhavataiveti sakaṃpo 'sma vyajijñapat |
bhūrāśṛ cintayāmāsa vaśiṣṭastena noditaḥ

---

1,9.29

रक्षसा वञ्चितं भूपं ज्ञातवान् दिव्यचक्षुषा ।
राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः

rakṣasā vañcitaṃ bhūpaṃ jñātavān divyacakṣuṣā |
rājāpi jalamādāya vaśiṣṭaṃ śaptumudyataḥ

---

1,9.30

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुषान्वितम् ।
मदयन्ती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता

samudyataṃ guruṃ śaptaṃ dṛṣṭvā bhūyo ruṣānvitam |
madayantī priyātasya pratyuvācātha suvratā

---

1,9.31

मदयन्त्युवाच भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि ।
त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः

madayantyuvāca bho bho kṣatriyadāyāda kopa saṃhartumarhasi |
tvayā yatkarma bhoktavyaṃ tatprātpaṃ nātra saṃśayaḥ

---

1,9.32

गुरु तुकृत्य हुङ्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः ।
अरण्ये निर्जले देश स भवेद्धह्यराक्षसः

guru tukṛtya huṅkṛtya yo vadenmṛḍhadhīrnaraḥ |
araṇye nirjale deśa sa bhaveddhahyarākṣasaḥ

---

1,9.33

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः ।
प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः

jitendriyā jitakrodhā guru śuśrūṣaṇe ratāḥ |
prayānti brahmasadanamiti śāstreṣu niścayaḥ

---

1,9.34

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च ।
जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना

tayokto bhūpatiḥ kopaṃ tyaktvā bhāryāṃ nananda ca |
jalaṃ kutra kṣipāmīti cintayāmāsa cātmanā

---

1,9.35

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम् ।
इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम्

tajjalaṃ yatra saṃsiktaṃ tadbhavedbhasma niścitam |
iti matvā jalaṃ tattu pādayornyakṣipatsvayam

---

1,9.36

तज्जलस्पशिमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ ।
कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः

tajjalaspaśimātreṇa pādau kalmāṣatāṃ gatau |
kalmāṣapāda ityevaṃ tataḥ prabhṛti vistṛtaḥ

---

1,9.37

कल्माषपादो मतिमान् प्रिययाश्चासितस्तदा ।
मनसा सो ऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः

kalmāṣapādo matimān priyayāścāsitastadā |
manasā so 'tibhītastu vavande caraṇaṃ guroḥ

---

1,9.38

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः ।
क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया

uvāca ca prapannastaṃ prāñjalirnayakovidaḥ |
kṣamasva bhagavansarvaṃ nāparādhaḥ kṛto mayā

---

1,9.39

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः ।
आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम्

tacchutvovāca bhūpālaṃ munirniḥśvasya duḥkhitaḥ |
ātmānaṃ garhayāmāsa hyavivekaparāyaṇam

---

1,9.40

अविवेरो हि सर्वेषामापदां परमं पदम् ।
विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः

avivero hi sarveṣāmāpadāṃ paramaṃ padam |
vivekarahito loke paśureva na saṃśayaḥ

---

1,9.41

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम् ।
विवेकरहितो ऽज्ञो ऽहं यतः पापं समाचरेत्

rājñā tvajānatā nūnametatkarmocitaṃ kṛtam |
vivekarahito 'jño 'haṃ yataḥ pāpaṃ samācaret

---

1,9.42

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम् ।
विवेकहीनमान्पोति को वा यो वाप्यनिर्वृतिम्

vivekaniyato yāti yo vā ko vāpi nirvṛttim |
vivekahīnamānpoti ko vā yo vāpyanirvṛtim

---

1,9.43

इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम् ।
नात्यन्तिङ्कं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति

ityuktavā cātmanātmānaṃ pratyuvāca munirnṛpam |
nātyantiṅkaṃ bhavedetaddādaśābdaṃ bhaviṣyati

---

1,9.44

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम् ।
पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम्

gaṅgābindūbhiṣiktastu tyakttvā vai rākṣasīṃ tanum |
pūrvarupaṃ tvamāpanno bhokṣyase medinīmimām

---

1,9.45

तद्विन्दुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः ॥
हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि

tadvindusekasaṃbhūtajñānena gatakalmaṣaḥ // harisevāparo bhūtvā parāṃ śāntiṃ gamiṣyasi

---

1,9.46

शुभावहम् इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ ।
राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः

śubhāvaham ityuktvātharvavidbhūpaṃ vaśiṣṭaḥ svāśramaṃ yayau |
rājāpi duḥkhasaṃpanno rākṣasīṃ tānumāśritaḥ

---

1,9.47

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः ।
कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने

kṣutpapāsāviśeṣārto nityaṃ krodhaparāyaṇaḥ |
kṛṣṇakṣapādyutirbhīmo babhrāma vijane vane

---

1,9.48

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान् ।
विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत्

mṛgāṃśca vividhāṃstatra mānuṣāṃśca sarīsṛpān |
vihaṅgamānplavaṅgāṃśca praśastāṃstānabhakṣayat

---

1,9.49

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः ।
रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयङ्करी

asthibhirbahubhirbhūyaḥ pītaraktakalevaraiḥ |
raktāntapretakeśaiśaaca citrāsīdbhūrbhayaṅkarī

---

1,9.50

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम् ।
कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत्

ṛtutraye sa pṛthivīṃ śatayo janavistṛtām |
kṛtvātiduḥkhitāṃ paścādvanāntaramupāgamat

---

1,9.51

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा ।
जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम्

tatrāpi kṛtavānnityaṃ naramāṃsāśanaṃ sadā |
jagāma narmadātīraṃ munisiddhaniṣevitam

---

1,9.52

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयङ्करः ।
अपश्यत्कञ्चन मुनिं रमन्तं प्रियया सह

vicarannarmadātīre sarvalokabhayaṅkaraḥ |
apaśyatkañcana muniṃ ramantaṃ priyayā saha

---

1,9.53

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत् ।
जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा

kṣudhānalena saṃtatpastaṃ muniṃ samupādravat |
jāgrāha cātivegena vyādho mṛgaśiśaṃ yathā

---

1,9.54

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम् ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वाला

brāhmaṇī svapatiṃ vīkṣya niśācarakarasthitam |
śirasyañjalimādhāya provāca bhayavihvālā

---

1,9.55

ब्राह्मण्युवाच भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम् ।
प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम्

brāhmaṇyuvāca bho bho nṛpatiśārdūla trāhi māṃ bhayavihvalām |
prāṇapriya pradānena kuru pūrṇaṃ manoratham

---

1,9.56

नान्मा मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः ।
न राक्षसस्ततो ऽनाथां पाहि मां विजने वने

nānmā mitrasahastvaṃ hi sūryavaṃśasamudbhavaḥ |
na rākṣasastato 'nāthāṃ pāhi māṃ vijane vane

---

1,9.57

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा ।
तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन

yā nārī bharttṛrahitā jīvatyapi mṛtopamā |
tathāpi bālavaidhavyaṃ kiṃ vakṣyāmyarimardana

---

1,9.58

न मातापितरौ जाने नापि बन्धुं च कञ्चन ।
पतिरेव परो बन्धुः परमं जीवनं मम

na mātāpitarau jāne nāpi bandhuṃ ca kañcana |
patireva paro bandhuḥ paramaṃ jīvanaṃ mama

---

1,9.59

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा ।
त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर

bhavānyettyakhilāndharmānyoṣitāṃ varttanaṃ yathā |
trāyasva bandhurahitāṃ bālāpatyāṃ janeśvara

---

1,9.60

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने ।
दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः

kathaṃ jīvāmi patyāsminhīnā hi vijane vane |
duhitāhaṃ bhagavatastrāhi māṃ patidānataḥ

---

1,9.61

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ।
वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे

praṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
vadantīti mahāprājñāḥ prāṇadānaṃ kuruṣva me

---

1,9.62

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः ।
एवं संप्रार्थ्यमानो ऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम्

ityuktāvā sā papātāsya rākṣasasya padāgrataḥ |
evaṃ saṃprārthyamāno 'pi brāhmaṇyā rākṣaso dvijam

---

1,9.62

अभक्षयकृष्णसारशिशुं व्याघ्रो यथा बलात्

abhakṣayakṛṣṇasāraśiśuṃ vyāghro yathā balāt

---

1,9.63

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता ।
पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः

tato vilapya bahudhā tasya patnī pativratā |
pūrvaśāpahataṃ bhūpamaśapatkrodhitā punaḥ

---

1,9.64

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात् ।
तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम्

patiṃ me suratāsaktaṃ yasmāddhiṃsitavānbalāt |
tasmātstrīsaṅgamaṃ prātpastvamapi prāpsyase mṛtim

---

1,9.65

शत्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ ।
राक्षसत्वं ध्रुवं ते ऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः

śatvaivaṃ brāhmaṇī kruddhā punaḥ śāpāntaraṃ dadau |
rākṣasatvaṃ dhruvaṃ te 'stu matpatirbhakṣito yataḥ

---

1,9.66

सो ऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः ।
प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम्

so 'pi śāpadvayaṃ śrutvā tayā dattaṃ niśācaraḥ |
pramanyuḥ prāhi visṛjankopādaṅgārasaṃcayam

---

1,9.67

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया ।
एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः

duṣṭe kasmātpradattaṃ mevṛthā śāpadvayaṃ tvayā |
ekasyaivāparādhasya śāpastveko mamocitaḥ

---

1,9.68

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः ।
पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता

yasmātkṣipasi duṣṭāgyemayi śāpantaraṃ tataḥ |
piśācayonimadyaiva yāhi putrasamanvitā

---

1,9.69

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता ।
क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता

tenaivaṃ brahmaṇī śatpā piśācatvaṃ tadā gatā |
kṣudhārtā susvaraṃ bhīmārurodāpatyasaṃyutā

---

1,9.70

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने ।
जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम्

rākṣasaśca piśācī ca krośantau nirjane vane |
jagmaturnarmadātīre vanaṃ rākṣasasevitam

---

1,9.71

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमा श्रितः ।
तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत्

audāsīnyaṃ gurau kṛtvā rākṣasīṃ tanumā śritaḥ |
tatrāste duḥkhasaṃtatpaḥ kaścillokavirodhakṛt

---

1,9.72

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ ।
उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः

rākṣasaṃ ca piśācīṃ ca dṛṣṭvā ravavaṭamāgatau |
uvāca krodhabahulo vaṭastho brahmarākṣasaḥ

---

1,9.73

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम् ।
ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम्

kimarthamāgatau bhīmau yuvāṃ matsthānamīpsitam |
īdṛśau kena pāpena jātau me bruvatāṃ dhruvam

---

1,9.74

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम् ।
सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह

saudāsastadvacaḥ śrutvātayā yaccātmanā kṛtam |
sarvaṃ nivedayitvāsmai paścādetaduvāca ha

---

1,9.75

सौदास उवाच कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा ।
सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

saudāsa uvāca kastvaṃ vada mahābhāga tvayā vai kiṃ kṛtaṃ purā |
sakhyurmamāti snehena tatsarvaṃ vaktumarhasi

---

1,9.76

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः ।
स हि पापपालं भुङ्क्ते यातनास्तु युगायुतम्

karoti vañcanaṃ mitre yo vā ko vāpi duṣṭadhīḥ |
sa hi pāpapālaṃ bhuṅkte yātanāstu yugāyutam

---

1,9.77

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात् ।
तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंयनं कदा

jantūnāṃ sarvaduḥkhāni kṣīyante mitradarśanāt |
tasmānmitreṣu matimānna kuryādvaṃyanaṃ kadā

---

1,9.78

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः ।
उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद

kalmāṣapādenetyukto vaṭastho brahmarākṣasaḥ |
uvāca prītimāpanno dharmavākyāni nārada

---

1,9.79

ब्रह्मराक्षस उवाच अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः ।
सोमदत्त इति ख्यातो नान्मा धर्मपरायणः

brahmarākṣasa uvāca ahamāsaṃ purā vipro māgadho vedapāragaḥ |
somadatta iti khyāto nānmā dharmaparāyaṇaḥ

---

1,9.80

प्रमत्तो ऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः ।
औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम्

pramatto 'haṃ mahābhāga vidyayā vayasā dhanaiḥ |
audāsīnyaṃ guroḥ kṛtvā prātpavānīdṛśīṃ gatim

---

1,9.81

नलभे ऽहं सुखं किं चिज्जिताहारो ऽतिदुःखितः ।
मया तु भक्षिता विप्राः शतशो ऽथ सहस्रशः

nalabhe 'haṃ sukhaṃ kiṃ cijjitāhāro 'tiduḥkhitaḥ |
mayā tu bhakṣitā viprāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

---

1,9.82

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः ।
जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः

kṣutpipāsāparo nityamantastāpena pīḍitaḥ |
jagatrāsakaro nityaṃ māṃsāśanaparāyaṇaḥ

---

1,9.83

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी ।
मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत्

gurvavajñā manuṣyāṇāṃ rākṣasatvapradāyinī |
mayānubhūtametaddhi tataḥ śrīmānna cācaret

---

1,9.84

कल्माषपाद उवाच गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा ।
तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे

kalmāṣapāda uvāca gurustu kīdṛśaḥ proktaḥ kastvayāślāghitaḥ purā |
tadvadasva sarave sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

---

1,9.85

ब्रह्मराक्षस उवाच गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम् ।
यातानहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः सरवे

brahmarākṣasa uvāca guravaḥ santi bahavaḥ pūjyā vandyāśca sādaram |
yātānahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sarave

---

1,9.86

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबैधकः ।
शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः

adhyāpakaśca vedānāṃ vedārthayutibaidhakaḥ |
śāstravaktā dharmavaktā nītiśāstropadeśakaḥ

---

1,9.87

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहृत्तथा ।
व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च

mantropadeśavyākhyākhyākṛdvedasadaṃhṛttathā |
vratopadeśakaścaiva bhayatrātānnado hi ca

---

1,9.88

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा ।
उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम

śvaśuro mātulaścaiva jyeṣṭhabhrātā pitā tathā |
upanetā niṣektā ca saṃskarttā mitrasattama

---

1,9.89

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम्

ete hi guravaḥ proktāḥ pūjyā vandyaśca sādaram

---

1,9.90

कल्माषपाद उवाच गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः ।
तुल्याः सर्वे ऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे

kalmāṣapāda uvāca guravo bahavaḥ proktā eteṣāṃ katamo varaḥ |
tulyāḥ sarve 'pyuta sarave tadyathāvaddhi brūhi me

---

1,9.91

ब्रह्मराक्षस उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते ।
गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम्

brahmarākṣasa uvāca sādhu sādhu mahāprājña yatpṛṣṭaṃ tadvadāmi te |
gurumāhātmyakathanaṃ śravaṇaṃ cānumodanam

---

1,9.92

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम् ।
एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः

sarveṣāṃ śreya ādhatte tasmādvakṣyāmi sāṃpratam |
ete samānapūjārhāḥ sarvadā nātra saṃśayaḥ

---

1,9.93

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम् ।
अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा

tathāpi śruṇu vakṣyāmi śāstrāṇāṃ sāraniścayam |
adhyāpakāśca vedānāṃ mantravyākhyākṛtastathā

---

1,9.94

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः एतेषामपि भूपाल शृणुष्व प्रवरं गुरुम्

pitā ca dharmavaktā ca viśeṣaguravaḥ smṛtāḥ eteṣāmapi bhūpāla śṛṇuṣva pravaraṃ gurum

---

1,9.95

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते ।
यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः

sarvaśāstrārthatatvajñairbhāṣitaṃ pravadāmi te |
yaḥ purāṇāni vadati dharmayuktāni paṇaḍitaḥ

---

1,9.96

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः ।
देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम्

saṃsārapāśavicchedakaraṇāni sa uttamaḥ |
devapūjārhakarmāṇi devatāpūjane phalam

---

1,9.97

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः ।
सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते

jāyate ca purāṇebhyastasmāttānīha devatāḥ |
sarvavedārthasārāṇi purāṇānīti bhūpate

---

1,9.98

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः ।
यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः

vadanti munayaścaiva tadūktā paramo guruḥ |
yaḥ saṃsārārṇatvaṃ tarttumudyogaṃ kurute naraḥ

---

1,9.99

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत् ।
प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते

śruṇuyātsa purāṇāni iti śāstravibhāgakṛt |
proktavānsarvadharmāśca purāṇeṣu mahīpate

---

1,9.100

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम् ।
पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि

tarkastu vādahetuḥ syānnītistvaihikasādhanam |
purāṇāni mahābuddhe ihāmutra sukhāya hi

---

1,9.101

यः शृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः ।
तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः

yaḥ śṛṇoti purāṇāni satataṃ bhaktisaṃyutaḥ |
tasya syānnirmalā buddhirbhūyo dharmaparāyaṇaḥ

---

1,9.102

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा ।
विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते

purāṇaśravaṇādbhaktirjāyate śrīpatau śubhā |
viṣṇubhaktanṛṇāṃ bhūpa dharme buddhiḥ pravarttate

---

1,9.103

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः

dharmātpāpāni naśyanti jñānaṃ śuddhaṃ ca jāyate |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ ye phalānyabhilipsavaḥ

---

1,9.104

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः ।
अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्रूह्यवादिनः

śruṇuyuste purāṇāni prāhuritthaṃ purāvidaḥ |
ahaṃ tu gautamamuneḥ sarvajñādrūhyavādinaḥ

---

1,9.105

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे ।
कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः

śrutavānsarvadharmārtha gaṅgātīre manorame |
kadācitparameśasya pūjāṃ karttumahaṃ gataḥ

---

1,9.106

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम् ।
स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौन्तमस्तेजसां निधिः

upasthitāyāpi tasmai praṇāmaṃ na hyakāriṣam |
sa tu śānto mahābuddhirgauntamastejasāṃ nidhiḥ

---

1,9.107

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं य यौ ।
यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः

mantroditāni karmaṇi karotītimudaṃ ya yau |
yastvarcito mayā devaḥ śivaḥ sarvajagadguruḥ

---

1,9.108

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान् ।
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यो ऽवज्ञां कुरुते गुरोः

gurvavajñā kṛtāyena rākṣasaṃtve niyuktavān |
jñānato 'jñānato vāpi yo 'vajñāṃ kurute guroḥ

---

1,9.109

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः ।
शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः

tasyaivāśu praṇaśyanti dhīvidyārthātmajakriyāḥ |
śuśrūṣāṃ kurute yastu guruṇāṃ sādaraṃ naraḥ

---

1,9.110

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः ।
तेन शापेन दग्धो ऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना

tasya saṃpadbhavedbhūpa iti prāhurvipaścitaḥ |
tena śāpena dagdho 'hamantaścaiva kṣadhāgninā

---

1,9.111

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम ।
एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थे ऽस्मिन्निशाचरे

mokṣaṃ kadā prayāsyāmi na jāne nṛpasattama |
evaṃ vadati viprendra vaṭasthe 'sminniśācare

---

1,9.112

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम् ।
एतस्मिन्नन्तरे प्रात्पः कश्चिद्विप्रो ऽतिधार्मिकः

dharmaśāstraprasaṃgena tayoḥ pāpaṃ kṣayaṃ gatam |
etasminnantare prātpaḥ kaścidvipro 'tidhārmikaḥ

---

1,9.113

कलिङ्गदेशसंभूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः ।
वहन्गङ्गाजलं स्कन्धे स्तुवन् विश्वेश्वरं प्रभुम्

kaliṅgadeśasaṃbhūto nānmrā garga iti smṛtaḥ |
vahangaṅgājalaṃ skandhe stuvan viśveśvaraṃ prabhum

---

1,9.114

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतन् रुहः ।
तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ

gāyannāmāni tasyaiva mudā hṛṣṭatan ruhaḥ |
tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā piśācīrākṣasau ca tau

---

1,9.115

प्रात्पा नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः ।
तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः ।
अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः

prātpā naḥ pāraṇetyuktvā prādvavannūrdhvabāhavaḥ |
tena kīrtitanāmāni śrutvā dūre vyavasthitāḥ |
aśaktāstaṃ dharṣayitumidamūcuśca rākṣasāḥ

---

1,9.116

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्य महात्मने ।
नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम्

aho vipra mahābhāga namastubhya mahātmane |
nāmakīrtanamāhātmyādrākṣasā dūragāvayam

---

1,9.117

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रः ।
नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभययात्

asmābhirbhakṣitāḥ pūrvaṃ viprāḥ koṭisahasraḥ |
nāmaprāvaraṇaṃ vipra rakṣati tvāṃ mahābhayayāt

---

1,9.118

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम् ।
परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै

nāmaśravaṇamātreṇa rākṣasā api bho vayam |
parāṃ śāntiṃ samāpannā mahimnā hyacyutasya vai

---

1,9.119

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि ।
गङ्गाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात्

sarvathā tvaṃ mahābhāga rāgādiruhitohyasi |
gaṅgājalābhiṣekeṇa pāhyasmātpātakoccayāt

---

1,9.120

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत् ।
स तारयेनगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः

harise vāparo bhūtvā yaścātmānaṃ tu tārayet |
sa tārayenagatsarvamiti śaṃsanti sūrayaḥ

---

1,9.121

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम् ।
केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा

avahāya harernāma ghorasaṃsārabheṣajam |
kenopāyena labhyeta muktiḥ sarvatra durlabhā

---

1,9.122

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा ।
तयैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान्

lohoḍupena pratarannimajatyudake yathā |
tayaivākṛtapuṇyāstu tārayanti kathaṃ parān

---

1,9.123

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम् ।
यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः

aho caritraṃ mahatāṃ sarvalokasukhā vaham |
yathā hi sarvalokānāmānandāya kalānidhiḥ

---

1,9.124

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम् ।
तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानिन

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni pavitrāṇi dvijottam |
tāni sarvāṇi gaṅgāyāḥ kaṇasyāpi samānina

---

1,9.125

तुलसीदलप्रदलसंमिश्रमपि सर्षपमात्रकम् ।
गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम्

tulasīdalapradalasaṃmiśramapi sarṣapamātrakam |
gaṅgājalaṃ punātyeva kulānāmekaviṃśatim

---

1,9.126

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद ।
गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः

tasmādvipra mahābhāga sarvaśāstrārthakovida |
gaṅgājalapradānena pāhmasmānpāpakarmiṇaḥ

---

1,9.127

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ।
निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः

ityākhyātaṃ rākṣasaistairgaṅgāmāhātmyamuttamam |
niśamya vismayā viṣṭo babhūva dvijasatamaḥ

---

1,9.128

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि ।
किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम्

eṣāmapīddaśī bhaktirgaṅgāyāṃ lokamātari |
kimu jñānaprabhāvāṇāṃ mahatāṃ puṇyaśālinām

---

1,9.129

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्रिजोत्तमः ।
सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्रोतीति परं पदम्

athāsau manasā dharmaṃ viniścitya drijottamaḥ |
sarvapūtahito bhaktaḥ prāprotīti paraṃ padam

---

1,9.130

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम् ।
तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत्

tato vipraḥ kṛpāviṣṭo gaṅgājalapranuttamamam |
tulasīdalasaṃmiśraṃ teṣu rakṣaḥsvasecayat

---

1,9.131

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिन्दुना ।
विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः

rākṣasāstena siktāstu sarṣapopamabindunā |
vimṛjya rākṣasaṃ bhāvamabhavandevatopamāḥ

---

1,9.132

ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्षभाः

brāhmaṇaṃ samyakte jagmurhastathaiva ca |
koṭisūryapratīkāśā babhūvurvivudharṣabhāḥ

---

1,9.133

शङ्खचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः ।
स्तुवन्तो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्ह रिमान्दिरम्

śaṅkhacakragadācihnā harisārupyamāgatāḥ |
stuvanto brāhmaṇaṃ samyakte jagmurha rimāndiram

---

1,9.134

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः ।
जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान्

rājā kalmāṣapādastu nijarupaṃ samāsthitaḥ |
jagāma mahatīṃ cintāṃ dṛṣṭvā tānmuktigānadhān

---

1,9.135

तस्मिन् राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती ।
धर्ममूलं महावाक्यं बभाषे ऽगाधया गिरा

tasmin rājñi suduḥkhārte gūḍharupā sarasvatī |
dharmamūlaṃ mahāvākyaṃ babhāṣe 'gādhayā girā

---

1,9.136

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि ।
राजस्तवापि भागान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति

bho bho rājanmahābhāga na duḥkhaṃ gantumarhasi |
rājastavāpi bhāgānte mahacchreyo bhaviṣyati

---

1,9.137

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः ।
प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम्

satkarmadhūtapāpā ye haribhaktiparāyaṇāḥ |
prayānti nātra saṃdehastadviṣṇoḥ paramaṃ padam

---

1,9.138

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः ।
प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः

sarvabhūtadayāyuktā dharmamārgapravartinaḥ |
prayānti paramaṃ sthānaṃ gurupūjāparāyaṇāḥ

---

1,9.139

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः ।
मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः

itīritaṃ samākarṇya bhāratyā nṛpasatamaḥ |
manasā nirvṛttiṃ prāpyasasmāra ca gurorvacaḥ

---

1,9.140

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः ।
पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत्

stuvanguruṃ ca taṃ vignaṃ hariṃ caivātiharṣitaḥ |
pīrvavṛttaṃ ca viprāya sarvaṃ tasmai nyavedayat

---

1,9.141

ततो नृपस्तु कालिङ्गं प्रणम्य विधिर्वमुने ।
नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ

tato nṛpastu kāliṅgaṃ praṇamya vidhirvamune |
nāmāni vyāharanviṣṇoḥ sadyo vārāṇasīṃ yayau

---

1,9.142

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदानिवम् ।
ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहो ऽभवत्

ṣaṇmāsaṃ tatra gaṅgāyāṃ snātvā dṛṣṭvā sadānivam |
brāhmaṇīdattaśa pāttu mukto mitrasaho 'bhavat

---

1,9.143

ततस्तु स्वपुरीं प्रात्पो वसिष्टेन महात्मना ।
अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ठ स्वकं राज्यमपालयत्

tatastu svapurīṃ prātpo vasiṣṭena mahātmanā |
abhiṣikto munuśreṣṭha svakaṃ rājyamapālayat

---

1,9.144

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना ।
वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः

pālayitvā mahīṃ kṛtstrāṃ bhuktvā bhogānstriyaṃ vinā |
vaśiṣṭātprāpya santānaṃ gato mokṣaṃ nṛpottamaḥ

---

1,9.145

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ठ विष्णोर्वाराणसीगुणान् ।
गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः

naitaccitraṃ dvijaśreṣṭha viṣṇorvārāṇasīguṇān |
gṛṇañchṛṇvansmarangaṅgāṃ pītvā mukto bhavennaraḥ

---

1,9.146

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि ।
पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि

tasmānmāhimne viprendra gaṅgāyāḥ śakyate nahi |
pāraṃ gantuṃ surādhīśairbrahmaviṣṇuśivarapi

---

1,9.147

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः ।
विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः

yannāmasmaraṇādeva mahāpātakakoṭibhiḥ |
vimukto brahmasadanaṃ naro yāti na saṃśayaḥ

---

1,9.148

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा ।
तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

gaṅgā gaṅgeti yannāma sakṛdapyucyate yadā |
tadaiva pāpanimukto brahmaloke mahīyate

1,10.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमो ऽध्यायः नारद उवाच विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते ।
तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्यो ऽस्मि ते यदि

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgā māhātmye navamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca viṣṇupādāgrasaṃbhūtā yā gaṅgetyabhidhīyate |
tadutpattiṃ vada bhrātaranugrāhyo 'smi te yadi

---

1,10.2

सनक उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ ।
वदृतां शृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम्

sanaka uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi gaṅgotpattiṃ tavānagha |
vadṛtāṃ śṛṇvatāṃ caiṃva puṇyadāṃ pāpanāśinīm

---

1,10.3

आसीदिन्द्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः ।
दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च

āsīdindrādidevānāṃ janakaḥ kaśyapo muniḥ |
dakṣātmaje tasya bhārye ditiścāditireva ca

---

1,10.4

अगदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः ।
ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः

agaditirdevamātāsti daityānāṃ jananī ditiḥ |
te tayorātmajā vipra parasparajayaiṣiṇaḥ

---

1,10.5

सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः ।
आदिर् दैत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली

sadā sapūrvadevāstu yato daityāḥ prakīrtitāḥ |
ādir daityo diteḥ putro hiraṇyakaśipurbalī

---

1,10.6

प्रह्लादस्तस्य पुत्रो ऽभूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः ।
विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान्

prahlādastasya putro 'bhūtsumahāndaityasattamaḥ |
virocana stasya suto babhūva dvijabhaktimān

---

1,10.7

तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् ।
स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः

tasya putro 'titejasvī balirāsītpratāpavān |
sa eva vāhinīpālo daityānāmabhavanmuneḥ

---

1,10.8

बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् ।
विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे

balena mahatā yukto bubhuje medinīmimām |
vijitya vasudhāṃ sarvāṃ svargaṃ jetuṃ mano dadhe

---

1,10.9

गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्चरथा मुनीन्द्र ।
गजेगजे पञ्चशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा

gajāśca yasyāyutakoṭilakṣāstāvanta evāścarathā munīndra |
gajegaje pañcaśatī padāteḥ kiṃ varṇyate tasya camūrvariṣṭā

---

1,10.10

अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः ।
पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजो ऽभूत्

amātyakoṭyagrasarāvamātyau kumbhāṇḍanāmāpyatha kūpakarṇaḥ |
pitrā samaṃ śauryaparākramābhyāṃ bāṇo baleḥ putraśatagrajo 'bhūt

---

1,10.11

बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे ।
ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन्

baliḥ surāñjetumanāḥ pravṛttaḥ sainyena yukto mahatā pratasthe |
dhvajātapartrairgaganāburāśestaraṅgavidyutsmaraṇaṃ prakurvan

---

1,10.12

अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः ।
सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च

avāpya vṛtrāripuraṃ surārī rurogha daityairmṛgarājagāḍhaiḥ |
suraśca yuddhāya purāttathaiva viniryayurvajrakarādayaśca

---

1,10.13

ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो ।
कल्पान्तमेघानिर्धोषं डिण्डिंमध्वनिसंभ्रमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghoraṃ gīrvāṇadaityayo |
kalpāntameghānirdhoṣaṃ ḍiṇḍiṃmadhvanisaṃbhramam

---

1,10.14

मुमुचुः शरजालानि दःत्याः सुमनसां बले ।
देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामे ऽत्यन्तदारुणे

mumucuḥ śarajālāni daḥtyāḥ sumanasāṃ bale |
devāśca daityasenāsu saṃgrāme 'tyantadāruṇe

---

1,10.15

जहि दारय भिन्धीते छिन्धि मारय ताडय ।
इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत्

jahi dāraya bhindhīte chindhi māraya tāḍaya |
ityevaṃ sumahānghoṣo vadatāṃ senayorabhūt

---

1,10.16

शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् ।
भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः

śaradundubhinidhvānaiḥ siṃhanādaiḥ siṃhanādaiḥ suradviṣām |
bhāṅkāraiḥ syandanānāṃ ca bāṇakreṅgāraniḥsvanaiḥ

---

1,10.17

अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा ।
टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयो ऽभवत्

aśvānāṃ heṣitaiścaiva gajānāṃ bṛṃhitaistathā |
ṭaṅgārairdhanuṣāṃ caiva lokaḥ śabdatmayo 'bhavat

---

1,10.18

सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले ।
अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत्

surāsuravinirmuktabāṇaniṣpeṣajānale |
akālapralayaṃ mene nirīkṣya sakalaṃ jagat

---

1,10.19

बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी ।
चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव

babhau devadviṣāṃ senā sphuracchastraughadhāriṇī |
caladvidyunnibhā rātriśchāditā jaladairiva

---

1,10.20

तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः ।
नाराचैश्चूर्णयामासुर्वेवास्ते लघुविक्रमाः

tasminyuddhe mahādhorairgirīn kṣitpān surāribhiḥ |
nārācaiścūrṇayāmāsurvevāste laghuvikramāḥ

---

1,10.21

केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः ।
अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन्

kecitsatāḍayāmāsurnāgairnāgānrathānrathaiḥ |
aśvairaśvāṃśca kecittu gadādaṇḍairathārddayan

---

1,10.22

परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे ।
समुक्त्रान्तासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः

paridhaistāḍitāḥ kecitpetuḥ śoṇitakarddame |
samuktrāntāsavaḥ kecidvimānāni samāśritāḥ

---

1,10.23

ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा ।
ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन्

ye daityā nihatā devaiḥ prasahya saṅgare tadā |
te devabhāvamāpannā daiteyānsamupādravan

---

1,10.24

अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् ।
शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः

atha daityagaṇāḥ krudvāstaḍyamānāḥ survairbhṛśam |
śastrairbahuvidhairddevānnijadhnuratidāruṇāḥ

---

1,10.25

दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खड्गैः परशुतोमरैः ।
परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः

dṛṣadbhirbhidipālaiśca khaḍgaiḥ paraśutomaraiḥ |
paridhaiśchurikābhiśca kuntaiścakraiśca śaṅkubhiḥ

---

1,10.26

मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा ।
शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः

musalairaṅkuśeśvaiva lāṅgalaiḥ paṭṭiśaistathā |
śaktyopalaiḥ śataghrībhiḥ pāśaiśca talamuṣṭibhiḥ

---

1,10.27

शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैःसमुद्ररैः ।
रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः

śūlairnālīkanārācaiḥ kṣepaṇīyaiḥsamudraraiḥ |
rathāśvanāgapadagaiḥ saṅkulo vavṛdhe raṇaḥ

---

1,10.28

देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् ।
एवमष्टसहस्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम्

devāśca vividhāstrāṇi daiteyebhyaḥ samākṣipan |
evamaṣṭasahasrāṇi yuddhamāsītsudāruṇam

---

1,10.29

अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः ।
सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः

atha daityabale vṛddhe parābhūtā divaukasaḥ |
suralokaṃ parityatajya sarve bhītāḥ pradudruvuḥ

---

1,10.30

नररुपपरिच्छन्ना विचेरु रवनीतले ।
वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः

nararupaparicchannā viceru ravanītale |
vairocanistribhuvanaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ

---

1,10.31

बुभुजे ऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः ।
इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः

bubhuje 'vyāhataiścaryapravṛddhaśrīrmahābalaḥ |
ityāja cāśvameghaiḥ sa viṣṇuprīṇanatatparaḥ

---

1,10.32

इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च ।
देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः

indratvaṃ cākarotsvarge dikpālatvaṃ tathaiva ca |
devānāṃ prīṇanārthāya yaiḥ kriyante dvijairmakhāḥ

---

1,10.33

तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् ।
अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता

teṣu yajñeṣu sarveṣu havirbhuṅkte sa daityarāṭ |
aditiḥ svātmajānvīkṣya devamātātiduḥkhitā

---

1,10.24

वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् ।
शक्रस्यैश्वर्यमिच्छन्ती दैत्यानां च पराजयम्

vṛthātra nivasāmīti matvāgāddhimavadgiram |
śakrasyaiśvaryamicchantī daityānāṃ ca parājayam

---

1,10.35

हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपे ऽतिदुष्करम् ।
किञ्चित्कालं समासीना तिष्टन्ती च ततः परम्

haridhyānaparā bhūtvā tapastepe 'tiduṣkaram |
kiñcitkālaṃ samāsīnā tiṣṭantī ca tataḥ param

---

1,10.36

पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः ।
कञ्चित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना

pādenaikena suciraṃ tataḥ pādāgramātrataḥ |
kañcitkālaṃ phalāhārā tataḥ śīrṇadalāśanā

---

1,10.37

ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता ।
सञ्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमत्मना

tato jalāśamā vāyubhojanāhāravarjitā |
sañcidānandasandohaṃ dhyāyatyātmānamatmanā

---

1,10.38

दिव्याब्दानां सहस्रं सा तपो ऽतप्यत नारद ।
दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनो ऽदितिम्

divyābdānāṃ sahasraṃ sā tapo 'tapyata nārada |
durantaṃ tattapaḥ śrutvā daiteyā māyino 'ditim

---

1,10.39

देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः ।
किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम्

devatārupamāsthāya saṃprocurbalinoditāḥ |
kimarthaṃ tapyate mātaḥ śarīrapariśoṣaṇam

---

1,10.40

यदि जनन्ति दैतेया महहुखं ततो भवेत् ।
त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम्

yadi jananti daiteyā mahahukhaṃ tato bhavet |
tyajedaṃ duḥkhabahulaṃ kāyaśoṣaṇakāraṇam

---

1,10.41

प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशंसन्ति पण्डिताः ।
शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः

prayāsasādhyaṃ sukṛtaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ |
śarīraṃ yantato rakṣyaṃ dharmasādhanatatparaiḥ

---

1,10.42

ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः ।
सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय

ye śarīramupekṣante te syurātmavighātinaḥ |
sukhaṃ tvaṃ tiṣṭa subhage putrānasmānna khedaya

---

1,10.43

मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः ।
गावो वा पशवो वापियत्र गावो महीरुहाः

mātrā hīnā janā mātarmṛtaprāyā na saṃśayaḥ |
gāvo vā paśavo vāpiyatra gāvo mahīruhāḥ

---

1,10.44

न लभन्ते सुखं किञ्चिन्मात्रा हीना मृतोपमाः ।
दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतो ऽपि वा

na labhante sukhaṃ kiñcinmātrā hīnā mṛtopamāḥ |
daridro vāpi rogī vā deśāntaragato 'pi vā

---

1,10.45

मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् ।
अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च

māturdarśanamātreṇa labhate paramāṃ mudam |
anne vā salile vāpi dhanādau vā priyāsu ca

---

1,10.46

कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि को ऽपि न ।
यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा ।
साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम्

kadācidvimukho yāti jano mātari ko 'pi na |
yasya mātā gṛhe nāsti yatra dharmaparāyaṇā |
sādhvī ca strī patiprāṇā gantavyaṃ tena vai vanam

---

1,10.47

धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि ।
गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः

dharmaśca nārāyaṇabhaktihīnāṃ dhanaṃ ca sadbhogavivarjitaṃ hi |
gṛhaṃ ca māryātanayervihīnaṃ yathā tathā mātṛvihīnamartyaḥ

---

1,10.48

तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तवा ।
इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः

tasmāddevi paritrāhi duḥkhārtānātmajāṃstavā |
ityuktāpyaditirdaipyairna cacāla samādhitaḥ

---

1,10.49

एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् ।
निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम्

evamuktvāsurāḥ sarve haridhyānaparāyaṇām |
nirīkṣya krodhasaṃyuktā hantuṃ cakrurmanoratham

---

1,10.50

कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निं सो ऽदहत्काननं क्षणात्

kalpāntameghanirghoṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ |
daṃṣṭragrairasṛjanvahniṃ so 'dahatkānanaṃ kṣaṇāt

---

1,10.51

शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् ।
तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः

śatayojanavistīrṇaṃ nānājīvasamākulam |
tenaiva dagdhā daiteyā ye pradharṣayituṃ gatāḥ

---

1,10.52

सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता ।
संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना

saivāvaśiṣṭā jananī surāṇāmabdācchatādacyutasaktacitā |
saṃrakṣitā viṣṇusudarśanena daityāntakena svajanānukampinā

1,11.1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गात्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमो ऽध्यायः नारद उवाच अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम ।
स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgātpattau balikṛtadevaparājayavarṇanannāma daśamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca aho hyatyadbhutaṃ proktaṃ tvayā bhrātaridaṃ mama |
sa vahniraditiṃ muktvā kathaṃ tānadahatkṣaṇāt

---

1,11.2

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् ।
परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः

vadāditermahāsattvaṃ viśeṣāścaryakāraṇam |
paropadeśaniratāḥ sajjanā hi munīśvarāḥ

---

1,11.3

सनक उवाच शृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् ।
हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम्

sanaka uvāca śṛṇu nārada māhātmyaṃ haribhaktiratātmanām |
haridhyānaparānsādhūnkaḥ samarthaḥ prabādhitum

---

1,11.4

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः ।
देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टन्ति सत्तमाः

haribhaktiparo yatra tatra brahmā hariḥ śivaḥ |
devāḥ siddhā munīśvāśca nityaṃ tiṣṭanti sattamāḥ

---

1,11.5

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् ।
हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम्

harirāste mahābhāga hṛdaye śāntacetasām |
harināmaparāṇāṃ ca kimu dhyānaratātmanām

---

1,11.6

शिवपूजारतो वापि विष्णुपूजापरो ऽपि वा ।
यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः

śivapūjārato vāpi viṣṇupūjāparo 'pi vā |
yatra tiṣṭati tatraiva lakṣmīḥ sarvāśca devatāḥ

---

1,11.7

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते ।
राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि

yatra pūjāparo viṣṇorvahnistatra na bādhate |
rājā vā taskaro vāpi vyādhayaśca na santi hi

---

1,11.8

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा ।
डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्ते ऽच्युतार्चकम्

pretāḥ piśācāḥ kūṣmāṇḍagrahā bālagrahāstathā |
ḍākinyo rākṣasāścaiva na bādhante 'cyutārcakam

---

1,11.9

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः ।
नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः

parapīḍāratā ye tu bhūtavetālakādayaḥ |
naśyanti yatra sadbhakto harilakṣmyarcane rataḥ

---

1,11.10

ट जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः ।
यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः

ṭa jitendriyaḥ sarvahito dharmakarmaparāyaṇaḥ |
yatra tiṣṭati tatraiva sarvatīrthāni devatāḥ

---

1,11.11

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः ।
तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम्

nimiṣaṃ nimiṣārddhaṃ vā yatra tiṣṭanti yoginaḥ |
tatraiva sarvaśreyāṃsi tattīrthaṃ tattapovanam

---

1,11.12

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ।
स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते

yannāmoccāraṇādeva sarve naśyantyupadravāḥ |
stotrairvāpyarhaṇābhirvā kimu dhyānena kathyate

---

1,11.13

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् ।
सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिर क्षिता

evaṃ tenāgninā vipra dagdhaṃ sāsurakānanam |
sāditirnaiva dagdhābhūdviṣṇucakrābhira kṣitā

---

1,11.14

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः ।
प्रादुरासीत्समीपे ऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः

tataḥ prasannavadanaḥ pahmapatrāyatekṣaṇaḥ |
prādurāsītsamīpe 'syāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

---

1,11.15

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः ।
स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम्

īṣadvāsyasphuraddantaprabhābhāṣitadiṅmukhaḥ |
spṛśankareṇa puṇyena prāha kaśyapavallabhām

---

1,11.16

श्रीभगवाननुवाच देवमातः प्रसन्नो ऽस्मि तपसाराधितस्त्वया ।
चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविशष्यति न संशयः

śrībhagavānanuvāca devamātaḥ prasanno 'smi tapasārādhitastvayā |
ciraṃ śrāntāsi bhadraṃ te bhaviśaṣyati na saṃśayaḥ

---

1,11.17

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते ।
मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति

varaṃ varaya dāsyāmi yatte manasi rocate |
mā bhairbhadre mahābhāge dhruvaṃ śreyo bhaviṣyati

---

1,11.18

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा ।
तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम्

ityuktādevamātā sā devadevena cakriṇā |
tuṣṭāva praṇipatyainaṃ sarvalokasukhāvaham

---

1,11.19

अदितिरुवाच नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना ।
सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण

aditiruvāca namaste devadeveśa sarvavyāpiñjanārdanā |
sattvādiguṇabhedena lokavyāpārakāraṇa

---

1,11.20

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने ।
सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने

namaste bahuparupāyārupāya ca mahātmane |
sarvaikaruparupāya nirguṇāya guṇātmane

---

1,11.21

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे ।
सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने

namaste lokanāthāya paramajñānarupiṇe |
sadbhaktajanavātsalyaśāline maṅgalātmane

---

1,11.22

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः ।
तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये

yasyāvatārarupāṇi hyarcayanti munīśvarāḥ |
tamādipuruṣaṃ devaṃ namāmi hyarthasiddhaye

---

1,11.23

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः ।
तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम्

śrutayo yaṃ na jānanti na jānanti ca sūrayaḥ |
taṃ namāmi jagaddhetuṃ samāyaṃ cāpyamāyinam

---

1,11.24

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् ।
जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम्

yasyāvalokanaṃ citraṃ māyopadravakāraṇam |
jagadrūpaṃ jagaddhetuṃ taṃ vandeṃ sarvavanditam

---

1,11.25

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः ।
अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम्

yatpādāmbujakiñjalkasevārakṣitamastakāḥ |
avāpuḥ paramāṃ siddhiṃ taṃ vande kamalādhavam

---

1,11.26

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः ।
अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम्

yasya brahmādayo devā mahimānaṃ na vai viduḥ |
atyāsannaṃ ca bhaktānāṃ taṃ vande bhaktasaṃginam

---

1,11.27

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः ।
करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम्

yo devastyaktasaṅgānāṃ śāntānaṃ karuṇārṇavaḥ |
karoti hyātmanaḥ saṅgaṃ taṃ devaṃ saṅgavarjitam

---

1,11.28

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्मसु निष्टितम् ।
नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम्

yajñeśvaraṃ yajñakarmasu niṣṭitam |
namāmi yajñaphaladaṃ yajñakarmaprabodhakam

---

1,11.29

अजामिलो ऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु ।
प्रात्पवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम्

ajāmilo 'pi pāpātmā yannāmoccāraṇādanu |
prātpavānparamaṃ dhāma taṃ vande lokasākṣiṇam

---

1,11.30

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः ।
इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम्

harirupī mahādevaḥ śivarupī janārdanaḥ |
iti lokasya netā yastaṃ namāmi jagadgurum

---

1,11.31

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः ।
न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम्

brahmādyā api deveśā yanmāyāpāśayantritāḥ |
na jānanti paraṃ bhāvaṃ taṃ vande sarvanāyakam

---

1,11.32

ह्यत्पह्मस्थो ऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते ।
प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम्

hyatpahmastho 'piñyogyānāṃ dūrastha iva bhāsate |
pramāṇātītasadbhāvastaṃ vande jñānasākṣiṇam

---

1,11.33

यन्मुखः द्र्वाह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियो ऽजनि ।
ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रो ऽभ्यजायत

yanmukhaḥ drvāhyaṇo jāto bāhubhyāṃ kṣatriyo 'jani |
ūrvorvaiśyaḥ samutpannaḥ padyāṃ śūdro 'bhyajāyata

---

1,11.34

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः ।
मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत

manasaścandramā jāto jātaḥ sūryaśca cakṣuṣaḥ |
mukhādagnistarthendraśca prāṇādvāyurajāyata

---

1,11.35

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने ।
षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः

ṛgyajuḥsāmarupāya satyasvaragatātmane |
ṣaḍaṅgarupiṇe tubhyaṃ bhūyobhūyo namo namaḥ

---

1,11.36

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः ।
त्वमग्निर्निरृतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः

tvamindraḥ pavanaḥ somastvamīśānastvamantakaḥ |
tvamagnirnirṛtiścaiva varuṇastvaṃ divākaraḥ

---

1,11.37

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः ।
गिरयः सिद्धगन्धर्वानद्यो भूमिश्च सागराः

devāśca sthāvarāścaiva piśācāścaiva rākṣasāḥ |
girayaḥ siddhagandharvānadyo bhūmiśca sāgarāḥ

---

1,11.38

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः ।
त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमो ऽस्तु ते

tvameva jagatāmīśo yatrāsi tvaṃ parātparaḥ |
tvadrūpamakhilaṃ deva tasmānnityaṃ namo 'stu te

---

1,11.39

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह ।
दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन

anāthānātha sarvajña bhūtadevendravigraha |
daiteyairbādhitānputrānmama pāhi janārdana

---

1,11.40

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी

iti stutvā devamātā devaṃ natvā punaḥ punaḥ |
uvāca prāñjalirbhūtvā harṣāśrukṣālitastanī

---

1,11.41

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण ।
अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम्

anugrāhyāsmi deveṃśa tvayā sarvādikāraṇa |
akaṇṭakāṃ śriyāṃ dehi matsutānāṃ divaukasām

---

1,11.42

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर ।
अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो

antaryyāmiñjagadrūpa sarvajñā parameśvara |
ajñātaṃ kiṃ tava śrīśa kiṃ māmīhayasi prabho

---

1,11.43

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते ।
वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता

tathāpi tava vakṣyāmi yanme manasi rocate |
vṛthāputrāsmi deveśa daiteyaiḥ paripīḍitā

---

1,11.44

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्ते ऽपि सुता मम ।
तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर

tānna hiṃsitumicchāmi yataste 'pi sutā mama |
tānahatvā śriyaṃ dehi matsutebhyaḥ sureśvara

---

1,11.45

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः ।
उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात्

ityukto devedeveśaḥ punaḥ prītimupāgataḥ |
uvāca harṣayanvipra devamātaramādarāt

---

1,11.46

श्रीभगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् ।
यतः सपन्तिपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम्

śrībhagavānuvāca prīto 'smi devi bhadraṃ te bhaviṣyāmi suto hyaham |
yataḥ sapantiputreṣu vātsalyaṃ devi durlabham

---

1,11.47

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये ।
तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन

tvayā tu yatkṛtaṃ stotraṃ tatpaṭhānti narāstu ye |
teṣāṃ saṃpadvarā putrā na hīyante kadācana

---

1,11.48

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते ।
न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः

tvātmaje vānyaputre vā yaḥ samatvena vartate |
na tasya putraśokaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

---

1,11.49

अदितिरुवाच ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् ।
असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम्

aditiruvāca tāha voḍhuṃ kṣamā deva tvāmādyapuruṣaṃ param |
asaṃkhyātāṇḍaromāṇaṃ sarveśaṃ sarvakāraṇam

---

1,11.50

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः ।
तमहं देवदेवेशं धारयाम किथं प्रभो

yatprabhāvaṃ na jānanti śrutayaḥ sarvadevatāḥ |
tamahaṃ devadeveśaṃ dhārayāma kithaṃ prabho

---

1,11.51

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् ।
धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम्

aṇoraṇīyāṃsamajaṃ parātparataraṃ prabhum |
dhārayāmi kathaṃ deva tvāmahaṃ puruṣottamam

---

1,11.52

महायातकयुक्तो ऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः ।
मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति

mahāyātakayukto 'pi yannāmasmṛtimātrataḥ |
mucyate sa kathaṃ devogrāmyeṣu janimarhati

---

1,11.53

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो ।
तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम्

yathā śūkaramatsyādyā avatārāstava prabho |
tathāyamapi ko veda tava viśveśa ceṣṭitam

---

1,11.54

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा ।
त्वामेव चिन्तये देव यथेच्छासि तथा कुरु

tvatpādapahmapraṇatātvannāmasmṛtitatparā |
tvāmeva cintaye deva yathecchāsi tathā kuru

---

1,11.55

सनक उवाच तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः ।
दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत्

sanaka uvāca tayoktaṃ vacanaṃ śrutvā devadevo janārdanaḥ |
dattvābhayaṃ devamāturidaṃ vacanamabravīt

---

1,11.56

श्रीभगवानुवाच सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः ।
तथापि शृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे

śrībhagavānuvāca satyamuktaṃ mahābhāge tvayā nāstyatra saṃśayaḥ |
tathāpi śṛṇu vakṣyāmi guhyādguhyataraṃ śubhe

---

1,11.57

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः ।
वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः

rāgadveṣavihīnā ye madbhaktā matparāyaṇāḥ |
vaṃhati satataṃ teṃ māṃ gatāsūyā adāmbhikāḥ

---

1,11.58

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः ।
मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम्

paropatāpavimukhāḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ |
matkathāśravaṇāsaktā vahanti satataṃ hi mām

---

1,11.59

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः ।
वहन्ति सततं देवि स्त्रियो ऽपि त्यक्तप्रत्सराः

pativratāḥ pariprāṇāḥ patibhaktiparāyaṇāḥ |
vahanti satataṃ devi striyo 'pi tyaktapratsarāḥ

---

1,11.60

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तो ऽतिथिप्रियः ।
हितकृद्वाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा

mātāpitrośca śuśrūṣurgurubhakto 'tithipriyaḥ |
hitakṛdvāhyaṇānāṃ yaḥ sa māṃ vahati sarvadā

---

1,11.61

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा ।
लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम्

puṇyatīrtharatā nityaṃ satsaṅganiratāstathā |
lokānugrahaśīlāśca satataṃ te vahanti mām

---

1,11.62

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः ।
नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा

paropakāraviratāḥ paradravyaparāṅmukhāḥ |
naṣuṃsakāḥ parastrīṣu te vahanti ca māṃ sadā

---

1,11.63

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः ।
गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते

tulasyupāsanaratāḥ sadā nāmaparāyaṇāḥ |
gorakṣaṇaparā ye ca satataṃ māṃ vahanti te

---

1,11.64

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा ।
अन्नोदकप्रदातारो वहॄन्ति सततं हि माम्

pratigrahanivṛttā ye parānnavimukhāstathā |
annodakapradātāro vahṝnti satataṃ hi mām

---

1,11.65

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता ।
संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम्

tvaṃ tu devi patiprāṇā sādhvī bhūtahite ratā |
saṃprāpya putrabhāvaṃ te sādhayiṣye manoratham

---

1,11.66

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् ।
दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे

ityuktvā devedevaśo hyaditiṃ devamātaram |
dattvā kaṇṭhagatāṃ mālāmabhayaṃ ca tirodadhe

---

1,11.67

सा तु संहृष्टमनसा देवसीर्दक्षनन्दिनी ।
प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थआनमाव्रजत्

sā tu saṃhṛṣṭamanasā devasīrdakṣanandinī |
praṇamya kamalākāntaṃ punaḥ svasthaānamāvrajat

---

1,11.68

ततो ऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता ।
असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम्

tato 'ditirmahābhāgā suprītā lokavanditā |
asūta samaye putraṃ sarvalokanamaskṛtam

---

1,11.69

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् ।
सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम्

śaṅgacakradharaṃ śāntaṃ candramaṇḍalamadhyagam |
sudhākalaśadadhyannakaraṃ vāmanasaṃjñitam

---

1,11.70

सहस्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् ।
सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम्

sahasrādityasaṃkāśaṃ vyākośakamalekṣaṇam |
sarvābharaṇaṃsaṃyuktaṃ pītāmbaradharaṃ harim

---

1,11.71

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् ।
आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः ।
प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्व स्तोतुं समुपचक्रमे

stutyaṃ munigaṇairyuktaṃ sarvalokaikanāyakam |
āvirbhūtaṃ hariṃ jñātvā kaśyapo harṣavihvalaḥ |
praṇamya prañjalirbhūtva stotuṃ samupacakrame

---

1,11.72

कश्यप उवाच नमोनमस्ते ऽखिलकारणाय नमोनमस्ते ऽखैलपालकाय ।
नमोनमस्ते ऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय

kaśyapa uvāca namonamaste 'khilakāraṇāya namonamaste 'khailapālakāya |
namonamaste 'maranāyakāya namonamo daiteyavināśanāya

---

1,11.73

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरञ्जिताय ।
नमोनमो दुर्जननाशनाय नमो ऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय

namonamo bhaktajanapriyāya namonamaḥ sajjanarañjitāya |
namonamo durjananāśanāya namo 'stu tasmai jagadīśvarāya

---

1,11.74

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय ।
सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय

namonamaḥ kāraṇavāmanāya nārāyaṇāyāmitavikramāya |
saśārṅgacakrāsigadādhārāya namo 'stu tasmai puruṣottamāya

---

1,11.75

नमः पयोराशिनिवासनाय नमो ऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय ।
नमो ऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय

namaḥ payorāśinivāsanāya namo 'stu saddhṛtkamalasthitāya |
namo 'stu sūryādyamitaprabhāya namonamaḥ puṇyakathāgatāya

---

1,11.76

नमोनमोरऽकेन्दुविलोचनाय नमो ऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय ।
नमो ऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमो ऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय

namonamor'kenduvilocanāya namo 'stu te yajñaphalapradāya |
namo 'stu yajñāṅgavirājitāya namo 'stu te sajjanavallabhāya

---

1,11.77

नमो जगत्कारणकारणाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय ।
नमो ऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय

namo jagatkāraṇakāraṇāya namo 'stu śabdādivivarjitāya |
namo 'stu te divyasukhapradāya namo namo bhaktamanogatāya

---

1,11.78

नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय ।
नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय ।
नमो ऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय

namo 'stu te dhvāntavināśakāya namo 'stu śabdādivivarjitāya |
namo 'stu te dhvāntavināśakāya mandaradhārakāya |
namo 'stu te yajñavarāhanāmne namo hiraṇyākṣavidārakāya

---

1,11.79

नमो ऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमो ऽस्तु ते क्षत्रकुलान्तकाय ।
नमो ऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमो ऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय

namo 'stu te vāmanarupabhāje namo 'stu te kṣatrakulāntakāya |
namo 'stu te rāvaṇamardanāya namo 'stu te nandasutāgrajāya

---

1,11.80

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने ।
स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः

namaste kamalākānta namaste sukhadāyine |
smṛtārtināśine tubhyaṃ bhūyo bhūyo namonamaḥ

---

1,11.81

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन ।
यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम्

yajñeśa yajñavinyāsa yajñavinghavināśana |
yajñarupa yajadrūpa yajñāṅgaṃ tvāṃ yajāmyaham

---

1,11.82

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः ॥
उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः

iti stutaḥ sa deveśo vāmano lokapāvanaḥ // uvāca prahasanharṣaṃ vardhdayankaśyapasya saḥ

---

1,11.83

श्रीभगवानुवाच तात तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता ।
अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम्

śrībhagavānuvāca tāta tuṣṭo 'smi bhadraṃ te bhaviṣyati surārcitā |
acirātsādhayiṣyāmi nikhilaṃ tvanmanoratham

---

1,11.84

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रघतां गतः ।
अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम्

ahaṃ janmadvaye tvevaṃ yuvayoḥ putraghatāṃ gataḥ |
asmiñjanmanyapi tathā sādayāmyuttamaṃ sukham

---

1,11.85

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् ।
आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः

atrāntare balirdaityo dīrghasatraṃ mahāmakham |
ārebhe guruṇā yuktaḥ kāvyena ca munīśvaraiḥ

---

1,11.86

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः ।
हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः

tasminmakhe samāhūto viṣṇurlakṣmīsamanvitaḥ |
haviḥ svīkaraṇārthāya ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ

---

1,11.87

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ ।
आमन्त्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ

pravṛddhaiśvaryardaityasya varttamāne mahākratau |
āmantrya mātāpitarau sa baṭurvāmano yayau

---

1,11.88

स्मितेन मोहयंल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः ।
हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः

smitena mohayaṃllokaṃ vāmano bhaktavatsalaḥ |
havirbhoktumivāyāto baleḥ pratyakṣato hariḥ

---

1,11.89

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितो ऽपि वा ।
यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः

durvṛtto vā suvṛtto vā jaḍo vāyaṃ hito 'pi vā |
yo bhaktiyuktastasyāntaḥ sadā saṃnihito hariḥ

---

1,11.90

आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षौषः ।
ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः

āyāntaṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā ṛṣayo jñānacakṣauṣaḥ |
jñātvā nārāyaṇaṃ devamudyayuḥ sabhyasaṃyutāḥ

---

1,11.91

एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकान्ते बलिमब्रवीत् ।
स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते

etajjñātvā daityagururekānte balimabravīt |
svasāramavicāryaiva khalāḥ kāryāṇi kurvate

---

1,11.92

शुक्र उवाच भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् ।
विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः

śukra uvāca bho bho daityapate saumya hyapahartā tava śriyam |
viṣṇurvāmanarupeṇa hyaditeḥ putrātāṃ gataḥ

---

1,11.93

तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर ।
न किञ्चिदपि दातव्यं मन्मतं शृणु पण्डित

tavādhvaraṃ sa āyāti tvayā tasyāsureśvara |
na kiñcidapi dātavyaṃ manmataṃ śṛṇu paṇḍita

---

1,11.94

आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः ।
परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयङ्करी

ātmabuddhiḥ sukhakarī gurubuddhirviśeṣataḥ |
parabuddhirvināśāya strībudhdiḥ pralayaṅkarī

---

1,11.95

शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः

śatrūṇāṃ hitakṛtadyastu sa hantavyo viśeṣataḥ

---

1,11.96

बलिरुवाच एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः ।
यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम्

baliruvāca evaṃ guro na vaktavyaṃ dharmamārgavirodhataḥ |
yadādatte svayaṃ viṣṇuḥ kimasmādadhikaṃ varam

---

1,11.97

कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् ।
स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः को ऽभ्यधिको भुवी

kurvanti viduṣo yajñānviṣṇuprīṇanakāraṇāt |
sa cetsākṣāddhavirbhogī mattaḥ ko 'bhyadhiko bhuvī

---

1,11.98

दरिद्रेणापि यत्किञ्चिद्दीयते विष्णवे गुरो ।
तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम्

daridreṇāpi yatkiñciddīyate viṣṇave guro |
tadeva paramaṃ dānaṃ dattaṃ bhavati cākṣayam

---

1,11.99

स्मृतो ऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः ।
येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम्

smṛto 'pi parayā bhaktyā punāti puruṣottamaḥ |
yena kenāpyarcitaśveddadāti paramāṃ gatim

---

1,11.100

हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः ।
अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः

harirharati pāpāniduṣṭacittairapi smṛtaḥ |
anicchayāpi saṃspṛṣṭo dahatyeva hi pāvakaḥ

---

1,11.101

जिह्वाग्रे वसते यस्य हरि रित्यक्षरद्वयम् ।
स विष्णुलोकमान्पोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

jihvāgre vasate yasya hari rityakṣaradvayam |
sa viṣṇulokamānpoti punarāvṛttidurlabham

---

1,11.102

गोविन्देति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः ।
स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः

govindeti sadā dhyāyedyastu rāgādivarjitaḥ |
sa yāti viṣṇubhavanamiti prāhurmanīṣiṇaḥ

---

1,11.103

अग्नौ वा ब्रह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो ।
हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति

agnau vā brahmaṇe vāpihūyate yadvavirguro |
haribhaktyā mahābhāga tena viṣṇuḥ prasīdati

---

1,11.104

अहं तु हरितुष्य्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् ।
स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थो ऽस्मि न संशयः

ahaṃ tu harituṣyyarthaṃ karomyadhvaramuttamam |
svayamāyāti cedviṣṇuḥ kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ

---

1,11.105

एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् ।
प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम्

evaṃ vadati daityandre viṣṇurvāmanarupadhṛk |
praviveśādhvarasthānaṃ hutavahnimanoramam

---

1,11.106

तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् ।
वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā koṭisūryābhaṃ yogyāvayavasundaram |
vāmanaṃ sahasotthāya pratyagṛhṇātkṛtāñjaliḥ

---

1,11.107

दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् ।
सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमात्पवान्

dattvāsanaṃ ca prakṣālya pādau vāmanarupiṇam |
sakuṭuṃbo vahanmūrdhnā paramāṃ mudamātpavān

---

1,11.108

विष्णवे ऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवदूलिः ।
रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनो ऽब्रवीत्

viṣṇave 'smai jagaddhānme dattvārghyaṃ vidhivadūliḥ |
romāñcitatanurbhūtvā harṣāśrunayano 'bravīt

---

1,11.109

बलिरुवाच अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः ।
जीवितं सफलं मे ऽद्य कृतार्थो ऽस्मि न संशयः

baliruvāca adya me saphalaṃ janma adya me saphalo maravaḥ |
jīvitaṃ saphalaṃ me 'dya kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ

---

1,11.110

अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा ।
त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः

amoghāmṛtavṛṣṭirme samāyātātidurlabhā |
tvadāgamanamātreṇa hyanāyāso mahotsavaḥ

---

1,11.111

एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः ।
यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो

ete ca ṛṣayaḥ sarve kṛtārthāṃ nātra saṃśayaḥ |
yaiḥ pūrvaṃ hi tapastaptaṃ tadadya saphalaṃ prabho

---

1,11.112

कृतार्थो ऽस्मि कृतार्थो ऽस्मि कृतार्थो ऽस्मि न संशयः ।
तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः

kṛtārtho 'smi kṛtārtho 'smi kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ |
tasmāttubhyaṃ namastubhyaṃ namastubhyaṃ namastubhyaṃ namonamaḥ

---

1,11.113

त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः ।
अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो

tvadājñayā tvanniyogaṃ sādhayāmīti manmanaḥ |
atyutsāhasamāyuktaṃ samājñāpaya māṃ prabho

---

1,11.114

एवमुर्के दीक्षितेन प्रहसन्वामनो ऽब्रवीत् ।
देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम्

evamurke dīkṣitena prahasanvāmano 'bravīt |
dehi me tapasi sthātuṃ bhūmiṃ tripadasaṃmitām

---

1,11.115

एतच्छृआत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि ।
ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया

etacchṛātvā baliḥ prāha rājyaṃ yācitavānnahi |
grāmaṃ vā nagaraṃ cāpi dhanaṃ vā kiṃ kṛtaṃ tvayā

---

1,11.116

तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् ।
आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनमन्निवा

tanniśamya baliṃ prāha viṣṇuḥ sarvaśarīrabhṛt |
āsannabhraṣṭarājyasya vairāgyaṃ janamannivā

---

1,11.117

श्रीभगवानुवाच शृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् ।
सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद

śrībhagavānuvāca śṛṇu daityandra vakṣyāmi guhyādguhyatamaṃ param |
sarvasaṃgavihīnānāṃ kimarthaiḥ sādhyatevada

---

1,11.118

अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय ।
मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद

ahaṃ tu sarvabhūtānāmantaryāmīti bhāvaya |
mayi sarvamidaṃ daitya kimanyaiḥ sādhyate vada

---

1,11.119

रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् ।
नित्यानन्दस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः

rāgadveṣavihīnānāṃ śāntānāṃ tyaktamāyinām |
nityānandasvarupāṇāṃ kimanyaiḥ sādhyate dhanaiḥ

---

1,11.120

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् ।
अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम्

ātmavatsarvabhūtāni paśyatāṃ śāntacetasām |
abhinnamātmanaḥ sarvaṃ ko dātā dīyate ca kim

---

1,11.121

पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् ।
तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम्

pṛthvīyaṃ kṣatriyavaśā iti śāstreṣu niścitam |
tadājñāyāṃ sthitāḥ sarve labhante paramaṃ sukham

---

1,11.122

दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले ।
महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः

dātavyo munibhiścāpi ṣaṣṭāṃśo bhūbhuje bale |
mahīyaṃ brāhmaṇānāṃ tu dātavyā sarva yatnataḥ

---

1,11.123

भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति ।
परं निर्वाणमान्पोति भूमिदो नात्र संशयः

bhūmidānasya māhātmyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
paraṃ nirvāṇamānpoti bhūmido nātra saṃśayaḥ

---

1,11.124

स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

svalpāmapi mahīṃ dattvā śrotriyāyāhitāgnaye |
brahmalokamavāpnoti punarāvṛttidurlabham

---

1,11.125

भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् ।
अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम्

bhūmidaḥ sarvadaḥ prokto bhūmido mokṣabhāgbhavet |
atidānaṃ tu tajjñeyaṃ sarvapāpaprāṇāśanam

---

1,11.126

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ।
दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ |
daśahastāṃ mahīṃ dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate

---

1,11.127

सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् ।
भूमिदानसमं नान्यत्रिषु लोकेषु विद्यते

satpātre bhūmidātā yaḥ sarvadānaphalaṃ labhet |
bhūmidānasamaṃ nānyatriṣu lokeṣu vidyate

---

1,11.128

द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले ।
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमो ऽब्दशतैरहम्

dvijāya vṛttihīnāya yaḥ pradadyānmahīṃ bale |
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na kṣamo 'bdaśatairaham

---

1,11.129

सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप ।
स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः

saktāya devapūjāsu vṛttihīnāya daityapa |
svalpāmapi mahīṃ dadyādyaḥ sa viṣṇurna saṃśayaḥ

---

1,11.130

इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता ।
पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः

ikṣugodhūma tuvarīpūgavṛkṣādisaṃyutā |
pṛthvī pradīyate yena sa viṣṇurnātra saṃśayaḥ

---

1,11.131

वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने ।
स्वल्पामपि महीन्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात्

vṛttihīnāya viprāya daridrāya kuṭumbine |
svalpāmapi mahīndattvā viṣṇusāyujyamānpuyāt

---

1,11.132

सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् ।
दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम्

saktāya devapūjāsu viprāyāḍhakikāṃ mahīm |
dattvā labheta gaṅgāyāṃ trirātrasnānajaṃ phalam

---

1,11.133

विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च ।
द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते शृणु

viprāya vṛttihīnāya sadācāraratāya ca |
droṇikāṃ pṛthivīṃ dattvā yatphalaṃ labhate śṛṇu

---

1,11.134

गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः ।
कृत्वा यत्फलमान्पोति तदाप्नोति स पुष्कलम्

gaṅgātīrthāśvamedhānāṃ śatāni vidhivannaraḥ |
kṛtvā yatphalamānpoti tadāpnoti sa puṣkalam

---

1,11.135

ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः ।
तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय

dadāti khārikāṃ bhūmiṃ daridrāya dvijāya yaḥ |
tasya puṇyaṃ pravakṣyāmi vadato me niśāmaya

---

1,11.136

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
विधाय जाह्नवीतीरे पत्फलं तल्लभेद्धुवम्

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca |
vidhāya jāhnavītīre patphalaṃ tallabheddhuvam

---

1,11.137

भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् ।
सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम्

bhūmidānaṃ mahādānamatidānaṃ prakīrttitam |
sarvapāpapraśamanamapavargaphalapradam

---

1,11.138

अत्रोतिहासं वक्ष्यामि शृणु दैत्यकुलेश्वर ।
यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत्

atrotihāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu daityakuleśvara |
yacchutvā śraddhayā yukto bhūmidānaphalaṃ labhet

---

1,11.139

आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः ।
दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले

āsītpurā dvijavaro brāhmakalpe mahāmatiḥ |
daridro vṛttihīnaśca nāmnā bhadramatirbale

---

1,11.140

श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् ।
श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः

śrutāni sarvaśāstrāṇi tena vedadivāniśam |
śrutāni ca purāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ

---

1,11.141

अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती ।
कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः

abhavaṃstasya ṣaṭpatnyaḥ śrutiḥ sindhuryaśovatī |
kāminī mālinī caiva śobhā ceti prakīrtitāḥ

---

1,11.142

आसु पन्तीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् ।
पुत्राणामसुरश्रेष्ठ सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः

āsu pantīṣu tasyāsañcatvariṃśacchatadvayam |
putrāṇāmasuraśreṣṭha sarve nityaṃ bubhukṣitāḥ

---

1,11.143

अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः ।
पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः

akiñcano bhadramatiḥ kṣudhārttānātmajānpriyāḥ |
paśyansvayaṃ kṣudhārttaśca vilalāpākulendriyaḥ

---

1,11.144

धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् ।
धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम्

dhigjanma bhāgyarahitaṃ dhigjanma dhanavarjitam |
dhigjanma dharmarahitaṃ dhigjanma khyātivarjitam

---

1,11.145

नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् ।
अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले

narasya bahvapatyasya dhigjanmaiśvaryavārjitam |
aho guṇāḥ saumyatā ca vidvattā janma satkule

---

1,11.146

दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते ।
प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा

dāridyāmbudhimagnasya sarvametanna śobhate |
priyāḥ putrāścapautrāśca bāndhavā bhrātarastathā

---

1,11.147

शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् ।
चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते

śiṣyāśca sarvamanujāstyajantyaiśvaryavārjitam |
cāṇḍālo vā dvijo vāpi bhāgyavāneva pūjyate

---

1,11.148

दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः ।
अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः

daridraḥ puruṣo loke śavavallokaninditaḥ |
aho saṃpatsaṃmāyukto niṣṭuro vāpyaniṣṭhuraḥ

---

1,11.149

गुणहीनो ऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः ।
ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः

guṇahīno 'pi guṇavānmūrkho vāpyatha paṇḍitaḥ |
aiśvaryaguṇayuktaścetpūjya eva na saṃśayaḥ

---

1,11.150

अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा ।
आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवते ऽक्षयम्

aho daridratā duḥkhaṃ tatrāpyāśātiduḥkhadā |
āśābhibhūtāḥ puruṣā duḥkhamaśnuvate 'kṣayam

---

1,11.151

आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य ।
आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः

āśayādāsā ye dāsāste sarvalokasya |
āśā dāsī yeṣāṃ teṣāṃ dāsāyate lokaḥ

---

1,11.152

मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते ।
तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता

māno hi mahatāṃ loke dhanamakṣayamucyate |
tasminnāśākhyaripuṇā māne naṣṭe daridratā

---

1,11.153

सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् ।
नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचचकः

sarvaśāstrārthavettāpi daridro bhāti mūrkhavat |
naiṣkiñcanyamahāgrāhagrastānāṃ ko vimocacakaḥ

---

1,11.154

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता ।
तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम्

aho duḥkhamaho duḥkhamaho duḥkhaṃ daridratā |
tatrāpi putrabhāryāṇāṃ bāhulyamatiduḥkhadam

---

1,11.155

एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः ।
अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाचिन्तयत्तदा

evamuktvā bhadramatiḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ |
anyamaiśvaryadaṃ dharmaṃ manasācintayattadā

---

1,11.156

भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् ।
दानेन यो ऽनुमन्ताति स एव कृतवान्पुरा

bhūmidānaṃ viniścitya sarvadānottamottamam |
dānena yo 'numantāti sa eva kṛtavānpurā

---

1,11.157

प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् ।
दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम्

prāpakaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvakāmaphalapradam |
dānānāmuttamaṃ dānaṃ bhūdānaṃ parikīrtitam

---

1,11.158

यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः ।
इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले

yaddattvā samavānpoti yadyadiṣṭatamaṃ naraḥ |
iti niścatya matimāndhīro bhadramatirbale

---

1,11.159

कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ ।
सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्वलितम्

kauśāmbīṃnāma nagarīṃ kalatrāpatyayugyayau |
sughoṣanāmaviprendraṃ sarvaiśvaryasamanvalitam

---

1,11.160

गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले ।
सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम्

gatvā yācitavānbhūmiṃ pañcahastāyatāṃ bale |
sughoṣo dharmaniratastaṃ nirīkṣya kuṭumbikram

---

1,11.161

मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् ।
कृतार्थो ऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च

manasā prīyamāṇena samabhyarcyedamabravīt |
kṛtārtho 'haṃ bhadramate saphalaṃ mama janma ca

---

1,11.162

मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज ।
इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः

matkula pāvanaṃ jātaṃ tvadanugrahato dvija |
ityuktvā taṃ samabhyarcya sughoṣo dharmatatparaḥ

---

1,11.163

पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः ।
पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता

pañcahastamitāṃ bhūmiṃ dadau tasmai mahāmatiḥ |
pṛthivī vaiṣṇavī puṇyā pṛthivīṃ viṣṇupālitā

---

1,11.164

पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ।
मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम्

pṛthivyāstu pradānena prīyatāṃ me janārdanaḥ |
mantreṇānena daityendra sughoṣastaṃ dvijottamam

---

1,11.165

विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ ।
सो ऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम्

viṣṇubuddhyā samabhyarcya tāvatīṃ pṛthivīṃ dadau |
so 'pi bhadramatirvipro dhīmatā yācitāṃ bhuvam

---

1,11.166

दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ।
सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः

dattavānharibhaktāya śrotriyāya kuṭumbine |
sughoṣo bhūmidānena koṭivaṃśasamanvitaḥ

---

1,11.167

प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति ।
बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम्

prapede viṣṇubhavanaṃ yatra gatvā na śocati |
bale bhadramatiścāpi yataḥ prārthitavāñchriyam

---

1,11.168

स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् ।
तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम्

sthitavānviṣṇubhavane sakuṭumbo yugāyutam |
tathaiva brahmasadane sthitvā koṭiyugāyutam

---

1,11.169

ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् ।
ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः

aindraṃ padaṃ samāsādya sthitavānkalpapañcakam |
tato bhuvaṃ samāsādya sarvaiśvaryasamanvitaḥ

---

1,11.170

जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् ।
ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः

jātismaro mahābhāgo bubhuje bhogamuttamam |
tato bhadramatirdaitya niṣkāmo viṣṇutatparaḥ

---

1,11.171

पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्रह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् ।
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैशअवर्यमनुत्तमम्

pṛthivīṃ vṛttihīnebhyo brahmaṇebhyaḥ pradattavān |
tasya viṣṇuḥ prasannātmā tattvaiśaavaryamanuttamam

---

1,11.172

कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् ।
तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण

koṭivaṃśasametasya dadau mokṣamanuttamam |
tasmāddaityapate mahyaṃ sarvadharmaparāyaṇa