1. Nāṭyaśāstra (part 1 of 2)

अथ प्रथमोऽध्यायः

प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम्

praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau | nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam

समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम् । अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम्

samāptajapyaṃ vratinaṃ svasutaiḥ parivāritam | anadhyāye kadācittu bharataṃ nāṭyakovidam

मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा । पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः

munayaḥ paryupāsyainamātreyapramukhāḥ purā | papracchuste mahātmāno niyatendriyabuddhayaḥ

योऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसम्मितः । नाट्यवेदः ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते

yo'yaṃ bhagavatā samyaggrathito vedasammitaḥ | nāṭyavedaḥ brahmannutpannaḥ kasya vā kṛte

कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः । सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि

katyaṅgaḥ kiṃpramāṇaśca prayogaścāsya kīdṛśaḥ | sarvametadyathātattvaṃ bhagavanvaktumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ | pratyuvāca tato vākyaṃ nāṭyavedakathāṃ prati

भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथाऽवहितमानसैः । श्रूयतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः

bhavadbhiḥ śucibhirbhūtvā tathā'vahitamānasaiḥ | śrūyatāṃ nāṭyavedasya sambhavo brahmanirmitaḥ

पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवेऽन्तरे । त्रेतायुगेऽथ सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु

pūrvaṃ kṛtayuge viprā vṛtte svāyaṃbhuve'ntare | tretāyuge'tha samprāpte manorvaivasvatasya tu

ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते । ईर्ष्याक्रोधादिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते

grāmyadharmapravṛtte tu kāmalobhavaśaṃ gate | īrṣyākrodhādisaṃmūḍhe loke sukhitaduḥkhite

देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः । जम्बुद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते

devadānavagandharvayakṣarakṣomahoragaiḥ | jambudvīpe samākrānte lokapālapratiṣṭhite

महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । क्रीडनीयकमिच्छामो दृष्यं श्रव्यं च यद्भवेत्

mahendrapramukhairdevairuktaḥ kila pitāmahaḥ | krīḍanīyakamicchāmo dṛṣyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet

न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्

na vedavyavahāro'yaṃ saṃśrāvyaḥ śūdrajātiṣu | tasmātsṛjāparaṃ vedaṃ pañcamaṃ sārvavarṇikam

एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित्

evamastviti tānuktvā devarājaṃ visṛjya ca | sasmāra caturo vedānyogamāsthāya tattvavit

( नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु । वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम् ॥) धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम्

( neme vedā yataḥ śrāvyāḥ strīśūdrādyāsu jātiṣu | vedamanyattataḥ srakṣye sarvaśrāvyaṃ tu pañcamam ||) dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca sopadeśyaṃ sasaṅgraham | bhaviṣyataśca lokasya sarvakarmānudarśakam

सर्वशात्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम्

sarvaśātrārthasampannaṃ sarvaśilpapravartakam | nāṭyākhyaṃ pañcamaṃ vedaṃ setihāsaṃ karomyaham

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्

evaṃ saṅkalpya bhagavān sarvavedānanusmaran | nāṭyavedaṃ tataścakre caturvedāṅgasambhavam

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि

jagrāha pāṭhyamṛgvedātsāmabhyo gītameva ca | yajurvedādabhinayān rasānātharvaṇādapi

वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना

vedopavedaiḥ sambaddho nāṭyavedo mahātmanā | evaṃ bhagavatā sṛṣṭo brahmaṇā sarvavedinā

उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् । इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम्

utpādya nāṭyavedaṃ tu brahmovāca sureśvaram | itihāso mayā sṛṣṭaḥ sa sureṣu niyujyatām

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः । तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेदः संक्राम्यतां त्वया

kuśalā ye vidagdhāśca pragalbhāśca jitaśramāḥ | teṣvayaṃ nāṭyasaṃjño hi vedaḥ saṃkrāmyatāṃ tvayā

तच्छृत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्

tacchṛtvā vacanaṃ śakro brahmaṇā yadudāhṛtam | prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham

ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम । अशक्ता भगवन् देवा अयोग्या नाट्यकर्मणि

grahaṇe dhāraṇe jñāne prayoge cāsya sattama | aśaktā bhagavan devā ayogyā nāṭyakarmaṇi

य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताः । एतेऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा

ya ime vedaguhyajñā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ | ete'sya grahaṇe śaktāḥ prayoge dhāraṇe tathā

श्रुत्वा तु शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः । त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ताऽस्य भवानघ

śrutvā tu śakravacanaṃ māmāhāmbujasambhavaḥ | tvaṃ putraśatasaṃyuktaḥ prayoktā'sya bhavānagha

आज्ञापितो विदित्वाऽहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः

ājñāpito viditvā'haṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt | putrānadhyāpayāmāsa prayogaṃ cāpi tattvataḥ

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा । जटिलम्बष्टकौ चैव तण्डुमग्निशिखं तथा

śāṇḍilyaṃ caiva vātsyaṃ ca kohalaṃ dattilaṃ tathā | jaṭilambaṣṭakau caiva taṇḍumagniśikhaṃ tathā

सैन्धवं सपुलोमानं शाड्वलिं विपुलं तथा । कपिञ्जलिं वादिरं च यमधूम्रायणौ तथा

saindhavaṃ sapulomānaṃ śāḍvaliṃ vipulaṃ tathā | kapiñjaliṃ vādiraṃ ca yamadhūmrāyaṇau tathā

जम्बुध्वजं काकजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा । कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम्

jambudhvajaṃ kākajaṅghaṃ svarṇakaṃ tāpasaṃ tathā | kaidāriṃ śālikarṇaṃ ca dīrghagātraṃ ca śālikam

कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा । बन्धुलं भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम्

kautsaṃ tāṇḍāyaniṃ caiva piṅgalaṃ citrakaṃ tathā | bandhulaṃ bhallakaṃ caiva muṣṭhikaṃ saindhavāyanam

तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च । अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्णं सुकेरलम्

taitilaṃ bhārgavaṃ caiva śuciṃ bahulameva ca | abudhaṃ budhasenaṃ ca pāṇḍukarṇaṃ sukeralam

ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वञ्जुलं तथा । मागधं सरलं चैव कर्तारं चोग्रमेव च

ṛjukaṃ maṇḍakaṃ caiva śambaraṃ vañjulaṃ tathā | māgadhaṃ saralaṃ caiva kartāraṃ cogrameva ca

तुषारं पार्षदं चैव गौतमं बादरायणम् । विशालं शबलं चैव सुनामं मेषमेव च

tuṣāraṃ pārṣadaṃ caiva gautamaṃ bādarāyaṇam | viśālaṃ śabalaṃ caiva sunāmaṃ meṣameva ca

कालियं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् । नखकुट्टाश्मकुट्टौ च षट्पदं सोत्तमं तथा

kāliyaṃ bhramaraṃ caiva tathā pīṭhamukhaṃ munim | nakhakuṭṭāśmakuṭṭau ca ṣaṭpadaṃ sottamaṃ tathā

पादुकोपानहौ चैव श्रुतिं चाषस्वरं तथा । अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ च वितण्ड्य ताण्ड्यमेव च

pādukopānahau caiva śrutiṃ cāṣasvaraṃ tathā | agnikuṇḍājyakuṇḍau ca vitaṇḍya tāṇḍyameva ca

कर्तराक्षं हिरण्याक्षं कुशलं दुस्सहं तथा । लाजं भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम्

kartarākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ kuśalaṃ dussahaṃ tathā | lājaṃ bhayānakaṃ caiva bībhatsaṃ savicakṣaṇam

पुण्ड्राक्षं पुण्ड्रनासं चाप्यसितं सितमेव च । विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालङ्कायनमेव च

puṇḍrākṣaṃ puṇḍranāsaṃ cāpyasitaṃ sitameva ca | vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ śālaṅkāyanameva ca

श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तथैव च । संवर्तकं पञ्चशिखं त्रिशिखं शिखमेव च

śyāmāyanaṃ māṭharaṃ ca lohitāṅgaṃ tathaiva ca | saṃvartakaṃ pañcaśikhaṃ triśikhaṃ śikhameva ca

शङ्खवर्णमुखं शण्डं शङ्कुकर्णमथापि च । शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालिं शठं तथा

śaṅkhavarṇamukhaṃ śaṇḍaṃ śaṅkukarṇamathāpi ca | śakranemiṃ gabhastiṃ cāpyaṃśumāliṃ śaṭhaṃ tathā

विद्युतं शातजङ्घं च रौद्रं वीरमथापि च । पितामहाज्ञयाऽस्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया

vidyutaṃ śātajaṅghaṃ ca raudraṃ vīramathāpi ca | pitāmahājñayā'smābhirlokasya ca guṇepsayā

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः । यो यस्मिन्कर्मणि यथा योग्यस्तस्मिन् स योजितः

prayojitaṃ putraśataṃ yathābhūmivibhāgaśaḥ | yo yasminkarmaṇi yathā yogyastasmin sa yojitaḥ

भारतीं सात्वतीं चैव वृईत्तिमारभटीं तथा । समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्तो वै मया द्विजाः

bhāratīṃ sātvatīṃ caiva vṛīttimārabhaṭīṃ tathā | samāśritaḥ prayogastu prayukto vai mayā dvijāḥ

परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया । अथाह मां सुरगुरुः कैशिकिमपि योजय

parigṛhya praṇamyātha brahmā vijñāpito mayā | athāha māṃ suraguruḥ kaiśikimapi yojaya

यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं तद् ब्रूहि द्विजसत्तम । एवं तेनास्म्यभिहितः प्रत्युक्तश्च मया प्रभुः

yacca tasyāḥ kṣamaṃ dravyaṃ tad brūhi dvijasattama | evaṃ tenāsmyabhihitaḥ pratyuktaśca mayā prabhuḥ

दीयतां भगवन्द्रव्यं कैशिक्याः सम्प्रयोजकम् । नृत्ताङ्गहारसम्पन्ना रसभावक्रियात्मिका

dīyatāṃ bhagavandravyaṃ kaiśikyāḥ samprayojakam | nṛttāṅgahārasampannā rasabhāvakriyātmikā

दृष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः । कैशिकी ष्लक्ष्णनैपथ्या शृङ्गाररससम्भवा

dṛṣṭā mayā bhagavato nīlakaṇṭhasya nṛtyataḥ | kaiśikī ṣlakṣṇanaipathyā śṛṅgārarasasambhavā

अशक्या पुरुषैः सा तु प्रयोक्तुं स्त्रीजनादृते । ततोऽसृजन्महातेजा मनसाऽप्सरसो विभुः

aśakyā puruṣaiḥ sā tu prayoktuṃ strījanādṛte | tato'sṛjanmahātejā manasā'psaraso vibhuḥ

नाट्यालङ्कारचतुराः प्रादान्मह्यं प्रयोगतः । मञ्जुकेशीं सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम्

nāṭyālaṅkāracaturāḥ prādānmahyaṃ prayogataḥ | mañjukeśīṃ sukeśīṃ ca miśrakeśīṃ sulocanām

सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् । सुदतीं सुन्दरीं चैव विदग्धां विपुलां तथा

saudāminīṃ devadattāṃ devasenāṃ manoramām | sudatīṃ sundarīṃ caiva vidagdhāṃ vipulāṃ tathā

सुमालां सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं तथा । मागधीमर्जुनीं चैव सरलां केरलां धृतिम्

sumālāṃ santatiṃ caiva sunandāṃ sumukhīṃ tathā | māgadhīmarjunīṃ caiva saralāṃ keralāṃ dhṛtim

नन्दां सपुष्कलां चैव कलमां चैव मे ददौ । स्वातिर्भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा ॥ ५०. . नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः । एवं नाट्यमिदं सम्यग्बुद्ध्वा सर्वैः सुतैः सह

nandāṃ sapuṣkalāṃ caiva kalamāṃ caiva me dadau | svātirbhāṇḍaniyuktastu saha śiṣyaiḥ svayambhuvā || 50. . nāradādyāśca gandharvā gānayoge niyojitāḥ | evaṃ nāṭyamidaṃ samyagbuddhvā sarvaiḥ sutaiḥ saha

स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम् । उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं प्रयोगार्थं कृताञ्जलिः

svātināradasaṃyukto vedavedāṅgakāraṇam | upasthito'haṃ brahmāṇaṃ prayogārthaṃ kṛtāñjaliḥ

नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं ब्रूहि किं करवाण्यहम् । एतत्तु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः ॥ ५३. . महानयं प्रयोगस्य समयः प्रत्युपस्थितः । अयं ध्वजमहः श्रीमान् महेन्द्रस्य प्रवर्तते

nāṭyasya grahaṇaṃ prāptaṃ brūhi kiṃ karavāṇyaham | etattu vacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ || 53. . mahānayaṃ prayogasya samayaḥ pratyupasthitaḥ | ayaṃ dhvajamahaḥ śrīmān mahendrasya pravartate

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञः प्रयुज्यताम् । ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहतासुरदानवे

atredānīmayaṃ vedo nāṭyasaṃjñaḥ prayujyatām | tatastasmindhvajamahe nihatāsuradānave

प्रहृष्टामरसंकीर्णे महेन्द्रविजयोत्सवे । पूर्वं कृता मया नान्दी ह्याशीर्वचसंयुता

prahṛṣṭāmarasaṃkīrṇe mahendravijayotsave | pūrvaṃ kṛtā mayā nāndī hyāśīrvacasaṃyutā

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा वेदनिर्मिता । तदन्तेऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः

aṣṭāṅgapadasaṃyuktā vicitrā vedanirmitā | tadante'nukṛtirbaddhā yathā daityāḥ surairjitāḥ

सम्फेटविद्रवकृता च्छेद्यभेद्याहवाल्मिका । ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिताः

sampheṭavidravakṛtā cchedyabhedyāhavālmikā | tato brahmādayo devāḥ prayogaparitoṣitāḥ

प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु सर्वोपकरणानि वै । प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान्स्वं ध्वजं शुभम्

pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraṇāni vai | prītastu prathamaṃ śakro dattavānsvaṃ dhvajaṃ śubham

ब्रह्मा कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणः शुभम् । सूर्यश्छत्रं शिवस्सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च

brahmā kuṭilakaṃ caiva bhṛṅgāraṃ varuṇaḥ śubham | sūryaśchatraṃ śivassiddhiṃ vāyurvyajanameva ca

विष्णुः सिंहासनं चैव कुबेरो मुकुटं तथा । श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती

viṣṇuḥ siṃhāsanaṃ caiva kubero mukuṭaṃ tathā | śrāvyatvaṃ prekṣaṇīyasya dadau devī sarasvatī

शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । तस्मिन्सदस्यभिप्रेतान्नानाजातिगुणाश्रयान्

śeṣā ye devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ | tasminsadasyabhipretānnānājātiguṇāśrayān

अंशांशैर्भाषितं भावान् रसान् रूपं बलं तथा । दत्तवन्तः प्रहृष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः

aṃśāṃśairbhāṣitaṃ bhāvān rasān rūpaṃ balaṃ tathā | dattavantaḥ prahṛṣṭāste matsutebhyo divaukasaḥ

एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने । अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र सङ्गताः

evaṃ prayoge prārabdhe daityadānavanāśane | abhavankṣubhitāḥ sarve daityā ye tatra saṅgatāḥ

विरूपाक्ष पुरोगांश्च विघ्नान्प्रोत्साह्य तेऽब्रुवन् । न क्षमिष्यामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति

virūpākṣa purogāṃśca vighnānprotsāhya te'bruvan | na kṣamiṣyāmahe nāṭyametadāgamyatāmiti

ततस्तैरसुरैः सार्धं विघ्ना मायामुपाश्रिताः । वाचश्चेष्टां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम्

tatastairasuraiḥ sārdhaṃ vighnā māyāmupāśritāḥ | vācaśceṣṭāṃ smṛtiṃ caiva stambhayanti sma nṛtyatām

तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा सूत्रधारस्य देवराट् । कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत्

tathā vidhvaṃsanaṃ dṛṣṭvā sūtradhārasya devarāṭ | kasmātprayogavaiṣamyamityuktvā dhyānamāviśat

सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम्

sahetaraiḥ sūtradhāraṃ naṣṭasaṃjñaṃ jaḍīkṛtam

उत्थाय त्वरितं शक्रं गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् ॥ सर्वरत्नोज्ज्वलतनुः किञ्चिदुद्वृत लोचनः

utthāya tvaritaṃ śakraṃ gṛhītvā dhvajamuttamam || sarvaratnojjvalatanuḥ kiñcidudvṛta locanaḥ

रङ्गपीठगतान्विघ्नानसुरांश्चैव देवराट् । जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः

raṅgapīṭhagatānvighnānasurāṃścaiva devarāṭ | jarjarīkṛtadehāṃstānakarojjarjareṇa saḥ

निहतेषु च सर्वेषुअ विघ्नेषु सह दानवैः । संप्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः

nihateṣu ca sarveṣua vighneṣu saha dānavaiḥ | saṃprahṛṣya tato vākyamāhuḥ sarve divaukasaḥ

अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया । जर्जरीकृतसर्वाङ्गा येनैते दानवाः कृताः

aho praharaṇaṃ divyamidamāsāditaṃ tvayā | jarjarīkṛtasarvāṅgā yenaite dānavāḥ kṛtāḥ

यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः । तस्माज्जर्जर एवेति नामतोऽयं भविष्यति

yasmādanena te vighnāḥ sāsurā jarjarīkṛtāḥ | tasmājjarjara eveti nāmato'yaṃ bhaviṣyati

शेषा ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति हिंसकाः । दृष्ट्वैव जर्जरं तेऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु

śeṣā ye caiva hiṃsārthamupayāsyanti hiṃsakāḥ | dṛṣṭvaiva jarjaraṃ te'pi gamiṣyantyevameva tu

एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् । रक्षाभूतश्च सर्वेषां भविष्यत्येष जर्जरः

evamevāstviti tataḥ śakraḥ provāca tānsurān | rakṣābhūtaśca sarveṣāṃ bhaviṣyatyeṣa jarjaraḥ

प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शक्रमहे पुनः । त्रासं सञ्जनयन्ति स्म विघ्नाः शेषास्तु नृत्यताम्

prayoge prastute hyevaṃ sphīte śakramahe punaḥ | trāsaṃ sañjanayanti sma vighnāḥ śeṣāstu nṛtyatām

दृष्ट्वा तेषां व्यवसितं दैत्यानां विप्रकारजम् । उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं सुतैः सर्वैः समन्वितः

dṛṣṭvā teṣāṃ vyavasitaṃ daityānāṃ viprakārajam | upasthito'haṃ brahmāṇaṃ sutaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ

निश्चिता भगवन्विघ्ना नाट्यस्यास्य विनाशने । अस्य रक्षाविधिं सम्यगाज्ञापय सुरेश्वर

niścitā bhagavanvighnā nāṭyasyāsya vināśane | asya rakṣāvidhiṃ samyagājñāpaya sureśvara

ततश्च विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः । कुरु लक्षणसंपन्नं नाट्यवेश्म महामते

tataśca viśvakarmāṇaṃ brahmovāca prayatnataḥ | kuru lakṣaṇasaṃpannaṃ nāṭyaveśma mahāmate

ततोऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा महच्छुभम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं कृत्वा नाट्यगृहं तु सः

tato'cireṇa kālena viśvakarmā mahacchubham | sarvalakṣaṇasampannaṃ kṛtvā nāṭyagṛhaṃ tu saḥ

प्रोक्तवान्द्रुहिणं गत्वा सभायान्तु कृताञ्जलीः । सज्जं नाट्यगृहं देव तदेवेक्षितुमर्हसि

proktavāndruhiṇaṃ gatvā sabhāyāntu kṛtāñjalīḥ | sajjaṃ nāṭyagṛhaṃ deva tadevekṣitumarhasi

ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च सेतरैः । आअगतस्त्वरितो दृष्टुं द्रुहिणो नाट्यमण्डपम्

tataḥ saha mahendreṇa suraiḥ sarvaiśca setaraiḥ | āagatastvarito dṛṣṭuṃ druhiṇo nāṭyamaṇḍapam

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरांस्ततः । अंशभागैर्भवद्भिस्तु रक्ष्योऽयं नाट्यमण्डपः

dṛṣṭvā nāṭyagṛhaṃ brahmā prāha sarvānsurāṃstataḥ | aṃśabhāgairbhavadbhistu rakṣyo'yaṃ nāṭyamaṇḍapaḥ

रक्षणे मण्डपस्याथ विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः । लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वपि च मारुताः

rakṣaṇe maṇḍapasyātha viniyuktastu candramāḥ | lokapālāstathā dikṣu vidikṣvapi ca mārutāḥ

नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणोऽम्बरे । वेदिकारक्षणे वह्निर्भाण्डे सर्वदिवौकसः

nepathyabhūmau mitrastu nikṣipto varuṇo'mbare | vedikārakṣaṇe vahnirbhāṇḍe sarvadivaukasaḥ

वर्णाश्चत्वार एवाथ स्तम्भेषु विनियोजिताः । आदित्याश्चैव रुद्राश्च स्थिताः स्तम्भान्तरेश्वथ

varṇāścatvāra evātha stambheṣu viniyojitāḥ | ādityāścaiva rudrāśca sthitāḥ stambhāntareśvatha

धारणीश्वथ भूतानि शालास्वप्सरस्तथा । सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधिः

dhāraṇīśvatha bhūtāni śālāsvapsarastathā | sarvaveśmasu yakṣiṇyo mahīpṛṣṭhe mahodadhiḥ

द्वारशालानियुक्तौ तु क्रुतान्तः काल एव च । स्थापितौ द्वारपत्रेषु नागमुख्यौ महाबलौ

dvāraśālāniyuktau tu krutāntaḥ kāla eva ca | sthāpitau dvārapatreṣu nāgamukhyau mahābalau

देहल्यां यमदण्डस्तु शूलं तस्योपरि स्थितम् । द्वारपालौ स्थितौ चौभौ नियतिर्मृत्युरेव च

dehalyāṃ yamadaṇḍastu śūlaṃ tasyopari sthitam | dvārapālau sthitau caubhau niyatirmṛtyureva ca

पार्श्वे च रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् । स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद्दैत्यनिषूदनी

pārśve ca raṅgapīṭhasya mahendraḥ sthitavānsvayam | sthāpitā mattavāraṇyāṃ vidyuddaityaniṣūdanī

स्तम्भेषु मत्तवारण्याः स्थापिता परिपालने । भूतयक्षपिशाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः

stambheṣu mattavāraṇyāḥ sthāpitā paripālane | bhūtayakṣapiśāśca guhyakāśca mahābalāḥ

जर्जरे तु विनिक्षिप्तं वज्रं दैत्यनिबर्हणम् । तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः

jarjare tu vinikṣiptaṃ vajraṃ daityanibarhaṇam | tatparvasu vinikṣiptāḥ surendrā hyamitaujasaḥ

शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा द्वितीये शङ्करस्तथा । तृतीये च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च

śiraḥparvasthito brahmā dvitīye śaṅkarastathā | tṛtīye ca sthito viṣṇuścaturthe skanda eva ca

पञ्चमे च महानागाः शेषवासुकितक्षकाः । एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः

pañcame ca mahānāgāḥ śeṣavāsukitakṣakāḥ | evaṃ vighnavināśāya sthāpitā jarjare surāḥ

रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः । इष्ट्यर्थं रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम्

raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ | iṣṭyarthaṃ raṅgamadhye tu kriyate puṣpamokṣaṇam

पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः । अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः .

pātālavāsino ye ca yakṣaguhyakapannagāḥ | adhastādraṅgapīṭhasya rakṣaṇe te niyojitāḥ .

नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां च सरस्वती । विदूषकमथौङ्कारः शेशास्तु प्रकृतिर्हरः

nāyakaṃ rakṣatīndrastu nāyikāṃ ca sarasvatī | vidūṣakamathauṅkāraḥ śeśāstu prakṛtirharaḥ

यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे । एतान्येवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच सः

yānyetāni niyuktāni daivatānīha rakṣaṇe | etānyevādhidaivāni bhaviṣyantītyuvāca saḥ

एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वैरुक्तः पितामहः । साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया

etasminnantare devaiḥ sarvairuktaḥ pitāmahaḥ | sāmnā tāvadime vighnāḥ sthāpyantāṃ vacasā tvayā

100

पूर्वं सामं प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च । तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः प्रयुज्यते

pūrvaṃ sāmaṃ prayoktavyaṃ dvitīyaṃ dānameva ca | tayorupari bhedastu tato daṇḍaḥ prayujyate

101

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा विघ्नानुवाच ह । कस्माद्भवन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुत्थिताः

devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vighnānuvāca ha | kasmādbhavanto nāṭyasya vināśāya samutthitāḥ

102

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षोऽब्रवीद्वचः । दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्धं सामपूर्वमिदं ततः

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā virūpākṣo'bravīdvacaḥ | daityairvighnagaṇaiḥ sārdhaṃ sāmapūrvamidaṃ tataḥ

103

योऽयं भगवता सृष्टो नाट्यवेदः सुरेच्छया । प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सुरार्थं भवता कृतः

yo'yaṃ bhagavatā sṛṣṭo nāṭyavedaḥ surecchayā | pratyādeśo'yamasmākaṃ surārthaṃ bhavatā kṛtaḥ

104

तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह । यथा देवस्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः

tannaitadevaṃ kartavyaṃ tvayā lokapitāmaha | yathā devastathā daityāstvattaḥ sarve vinirgatāḥ

105

विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । अलं वो मन्युना दैत्या विषादं त्यजतानघाः

vighnānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vacanamabravīt | alaṃ vo manyunā daityā viṣādaṃ tyajatānaghāḥ

106

भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकः । कर्मभावान्वयापेक्षी नाट्यवेदो मया कृतः

bhavatāṃ devatānāṃ ca śubhāśubhavikalpakaḥ | karmabhāvānvayāpekṣī nāṭyavedo mayā kṛtaḥ

107

नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चानुभावनम् । त्रैलोक्यास्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्

naikāntato'tra bhavatāṃ devānāṃ cānubhāvanam | trailokyāsyāsya sarvasya nāṭyaṃ bhāvānukīrtanam

108

क्वचिद्धर्मः क्वचित्क्रीडा क्वचिदर्थः क्वचिच्छमः । \क्वचिद्धास्यं क्वचिद्युद्धं क्वचित्कामः क्वचिद्वधः

kvaciddharmaḥ kvacitkrīḍā kvacidarthaḥ kvacicchamaḥ | \kvaciddhāsyaṃ kvacidyuddhaṃ kvacitkāmaḥ kvacidvadhaḥ

109

धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम् । निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया

dharmo dharmapravṛttānāṃ kāmaḥ kāmopasevinām | nigraho durvinītānāṃ vinītānāṃ damakriyā

111

क्लीबानां धार्ष्ट्यजननमुत्साहः शूरमानिनाम् । अबुधानां विबोधश्च वैदुष्यं विदुषामपि ॥ ११०॥. ईश्वराणां विलासश्च स्थैर्यं दुःखार्दितस्य च । अर्थोपजीविनामर्थो धृतिरुद्वेगचेतसाम्

klībānāṃ dhārṣṭyajananamutsāhaḥ śūramāninām | abudhānāṃ vibodhaśca vaiduṣyaṃ viduṣāmapi || 110||. īśvarāṇāṃ vilāsaśca sthairyaṃ duḥkhārditasya ca | arthopajīvināmartho dhṛtirudvegacetasām

112

नानाभावोपसम्पन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम्

nānābhāvopasampannaṃ nānāvasthāntarātmakam | lokavṛttānukaraṇaṃ nāṭyametanmayā kṛtam

113

उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम् . हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत्

uttamādhamamadhyānāṃ narāṇāṃ karmasaṃśrayam . hitopadeśajananaṃ dhṛtikrīḍāsukhādikṛt

114

( एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियास्वथ । सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके भविष्यति ॥ ) दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् । विश्रान्तिजननं काले नाट्यमेतद्भविष्यति

( etadraseṣu bhāveṣu sarvakarmakriyāsvatha | sarvopadeśajananaṃ nāṭyaṃ loke bhaviṣyati || ) duḥkhārtānāṃ śramārtānāṃ śokārtānāṃ tapasvinām | viśrāntijananaṃ kāle nāṭyametadbhaviṣyati

115

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् . लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति

dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ hitaṃ buddhivivardhanam . lokopadeśajananaṃ nāṭyametadbhaviṣyati

116

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । नासौ योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन् यन्न दृश्यते

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā | nāsau yogo na tatkarma nāṭye'smin yanna dṛśyate

117

तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान्प्रति । सप्तद्वीपानुकरणं नाट्यमेतद्भविष्यति

tannātra manyuḥ kartavyo bhavadbhiramarānprati | saptadvīpānukaraṇaṃ nāṭyametadbhaviṣyati

118

( येनानुकरणं नाट्यमेतत्तद्यन्मया कृतम् ॥) देवानामसुराणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् । ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम्

( yenānukaraṇaṃ nāṭyametattadyanmayā kṛtam ||) devānāmasurāṇāṃ ca rājñāmatha kuṭumbinām | brahmarṣīṇāṃ ca vijñeyaṃ nāṭyaṃ vṛttāntadarśakam

119

योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः । सोऽङ्गाद्यभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते

yo'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhasamanvitaḥ | so'ṅgādyabhinayopeto nāṭyamityabhidhīyate

120

( वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम् । विनोदकरणं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् । विनोदजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥) एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः । क्रियतामद्य विधिवद्यजनं नाट्यमण्डपे

( vedavidyetihāsānāmākhyānaparikalpanam | vinodakaraṇaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati || śrutismṛtisadācārapariśeṣārthakalpanam | vinodajananaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati ||) etasminnantare devān sarvānāha pitāmahaḥ | kriyatāmadya vidhivadyajanaṃ nāṭyamaṇḍape

121

बलिप्रदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः । भोज्यैर्भक्षैश्च पानैश्च बलिः समुपकल्पताम्

balipradānairhomaiśca mantrauṣadhisamanvitaiḥ | bhojyairbhakṣaiśca pānaiśca baliḥ samupakalpatām

122

मर्त्यलोकगताः सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ । अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेत्

martyalokagatāḥ sarve śubhāṃ pūjāmavāpsyatha | apūjayitvā raṅgaṃ tu naiva prekṣāṃ pravartayet

123

अपूजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति । निष्फलं तस्य तत् ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति

apūjayitvā raṅgaṃ tu yaḥ prekṣāṃ kalpayiṣyati | niṣphalaṃ tasya tat jñānaṃ tiryagyoniṃ ca yāsyati

124

यज्ञेन संमितं ह्येदद्रङ्गदैवतपूजनम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः

yajñena saṃmitaṃ hyedadraṅgadaivatapūjanam | tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

125

नर्तकोऽर्थपतिर्वापि यः पूजां न करिष्यति । न कारयिष्यन्त्यन्यैर्वा प्राप्नोत्यपचयं तु सः

nartako'rthapatirvāpi yaḥ pūjāṃ na kariṣyati | na kārayiṣyantyanyairvā prāpnotyapacayaṃ tu saḥ

126

यथाविधिं यथादृष्टं यस्तु पूजां करिष्यति । स लप्स्यते शुभानर्थान् स्वर्गलोकं च यास्यति

yathāvidhiṃ yathādṛṣṭaṃ yastu pūjāṃ kariṣyati | sa lapsyate śubhānarthān svargalokaṃ ca yāsyati

127

एवमुक्त्वा तु भगवान्द्रुहिणः सहदेवतैः । रङ्गपूजां कुरुश्वेति मामेवं समचोदयत्

evamuktvā tu bhagavāndruhiṇaḥ sahadevataiḥ | raṅgapūjāṃ kuruśveti māmevaṃ samacodayat

प्रथमोऽध्यायः

प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यद् उदाहृतम् ॥ 1.1. यस्तन्मयान्हृदयसंवदनक्रमेण द्राक्चित्रशक्तिगणभूमिविभागभागी । हर्षोल्लसत्परिविकारजुषः करोति वन्देतमां तमहमिन्दुकलावतंसम्

praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau | nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yad udāhṛtam || 1.1. yastanmayānhṛdayasaṃvadanakrameṇa drākcitraśaktigaṇabhūmivibhāgabhāgī | harṣollasatparivikārajuṣaḥ karoti vandetamāṃ tamahamindukalāvataṃsam

षट्त्रिंशकात्मकजगद्गगनावभास-संविन्मरीचिचयचुम्बितबिम्बशोभम् । षट्त्रिंशकं भरतसूत्रमिदं विवृण्वन् वन्दे शिवं श्रुतितदर्थविवेकिधाम

ṣaṭtriṃśakātmakajagadgaganāvabhāsa-saṃvinmarīcicayacumbitabimbaśobham | ṣaṭtriṃśakaṃ bharatasūtramidaṃ vivṛṇvan vande śivaṃ śrutitadarthavivekidhāma

विश्वबीजप्ररोहार्थं मूलाधारतया स्थितम् । धर्तृशक्तिमयं वन्दे धरणीरूपमीश्वरम्

viśvabījaprarohārthaṃ mūlādhāratayā sthitam | dhartṛśaktimayaṃ vande dharaṇīrūpamīśvaram

सद्विप्रतोतवदनोदितनाट्यवेद-तत्त्वार्थमर्थिजनवाञ्छितसिद्धिहेतोः । माहेश्वराभिनवगुप्तपदप्रतिष्ठः संक्षिप्तवृत्तिविधिना विशदीकरोति

sadvipratotavadanoditanāṭyaveda-tattvārthamarthijanavāñchitasiddhihetoḥ | māheśvarābhinavaguptapadapratiṣṭhaḥ saṃkṣiptavṛttividhinā viśadīkaroti

उपादेयस्य सम्पाठस्तदन्यस्य प्रतीकनम् । स्फुटव्याख्याविरोधानां परिहारः सुपूर्णता

upādeyasya sampāṭhastadanyasya pratīkanam | sphuṭavyākhyāvirodhānāṃ parihāraḥ supūrṇatā

लक्ष्यानुसरणं श्लिष्टवक्तव्यांशविवेचनम् । सङ्गतिः पौनरुक्त्यानां समाधानसमाकुलम्

lakṣyānusaraṇaṃ śliṣṭavaktavyāṃśavivecanam | saṅgatiḥ paunaruktyānāṃ samādhānasamākulam

सङ्ग्रहश् चेत्ययं व्याख्याप्रकारोऽत्र समाश्रितः ॥ भरतमुनिरुचितदेवतानमस्कारपूर्वकमभिधेयगुणीभावेन प्रयोजनं मुख्यया वृत्त्या प्रतिजानानो विशेषणद्वारेण गुरुपूर्वकमर्थाक्षिप्ततया चाभिधेयप्रयोजनतत्सम्बन्धान्दर्शयति -- प्रणम्येत्यादिना --- पितामहो ऽत्र पितुः पिता महेश्वरश्च न राजादिरिति देवशब्दः । एतच्च नाशङ्कनीयं प्रसिद्धेः । एको विजिगीषुर्नाट्यप्रवर्तयितेति देवः । भगवांस्त्वानन्दनिर्भरतया क्रीडाशीलः सन्ध्यादौ नृत्यतीति नाट्ये तदुपस्कारिणि च नृत्ते तदुपज्ञं प्रवृत्तिरिति तावेवात्राधिदैवतं गुरू चेति नमस्कार्यौ । लक्ष्मीपतिस्तु यद्यपि वृत्तीनां निर्माता तथापि पितामहादिवदसौ स्वकर्तव्यमात्र-निष्ठस्तथाचरन्नात्र नाट्ये लोकवदुपजीवित इति गुरुत्वाभावान्न नमस्कृतः । (इत्ये)तदपि नमस्कारहेतुनिरूपणस्यानुचितत्वादसत् । तस्मात्प्रणमनं प्रह्वीभावः कायेन वाचा मनसा च । आद्यः शिरसेति दर्शितः । द्वितीयो देवावित्यनेन । प्रणम्यस्य निरुपपदनामग्रहणानौचित्यात् । तेन प्रथमं देवावित्युक्तम् । अभिनेयप्राधान्याच्चाङ्गिकः शिरसेति । वाचिकश्च देवावित्यादिना [च] वाक्याभिनयो दर्शितः । लोकसिद्धो ह्ययमभिनयो न च नाट्यधर्मिरूपः । चतुर इव भुजादावूर्ध्वादिभिन्न इत्यभिनेयोऽपि प्रदर्शनीय एव । मानसी तु प्रह्वता वाक्कायव्यापारगम्येति नासौ पृथगुक्ता । पितामहमहेश्वराविति क्रमः छेकानुप्रासार्थः । सालङ्कारस्य च वाक्याभिनयतां दर्शयितुं । सालङ्कारस्य देवतापरितोषहेतुत्वं च दर्शयितुम् । पितामह-महेश्वरावित्यनेन देवयोर्लोकहितैषित्वमुक्तम् । नाट्यस्य नटवृत्तस्य शास्त्रं शासनोपायं ग्रन्थं प्रवक्ष्यामीति । नैतदित्यन्ये । नाट्यवेदः नाट्यशास्त्रम्' इति हि पर्यायौ । तत्र नाट्यशास्त्र-शब्देन चेदिह ग्रन्थः । तद्ग्रन्थस्येदानीं करणम् । न तु प्रवचनम् । तद्धि व्याख्यानरूपं करणाद्भिन्नं कठेन प्रोक्तमिति यथा । ग्रन्थस्य च नाट्यवेदत्वे उत्पत्त्यादिपञ्चकस्य तद्गतस्यान्यग्रन्थसाधारण्यात् प्रश्नासङ्गतिः । उत्तरग्रन्थस्य चानुपपत्तिः -- दृश्यं श्रव्यं च यद्भवेत्'(ना॰ शा॰ 1-11) जग्राह पाट्यमृग्वेदात्'(ना॰ शा॰ 1-17) इत्यादेर्ग्रन्थं प्रत्यसङ्गतत्वात् । तस्मान्नाट्यं च तच्छास्त्रञ्च । व्युत्पत्तिप्रदत्वात् । प्रवक्ष्यामि व्याख्यास्ये । नाट्याख्यं वेदं लक्षणतो निरूपयिष्य इत्यर्थः । एतदप्यमनोहरम् । शब्दात्मताव्यतिरेकेण प्रवचनायोगात् । नाट्यस्य चाशब्दात्मकत्वात् । निरूपणमात्रे च प्रवचने ग्रन्थस्यापि प्रवचनोपपत्तेः । नाट्यस्य च प्रोच्यमानतयैवालाक्षणिकबाह्यस्वरूपनिरासलाभे शास्त्रशब्दा-नर्थक्यप्रसङ्गात् । य इमं शृणुयात्प्रोक्तं नाट्यवेदम्' इति शास्त्रान्ते यद्वक्ष्यन्ते यद्वक्ष्यते तस्यासङ्गत्यापत्तेः । शब्दविषयतातिरेकेण शृणुयादित्यस्यावाचकत्वात् । तस्मादित्थमेतदिति मद्गुरवः । सकलहितकरणप्रवृत्त उत्साहसम्पदोपेतस्तदभिवृद्धये तत्प्रत्यूहापसिसारयिषया स्वविज्ञानक्रमोपारूढगुरुरूपब्रह्मसर्वाधिपतिपरमेश्वरविषयां स्मृत्यौत्सुक्यधृतिमत्यादिलक्षणां व्यभिचारसरणिं बाह्यकरणीयविषयं च जडतावहित्थप्रभृतिभावगणं पुरस्सरीकृत्य धर्मवीरानुप्रविष्टस्तदुचिताङ्गिकवाचिकानुभाव-प्रकटनपूर्वं स्वप्रवृत्तिप्रयोजनमेव निरूपयति । प्रयोजनस्यैव प्रवर्तकत्वात् । यदाहुः -- यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम्'(न्या॰ सू॰ 1-1-24) तत्र नाट्यं नाम लौकिकपदार्थव्यतिरिक्तं तदनुकारप्रतिबिम्बालेख्यसादृश्यारोपाध्यवसायोत्प्रेक्षा-स्वप्नमायेन्द्रजालादिविलक्षणं तद्ग्राहकस्य सम्यग्ज्ञानभ्रान्तिसंशयानवधारणानध्यवसाय-विज्ञानभिन्नवृत्तान्तास्वादनरूपसंवेदनसंवेद्यं वस्तु रसस्वभावमिति वक्ष्यामः । तस्य शास्त्रं शासनं बाह्यभाण्डनाट्यादिवैलक्षण्येन सम्यक्तत्स्वरूपावगमोपायं प्रकर्षेणापरब्रह्मशिष्यो-दीरितानुपयोगिविकासावधानेन वक्ष्यति । यद्वक्ष्यति -- य इमं शृणुयात्प्रोक्तं नाट्यवेदं स्वयम्भुवा । कुर्यात्प्रयोगं यश्चैनं तथाधीयीत वा नरः ॥ या गतिर्वेदविदुषां या गतिर्यज्ञवेदिनाम् । या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयात्तु सः ॥इति॥(ना॰ शा॰ अ॰

saṅgrahaś cetyayaṃ vyākhyāprakāro'tra samāśritaḥ || bharatamunirucitadevatānamaskārapūrvakamabhidheyaguṇībhāvena prayojanaṃ mukhyayā vṛttyā pratijānāno viśeṣaṇadvāreṇa gurupūrvakamarthākṣiptatayā cābhidheyaprayojanatatsambandhāndarśayati -- praṇamyetyādinā --- pitāmaho 'tra pituḥ pitā maheśvaraśca na rājādiriti devaśabdaḥ | etacca nāśaṅkanīyaṃ prasiddheḥ | eko vijigīṣurnāṭyapravartayiteti devaḥ | bhagavāṃstvānandanirbharatayā krīḍāśīlaḥ sandhyādau nṛtyatīti nāṭye tadupaskāriṇi ca nṛtte tadupajñaṃ pravṛttiriti tāvevātrādhidaivataṃ gurū ceti namaskāryau | lakṣmīpatistu yadyapi vṛttīnāṃ nirmātā tathāpi pitāmahādivadasau svakartavyamātra-niṣṭhastathācarannātra nāṭye lokavadupajīvita iti gurutvābhāvānna namaskṛtaḥ | (itye)tadapi namaskārahetunirūpaṇasyānucitatvādasat | tasmātpraṇamanaṃ prahvībhāvaḥ kāyena vācā manasā ca | ādyaḥ śiraseti darśitaḥ | dvitīyo devāvityanena | praṇamyasya nirupapadanāmagrahaṇānaucityāt | tena prathamaṃ devāvityuktam | abhineyaprādhānyāccāṅgikaḥ śiraseti | vācikaśca devāvityādinā [ca] vākyābhinayo darśitaḥ | lokasiddho hyayamabhinayo na ca nāṭyadharmirūpaḥ | catura iva bhujādāvūrdhvādibhinna ityabhineyo'pi pradarśanīya eva | mānasī tu prahvatā vākkāyavyāpāragamyeti nāsau pṛthaguktā | pitāmahamaheśvarāviti kramaḥ chekānuprāsārthaḥ | sālaṅkārasya ca vākyābhinayatāṃ darśayituṃ | sālaṅkārasya devatāparitoṣahetutvaṃ ca darśayitum | pitāmaha-maheśvarāvityanena devayorlokahitaiṣitvamuktam | nāṭyasya naṭavṛttasya śāstraṃ śāsanopāyaṃ granthaṃ pravakṣyāmīti | naitadityanye | nāṭyavedaḥ nāṭyaśāstram' iti hi paryāyau | tatra nāṭyaśāstra-śabdena cediha granthaḥ | tadgranthasyedānīṃ karaṇam | na tu pravacanam | taddhi vyākhyānarūpaṃ karaṇādbhinnaṃ kaṭhena proktamiti yathā | granthasya ca nāṭyavedatve utpattyādipañcakasya tadgatasyānyagranthasādhāraṇyāt praśnāsaṅgatiḥ | uttaragranthasya cānupapattiḥ -- dṛśyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet'(nā॰ śā॰ 1-11) jagrāha pāṭyamṛgvedāt'(nā॰ śā॰ 1-17) ityādergranthaṃ pratyasaṅgatatvāt | tasmānnāṭyaṃ ca tacchāstrañca | vyutpattipradatvāt | pravakṣyāmi vyākhyāsye | nāṭyākhyaṃ vedaṃ lakṣaṇato nirūpayiṣya ityarthaḥ | etadapyamanoharam | śabdātmatāvyatirekeṇa pravacanāyogāt | nāṭyasya cāśabdātmakatvāt | nirūpaṇamātre ca pravacane granthasyāpi pravacanopapatteḥ | nāṭyasya ca procyamānatayaivālākṣaṇikabāhyasvarūpanirāsalābhe śāstraśabdā-narthakyaprasaṅgāt | ya imaṃ śṛṇuyātproktaṃ nāṭyavedam' iti śāstrānte yadvakṣyante yadvakṣyate tasyāsaṅgatyāpatteḥ | śabdaviṣayatātirekeṇa śṛṇuyādityasyāvācakatvāt | tasmāditthametaditi madguravaḥ | sakalahitakaraṇapravṛtta utsāhasampadopetastadabhivṛddhaye tatpratyūhāpasisārayiṣayā svavijñānakramopārūḍhagururūpabrahmasarvādhipatiparameśvaraviṣayāṃ smṛtyautsukyadhṛtimatyādilakṣaṇāṃ vyabhicārasaraṇiṃ bāhyakaraṇīyaviṣayaṃ ca jaḍatāvahitthaprabhṛtibhāvagaṇaṃ purassarīkṛtya dharmavīrānupraviṣṭastaducitāṅgikavācikānubhāva-prakaṭanapūrvaṃ svapravṛttiprayojanameva nirūpayati | prayojanasyaiva pravartakatvāt | yadāhuḥ -- yamarthamadhikṛtya pravartate tatprayojanam'(nyā॰ sū॰ 1-1-24) tatra nāṭyaṃ nāma laukikapadārthavyatiriktaṃ tadanukārapratibimbālekhyasādṛśyāropādhyavasāyotprekṣā-svapnamāyendrajālādivilakṣaṇaṃ tadgrāhakasya samyagjñānabhrāntisaṃśayānavadhāraṇānadhyavasāya-vijñānabhinnavṛttāntāsvādanarūpasaṃvedanasaṃvedyaṃ vastu rasasvabhāvamiti vakṣyāmaḥ | tasya śāstraṃ śāsanaṃ bāhyabhāṇḍanāṭyādivailakṣaṇyena samyaktatsvarūpāvagamopāyaṃ prakarṣeṇāparabrahmaśiṣyo-dīritānupayogivikāsāvadhānena vakṣyati | yadvakṣyati -- ya imaṃ śṛṇuyātproktaṃ nāṭyavedaṃ svayambhuvā | kuryātprayogaṃ yaścainaṃ tathādhīyīta vā naraḥ || yā gatirvedaviduṣāṃ yā gatiryajñavedinām | yā gatirdānaśīlānāṃ tāṃ gatiṃ prāpnuyāttu saḥ ||iti||(nā॰ śā॰ a॰

एतेन कामजो दशको गणः(मनु॰ 7-47) इति वर्जनीयत्वेन नाट्यस्यानुपादेयतेति यत्केचिदाशशङ्किरे यदयुक्तीकृतम् । याज्ञवल्क्यस्मृतिपुराणादौ चास्य प्रशंसाभूयस्त्वश्रवणात् । न चागमादृते धर्मो ऽनुमानगम्य इति न्यायात् । एतत्तु वृथैवास्थानभूरून्प्रति शङ्काशमनार्थमभिधीयते नाम । तथा हि -- नटानां तावद् एतत्स्वधर्माम्नायरूपतयानुष्ठेयमेव । न चास्माकं तच्चेष्टितं विचार्यम् । सोमक्रयोपदेशिनो हि वाक्यस्य न तद्विक्रयि ब्राह्मणान्तरगतकृत्याकृत्यविचारणोद्योगो युक्तः । न चाप्यस्योपदिश्यते `गायेन्नृत्येत्' इति । किन्तु प्रथमनाट्यावसरक्रमप्रवृत्तविरिञ्चवचनप्रवर्तकभरतमुनिशासनानुवर्तिशिष्यपरम्परा-परिचयागताद्यतनकालावधिमहानटजनस्वकप्रवृत्तिविशेषोपदेशपरम् । अत एव तद्गतसिद्धसदुपायोपदेशनपरमिदं शास्त्रमिति । नटस्य तावन्नानेन किञ्चिदुपदिश्यते तं प्रत्युपकारादृते । कवेरपि स्वहृदयायतनसततोदितप्रतिभाभिधानपरवाग्देवतानुग्रहोत्थित-विचित्रापूर्वार्थनिर्माणशक्तिशालिनः प्रजापतेरिव कामजनितजगतः । परं प्रत्याशङ्का यदि परमत्रावशिष्यते व्युत्पाद्योपकारः । तस्यापि तु नेह `गायेन्नृत्येद्वादयेत्तन्निरतो वा भवेत्' इत्युपदेशः क्रियते । अपि तु स्वरसत एव तावन्मनोज्ञविषयास्वादप्रवृत्तस्यात एव वेदशास्त्रपुराणादिभीरुहृदयस्य तन्मनोज्ञवस्तुमध्ये तादृगिदं वस्त्वनुप्रवेशितं यद्बलादेव पुमर्थोपायावगतिं करोतीति वक्ष्यामः । उत्पत्त्यादिप्रश्नास् तु ये भविष्यन्ति ते नाट्याख्यवेदविषयाः । न तु नाट्यवेदशास्त्रविषयाः । यतो नाट्यवेदः कथं ब्रह्मन्(ना॰ शा॰ 1.25) इत्यत्र नाट्यमेव वेद इति व्याख्यास्यामः । एतच्च नाट्यशास्त्रं ब्रह्मणोदाहृतं मह्यमुक्तम् । यद्वक्ष्यते -- आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास(ना॰ शा॰ 1-25) इति । अत्र तु नाट्यस्य वेदः शास्त्रम् इति समासः । अन्यथाऽध्यापनासम्भवात् । तेन ब्रह्मप्रोक्तमेव मया यथापरिपाटि निरूप्यत इति यावत् । नाट्यं च ब्रह्मणोद्धृत्योद्धृत्य वेदाङ्गान्याहृतमिति तद्विषयं शास्त्रमप्युदाहृतमित्युक्तम् । यदि हि नाट्यस्य वेदनं सत्तालाभो विचारश्च यत्र तन्नाट्यवेदशब्देन नाट्याश्रयरूपं दशरूपकमित्युच्यते -- यद्वक्ष्यति इतिहासो मया दृष्टः इति (ना॰ शा॰ 1-19) । अत्र पक्षे ब्रह्मणोदाहृतं प्रदर्शितोदाहरणं कृतनिदर्शनमित्यर्थः । अन्ये तु नटनीयमनुकरणं दशरूपकमेव नाट्यम् । तस्येदं शास्त्रम् । दशरूपकलक्षणमेव हीदम् । एवं दशरूपकं कविना कार्यम् । एवं नटनीयमिति ग्रन्थतात्पर्यात् । रसादीनां पदार्थानां तत्रैव पर्यवसानात् । तच्च ब्रह्मणोदाहृतं कृतनिदर्शनम् । अन्ये तु ब्रह्मणा वेदाख्येन भगवता शब्दराशिनोदाहृतं निरूपितं त्याज्यानुष्ठेयरूपमायदागच्छत् व्युत्पाद्यतया स्वीकुर्वन्नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामीति प्रयोजनमनेनैव स्वीकृतमित्याहुः । भट्टनायकस्तु ब्रह्मणा परमात्मना यदुदाहृतमविद्याविरचितनिस्सारभेदग्रहे यदुदाहरणीकृतं तन्नाट्यं तद्वक्ष्यामि । यथा हि कल्पनामात्रसारं तत एवानवस्थितैकरूपं क्षणेन कल्पनाशतसहस्रं स्वप्नादिविलक्षणमपि सुष्ठुतरां हृदयग्रहनिदानमत्यक्तस्वालम्बन-ब्रह्मकल्पनटोपरचितं रामरावणादिचेष्टितमसत्यं कुतो ऽप्यभूताद्भुतवृत्त्या भाति । तथा भासमानमपि च पुमर्थोपायतामेति । तथा तादृगेव विश्वमिदमसत्यनामरूपप्रपञ्चात्मकमथ च श्रवणमननादिवशेन परमपुमर्थप्रापकमिति लोकोत्तरपरमपुरुषार्थसूचनेन शान्तरसोपक्षेपो ऽयं भविष्यति । स्वं स्वं निमित्तस्य शान्तादुत्पद्यते रसः ।' इति ॥ (ना॰ शा॰

etena kāmajo daśako gaṇaḥ(manu॰ 7-47) iti varjanīyatvena nāṭyasyānupādeyateti yatkecidāśaśaṅkire yadayuktīkṛtam | yājñavalkyasmṛtipurāṇādau cāsya praśaṃsābhūyastvaśravaṇāt | na cāgamādṛte dharmo 'numānagamya iti nyāyāt | etattu vṛthaivāsthānabhūrūnprati śaṅkāśamanārthamabhidhīyate nāma | tathā hi -- naṭānāṃ tāvad etatsvadharmāmnāyarūpatayānuṣṭheyameva | na cāsmākaṃ tacceṣṭitaṃ vicāryam | somakrayopadeśino hi vākyasya na tadvikrayi brāhmaṇāntaragatakṛtyākṛtyavicāraṇodyogo yuktaḥ | na cāpyasyopadiśyate `gāyennṛtyet' iti | kintu prathamanāṭyāvasarakramapravṛttaviriñcavacanapravartakabharatamuniśāsanānuvartiśiṣyaparamparā-paricayāgatādyatanakālāvadhimahānaṭajanasvakapravṛttiviśeṣopadeśaparam | ata eva tadgatasiddhasadupāyopadeśanaparamidaṃ śāstramiti | naṭasya tāvannānena kiñcidupadiśyate taṃ pratyupakārādṛte | kaverapi svahṛdayāyatanasatatoditapratibhābhidhānaparavāgdevatānugrahotthita-vicitrāpūrvārthanirmāṇaśaktiśālinaḥ prajāpateriva kāmajanitajagataḥ | paraṃ pratyāśaṅkā yadi paramatrāvaśiṣyate vyutpādyopakāraḥ | tasyāpi tu neha `gāyennṛtyedvādayettannirato vā bhavet' ityupadeśaḥ kriyate | api tu svarasata eva tāvanmanojñaviṣayāsvādapravṛttasyāta eva vedaśāstrapurāṇādibhīruhṛdayasya tanmanojñavastumadhye tādṛgidaṃ vastvanupraveśitaṃ yadbalādeva pumarthopāyāvagatiṃ karotīti vakṣyāmaḥ | utpattyādipraśnās tu ye bhaviṣyanti te nāṭyākhyavedaviṣayāḥ | na tu nāṭyavedaśāstraviṣayāḥ | yato nāṭyavedaḥ kathaṃ brahman(nā॰ śā॰ 1.25) ityatra nāṭyameva veda iti vyākhyāsyāmaḥ | etacca nāṭyaśāstraṃ brahmaṇodāhṛtaṃ mahyamuktam | yadvakṣyate -- ājñāpito viditvāhaṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt | putrānadhyāpayāmāsa(nā॰ śā॰ 1-25) iti | atra tu nāṭyasya vedaḥ śāstram iti samāsaḥ | anyathā'dhyāpanāsambhavāt | tena brahmaproktameva mayā yathāparipāṭi nirūpyata iti yāvat | nāṭyaṃ ca brahmaṇoddhṛtyoddhṛtya vedāṅgānyāhṛtamiti tadviṣayaṃ śāstramapyudāhṛtamityuktam | yadi hi nāṭyasya vedanaṃ sattālābho vicāraśca yatra tannāṭyavedaśabdena nāṭyāśrayarūpaṃ daśarūpakamityucyate -- yadvakṣyati itihāso mayā dṛṣṭaḥ iti (nā॰ śā॰ 1-19) | atra pakṣe brahmaṇodāhṛtaṃ pradarśitodāharaṇaṃ kṛtanidarśanamityarthaḥ | anye tu naṭanīyamanukaraṇaṃ daśarūpakameva nāṭyam | tasyedaṃ śāstram | daśarūpakalakṣaṇameva hīdam | evaṃ daśarūpakaṃ kavinā kāryam | evaṃ naṭanīyamiti granthatātparyāt | rasādīnāṃ padārthānāṃ tatraiva paryavasānāt | tacca brahmaṇodāhṛtaṃ kṛtanidarśanam | anye tu brahmaṇā vedākhyena bhagavatā śabdarāśinodāhṛtaṃ nirūpitaṃ tyājyānuṣṭheyarūpamāyadāgacchat vyutpādyatayā svīkurvannāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmīti prayojanamanenaiva svīkṛtamityāhuḥ | bhaṭṭanāyakastu brahmaṇā paramātmanā yadudāhṛtamavidyāviracitanissārabhedagrahe yadudāharaṇīkṛtaṃ tannāṭyaṃ tadvakṣyāmi | yathā hi kalpanāmātrasāraṃ tata evānavasthitaikarūpaṃ kṣaṇena kalpanāśatasahasraṃ svapnādivilakṣaṇamapi suṣṭhutarāṃ hṛdayagrahanidānamatyaktasvālambana-brahmakalpanaṭoparacitaṃ rāmarāvaṇādiceṣṭitamasatyaṃ kuto 'pyabhūtādbhutavṛttyā bhāti | tathā bhāsamānamapi ca pumarthopāyatāmeti | tathā tādṛgeva viśvamidamasatyanāmarūpaprapañcātmakamatha ca śravaṇamananādivaśena paramapumarthaprāpakamiti lokottaraparamapuruṣārthasūcanena śāntarasopakṣepo 'yaṃ bhaviṣyati | svaṃ svaṃ nimittasya śāntādutpadyate rasaḥ |' iti || (nā॰ śā॰

तदनेन पारमार्थिकं प्रयोजनमुक्तम् ।' इति व्याख्यानं सहृदयदर्पणे पर्यग्रहीत् । यदाह -- नमस्त्रैलोक्यनिर्माणकवये शम्भवे यतः । प्रतिक्षणं जगन्नाट्यप्रयोगरसिको जनः ॥' इति ॥ एवं नाट्यशास्त्रप्रवचनं प्रयोजनमुक्तम् । तत्प्रयोजनन्तु दर्शितमेव । अभिधेयश्च नाट्यवेदः । व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावलक्षणश्च सम्बन्धः । यच्च शास्त्रं यो जिज्ञासते स तावत्तदवसरे तच्छास्त्रप्रणेतरि प्रसिद्धे सिद्धवदेव प्रामाण्यम् अभिमन्यत इति तद्वचनोक्ताय सम्बन्धाभिधेय-प्रयोजनाय तदैव निर्विशङ्कः प्रवर्तते । परस्त्वधिगतसकलशास्त्रार्थो बहु मन्यते न वेति तदिदमन्यत् । प्रथमं तावत्प्रवृत्तमादिवाक्यं प्रयुक्तमेवेति स्वानुभवप्रसिद्धम् । तेनार्थसंशयतर्ककौतुकजनादिवाक्यं (न) प्रवर्तकमिति किमनेन ॥ (

tadanena pāramārthikaṃ prayojanamuktam |' iti vyākhyānaṃ sahṛdayadarpaṇe paryagrahīt | yadāha -- namastrailokyanirmāṇakavaye śambhave yataḥ | pratikṣaṇaṃ jagannāṭyaprayogarasiko janaḥ ||' iti || evaṃ nāṭyaśāstrapravacanaṃ prayojanamuktam | tatprayojanantu darśitameva | abhidheyaśca nāṭyavedaḥ | vyutpādyavyutpādakabhāvalakṣaṇaśca sambandhaḥ | yacca śāstraṃ yo jijñāsate sa tāvattadavasare tacchāstrapraṇetari prasiddhe siddhavadeva prāmāṇyam abhimanyata iti tadvacanoktāya sambandhābhidheya-prayojanāya tadaiva nirviśaṅkaḥ pravartate | parastvadhigatasakalaśāstrārtho bahu manyate na veti tadidamanyat | prathamaṃ tāvatpravṛttamādivākyaṃ prayuktameveti svānubhavaprasiddham | tenārthasaṃśayatarkakautukajanādivākyaṃ (na) pravartakamiti kimanena || (

अध्यायः २

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ भारतीये नाट्यशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः

भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः । भगवन् श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम्

bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ | bhagavan śrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam

अथ वा या क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् । भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि

atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam | bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani

इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि । तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि

ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi | tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत् । लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato'bravīt | lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ

दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । ( यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः ॥) नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया

divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca | ( yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ ||) narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā

श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः

śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ | tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ

इह प्रेक्ष्यागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा । त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः

iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā | trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ

विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः । तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथाऽवरम्

vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ | teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam

प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च

pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam | śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca

अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते

aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam | kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate

देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते

devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet | śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate

(प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ॥ प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥ कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥) प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा । प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत

(prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam | tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet || prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ | vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ || kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam | jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ||) pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā | prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata

अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा । अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः

aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā | aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ

अणवोऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते । वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत्

aṇavo'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate | vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet

यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् . अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते

yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam . aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate

चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः । अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम्

caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ | anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam

चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम् । द्वात्रिंशतं च विस्तारन्मर्त्यानां यो भवेदिह

catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam | dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः । यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति

ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ | yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti

मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् । अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत्

maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram | anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet

यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद् व्रजेदव्यक्ततां पराम्

yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvād vrajedavyaktatāṃ parām

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते । यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत्

prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate | yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet

[प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥) कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ]॥ देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषा

[prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ | vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ ||) kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam | jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ]|| devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca | yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā

तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः । मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ | mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam

भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजक । ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया

bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka | tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā

समा स्थिरा तु कठिनाअ कृष्णा गौरी च या भवेत् । भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

samā sthirā tu kaṭhināa kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet | bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत् । अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत्

prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet | asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet

शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्दिशेत्ततः । ( त्रीण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती ., हस्तितिष्यानुराधाश्च प्रशस्ता नाट्यकर्मणि .) पुष्यनक्षत्रयोगेन शुक्लं सूत्रं प्रसारयेत्

śodhayitvā vasumatīṃ pramāṇaṃ nirdiśettataḥ | ( trīṇyuttarāṇi saumyaṃ ca viśākhāpi ca revatī ., hastitiṣyānurādhāśca praśastā nāṭyakarmaṇi .) puṣyanakṣatrayogena śuklaṃ sūtraṃ prasārayet

कार्पासं बाल्बजं वापि मौञ्जं वाल्कलमेव च । सूत्रं बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य च्छेदो न विद्यते

kārpāsaṃ bālbajaṃ vāpi mauñjaṃ vālkalameva ca | sūtraṃ budhaistu kartavyaṃ yasya cchedo na vidyate

अर्धच्छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम् । त्रिभागच्छिन्नया रज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते

ardhacchinne bhavetsūtre svāmino maraṇaṃ dhruvam | tribhāgacchinnayā rajvā rāṣṭrakopo vidhīyate

छिन्नायां तु चतुर्भागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते । हस्तात्प्रभ्रष्टया वापि कश्चित्वपचयो भवेत्

chinnāyāṃ tu caturbhāge prayokturnāśa ucyate | hastātprabhraṣṭayā vāpi kaścitvapacayo bhavet

तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते । कार्यं चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु

tasmānnityaṃ prayatnena rajjugrahaṇamiṣyate | kāryaṃ caiva prayatnena mānaṃ nāṭyagṛhasya tu

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca | brāhmaṇāṃstarpayitvā tu puṇyāhaṃ vācayettataḥ

शान्तितोयं ततो दत्त्वा ततः सूत्रं प्रसारयेत् । चतुष्षष्टिकरान्कृत्वा द्विधा कुर्यात्पुनश्च तान्

śāntitoyaṃ tato dattvā tataḥ sūtraṃ prasārayet | catuṣṣaṣṭikarānkṛtvā dvidhā kuryātpunaśca tān

पृष्ठतो यो भवेद्भागो द्विधाभूतस्य तस्य तु । सममर्धविभागेन रङ्गशीर्षं प्रकल्पयेत्

pṛṣṭhato yo bhavedbhāgo dvidhābhūtasya tasya tu | samamardhavibhāgena raṅgaśīrṣaṃ prakalpayet

पश्चिमे च विभागेऽथ नेपथ्यगृहमादिशेत् । विभज्य भागान्विधिवद्ययथावदनुपूर्वशः

paścime ca vibhāge'tha nepathyagṛhamādiśet | vibhajya bhāgānvidhivadyayathāvadanupūrvaśaḥ

शुभे नक्षत्रयोगे च मण्डपस्य निवेशनम् । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवादिभिः

śubhe nakṣatrayoge ca maṇḍapasya niveśanam | śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavādibhiḥ

सर्वातोद्यैः प्रणुदितैः स्थापनं कार्यमेव तु । उत्सार्याणि त्वनिष्टानि पाषण्ड्याश्रमिणस्तथा

sarvātodyaiḥ praṇuditaiḥ sthāpanaṃ kāryameva tu | utsāryāṇi tvaniṣṭāni pāṣaṇḍyāśramiṇastathā

काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैअव ये नराः । निशायां च बलिः कार्या नानाभोजनसंयुतः

kāṣāyavasanāścaiva vikalāścaiava ye narāḥ | niśāyāṃ ca baliḥ kāryā nānābhojanasaṃyutaḥ

गन्धपुष्पफलोपेता दिशो दश समाश्रितः । पूर्वेण शुक्लान्नयुतो नीलान्नो दक्षिणेन च

gandhapuṣpaphalopetā diśo daśa samāśritaḥ | pūrveṇa śuklānnayuto nīlānno dakṣiṇena ca

पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्चैवोत्तरेण तु । यादृशं दिशि यस्यां तु दैवतं परिकल्पितम्

paścimena baliḥ pīto raktaścaivottareṇa tu | yādṛśaṃ diśi yasyāṃ tu daivataṃ parikalpitam

तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः । स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम्

tādṛśastatra dātavyo balirmantrapuraskṛtaḥ | sthāpane brāhmaṇebhyaśca dātavyaṃ ghṛtapāyasam

मधुपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम् । नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः

madhuparkastathā rājñe kartṛbhyaśca guḍaudanam | nakṣatreṇa tu kartavyaṃ mūlena sthāpanaṃ budhaiḥ

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत्

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca | evaṃ tu sthāpanaṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet

भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः । तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन च

bhittikarmaṇi nirvṛtte stambhānāṃ sthāpanaṃ tataḥ | tithinakṣatrayogena śubhena karaṇena ca

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्या श्रवणेन वा । आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ rohiṇyā śravaṇena vā | ācāryeṇa suyuktena trirātropoṣitena ca

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं प्राप्ते सूर्योदये शुभे । प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिस्सर्षपसंस्कृतः

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ prāpte sūryodaye śubhe | prathame brāhmaṇastambhe sarpissarṣapasaṃskṛtaḥ

सर्वशुक्लो विधिः कार्यो दद्यात्पायसमेव च । ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रमाल्यानुलेपनम्

sarvaśuklo vidhiḥ kāryo dadyātpāyasameva ca | tataśca kṣatriyastambhe vastramālyānulepanam

सर्व रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम् । वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यो दिग्भागे पश्चिमोत्तरे

sarva raktaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca guḍaudanam | vaiśyastambhe vidhiḥ kāryo digbhāge paścimottare

सर्वं प्रीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च घृतौदनम् । शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः सम्यक्पूर्वोत्तराश्रये

sarvaṃ prītaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca ghṛtaudanam | śūdrastambhe vidhiḥ kāryaḥ samyakpūrvottarāśraye

नीलप्रायं प्रयत्नेन कूसरं च द्विजाशनम् । पूर्वोक्तब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपने

nīlaprāyaṃ prayatnena kūsaraṃ ca dvijāśanam | pūrvoktabrāhmaṇastambhe śuklamālyānulepane

निक्षिपेत्कनकं मूले कर्णाभरणसंश्रयम् । ताम्रं चाधः प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके

nikṣipetkanakaṃ mūle karṇābharaṇasaṃśrayam | tāmraṃ cādhaḥ pradātavyaṃ stambhe kṣatriyasaṃjñake

वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं सम्प्रदापयेत् । शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च

vaiśyastambhasya mūle tu rajataṃ sampradāpayet | śūdrastambhasya mūle tu dadyādāyasameva ca

सर्वेष्वेव तु निक्षेप्यं स्तम्भमूलेषु काञ्चनम् । स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि

sarveṣveva tu nikṣepyaṃ stambhamūleṣu kāñcanam | svastipuṇyāhaghoṣeṇa jayaśabdena caiva hi

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं पुष्पमालापुरस्कृतम् । रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैरनल्पकैः

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ puṣpamālāpuraskṛtam | ratnadānaiḥ sagodānairvastradānairanalpakaiḥ

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्भानुत्थापयेत्ततः । अचलं चाप्यकम्पञ्च तथैवावलितं पुनः

brāhmaṇāṃstarpayitvā tu stambhānutthāpayettataḥ | acalaṃ cāpyakampañca tathaivāvalitaṃ punaḥ

स्तम्भस्योत्थापने सम्यग्दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः । अवृष्टिरुक्ता चलने वलने मृत्युतो भयम्

stambhasyotthāpane samyagdoṣā hyete prakīrtitāḥ | avṛṣṭiruktā calane valane mṛtyuto bhayam

कम्पने परचक्रात्तु भयं भवति दारुणम् । दोषैरेतैर्विहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम्

kampane paracakrāttu bhayaṃ bhavati dāruṇam | doṣairetairvihīnaṃ tu stambhamutthāpayecchivam

पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः । शेषाणां भोजनं कार्यं स्थापने कर्तृसंश्रयम्

pavitre brāhmaṇastambhe dātavyā dakṣiṇā ca gauḥ | śeṣāṇāṃ bhojanaṃ kāryaṃ sthāpane kartṛsaṃśrayam

मन्त्रपूतं च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता । पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन्मधुपायसैः

mantrapūtaṃ ca taddeyaṃ nāṭyācāryeṇa dhīmatā | purohitaṃ nṛpaṃ caiva bhojayenmadhupāyasaiḥ

कर्तॄनापि तथा सर्वान्कृसरां लवणोत्तराम् । सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोद्यैः प्रवादितैः

kartṝnāpi tathā sarvānkṛsarāṃ lavaṇottarām | sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ

अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भानुत्थापयेच्छुचिः । ' यथाऽचलो गिरिर्मेरुर्हिमवांश्च महाबलः

abhimantrya yathānyāyaṃ stambhānutthāpayecchuciḥ | ' yathā'calo girirmerurhimavāṃśca mahābalaḥ

जयावहो नरेन्द्रस्य तथा त्वमचलो भव .' स्तम्भद्वारं च भित्तिं च नेपथ्यगृहमेव च

jayāvaho narendrasya tathā tvamacalo bhava .' stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca nepathyagṛhameva ca

एवमुत्थापयेतज्ज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा . रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु कर्तव्या मत्तवारणी

evamutthāpayetajjño vidhidṛṣṭena karmaṇā . raṅgapīṭhasya pārśve tu kartavyā mattavāraṇī

चतुस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः । अध्यर्धहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मत्तवारणी

catustambhasamāyuktā raṅgapīṭhapramāṇataḥ | adhyardhahastotsedhena kartavyā mattavāraṇī

उत्सेधेन तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम् । तस्यां माल्यं च धूपं च गन्धं वस्त्रं तथैव च

utsedhena tayostulyaṃ kartavyaṃ raṅgamaṇḍapam | tasyāṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca gandhaṃ vastraṃ tathaiva ca

नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः । आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशैलैरधः

nānāvarṇāni deyāni tathā bhūtapriyo baliḥ | āyasaṃ tatra dātavyaṃ stambhānāṃ kuśailairadhaḥ

भोजने कृसराश्चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम् । एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी

bhojane kṛsarāścaiva dātavyaṃ brāhmaṇāśanam | evaṃ vidhipuraskāraiḥ kartavyā mattavāraṇī

रङ्गपीठं ततः कार्यं विधिदृष्टेण कर्मणा । रङ्गशीर्षस्तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम्

raṅgapīṭhaṃ tataḥ kāryaṃ vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā | raṅgaśīrṣastu kartavyaṃ ṣaḍdārukasamanvitam

कार्यं द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु । पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः

kāryaṃ dvāradvayaṃ cātra nepathyagṛhakasya tu | pūraṇe mṛttikā cātra kṛṣṇā deyā prayatnataḥ

लाङ्गलेन समुत्कृष्य निर्लोष्टतृणशर्करम् । लाङ्गले शुद्धवर्णो तु धुर्यो योज्यौ प्रयत्नतः

lāṅgalena samutkṛṣya nirloṣṭatṛṇaśarkaram | lāṅgale śuddhavarṇo tu dhuryo yojyau prayatnataḥ

कर्तारः पुरुषश्चात्र येऽङ्गदोषविविर्जिताः । अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्तिका पिटकैर्नवैः

kartāraḥ puruṣaścātra ye'ṅgadoṣavivirjitāḥ | ahīnāṅgaiśca voḍhavyā mṛttikā piṭakairnavaiḥ

एवंविधैः प्रकर्तव्यं रङ्गशीर्षं प्रयत्नतः । कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च

evaṃvidhaiḥ prakartavyaṃ raṅgaśīrṣaṃ prayatnataḥ | kūrmapṛṣṭhaṃ na kartavyaṃ matsyapṛṣṭhaṃ tathaiva ca

शुद्धादर्शतलाकारं रङ्गशीर्षं प्रशस्यते । रत्नानि चात्र देयानि पूर्वे वज्रं विचक्षणैः

śuddhādarśatalākāraṃ raṅgaśīrṣaṃ praśasyate | ratnāni cātra deyāni pūrve vajraṃ vicakṣaṇaiḥ

वैडूर्यं दक्षिणे पार्श्वे स्फटिकं पश्चिमे तथा । प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत्

vaiḍūryaṃ dakṣiṇe pārśve sphaṭikaṃ paścime tathā | pravālamuttare caiva madhye tu kanakaṃ bhavet

एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोजयेत् । ऊहप्रत्यूहसंयुक्तः नानाशिल्पप्रयोजितम्

evaṃ raṅgaśiraḥ kṛtvā dārukarma prayojayet | ūhapratyūhasaṃyuktaḥ nānāśilpaprayojitam

नानासञ्जवनोपेतं बहुव्यालोपशोभितम् । ससालभञ्जिकाभिश्च समन्तात्समलङ्कृतम्

nānāsañjavanopetaṃ bahuvyālopaśobhitam | sasālabhañjikābhiśca samantātsamalaṅkṛtam

निर्व्यूहकुहरोपेतं नानाग्रथितवेदिकम् । नानाविन्याससंयुक्तं चित्रजालगवाक्षकम्

nirvyūhakuharopetaṃ nānāgrathitavedikam | nānāvinyāsasaṃyuktaṃ citrajālagavākṣakam

सुपीठधारिणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् । नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशोभितम्

supīṭhadhāriṇīyuktaṃ kapotālīsamākulam | nānākuṭṭimavinyastaiḥ stambhaiścāpyupaśobhitam

एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् । स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा

evaṃ kāṣṭhavidhiṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet | stambhaṃ vā nāgadantaṃ vā vātāyanamathāpi vā

कोणं वा सप्रतिद्वारं द्वारविद्धं न कारयेत् । कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः

koṇaṃ vā sapratidvāraṃ dvāraviddhaṃ na kārayet | kāryaḥ śailaguhākāro dvibhūmirnāṭyamaṇḍapaḥ

मन्दवातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दवान् । तस्मान्निवातः कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

mandavātāyanopeto nirvāto dhīraśabdavān | tasmānnivātaḥ kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

गम्भीरस्वरता येन कुतपस्य भविष्यति । भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत्

gambhīrasvaratā yena kutapasya bhaviṣyati | bhittikarmavidhiṃ kṛtvā bhittilepaṃ pradāpayet

सुधाकर्म बहिस्तस्य विधातव्यं प्रयत्नतः । भित्तिष्वथ विलिप्तासु परिमृष्टासु सर्वतः

sudhākarma bahistasya vidhātavyaṃ prayatnataḥ | bhittiṣvatha viliptāsu parimṛṣṭāsu sarvataḥ

समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रयोजयेत् । चित्रकर्मणि चालेख्याः पुरुषाः स्रीजनास्तथा

samāsu jātaśobhāsu citrakarma prayojayet | citrakarmaṇi cālekhyāḥ puruṣāḥ srījanāstathā

लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं चात्म्भोगजम् । एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः

latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam | evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ

पुनरेव हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् । समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु

punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam | samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu

शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च

śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ | yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca

विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रेऽपि कारयेत् । चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च

vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre'pi kārayet | caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca

बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः श्लिष्टेष्टका दृढा । तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः

bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā | tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ

दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्ता मण्डपधारणे । स्तम्भानां बाह्यतश्चापि सोपानाकृति पीठकम्

daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe | stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam

इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् । हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः

iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam | hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ

रङ्गपीठावलोक्यं तु कुर्यादासनजं विधिम् । षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम्

raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim | ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam

विधिना स्थापयेतज्ञो दृढान्मण्डपधारणे । अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत्

vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe | aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet

स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत्

sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ | viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset

तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ञैर्मण्डपधारणे । धारणीधारणास्ते च शालस्त्रीभिरलङ्कृताः

tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe | dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ

नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं प्रयत्नतः । द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम्

nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ | dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam

जनप्रवेशनं चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् । रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु

janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet | raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu

अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः । चतुरश्रं समतलं वेदिकासमलङ्कृतम्

aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ | caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam

पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी । चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः

pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī | catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ

100

समुन्नतं समं चैव रङ्गशीर्षं तु कारयेत् । विकृष्टे तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा

samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet | vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā

101

एवमेतेन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम्

evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam

102

त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्मप्रयोक्तृभिः । मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत्

tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ | madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet

103

द्वारं तैनैव कोणेन कर्तव्यं तस्य वेश्मनः । द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः

dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ | dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ

104

विधिर्यश्चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः । स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः

vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ | sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ

105

एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा बुधैः । पुनरेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं यथाविधिः

evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ | punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ

अध्यायः ३

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

श्रीरस्तु ॥ भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् अथ तृतीयोध्यायः । सर्वलक्षणसंपन्ने कृते नाट्यगृहे शुभे । गावो वसेयुः सप्ताहं सह जप्यपरैर्द्विजैः

śrīrastu || bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram atha tṛtīyodhyāyaḥ | sarvalakṣaṇasaṃpanne kṛte nāṭyagṛhe śubhe | gāvo vaseyuḥ saptāhaṃ saha japyaparairdvijaiḥ

ततोऽधिवासयेद्वेश्म रङ्गपीठं तथैव च । मन्त्रपूतेन तोयेन प्रोक्षिताङ्गो निशागमे

tato'dhivāsayedveśma raṅgapīṭhaṃ tathaiva ca | mantrapūtena toyena prokṣitāṅgo niśāgame

यथास्थानान्तरगतो दीक्षितः प्रयतः शुचिः । त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा नाट्याचार्योऽहताम्बरः

yathāsthānāntaragato dīkṣitaḥ prayataḥ śuciḥ | trirātropoṣito bhūtvā nāṭyācāryo'hatāmbaraḥ

नमस्कृत्य महादेवं सर्वलोकोद्भवं भवम् । जगत्पितामहं चैव विष्णुमिन्द्रं गुहं तथा

namaskṛtya mahādevaṃ sarvalokodbhavaṃ bhavam | jagatpitāmahaṃ caiva viṣṇumindraṃ guhaṃ tathā

सरस्वतीं च लक्ष्मीं च सिद्धिं मेधां धृतिं स्मृतिम् । सोमं सूर्यं च मरुतो लोकपालांस्तथाश्विनौ

sarasvatīṃ ca lakṣmīṃ ca siddhiṃ medhāṃ dhṛtiṃ smṛtim | somaṃ sūryaṃ ca maruto lokapālāṃstathāśvinau

मित्रमग्निं सुरान्वर्णान् रुद्रान्कालं कलिं तथा । मृत्युं च नियतिं चैव कालदण्डं तथैव च

mitramagniṃ surānvarṇān rudrānkālaṃ kaliṃ tathā | mṛtyuṃ ca niyatiṃ caiva kāladaṇḍaṃ tathaiva ca

विष्णुप्रहरणं चैव नागराजं च वासुकिम् । वज्रं विद्युत्समुद्रांश्च गन्धर्वाप्सरसो मुनीन्

viṣṇupraharaṇaṃ caiva nāgarājaṃ ca vāsukim | vajraṃ vidyutsamudrāṃśca gandharvāpsaraso munīn

भूतान् पिशाचान् यक्षांश्च गुह्यकांश्च महेश्वरान् । असुरान्नाट्यविघ्नांश्च तथाऽन्यान्दैत्यराक्षसान्

bhūtān piśācān yakṣāṃśca guhyakāṃśca maheśvarān | asurānnāṭyavighnāṃśca tathā'nyāndaityarākṣasān

तथा नाट्यकुमारीश्च महाग्रामण्यमेव च । यक्षांश्च गुह्यकांश्चैव भूतसङ्घास्तथैव च

tathā nāṭyakumārīśca mahāgrāmaṇyameva ca | yakṣāṃśca guhyakāṃścaiva bhūtasaṅghāstathaiva ca

एतांश्चान्यांश्च देवर्षीन्प्रणम्य रचिताञ्जलिः । यथास्थानान्तरगतान्समावाह्य ततो वदेत्

etāṃścānyāṃśca devarṣīnpraṇamya racitāñjaliḥ | yathāsthānāntaragatānsamāvāhya tato vadet

भवद्भिर्नो निशायां तु कर्तव्यः सम्परिग्रहः । साहाय्यं चैव दातव्यमस्मिन्नाट्ये सहानुगैः

bhavadbhirno niśāyāṃ tu kartavyaḥ samparigrahaḥ | sāhāyyaṃ caiva dātavyamasminnāṭye sahānugaiḥ

सम्पूज्य सर्वानेकत्र कुतपं सम्प्रयुज्य च । जर्जराय प्रयुञ्जीत पूजां नाट्यप्रसिद्धये

sampūjya sarvānekatra kutapaṃ samprayujya ca | jarjarāya prayuñjīta pūjāṃ nāṭyaprasiddhaye

त्वं महेन्द्रप्रहरणं सर्वदानवसूदनम् । निर्मितस्सर्वदेवैश्च सर्वविघ्ननिबर्हण

tvaṃ mahendrapraharaṇaṃ sarvadānavasūdanam | nirmitassarvadevaiśca sarvavighnanibarhaṇa

नृपस्य विजयं शंस रिपूणां च पराजयम् । गोब्राह्मणशिवं चैव नाट्यस्य च विवर्धनम्

nṛpasya vijayaṃ śaṃsa ripūṇāṃ ca parājayam | gobrāhmaṇaśivaṃ caiva nāṭyasya ca vivardhanam

एवं कृत्वा यथान्यायमुपास्यं नाट्यमण्डपे । निशायां तु प्रभातायां पूजनं प्रक्रमेदिह

evaṃ kṛtvā yathānyāyamupāsyaṃ nāṭyamaṇḍape | niśāyāṃ tu prabhātāyāṃ pūjanaṃ prakramediha

आर्द्रायां वा मघायां वा याम्ये पूर्वेषु वा त्रिषु । आश्लेषामूलयोर्वापि कर्तव्यं रङ्गपूजनम्

ārdrāyāṃ vā maghāyāṃ vā yāmye pūrveṣu vā triṣu | āśleṣāmūlayorvāpi kartavyaṃ raṅgapūjanam

आचार्येण तु युक्तेन शुचिना दीक्षितेन च । रङ्गस्योद्योतनं कार्यं देवतानां च पूजनम्

ācāryeṇa tu yuktena śucinā dīkṣitena ca | raṅgasyodyotanaṃ kāryaṃ devatānāṃ ca pūjanam

दिनान्ते दारुणे घोरे मुहूर्ते यमदैवते । आचम्य तु यथान्यायं देवता वै निवेशयत्

dinānte dāruṇe ghore muhūrte yamadaivate | ācamya tu yathānyāyaṃ devatā vai niveśayat

रक्ताः प्रतिसराः सूत्रं रक्तगन्धाश्च पूजिताः । रक्ताः सुमनसश्चैव यच्च रक्तं फलं भवेत्

raktāḥ pratisarāḥ sūtraṃ raktagandhāśca pūjitāḥ | raktāḥ sumanasaścaiva yacca raktaṃ phalaṃ bhavet

यवैस्सिद्धार्थकैर्लाजैरक्षतैः शालितण्डुलैः । नागपुष्पस्य चूर्णेन वितुषाभिः प्रियङ्गुभिः

yavaissiddhārthakairlājairakṣataiḥ śālitaṇḍulaiḥ | nāgapuṣpasya cūrṇena vituṣābhiḥ priyaṅgubhiḥ

एतैर्द्रव्यैर्युतं कुर्याद्देवतानां निवेशनम् । आलिखेन्मण्डलं पूर्वं यथास्थानं यथाविधिः

etairdravyairyutaṃ kuryāddevatānāṃ niveśanam | ālikhenmaṇḍalaṃ pūrvaṃ yathāsthānaṃ yathāvidhiḥ

समन्तस्तश्च कर्तव्यं हस्ता षोडश मण्डलम् । द्वाराणि चात्र कुर्वीत विधानेन चतुर्दिशम्

samantastaśca kartavyaṃ hastā ṣoḍaśa maṇḍalam | dvārāṇi cātra kurvīta vidhānena caturdiśam

मध्ये चैवात्र कर्तव्ये द्वे रेखे तिर्यगूर्ध्वगे । तयोः कक्ष्याविभागेन दैवतानि निवेशयत्

madhye caivātra kartavye dve rekhe tiryagūrdhvage | tayoḥ kakṣyāvibhāgena daivatāni niveśayat

पद्मोपविष्टं ब्रह्माणं तस्य मध्ये निवेशयेत् । आदौ निवेश्यो भगवान्सार्धं भूतगणैः शिवः

padmopaviṣṭaṃ brahmāṇaṃ tasya madhye niveśayet | ādau niveśyo bhagavānsārdhaṃ bhūtagaṇaiḥ śivaḥ

नारायणो महेन्द्रश्च स्कन्दः सूर्योऽश्विनौ शशी । सरस्वती च लक्ष्मीश्च श्रद्धा मेधा च पूर्वतः

nārāyaṇo mahendraśca skandaḥ sūryo'śvinau śaśī | sarasvatī ca lakṣmīśca śraddhā medhā ca pūrvataḥ

पूर्वदक्षिणतो वह्निर्निवेश्यः स्वाहया सह । विश्वेदेवाः सगन्धर्वा रुद्राः सर्पगणास्तथा

pūrvadakṣiṇato vahnirniveśyaḥ svāhayā saha | viśvedevāḥ sagandharvā rudrāḥ sarpagaṇāstathā

दक्षिणेन निवेश्यस्तु यमो मित्रश्च सानुगः । पितॄन्पिशाचानुरगान् गुह्यकांश्च निवेशयत्

dakṣiṇena niveśyastu yamo mitraśca sānugaḥ | pitṝnpiśācānuragān guhyakāṃśca niveśayat

नैॠत्यां राक्षसांश्चैव भूतानि च निवेशयत् । पश्चिमायां समुद्रांश्च वरुणं यादसां पतिम्

naiṝtyāṃ rākṣasāṃścaiva bhūtāni ca niveśayat | paścimāyāṃ samudrāṃśca varuṇaṃ yādasāṃ patim

वायव्यायां दिशि तथा सप्त वायून्निवेशयेत् । तत्रैव विनिवेश्यस्तु गरुडः पक्षिभिः सह

vāyavyāyāṃ diśi tathā sapta vāyūnniveśayet | tatraiva viniveśyastu garuḍaḥ pakṣibhiḥ saha

उत्तरस्यां दिशि तथा धनदं संनिविएशयेत् । नाट्यस्य मातॄश्च तथा यक्षानथ सगुह्यकान्

uttarasyāṃ diśi tathā dhanadaṃ saṃnivieśayet | nāṭyasya mātṝśca tathā yakṣānatha saguhyakān

तथैवोत्तरपूर्वायां नन्द्याद्यांश्च गणेश्वरान् । ब्रह्मर्षिभूतसंघांश्च यथाभागं निवेशयत्

tathaivottarapūrvāyāṃ nandyādyāṃśca gaṇeśvarān | brahmarṣibhūtasaṃghāṃśca yathābhāgaṃ niveśayat

स्तम्भे सनत्कुमारं तु दक्षिणे दक्षमेव च । ग्रामण्यमुत्तरे स्तम्भे पूजार्थं संनिविशयेत्

stambhe sanatkumāraṃ tu dakṣiṇe dakṣameva ca | grāmaṇyamuttare stambhe pūjārthaṃ saṃniviśayet

अनेनैअव विधानेन यथास्थानं यथाविधि । सुप्रसादानि सर्वाणि दैवतानि निवेशयत्

anenaiava vidhānena yathāsthānaṃ yathāvidhi | suprasādāni sarvāṇi daivatāni niveśayat

स्थाने स्थाने यथान्यायं विनिवेश्य तु देवताः । तासां प्रकुर्वीत ततः पूजनं तु यथार्हतः

sthāne sthāne yathānyāyaṃ viniveśya tu devatāḥ | tāsāṃ prakurvīta tataḥ pūjanaṃ tu yathārhataḥ

देवताभ्यस्तु दातव्यं सितमाल्यानुलेपनम् । गन्धर्ववह्निसूर्योभ्यो रक्तमाल्यानुलेपनम्

devatābhyastu dātavyaṃ sitamālyānulepanam | gandharvavahnisūryobhyo raktamālyānulepanam

गन्धं माल्यं च धूपं च यथावदनुपूर्वशः । दत्वा ततः प्रकुर्वीत बलिं पूजां यथाविधिः

gandhaṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca yathāvadanupūrvaśaḥ | datvā tataḥ prakurvīta baliṃ pūjāṃ yathāvidhiḥ

ब्रह्माणं मदुकर्पेण पायसेन सरस्वतीम् । शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः सम्पूज्या मोदकैरथ

brahmāṇaṃ madukarpeṇa pāyasena sarasvatīm | śivaviṣṇumahendrādyāḥ sampūjyā modakairatha

घृतौदनेन हुतभुक्सोमर्कौ तु गुडौदनैः । विश्वेदेवाः सगन्धर्वा मुनयो मधुपायसैः

ghṛtaudanena hutabhuksomarkau tu guḍaudanaiḥ | viśvedevāḥ sagandharvā munayo madhupāyasaiḥ

यममित्रौ च सम्पूज्यावपूपैर्मोदकैस्तथा । पितॄन्पिशाचानुरगान् सर्पिःक्षीरेण तर्पयेत्

yamamitrau ca sampūjyāvapūpairmodakaistathā | pitṝnpiśācānuragān sarpiḥkṣīreṇa tarpayet

पक्वानेन तु मांसेन सुरासीथुफलासवैः । अर्चयेद्भूतसंघांश्च चणकैः पललाप्लुतैः

pakvānena tu māṃsena surāsīthuphalāsavaiḥ | arcayedbhūtasaṃghāṃśca caṇakaiḥ palalāplutaiḥ

अनेनैव विधानेन सम्पूज्या मत्तवारणी । पक्वामेन तु मांसेन सम्पूज्या रक्षसां गणाः

anenaiva vidhānena sampūjyā mattavāraṇī | pakvāmena tu māṃsena sampūjyā rakṣasāṃ gaṇāḥ

सुरामांसप्रदानेअन दानवान्प्रतिपूजयेत् । शेषान्देवगणांस्तज्ज्ञः सापूपोत्कारिकौदनैः

surāmāṃsapradāneana dānavānpratipūjayet | śeṣāndevagaṇāṃstajjñaḥ sāpūpotkārikaudanaiḥ

मत्स्यैश्च पिष्टभक्ष्यैश्च सागरान्सरितस्तथा । सम्पूज्य वरुणं चापि दातव्यं घृतपायसम्

matsyaiśca piṣṭabhakṣyaiśca sāgarānsaritastathā | sampūjya varuṇaṃ cāpi dātavyaṃ ghṛtapāyasam

नानाफूलफलश्चापि मुनीन्सम्प्रतिपूजयेत् । वायूंश्च पक्षिणश्चैव विचित्रैर्भक्ष्यभोजनैः

nānāphūlaphalaścāpi munīnsampratipūjayet | vāyūṃśca pakṣiṇaścaiva vicitrairbhakṣyabhojanaiḥ

मातॄर्नाट्यस्य सर्वास्ता धनदं च सहानुगैः । अपूपैर्लाजिकामिश्रैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पूजयेत्

mātṝrnāṭyasya sarvāstā dhanadaṃ ca sahānugaiḥ | apūpairlājikāmiśrairbhakṣyabhojyaiśca pūjayet

एवमेषां बलिः कार्यो नानाभोजनसंश्रयः । पुनर्मन्त्रविधानेन बलिकर्म च वक्ष्यते

evameṣāṃ baliḥ kāryo nānābhojanasaṃśrayaḥ | punarmantravidhānena balikarma ca vakṣyate

देवदेव महाभाग सर्वलोकपितामह । मन्त्रपूतमिमं सर्वं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम्

devadeva mahābhāga sarvalokapitāmaha | mantrapūtamimaṃ sarvaṃ pratigṛhṇīṣva me balim

देवदेव महाभाग गणेश त्रिपुरान्तक । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः

devadeva mahābhāga gaṇeśa tripurāntaka | pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ

नारायणामितगते पद्मनाभ सुरोत्तम । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयार्पितः

nārāyaṇāmitagate padmanābha surottama | pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayārpitaḥ

पुरन्दरामरपते वज्रपाणे शतक्रतो । प्रगृह्यतां बलिर्देव विधिमन्त्रपुरस्कृतः

purandarāmarapate vajrapāṇe śatakrato | pragṛhyatāṃ balirdeva vidhimantrapuraskṛtaḥ

देवसेनापते स्कन्द भगवन् शङ्करप्रिय । बलिः प्रीतेन मनसा षण्मुख प्रतिगृह्यताम्

devasenāpate skanda bhagavan śaṅkarapriya | baliḥ prītena manasā ṣaṇmukha pratigṛhyatām

( महादेव महायोगिन्देवदेव सुरोत्तम । संप्रगृह्य बलिं देव रक्ष विघ्नात्सदोत्थितात् ॥ ) देवि देवमहाभागे सरस्वति हरिप्रिये । प्रगृह्यतां बलिर्मातर्मया भक्त्या समर्पितः

( mahādeva mahāyogindevadeva surottama | saṃpragṛhya baliṃ deva rakṣa vighnātsadotthitāt || ) devi devamahābhāge sarasvati haripriye | pragṛhyatāṃ balirmātarmayā bhaktyā samarpitaḥ

नानानिमित्तसम्भूताः पौलस्त्याः सर्व एव तु राक्षसेन्द्रा महासत्वाः प्रतिगृह्णीत मे बलिम्

nānānimittasambhūtāḥ paulastyāḥ sarva eva tu rākṣasendrā mahāsatvāḥ pratigṛhṇīta me balim

लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिर्मेधा सर्वलोकनमस्कृताः । मन्त्रपूतमिमं देव्यः प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम्

lakṣmīḥ siddhirmatirmedhā sarvalokanamaskṛtāḥ | mantrapūtamimaṃ devyaḥ pratigṛhṇantu me balim

सर्वभूतानुभावज्ञ लोकजीवन मारुत । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः

sarvabhūtānubhāvajña lokajīvana māruta | pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ

देववक्त्र सुरश्रेष्ठ धूमकेतो हुताशन । भक्त्या समुद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम्

devavaktra suraśreṣṭha dhūmaketo hutāśana | bhaktyā samudyato deva baliḥ samprati gṛhyatām

सर्वग्रहाणां प्रवर तेजोराशे दिवाकर । भक्त्या मयोद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम्

sarvagrahāṇāṃ pravara tejorāśe divākara | bhaktyā mayodyato deva baliḥ samprati gṛhyatām

सर्वग्रहपते सोम द्विजराज जगत्प्रिय । प्रगृह्यतामेष बलिर्मन्त्रपूतो मयोद्यतः

sarvagrahapate soma dvijarāja jagatpriya | pragṛhyatāmeṣa balirmantrapūto mayodyataḥ

महागणेश्वराः सर्वे नन्दीश्वरपुरोगमाः । प्रगृतां बलिर्भक्त्या मया सम्प्रति चोदितः

mahāgaṇeśvarāḥ sarve nandīśvarapurogamāḥ | pragṛtāṃ balirbhaktyā mayā samprati coditaḥ

नमः पितृभ्यः सर्वेभ्यः प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् । ( भूतेभ्यश्च नमो नित्यं येषामेष बलिः प्रियः .) कामपाल नमो नित्यं यस्यायं ते विधिः कृतः

namaḥ pitṛbhyaḥ sarvebhyaḥ pratigṛhṇantvimaṃ balim | ( bhūtebhyaśca namo nityaṃ yeṣāmeṣa baliḥ priyaḥ .) kāmapāla namo nityaṃ yasyāyaṃ te vidhiḥ kṛtaḥ

नारदस्तुम्बरुश्चैव विश्वावसुपुरोगमाः । परिगृह्णन्तु मे सर्वे गन्धर्वा बलिमुद्यतम्

nāradastumbaruścaiva viśvāvasupurogamāḥ | parigṛhṇantu me sarve gandharvā balimudyatam

यमो मित्रश्च भगवानीश्वरौ लोकपूजितौ । इमं मे प्रतिगृह्णीतां बलिः मन्त्रपुरस्कृतम्

yamo mitraśca bhagavānīśvarau lokapūjitau | imaṃ me pratigṛhṇītāṃ baliḥ mantrapuraskṛtam

रसातलगतेभ्यश्च पन्नगेभ्यो नमो नमः । दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य पूजिताः पापनाशनाः

rasātalagatebhyaśca pannagebhyo namo namaḥ | diśantu siddhiṃ nāṭyasya pūjitāḥ pāpanāśanāḥ

सर्वाम्भसां पतिर्देवो वरुणो हंसवाहनः । पूजितः प्रीतमानस्तु ससमुद्रनदीनदः

sarvāmbhasāṃ patirdevo varuṇo haṃsavāhanaḥ | pūjitaḥ prītamānastu sasamudranadīnadaḥ

वैनतेय महासत्व सर्वपक्षिपते विभो । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः

vainateya mahāsatva sarvapakṣipate vibho | pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ

धनाध्यक्षो यक्षपतिर्लोकपालो धनेश्वरः । सगुह्यकस्सयक्षश्च प्रतिगृह्णातु मे बलिम्

dhanādhyakṣo yakṣapatirlokapālo dhaneśvaraḥ | saguhyakassayakṣaśca pratigṛhṇātu me balim

नमोऽस्तु नाट्यमातृभ्यो ब्राह्म्याद्याभ्यो नमोनमः । सुमुखीभिः प्रसन्नाभिर्बलिरद्य प्रगृह्यताम्

namo'stu nāṭyamātṛbhyo brāhmyādyābhyo namonamaḥ | sumukhībhiḥ prasannābhirbaliradya pragṛhyatām

रुद्रप्रहरणं सर्वं प्रतिगृह्णातु मे बलिम् । विष्णुप्रहरणं चैव विष्णुभक्त्या मयोद्यतम्

rudrapraharaṇaṃ sarvaṃ pratigṛhṇātu me balim | viṣṇupraharaṇaṃ caiva viṣṇubhaktyā mayodyatam

तथा कृतान्तः कालश्च सर्वप्राणिवधेश्वरौ । मृत्युश्च नियतिश्चैव प्रतिगृह्णातु मे बलिम्

tathā kṛtāntaḥ kālaśca sarvaprāṇivadheśvarau | mṛtyuśca niyatiścaiva pratigṛhṇātu me balim

याश्चास्यां मत्तवारण्यां संश्रिता वस्तुदेवताः । मन्त्रपूतमिमं सम्यक्प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम्

yāścāsyāṃ mattavāraṇyāṃ saṃśritā vastudevatāḥ | mantrapūtamimaṃ samyakpratigṛhṇantu me balim

अन्ये ये देवगन्धर्वा दिशो दश समाश्रिताः । दिव्यान्तरिक्षाभौमाश्च तेभ्यश्चायं बलिः कृतः

anye ye devagandharvā diśo daśa samāśritāḥ | divyāntarikṣābhaumāśca tebhyaścāyaṃ baliḥ kṛtaḥ

कुम्भं सलिलसम्पूर्णं पुष्पमालापुरस्कृतम् । स्थापयेद्रङ्गमध्ये तु सुवर्णं चात्र दापयेत्

kumbhaṃ salilasampūrṇaṃ puṣpamālāpuraskṛtam | sthāpayedraṅgamadhye tu suvarṇaṃ cātra dāpayet

( आतोद्यानि तु सर्वाणि कृत्वा वस्त्रोत्तराणि तु । गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पूजयेत् ॥ पूजयित्वा तु सर्वाणि दैवतानि यथाक्रमम् । जर्जरस्त्वभिसम्पूज्यः स्यात्ततो विघ्नजर्जरः

( ātodyāni tu sarvāṇi kṛtvā vastrottarāṇi tu | gandhairmālyaiśca dhūpaiśca bhakṣyairbhojyaiśca pūjayet || pūjayitvā tu sarvāṇi daivatāni yathākramam | jarjarastvabhisampūjyaḥ syāttato vighnajarjaraḥ

श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यान्नीलं रौद्रे च पर्वणि । विष्णुपर्वणि वै पीतं रक्तं स्कन्दस्य पर्वणि

śvetaṃ śirasi vastraṃ syānnīlaṃ raudre ca parvaṇi | viṣṇuparvaṇi vai pītaṃ raktaṃ skandasya parvaṇi

मृडपर्वणि चित्रं तु देयं वस्त्रं हितार्थिना । सदृशं च प्रदातव्यं धूपमाल्यानुलेपनम्

mṛḍaparvaṇi citraṃ tu deyaṃ vastraṃ hitārthinā | sadṛśaṃ ca pradātavyaṃ dhūpamālyānulepanam

आतोद्यानि तु सर्वाणि वासोभिरवगुण्ठयेत् । गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यभोजैश्च पूजयेत्

ātodyāni tu sarvāṇi vāsobhiravaguṇṭhayet | gandhairmālyaiśca dhūpaiśca bhakṣyabhojaiśca pūjayet

सर्वमेवं विधिं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः । विघ्नजर्जरणार्थं तु जर्जरं त्वभिमन्त्रयेत्

sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā gandhamālyānulepanaiḥ | vighnajarjaraṇārthaṃ tu jarjaraṃ tvabhimantrayet

अत्र विघ्नविनाशार्थं पितामहमुखैस्सुरैः । निर्मितस्त्वं महावीर्यो वज्रसारो महातनुः

atra vighnavināśārthaṃ pitāmahamukhaissuraiḥ | nirmitastvaṃ mahāvīryo vajrasāro mahātanuḥ

शिरस्ते रक्षतु ब्रम्हा सर्वैर्देवगुणैअः तह । द्वितीयं च हरः पर्व तृतीयं च जनार्दनः

śiraste rakṣatu bramhā sarvairdevaguṇaiaḥ taha | dvitīyaṃ ca haraḥ parva tṛtīyaṃ ca janārdanaḥ

चतुर्थं च कुमारस्ते पञ्चमं पन्नगोत्तमः । नित्यं सर्वेऽपि पान्तु त्वां सुरार्थे च शिवो भव

caturthaṃ ca kumāraste pañcamaṃ pannagottamaḥ | nityaṃ sarve'pi pāntu tvāṃ surārthe ca śivo bhava

नक्षत्रेऽभिजिति त्वं हि प्रसूतोऽहितसूदन । जयं चाभ्युदयं चैव पार्थिवस्य समावह

nakṣatre'bhijiti tvaṃ hi prasūto'hitasūdana | jayaṃ cābhyudayaṃ caiva pārthivasya samāvaha

जर्जरं पूजयित्वैअवं बलिं सर्वं निविद्य च । अग्नौ होमं ततः कुर्यान्मन्त्राहुइतिपुरस्कृतम्

jarjaraṃ pūjayitvaiavaṃ baliṃ sarvaṃ nividya ca | agnau homaṃ tataḥ kuryānmantrāhuitipuraskṛtam

हुताश एव दीप्ताभिरुल्काभिः परिमार्जनम् । नृपतेर्नर्तकीनां च कुर्याद्दीप्त्यभिवर्धनम्

hutāśa eva dīptābhirulkābhiḥ parimārjanam | nṛpaternartakīnāṃ ca kuryāddīptyabhivardhanam

अभिद्योत्य सहातोद्यैर्नृपतिं नर्तकीस्तथा । मन्त्रपूतेन तोयेन पुनरभ्युक्ष्य तान्वदेत्

abhidyotya sahātodyairnṛpatiṃ nartakīstathā | mantrapūtena toyena punarabhyukṣya tānvadet

महाकुले प्रसूताः स्थ गुणौघैश्चाप्यलङ्कृताः । यद्वो जन्मगुणोपेतं तद्वो भवतु नित्यशः

mahākule prasūtāḥ stha guṇaughaiścāpyalaṅkṛtāḥ | yadvo janmaguṇopetaṃ tadvo bhavatu nityaśaḥ

एवमुक्त्वा ततो वाक्यं नृपतैर्भूतये बुधः । नाट्ययोगप्रसिद्ध्यर्थमाशिषस्सम्प्रयोजयेत्

evamuktvā tato vākyaṃ nṛpatairbhūtaye budhaḥ | nāṭyayogaprasiddhyarthamāśiṣassamprayojayet

सरस्वती धृतिर्मेधा ह्रीः श्रीर्लक्ष्मीस्स्मृतिर्मतिः । पान्तु वो मातरः सौम्यास्सिद्धिदाश्च भवन्तु वः

sarasvatī dhṛtirmedhā hrīḥ śrīrlakṣmīssmṛtirmatiḥ | pāntu vo mātaraḥ saumyāssiddhidāśca bhavantu vaḥ

होमं कृत्वा यथान्यायं हविर्मन्त्रपुरस्कृतम् । भिन्द्यात्कुम्भं ततश्चैव नाट्याचार्यः प्रयत्नतः

homaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ havirmantrapuraskṛtam | bhindyātkumbhaṃ tataścaiva nāṭyācāryaḥ prayatnataḥ

अभिन्ने तु भवेत्कुम्भे स्वामिनः शत्रुतो भयम् । भिन्ने चैव तु विज्ञेयः स्वामिनः शत्रुसंक्षयः

abhinne tu bhavetkumbhe svāminaḥ śatruto bhayam | bhinne caiva tu vijñeyaḥ svāminaḥ śatrusaṃkṣayaḥ

भिन्ने कुम्भे ततश्चैव नाट्यचार्यः प्रयत्नतः । प्रगृह्य दीपिकां दीप्तां सर्वं रङ्गं प्रदीपयेत्

bhinne kumbhe tataścaiva nāṭyacāryaḥ prayatnataḥ | pragṛhya dīpikāṃ dīptāṃ sarvaṃ raṅgaṃ pradīpayet

क्ष्वेडितैः स्फोटितैश्चैव वल्गितैश्च प्रधावितैः । रङ्गमध्ये तु तां दीप्तां सशब्दां सम्प्रयोजयेत्

kṣveḍitaiḥ sphoṭitaiścaiva valgitaiśca pradhāvitaiḥ | raṅgamadhye tu tāṃ dīptāṃ saśabdāṃ samprayojayet

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवैस्तथा । सर्वातोद्यैः प्रणदितै रङ्गे युद्धानि कारयेत्

śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavaistathā | sarvātodyaiḥ praṇaditai raṅge yuddhāni kārayet

तत्र च्छिन्नं व भिन्नं च दारितं च सशोणितम् । क्षतं प्रदीप्तमायस्तं निमित्तं सिद्धिलक्षणम्

tatra cchinnaṃ va bhinnaṃ ca dāritaṃ ca saśoṇitam | kṣataṃ pradīptamāyastaṃ nimittaṃ siddhilakṣaṇam

सम्यगिष्टस्तु रङ्गो वै स्वामिनः शुभमावहेत् । पुरस्याबालवृद्धस्य तथा जानपदस्य च

samyagiṣṭastu raṅgo vai svāminaḥ śubhamāvahet | purasyābālavṛddhasya tathā jānapadasya ca

दुरिष्टस्तु तथा रङ्गो दैवतैर्दुरधिष्ठितः । नाट्यविध्वसनं कुर्यान्नृपस्य च तथाऽशुभम्

duriṣṭastu tathā raṅgo daivatairduradhiṣṭhitaḥ | nāṭyavidhvasanaṃ kuryānnṛpasya ca tathā'śubham

य एवं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । प्राप्नोत्यपचयं शीघ्रं तिर्यग्योनिं च गच्छति

ya evaṃ vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet | prāpnotyapacayaṃ śīghraṃ tiryagyoniṃ ca gacchati

यज्ञेन सम्मितं ह्येतद्रङ्गदैवतपूजनम् । अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत्

yajñena sammitaṃ hyetadraṅgadaivatapūjanam | apūjayitvā raṅgaṃ tu naiva prekṣāṃ prayojayet

पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्

pūjitāḥ pūjayantyete mānitā mānayanti ca | tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ raṅgapūjanam

न तथा प्रदहत्यग्निः प्रभञ्जनसमीरितः । यथा ह्यपप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्

na tathā pradahatyagniḥ prabhañjanasamīritaḥ | yathā hyapaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt

100

शास्त्रज्ञेन विनीतेन शुचिना दीक्षितेन च । नाट्याचार्येण शान्तेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्

śāstrajñena vinītena śucinā dīkṣitena ca | nāṭyācāryeṇa śāntena kartavyaṃ raṅgapūjanam

101

स्थानभ्रष्टं तु यो दद्याद्बलिमुद्विग्नमानसः । मन्त्रहीनो यथा होता प्रायश्चित्ती भवेत्तु सः

sthānabhraṣṭaṃ tu yo dadyādbalimudvignamānasaḥ | mantrahīno yathā hotā prāyaścittī bhavettu saḥ

102

इत्ययं यो विधिर्दृष्टो रङ्गदैवतपूजने । नवे नाट्यगृहे कार्यः प्रेक्षायां च प्रयोक्तृभिः

ityayaṃ yo vidhirdṛṣṭo raṅgadaivatapūjane | nave nāṭyagṛhe kāryaḥ prekṣāyāṃ ca prayoktṛbhiḥ

अथ चतुर्थोऽध्यायः

एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः । आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम्

evaṃ tu pūjanaṃ kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ | ājñāpaya prabho kṣipraṃ kaḥ prayogaḥ prayujyatām

ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् । एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा

tato'smyukto bhagavatā yojayāmṛtamanthanam | etadutsāhajananaṃ suraprītikaraṃ tathā

योऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः । मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम्

yo'yaṃ samavakārastu dharmakāmārthasādhakaḥ | mayā prāggrathito vidvansa prayogaḥ prayujyatām

तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः । हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात्

tasminsamavakāre tu prayukte devadānavāḥ | hṛṣṭāḥ samabhavansarve karmabhāvānudarśanāt

कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः नाट्यं सन्दर्शयामोऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने

kasyacitvatha kālasya māmāhāmbujasambhavaḥ nāṭyaṃ sandarśayāmo'dya trinetrāya mahātmane

ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् । समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः

tataḥ sārdhaṃ surairgatvā vṛṣabhāṅkaniveśanam | samabhyarcya śivaṃ paścāduvācedaṃ pitāmahaḥ

मया समवाकरस्तु योऽयं सृष्टः सुरोत्तम । श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

mayā samavākarastu yo'yaṃ sṛṣṭaḥ surottama | śravaṇe darśane cāsya prasādaṃ kartumarhasi

पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् । ततो मामाह भगवान् सज्जो भव महामते

paśyāma iti deveśo druhiṇaṃ vākyamabravīt | tato māmāha bhagavān sajjo bhava mahāmate

ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले । बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज़्हरे

tato himavataḥ pṛṣṭhe nānānāgasamākule | bahubhūtagaṇākīrṇe ramyakandaranirjhare

पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसन्ज्ञः प्रयोजितः

pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ tatrāyaṃ dvijasattamāḥ | tathā tripuradāhaśca ḍimasanjñaḥ prayojitaḥ

ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् । महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत्

tato bhūtagaṇā hṛṣṭāḥ karnabhāvānukīrtanāt | mahādevaśca suprītaḥ pitāmahamathābravīt

अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया सृष्टं महामते । यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम्

aho nāṭyamidaṃ samyak tvayā sṛṣṭaṃ mahāmate | yaśasyaṃ ca śubhārthaṃ ca puṇyaṃ buddhivivardhanam

मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता । नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्

mayāpīdaṃ smṛtaṃ nṛtyaṃ sandhyākāleṣu nṛtyatā | nānākaraṇasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् । वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च

pūrvaraṅgavidhāvasmiṃstvayā samyakprayojyatām | vardhamānakayogeṣu gīteṣvāsāriteṣu ca

महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि । यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः

mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi | yaścāyaṃ pūrvaraṅgastu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ

एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति । श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयम्भुवा

ebhirvimiśritaścāyaṃ citro nāma bhaviṣyati | śrutvā maheśvaravacaḥ pratyuktastu svayambhuvā

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम । ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् भुवनेश्वरः

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva surasattama | tatastaṇḍuṃ samāhūya proktavān bhuvaneśvaraḥ

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै । ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva bharatāya vai | tato ye taṇḍunā proktāstvaṅgahārā mahātmanā

तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् । स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः

tānvaḥ karaṇasaṃyuktānvyākhyāsyāmi sarecakān | sthirahasto'ṅgahārastu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ

सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च । आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः

sūcividdhastathā caiva hyapaviddhastathaiva ca | ākṣiptako'tha vijñeyastathā coddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ

विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः । विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च

viṣkambhaścaiva samproktastathā caivāparājitaḥ | viṣkambhāpasṛtaścaiava mattākrīḍastathaiva ca

स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च । वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः

svastiko recitaścaiva pārśvasvastika eva ca | vṛścikāpasṛtaḥ prokto bhramaraśca tathāparaḥ

मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा । गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च

mattaskhalitakaścaiva madādvilasitastathā | gatimaṇḍalako jñeyaḥ paricchinnastathaiva ca

परिवृत्तचितोऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः । परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः

parivṛttacito'tha syāttathā vaiśākharecitaḥ | parāvṛtto'tha vijñeyastathā caivāpyalātakaḥ

पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च । ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च

pārśvacchedo'tha samprokto vidyudbhrāntastathaiva ca | ūrūdvṛttastathā caiva syādālīḍhastathaiva ca

रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः । आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः

recitaścāpi vijñeyastathaivācchuritaḥ smṛtaḥ | ākṣiptarecitaścaiva sambhrāntaśca tathāparaḥ

अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः

apasarpastu vijñeyastathā cārdhanikuṭṭakaḥ | dvātriṃśadete samproktā aṅgahārāstu nāmataḥ

एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् । हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः

eteṣāṃ tu pravakṣyāmi prayogaṃ karaṇāśrayam | hastapādapracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ

अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः । सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः

aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ | sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ karaṇairyataḥ

तान्यतः सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा । हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करणं भवेत्

tānyataḥ sampravakṣyāmi nāmataḥ karmatastathā | hastapādasamāyogo nṛtyasya karaṇaṃ bhavet

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका । द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः

dve nṛttakaraṇe caiva bhavato nṛttamātṛkā | dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvāpyaṅgahārastu mātṛbhiḥ

त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं भवेत् । पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति स्मृतः

tribhiḥ kalāpakaṃ caiva caturbhiḥ ṣaṇḍakaṃ bhavet | pañcaiva karaṇāni syuḥ saṅghātaka iti smṛtaḥ

षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा । करणैरिह संयुक्ता अङ्गहाराः प्रकीर्ताः

ṣaḍbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā | karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārāḥ prakīrtāḥ

एतेषामेव वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् । तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च

eteṣāmeva vakṣyāmi hastapādavikalpanam | talapuṣpapuṭaṃ pūrvaṃ vartitaṃ valitoru ca

अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् । मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च

apaviddhaṃ samanakhaṃ līnaṃ svastikarecitam | maṇḍalasvastikaṃ caiva nikuṭṭakamathāpi ca

तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं तथैव च । अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च

tathaivārdhanikuṭṭaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca | ardharecitakaṃ caiva vakṣaḥsvastikameva ca

उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च । दिक्स्वस्तिकमलातं च तथैव च कटीसमम्

unmattaṃ svastikaṃ caiva pṛṣṭhasvastikameva ca | diksvastikamalātaṃ ca tathaiva ca kaṭīsamam

आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा । अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम्

ākṣiptarecitaṃ caiva vikṣiptākṣiptakaṃ tathā | ardhasvastikamuddiṣṭamañcitaṃ ca tathāparam

भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु तथैव च । निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि

bhujaṅgatrāsitaṃ proktamūrdhvajānu tathaiva ca | nikuñcitaṃ ca mattalli tvardhamattalli caiva hi

स्याद्रेचकनिक्कुट्टं च तथा पादापविद्धकम् । वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम्

syādrecakanikkuṭṭaṃ ca tathā pādāpaviddhakam | valitaṃ ghūrṇitaṃ caiva lalitaṃ ca tathāparam

दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम्

daṇḍapakṣaṃ tathā caiva bhujaṅgatrastarecitam | nūpuraṃ caiva samproktaṃ tathā vaiśākharecitam

भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितमेव च । दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम्

bhramaraṃ caturaṃ caiva bhujaṅgāñcitameva ca | daṇḍarecitakaṃ caiva tathā vṛścikakuṭṭitam

कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च । छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम्

kaṭibhrāntaṃ tathā caiva latāvṛścikameva ca | chinnaṃ ca karaṇaṃ proktaṃ tathā vṛścikarecitam

वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् । ललाटतिलकं क्रान्तं कुञ्चितं चक्रमण्डलम्

vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva tathā pārśvanikuṭṭakam | lalāṭatilakaṃ krāntaṃ kuñcitaṃ cakramaṇḍalam

उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् । अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं दोलपादकम्

uromaṇḍalamākṣiptaṃ tathā talavilāsitam | argalaṃ cātha vikṣiptamāvṛttaṃ dolapādakam

विवृत्तं विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम् । विद्युत्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च

vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam | vidyutbhrāntamatikrāntaṃ vivartitakameva ca

गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा । गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम्

gajakrīḍitakaṃ caiva talasaṃsphoṭitaṃ tathā | garuḍaplutakaṃ caiva gaṇḍasūci tathāparam

परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च । गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च

parivṛttaṃ samuddiṣṭaṃ pārśvajānu tathaiva ca | gṛdhrāvalīnakaṃ caiva sannataṃ sūcyathāpi ca

अर्धसूचीति करणं सूचिविद्धं तथैव च । अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा

ardhasūcīti karaṇaṃ sūcividdhaṃ tathaiva ca | apakrāntaṃ ca samproktaṃ mayūralalitaṃ tathā

सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च । प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम्

sarpitaṃ daṇḍapādaṃ ca hariṇaplutameva ca | preṅkholitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ karihastakam

प्रसर्पितकमुद्दिष्टं सिंहविक्रीडतं तथा । सिंहाकर्षितमुद्वृत्तं तथोपसृतमेव च

prasarpitakamuddiṣṭaṃ siṃhavikrīḍataṃ tathā | siṃhākarṣitamudvṛttaṃ tathopasṛtameva ca

तलसङ्घट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम् । निवेशमेलकाक्रीडमूरूद्वृत्तं तथैव च

talasaṅghaṭṭitaṃ caiva janitaṃ cāvahitthakam | niveśamelakākrīḍamūrūdvṛttaṃ tathaiva ca

मदस्खलितकं चैव विष्णुक्रान्तमथापि च । सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च

madaskhalitakaṃ caiva viṣṇukrāntamathāpi ca | sambhrāntamatha viṣkambhamudghaṭṭitamathāpi ca

वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम् । नागापसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च

vṛṣabhakrīḍitaṃ caiva lolitaṃ ca tathāparam | nāgāpasarpitaṃ caiva śakaṭāsyaṃ tathaiva ca

गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् । अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम्

gaṅgāvataraṇaṃ caivetyuktamaṣṭādhikaṃ śatam | aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam

नृत्ये युद्धे नियुद्धे च तथ गतिपरिक्रमे । गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम्

nṛtye yuddhe niyuddhe ca tatha gatiparikrame | gatipracāre vakṣyāmi yuddhacārīvikalpanam

यत्र तत्रापि संयोज्यमाचार्यैर्नाट्यशक्तिनः । प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः

yatra tatrāpi saṃyojyamācāryairnāṭyaśaktinaḥ | prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

चरणस्यानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । हस्तपादप्रचारन्तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम्

caraṇasyānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ | hastapādapracārantu kaṭipārśvorusaṃyutam

उरःपृष्ठोदरोपेतं वक्ष्यमाणं निबोधत । यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्यहस्तास्तथैव च

uraḥpṛṣṭhodaropetaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodhata | yāni sthānāni yāścāryo nṛtyahastāstathaiva ca

सा मातृकेति विज्ञेया तद्योगात्करणं भवेत् । कटी कर्णसमा यत्र कोर्परांसशिरस्तथा

sā mātṛketi vijñeyā tadyogātkaraṇaṃ bhavet | kaṭī karṇasamā yatra korparāṃsaśirastathā

समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् । वामे पुष्पपुटः पार्श्वे पादोऽग्रतलसञ्चरः

samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet | vāme puṣpapuṭaḥ pārśve pādo'gratalasañcaraḥ

तथा च सन्नतं पार्श्वं तलपुष्पपुटं भवेत् । कुञ्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृत्तपरिवर्तितौ

tathā ca sannataṃ pārśvaṃ talapuṣpapuṭaṃ bhavet | kuñcitau maṇibandhe tu vyāvṛttaparivartitau

हस्तौ निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् । शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ

hastau nipatitau corvorvartitaṃ karaṇaṃ tu tat | śukatuṇḍau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau

उरू च वलितौ यस्मिन्वलितोरुकमुच्यते । आवर्त्य शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत्

urū ca valitau yasminvalitorukamucyate | āvartya śukatuṇḍākhyamūrupṛṣṭhe nipātayet

वामहतश्च वक्षःस्थोऽप्यपविद्धं तु तद्भवेत् । श्लिष्टौ समनखौ पदौ करौ चापि प्रलिम्बितौ

vāmahataśca vakṣaḥstho'pyapaviddhaṃ tu tadbhavet | śliṣṭau samanakhau padau karau cāpi pralimbitau

देहः स्वाभाविको यत्र भवेत्समनखं तु तत् । पताकाञ्जलि वक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम्

dehaḥ svābhāviko yatra bhavetsamanakhaṃ tu tat | patākāñjali vakṣaḥsthaṃ prasāritaśirodharam

निहञ्चितांसकूटं च तल्लिनं करणं स्मृतम् । स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ विश्लिष्टौ कटिसंश्रितौ

nihañcitāṃsakūṭaṃ ca tallinaṃ karaṇaṃ smṛtam | svastikau recitāviddhau viśliṣṭau kaṭisaṃśritau

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः स्वस्तिकरेचितम् । स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्गमुखोर्ध्वतलौ समौ

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ svastikarecitam | svastikau tu karau kṛtvā prāṅgamukhordhvatalau samau

तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् । निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसोऽन्तरे

tathā ca maṇḍalaṃ sthānaṃ maṇḍalasvastikaṃ tu tat | nikuṭṭitau yadā hastau svabāhuśiraso'ntare

पादौ निकुट्टितौ चैव ज्ञेयं तत्तु निकुट्टकम् । अञ्चितौ बाहुशिरसि हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः

pādau nikuṭṭitau caiva jñeyaṃ tattu nikuṭṭakam | añcitau bāhuśirasi hastastvabhimukhāṅguliḥ

निकुञ्चितार्धयोगेन भवेदर्थनिकुट्टकम् । पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ

nikuñcitārdhayogena bhavedarthanikuṭṭakam | paryāyaśaḥ kaṭiśchinnā bāhvoḥ śirasi pallavau

पुनःपुनश्च करणं कटिच्छिनं तु तद्भवेत् । अपविद्धकरः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः

punaḥpunaśca karaṇaṃ kaṭicchinaṃ tu tadbhavet | apaviddhakaraḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ

संन्नतं यत्र पार्श्वं च तद्भवेअर्धरेचितम् । स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ

saṃnnataṃ yatra pārśvaṃ ca tadbhaveardharecitam | svastikau caraṇau yatra karau vakṣasi recitau

निकुञ्चितं तथा वक्षो वक्षस्स्वस्तिकमेव तत् । आञ्चितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा

nikuñcitaṃ tathā vakṣo vakṣassvastikameva tat | āñcitena tu pādena recitau tu karau yadā

उन्मतं करणं तत्तु विज्ञेयं नृत्यकोविदैः । हस्ताभ्यामथ पादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा

unmataṃ karaṇaṃ tattu vijñeyaṃ nṛtyakovidaiḥ | hastābhyāmatha pādābhyāṃ bhavataḥ svastikau yadā

तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभिः । विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा

tatsvastikamiti proktaṃ karaṇaṃ karaṇārthibhiḥ | vikṣiptākṣiptabāhubhyāṃ svastikau caraṇau yadā

अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां तत्पृष्ठस्वस्तिकं भवेत् । पार्श्वयोरग्रतश्चैव यत्र श्लिष्टः करो भवेत्

apakrāntārdhasūcibhyāṃ tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet | pārśvayoragrataścaiva yatra śliṣṭaḥ karo bhavet

स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्यां तद्दिक्स्वस्तिकमुच्यते । अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम्

svastikau hastapādābhyāṃ taddiksvastikamucyate | alātaṃ caraṇaṃ kṛtvā vyaṃsayeddakṣiṇaṃ karam

ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकमिति स्मृतम् । स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिस्थितौ

ūrdhvajānukramaṃ kuryādalātakamiti smṛtam | svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karau nābhikaṭisthitau

पार्श्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् । हस्तौ हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तरेचितः

pārśvamudvāhitaṃ caiva karaṇaṃ tatkaṭīsamam | hastau hṛdi bhavedvāmaḥ savyaścākṣiptarecitaḥ

रेचितश्चापविद्धश्च तत्स्यादाक्षिप्तरेचितम् । विक्षिप्तं हस्तपादं च तसैवाक्षेपणं पुनः

recitaścāpaviddhaśca tatsyādākṣiptarecitam | vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca tasaivākṣepaṇaṃ punaḥ

यत्र तत्करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तप्तकं द्विजाः । स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिणम्

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ vikṣiptākṣiptaptakaṃ dvijāḥ | svastikau caraṇau kṛtvā karihastaṃ ca dakṣiṇam

वक्षस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् । व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा

vakṣasthāne tathā vāmamardhasvastikamādiśet | vyāvṛttaparivṛttastu sa eva tu karo yadā

अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत्

añcito nāsikāgre tu tadañcitamudāhṛtam | kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet

कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासितं भवेत् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जनुस्तनसमं न्यसेत्

kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitaṃ bhavet | kuñcitaṃ pādamutkṣipya janustanasamaṃ nyaset

प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत्

prayogavaśagau hastāvūrdhvajānu prakīrtitam | vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā karaṃ pārśve nikuñcayet

नासाग्रे दक्षिणं चैव ज्ञेयं तत्तु निकुञ्चितम् । वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः

nāsāgre dakṣiṇaṃ caiva jñeyaṃ tattu nikuñcitam | vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ

उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृतम् । स्स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः

udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtam | sskhalitāpasṛtau pādau vāmahastaśca recitaḥ

सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमत्तल्लि तत्स्मृतम् । रेचितो दक्षिणो हस्तः पादः सव्यो निकुट्टितः

savyahastaḥ kaṭisthaḥ syādardhamattalli tatsmṛtam | recito dakṣiṇo hastaḥ pādaḥ savyo nikuṭṭitaḥ

दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेचितनिकुट्टितम् । कार्यौ नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ खटकामुखौ

dolā caiva bhavedvāmastadrecitanikuṭṭitam | kāryau nābhitaṭe hastau prāṅmukhau khaṭakāmukhau

सूचीविद्धावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके । अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैअव च

sūcīviddhāvapakrāntau pādau pādāpaviddhake | apaviddho bhaveddhastaḥ sūcīpādastathaiava ca

तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्भवेत् । वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः

tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca valitaṃ nāma tadbhavet | vartitāghūrṇitaḥ savyo hasto vāmaśca dolitaḥ

स्वस्तिकापसृतः पादः करणं घूर्णितं तु तत् । करिहस्तो भवेद्वामो दक्षिणश्च विवर्तितः

svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tu tat | karihasto bhavedvāmo dakṣiṇaśca vivartitaḥ

बहुशः कुट्टितः पदो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः । ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत्

bahuśaḥ kuṭṭitaḥ pado jñeyaṃ tallalitaṃ budhaiḥ | ūrdhvajānuṃ vidhāyātha tasyopari latāṃ nyaset

दण्ड्पक्षं तत्प्रोक्तं कर्णं नृत्यवेदिभिः । भुजञ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ

daṇḍpakṣaṃ tatproktaṃ karṇaṃ nṛtyavedibhiḥ | bhujañgatrāsitaṃ kṛtvā yatrobhāvapi recitau

वामपार्श्वस्थ्तौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ

vāmapārśvasthtau hastau bhujaṅgatrastarecitam | trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā latārecitakau karau

नूपुर्श्च तथा पादः करण्E नूपुरे न्यसेत् । रेचितौ हस्तपादौ च कटी ग्रीवा च रेचिता

nūpurśca tathā pādaḥ karaṇE nūpure nyaset | recitau hastapādau ca kaṭī grīvā ca recitā

वैशाखस्थानकेनैतद्भवेवैशाखरेचितम् । आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा

vaiśākhasthānakenaitadbhavevaiśākharecitam | ākṣiptaḥ svastikaḥ pādaḥ karau codveṣṭitau tathā

त्रिकस्य वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत् । अञ्चितः स्यात्करो वामः सव्यश्चतुर एव तु

trikasya valanāccaiva jñeyaṃ bhramarakaṃ tu tat | añcitaḥ syātkaro vāmaḥ savyaścatura eva tu

100

दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् । भुजङ्गत्रासितः पादो दक्षिणो रेचितः करः

dakṣiṇaḥ kuṭṭitaḥ pādaścaturaṃ tatprakīrtitam | bhujaṅgatrāsitaḥ pādo dakṣiṇo recitaḥ karaḥ

101

लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाञ्चितकं भवेत् । विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद्यत्र दण्डवत्

latākhyaśca karo vāmo bhujaṅgāñcitakaṃ bhavet | vikṣiptaṃ hastapādaṃ tu samantādyatra daṇḍavat

102

रेच्यते तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ

recyate taddhi karaṇaṃ jñeyaṃ daṇḍakarecitam | vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā dvāvapyatha nikuṭṭitau

103

विधातव्यौ करौ तत्तु ज्ञेयं वृश्चिककुट्टितम् । सूचिं कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत्

vidhātavyau karau tattu jñeyaṃ vṛścikakuṭṭitam | sūciṃ kṛtvāpaviddhaṃ ca dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyaset

104

रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तदुच्यते । अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः

recitā ca kaṭiryatra kaṭibhrāntaṃ taducyate | añcitaḥ pṛṣṭhataḥ pādaḥ kuñcitordhvatalāṅguliḥ

105

लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् । अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी

latākhyaśca karo vāmastallatāvṛścikaṃ bhavet | alapadmaḥ kaṭīdeśe chinnā paryāyaśaḥ kaṭī

106

वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करवुभौ

vaiśākhasthānakeneha tacchinnaṃ karaṇaṃ bhavet | vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā svastikau ca karavubhau

107

रेचितौ विप्रकीर्णौ च करौ वृश्चिकरेचितम् । बाहुशीर्षाञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा

recitau viprakīrṇau ca karau vṛścikarecitam | bāhuśīrṣāñcitau hastau pādaḥ pṛṣṭhāñcitastathā

108

दूरसन्नतपृष्ठं च वृश्चिकं तत्प्रकीर्तितम् । आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ

dūrasannatapṛṣṭhaṃ ca vṛścikaṃ tatprakīrtitam | ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra karau vakṣasi recitau

109

ऊर्ध्वाधो विप्रकीर्णौ च व्यंसितं करणं तु तत् । हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादो निकुट्टितः

ūrdhvādho viprakīrṇau ca vyaṃsitaṃ karaṇaṃ tu tat | hastau tu svastikau pārśve tathā pādo nikuṭṭitaḥ

110

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः पार्श्वनिकुट्टितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्ठकेन तु

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ pārśvanikuṭṭitam | vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā pādasyāṅguṣṭhakena tu

111

ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं तु तत् । पृष्ठतः कुञ्चितं कृत्वा व्यतिक्रान्तक्रमं ततः

lalāṭe tilakaṃ kuryāllalāṭatilakaṃ tu tat | pṛṣṭhataḥ kuñcitaṃ kṛtvā vyatikrāntakramaṃ tataḥ

112

आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः । आद्यः पादो नतः कार्यः सव्यहस्तश्च कुञ्चितः

ākṣiptau ca karau kāryau krāntake karaṇe dvijāḥ | ādyaḥ pādo nataḥ kāryaḥ savyahastaśca kuñcitaḥ

113

उत्तानो वामपार्श्वस्थस्तत्कुञ्चितमुदाहृतम् । प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद्गात्रेणानतेन च

uttāno vāmapārśvasthastatkuñcitamudāhṛtam | pralambitābhyāṃ bāhubhyāṃ yadgātreṇānatena ca

114

अभ्यन्तरापविद्धः स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् । स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा

abhyantarāpaviddhaḥ syāttajjñeyaṃ cakramaṇḍalam | svastikāpasṛtau pādāvapaviddhakramau yadā

115

उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलिकस्तु तत् । आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः

uromaṇḍalakau hastāvuromaṇḍalikastu tat | ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca kriyate yatra vegataḥ

116

आक्षिओतं नाम करणं विज्ञेयं तत्द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादः पार्श्वेनोर्ध्वं प्रसारितः

ākṣiotaṃ nāma karaṇaṃ vijñeyaṃ tatdvijottamāḥ | ūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśvenordhvaṃ prasāritaḥ

117

प्रकुर्यादञ्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते । पृष्ठतः प्रसृतः पादौ द्वौ तालावर्धमेव च

prakuryādañcitatalau hastau talavilāsite | pṛṣṭhataḥ prasṛtaḥ pādau dvau tālāvardhameva ca

118

तस्येव चानुगो हस्तः पुरतस्त्वर्गलं तु तत् । विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा

tasyeva cānugo hastaḥ puratastvargalaṃ tu tat | vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca pṛṣṭhataḥ pārśvato'pi vā

119

एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहृतम् । प्रसार्य कुञ्चितं पादं पुनरावर्तयेत् द्रुतम्

ekamārgagataṃ yatra tadvikṣiptamudāhṛtam | prasārya kuñcitaṃ pādaṃ punarāvartayet drutam

120

प्रयोगवशगौ हस्तौ तदावर्तमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु डोलयेत्

prayogavaśagau hastau tadāvartamudāhṛtam | kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu ḍolayet

121

प्रयोगवशगौ हस्तौ डोलापादं तदुच्यते । आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तयेत्

prayogavaśagau hastau ḍolāpādaṃ taducyate | ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartayet

122

रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः । सूचीविद्धं विधायाथ त्रिकं तु विनिवर्तयेत्

recitau ca tathā hastau vivṛtte karaṇe dvijāḥ | sūcīviddhaṃ vidhāyātha trikaṃ tu vinivartayet

123

करौ च रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमः । पार्श्वक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तादथ पातयेत्

karau ca recitau kāryau vinivṛtte dvijottamaḥ | pārśvakrāntakramaṃ kṛtvā purastādatha pātayet

124

प्रयोगवशगौ हस्तौ पार्श्वक्रान्तं तदुच्यते । पृष्ठतः कुञ्चितः पादौ वक्षश्चैव समुन्नतम्

prayogavaśagau hastau pārśvakrāntaṃ taducyate | pṛṣṭhataḥ kuñcitaḥ pādau vakṣaścaiva samunnatam

125

तिलके च करः स्थाप्यस्तन्निस्तम्भितमुच्यते । पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत्

tilake ca karaḥ sthāpyastannistambhitamucyate | pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet

126

सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्‍भ्रान्तं तदुच्यते । अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तात्सम्प्रसारयेत्

sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntaṃ taducyate | atikrāntakramaṃ kṛtvā purastātsamprasārayet

127

प्रयोगवशगौ हस्तावतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ । आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम्

prayogavaśagau hastāvatikrānte prakīrtitau | ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartitam

128

द्वितीयो रेचितो हस्तो विवर्तितकमेव तत् । कर्णेऽञ्चितः करो वामो लताहस्तश्च दक्षिणः

dvitīyo recito hasto vivartitakameva tat | karṇe'ñcitaḥ karo vāmo latāhastaśca dakṣiṇaḥ

129

दोलापादस्तथा चैव गजक्रीडितकं भवेत् । द्रुतमुत्क्षिप्य चरणं पुरस्तादथ पातयेत्

dolāpādastathā caiva gajakrīḍitakaṃ bhavet | drutamutkṣipya caraṇaṃ purastādatha pātayet

130

तलसंस्फोटितौ हस्तौ तलसंस्फोटिते मतौ । पृष्ठप्रसारितः पादः लतारेचितकौ करौ

talasaṃsphoṭitau hastau talasaṃsphoṭite matau | pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ latārecitakau karau

131

समुन्नतं शिरश्चैव गरुडप्लुतकं भवेत् । सूचिपादो नतं पार्श्वमेको वक्षःस्थितः करः

samunnataṃ śiraścaiva garuḍaplutakaṃ bhavet | sūcipādo nataṃ pārśvameko vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

132

द्वितीयश्चाञ्चितो गण्डे गण्डसूची तदुच्यते , ऊर्ध्वापवेष्टितौ हस्तौ सूचीपादो विवर्तितः

dvitīyaścāñcito gaṇḍe gaṇḍasūcī taducyate , ūrdhvāpaveṣṭitau hastau sūcīpādo vivartitaḥ

133

परिवृत्तत्रिकं चैव परिवृत्तं तदुच्यते । एकः समस्थितः पाद ऊरुपृष्ठे स्थितोऽपरः

parivṛttatrikaṃ caiva parivṛttaṃ taducyate | ekaḥ samasthitaḥ pāda ūrupṛṣṭhe sthito'paraḥ

134

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः पार्श्वजानु तदुच्यते । पृष्ठप्रसारितः पादः किञ्चितञ्चित जानुकः

muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ pārśvajānu taducyate | pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ kiñcitañcita jānukaḥ

135

यत्र प्रसारितो बाहू तत्स्यात् गृध्रावलीनकम् । उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकस्थितौ

yatra prasārito bāhū tatsyāt gṛdhrāvalīnakam | utplutya caraṇau kāryāvagrataḥ svastikasthitau

136

सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतं तदुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य कुर्यादग्रस्थितं भुवि

sannatau ca tathā hastau sannataṃ tadudāhṛtam | kuñcitaṃ pādamutkṣipya kuryādagrasthitaṃ bhuvi

137

प्रयोगवशगौ हस्तौ सा सूची परिकीर्तिता । अलपद्मः शिरोहस्तः सूचीपादश्च दक्षिणः

prayogavaśagau hastau sā sūcī parikīrtitā | alapadmaḥ śirohastaḥ sūcīpādaśca dakṣiṇaḥ

138

यत्र तत्करणं ज्ञेअयमर्धसूचीति नामतः । पादसूच्या यदा पादो द्वितीयस्तु प्रविध्यते

yatra tatkaraṇaṃ jñeayamardhasūcīti nāmataḥ | pādasūcyā yadā pādo dvitīyastu pravidhyate

139

कटिवक्षःस्थितौ हस्तौ सूचीविधं तदुच्यते । कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत्

kaṭivakṣaḥsthitau hastau sūcīvidhaṃ taducyate | kṛtvoruvalitaṃ pādamapakrāntakramaṃ nyaset

140

प्रयोगवशगौ हस्तवपक्रान्तं तदुच्यते । वृश्चिकं चरणं कृत्वा रेचितौ च तथा करौ

prayogavaśagau hastavapakrāntaṃ taducyate | vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā recitau ca tathā karau

141

तथा त्रिकं विवृत्तं च मयूरललितं भवेत् । अञ्चितापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम्

tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca mayūralalitaṃ bhavet | añcitāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam

142

रेचितौ च तथा हस्तौ तत्सर्पितमुदाहृतम् । नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत्

recitau ca tathā hastau tatsarpitamudāhṛtam | nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā daṇḍapādaṃ prasārayet

143

क्षिप्राविद्धकरं चैव दण्डपादं तदुच्यते । अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत्

kṣiprāviddhakaraṃ caiva daṇḍapādaṃ taducyate | atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet

144

जङ्घाञ्चितोपरि क्षिप्ता तद्विद्याद्धरिणप्लुतम् । (see the cluster ~NghA. A new ligature may be added to represent this cluster) डोलापादक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत्

jaṅghāñcitopari kṣiptā tadvidyāddhariṇaplutam | (see the cluster ~NghA. A new ligature may be added to represent this cluster) ḍolāpādakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet

145

परिवृत्तत्रिकं चैव तत्प्रेङ्खोलितमुच्यते । भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्तौ हस्तौ चाभि ( धो ) मुखाङ्गुली

parivṛttatrikaṃ caiva tatpreṅkholitamucyate | bhujāvūrdhvaviniṣkrāntau hastau cābhi ( dho ) mukhāṅgulī

146

बद्धा चारी तथ चैव नितम्बे करणे भवेत् । दोलापादक्रमं कृत्वा हस्तौ तदनुगावुभौअ

baddhā cārī tatha caiva nitambe karaṇe bhavet | dolāpādakramaṃ kṛtvā hastau tadanugāvubhaua

147

रेचितौ घूर्णितौ वापि स्खलितं करणं भवेत् । एको वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलोऽपरः

recitau ghūrṇitau vāpi skhalitaṃ karaṇaṃ bhavet | eko vakṣaḥsthito hastaḥ prodveṣṭitatalo'paraḥ

148

अञ्चितश्चरणश्चैव प्रयोज्यः करिहस्तके । एकस्तु रेचितो हस्तो लताख्यस्तु तथा परः

añcitaścaraṇaścaiva prayojyaḥ karihastake | ekastu recito hasto latākhyastu tathā paraḥ

149

प्रसर्पिततलौ पादौ प्रसर्पितकमेव तत् । अलातं च पुरःकृत्वा द्वितीयं च द्रुतक्रमम्

prasarpitatalau pādau prasarpitakameva tat | alātaṃ ca puraḥkṛtvā dvitīyaṃ ca drutakramam

150

हस्तौ पादानुगौ चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ । पृष्ठप्रसर्पितः पादस्तथा हस्तौ निकुञ्चितौ

hastau pādānugau cāpi siṃhavikrīḍite smṛtau | pṛṣṭhaprasarpitaḥ pādastathā hastau nikuñcitau

151

पुनस्तथैव कर्तव्यौ सिंहाकर्ष्तके द्विजाः । आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तदेहमाक्षिप्तपादकम्

punastathaiva kartavyau siṃhākarṣtake dvijāḥ | ākṣiptahastamākṣiptadehamākṣiptapādakam

152

अद्वृत्तगात्रमित्येतदुद्वृतां करणं स्मृतम् । आक्षिप्तचरणश्चैको हस्तौ तस्यैव चानुगौ

advṛttagātramityetadudvṛtāṃ karaṇaṃ smṛtam | ākṣiptacaraṇaścaiko hastau tasyaiva cānugau

153

आनतं च तथ गात्रं तयोपसृतकं भवेत् दोलापादक्रमं कृत्वा तलसङ्घट्टितौ करौ

ānataṃ ca tatha gātraṃ tayopasṛtakaṃ bhavet dolāpādakramaṃ kṛtvā talasaṅghaṭṭitau karau

154

रेचयेच्च करं वामं तलसङ्घट्टिते सदा । एको वक्षःस्थितो हस्तो द्व्तीयश्च प्रलम्बितः

recayecca karaṃ vāmaṃ talasaṅghaṭṭite sadā | eko vakṣaḥsthito hasto dvtīyaśca pralambitaḥ

155

तलाग्रसंस्थितः पादो जनिते करणे भवेत् । जनितं करणं कृत्वा हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली

talāgrasaṃsthitaḥ pādo janite karaṇe bhavet | janitaṃ karaṇaṃ kṛtvā hastau cābhimukhāṅgulī

156

शनैर्निपतितो चैव ज्ञेयं तदवहित्थकम् । करौ वक्षःस्थितौ कार्यावुरौ निर्भुग्नमेव च

śanairnipatito caiva jñeyaṃ tadavahitthakam | karau vakṣaḥsthitau kāryāvurau nirbhugnameva ca

157

मण्डलस्थानकं चैव निवेशं करणं तु तत् । तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं भवेत्

maṇḍalasthānakaṃ caiva niveśaṃ karaṇaṃ tu tat | talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ bhavet

158

संनतं वलितं गात्रमेलकाक्रीडितं तु तत् । करमावृत्तकरणमूरुपृष्ठेऽञ्चितं न्यसेत्

saṃnataṃ valitaṃ gātramelakākrīḍitaṃ tu tat | karamāvṛttakaraṇamūrupṛṣṭhe'ñcitaṃ nyaset

159

जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ह्यूरूद्वृत्तं तु तद्भवेत् । करौ प्रलम्बितौ कार्यो शिरश्च परिवाहितम्

jaṅghāñcitā tathodvṛttā hyūrūdvṛttaṃ tu tadbhavet | karau pralambitau kāryo śiraśca parivāhitam

160

पादौ च वलिताविध्दौअ मदस्खलितके द्विजाः । पुरः प्रसारितः पादः कुञ्चितो गगनोन्मुखः

pādau ca valitāvidhdaua madaskhalitake dvijāḥ | puraḥ prasāritaḥ pādaḥ kuñcito gaganonmukhaḥ

161

करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तं तदुच्यते । करमावर्तितं कृत्वा ह्यूरुपृष्ठे निकुञ्चयेत्

karau ca recitau yatra viṣṇukrāntaṃ taducyate | karamāvartitaṃ kṛtvā hyūrupṛṣṭhe nikuñcayet

162

ऊरुश्चैव तथाविद्धः सम्भ्रान्तं करणं तु तत् । अपविद्धः करः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः

ūruścaiva tathāviddhaḥ sambhrāntaṃ karaṇaṃ tu tat | apaviddhaḥ karaḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ

163

वक्षःस्थश्च करो वामो विष्कम्भे करणे भवेत् । पादावुद्धट्टितौ कार्यौ तलसङ्घट्टितौ करौ

vakṣaḥsthaśca karo vāmo viṣkambhe karaṇe bhavet | pādāvuddhaṭṭitau kāryau talasaṅghaṭṭitau karau

164

नतश्च पार्श्वं कर्तव्यं बुधैरुद्धट्टिते सदा । प्रयुज्यालातकं पूर्वं हस्तौ चापि हि रेचयेत्

nataśca pārśvaṃ kartavyaṃ budhairuddhaṭṭite sadā | prayujyālātakaṃ pūrvaṃ hastau cāpi hi recayet

165

कुञ्चितावञ्चितौ चैव वृषभक्रीडिते सदा । रेचितावञ्चितौ हस्तौ लोलितं वर्तितं शिरः

kuñcitāvañcitau caiva vṛṣabhakrīḍite sadā | recitāvañcitau hastau lolitaṃ vartitaṃ śiraḥ

166

उभयोःपार्श्वयोर्यत्र तल्लोलितमुदाहृतम् । स्वस्तिकापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम्

ubhayoḥpārśvayoryatra tallolitamudāhṛtam | svastikāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam

167

रेचितौ च तथा हस्तौ स्यातां नागापसर्पिते । निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम्

recitau ca tathā hastau syātāṃ nāgāpasarpite | niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram

168

उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यं प्रयोजयेत् । ऊर्ध्वाङ्गुलितलौ पादौ त्रिपताकावधोमुखौ

udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyaṃ prayojayet | ūrdhvāṅgulitalau pādau tripatākāvadhomukhau

169

हस्तौ शिरस्सन्नतं च गङ्गावतरणं त्विति । यानि स्थानानि याश्चार्यो व्यायामे कथितानि तु

hastau śirassannataṃ ca gaṅgāvataraṇaṃ tviti | yāni sthānāni yāścāryo vyāyāme kathitāni tu

170

पादप्रचारस्त्वेषां तु करणानामयं भवेत् । ये चापि नृत्तहस्तास्तु गदिता नृत्तकर्मणि

pādapracārastveṣāṃ tu karaṇānāmayaṃ bhavet | ye cāpi nṛttahastāstu gaditā nṛttakarmaṇi

171

तेषां समासतो योगः करणेषु विभाव्यते । प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः

teṣāṃ samāsato yogaḥ karaṇeṣu vibhāvyate | prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

172

चरणश्चानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । चार्यश्चैव तु याः प्रोक्ता नृत्तहस्तास्तथैव च

caraṇaścānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ | cāryaścaiva tu yāḥ proktā nṛttahastāstathaiva ca

173

सा मातृकेति विज्ञेया तद्भेदात्करणानि तु । अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम्

sā mātṛketi vijñeyā tadbhedātkaraṇāni tu | aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam

174

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्यङ्गहारविकल्पनम् । प्रसार्योत्क्षिप्य च करौ समपादं प्रयोजयेत्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyaṅgahāravikalpanam | prasāryotkṣipya ca karau samapādaṃ prayojayet

175

व्यंसितापसृतं सव्यं हस्तमूर्ध्वं प्रसारयेत् । प्रत्यालीढं ततः कुर्यात् तथैव च निकुट्टकम्

vyaṃsitāpasṛtaṃ savyaṃ hastamūrdhvaṃ prasārayet | pratyālīḍhaṃ tataḥ kuryāt tathaiva ca nikuṭṭakam

176

ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादक्षिप्तं स्वस्तिकं ततः । नितम्बं करि हस्तं च कटिच्छिन्नं च योगतः

ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādakṣiptaṃ svastikaṃ tataḥ | nitambaṃ kari hastaṃ ca kaṭicchinnaṃ ca yogataḥ

177

स्थिरहस्तो भवेदेष त्वङ्गहारो हरप्रियः । तलपुष्पापविद्धे द्वे वर्तितं संनिकुट्टिकम्

sthirahasto bhavedeṣa tvaṅgahāro harapriyaḥ | talapuṣpāpaviddhe dve vartitaṃ saṃnikuṭṭikam

178

ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च

ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca | nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

179

एष पर्यस्तको नाम ह्यङ्गहारो हरोद्भवः । अलपल्लवसूचीं च कृत्वा विक्षिप्तमेव च

eṣa paryastako nāma hyaṅgahāro harodbhavaḥ | alapallavasūcīṃ ca kṛtvā vikṣiptameva ca

189

आवर्तितं ततः कुर्यात्तथैअव च निकुट्टकम् । ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च

āvartitaṃ tataḥ kuryāttathaiava ca nikuṭṭakam | ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca

181

करिहस्तं कटिच्छिन्नं सूचीविद्धो भवेदयम् । अपविद्धं तु करणं सूचीविद्धं तथैव च

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ sūcīviddho bhavedayam | apaviddhaṃ tu karaṇaṃ sūcīviddhaṃ tathaiva ca

182

उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकं तु परिवर्तयेत् । उरोमण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नं तथैव च

udveṣṭitena hastena trikaṃ tu parivartayet | uromaṇḍalakau hastau kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

183

अपविद्धोऽङ्गहाराश्च विज्ञेयोऽयं प्रयोक्तृभिः । करणं नूपुरं कृत्वा विक्षिप्तालातके पुनः

apaviddho'ṅgahārāśca vijñeyo'yaṃ prayoktṛbhiḥ | karaṇaṃ nūpuraṃ kṛtvā vikṣiptālātake punaḥ

184

पुनराक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकं तथा । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च

punarākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakaṃ tathā | nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

185

आक्षिप्तकः स विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तृभिः । उद्वेष्टितापविद्धस्तु करः पादो निकुट्टितः

ākṣiptakaḥ sa vijñeyo hyaṅgahāraḥ prayoktṛbhiḥ | udveṣṭitāpaviddhastu karaḥ pādo nikuṭṭitaḥ

186

पुनस्तैनैव योगेन वामपार्श्वे भवेदथ । उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम्

punastainaiva yogena vāmapārśve bhavedatha | uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam

187

कर्तव्यं सकटिच्छिन्नं नृत्ये तूद्धट्टिते सदा । पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ चैव निकुट्टितौ

kartavyaṃ sakaṭicchinnaṃ nṛtye tūddhaṭṭite sadā | paryāyodveṣṭitau hastau pādau caiva nikuṭṭitau

188

कुञ्चितावञ्चितौअ चैव ह्यूरूद्वृत्तं तथैव च । चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च निकुट्टकम्

kuñcitāvañcitaua caiva hyūrūdvṛttaṃ tathaiva ca | caturaśraṃ karaṃ kṛtvā pādena ca nikuṭṭakam

189

भुजङ्गत्रासितं चैव करं चोद्विष्टितं पुनः । परिच्छिन्नं च कर्तव्यं त्रिकं भ्रमरकेण तु

bhujaṅgatrāsitaṃ caiva karaṃ codviṣṭitaṃ punaḥ | paricchinnaṃ ca kartavyaṃ trikaṃ bhramarakeṇa tu

190

करिहस्तं कटिच्छिन्नं विष्कम्भे परिकीर्तितम् । दण्डपादं करं चैव विक्षिप्याक्षिप्य चैव हि

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ viṣkambhe parikīrtitam | daṇḍapādaṃ karaṃ caiva vikṣipyākṣipya caiva hi

191

व्यंसितं वामहस्तं च सह पादेन सर्पयेत् । निकुट्टकद्वयं कार्यमाक्षिप्तं मण्डलोरसि

vyaṃsitaṃ vāmahastaṃ ca saha pādena sarpayet | nikuṭṭakadvayaṃ kāryamākṣiptaṃ maṇḍalorasi

192

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपराजिते । कुट्टितं करणं कृत्वा भुजङ्गत्रासितं तथा

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamaparājite | kuṭṭitaṃ karaṇaṃ kṛtvā bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

193

रेचितेन तु हस्तेन पताकं हस्तमादिशेत् । आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत ह्युरोमण्डलकं तथा

recitena tu hastena patākaṃ hastamādiśet | ākṣiptakaṃ prayuñjīta hyuromaṇḍalakaṃ tathā

194

लताख्यं सकटकच्छिन्नं विष्कम्भापसृते भवेत् । त्रिकं सुवलितं कृत्वा नूपुरं करणं तथा

latākhyaṃ sakaṭakacchinnaṃ viṣkambhāpasṛte bhavet | trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā nūpuraṃ karaṇaṃ tathā

195

भुजङ्गत्रासितं सव्यं तथा वैशाखरेचितम् । आक्षिप्तकं ततः कृत्वा परिच्छिन्नं तथैव च

bhujaṅgatrāsitaṃ savyaṃ tathā vaiśākharecitam | ākṣiptakaṃ tataḥ kṛtvā paricchinnaṃ tathaiva ca

196

बाह्यभ्रमरकं कुर्यादुरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च

bāhyabhramarakaṃ kuryāduromaṇḍalameva ca | nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

197

मत्ताक्रीडो भवेदेष ह्यङ्गहारो हरप्रियः । रेचितं हस्तपादं च कृत्वा वृश्चिकमेव च

mattākrīḍo bhavedeṣa hyaṅgahāro harapriyaḥ | recitaṃ hastapādaṃ ca kṛtvā vṛścikameva ca

198

पुनस्तेनैव योगेन वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टकं तथा चैव सव्यासव्यकृतं क्रमात्

punastenaiva yogena vṛścikaṃ samprayojayet | nikuṭṭakaṃ tathā caiva savyāsavyakṛtaṃ kramāt

199

लताख्यः सकटिच्छेदो भवेत्स्वस्तिकरेचिते । पार्श्वे तु स्वस्तिकं बद्ध्वा कार्यं त्वथ निकुट्टकम्

latākhyaḥ sakaṭicchedo bhavetsvastikarecite | pārśve tu svastikaṃ baddhvā kāryaṃ tvatha nikuṭṭakam

200

द्वितीयस्य च पार्श्वस्य विधिः स्याद्यमेव हि । ततश्च करमावर्त्य ह्यूरूपृष्ठे निपातयेत्

dvitīyasya ca pārśvasya vidhiḥ syādyameva hi | tataśca karamāvartya hyūrūpṛṣṭhe nipātayet

201

ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादाक्षिप्तं पुनरेव हि । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च

ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādākṣiptaṃ punareva hi | nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

202

पार्श्वस्वस्तिक इत्येष ह्यङ्गहारः प्रकीर्तितः । वृश्चिकं करणं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च

pārśvasvastika ityeṣa hyaṅgahāraḥ prakīrtitaḥ | vṛścikaṃ karaṇaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca

अथ चतुर्थोऽध्यायः (cont. 2)

203

तमेव च करं भूयो नासाग्रे सन्निकुञ्चयेत् । तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा नितम्बं परिवर्तयेत्

tameva ca karaṃ bhūyo nāsāgre sannikuñcayet | tamevodveṣṭitaṃ kṛtvā nitambaṃ parivartayet

204

करिहस्तं कटिच्छिन्नं वृश्चिकापसृते भवेत् । कृत्वा नूपुरपादं तु तथाक्षिप्तकमेव च

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ vṛścikāpasṛte bhavet | kṛtvā nūpurapādaṃ tu tathākṣiptakameva ca

205

परिच्छिन्नं च कर्तव्यं सूचीपादं तथैव च । नितम्बं करिहस्तं चाप्युरोमण्डलकं तथा

paricchinnaṃ ca kartavyaṃ sūcīpādaṃ tathaiva ca | nitambaṃ karihastaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ tathā

106

कटीच्छिन्नं ततश्चैव भ्रमरः स तु सन्ज्ञितः । मतल्लिकरणं कृत्वा करमावर्त्य दक्षिणम्

kaṭīcchinnaṃ tataścaiva bhramaraḥ sa tu sanjñitaḥ | matallikaraṇaṃ kṛtvā karamāvartya dakṣiṇam

207

कपोलस्य प्रदेशे तु कार्यं सम्यङ्निकुञ्चितम् अपविद्धं द्रुतं चैव तलसंस्फोटसंयुतम्

kapolasya pradeśe tu kāryaṃ samyaṅnikuñcitam apaviddhaṃ drutaṃ caiva talasaṃsphoṭasaṃyutam

208

करिहस्तं कटिच्छिन्नं मत्तस्खलितके भवेत् । दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिकापसृतैः पदैः

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ mattaskhalitake bhavet | dolaiḥ karaiḥ pracalitaiḥ svastikāpasṛtaiḥ padaiḥ

209

अञ्चितैर्वलितैर्हस्तैस्तलसङ्घट्टितैस्तथा । निकुट्टितं च कर्तव्यमूरूद्वृतं तथैव च

añcitairvalitairhastaistalasaṅghaṭṭitaistathā | nikuṭṭitaṃ ca kartavyamūrūdvṛtaṃ tathaiva ca

210

करिहस्तं कटिच्छिन्नं मदाद्विलसिते भवेत् । मण्डलं स्थानकं कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ madādvilasite bhavet | maṇḍalaṃ sthānakaṃ kṛtvā tathā hastau ca recitau

211

उद्घट्टितेन पादेन मत्तल्लिकरणं भवेत् । आक्षिप्तं करणं चैव ह्युरोमण्डलमेव च

udghaṭṭitena pādena mattallikaraṇaṃ bhavet | ākṣiptaṃ karaṇaṃ caiva hyuromaṇḍalameva ca

212

कटिच्छिन्नं तथा चैव भवेत्तु गतिमण्डले । समपादं प्रयुज्याथ परिच्छिन्नं त्वनन्तरम्

kaṭicchinnaṃ tathā caiva bhavettu gatimaṇḍale | samapādaṃ prayujyātha paricchinnaṃ tvanantaram

213

आविद्धेन तु पादेन बाह्यभ्रमरकं तथा । वामसूच्या त्वतिक्रान्तं भुजङ्गत्रासितं तथा

āviddhena tu pādena bāhyabhramarakaṃ tathā | vāmasūcyā tvatikrāntaṃ bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

214

करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिच्छिन्ने विधीयते । शिरसस्तूपरि स्थाप्यौ स्वस्तिअकौ विच्युतौ करौ

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ paricchinne vidhīyate | śirasastūpari sthāpyau svastiakau vicyutau karau

215

ततः सव्यं करं चापि गात्रमानम्य रेचयेत् । पुनरुत्थापयेत्तत्र गात्रमुन्नम्य रेचितम्

tataḥ savyaṃ karaṃ cāpi gātramānamya recayet | punarutthāpayettatra gātramunnamya recitam

216

लताख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । रेचितं करिहस्तं च भुजङ्गत्रासितं तथा

latākhyau ca karau kṛtvā vṛścikaṃ samprayojayet | recitaṃ karihastaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

217

आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत स्वस्तिकं पादमेव च । पराङ्ग्मुखविधिर्भूय एवमेव भवेदिह

ākṣiptakaṃ prayuñjīta svastikaṃ pādameva ca | parāṅgmukhavidhirbhūya evameva bhavediha

218

करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिवृत्तकरेचिती । रेचितौ सह गात्रेण ह्यपविद्धौ करौ यदा

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ parivṛttakarecitī | recitau saha gātreṇa hyapaviddhau karau yadā

219

पुनस्तेनैव देशेन गात्रमुन्नम्य रेचयेत् । कुर्यान्नूपुरपादं च भुजङ्गत्रासितं तथा

punastenaiva deśena gātramunnamya recayet | kuryānnūpurapādaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

220

रेचितं मण्डलं चैव बाहुशीर्षे निकुञ्चयेत् । ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च

recitaṃ maṇḍalaṃ caiva bāhuśīrṣe nikuñcayet | ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca

221

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्याद्वैशाखरेचिते । आद्यं तु जनितं कृत्वा पादमेकं प्रसारयेत्

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādvaiśākharecite | ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā pādamekaṃ prasārayet

222

तथैवालातकं कुर्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् । अञ्चितं वामहस्तं च गण्डदेशे निकुट्टयेत्

tathaivālātakaṃ kuryāt trikaṃ tu parivartayet | añcitaṃ vāmahastaṃ ca gaṇḍadeśe nikuṭṭayet

223

कटिच्छिन्नं तथा चैव परावृत्ते प्रयोजयेत् । स्वस्तिकं करणं कृत्वा व्यंसितौ च करौ पुनः

kaṭicchinnaṃ tathā caiva parāvṛtte prayojayet | svastikaṃ karaṇaṃ kṛtvā vyaṃsitau ca karau punaḥ

224

अलातकं प्रयुञ्जीत ह्यूर्ध्वजानु निकुञ्चितम् । अर्धसूची च विक्षिप्तमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा

alātakaṃ prayuñjīta hyūrdhvajānu nikuñcitam | ardhasūcī ca vikṣiptamudvṛttākṣiptake tathā

225

करिहस्तं कटिच्छिन्नमङ्गहारे ह्यलातके । निकुट्य वक्षसि करावूर्ध्वजानु प्रयोजयेत्

karihastaṃ kaṭicchinnamaṅgahāre hyalātake | nikuṭya vakṣasi karāvūrdhvajānu prayojayet

226

आक्षिप्तस्वस्तिकं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम्

ākṣiptasvastikaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet | uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam

227

कटिच्छिन्नं तथा चैव पार्श्वच्छेदे विधीयते । सूचीवामपदं दध्याद्विद्युद्‍भ्रान्तं च दक्षिणम्

kaṭicchinnaṃ tathā caiva pārśvacchede vidhīyate | sūcīvāmapadaṃ dadhyādvidyudbhrāntaṃ ca dakṣiṇam

228

दक्षिणेन पुनः सूची विद्युद्‍भ्रान्तं च वामतः । परिच्छिन्नं तथा चैव ह्यतिक्रान्तं च वामकम्

dakṣiṇena punaḥ sūcī vidyudbhrāntaṃ ca vāmataḥ | paricchinnaṃ tathā caiva hyatikrāntaṃ ca vāmakam

229

लताख्यं सकटिच्छिन्नं विद्युद्‍भ्रान्तश्च स स्मृतः । कृत्वा नूपुरपादं तु सव्यवामौ प्रलम्बितौ

latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ vidyudbhrāntaśca sa smṛtaḥ | kṛtvā nūpurapādaṃ tu savyavāmau pralambitau

230

करौ पार्श्वे ततस्ताभ्यां विक्षिप्तं सम्प्रयोजयेत् । ताभ्यां सूची तथा चैव त्रिकं तु परिवर्तयेत्

karau pārśve tatastābhyāṃ vikṣiptaṃ samprayojayet | tābhyāṃ sūcī tathā caiva trikaṃ tu parivartayet

231

लताख्यं सकटिच्छिन्नं कुर्तादुद्वृत्तके सदा । आलीढव्यंसितौ हस्तौ बाहुशीर्षे निकुट्टयेत्

latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ kurtādudvṛttake sadā | ālīḍhavyaṃsitau hastau bāhuśīrṣe nikuṭṭayet

232

नूपुरश्चरणो वामस्तथालातश्च दक्षिणः । तेनैवाक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकौ करौ

nūpuraścaraṇo vāmastathālātaśca dakṣiṇaḥ | tenaivākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakau karau

233

करिहस्तं कटिच्छिन्नमालीढे सम्प्रयोजयेत् । हस्तं तु रेचितं कृत्वा पार्श्वमानस्य रेचयेत्

karihastaṃ kaṭicchinnamālīḍhe samprayojayet | hastaṃ tu recitaṃ kṛtvā pārśvamānasya recayet

234

पुनस्तेनैव योगेन गात्रमानस्य रेचयेत् । रेचितं करणं कार्यमुरोमण्डलमेव च

punastenaiva yogena gātramānasya recayet | recitaṃ karaṇaṃ kāryamuromaṇḍalameva ca

235

कटिच्छिन्नं तु कर्तव्यमङ्गहारे तु रेचिते । नूपुरं चरणं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत्

kaṭicchinnaṃ tu kartavyamaṅgahāre tu recite | nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet

236

व्यंसितेन तु हस्तेन त्रिकमेव विवर्तयेत् । वामं चालातकं कृत्वा सूचीमत्रैव योजयेत्

vyaṃsitena tu hastena trikameva vivartayet | vāmaṃ cālātakaṃ kṛtvā sūcīmatraiva yojayet

237

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्यादाच्छुरिते सदा । रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādācchurite sadā | recitau svastikau pādau recitau svastikau karau

238

कृत्वा विश्लेषमेवं तु तेनैव विधिना पुनः । पुनरुत्क्षेपणं चैव रेचितैरेव कारयेत्

kṛtvā viśleṣamevaṃ tu tenaiva vidhinā punaḥ | punarutkṣepaṇaṃ caiva recitaireva kārayet

239

उद्वृत्ताक्षिप्तके चैव ह्युरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च

udvṛttākṣiptake caiva hyuromaṇḍalameva ca | nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

240

आक्षिप्तरेचितो ह्येष करणानां विधिः स्मृतः । विक्षिप्त करणं कृत्वा हस्तपादं मुखागमम्

ākṣiptarecito hyeṣa karaṇānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ | vikṣipta karaṇaṃ kṛtvā hastapādaṃ mukhāgamam

241

वामसूचिसहकृतं विक्षिपेद्वामकं करम् । वक्षःस्थाने भवेत्सव्यो वलितं त्रिकमेव च

vāmasūcisahakṛtaṃ vikṣipedvāmakaṃ karam | vakṣaḥsthāne bhavetsavyo valitaṃ trikameva ca

242

नूपुराक्षिप्तके चैव ह्यर्धस्वस्तिकमेव च । नितम्बं करिहस्तं च ह्युरोमण्डलकं तथा

nūpurākṣiptake caiva hyardhasvastikameva ca | nitambaṃ karihastaṃ ca hyuromaṇḍalakaṃ tathā

243

कटिच्छिन्नं च कर्तव्यं सम्भ्रान्ते नृत्तयोक्तृभिः । अपक्रान्तक्रमं कृत्वा व्यंसितं हस्तमेव च

kaṭicchinnaṃ ca kartavyaṃ sambhrānte nṛttayoktṛbhiḥ | apakrāntakramaṃ kṛtvā vyaṃsitaṃ hastameva ca

244

कुर्यादुद्वेष्टितं चैव ह्यर्धसूचीं तथैव च । विक्षिप्तं सकटिच्छिन्नमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा

kuryādudveṣṭitaṃ caiva hyardhasūcīṃ tathaiva ca | vikṣiptaṃ sakaṭicchinnamudvṛttākṣiptake tathā

245

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपसर्पिते । कृत्वा नूपुरपादं च द्रुतमाक्षिप्य च क्रमम्

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamapasarpite | kṛtvā nūpurapādaṃ ca drutamākṣipya ca kramam

246

पादस्य चानुगौ हस्तौ त्रिकं च परिवर्तयेत् । निकुट्य करपादं चाप्युरोमण्डलकं पुनः

pādasya cānugau hastau trikaṃ ca parivartayet | nikuṭya karapādaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ punaḥ

247

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कार्यमर्धनिकुट्टके । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता ह्यङ्गहारा द्विजोत्तमाः

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kāryamardhanikuṭṭake | dvātriṃśadete samproktā hyaṅgahārā dvijottamāḥ

248

चतुरो रेचकांश्चापि गदतो मे निबोधत । पादरेचक एकः स्यात् द्वितीयः कटिरेचकः

caturo recakāṃścāpi gadato me nibodhata | pādarecaka ekaḥ syāt dvitīyaḥ kaṭirecakaḥ

249

कररेचकस्तृतीयस्तु चतुर्थः कण्ठरेचकः । [रेचिताख्यः पृथग्भावे वलने चाभिधीयते ॥ उद्वाहनात्पृथग्भावाच्चलनाच्चापि रेचकः । पार्श्वात्पार्श्वे तु गमनं स्खलितैश्चलितैः पदैः ॥ विविधैश्चैव पादस्य पादरेचक उच्यते । त्रिकस्योद्वर्तनं चैव छटीवलनमेव च ॥ तथाऽपसर्पणं चैव कटिरेचक उच्यते । उद्वर्तनं परिक्षेपो विक्षेपः परिवर्तनम् ॥ विसर्पणं च हस्तस्य हस्तरेचक उच्यते । उद्वाहनं सन्नमनं तथा पार्श्वस्य सन्नतिः ॥ भ्रमणं चापि विज्ञेयो ग्रीवाया रेचको बुधैः । ] रेचकैरङ्गहारैश्च नृत्यन्तं वीक्ष्य शङ्करम्

kararecakastṛtīyastu caturthaḥ kaṇṭharecakaḥ | [recitākhyaḥ pṛthagbhāve valane cābhidhīyate || udvāhanātpṛthagbhāvāccalanāccāpi recakaḥ | pārśvātpārśve tu gamanaṃ skhalitaiścalitaiḥ padaiḥ || vividhaiścaiva pādasya pādarecaka ucyate | trikasyodvartanaṃ caiva chaṭīvalanameva ca || tathā'pasarpaṇaṃ caiva kaṭirecaka ucyate | udvartanaṃ parikṣepo vikṣepaḥ parivartanam || visarpaṇaṃ ca hastasya hastarecaka ucyate | udvāhanaṃ sannamanaṃ tathā pārśvasya sannatiḥ || bhramaṇaṃ cāpi vijñeyo grīvāyā recako budhaiḥ | ] recakairaṅgahāraiśca nṛtyantaṃ vīkṣya śaṅkaram

250

सुकुमारप्रयोगेण नृत्यन्तीं चैव पार्वतीम् । मृदञ्गभेरीपटहैर्भाण्डडिण्डिमगोमुखैः

sukumāraprayogeṇa nṛtyantīṃ caiva pārvatīm | mṛdañgabherīpaṭahairbhāṇḍaḍiṇḍimagomukhaiḥ

251

पणवैर्ददुरैश्चैव सर्वातोद्यैः प्रवादितैः । दक्षयज्ञे विनिहते सन्ध्याकाले महेश्वरः

paṇavairdaduraiścaiva sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ | dakṣayajñe vinihate sandhyākāle maheśvaraḥ

252

नानाङ्गहारैः प्रानृत्यल्लयतालवशानुगैअः । पिण्डिबन्धांस्ततो दृष्ट्वा नन्दिभद्रमुखा गणाः

nānāṅgahāraiḥ prānṛtyallayatālavaśānugaiaḥ | piṇḍibandhāṃstato dṛṣṭvā nandibhadramukhā gaṇāḥ

253

चक्रुस्ते नाम पिण्डीनां बन्धमासां सलक्षणम् । ईश्वरस्येश्वरी पिन्डी नन्दिनश्चापि पट्टसी

cakruste nāma piṇḍīnāṃ bandhamāsāṃ salakṣaṇam | īśvarasyeśvarī pinḍī nandinaścāpi paṭṭasī

254

चण्डिकाया भवेत्पिण्डी तथा वै सिंहवाहिनी । तार्क्ष्यपिण्डी भवेद्विष्णोः पद्मपिण्डी स्वयम्भुवः

caṇḍikāyā bhavetpiṇḍī tathā vai siṃhavāhinī | tārkṣyapiṇḍī bhavedviṣṇoḥ padmapiṇḍī svayambhuvaḥ

255

शक्रस्यैरावती पिण्डी झषपिण्डी तु मान्मथी । शिखिपिण्डी कुमारस्य रूपपिण्डी भवेच्छ्रियः

śakrasyairāvatī piṇḍī jhaṣapiṇḍī tu mānmathī | śikhipiṇḍī kumārasya rūpapiṇḍī bhavecchriyaḥ

256

धारापिण्डी च जाह्नव्याः पाशपिण्डी यमस्य च ॥ वारुणी च नदीपिण्डी याक्षी स्याद्धनदस्य तु

dhārāpiṇḍī ca jāhnavyāḥ pāśapiṇḍī yamasya ca || vāruṇī ca nadīpiṇḍī yākṣī syāddhanadasya tu

257

हलपिण्डी बलस्यापि सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् । गाणेश्वरी महापिण्डी दक्षयज्ञविमर्दिनी

halapiṇḍī balasyāpi sarpapiṇḍī tu bhoginām | gāṇeśvarī mahāpiṇḍī dakṣayajñavimardinī

258

त्रिशूलाकृतिसंस्थाना रौद्री स्यादन्धकद्विषः । एवमन्यास्वपि तथा देवतासु यथाक्रमम्

triśūlākṛtisaṃsthānā raudrī syādandhakadviṣaḥ | evamanyāsvapi tathā devatāsu yathākramam

259

ध्वजभूताः प्रयोक्तव्याः पिण्डीबन्धाः सुचिह्निताः । रेचका अङ्गहाराश्च पिण्डीबन्धातस्थैव च

dhvajabhūtāḥ prayoktavyāḥ piṇḍībandhāḥ sucihnitāḥ | recakā aṅgahārāśca piṇḍībandhātasthaiva ca

260

सृष्ट्वा भगवता दत्तास्तण्डवे मुनये तदा । तेनापि हि ततः सम्यग्गानभाण्डसमन्वितः

sṛṣṭvā bhagavatā dattāstaṇḍave munaye tadā | tenāpi hi tataḥ samyaggānabhāṇḍasamanvitaḥ

261

नृत्तप्रयोगः सृष्टो यः स ताण्डव इति स्मृतः । ऋषय ऊचुः - यदा प्राप्त्यर्थमर्थानां तज्ज्ञैरभिनयः कृतः

nṛttaprayogaḥ sṛṣṭo yaḥ sa tāṇḍava iti smṛtaḥ | ṛṣaya ūcuḥ - yadā prāptyarthamarthānāṃ tajjñairabhinayaḥ kṛtaḥ

262

कस्मानृत्तं कृतं ह्येतत्कं स्वभावमपेक्षते । न गीतकार्थसम्बद्धं न चाप्यर्थस्य भावकम्

kasmānṛttaṃ kṛtaṃ hyetatkaṃ svabhāvamapekṣate | na gītakārthasambaddhaṃ na cāpyarthasya bhāvakam

263

कस्मान्नृत्तं कृतं ह्येतद्गीतेष्वासारितेषु च । भरतः - अत्रोच्यते न खल्वर्थं कञ्चिन्नृत्तमपेक्षते

kasmānnṛttaṃ kṛtaṃ hyetadgīteṣvāsāriteṣu ca | bharataḥ - atrocyate na khalvarthaṃ kañcinnṛttamapekṣate

264

किं तु शोभां प्रजनयेदिति नृत्तं प्रवर्तितम् । प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभावतः

kiṃ tu śobhāṃ prajanayediti nṛttaṃ pravartitam | prāyeṇa sarvalokasya nṛttamiṣṭaṃ svabhāvataḥ

265

मङ्गलमिति कृत्वा च नृत्तमेतत्प्रकीर्तितम् । विवाहप्रसवावाहप्रमोदाभ्युअदयादिषु

maṅgalamiti kṛtvā ca nṛttametatprakīrtitam | vivāhaprasavāvāhapramodābhyuadayādiṣu

266

विनोदकारणं चेति नृत्तमेतत्प्रवर्तितम् । अतश्चैव प्रतिक्षेपाद्भूतसङ्घैः प्रवर्तिताः

vinodakāraṇaṃ ceti nṛttametatpravartitam | ataścaiva pratikṣepādbhūtasaṅghaiḥ pravartitāḥ

267

ये गीतकादौ युज्यन्ते सम्यङ्नृत्तविभागकाः। देवेन चापि सम्प्रोक्तस्तण्डुस्ताण्डवपूर्वकम्

ye gītakādau yujyante samyaṅnṛttavibhāgakāḥ| devena cāpi samproktastaṇḍustāṇḍavapūrvakam

268

गीतप्रयोगमाश्रित्य नृत्तमेतत्प्रवर्त्यताम् । प्रायेण ताण्डवविधिर्देवस्तुत्याश्रयो भवेत्

gītaprayogamāśritya nṛttametatpravartyatām | prāyeṇa tāṇḍavavidhirdevastutyāśrayo bhavet

269

सुकुमारप्रयोगश्च शृङ्गाररससम्भवः । तस्य तण्डुप्रयुक्तस्य ताण्डवस्य विधिक्रियाम्

sukumāraprayogaśca śṛṅgārarasasambhavaḥ | tasya taṇḍuprayuktasya tāṇḍavasya vidhikriyām

270

वर्धमानकमासाद्य सम्प्रवक्ष्यमि लक्षणम् । कलानां वृद्धिमासाद्य ह्यक्षराणां च वर्धनात्

vardhamānakamāsādya sampravakṣyami lakṣaṇam | kalānāṃ vṛddhimāsādya hyakṣarāṇāṃ ca vardhanāt

271

लयस्य वर्धनाच्चापि वर्धमानकमुच्यते । कृत्त्वा कुतपविन्यासं यथावद्द्विजसत्तमाः

layasya vardhanāccāpi vardhamānakamucyate | kṛttvā kutapavinyāsaṃ yathāvaddvijasattamāḥ

272

आसारितप्रयोगस्तु ततः कार्यः प्रयोक्तृभिः । तत्र तूपोहनं कृत्त्वा तन्त्रीगानसमन्वितम्

āsāritaprayogastu tataḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ | tatra tūpohanaṃ kṛttvā tantrīgānasamanvitam

273

कार्यः प्रवेशो नर्तक्या भाण्डवाद्यसमन्वितः । विशुद्धकरणायां तु जात्यां वाद्यं प्रयोजयेत्

kāryaḥ praveśo nartakyā bhāṇḍavādyasamanvitaḥ | viśuddhakaraṇāyāṃ tu jātyāṃ vādyaṃ prayojayet

274

गत्या वाद्यानुसारिण्या तस्याश्चारीं प्रयोजयेत् । वैशाखस्थानकेनेह सर्वरेचकचारिणी

gatyā vādyānusāriṇyā tasyāścārīṃ prayojayet | vaiśākhasthānakeneha sarvarecakacāriṇī

275

पुष्पाञ्जलिधरा भूत्वा प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् । पुष्पाञ्जलिं विसृज्याथ रङ्गपीठं परीत्य च

puṣpāñjalidharā bhūtvā praviśedraṅgamaṇḍapam | puṣpāñjaliṃ visṛjyātha raṅgapīṭhaṃ parītya ca

276

प्रणम्य देवताभ्यश्च ततोऽभिनयमाचरेत् । यत्राभिनेयं गीतं स्यात्तत्र वाद्यं न योजयेत्

praṇamya devatābhyaśca tato'bhinayamācaret | yatrābhineyaṃ gītaṃ syāttatra vādyaṃ na yojayet

277

अङ्गहारप्रयोगे तु भाण्डवाद्यं विधीयते । समं रक्तं विभक्तं च स्फुटं शुद्धप्रहारजम्

aṅgahāraprayoge tu bhāṇḍavādyaṃ vidhīyate | samaṃ raktaṃ vibhaktaṃ ca sphuṭaṃ śuddhaprahārajam

278

नृत्ताङ्गग्राहि वाद्यज्ञैर्वाद्यं योज्यं तु ताण्डवे । प्रयुज्य गीतवाद्ये तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः

nṛttāṅgagrāhi vādyajñairvādyaṃ yojyaṃ tu tāṇḍave | prayujya gītavādye tu niṣkrāmennartakī tataḥ

279

अनेनैव विधानेन प्रविशन्त्यपराः पृथक् । अन्याश्चानुक्रमेणाथ पिण्डीं बध्नन्ति याः स्त्रियः

anenaiva vidhānena praviśantyaparāḥ pṛthak | anyāścānukrameṇātha piṇḍīṃ badhnanti yāḥ striyaḥ

280

तावत्पर्यस्तकः कार्यो यावत्पिण्डी न बध्यते । पिण्डीं बद्ध्वा ततः सर्वा निष्क्रामेयुः स्त्रियस्तु ताः

tāvatparyastakaḥ kāryo yāvatpiṇḍī na badhyate | piṇḍīṃ baddhvā tataḥ sarvā niṣkrāmeyuḥ striyastu tāḥ

281

पिण्डीबन्धेषु वाद्यं तु कर्तव्यमिह वादकैअः । पर्यस्तकप्रमाणेन चित्रौघकरणान्वितम्

piṇḍībandheṣu vādyaṃ tu kartavyamiha vādakaiaḥ | paryastakapramāṇena citraughakaraṇānvitam

282

तत्रोपवाहनं भूयः कार्यं पूर्ववदेव हि । ततश्चासारितं भूयो गायनं तु प्रयोजयेत्

tatropavāhanaṃ bhūyaḥ kāryaṃ pūrvavadeva hi | tataścāsāritaṃ bhūyo gāyanaṃ tu prayojayet

283

पूर्वेणैव विधानेन प्रविशेच्चापि नर्तकी । गीतकार्थं त्वभिनयेद् द्वितीयासारितस्य तु

pūrveṇaiva vidhānena praviśeccāpi nartakī | gītakārthaṃ tvabhinayed dvitīyāsāritasya tu

284

तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तेनापि प्रदर्शयेत् । आसारिते समाप्ते तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः

tadeva ca punarvastu nṛttenāpi pradarśayet | āsārite samāpte tu niṣkrāmennartakī tataḥ

285

पूर्ववत्प्रविशन्त्यन्याः प्रयोगः स्यात्स एव हि । एवं पदे पदे कार्यो विधिरासारितस्य तु

pūrvavatpraviśantyanyāḥ prayogaḥ syātsa eva hi | evaṃ pade pade kāryo vidhirāsāritasya tu

286

भाण्डवाद्यकृते चैव तथा गानकृतेऽपि च । एका तु प्रथमं योज्या द्वे द्वितीयं तथैव च

bhāṇḍavādyakṛte caiva tathā gānakṛte'pi ca | ekā tu prathamaṃ yojyā dve dvitīyaṃ tathaiva ca

287

तिस्रो वस्तु तृतीयं तु चतस्रस्तु चतुर्थकम् । पिण्डीनां विधयश्चैव चत्वारः सम्प्रकीर्तिताः

tisro vastu tṛtīyaṃ tu catasrastu caturthakam | piṇḍīnāṃ vidhayaścaiva catvāraḥ samprakīrtitāḥ

288

पिण्डी शृङ्खलिका चैव लताबन्धोऽथ भेद्यकः । पिण्डीबन्धस्तु पिण्डत्वाद्गुल्मः शृङ्खलिका भवेत्

piṇḍī śṛṅkhalikā caiva latābandho'tha bhedyakaḥ | piṇḍībandhastu piṇḍatvādgulmaḥ śṛṅkhalikā bhavet

289

जालोपनद्धा च लता सनृत्तो भेद्यकः स्मृतः । पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तु शृङ्खला तु लयान्तरे

jālopanaddhā ca latā sanṛtto bhedyakaḥ smṛtaḥ | piṇḍībandhaḥ kaniṣṭhe tu śṛṅkhalā tu layāntare

290

मध्यमे च लताबन्धो ज्येष्ठे चैवाथ भेद्यकः । पिण्डीनां विविधा योनिर्यन्त्रं भद्रासनं तथा

madhyame ca latābandho jyeṣṭhe caivātha bhedyakaḥ | piṇḍīnāṃ vividhā yoniryantraṃ bhadrāsanaṃ tathā

291

शिक्षायोगस्तथा चैव प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । एवं प्रयोगः कर्तव्यो वर्धमाने तपोधनाः

śikṣāyogastathā caiva prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ | evaṃ prayogaḥ kartavyo vardhamāne tapodhanāḥ

292

गीतानां छन्दकानां च भूयो वक्ष्याम्यहं विधिम् । यानि वस्तुनिबद्धानि यानि चाङ्गिकृतानि तु

gītānāṃ chandakānāṃ ca bhūyo vakṣyāmyahaṃ vidhim | yāni vastunibaddhāni yāni cāṅgikṛtāni tu

293

गीतानि तेषां वक्ष्यामि प्रयोगं नृत्तवाद्ययोः । तत्रावतरणं कार्यं नर्तक्याः सार्वभाण्डिकम्

gītāni teṣāṃ vakṣyāmi prayogaṃ nṛttavādyayoḥ | tatrāvataraṇaṃ kāryaṃ nartakyāḥ sārvabhāṇḍikam

294

क्षेपप्रतिक्षेपकृतं भाण्डोपोहनसंस्कृतम् । प्रथमं त्वभिनेयं स्यद्गीतके सर्ववस्तुकम्

kṣepapratikṣepakṛtaṃ bhāṇḍopohanasaṃskṛtam | prathamaṃ tvabhineyaṃ syadgītake sarvavastukam

295

तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तीनापि प्रदर्शेयत् । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु नृत्ताभिनयवादिते

tadeva ca punarvastu nṛttīnāpi pradarśeyat | yo vidhiḥ pūrvamuktastu nṛttābhinayavādite

296

आसारितविधौ स स्याद्गीतानां वस्तुकेष्वपि । एवं वस्तुनिबन्धानां गीतकानां विधिः स्मृतः

āsāritavidhau sa syādgītānāṃ vastukeṣvapi | evaṃ vastunibandhānāṃ gītakānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ

297

शृणुताङ्गनिबद्धानां गीतानामपि लक्षणम् । य एव वस्तुकविधिर्नृत्ताभिनयवादिते

śṛṇutāṅganibaddhānāṃ gītānāmapi lakṣaṇam | ya eva vastukavidhirnṛttābhinayavādite

298

तमेवाङ्गनिबद्धेषु च्छन्दकेष्वपि योजयेत् । वाद्यं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरमेव च

tamevāṅganibaddheṣu cchandakeṣvapi yojayet | vādyaṃ gurvakṣarakṛtaṃ tathālpākṣarameva ca

299

मुखे सोपोहने कुर्याद्वर्णानां विप्रकर्षतः । यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते

mukhe sopohane kuryādvarṇānāṃ viprakarṣataḥ | yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate

300

तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्तेन योजयेत् । यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते

tatrādyamabhineyaṃ syāccheṣaṃ nṛttena yojayet | yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate

301

त्रिपाणिलयसंयुक्तं तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् । यथा लयस्तथा वाद्यं कर्तव्यमिह वादकैः

tripāṇilayasaṃyuktaṃ tatra vādyaṃ prayojayet | yathā layastathā vādyaṃ kartavyamiha vādakaiḥ

302

[ ततं चानुगतं चापि ओघं च करणान्वितम् । स्थिरे तत्त्वं (तं) प्रयोक्तव्यं मध्ये चानुगतं भवेत् ॥ भूयश्चौघः प्रयोक्तव्यस्त्वेष वाद्यगतो विधिः । छन्दोगीतकमासाद्य त्वङ्गानि परिवर्तयेत् ॥ एष कार्यो विधिर्नित्यं नृत्ताभिनयवादिते । यानि वस्तुनिबद्धानि तेषामन्ते ग्रहो भवेत् ॥ अङ्गानां तु परावृत्तावादावेव ग्रहो मतः ॥] एवमेष विधिः कार्यो गीतेष्वासारितेष्वपि । देवस्तुत्याश्रयं ह्येतत्सुकुमारं निबोधत

[ tataṃ cānugataṃ cāpi oghaṃ ca karaṇānvitam | sthire tattvaṃ (taṃ) prayoktavyaṃ madhye cānugataṃ bhavet || bhūyaścaughaḥ prayoktavyastveṣa vādyagato vidhiḥ | chandogītakamāsādya tvaṅgāni parivartayet || eṣa kāryo vidhirnityaṃ nṛttābhinayavādite | yāni vastunibaddhāni teṣāmante graho bhavet || aṅgānāṃ tu parāvṛttāvādāveva graho mataḥ ||] evameṣa vidhiḥ kāryo gīteṣvāsāriteṣvapi | devastutyāśrayaṃ hyetatsukumāraṃ nibodhata

303

स्त्रीपुंसयोस्तु संलापो यस्तु कामसमुद्भवः । तज्ज्ञेयं सुकुमारं हि शृङ्गाररससम्भवम्

strīpuṃsayostu saṃlāpo yastu kāmasamudbhavaḥ | tajjñeyaṃ sukumāraṃ hi śṛṅgārarasasambhavam

304

यस्यां यस्यामवस्थायां नृत्तं योज्यं प्रयोक्तृभिः । तत्सर्वंं सम्प्रवक्ष्यामि तच्च मे शृणुत द्विजाः

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ nṛttaṃ yojyaṃ prayoktṛbhiḥ | tatsarvaṃṃ sampravakṣyāmi tacca me śṛṇuta dvijāḥ

305

अङ्गवस्तुनिवृत्तौ तु तथा वर्णनिवृत्तिषु । तथा चाभुदयस्थाने नृत्तं तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

aṅgavastunivṛttau tu tathā varṇanivṛttiṣu | tathā cābhudayasthāne nṛttaṃ tajjñaḥ prayojayet

306

यत्तु सन्दृश्यते किञ्चिद्दम्पत्योर्मदनाश्रयम् । नृत्तं तत्र प्रयोक्तव्यं प्रहर्षार्थगुणोद्भवम्

yattu sandṛśyate kiñciddampatyormadanāśrayam | nṛttaṃ tatra prayoktavyaṃ praharṣārthaguṇodbhavam

307

यत्र सन्निहिते कान्ते ऋतुकालादिदर्शनम् । गीतकार्थाभिसम्बद्धं नृत्तं तत्रापि चेष्यते

yatra sannihite kānte ṛtukālādidarśanam | gītakārthābhisambaddhaṃ nṛttaṃ tatrāpi ceṣyate

308

खण्डिअता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा । यस्मिन्नङ्गे तु युवतिर्न नृत्तं तत्र न योजयेत्

khaṇḍiatā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā | yasminnaṅge tu yuvatirna nṛttaṃ tatra na yojayet

309

सखीप्रवृत्ते संलापे तथाऽसन्निहिते प्रिये । न हि नृत्तं प्रयोक्तव्यं यस्या न प्रोषितः प्रियः

sakhīpravṛtte saṃlāpe tathā'sannihite priye | na hi nṛttaṃ prayoktavyaṃ yasyā na proṣitaḥ priyaḥ

310

[ दूत्याश्रयं यदा तु स्यादृतुकालादि दर्शनम् । औत्सुक्यचिन्तासम्बद्धं न नृत्तं तत्र योजयेत् ॥] यस्मिन्नङ्गे प्रसादं तु गृह्नीयान्नायिका क्रमात् । ततःप्रभृति नृत्तं तु शेषेष्वङ्गेषु योजयेत्

[ dūtyāśrayaṃ yadā tu syādṛtukālādi darśanam | autsukyacintāsambaddhaṃ na nṛttaṃ tatra yojayet ||] yasminnaṅge prasādaṃ tu gṛhnīyānnāyikā kramāt | tataḥprabhṛti nṛttaṃ tu śeṣeṣvaṅgeṣu yojayet

311

देवस्तुत्याश्रयकृतं यदङ्गं तु भवेदथ । माहेश्वरैरङ्गहारैरुद्धतैस्तत्प्रयोजयेत्

devastutyāśrayakṛtaṃ yadaṅgaṃ tu bhavedatha | māheśvarairaṅgahārairuddhataistatprayojayet

312

यत्तु शृङ्गारसम्बद्धं गानं स्त्रीपुरुषाश्रयम् । देवीकृतैरङ्गहारैर्ललितैस्तत्प्रयोजयेत्

yattu śṛṅgārasambaddhaṃ gānaṃ strīpuruṣāśrayam | devīkṛtairaṅgahārairlalitaistatprayojayet

313

चतुष्पदा नर्कुटके खञ्जके परिगीतके । विधानं सम्प्रवक्ष्यामि भाण्डवाद्यविधिं प्रति

catuṣpadā narkuṭake khañjake parigītake | vidhānaṃ sampravakṣyāmi bhāṇḍavādyavidhiṃ prati

314

खञ्जनर्कुटसंयुक्ता भस्वेद्या तु चतुष्पदा । पादान्ते सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत्

khañjanarkuṭasaṃyuktā bhasvedyā tu catuṣpadā | pādānte sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet

315

या ध्रुवा छन्दसा यक्ता समपादा समाक्षरा । तस्याः पादावसाने तु प्रदेशिन्या ग्रहो भवेत्

yā dhruvā chandasā yaktā samapādā samākṣarā | tasyāḥ pādāvasāne tu pradeśinyā graho bhavet

316

कृत्वैकं परिवर्तं तु गानस्याभिनयस्य च । पुनः पादनिवृत्तिं तु भाण्डवाद्येन योजयेत्

kṛtvaikaṃ parivartaṃ tu gānasyābhinayasya ca | punaḥ pādanivṛttiṃ tu bhāṇḍavādyena yojayet

317

अऽङ्गवस्तुनिवृतौ तु वर्णान्तरनिवृत्तिषु । तथोपस्थापने चैव भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत्

a'ṅgavastunivṛtau tu varṇāntaranivṛttiṣu | tathopasthāpane caiva bhāṇḍavādyaṃ prayojayet

318

येऽपि चान्तरमार्गास्स्युः तन्त्रिवाक्करणैः कृताः । तेषु सूची प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवे

ye'pi cāntaramārgāssyuḥ tantrivākkaraṇaiḥ kṛtāḥ | teṣu sūcī prayoktavyā bhāṇḍena saha tāṇḍave

319

महेश्वरस्य चरितं य इदं सम्प्रयोजयेत् सर्वपापविशुद्धात्मा शिवलोकं स गच्छति

maheśvarasya caritaṃ ya idaṃ samprayojayet sarvapāpaviśuddhātmā śivalokaṃ sa gacchati

320

एवमेष विधिः सृ(र्दृ)ष्टस्ताण्डवस्य प्रयोगतः । भूयः किं कथ्यतामन्यन्नाट्यवेदविधिं प्रति

evameṣa vidhiḥ sṛ(rdṛ)ṣṭastāṇḍavasya prayogataḥ | bhūyaḥ kiṃ kathyatāmanyannāṭyavedavidhiṃ prati

अध्यायः ५

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ पूर्वरङ्गविधानो नाम पञ्चमोऽध्यायः

भरतस्य वचः श्रुत्वा नाट्यसन्तानकारणम् । पुनरेवाब्रुवन्वाक्यमृषयो हृष्टमानसाः

bharatasya vacaḥ śrutvā nāṭyasantānakāraṇam | punarevābruvanvākyamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ

यथा नाट्यस्य जन्मेदं जर्जरस्य च सम्भवः । विघ्नानां शमनं चैव दैवतानां च पूजनम्

yathā nāṭyasya janmedaṃ jarjarasya ca sambhavaḥ | vighnānāṃ śamanaṃ caiva daivatānāṃ ca pūjanam

तदस्माभिः श्रुतं सर्वं गृहीत्वा चावधारितम् । निखिलेन यथातत्त्वमिच्छामो वेदितुं पुनः

tadasmābhiḥ śrutaṃ sarvaṃ gṛhītvā cāvadhāritam | nikhilena yathātattvamicchāmo vedituṃ punaḥ

पूर्वरङ्गं महातेजः सर्वलक्षणसंयुतम् । यथा बुद्ध्यामहे ब्रह्मंस्तथा व्याख्यातुमर्हसि

pūrvaraṅgaṃ mahātejaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutam | yathā buddhyāmahe brahmaṃstathā vyākhyātumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं पूर्वरङ्गविधिं प्रति

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ | pratyuvāca punarvākyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati

पूर्वरङ्गं महाभागा गदतो मे निबोधत । पादभागाः कलाश्चैव परिवर्तास्तथैव च

pūrvaraṅgaṃ mahābhāgā gadato me nibodhata | pādabhāgāḥ kalāścaiva parivartāstathaiva ca

यस्माद्रङ्गे प्रयोगोऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते । तस्मादयं पूर्वरङ्गो विज्ञेयो द्विजसत्तमाः

yasmādraṅge prayogo'yaṃ pūrvameva prayujyate | tasmādayaṃ pūrvaraṅgo vijñeyo dvijasattamāḥ

अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । तन्त्रीभाण्डसमायोअगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा

asyāṅgāni tu kāryāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ | tantrībhāṇḍasamāyoagaiḥ pāṭhyayogakṛtaistathā

प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना

pratyāhāro'vataraṇaṃ tathā hyārambha eva ca | āśrāvaṇā vaktrapāṇistathā ca parighaṭṭanā

सङ्घोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारतानि च

saṅghoṭanā tataḥ kāryā mārgāsāritameva ca | jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tathaivāsāratāni ca

एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः । प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च

etāni tu bahirgītānyantaryavanikāgataiḥ | prayoktṛbhiḥ prayojyāni tantrībhāṇḍakṛtāni ca

ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत् । विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु

tataḥ sarvaistu kutapaiḥ saṃyuktānīha kārayet | vighaṭya vai yavanikāṃ nṛttapāṭhyakṛtāni tu

गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम् । वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते

gītānāṃ madrakādīnāṃ yojyamekaṃ tu gītakam | vardhamānamathāpīha tāṇḍavaṃ yatra yujyate

ततश्चोत्थापनं कार्यं परिवर्तनमेव च । नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्गद्वारं तथैव च

tataścotthāpanaṃ kāryaṃ parivartanameva ca | nāndī śuṣkāvakṛṣṭā ca raṅgadvāraṃ tathaiva ca

चारि चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च । त्रिकं प्ररोचनां चापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि

cāri caiva tataḥ kāryā mahācārī tathaiva ca | trikaṃ prarocanāṃ cāpi pūrvaraṅge bhavanti hi

एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

etānyaṅgāni kāryāṇi pūrvaraṅgavidhau dvijāḥ | eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायिकानां निवेशनम्

kutapasya tu vinyāsaḥ pratyāhāra iti smṛtaḥ | tathāvataraṇaṃ proktaṃ gāyikānāṃ niveśanam

परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः । आतोद्यरञ्जनार्थं तु भवेदाश्रावणाविधिः

parigītakriyārambha ārambha iti kīrtitaḥ | ātodyarañjanārthaṃ tu bhavedāśrāvaṇāvidhiḥ

वाद्यवृत्तिविभागार्थं वक्त्रपाणिर्विधीयते । तन्त्र्योजःकरणार्थं तु भवेच्च परिघट्टना

vādyavṛttivibhāgārthaṃ vaktrapāṇirvidhīyate | tantryojaḥkaraṇārthaṃ tu bhavecca parighaṭṭanā

तथा पाणिविभागार्थं भवेत्सङ्घोटनाविधिः । तन्त्रीभाण्डसमायोगान्मार्गासारितमिष्यते

tathā pāṇivibhāgārthaṃ bhavetsaṅghoṭanāvidhiḥ | tantrībhāṇḍasamāyogānmārgāsāritamiṣyate

कलापातविभागार्थं भवेदासारितक्रिया । कीर्तनाद्देवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा

kalāpātavibhāgārthaṃ bhavedāsāritakriyā | kīrtanāddevatānāṃ ca jñeyo gītavidhistathā

[अतः परं प्रवक्ष्यमि ह्युत्थापनविधिक्रियाम् ।] यस्मादुत्थापयन्त्यत्र प्रयोगं नान्दिपाठकाः । पूर्वमेव तु रङ्गेऽस्मिंस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम्

[ataḥ paraṃ pravakṣyami hyutthāpanavidhikriyām |] yasmādutthāpayantyatra prayogaṃ nāndipāṭhakāḥ | pūrvameva tu raṅge'smiṃstasmādutthāpanaṃ smṛtam

यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् । वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम्

yasmācca lokapālānāṃ parivṛtya caturdiśam | vandanāni prakurvanti tasmācca parivartanam

आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति सन्ज्ञिता

āśīrvacanasaṃyuktā nityaṃ yasmātprayujyate | devadvijanṛpādīnāṃ tasmānnāndīti sanjñitā

अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः । तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरश्लोकदर्शिता

atra śuṣkākṣaraireva hyavakṛṣṭā dhruvā yataḥ | tasmācchuṣkāvakṛṣṭeyaṃ jarjaraślokadarśitā

यस्मादभिनयस्त्वत्र प्रथमं ह्यवतार्यते । रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम्

yasmādabhinayastvatra prathamaṃ hyavatāryate | raṅgadvāramato jñeyaṃ vāgaṅgābhinayātmakam

शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी सम्परिकीर्तिता । रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता

śṛṅgārasya pracaraṇāccārī samparikīrtitā | raudrapracaraṇāccāpi mahācārīti kīrtitā

विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्वकः । यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पं तच्चापि त्रिगतं मतम्

vidūṣakaḥ sūtradhārastathā vai pāripārśvakaḥ | yatra kurvanti sañjalpaṃ taccāpi trigataṃ matam

उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया । सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया स प्ररोचना

upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā | siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sa prarocanā

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् । बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्तिं कारणं तथा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyāśrāvaṇavidhikriyām | bahirgītavidhau samyagutpattiṃ kāraṇaṃ tathā

चित्रदक्षिणवृतौ तु सप्तरूपे प्रवर्तिते । सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते

citradakṣiṇavṛtau tu saptarūpe pravartite | sopohane sanirgīte devastutyabhinandite

नारदाद्यैस्तु गन्धर्वैः सभायां देवदानवाः । निर्गीतं श्राविताः सम्यग्लयतालसमन्वितम्

nāradādyaistu gandharvaiḥ sabhāyāṃ devadānavāḥ | nirgītaṃ śrāvitāḥ samyaglayatālasamanvitam

तच्छ्रुत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम् अभवन्क्षुभिताः सर्वे मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः

tacchrutvā tu sukhaṃ gānaṃ devastutyabhinanditam abhavankṣubhitāḥ sarve mātsaryāddaityarākṣasāḥ

सम्प्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः । निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्णीमहे वयम्

sampradhārya ca te'nyonyamityavocannavasthitāḥ | nirgītaṃ tu savāditramidaṃ gṛhṇīmahe vayam

सप्तरूपेण सन्तुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् । वयं गृह्णीम निर्गीतं तुष्यामोऽत्रैव सर्वदा

saptarūpeṇa santuṣṭā devāḥ karmānukīrtanāt | vayaṃ gṛhṇīma nirgītaṃ tuṣyāmo'traiva sarvadā

ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः । रुष्टाश्चापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम्

te tatra tuṣṭā daityāstu sādhayanti punaḥ punaḥ | ruṣṭāścāpi tato devāḥ pratyabhāṣanta nāradam

एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवा सह राक्षसैः । प्रणश्यतु प्रयोगोऽयं कथं वा मन्यते भवान्

ete tuṣyanti nirgīte dānavā saha rākṣasaiḥ | praṇaśyatu prayogo'yaṃ kathaṃ vā manyate bhavān

देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् । धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु

devānāṃ vacanaṃ śrutvā nārado vākyamabravīt | dhātuvādyāśrayakṛtaṃ nirgītaṃ mā praṇaśyatu

किन्तूपोहनसंयुक्तं धातुवाद्यविभूषितम् । भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः

kintūpohanasaṃyuktaṃ dhātuvādyavibhūṣitam | bhaviṣyatīdaṃ nirgītaṃ saptarūpavidhānataḥ

निर्गीतेनावबद्धाश्च दैत्यदानवराक्षसाः । न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः

nirgītenāvabaddhāśca daityadānavarākṣasāḥ | na kṣobhaṃ na vighātaṃ ca kariṣyantīha toṣitāḥ

एवं निर्गीतमेतत्तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः । देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिति स्मृतम्

evaṃ nirgītametattu daityānāṃ spardhayā dvijāḥ | devānāṃ bahumānena bahirgītamiti smṛtam

धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलघ्वक्षरान्वितम् । वर्णालङ्कारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधैरथ

dhātubhiścitravīṇāyāṃ gurulaghvakṣarānvitam | varṇālaṅkārasaṃyuktaṃ prayoktavyaṃ budhairatha

निर्गीतं गेयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् । असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम्

nirgītaṃ geyate yasmādapadaṃ varṇayojanāt | asūyayā ca devānāṃ bahirgītamidaṃ smṛtam

निर्गीतं यन्मया प्रोक्तं सप्तरूपसमन्वितम् । उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते

nirgītaṃ yanmayā proktaṃ saptarūpasamanvitam | utthāpanādikaṃ yacca tasya kāraṇamucyate

आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति नित्यशः । वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः

āśrāvaṇāyāṃ yuktāyāṃ daityāstuṣyanti nityaśaḥ | vaktrapāṇau kṛte caiva nityaṃ tuṣyanti dānavāḥ

परिघट्टनया तुष्टा युक्तायां राक्षसां गणाः । सङ्घोटनक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः

parighaṭṭanayā tuṣṭā yuktāyāṃ rākṣasāṃ gaṇāḥ | saṅghoṭanakriyāyāṃ ca tuṣyantyapi ca guhyakāḥ

मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि । गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः

mārgāsāritamāsādya tuṣṭā yakṣā bhavanti hi | gītakeṣu prayukteṣu devāstuṣyanti nityaśaḥ

वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह

vardhamāne prayukte tu rudrastuṣyati sānugaḥ | tathā cotthāpane yukte brahmā tuṣṭo bhavediha

तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने । नान्दीप्रयोगेऽथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः

tuṣyanti lokapālāśca prayukte parivartane | nāndīprayoge'tha kṛte prīto bhavati candramāḥ

युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि । तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत्

yuktāyāmavakṛṣṭāyāṃ prītā nāgā bhavanti hi | tathā śuṣkāvakṛṣṭāyāṃ prītaḥ pitṛgaṇo bhavet

रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह । जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विघ्नविनायकाः

raṅgadvāre prayukte tu viṣṇuḥ prīto bhavediha | jarjarasya prayoge tu tuṣṭā vighnavināyakāḥ

तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह । महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतगणो भवेत्

tathā cāryā prayuktāyāmumā tuṣṭā bhavediha | mahācāryā prayuktāyāṃ tuṣṭo bhūtagaṇo bhavet

आश्रावणादिचार्यन्तमेतद्दैवतपूजनम् । पूर्वरङ्गे मया ख्यातं तथा चाङ्गविकल्पनम्

āśrāvaṇādicāryantametaddaivatapūjanam | pūrvaraṅge mayā khyātaṃ tathā cāṅgavikalpanam

देवस्तुष्यन्ति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम् । तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोकं द्विजोत्तमाः

devastuṣyanti yo yena yasya yanmanasaḥ priyam | tattathā pūrvaraṅge tu mayā prokaṃ dvijottamāḥ

सर्वदैवतपूजार्हं सर्वदैवतपूजनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्गप्रवर्तनम्

sarvadaivatapūjārhaṃ sarvadaivatapūjanam | dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pūrvaraṅgapravartanam

दैत्यदानवतुष्ट्यर्थं सर्वेषां च दिवौकसाम् । निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु

daityadānavatuṣṭyarthaṃ sarveṣāṃ ca divaukasām | nirgītāni sagītāni pūrvaraṅgakṛtāni tu

[या विद्या यानि शिल्पानि या गतिर्यश्च चेष्टितम् । लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन्नाटकाश्रये ॥ ] निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि । ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि

[yā vidyā yāni śilpāni yā gatiryaśca ceṣṭitam | lokālokasya jagatastadasminnāṭakāśraye || ] nirgītānāṃ sagītānāṃ vardhamānasya caiva hi | dhruvāvidhāne vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi

प्रयुज्य गीतकविधिं वर्धमानमथापि च । गीतकान्ते ततश्चापि कार्या ह्युत्थापनी ध्रुवा

prayujya gītakavidhiṃ vardhamānamathāpi ca | gītakānte tataścāpi kāryā hyutthāpanī dhruvā

अदौ द्वे च चतुर्थं चाप्यष्टमैकादशे तथा । गुर्वक्षराणि जानीयत्पादे ह्येकादशे तथा

adau dve ca caturthaṃ cāpyaṣṭamaikādaśe tathā | gurvakṣarāṇi jānīyatpāde hyekādaśe tathā

चतुष्पदा भवेत्सा तु चतुरश्रा तथैव च । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च त्रिलया त्रियतिस्तथा

catuṣpadā bhavetsā tu caturaśrā tathaiva ca | caturbhissannipātaiśca trilayā triyatistathā

परिवर्ताश्च चत्वारः पाणयस्त्रय एव च । जात्या चैव हि विश्लोका तां च तालेन योजयेत्

parivartāśca catvāraḥ pāṇayastraya eva ca | jātyā caiva hi viślokā tāṃ ca tālena yojayet

शम्या तु द्विकला कार्या तलो द्विकल एव च । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलात्रयम्

śamyā tu dvikalā kāryā talo dvikala eva ca | punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalātrayam

एवमष्टकलः कार्यः सन्निपातो विअचक्षणैः । चत्वारः सन्निपाताश्च परिवर्तः स उच्यते

evamaṣṭakalaḥ kāryaḥ sannipāto viacakṣaṇaiḥ | catvāraḥ sannipātāśca parivartaḥ sa ucyate

पूर्वं स्थितलयः कार्यः परिवर्तो विचक्षणैः । तृतीये सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत्

pūrvaṃ sthitalayaḥ kāryaḥ parivarto vicakṣaṇaiḥ | tṛtīye sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet

एकस्मिन्परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीयके । कार्यं मध्यलये तज्ज्ञैः सूत्रधारप्रवेशनम्

ekasminparivarte tu gate prāpte dvitīyake | kāryaṃ madhyalaye tajjñaiḥ sūtradhārapraveśanam

पुष्पाञ्जलिं समादाय रक्षामङ्गलसंस्कृताः । शुद्धवस्त्राः सुमनसस्तथा चाद्भुतदृष्टयः

puṣpāñjaliṃ samādāya rakṣāmaṅgalasaṃskṛtāḥ | śuddhavastrāḥ sumanasastathā cādbhutadṛṣṭayaḥ

स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । दीक्षिताः शुचयश्चैव प्रविशेयुः समं त्रयः

sthānantu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam | dīkṣitāḥ śucayaścaiva praviśeyuḥ samaṃ trayaḥ

भृङ्गारजर्जरधरौ भवेतां पारिपार्श्विकौ । मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्यां वृत्तः पञ्चपदीं व्रजेत्

bhṛṅgārajarjaradharau bhavetāṃ pāripārśvikau | madhye tu sūtrabhṛttābhyāṃ vṛttaḥ pañcapadīṃ vrajet

पदानि पञ्च गच्छेयुर्ब्रह्मणो यजनेच्छया । पदानाञ्चापि विक्षेपं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

padāni pañca gaccheyurbrahmaṇo yajanecchayā | padānāñcāpi vikṣepaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

त्रितालान्तरविष्कम्भमुत्क्षिपेच्चरणं शनैः पार्श्वोत्थानोत्थितं चैव तन्मध्ये पातयेत्पुनः

tritālāntaraviṣkambhamutkṣipeccaraṇaṃ śanaiḥ pārśvotthānotthitaṃ caiva tanmadhye pātayetpunaḥ

एवं पञ्चपदीं गत्वा सूत्रधारः सहेतरः । सूचीं वामपदे दद्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च

evaṃ pañcapadīṃ gatvā sūtradhāraḥ sahetaraḥ | sūcīṃ vāmapade dadyādvikṣepaṃ dakṣiṇena ca

पुष्पाञ्जल्यपवर्गश्च कार्यो ब्राह्मेऽथ मण्डले । रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः

puṣpāñjalyapavargaśca kāryo brāhme'tha maṇḍale | raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ

ततः सललितैर्हस्तैरभिवन्द्य पितामहम् । अभिवादानि कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले

tataḥ salalitairhastairabhivandya pitāmaham | abhivādāni kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale

कालप्रकर्षहेतोश्च पादानां प्रविभागतः । सूत्रधारप्रवेशाद्यो वन्दनाभिनयान्तकः

kālaprakarṣahetośca pādānāṃ pravibhāgataḥ | sūtradhārapraveśādyo vandanābhinayāntakaḥ

द्वितीयः परिवर्तस्तु कार्यो मध्यलयाश्रितः । ततः परं तृतीये तु मण्डलस्य प्रदक्षिणम्

dvitīyaḥ parivartastu kāryo madhyalayāśritaḥ | tataḥ paraṃ tṛtīye tu maṇḍalasya pradakṣiṇam

भवेदाचमनं चैव जर्जरग्रहणं तथा । उत्थाय मण्डलात्तूर्णं दक्षिणं पादमुद्धरेत्

bhavedācamanaṃ caiva jarjaragrahaṇaṃ tathā | utthāya maṇḍalāttūrṇaṃ dakṣiṇaṃ pādamuddharet

वेधं तेनैव कुर्वीत विक्षेपं वामकेन च । पुनश्च दक्षिणं पादं पार्श्वसंस्थं समुद्धरेत्

vedhaṃ tenaiva kurvīta vikṣepaṃ vāmakena ca | punaśca dakṣiṇaṃ pādaṃ pārśvasaṃsthaṃ samuddharet

ततश्च वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । इत्यनेन विधानेन सम्यक्कृत्वा प्रदिक्षणम्

tataśca vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca | ityanena vidhānena samyakkṛtvā pradikṣaṇam

भृङ्गारभृतमाहूय शौचं चापि समाचरेत् । यथान्यायं तु कर्तव्या तेन ह्याचमनक्रिया

bhṛṅgārabhṛtamāhūya śaucaṃ cāpi samācaret | yathānyāyaṃ tu kartavyā tena hyācamanakriyā

आत्मप्रोक्षणमेवाद्भिः कर्तव्यं तु यथाक्रमम् । प्रयत्नकृतशौचेन सूत्रधारेण यत्नतः

ātmaprokṣaṇamevādbhiḥ kartavyaṃ tu yathākramam | prayatnakṛtaśaucena sūtradhāreṇa yatnataḥ

सन्निपातसमं ग्राह्यो जर्जरो विघ्नजर्जरः । प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो जर्जरग्रहणान्तकः

sannipātasamaṃ grāhyo jarjaro vighnajarjaraḥ | pradakṣiṇādyo vijñeyo jarjaragrahaṇāntakaḥ

तृतीयः परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै द्रुते लये । गृहीत्वा जर्जरं त्वष्टौ कला जप्यं प्रयोजयेत्

tṛtīyaḥ parivartastu vijñeyo vai drute laye | gṛhītvā jarjaraṃ tvaṣṭau kalā japyaṃ prayojayet

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च । ततः पञ्चपदीं चैव गच्छेत्तु कुतपोन्मुखः

vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇasya ca | tataḥ pañcapadīṃ caiva gacchettu kutaponmukhaḥ

वामवेधस्तु तत्रापि विक्षेपो दक्षिणस्य तु । जर्जरग्रहणाद्योऽयं कुतपाभिमुखान्तकः

vāmavedhastu tatrāpi vikṣepo dakṣiṇasya tu | jarjaragrahaṇādyo'yaṃ kutapābhimukhāntakaḥ

चतुर्थः परिवर्तस्तु कार्यो द्रुतलये पुनः । करपादनिपातास्तु भव्न्त्यत्र तु षोडश

caturthaḥ parivartastu kāryo drutalaye punaḥ | karapādanipātāstu bhavntyatra tu ṣoḍaśa

त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । वन्दनान्यथ कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले

tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ | vandanānyatha kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale

आत्मप्रोक्षणमद्भिश्च त्र्यश्रे नैव विधीयते । एवमुत्थापनं कार्यं ततस्तु परिवर्तनम्

ātmaprokṣaṇamadbhiśca tryaśre naiva vidhīyate | evamutthāpanaṃ kāryaṃ tatastu parivartanam

चतुरश्रं लये मध्ये सन्निपातैरथाष्टभिः । यस्या लघूनि सर्वाणि केवलं नैधनं गुरु

caturaśraṃ laye madhye sannipātairathāṣṭabhiḥ | yasyā laghūni sarvāṇi kevalaṃ naidhanaṃ guru

भवेदतिजगत्यान्तु सा ध्रुवा परिवर्तनी । वार्तिकेन तु मार्गेण वाद्येनानुगतेन च

bhavedatijagatyāntu sā dhruvā parivartanī | vārtikena tu mārgeṇa vādyenānugatena ca

ललितैः पादविन्यासैर्वन्द्या देवा यथादिशम् । द्विकलं पादपतनं पादचार्या गतं भवेत्

lalitaiḥ pādavinyāsairvandyā devā yathādiśam | dvikalaṃ pādapatanaṃ pādacāryā gataṃ bhavet

वामपादेन वेधस्तु कर्तव्यो नृत्तयोक्तृभिः । द्वितालान्तरविष्कम्भो विक्षेपो दक्षिणस्य च

vāmapādena vedhastu kartavyo nṛttayoktṛbhiḥ | dvitālāntaraviṣkambho vikṣepo dakṣiṇasya ca

ततः पञ्चपदीं गच्छेदतिक्रान्तैः पदरथ । ततोऽभिवादनं कुर्याद्देवतानां यथादिशम्

tataḥ pañcapadīṃ gacchedatikrāntaiḥ padaratha | tato'bhivādanaṃ kuryāddevatānāṃ yathādiśam

वन्देत प्रथमं पूर्वां दिशं शक्राधिदैवताम् । द्वितीयां दक्षिणामाशां वन्देत यमदेवताम्

vandeta prathamaṃ pūrvāṃ diśaṃ śakrādhidaivatām | dvitīyāṃ dakṣiṇāmāśāṃ vandeta yamadevatām

वन्देत पश्चिमामाशां ततो वरुणदैवताम् । चतुर्थीमुत्तरामाशां वन्देत धनदाश्रयाम्

vandeta paścimāmāśāṃ tato varuṇadaivatām | caturthīmuttarāmāśāṃ vandeta dhanadāśrayām

दिशां तु वन्दनं कृत्वा वामवेधं प्रयोजयेत् । दक्षिणेन च कर्तव्यं विक्षेपपरिवर्तनम्

diśāṃ tu vandanaṃ kṛtvā vāmavedhaṃ prayojayet | dakṣiṇena ca kartavyaṃ vikṣepaparivartanam

प्राङ्ग्मुखस्तु ततः कुर्यात्पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । त्रिपद्या सूत्रभृद्रुद्रब्रह्मोपेन्द्राभिवादनम्

prāṅgmukhastu tataḥ kuryātpuruṣastrīnapuṃsakaiḥ | tripadyā sūtrabhṛdrudrabrahmopendrābhivādanam

दक्षिणं तु पदं पुंसो वामं स्त्रीणां प्रकीर्तितम् । पुनर्दक्षिणमेव स्यान्नात्युत्क्षिप्तं नपुंसकम्

dakṣiṇaṃ tu padaṃ puṃso vāmaṃ strīṇāṃ prakīrtitam | punardakṣiṇameva syānnātyutkṣiptaṃ napuṃsakam

वन्देत पौरुषेणेशं स्त्रीपदेन जनार्दनम् । नपुंसक्पदेनापि तथैवाम्बुजसम्भवम्

vandeta pauruṣeṇeśaṃ strīpadena janārdanam | napuṃsakpadenāpi tathaivāmbujasambhavam

परिवर्तनमेवं स्यात्तस्यान्ते प्रविशेत्ततः । चतुर्थकारः पुष्पाणि प्रगृह्य विधिपूर्वकम्

parivartanamevaṃ syāttasyānte praviśettataḥ | caturthakāraḥ puṣpāṇi pragṛhya vidhipūrvakam

100

यथावत्तेन कर्तव्यं पूजनं जर्जरस्य तु । कुतपस्य च सर्वस्य सूत्रधारस्य चैव हि

yathāvattena kartavyaṃ pūjanaṃ jarjarasya tu | kutapasya ca sarvasya sūtradhārasya caiva hi

101

तस्य भाण्डसमः कार्यस्तज्ज्ञैर्गतिपरिक्रमः । न तत्र गानं कर्तव्यं तत्र स्तोभक्रिया भवेत्

tasya bhāṇḍasamaḥ kāryastajjñairgatiparikramaḥ | na tatra gānaṃ kartavyaṃ tatra stobhakriyā bhavet

102

चतुर्थकारः पूजां तु स कृत्वान्तर्हितो भवेत् । ततो गेयावकृष्टा तु चतुरश्रा स्थिता ध्रुवा

caturthakāraḥ pūjāṃ tu sa kṛtvāntarhito bhavet | tato geyāvakṛṣṭā tu caturaśrā sthitā dhruvā

103

गुरुप्राया तु सा कार्या तथा चैवावपाणिका । स्थायिवर्णाश्रयोपेता कलाष्टकविनिर्मिता

guruprāyā tu sā kāryā tathā caivāvapāṇikā | sthāyivarṇāśrayopetā kalāṣṭakavinirmitā

104

[चतुर्थं पञ्चमं चैव सप्तमं चाष्टमं तथा । लघूनि पादे पङ्क्त्यान्तु सावकृष्टा ध्रुवा स्मृता ॥ ] सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टभिर्वाऽप्यलङ्कृताम्

[caturthaṃ pañcamaṃ caiva saptamaṃ cāṣṭamaṃ tathā | laghūni pāde paṅktyāntu sāvakṛṣṭā dhruvā smṛtā || ] sūtradhāraḥ paṭhettatra madhyamaṃ svaramāśritaḥ | nāndīṃ padairdvādaśabhiraṣṭabhirvā'pyalaṅkṛtām

105

नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यः शुभं तथा । जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च

namo'stu sarvadevebhyo dvijātibhyaḥ śubhaṃ tathā | jitaṃ somena vai rājñā śivaṃ gobrāhmaṇāya ca

106

ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा । प्रशास्त्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम्

brahmottaraṃ tathaivāstu hatā brahmadviṣastathā | praśāstvimāṃ mahārājaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām

107

राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रङ्गस्याशा समृद्ध्यतु । प्रेक्षाकर्तुर्महान्धर्मो भवतु ब्रह्मभाषितः

rāṣṭraṃ pravardhatāṃ caiva raṅgasyāśā samṛddhyatu | prekṣākarturmahāndharmo bhavatu brahmabhāṣitaḥ

108

काव्यकर्तुर्यशश्चास्तु धर्मश्चापि प्रवर्धताम् । इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति

kāvyakarturyaśaścāstu dharmaścāpi pravardhatām | ijyayā cānayā nityaṃ prīyantāṃ devatā iti

109

नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्येवमार्येति नित्यशः । वदेतां सम्यगुक्ताभिर्वाग्भिस्तौ पारिपार्श्विकौ

nāndīpadāntareṣveṣu hyevamāryeti nityaśaḥ | vadetāṃ samyaguktābhirvāgbhistau pāripārśvikau

110

एवं नान्दी विधातव्या यथावल्लक्षणान्विता । ततश्शुष्कावकृष्टा स्याज्जर्जरश्लोकदर्शिका

evaṃ nāndī vidhātavyā yathāvallakṣaṇānvitā | tataśśuṣkāvakṛṣṭā syājjarjaraślokadarśikā

111

नवं गुर्वाक्षराण्यादौ षड्लघूनि गुरुत्रयम् । शुष्कावकृष्टा तु भवेत्कला ह्यष्टौ प्रमाणतः

navaṃ gurvākṣarāṇyādau ṣaḍlaghūni gurutrayam | śuṣkāvakṛṣṭā tu bhavetkalā hyaṣṭau pramāṇataḥ

112

यथा - दिग्ले दिग्ले दिग्ले दिग्ले जम्बुकपलितकते तेचाम् । कृत्वा शुष्कावकृष्टां तु यथावद्द्विजसत्तमाः

yathā - digle digle digle digle jambukapalitakate tecām | kṛtvā śuṣkāvakṛṣṭāṃ tu yathāvaddvijasattamāḥ

113

ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वरसंयुतम् । देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते

tataḥ ślokaṃ paṭhedekaṃ gambhīrasvarasaṃyutam | devastotraṃ puraskṛtya yasya pūjā pravartate

114

राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यादथ वा ब्रह्मणस्स्तवम् । गदित्वा जर्जरश्लोकं रङ्गद्वारे च यत्स्मृतम्

rājño vā yatra bhaktiḥ syādatha vā brahmaṇasstavam | gaditvā jarjaraślokaṃ raṅgadvāre ca yatsmṛtam

115

पठेदन्यं पुनः श्लोकं जर्जरस्य विनाशनम् । जर्जरं नमयित्वा तु ततश्चारीं प्रयोजयेत्

paṭhedanyaṃ punaḥ ślokaṃ jarjarasya vināśanam | jarjaraṃ namayitvā tu tataścārīṃ prayojayet

116

पारिपार्श्विकयोश्च स्यात्पश्चिमेनापसर्पणम् । अङ्किता चात्र कर्तव्या ध्रुवा मध्यलयान्विता

pāripārśvikayośca syātpaścimenāpasarpaṇam | aṅkitā cātra kartavyā dhruvā madhyalayānvitā

117

चतुर्भिः सन्निपातैश्च चतुरश्रा प्रमाणतः । आद्यमन्त्यं चतुर्थं च पञ्चमं च तथा गुरु

caturbhiḥ sannipātaiśca caturaśrā pramāṇataḥ | ādyamantyaṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ ca tathā guru

118

यस्यां ह्रस्वानि शेषाणि सा ज्ञेया त्वङ्किता बुधैः । अस्याः प्रयोगं वक्ष्यामि यथा पूर्वं महेश्वरः

yasyāṃ hrasvāni śeṣāṇi sā jñeyā tvaṅkitā budhaiḥ | asyāḥ prayogaṃ vakṣyāmi yathā pūrvaṃ maheśvaraḥ

119

सहोमया क्रीडितवान्नानाभावविचेष्टतैः । कृत्वाऽवहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं भुजम्

sahomayā krīḍitavānnānābhāvaviceṣṭataiḥ | kṛtvā'vahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam

120

चतुरश्रमुरः कार्यमञ्चितश्चापि मस्तकः । नाभिप्रदेशे विन्यस्य जर्जरं च तुलाधृतम्

caturaśramuraḥ kāryamañcitaścāpi mastakaḥ | nābhipradeśe vinyasya jarjaraṃ ca tulādhṛtam

121

वामपल्लवहस्तेन पादैस्तालान्तरोत्थितैः । गच्छेत्पञ्चपदीं चैव सविलासाङ्गचेष्टितैः

vāmapallavahastena pādaistālāntarotthitaiḥ | gacchetpañcapadīṃ caiva savilāsāṅgaceṣṭitaiḥ

122

वामवेधस्तु कर्तव्यो विक्षेपो दक्षिणस्य च । शृङ्गाररससंयुक्तां पठेदार्यां विचक्षणः

vāmavedhastu kartavyo vikṣepo dakṣiṇasya ca | śṛṅgārarasasaṃyuktāṃ paṭhedāryāṃ vicakṣaṇaḥ

123

चारीश्लोकं गदित्वा तु कृत्वा च परिवर्तनम् । तैरेव च पदः कार्यं पश्चिमेनापसर्पणम्

cārīślokaṃ gaditvā tu kṛtvā ca parivartanam | taireva ca padaḥ kāryaṃ paścimenāpasarpaṇam

124

पारिपार्श्विकहस्ते तु न्यस्य जर्जरमुत्तमम् । महाचारीं ततश्चैव प्रयुञ्जीत यथाविधि

pāripārśvikahaste tu nyasya jarjaramuttamam | mahācārīṃ tataścaiva prayuñjīta yathāvidhi

125

चतुरश्रा ध्रुवा तत्र तथा द्रुतलयान्विता । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च कला ह्यष्टौ प्रमाणतः

caturaśrā dhruvā tatra tathā drutalayānvitā | caturbhissannipātaiśca kalā hyaṣṭau pramāṇataḥ

126

आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु । लघु शेषं ध्रुवापादे चतुर्विंशतिके भवेत्

ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru | laghu śeṣaṃ dhruvāpāde caturviṃśatike bhavet

127

(यथा-) पादतलाहतिपातितशैलं क्षोभितभूतसमग्रसमुद्रम् । ताण्डवनृत्यमिदं प्रलयान्ते पातु जगत्सुखदायि हरस्य

(yathā-) pādatalāhatipātitaśailaṃ kṣobhitabhūtasamagrasamudram | tāṇḍavanṛtyamidaṃ pralayānte pātu jagatsukhadāyi harasya

128

भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यं पादविक्षेपणं ततः । सूचीं कृत्वा पुनः कुर्याद्विक्षेपपरिवर्तनम्

bhāṇḍonmukhena kartavyaṃ pādavikṣepaṇaṃ tataḥ | sūcīṃ kṛtvā punaḥ kuryādvikṣepaparivartanam

129

अतिक्रान्तैः सललितैः पादैर्द्रुतलयान्वितैः । त्रितालान्तरमुत्क्षेपैर्गच्छेत्पञ्चपदीं ततः

atikrāntaiḥ salalitaiḥ pādairdrutalayānvitaiḥ | tritālāntaramutkṣepairgacchetpañcapadīṃ tataḥ

130

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । तैरेव च पदैः कार्यं प्राङ्मुखेनापसर्पणम्

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca | taireva ca padaiḥ kāryaṃ prāṅmukhenāpasarpaṇam

131

पुनः पदानि त्रीण्येव गच्छेत्प्राङ्मुख एव तु । ततश्च वामवेधः स्याद्विक्षेपो दक्षिणस्य च

punaḥ padāni trīṇyeva gacchetprāṅmukha eva tu | tataśca vāmavedhaḥ syādvikṣepo dakṣiṇasya ca

132

ततो रौद्ररसं श्लोकं पादसंहरणं पठेत् । तस्यान्ते तु त्रिपद्याथ व्याहरेत्पारिपार्श्विकौ

tato raudrarasaṃ ślokaṃ pādasaṃharaṇaṃ paṭhet | tasyānte tu tripadyātha vyāharetpāripārśvikau

133

तयोरागमने कार्यं गानं नर्कुटकं बुधैः । तथा च भारतीभेदे त्रिगतं सम्प्रयोजयेत्

tayorāgamane kāryaṃ gānaṃ narkuṭakaṃ budhaiḥ | tathā ca bhāratībhede trigataṃ samprayojayet

134

विदूषकस्त्वेकपदां सुत्रधारस्मितावहाम् । असम्बद्धकथाप्रायां कुर्यात्कथनिका ततः

vidūṣakastvekapadāṃ sutradhārasmitāvahām | asambaddhakathāprāyāṃ kuryātkathanikā tataḥ

135

(वितण्डां गण्डसंयुक्तां तालिकाञ्च प्रयोजयेत् । कस्तिष्ठति जितं केनेत्यादिकाव्यप्ररूपिणीम् ॥ पारिपार्श्वकसञ्जल्पो विदूषकविरूपितः । स्थापितः सूत्रधारेण त्रिगतं सम्प्रयुज्यते ॥) प्ररोचना च कर्तव्या सिद्धेनोपनिमत्रणम् । रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यं काव्यवस्तुनिरूपणम्

(vitaṇḍāṃ gaṇḍasaṃyuktāṃ tālikāñca prayojayet | kastiṣṭhati jitaṃ kenetyādikāvyaprarūpiṇīm || pāripārśvakasañjalpo vidūṣakavirūpitaḥ | sthāpitaḥ sūtradhāreṇa trigataṃ samprayujyate ||) prarocanā ca kartavyā siddhenopanimatraṇam | raṅgasiddhau punaḥ kāryaṃ kāvyavastunirūpaṇam

136

सर्वमेव विधिं कृत्वा सूचीवेधकृतैरथ । पादैरनाविद्धगतैर्निष्क्रामेयुः समं त्रयः

sarvameva vidhiṃ kṛtvā sūcīvedhakṛtairatha | pādairanāviddhagatairniṣkrāmeyuḥ samaṃ trayaḥ

137

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि । चतुरश्रो द्विजश्रेष्ठास्त्र्यश्रं चापि निबोधत

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi | caturaśro dvijaśreṣṭhāstryaśraṃ cāpi nibodhata

138

अयमेव प्रयोगः स्यादङ्गान्येतानि चैव हि । तालप्रमाणं संक्षिप्तं केवलं तु विशेषकृत्

ayameva prayogaḥ syādaṅgānyetāni caiva hi | tālapramāṇaṃ saṃkṣiptaṃ kevalaṃ tu viśeṣakṛt

139

शम्या तु द्विकला कार्या तालो ह्येककलस्तथा । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलाद्वयम्

śamyā tu dvikalā kāryā tālo hyekakalastathā | punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalādvayam

140

अनेन हि प्रमाणेन कलाताललयान्वितः । कर्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु त्र्यश्रोऽप्युत्थापनादिकः

anena hi pramāṇena kalātālalayānvitaḥ | kartavyaḥ pūrvaraṅgastu tryaśro'pyutthāpanādikaḥ

141

आद्यं चतुर्थं दशममष्टमं नैधनं गुरु । यस्यास्तु जागते पादे सा त्र्यश्रोत्थापिनी ध्रुवा

ādyaṃ caturthaṃ daśamamaṣṭamaṃ naidhanaṃ guru | yasyāstu jāgate pāde sā tryaśrotthāpinī dhruvā

142

वाद्यं गतिप्रचारश्च ध्रुवा तालस्तथैव च । संक्षिप्तान्येव कार्याणि त्र्यश्रे नृत्तप्रवेदिभिः

vādyaṃ gatipracāraśca dhruvā tālastathaiva ca | saṃkṣiptānyeva kāryāṇi tryaśre nṛttapravedibhiḥ

143

वाद्यगीतप्रमाणेन कुर्यादङ्गविचेष्टितम् । विस्तीर्णमथ संक्षिप्तं द्विप्रमाणविनिर्मितम्

vādyagītapramāṇena kuryādaṅgaviceṣṭitam | vistīrṇamatha saṃkṣiptaṃ dvipramāṇavinirmitam

144

हस्तपादप्रचारस्तु द्विकलः परिकीर्तितः । चतुरश्रे परिक्रान्ते पाताः स्युः षोडशैव तु

hastapādapracārastu dvikalaḥ parikīrtitaḥ | caturaśre parikrānte pātāḥ syuḥ ṣoḍaśaiva tu

145

त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । एतत्प्रमाणं विज्ञेयमुभयोः पूर्वरङ्गयोः

tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ | etatpramāṇaṃ vijñeyamubhayoḥ pūrvaraṅgayoḥ

146

केवलं परिवर्ते तु गमने त्रिपदी भवेत् । दिग्वन्दने पञ्चपदी चतुरश्रे विधीयते

kevalaṃ parivarte tu gamane tripadī bhavet | digvandane pañcapadī caturaśre vidhīyate

147

आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यस्त्र्यश्रस्तालप्रमाणतः । तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तं पुनरुक्तं भवेद्यतः

ācāryabuddhyā kartavyastryaśrastālapramāṇataḥ | tasmānna lakṣaṇaṃ proktaṃ punaruktaṃ bhavedyataḥ

148

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो द्विजोत्तमाः । त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च शुद्धो भारत्युपाश्रयः

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo dvijottamāḥ | tryaśraśca caturaśraśca śuddho bhāratyupāśrayaḥ

149

एवं तावदयं शुद्धः पूर्वरङ्गो मयोदितः । चित्रत्वमस्य वक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः

evaṃ tāvadayaṃ śuddhaḥ pūrvaraṅgo mayoditaḥ | citratvamasya vakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ

150

वृत्ते ह्युत्थापने विप्राः कृते च परिवर्तने । चतुर्थकारदत्ताभिः सुमनोभिरलङ्कृते

vṛtte hyutthāpane viprāḥ kṛte ca parivartane | caturthakāradattābhiḥ sumanobhiralaṅkṛte

151

उदात्तैर्गानैर्गन्धर्वैः परिगीते प्रमाणतः । देवदुन्दुभयश्चैव निनदैयुर्भृशं यतः

udāttairgānairgandharvaiḥ parigīte pramāṇataḥ | devadundubhayaścaiva ninadaiyurbhṛśaṃ yataḥ

152

सिद्धाः कुसुममालाभिर्विकिरेयुः समन्ततः । अङ्गहारैश्च देव्यस्ता उपनृत्येयुरग्रतः

siddhāḥ kusumamālābhirvikireyuḥ samantataḥ | aṅgahāraiśca devyastā upanṛtyeyuragrataḥ

153

यस्ताण्डवविधिः प्रोक्तो नृते पिण्डीसमन्वितः । रेचकैरङ्गहारैश्च न्यासोपन्याससंयुतः

yastāṇḍavavidhiḥ prokto nṛte piṇḍīsamanvitaḥ | recakairaṅgahāraiśca nyāsopanyāsasaṃyutaḥ

154

नान्दीपदानां मध्ये तु एकैकस्मिन्पृथक्पृथक् । प्रयोक्तव्यो बुधैः सम्यक्चित्रभावमभीप्सुभिः

nāndīpadānāṃ madhye tu ekaikasminpṛthakpṛthak | prayoktavyo budhaiḥ samyakcitrabhāvamabhīpsubhiḥ

155

एवं कृत्वा यथान्यायं शुद्धं चित्रं प्रयत्नतः । ततःपरं प्रयुञ्जीत नाटकं लक्षणान्वितम्

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ śuddhaṃ citraṃ prayatnataḥ | tataḥparaṃ prayuñjīta nāṭakaṃ lakṣaṇānvitam

156

ततस्त्वन्तर्हिताः सर्वा भवेयुर्दिव्ययोषितः । निष्क्रान्तासु च सर्वासु नर्तकीषु ततः परम्

tatastvantarhitāḥ sarvā bhaveyurdivyayoṣitaḥ | niṣkrāntāsu ca sarvāsu nartakīṣu tataḥ param

157

पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यमङ्गजातमतःपरम् । एवं शुद्धो भवेच्चित्रः पूर्वरङ्गो विधानतः

pūrvaraṅge prayoktavyamaṅgajātamataḥparam | evaṃ śuddho bhaveccitraḥ pūrvaraṅgo vidhānataḥ

158

कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र नृतागीतविधिं प्रति । गीते वाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्तेऽतिप्रसङ्गतः

kāryo nātiprasaṅgo'tra nṛtāgītavidhiṃ prati | gīte vādye ca nṛtte ca pravṛtte'tiprasaṅgataḥ

159

खेदो भवेत्प्रयोक्तॄणां प्रेक्षकाणां तथैव च । खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते

khedo bhavetprayoktṝṇāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca | khinnānāṃ rasabhāveṣu spaṣṭatā nopajāyate

160

ततः शेषप्रयोगस्तु न रागजनको भवेत् । (लक्षनेन विना बाह्यलक्षणाद्विस्तृतं भवेत् ॥ लोकशास्त्रानुसारेण तस्मान्नाट्यं प्रवर्तते ॥ ) त्र्यश्रं वा चतुरश्रं वा शुद्धं चित्रमथापि वा

tataḥ śeṣaprayogastu na rāgajanako bhavet | (lakṣanena vinā bāhyalakṣaṇādvistṛtaṃ bhavet || lokaśāstrānusāreṇa tasmānnāṭyaṃ pravartate || ) tryaśraṃ vā caturaśraṃ vā śuddhaṃ citramathāpi vā

161

प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत्सूत्रधार्ः सहानुगः । (देवपार्थिवरङ्गानामाशीर्वचनसंयुताम् ॥ कवेर्नामगुणोपेतां वस्तूपक्षेपरूपिकाम् । लघुवर्णपदोपेतां वृत्तैश्चित्रैरलङ्कृताम् ॥ अन्तर्यवनिकासंस्थः कुर्यादाश्रावणां ततः । आश्रावनावसाने च नान्दीं कृत्वा स सूत्रधृत् ॥ पुनः प्रविश्य रङ्गं तु कुर्यात्प्रस्तावनां ततः ।) प्रयुज्य विधिनैवं तु पूर्वरऽगं प्रयोगतः

prayujya raṅgānniṣkrāmetsūtradhārḥ sahānugaḥ | (devapārthivaraṅgānāmāśīrvacanasaṃyutām || kavernāmaguṇopetāṃ vastūpakṣeparūpikām | laghuvarṇapadopetāṃ vṛttaiścitrairalaṅkṛtām || antaryavanikāsaṃsthaḥ kuryādāśrāvaṇāṃ tataḥ | āśrāvanāvasāne ca nāndīṃ kṛtvā sa sūtradhṛt || punaḥ praviśya raṅgaṃ tu kuryātprastāvanāṃ tataḥ |) prayujya vidhinaivaṃ tu pūrvara'gaṃ prayogataḥ

162

स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृतिः । स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाञ्गपुरस्कृतम्

sthāpakaḥ praviśettatra sūtradhāraguṇākṛtiḥ | sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāñgapuraskṛtam

163

प्रविश्य रङ्गं तैरेव सूत्रधारपदैर्व्रजेत् । श्थापक्स्य प्रवेशे तु कर्तव्यऽर्थानुगा ध्रुवा

praviśya raṅgaṃ taireva sūtradhārapadairvrajet | śthāpaksya praveśe tu kartavya'rthānugā dhruvā

164

त्र्यश्रा वा चतुरश्रा वा तज्ज्ञैर्मध्यलयान्विता । कुर्यादनन्तरं चारीं देवरह्मणशंसिनीम्

tryaśrā vā caturaśrā vā tajjñairmadhyalayānvitā | kuryādanantaraṃ cārīṃ devarahmaṇaśaṃsinīm

165

सुवाक्यमधुरैः श्लोकेर्नानाभसवरसान्वितैः । प्रसाद्य रङ्गं विधिवत्कवेर्नाम च कीर्तयेत्

suvākyamadhuraiḥ ślokernānābhasavarasānvitaiḥ | prasādya raṅgaṃ vidhivatkavernāma ca kīrtayet

166

प्रस्तवा। ततः कुर्यात्काव्यप्रख्यापनाश्रयाम् । उद्धात्यकादि कर्तव्यं काव्योपक्षेपणाश्र्यम्

prastavā| tataḥ kuryātkāvyaprakhyāpanāśrayām | uddhātyakādi kartavyaṃ kāvyopakṣepaṇāśryam

167

दिव्ये दिव्याश्रयो भूत्वा मानुषे मानुषाश्रयः । दिव्यमानुषसंयोगे दिव्यो वा मानुषोऽपि वा

divye divyāśrayo bhūtvā mānuṣe mānuṣāśrayaḥ | divyamānuṣasaṃyoge divyo vā mānuṣo'pi vā

168

मुखबीजानुसदॄशं नानामार्गसमाश्रयम् । आविधैरुपक्षेपैः काव्योपक्षेपणं भवेत्

mukhabījānusadṝśaṃ nānāmārgasamāśrayam | āvidhairupakṣepaiḥ kāvyopakṣepaṇaṃ bhavet

169

प्रस्ताव्यैवं तु निष्क्रामेत्काव्यप्रस्तावकस्ततः । एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि

prastāvyaivaṃ tu niṣkrāmetkāvyaprastāvakastataḥ | evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi

170

य इमं पूर्वरङ्गं तु विधिनैव प्रयोजयेत् । नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्स्वर्गलोकं च गच्छति

ya imaṃ pūrvaraṅgaṃ tu vidhinaiva prayojayet | nāśubhaṃ prāpnuyātkiñcitsvargalokaṃ ca gacchati

171

यश्चापि विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । प्राप्नोत्यपचयं घोरं तिर्यग्ग्योनिं च गच्छति

yaścāpi vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet | prāpnotyapacayaṃ ghoraṃ tiryaggyoniṃ ca gacchati

172

न तथाऽग्निः प्रदहति प्रभञ्जनसमीरतः । यथा ह्यप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्

na tathā'gniḥ pradahati prabhañjanasamīrataḥ | yathā hyaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt

173

इत्येवावन्तिपाञ्चालदाक्षिणात्यौढ्रमागधैः । कर्तव्य पूर्वरङ्गस्तु द्विप्रमाणविनिर्मितः

ityevāvantipāñcāladākṣiṇātyauḍhramāgadhaiḥ | kartavya pūrvaraṅgastu dvipramāṇavinirmitaḥ

174

एष वः कथितो विप्राः पूर्वरङ्गाश्रितो विधिः । भूयः किं कथ्यतां सम्यङ्नाट्यवेदविधिं प्रति

eṣa vaḥ kathito viprāḥ pūrvaraṅgāśrito vidhiḥ | bhūyaḥ kiṃ kathyatāṃ samyaṅnāṭyavedavidhiṃ prati

अध्यायः ६

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ षष्ठोऽध्यायः

पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः । भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः

pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvāpunarāhurmahattamāḥ | bharataṃ munayaḥ sarve praśnānpañcābhidhatsva naḥ

ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः । रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि

ye rasā iti paṭhyante nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ | rasatvaṃ kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi

भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि । सङ्ग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्वतः

bhāvāścaiva kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi | saṅgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ caiva tatvataḥ

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम्

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ | pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । सङ्ग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम्

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ | saṅgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ ca yathākramam

न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन । कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः

na śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana | kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ vāpyanantataḥ

एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि । गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानामर्थतत्त्वतः

ekasyāpi na vai śakyastvanto jñānārṇavasya hi | gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānāmarthatattvataḥ

किन्त्वल्पसूत्रग्रन्थार्थमनुमानप्रसाधकम् । नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम्

kintvalpasūtragranthārthamanumānaprasādhakam | nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham

विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धो यो समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः

vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ | nibandho yo samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ

रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः । सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः

rasā bhāvā hyabhinayāḥ dharmī vṛttipravṛttayaḥ | siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ

अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः । सूत्रतः साऽनुमतव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी

alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ | sūtrataḥ sā'numatavyā kārikārthapradarśinī

नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम् । धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम्

nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭunigamānvitam | dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam

स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थासूचकः । धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते

sthāpito'rtho bhavedyatra samāsenārthāsūcakaḥ | dhātvarthavacaneneha niruktaṃ tatpracakṣate

सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः । विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम्

saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ | vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसन्ज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ | bībhatsādbhutasanjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिनेन महात्मना । पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्

ete hyaṣṭau rasāḥ proktā druhinena mahātmanā | punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisañcārisattvajān

रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः

ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā | jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः

nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ | ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च

vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā | garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca

सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च

suptaṃ vibodho'marṣaścāpyavahitthamathogratā | matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः

trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ | trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ

स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः

stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhedo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sātvikāḥ smṛtāḥ

आङ्गिकौ वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्विकस्तथा । चत्वारोऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः

āṅgikau vācikaścaiva hyāhāryaḥ sātvikastathā | catvāro'bhinayā hyete vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ

लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः । भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा

lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti dvividhaḥ smṛtaḥ | bhāratī sātvatī caiva kaiśikyārabhaṭī tathā

चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् । आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोढ्रमागधी

catasro vṛttayo hyetā yāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam | āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivoḍhramāgadhī

पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः । दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु

pāñcālamadhyamā ceti vijñeyāstu pravṛttayaḥ | daivikī mānuṣī caiva siddhiḥ syāddvividhaiva tu

शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः । [निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः ॥] ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च

śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ | [niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ ||] tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca

चतुर्विधं च विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् । ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम्

caturvidhaṃ ca vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam | tataṃ tantrīgataṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram

घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च । प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम्

ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca | praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram

गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम् । चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः

gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam | caturasro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca kīrtitaḥ

एवमेषोऽल्पसूत्रार्थो निर्दिष्टो नाट्यसङ्ग्रहः । अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम्

evameṣo'lpasūtrārtho nirdiṣṭo nāṭyasaṅgrahaḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūtragranthavikalpanam

तत्र रसानेव तावदादावभिव्याख्यास्यामः । न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते । तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । को दृष्टान्तः । अत्राह - यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः । यथा हि - गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति । अत्राह - रस इति कः पदार्थः । उच्यते - आस्वाद्यत्वात् । कथमास्वाद्यते रसः । यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्तोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति । तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः । अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः - यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् । आस्वादयन्ति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः

tatra rasāneva tāvadādāvabhivyākhyāsyāmaḥ | na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate | tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ | ko dṛṣṭāntaḥ | atrāha - yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ | yathā hi - guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti | atrāha - rasa iti kaḥ padārthaḥ | ucyate - āsvādyatvāt | kathamāsvādyate rasaḥ | yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitān vāgaṅgasattopetān sthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ harṣādīṃścādhigacchanti | tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ | atrānuvaṃśyau ślokau bhavataḥ - yathā bahudravyayutairvyañjanairbahubhiryutam | āsvādayanti bhuñjānā bhaktaṃ bhaktavido janāḥ

भावाभिनयसम्बद्धान्स्थायिभावांस्तथा बुधाः । आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरसाः स्मृताः

bhāvābhinayasambaddhānsthāyibhāvāṃstathā budhāḥ | āsvādayanti manasā tasmānnāṭyarasāḥ smṛtāḥ

अत्राह - किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो रसानामिति । केषाञ्चिन्मतं परस्परसम्बन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति । तन्न । कस्मात् । दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न तु रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरिति । भवन्ति चात्र श्लोकाः - नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसनिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः

atrāha - kiṃ rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttirutāho bhāvebhyo rasānāmiti | keṣāñcinmataṃ parasparasambandhādeṣāmabhinirvṛttiriti | tanna | kasmāt | dṛśyate hi bhāvebhyo rasānāmabhinirvṛttirna tu rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttiriti | bhavanti cātra ślokāḥ - nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasanimān | yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ

नानाद्रव्यैबहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा । एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयैः सह

nānādravyaibahuvidhairvyañjanaṃ bhāvyate yathā | evaṃ bhāvā bhāvayanti rasānabhinayaiḥ saha

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत्

na bhāvahīno'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ | parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet

व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत् । एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम्

vyañjanauṣadhisaṃyogo yathānnaṃ svādutāṃ nayet | evaṃ bhāvā rasāścaiva bhāvayanti parasparam

यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो वृक्षात्पुष्पं फलं यथा । तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्यो भावा व्यवस्थिताः

yathā bījādbhavedvṛkṣo vṛkṣātpuṣpaṃ phalaṃ yathā | tathā mūlaṃ rasāḥ sarve tebhyo bhāvā vyavasthitāḥ

तदेषं रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसाः । तद्यथा - शृङ्गारो रौद्रौ वीरो बीभत्स इति । अत्र - शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः

tadeṣaṃ rasānāmutpattivarṇadaivatanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ | teṣāmutpattihetavaścatvāro rasāḥ | tadyathā - śṛṅgāro raudrau vīro bībhatsa iti | atra - śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇo rasaḥ | vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ

शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः । रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः

śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsyastu prakīrtitaḥ | raudrasyaiva ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ

वीरस्यापि च यत्कर्म सोऽद्भुतः परिकीर्तितः । बीभत्सदर्शनं यच्च ज्ञेयः स तु भयानकः

vīrasyāpi ca yatkarma so'dbhutaḥ parikīrtitaḥ | bībhatsadarśanaṃ yacca jñeyaḥ sa tu bhayānakaḥ

अथ वर्णाः - श्यामो भवति शृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः । कपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः

atha varṇāḥ - śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsyaḥ prakīrtitaḥ | kapotaḥ karuṇaścaiva rakto raudraḥ prakīrtitaḥ

गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः

gauro vīrastu vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ | nīlavarṇastu bībhatsaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ

अथ दैवतानि - शृङ्गारो विष्णुदेवत्यो हास्यः प्रमथदैवतः । रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः करुणो यमदैवतः

atha daivatāni - śṛṅgāro viṣṇudevatyo hāsyaḥ pramathadaivataḥ | raudro rudrādhidaivatyaḥ karuṇo yamadaivataḥ

बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः । वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः

bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ | vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ

एतमेतेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि । इदानीमनुभावविभावव्यभिचारिसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । स्थायिभावांश्च रसत्वमुपनेष्यामः । तत्र शृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभवः । उज्ज्वलवेषात्मकः । यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तच्छृङ्गारेणोपमीयते । यस्तावदुज्ज्वलवेषः स शृङ्गारवानित्युच्यते । यथा च गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति तथैवेषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां चार्थानामाचारोत्पन्नान्योप्तोपदेशसिद्धानि नामानि । एवमेष आचारसिद्धो हृद्योज्ज्वलवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रसः । स च स्त्रीपुरुषहेतुक उत्तमयुवप्रकृतिः । तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्र सम्भोगस्तावत् ऋतुमाल्यानुलेपनालङ्कारेष्टजनविषयवरभवनोपभोगोपवन- गमनानुभवनश्रवणदर्शनक्रीडालीलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनचातुर्यभ्रूक्षेपकटाक्षसञ्चारललितमधुराङ्गहार- वाक्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यालस्यौग्र्यजुगुप्सावर्ज्याः । विप्रलम्भकृतस्तु निर्वेदग्लानिशङ्कासूयाश्रमचिन्तौत्सुक्यनिद्रास्वप्नविबोधव्याध्युन्माद- मदापस्मारजाड्यमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः । अत्राह - यद्ययं रतिप्रभवः शृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो भावा भवन्ति । अत्रोच्यते - पूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः शृङ्गार इति । वैशिकशास्त्रकारैश्च दशावस्थोऽभिहितः । ताश्च सामान्याभिनये वक्ष्यामः । करुणस्तु शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो निरपेक्षभावः । औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः । एवमन्यः करुणोऽन्यश्च विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्तः शृङ्गारो भवति । अपि च सुखप्रायेषु सम्पन्नः ऋतुमाल्यदिसेवकः । पुरुषः प्रमदायुक्तः शृङ्गार इति सन्ज्ञितः

etameteṣāṃ rasānāmutpattivarṇadaivatānyabhivyākhyātāni | idānīmanubhāvavibhāvavyabhicārisaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ | sthāyibhāvāṃśca rasatvamupaneṣyāmaḥ | tatra śṛṅgāro nāma ratisthāyibhāvaprabhavaḥ | ujjvalaveṣātmakaḥ | yatkiñcilloke śuci medhyamujjvalaṃ darśanīyaṃ vā tacchṛṅgāreṇopamīyate | yastāvadujjvalaveṣaḥ sa śṛṅgāravānityucyate | yathā ca gotrakulācārotpannānyāptopadeśasiddhāni puṃsāṃ nāmāni bhavanti tathaiveṣāṃ rasānāṃ bhāvānāṃ ca nāṭyāśritānāṃ cārthānāmācārotpannānyoptopadeśasiddhāni nāmāni | evameṣa ācārasiddho hṛdyojjvalaveṣātmakatvācchṛṅgāro rasaḥ | sa ca strīpuruṣahetuka uttamayuvaprakṛtiḥ | tasya dve adhiṣṭhāne sambhogo vipralambhaśca | tatra sambhogastāvat ṛtumālyānulepanālaṅkāreṣṭajanaviṣayavarabhavanopabhogopavana- gamanānubhavanaśravaṇadarśanakrīḍālīlādibhirvibhāvairutpadyate | tasya nayanacāturyabhrūkṣepakaṭākṣasañcāralalitamadhurāṅgahāra- vākyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsyālasyaugryajugupsāvarjyāḥ | vipralambhakṛtastu nirvedaglāniśaṅkāsūyāśramacintautsukyanidrāsvapnavibodhavyādhyunmāda- madāpasmārajāḍyamaraṇādibhiranubhāvairabhinetavyaḥ | atrāha - yadyayaṃ ratiprabhavaḥ śṛṅgāraḥ kathamasya karuṇāśrayiṇo bhāvā bhavanti | atrocyate - pūrvamevābhihitaṃ sambhogavipralambhakṛtaḥ śṛṅgāra iti | vaiśikaśāstrakāraiśca daśāvastho'bhihitaḥ | tāśca sāmānyābhinaye vakṣyāmaḥ | karuṇastu śāpakleśavinipatiteṣṭajanavibhavanāśavadhabandhasamuttho nirapekṣabhāvaḥ | autsukyacintāsamutthaḥ sāpekṣabhāvo vipralambhakṛtaḥ | evamanyaḥ karuṇo'nyaśca vipralambha iti | evameṣa sarvabhāvasaṃyuktaḥ śṛṅgāro bhavati | api ca sukhaprāyeṣu sampannaḥ ṛtumālyadisevakaḥ | puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti sanjñitaḥ

अपि चात्र सूत्रार्थानुविद्धे आर्ये भवतः । ऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति

api cātra sūtrārthānuviddhe ārye bhavataḥ | ṛtumālyālaṅkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ | upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgārarasaḥ samudbhavati

नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च । मधुरैश्चाङ्गविहारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca | madhuraiścāṅgavihāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः । स च विकृतपरवेषालङ्कारधार्ष्ट्यलौल्यकुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शन- दोषोदाहरणादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्योष्ठनासाकपोलस्पन्दन- दृष्टिव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्यरागपार्श्वग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यावहित्थालस्यतन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधादयः । द्विविधश्चायमात्मस्थः परस्थश्च । यदा स्वयं हसति तदाऽत्मस्थः । यदा तु परं हासयति तदा परस्थः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः । विपरितालङ्कारैर्विकृताचराभिधानवेषैश्च । विकृतैरर्थविशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः

atha hāsyo nāma hāsasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca vikṛtaparaveṣālaṅkāradhārṣṭyalaulyakuhakāsatpralāpavyaṅgadarśana- doṣodāharaṇādibhirvibhāvairutpadyate | tasyoṣṭhanāsākapolaspandana- dṛṣṭivyākośākuñcanasvedāsyarāgapārśvagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsyāvahitthālasyatandrānidrāsvapnaprabodhādayaḥ | dvividhaścāyamātmasthaḥ parasthaśca | yadā svayaṃ hasati tadā'tmasthaḥ | yadā tu paraṃ hāsayati tadā parasthaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ | viparitālaṅkārairvikṛtācarābhidhānaveṣaiśca | vikṛtairarthaviśeṣairhasatīti rasaḥ smṛto hāsyaḥ

विकृताचारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च । हासयति जनं यस्मात्तस्मज्ज्ज्ञेयो रसो हास्यः

vikṛtācārairvākyairaṅgavikāraiśca vikṛtaveṣaiśca | hāsayati janaṃ yasmāttasmajjjñeyo raso hāsyaḥ

स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः । षड्भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्च वक्ष्याम्यहं पुनः

strīnīcaprakṛtāveṣa bhūyiṣṭhaṃ dṛśyate rasaḥ | ṣaḍbhedāścāsya vijñeyāstāṃśca vakṣyāmyahaṃ punaḥ

स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् । द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतौ

smitamatha hasitaṃ vihasitamupahasitaṃ cāpahasitamatihasitam | dvau dvau bhedau syātāmuttamamadhyādhamaprakṛtau

तत्र स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च । अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापि विज्ञेयम्

tatra smitahasite jyeṣṭhānāṃ madhyānāṃ vihasitopahasite ca | adhamānāmapahasitaṃ hyatihasitaṃ cāpi vijñeyam

अत्र श्लोकाः - ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत्

atra ślokāḥ - īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ | alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet

उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैर्विकसितैरथ । किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते

utphullānananetraṃ tu gaṇḍairvikasitairatha | kiñcillakṣitadantaṃ ca hasitaṃ tadvidhīyate

अथ मध्यमानाम् - आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत्

atha madhyamānām - ākuñcitākṣigaṇḍaṃ yatsasvanaṃ madhuraṃ tathā | kālāgataṃ sāsyarāgaṃ tadvai vihasitaṃ bhavet

उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् । निकुञ्चिताङ्गकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत्

utphullanāsikaṃ yattu jihmadṛṣṭinirīkṣitam | nikuñcitāṅgakaśirastaccopahasitaṃ bhavet

अथाधमानाम् - अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसिअतं भवेत्

athādhamānām - asthānahasitaṃ yattu sāśrunetraṃ tathaiva ca | utkampitāṃsakaśirastaccāpahasiataṃ bhavet

संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् । करोपगूढपार्श्वं च तच्चातिहसितं भवेत्

saṃrabdhasāśrunetraṃ ca vikṛṣṭasvaramuddhatam | karopagūḍhapārśvaṃ ca taccātihasitaṃ bhavet

हास्यस्थानानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके । उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत्

hāsyasthānāni yāni syuḥ kāryotpannāni nāṭake | uttamādhamamadhyānāmevaṃ tāni prayojayet

इत्येष स्वसमुत्थस्तथा परसमुत्थश्च विज्ञेयः । द्विविधस्त्रिप्रकृतिगतस्त्र्यवस्थभावो रसो हास्यः

ityeṣa svasamutthastathā parasamutthaśca vijñeyaḥ | dvividhastriprakṛtigatastryavasthabhāvo raso hāsyaḥ

अथ करुणो नाम शोकस्थायिभावप्रभवः । स च शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविप्रयोगविभवनाशवधबन्धविद्रवोपघात- व्यसनसंयोगादिभिर्विभावैः समुपजायते । तस्याश्रुपातपरिदेवनमुखशोषणवैवर्ण्यस्रस्तगात्रतानिश्श्वास- स्मृतिलोपादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यावेगभ्रममोहश्रमभयविषाददैन्यव्याधि- जडतोन्मादापस्मारत्रासालस्यमरणस्तम्भवेपथुवैवर्ण्याश्रु- स्वरभेदादयः । अत्रार्ये भवतः - इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि । एभिर्भावविशेषैः करुणो नाम सम्भवति

atha karuṇo nāma śokasthāyibhāvaprabhavaḥ | sa ca śāpakleśavinipatiteṣṭajanaviprayogavibhavanāśavadhabandhavidravopaghāta- vyasanasaṃyogādibhirvibhāvaiḥ samupajāyate | tasyāśrupātaparidevanamukhaśoṣaṇavaivarṇyasrastagātratāniśśvāsa- smṛtilopādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsya nirvedaglānicintautsukyāvegabhramamohaśramabhayaviṣādadainyavyādhi- jaḍatonmādāpasmāratrāsālasyamaraṇastambhavepathuvaivarṇyāśru- svarabhedādayaḥ | atrārye bhavataḥ - iṣṭavadhadarśanādvā vipriyavacanasya saṃśravādvāpi | ebhirbhāvaviśeṣaiḥ karuṇo nāma sambhavati

सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च परिदैवतैर्विलपितैश्च । अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च

sasvanaruditairmohāgamaiśca paridaivatairvilapitaiśca | abhineyaḥ karuṇaraso dehāyāsābhighātaiśca

अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिः सङ्ग्रामहेतुकः । स च क्रोधाधर्षणाधिक्षेपानृतवचनोपघातवाक्पा- रुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य च ताडनपाटनपीडाच्छेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसम्पातसम्प्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि कर्माणि । पुनश्च रक्तनयनभ्रुकुटिकरणदन्तोष्ठपीडनगण्डस्फुरण- हस्ताग्रनिष्पेषादिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्यासम्मोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्र्यगर्वस्वेदवेपथुरोमाञ्च- गद्गदादयः । अत्राह - यदभिहितं रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः । किमन्येषां नास्ति । उच्यते - अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः । किन्त्वधिकारोऽत्र गृह्यते । ते हि स्वभावत एव रौद्रः । कस्मात् । बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः । रक्तोद्वृत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव । यच्च किञ्चित्समारम्भते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं तत्सर्वं रौद्रमेवैषाम् । शृङ्गारश्च तैः प्रायशः प्रसभ्यं सेव्यते । तेषां चानुकारिणो ये पुरुषस्तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो रसोऽनुमन्तव्यः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । संङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रः

atha raudro nāma krodhasthāyibhāvātmako rakṣodānavoddhatamanuṣyaprakṛtiḥ saṅgrāmahetukaḥ | sa ca krodhādharṣaṇādhikṣepānṛtavacanopaghātavākpā- ruṣyābhidrohamātsaryādibhirvibhāvairutpadyate | tasya ca tāḍanapāṭanapīḍācchedanapraharaṇāharaṇaśastrasampātasamprahārarudhirākarṣaṇādyāni karmāṇi | punaśca raktanayanabhrukuṭikaraṇadantoṣṭhapīḍanagaṇḍasphuraṇa- hastāgraniṣpeṣādiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsyāsammohotsāhāvegāmarṣacapalataugryagarvasvedavepathuromāñca- gadgadādayaḥ | atrāha - yadabhihitaṃ rakṣodānavādīnāṃ raudro rasaḥ | kimanyeṣāṃ nāsti | ucyate - astyanyeṣāmapi raudro rasaḥ | kintvadhikāro'tra gṛhyate | te hi svabhāvata eva raudraḥ | kasmāt | bahubāhavo bahumukhāḥ proddhūtavikīrṇapiṅgalaśirojāḥ | raktodvṛttavilocanā bhīmāsitarūpiṇaścaiva | yacca kiñcitsamārambhate svabhāvaceṣṭitaṃ vāgaṅgādikaṃ tatsarvaṃ raudramevaiṣām | śṛṅgāraśca taiḥ prāyaśaḥ prasabhyaṃ sevyate | teṣāṃ cānukāriṇo ye puruṣasteṣāmapi saṅgrāmasamprahārakṛto raudro raso'numantavyaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ - yuddhaprahāraghātanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva | saṃṅgrāmasambhramādyairebhiḥ sañjāyate raudraḥ

नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव । एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nānāpraharaṇamokṣaiḥ śiraḥkabandhabhujakartanaiścaiva | ebhiścārthaviśeṣairasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः

iti raudraraso dṛṣṭo raudravāgaṅgaceṣṭitaḥ | śastraprahārabhūyiṣṭha ugrakarmakriyātmakaḥ

अथ वीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स चासम्मोहाध्यवसायन- विनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य धृतिमतिगर्वावेगौग्र्यामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयः । अत्रार्ये रसविचारमुखे - उत्साहाध्यवसायादविषादित्वादविस्मयामोहात् । विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति

atha vīro nāmottamaprakṛtirutsāhātmakaḥ | sa cāsammohādhyavasāyana- vinayabalaparākramaśaktipratāpaprabhāvādibhirvibhāvairutpadyate | tasya sthairyadhairyaśauryatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsya dhṛtimatigarvāvegaugryāmarṣasmṛtiromāñcādayaḥ | atrārye rasavicāramukhe - utsāhādhyavasāyādaviṣāditvādavismayāmohāt | vividhādarthaviśeṣādvīraraso nāma sambhavati

स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः

sthitidhairyavīryagarvairutsāhaparākramaprabhāvaiśca | vākyaiścākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ

अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः । स च विकृतरवसत्त्वदर्शनशिवोलूकत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यगमनस्वजनवधबन्ध- दर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावैरुत्पद्यते ।तस्य प्रवेपितकरचरणनयनचपलपुलकमुखवैवर्ण्यस्वरभेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य स्तम्भस्वेदगद्गदरोमाञ्चवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यशङ्कामोहदैन्यावेग- चापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः । अत्रार्याः - विकृतरवसत्त्वदर्शनसङ्ग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको ज्ञेयः

atha bhayānako nāma bhayasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca vikṛtaravasattvadarśanaśivolūkatrāsodvegaśūnyāgārāraṇyagamanasvajanavadhabandha- darśanaśrutikathādibhirvibhāvairutpadyate |tasya pravepitakaracaraṇanayanacapalapulakamukhavaivarṇyasvarabhedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsya stambhasvedagadgadaromāñcavepathusvarabhedavaivarṇyaśaṅkāmohadainyāvega- cāpalajaḍatātrāsāpasmāramaraṇādayaḥ | atrāryāḥ - vikṛtaravasattvadarśanasaṅgrāmāraṇyaśūnyagṛhagamanāt | gurunṛpayoraparādhātkṛtakaśca bhayānako jñeyaḥ

गात्रमुखदृष्टिभेदैरूरुस्तम्भाभिवीक्षणोद्वेगैः । सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम्

gātramukhadṛṣṭibhedairūrustambhābhivīkṣaṇodvegaiḥ | sannamukhaśoṣahṛdayaspandanaromodgamaiśca bhayam

एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम्

etatsvabhāvajaṃ syātsattvasamutthaṃ tathaiva kartavyam | punarebhireva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛduceṣṭitaiḥ kāryam

करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेन । शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः

karacaraṇavepathustambhagātrahṛdayaprakampena | śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ

अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः । स चाहृद्याप्रियाचोष्यानिष्टश्रवणदर्शनकीर्तनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य सर्वाङ्गसंहारमुखविकूणनोल्लेखननिष्ठीवनोद्वेजनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्यापस्मारोद्वेगावेगमोहव्याधिमरणादयः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्भवति

atha bībhatso nāma jugupsāsthāyibhāvātmakaḥ | sa cāhṛdyāpriyācoṣyāniṣṭaśravaṇadarśanakīrtanādibhirvibhāvairutpadyate | tasya sarvāṅgasaṃhāramukhavikūṇanollekhananiṣṭhīvanodvejanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsyāpasmārodvegāvegamohavyādhimaraṇādayaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ - anabhimatadarśanena ca gandharasasparśaśabdadoṣaiśca | udvejanaiśca bahubhirbībhatsarasaḥ samudbhavati

मुखनेत्रविकूणनया नासाप्रच्छादनावनमितास्यैः । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः

mukhanetravikūṇanayā nāsāpracchādanāvanamitāsyaiḥ | avyaktapādapatanairbībhatsaḥ samyagabhineyaḥ

अथाद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः । स च दिव्यजनदर्शनेप्सितमनोरथावाप्त्युपवनदेवकुलादिगमनसभाविमान- मायेन्द्रजालसम्भावनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेदहर्षसाधुवाददानप्रबन्ध- हाहाकारबाहुवदनचेलाङ्गुलिभ्रमणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य स्तम्भाश्रुस्वेदगद्गदरोमाञ्चावेगसम्भ्रमजडताप्रलयादयः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - यत्त्वातिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वा । तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम्

athādbhuto nāma vismayasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca divyajanadarśanepsitamanorathāvāptyupavanadevakulādigamanasabhāvimāna- māyendrajālasambhāvanādibhirvibhāvairutpadyate | tasya nayanavistārānimeṣaprekṣaṇaromāñcāśrusvedaharṣasādhuvādadānaprabandha- hāhākārabāhuvadanacelāṅgulibhramaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsya stambhāśrusvedagadgadaromāñcāvegasambhramajaḍatāpralayādayaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ - yattvātiśayārthayuktaṃ vākyaṃ śilpaṃ ca karmarūpaṃ vā | tatsarvamadbhutarase vibhāvarūpaṃ hi vijñeyam

स्पर्शग्रहोल्लुकसनैर्हाहाकारैश्च साधुवादैश्च । वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य

sparśagrahollukasanairhāhākāraiśca sādhuvādaiśca | vepathugadgadavacanaiḥ svedādyairabhinayastasya

शृङ्गारं त्रिविधं विद्यात्द्वाङ्नैपथ्यक्रियात्मकम् । अङ्गनैपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ

śṛṅgāraṃ trividhaṃ vidyātdvāṅnaipathyakriyātmakam | aṅganaipathyavākyaiśca hāsyaraudrau tridhā smṛtau

धर्मोपघातजश्चैव तथार्थापचयोद्भवः । तथा शोककृतश्चैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः

dharmopaghātajaścaiva tathārthāpacayodbhavaḥ | tathā śokakṛtaścaiva karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ

दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हि

dānavīraṃ dharmavīraṃ yuddhavīraṃ tathaiva ca | rasaṃ vīramapi prāha brahmā trividhameva hi

व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च । पुनर्भयानकञ्चैव विद्यात् त्रिविधमेव हि

vyājāccaivāparādhācca vitrāsitakameva ca | punarbhayānakañcaiva vidyāt trividhameva hi

बीभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्वेगी स्यात् द्वितीयकः । विष्ठाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिअजः

bībhatsaḥ kṣobhajaḥ śuddha udvegī syāt dvitīyakaḥ | viṣṭhākṛmibhirudvegī kṣobhajo rudhirādiajaḥ

दिव्यश्चानन्दजश्चैव द्विधा ख्यातोऽद्भुतो रसः । दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानदजः स्मृतः

divyaścānandajaścaiva dvidhā khyāto'dbhuto rasaḥ | divyadarśanajo divyo harṣādānadajaḥ smṛtaḥ

[ अथ शान्तो नाम शमस्थायिभावात्मको मोक्षप्रवर्तकः । स तु तत्त्वज्ञानवैराग्याशयशुद्ध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य यमनियमाध्यात्मध्यानधारणोपासनसर्वभूतदयालिङ्गग्रहणादिभि- रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचाणश्चास्य निर्वेदस्मृतिधृतिसर्वाश्रमशौचस्तम्भरोमाञ्चादयः । अत्रार्याः श्लोकाश्च भवन्ति - मोक्षाध्यात्मसमुत्थस्तत्त्वज्ञानार्थहेतुसंयुक्तः । नैःश्रेयसोपदिष्टः शान्तरसो नाम सम्भवति ॥ बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियसंरोधाध्यात्मसंस्थितोपेतः । सर्वप्राणिसुखहितः शान्तरसो नाम विज्ञेयः ॥ न यत्र दुःखं न सुखं न द्वेषो नापि मत्सरः । समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ॥ भावा विकारा रत्याद्याः शान्तस्तु प्रकृतिर्मतः । विकारः प्रकृतैर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते । स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भावः प्रवर्तते ॥ पुनर्निमित्तापाये च शान्त एवोपलीयते । एवं नवरसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विअताः ॥] एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम्

[ atha śānto nāma śamasthāyibhāvātmako mokṣapravartakaḥ | sa tu tattvajñānavairāgyāśayaśuddhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya yamaniyamādhyātmadhyānadhāraṇopāsanasarvabhūtadayāliṅgagrahaṇādibhi- ranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāṇaścāsya nirvedasmṛtidhṛtisarvāśramaśaucastambharomāñcādayaḥ | atrāryāḥ ślokāśca bhavanti - mokṣādhyātmasamutthastattvajñānārthahetusaṃyuktaḥ | naiḥśreyasopadiṣṭaḥ śāntaraso nāma sambhavati || buddhīndriyakarmendriyasaṃrodhādhyātmasaṃsthitopetaḥ | sarvaprāṇisukhahitaḥ śāntaraso nāma vijñeyaḥ || na yatra duḥkhaṃ na sukhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ | samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ || bhāvā vikārā ratyādyāḥ śāntastu prakṛtirmataḥ | vikāraḥ prakṛtairjātaḥ punastatraiva līyate | svaṃ svaṃ nimittamāsādya śāntādbhāvaḥ pravartate || punarnimittāpāye ca śānta evopalīyate | evaṃ navarasā dṛṣṭā nāṭyajñairlakṣaṇānviatāḥ ||] evamete rasā jñeyāstvaṣṭau lakṣaṇalakṣitāḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhāvānāmapi lakṣaṇam

Section 11

. ॥ . ॥ . ॥ . ॥ . ॥ (पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वेति । पञ्च प्रश्नानिति । रसानां केन रसत्वमित्येकः प्रश्नः ।) . ॥ . ॥ . ॥ . ॥ . ॥ तथापि नाट्यतत्त्वे सम्यङ्निर्ज्ञाते निर्णीतं सम्यङ्निर्णीतम् भवति । न वचनमात्रात् । अनेनैवाभिप्रायेण दशरूपकनिरूपणे प्रथमप्रश्नार्थो निगमयिष्यते— “भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः ।” (ना. शा. १९-१५०) इत्यादि । तथा— “बुद्धयः कर्मशिल्पानि वैचक्षण्यं कलासु च ॥” (ना. शा. १९-१५१) इत्यादि । सिद्ध्यध्याये च द्वितीयप्रश्नार्थविषयो निर्णेष्यते । “तुष्यन्ति तरुणाः कामे” (ना. शा. २७-५८) इत्यादिना । एवमन्यत्रापि तत्र तत्रेति । एतच्च तद्व्याख्यानप्रसङ्ग एव दर्शयिष्यामः । तेन पूर्वप्रश्नितवस्तुतत्त्वनिर्णय एव क्रियतामिति तात्पर्यम् । प्रश्नान् पञ्चेति । ये रसा इत्यादि तु यत्प्रश्नत्रयं तत्रायं भावः— इहाङ्गणनायां “जग्राह पाठ्यम्” (ना. शा. १-१७) इत्यादौ पाठ्यगीतयोस्तावत्सुप्रसिद्धं रूपम् । अभिनयानामपि “महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि” इति (ना. शा. ४-

. || . || . || . || . || (pūrvaraṅgavidhiṃ śrutveti | pañca praśnāniti | rasānāṃ kena rasatvamityekaḥ praśnaḥ |) . || . || . || . || . || tathāpi nāṭyatattve samyaṅnirjñāte nirṇītaṃ samyaṅnirṇītam bhavati | na vacanamātrāt | anenaivābhiprāyeṇa daśarūpakanirūpaṇe prathamapraśnārtho nigamayiṣyate— “bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ |” (nā. śā. 19-150) ityādi | tathā— “buddhayaḥ karmaśilpāni vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca ||” (nā. śā. 19-151) ityādi | siddhyadhyāye ca dvitīyapraśnārthaviṣayo nirṇeṣyate | “tuṣyanti taruṇāḥ kāme” (nā. śā. 27-58) ityādinā | evamanyatrāpi tatra tatreti | etacca tadvyākhyānaprasaṅga eva darśayiṣyāmaḥ | tena pūrvapraśnitavastutattvanirṇaya eva kriyatāmiti tātparyam | praśnān pañceti | ye rasā ityādi tu yatpraśnatrayaṃ tatrāyaṃ bhāvaḥ— ihāṅgaṇanāyāṃ “jagrāha pāṭhyam” (nā. śā. 1-17) ityādau pāṭhyagītayostāvatsuprasiddhaṃ rūpam | abhinayānāmapi “mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi” iti (nā. śā. 4-

“यदा प्राप्त्यर्थमर्थानां तज्ज्ञैरभिनयः कृतः” (ना. शा. ४-२६१) इत्यादिवचनबलाच्च स्वरूपं तावन्नातीव हृदयङ्गमम् । ये तु “रसानाथर्वणात्” (ना. शा. १-१७) इति रसा उक्तास्ते तावत्प्रसिद्धाः षाडवादयः। न प्रकृतौ न विकृतौ युक्ताः । ये त्वन्ये शृङ्गारादयः केचन रसशब्देन सह प्रयुक्ताः “शृङ्गाररसम्भवः” (ना. शा. ४-२६९) इति “ततो रौद्ररसं श्लोकम्” (ना. शा. ५-१३२) इति तत्रापि शृङ्गारादिषु कथं रसशब्दावाच्यत्वम् । वैशब्दोऽक्षर-क्षमायाम् । रसनेन्द्रियग्राह्ये हि रसशब्दः प्रसिद्धः। न चायमनादरस्थानभूतोऽर्थो येनाविचारित एवोपेक्ष्यते “खिन्नानां रसभावेषु” (ना. शा. ५-१५९) इत्यादावादरातिशयप्रतीतेः। अत एव शब्दप्रादुर्भाव इति शब्दो रसा इति पठ्यन्त इति । तेन प्राधान्यादङ्गाभिनयप्रश्नान्तर्भूतमप्येतत्पुनः प्रश्नितमित्यर्थः। पुनः प्रश्नाभिप्रायेणैवाख्यातुमर्हसीत्युपपन्नम् । पूर्वाख्यानेषु तु पुनरुक्तमभिधत्स्वेत्युक्तत्वात् । भावाश्चेति चशब्दस्तुशब्दार्थे । भावास्त्वपठिता अपि कथं प्रोक्ताः । अथ पाठ्यादय एव भावाः । तत्किमेषां रूपम् । तेनादरविषयत्वाद्रसे प्रश्नान्तरम् । (अ ?) भूतावृत्त्या विस्मयस्थानत्वाद्भावेषु प्रश्नचतुष्कम् । तथा हि—रससहभावेन भावाः केचन प्रोक्ताः “खिन्नानाम्” इत्यत्र । ते च केन प्रकारेणोक्ताः। “जग्राह” इत्यादौ हि तेषां नामापि न श्रुतम् । अथैतेष्वेव भावशब्दः प्रवर्तितः।तत्रापि भवन्तीति 256व्युत्पत्तिः । भावयन्तीति किमेतत् । किमुत्पादयन्ति । अथ व्याप्नुवन्ति । द्वयोः कर्म किं स्यादिति वाशब्देन चशब्देनापिशब्देन च चत्वारो भावेषु प्रश्नाः । एवं प्राधान्यात्प्रश्नपञ्चकान्तरम् । वस्तुतः पुनः पञ्चप्रश्नी पूर्वोक्तैवेयं विष्फार्यते । सङ्ग्रहादिति चा(दि चा)भिधत्स्व । ननु तैरिह किं प्रयोजनम् । आह—तत्त्वत इति । (१-

“yadā prāptyarthamarthānāṃ tajjñairabhinayaḥ kṛtaḥ” (nā. śā. 4-261) ityādivacanabalācca svarūpaṃ tāvannātīva hṛdayaṅgamam | ye tu “rasānātharvaṇāt” (nā. śā. 1-17) iti rasā uktāste tāvatprasiddhāḥ ṣāḍavādayaḥ| na prakṛtau na vikṛtau yuktāḥ | ye tvanye śṛṅgārādayaḥ kecana rasaśabdena saha prayuktāḥ “śṛṅgārarasambhavaḥ” (nā. śā. 4-269) iti “tato raudrarasaṃ ślokam” (nā. śā. 5-132) iti tatrāpi śṛṅgārādiṣu kathaṃ rasaśabdāvācyatvam | vaiśabdo'kṣara-kṣamāyām | rasanendriyagrāhye hi rasaśabdaḥ prasiddhaḥ| na cāyamanādarasthānabhūto'rtho yenāvicārita evopekṣyate “khinnānāṃ rasabhāveṣu” (nā. śā. 5-159) ityādāvādarātiśayapratīteḥ| ata eva śabdaprādurbhāva iti śabdo rasā iti paṭhyanta iti | tena prādhānyādaṅgābhinayapraśnāntarbhūtamapyetatpunaḥ praśnitamityarthaḥ| punaḥ praśnābhiprāyeṇaivākhyātumarhasītyupapannam | pūrvākhyāneṣu tu punaruktamabhidhatsvetyuktatvāt | bhāvāśceti caśabdastuśabdārthe | bhāvāstvapaṭhitā api kathaṃ proktāḥ | atha pāṭhyādaya eva bhāvāḥ | tatkimeṣāṃ rūpam | tenādaraviṣayatvādrase praśnāntaram | (a ?) bhūtāvṛttyā vismayasthānatvādbhāveṣu praśnacatuṣkam | tathā hi—rasasahabhāvena bhāvāḥ kecana proktāḥ “khinnānām” ityatra | te ca kena prakāreṇoktāḥ| “jagrāha” ityādau hi teṣāṃ nāmāpi na śrutam | athaiteṣveva bhāvaśabdaḥ pravartitaḥ|tatrāpi bhavantīti 256vyutpattiḥ | bhāvayantīti kimetat | kimutpādayanti | atha vyāpnuvanti | dvayoḥ karma kiṃ syāditi vāśabdena caśabdenāpiśabdena ca catvāro bhāveṣu praśnāḥ | evaṃ prādhānyātpraśnapañcakāntaram | vastutaḥ punaḥ pañcapraśnī pūrvoktaiveyaṃ viṣphāryate | saṅgrahāditi cā(di cā)bhidhatsva | nanu tairiha kiṃ prayojanam | āha—tattvata iti | (1-

तुशब्दो हेतौ । तदित्याख्यानं परामृष्टम् । यतस्तदाख्यानमत एवा(वै)भ्यः सङ्ग्रहादिभ्य उद्देशलक्षणपरीक्षादिषु प्राधान्यात्तदुपक्रममेव सर्वमभिधेयम् । तदाह । निखिलेन सङ्ग्राह्यलक्षणीयनिर्वचनीयात्मनोपलक्षितं सङ्ग्रहादित्रयमेव वक्ष्यामीति त्रय (त्रि)प्रकाररूपेभ्यः सदुपायेभ्यः । तस्मान्नोऽभिधत्स्वेति । पुनश्शब्दो भिन्नक्रमः । भरतमुनिः पुनः रसभावा विकल्प्यन्ते निश्चिचीयन्तेऽनेन (येन वचनेन) तादृग्वाक्यमुवाच न तु तदीयं वचनमुक्तमुत्तरदानेन समादृतमिति पुनश्शब्दार्थः । मुनेश्चायं भावो रसादिषु समुच्चयार्थश्चः । तदभिधानेऽन्यन्न किंचिदभिधेयमवशिष्यत इत्येवशब्दः । यथाक्रममिति । पूर्व (प्राप्त)सङ्ग्रहः । उद्देशप्रकारत्वादित्यादिक्रमेण स (स्व)बुद्धिविषयं बहुमानं गृहणताममीषामित्यभिप्रायेण भवद्भिर्युक्तमेतदुक्तम् । सङ्ग्रहमित्यादि । तान्निदर्शयन्मुनिराह—न शक्यमस्येति । शक्यमिति (युक्तमिति) सामान्योपक्रमात् माध्यस्थ्यविवक्षा । गन्तुमिति प्राप्तुम् । अन्तो निश्चयः । कथञ्चनेति । अमुं सङ्ग्रहादिप्रकारं वर्जयित्वाऽन्येन प्रतिपदनिरूपणादिनेत्यर्थः । यत्किल प्रतिपदं निरूपयितुं न शक्यं तल्लक्षणद्वारेणोच्यते । लक्षणस्यैवाङ्गमुद्देशपरीक्षे । तस्य विषयप्रदर्शने परिशुद्धौ च तयोर्व्यापारात् । न चात्र प्रतिपदं निरूपणं युक्तमिति । अत्र हेतुमाह—बहुत्वादिति । ज्ञानाख्यानि व्याकरणादीनि शास्त्राणि । शिल्पानि चित्रपुस्तादिकर्माणि । तेषामनन्ता(न्तत्वा)दन्ताभावात् । (४-

tuśabdo hetau | tadityākhyānaṃ parāmṛṣṭam | yatastadākhyānamata evā(vai)bhyaḥ saṅgrahādibhya uddeśalakṣaṇaparīkṣādiṣu prādhānyāttadupakramameva sarvamabhidheyam | tadāha | nikhilena saṅgrāhyalakṣaṇīyanirvacanīyātmanopalakṣitaṃ saṅgrahāditrayameva vakṣyāmīti traya (tri)prakārarūpebhyaḥ sadupāyebhyaḥ | tasmānno'bhidhatsveti | punaśśabdo bhinnakramaḥ | bharatamuniḥ punaḥ rasabhāvā vikalpyante niścicīyante'nena (yena vacanena) tādṛgvākyamuvāca na tu tadīyaṃ vacanamuktamuttaradānena samādṛtamiti punaśśabdārthaḥ | muneścāyaṃ bhāvo rasādiṣu samuccayārthaścaḥ | tadabhidhāne'nyanna kiṃcidabhidheyamavaśiṣyata ityevaśabdaḥ | yathākramamiti | pūrva (prāpta)saṅgrahaḥ | uddeśaprakāratvādityādikrameṇa sa (sva)buddhiviṣayaṃ bahumānaṃ gṛhaṇatāmamīṣāmityabhiprāyeṇa bhavadbhiryuktametaduktam | saṅgrahamityādi | tānnidarśayanmunirāha—na śakyamasyeti | śakyamiti (yuktamiti) sāmānyopakramāt mādhyasthyavivakṣā | gantumiti prāptum | anto niścayaḥ | kathañcaneti | amuṃ saṅgrahādiprakāraṃ varjayitvā'nyena pratipadanirūpaṇādinetyarthaḥ | yatkila pratipadaṃ nirūpayituṃ na śakyaṃ tallakṣaṇadvāreṇocyate | lakṣaṇasyaivāṅgamuddeśaparīkṣe | tasya viṣayapradarśane pariśuddhau ca tayorvyāpārāt | na cātra pratipadaṃ nirūpaṇaṃ yuktamiti | atra hetumāha—bahutvāditi | jñānākhyāni vyākaraṇādīni śāstrāṇi | śilpāni citrapustādikarmāṇi | teṣāmanantā(ntatvā)dantābhāvāt | (4-

एतदेवोद्बलयत्येकस्येति । नाट्याङ्गभूतस्य कस्यचिदिति शेषः । अर्थस्याभिधेयस्य तत्त्वतः। तननं विस्तारः। तेन । अन्येषामिति । अङ्गभूतस्यापि यान्यङ्गत्वेनायान्तीत्यर्थः। सङ्ग्रहादयस्त्वत्र सदुपाया इति दर्शयति—किन्त्विति । नाट्यस्य नाट्यविषयस्यार्थस्य सङ्ग्रहं संक्षिप्य गृह्यतेऽनेनेति तमुद्देशं वक्ष्यामीति । कथं रसभावादि कृत्वा प्राधान्यात्तदुपक्रममित्यर्थः । किं तेनेत्याह । अनुमानप्रसाधकं लक्षणं तद्धि केवलव्यतिरेकिहेतुरूपम् । तस्य चोद्देशो धर्मिणः प्रकृष्टः साधकः आश्रयासिद्धश्च । शङ्काशमनेन पक्षधर्मत्वमूलाङ्गपोषकत्वात् । तस्य सङ्ग्रहस्य स्वरूपमाह—सूत्रग्रन्थयोर्लक्षणपरीक्षयोर्योऽर्थो लक्ष्यपरीक्षितस्य लक्षणस्तस्य संक्षेपः सोऽल्पः सङ्कुचितो नाममात्रेणोद्देश्यतया यत्र । अन्येऽप्येवमेव मन्यन्त इति दर्शयति—विस्तरेणेति । सूत्रं लक्षणम् । भाष्यं तद्व्यक्तीकरणरूपा परीक्षा । अल्पौ सूत्रग्रन्थौ यत्रार्थे सोऽर्थो यत्रेति तु व्याख्यानमनेन श्लोकेन न संवदते । (७-

etadevodbalayatyekasyeti | nāṭyāṅgabhūtasya kasyaciditi śeṣaḥ | arthasyābhidheyasya tattvataḥ| tananaṃ vistāraḥ| tena | anyeṣāmiti | aṅgabhūtasyāpi yānyaṅgatvenāyāntītyarthaḥ| saṅgrahādayastvatra sadupāyā iti darśayati—kintviti | nāṭyasya nāṭyaviṣayasyārthasya saṅgrahaṃ saṃkṣipya gṛhyate'neneti tamuddeśaṃ vakṣyāmīti | kathaṃ rasabhāvādi kṛtvā prādhānyāttadupakramamityarthaḥ | kiṃ tenetyāha | anumānaprasādhakaṃ lakṣaṇaṃ taddhi kevalavyatirekiheturūpam | tasya coddeśo dharmiṇaḥ prakṛṣṭaḥ sādhakaḥ āśrayāsiddhaśca | śaṅkāśamanena pakṣadharmatvamūlāṅgapoṣakatvāt | tasya saṅgrahasya svarūpamāha—sūtragranthayorlakṣaṇaparīkṣayoryo'rtho lakṣyaparīkṣitasya lakṣaṇastasya saṃkṣepaḥ so'lpaḥ saṅkucito nāmamātreṇoddeśyatayā yatra | anye'pyevameva manyanta iti darśayati—vistareṇeti | sūtraṃ lakṣaṇam | bhāṣyaṃ tadvyaktīkaraṇarūpā parīkṣā | alpau sūtragranthau yatrārthe so'rtho yatreti tu vyākhyānamanena ślokena na saṃvadate | (7-

सङ्ग्रहं दर्शयति—रसा भावा इत्यादिना । चशब्द इतिशब्दार्थे । अभिनयत्रयं गीतातोद्ये चेति पञ्चाङ्गं नाट्यम् । नटस्य हि रसभावयोगे मरणादौ तत्त्वावेशो लयाभिभङ्गश्च स्यात् । दृष्टस्तु तत्प्रत्ययो नटे भ्रमः । अनेन तु श्लोकेन कोहलमतेनैकादशाङ्गत्वमुच्यते । न तु भरतेन सङ्गृहीतस्यापि न तु भरते । तत्सङ्गृहीतस्यापि पुनरत्रोद्देशात् । निर्देशे चैतत्क्रमव्यत्यासनादित्यौद्भटाः । नैतदिति भट्टलोल्लटः। रसभावानामपि वासनावेशवशेन नटे सम्भवादनुसन्धिबलाच्च लयाद्यनुसरणादन्तर्भूतस्यापि प्रयोजनवशेन पुनरुद्देशदर्शनात् क्रमस्य चाविवक्षितत्वादिति । वयञ्चात्र तत्त्वमग्रे वितनिष्याम इत्यास्तां तावत् । अथ कारिकां लक्षयति—अल्पाभिधानेनेति । अनेनार्थस्य कारिकात्वं लक्षणरूपस्य दर्शयति । तद्वाचकस्य सूत्रस्य तत्संक्षिप्तार्थविवरणात्मकस्य च श्लोकस्य । अनेन लक्षणवाक्यं द्विधेति तात्पर्यम् । योऽर्थोऽल्पैः शब्दैः समासेन बहुतरलक्ष्यसङ्ग्रहेण सूत्रं वाचकमाश्रित्योच्यचे सोऽर्थः कारिका । ज्ञप्तिसाधकत्वात्तदर्थिनी कारिका । सूत्रतः सूत्रेण । तेन सूत्रमपि कारिका । तत्सूत्रमपेक्ष्य या अनु पश्चात्पठिता श्लोकरूपा सापि कारिका । तथा हि—सूचनात्मकत्वात्सूत्राल्लब्धो योऽर्थो लक्षणात्मकः स एव सम्यगिति श्रय्य(सम्यगतिश्रव्य)तया वर्णान्यनेनेति (वर्णनात्मनेति) वृत्तबन्धेनोच्यमानोऽल्पैश्च शब्दैनिरूप्यमाणोऽर्थस्य लक्षणीयस्य प्रकर्ष धर्म्यन्तराद्व्यवच्छेदं दर्शयन् धर्मं कारिका । क्रियतेऽनेन ज्ञप्तिरिति कारिका । लक्षणमिति यावत् । तदर्थप्रकाशकत्वात् श्लोकोऽप्युपचारात्कारिका । एतदुक्तं भवति—उद्दिष्टस्य धर्म्यन्तरव्यवच्छेदकं लक्षणं वक्तव्यम् । तच्च पूर्वं सूत्रेण । ततोऽप्यकृताक्षेपोत्तरप्रपञ्चेन तद्विवरणमात्ररूपेण सुखग्राह्येण श्लोकेन । उभयोरपि हि लक्षणमेव प्रतिपाद्यम् । तदेव कारिकोच्यते । सूत्रश्लोकावुपचारादिति । (१०-

saṅgrahaṃ darśayati—rasā bhāvā ityādinā | caśabda itiśabdārthe | abhinayatrayaṃ gītātodye ceti pañcāṅgaṃ nāṭyam | naṭasya hi rasabhāvayoge maraṇādau tattvāveśo layābhibhaṅgaśca syāt | dṛṣṭastu tatpratyayo naṭe bhramaḥ | anena tu ślokena kohalamatenaikādaśāṅgatvamucyate | na tu bharatena saṅgṛhītasyāpi na tu bharate | tatsaṅgṛhītasyāpi punaratroddeśāt | nirdeśe caitatkramavyatyāsanādityaudbhaṭāḥ | naitaditi bhaṭṭalollaṭaḥ| rasabhāvānāmapi vāsanāveśavaśena naṭe sambhavādanusandhibalācca layādyanusaraṇādantarbhūtasyāpi prayojanavaśena punaruddeśadarśanāt kramasya cāvivakṣitatvāditi | vayañcātra tattvamagre vitaniṣyāma ityāstāṃ tāvat | atha kārikāṃ lakṣayati—alpābhidhāneneti | anenārthasya kārikātvaṃ lakṣaṇarūpasya darśayati | tadvācakasya sūtrasya tatsaṃkṣiptārthavivaraṇātmakasya ca ślokasya | anena lakṣaṇavākyaṃ dvidheti tātparyam | yo'rtho'lpaiḥ śabdaiḥ samāsena bahutaralakṣyasaṅgraheṇa sūtraṃ vācakamāśrityocyace so'rthaḥ kārikā | jñaptisādhakatvāttadarthinī kārikā | sūtrataḥ sūtreṇa | tena sūtramapi kārikā | tatsūtramapekṣya yā anu paścātpaṭhitā ślokarūpā sāpi kārikā | tathā hi—sūcanātmakatvātsūtrāllabdho yo'rtho lakṣaṇātmakaḥ sa eva samyagiti śrayya(samyagatiśravya)tayā varṇānyaneneti (varṇanātmaneti) vṛttabandhenocyamāno'lpaiśca śabdainirūpyamāṇo'rthasya lakṣaṇīyasya prakarṣa dharmyantarādvyavacchedaṃ darśayan dharmaṃ kārikā | kriyate'nena jñaptiriti kārikā | lakṣaṇamiti yāvat | tadarthaprakāśakatvāt śloko'pyupacārātkārikā | etaduktaṃ bhavati—uddiṣṭasya dharmyantaravyavacchedakaṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam | tacca pūrvaṃ sūtreṇa | tato'pyakṛtākṣepottaraprapañcena tadvivaraṇamātrarūpeṇa sukhagrāhyeṇa ślokena | ubhayorapi hi lakṣaṇameva pratipādyam | tadeva kārikocyate | sūtraślokāvupacārāditi | (10-

अथ परीक्षात्मकं निरुक्तं लक्षयति श्लोकद्वयेन—नानानामेत्यादिना । समासेन संक्षेपेणानेकव्यक्तिभेदभिन्नस्यार्थस्य लक्षणीयस्य यः सूचकोऽर्थो लक्षणात्मकः स यत्राक्षेपप्रतिसमाधानलक्षणे वस्तुनि सति स्थापितो भवतीति तत्परीक्षारूपनिरुक्तम् । नचैवं परिभाषा । किन्त्वर्थमेतं निर्भज्याक्षेपप्रतिसमाधानाभ्यां लक्षणस्य वचनमिति । एतदाह—धात्वर्थवचनेनेति । कथं तल्लक्षणं स्थाप्यत इत्याशङ्क्य क्रियाविशेषणाभिधानद्वारेणाक्षेपप्रतिसमाधानप्रकारं दर्शयति—नानानामेत्यादिना । नानाप्रकाराणि यानि नामानि लक्षणवाक्येऽर्थप्रतिपादकाः सुबन्ताः शब्दास्तानाश्रित्योत्पन्नः उत्पाद आक्षेपप्रतिसमाधानयोर्यत्र । ननु नामपदेषु कथमाक्षेपप्रतिसमाधाने । आह—निघण्टुनाऽभिधानकोशेन रूढिषु । अन्येषु प्रकृतिप्रत्ययविभागनिगमनया । अन्वितमन्वयो यत्रेति । एतत्पदद्वयं क्रियाविशेषणम् । यानि त्त लक्षणवाक्ये तिडन्तानि पदानि तेषु प्रकारमाह—धात्वर्थस्य क्रियाया हेतूनां च क्रियानिमित्तानां कारकाणां संयोजनं विचारो यत्र स्थापने । एतदपि क्रियाविशेषणम् । इयता लक्षणवाक्ये पूर्वं शब्दपरीक्षा दर्शिता । अयं शब्दः कथमत्रार्थे वर्तत इत्याक्षेपः । इत्थमिति च प्रतिसमाधानम् । एतत् प्रदर्शितवस्तुप्रणीतमेव । अर्थपरीक्षामपि दर्शयति—नानाप्रकारैः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रादिभिः सिद्धान्तैः । प्रमाणमूलैरर्थैः साधितमाक्षेपोत्तरयोः साधनं यत्र स्थापने । एवं परीक्षाऽनेन दर्शिता । तन्त्रादिन्यायास्तु तदङ्गम् । निरुक्तमपि । तच्चतुर्धा—नाम्ना, धातुना, नामधातुभ्यां समयेन चेति । तत्र नाम्ना यथा—ऊर्ध्वे खमस्योलूखलः । धातुना यथा—रस्यत इति रसः । द्वाभ्यां—पिशितमश्नातीति पिशाचः । समयः-सोऽपि त्रिधा—लौकिकः, वैदिकः प्रतिशास्त्रपार्शदश्चेति । तत्र लौकिको यथा—भू सत्तायाम् । वैदिको यथा—दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः, वेवीङ्वेतिना तुल्ये । प्रतिशास्त्रपार्षदो यथा—गान्धर्ववेदे गीतकविशेषे वैणकादिशब्दः । तदेतदुक्तं नानानामेत्यादिना । निरुक्तस्य तु प्रयोजनं संक्षेपेणार्थावधारणम् । तदुक्तं स्थापित इति । (१२-

atha parīkṣātmakaṃ niruktaṃ lakṣayati ślokadvayena—nānānāmetyādinā | samāsena saṃkṣepeṇānekavyaktibhedabhinnasyārthasya lakṣaṇīyasya yaḥ sūcako'rtho lakṣaṇātmakaḥ sa yatrākṣepapratisamādhānalakṣaṇe vastuni sati sthāpito bhavatīti tatparīkṣārūpaniruktam | nacaivaṃ paribhāṣā | kintvarthametaṃ nirbhajyākṣepapratisamādhānābhyāṃ lakṣaṇasya vacanamiti | etadāha—dhātvarthavacaneneti | kathaṃ tallakṣaṇaṃ sthāpyata ityāśaṅkya kriyāviśeṣaṇābhidhānadvāreṇākṣepapratisamādhānaprakāraṃ darśayati—nānānāmetyādinā | nānāprakārāṇi yāni nāmāni lakṣaṇavākye'rthapratipādakāḥ subantāḥ śabdāstānāśrityotpannaḥ utpāda ākṣepapratisamādhānayoryatra | nanu nāmapadeṣu kathamākṣepapratisamādhāne | āha—nighaṇṭunā'bhidhānakośena rūḍhiṣu | anyeṣu prakṛtipratyayavibhāganigamanayā | anvitamanvayo yatreti | etatpadadvayaṃ kriyāviśeṣaṇam | yāni tta lakṣaṇavākye tiḍantāni padāni teṣu prakāramāha—dhātvarthasya kriyāyā hetūnāṃ ca kriyānimittānāṃ kārakāṇāṃ saṃyojanaṃ vicāro yatra sthāpane | etadapi kriyāviśeṣaṇam | iyatā lakṣaṇavākye pūrvaṃ śabdaparīkṣā darśitā | ayaṃ śabdaḥ kathamatrārthe vartata ityākṣepaḥ | itthamiti ca pratisamādhānam | etat pradarśitavastupraṇītameva | arthaparīkṣāmapi darśayati—nānāprakāraiḥ sarvatantrapratitantrādibhiḥ siddhāntaiḥ | pramāṇamūlairarthaiḥ sādhitamākṣepottarayoḥ sādhanaṃ yatra sthāpane | evaṃ parīkṣā'nena darśitā | tantrādinyāyāstu tadaṅgam | niruktamapi | taccaturdhā—nāmnā, dhātunā, nāmadhātubhyāṃ samayena ceti | tatra nāmnā yathā—ūrdhve khamasyolūkhalaḥ | dhātunā yathā—rasyata iti rasaḥ | dvābhyāṃ—piśitamaśnātīti piśācaḥ | samayaḥ-so'pi tridhā—laukikaḥ, vaidikaḥ pratiśāstrapārśadaśceti | tatra laukiko yathā—bhū sattāyām | vaidiko yathā—dīdhīṅ dīptidevanayoḥ, vevīṅvetinā tulye | pratiśāstrapārṣado yathā—gāndharvavede gītakaviśeṣe vaiṇakādiśabdaḥ | tadetaduktaṃ nānānāmetyādinā | niruktasya tu prayojanaṃ saṃkṣepeṇārthāvadhāraṇam | taduktaṃ sthāpita iti | (12-

अथोद्दिष्टानां विभागं सूचयति—सङ्ग्रहो यो मयेति । तस्येति सङ्ग्रहस्य । सङ्ग्रह एव विस्तारितो विभाग इत्यर्थः । किं तदुक्तावेव सर्वं सम्पन्नम् । सनिरुक्तं परीक्षापर्यन्तमित्यर्थः । अन्तवचनेना(?)व्ययीभावः । न चालक्षितस्य परीक्षेत्याह—सकारिकं कारिकासम्पदोपेतम् । सम्पत्तौ समासः । तत्र विभागं तावदाह—शृङ्गारहास्येत्यादिना नाट्यसङ्ग्रह (६-३१) इत्यन्तेन । तत्र नाट्यं नाम नटगताभिनयप्रभावसाक्षात्कारायमाणैकघनमानसनिश्चलाध्यवसेयः समस्तनाटकाद्यन्यतमकाव्यविशेषावद्योतनीयोऽर्थः । स च यद्यप्यनन्तविभावाद्यात्मा तथापि सर्वेषां जडानां संविदि तस्याश्च भोक्तरि भोक्तृवर्गस्य च प्रधाने भोक्तरि पर्यवसानान्नायकाभिधानभोक्तृविशेषस्थायिचित्तवृत्तिस्वभावः । सा चैकचित्तवृत्तिः स्वपरकीयमिति (परमिति प्रतीय)मानानन्तचित्तवृत्त्यन्तरशतविशेषिता लौकिकगीतगेयपदादिलास्याङ्गदशकोपजीवनस्वीकृतलक्षणगुणा अलङ्कारगीतातोद्यादिसम्यक्सुन्दरीभूतकाव्यमहिमप्रयोगमालाऽभ्यासविशेषाश्रयत्वात् प्रच्याविता अत एव साधारणीभूततया सामाजिका*नपि स्वात्मसद्भावेन समावेशयन्ती तादात्म्यादेवचानुमानागमयो गिप्रत्यक्षादिकरणकतटस्थप्रमातृप्रमेयपरकीयलौकिकचित्त261 वृत्तिविलक्षणतया निर्भासमाना परिमितस्वत्मन्याश्रयतानिर्भासनाविरहाच्च लौकिकप्रमादिजनितनिजरतिशोकादिवत् षड्ज(तज्ज)हानादिचित्तवृत्त्यन्तरजननाक्षमा तत एव निर्विघ्नस्वसंवेदनात्मक(हर्ष)विश्रान्तिलक्षणेन रसनापरपर्यायेण व्यापारेण गृह्यमाणत्वाद्रसशब्देनाभिधीयते । तेन रस एव नाट्यम् । यस्य व्युत्पत्तिः फलमित्युच्यते । तथा च रसादृत (ना. शा. ६-३१) इत्यत्रैकवचनोपपत्तिः । ततश्च मुख्यभूतात् महारसात् स्फोटदृशीवासत्यानि वा अन्विताभिधानदृशीवोभयात्मकानि सत्यानि वा अभिहितान्वयदृशीव तत्समुदायिरूपाणि वा रसान्तराणि भागा(वा)भिनिवेशदृशा निरूप्यन्ते । तद्वक्ष्यन्ते “काव्यार्थान् भावयन्ति” इति । (रसस्य प्राधान्यात् प्रथमनिर्देशः) तेन प्रथमं रसाः । ते च नव । शान्तापलापिनस्त्वष्टाविति तत्र पठन्ति । तत्र कामस्य सकलजातिसुलभतयाऽत्यन्तपरिचितत्वेन सर्वान्प्रतिहत्येति (हृद्यतेति) पूर्व शृङ्गारः । तदनुगामी च हास्यः । निरपेक्षभावत्वात् तद्विपरीतस्ततः करुणः । ततस्तन्निमित्तमर्थप्रधानो रौद्रः । स चामर्षप्रधानः। ततः कामार्थयोर्धर्ममूलत्वाद्वीरः। स हि धर्मप्रधानः । तस्य च भीताभयप्रदानसारत्वात् । तदनन्तरं भयानकः । तद्विभावसाधारण्यसंभावनात् ततो बीभत्सः । इति इयद्वीरेणाक्षिप्तम् । वीरस्य पर्यन्तेऽद्भुतः फलमित्यनन्तरं तदुपादानम । तथा च वक्ष्यते “पर्यन्ते कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतः ।” (ना. शा. १८-४३) इति । ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्त(त्ति)धर्मविपरीतनिवृत्त(त्ति)धर्मात्मको मोक्षफलः शान्तः । तत्र स्वात्मावेशेन रसचर्वणेत्युक्तम् । स च विभावादिबलादिति भावा वक्तव्याः । तत्र नाज्ञातलौकिकरत्यादिचित्तवृत्तेः कवेर्नटस्य वा तद्विषयविशिष्टविभावाद्याहरणं शक्यमिति स्थायिन उद्दिष्टाः । तत्र शान्तस्य 262स्थायी ‘विस्मयशमा’ इति कैश्चित्पठितः । उत्साह एवास्य स्थायीत्यन्ये । जुगुप्सेति केचित् । सर्व इत्येके । तत्त्वज्ञानजो निर्वेदोऽस्य स्थायी। एतदर्थमेवोभयधर्मोपजीवित्वख्यापनायामङ्गलभूतोऽप्यसौ पूर्व निर्दिष्टो व्यभिचारित्वा (षु। अ)भिनयत्वो(स्यो)पजीवका इति (तदनन्तरं) सात्त्विकाः । स्थायिषु च सङ्ख्या नोक्तेत्यपरे । अत एव स्थायिन एते तु व्यभिचारिणोऽपि भवन्ति । एतच्चाग्रे वितनिष्यामः। व्यभिचारिण एत इत्युभयतो नियमार्थ सङ्ख्योपादानम् । सात्त्विका व्यभिचारिवृत्तमभिनयवृत्तं चोपजीवन्तीति पृथगभिनयादिभ्यो गणिताः। चत्वार इति । आहार्यस्यापि धनुःप्रतिशीर्षकमुकुटादेः प्रत्यक्षबुद्धावुपयोगेऽन्तरङ्गत्वं सूचयति । नाट्यसंश्रया इति । लोके तु कदाचिन्न भवत्यपि गृहीतत्वात् । नाट्ये तु त एव जीवितम् । अत एव रसभावानन्तरमभिनया उद्दिष्टाः । (१४-

athoddiṣṭānāṃ vibhāgaṃ sūcayati—saṅgraho yo mayeti | tasyeti saṅgrahasya | saṅgraha eva vistārito vibhāga ityarthaḥ | kiṃ taduktāveva sarvaṃ sampannam | saniruktaṃ parīkṣāparyantamityarthaḥ | antavacanenā(?)vyayībhāvaḥ | na cālakṣitasya parīkṣetyāha—sakārikaṃ kārikāsampadopetam | sampattau samāsaḥ | tatra vibhāgaṃ tāvadāha—śṛṅgārahāsyetyādinā nāṭyasaṅgraha (6-31) ityantena | tatra nāṭyaṃ nāma naṭagatābhinayaprabhāvasākṣātkārāyamāṇaikaghanamānasaniścalādhyavaseyaḥ samastanāṭakādyanyatamakāvyaviśeṣāvadyotanīyo'rthaḥ | sa ca yadyapyanantavibhāvādyātmā tathāpi sarveṣāṃ jaḍānāṃ saṃvidi tasyāśca bhoktari bhoktṛvargasya ca pradhāne bhoktari paryavasānānnāyakābhidhānabhoktṛviśeṣasthāyicittavṛttisvabhāvaḥ | sā caikacittavṛttiḥ svaparakīyamiti (paramiti pratīya)mānānantacittavṛttyantaraśataviśeṣitā laukikagītageyapadādilāsyāṅgadaśakopajīvanasvīkṛtalakṣaṇaguṇā alaṅkāragītātodyādisamyaksundarībhūtakāvyamahimaprayogamālā'bhyāsaviśeṣāśrayatvāt pracyāvitā ata eva sādhāraṇībhūtatayā sāmājikānapi svātmasadbhāvena samāveśayantī tādātmyādevacānumānāgamayo gipratyakṣādikaraṇakataṭasthapramātṛprameyaparakīyalaukikacitta261 vṛttivilakṣaṇatayā nirbhāsamānā parimitasvatmanyāśrayatānirbhāsanāvirahācca laukikapramādijanitanijaratiśokādivat ṣaḍja(tajja)hānādicittavṛttyantarajananākṣamā tata eva nirvighnasvasaṃvedanātmaka(harṣa)viśrāntilakṣaṇena rasanāparaparyāyeṇa vyāpāreṇa gṛhyamāṇatvādrasaśabdenābhidhīyate | tena rasa eva nāṭyam | yasya vyutpattiḥ phalamityucyate | tathā ca rasādṛta (nā. śā. 6-31) ityatraikavacanopapattiḥ | tataśca mukhyabhūtāt mahārasāt sphoṭadṛśīvāsatyāni vā anvitābhidhānadṛśīvobhayātmakāni satyāni vā abhihitānvayadṛśīva tatsamudāyirūpāṇi vā rasāntarāṇi bhāgā(vā)bhiniveśadṛśā nirūpyante | tadvakṣyante “kāvyārthān bhāvayanti” iti | (rasasya prādhānyāt prathamanirdeśaḥ) tena prathamaṃ rasāḥ | te ca nava | śāntāpalāpinastvaṣṭāviti tatra paṭhanti | tatra kāmasya sakalajātisulabhatayā'tyantaparicitatvena sarvānpratihatyeti (hṛdyateti) pūrva śṛṅgāraḥ | tadanugāmī ca hāsyaḥ | nirapekṣabhāvatvāt tadviparītastataḥ karuṇaḥ | tatastannimittamarthapradhāno raudraḥ | sa cāmarṣapradhānaḥ| tataḥ kāmārthayordharmamūlatvādvīraḥ| sa hi dharmapradhānaḥ | tasya ca bhītābhayapradānasāratvāt | tadanantaraṃ bhayānakaḥ | tadvibhāvasādhāraṇyasaṃbhāvanāt tato bībhatsaḥ | iti iyadvīreṇākṣiptam | vīrasya paryante'dbhutaḥ phalamityanantaraṃ tadupādānama | tathā ca vakṣyate “paryante kartavyo nityaṃ hi raso'dbhutaḥ |” (nā. śā. 18-43) iti | tatastrivargātmakapravṛtta(tti)dharmaviparītanivṛtta(tti)dharmātmako mokṣaphalaḥ śāntaḥ | tatra svātmāveśena rasacarvaṇetyuktam | sa ca vibhāvādibalāditi bhāvā vaktavyāḥ | tatra nājñātalaukikaratyādicittavṛtteḥ kavernaṭasya vā tadviṣayaviśiṣṭavibhāvādyāharaṇaṃ śakyamiti sthāyina uddiṣṭāḥ | tatra śāntasya 262sthāyī ‘vismayaśamā’ iti kaiścitpaṭhitaḥ | utsāha evāsya sthāyītyanye | jugupseti kecit | sarva ityeke | tattvajñānajo nirvedo'sya sthāyī| etadarthamevobhayadharmopajīvitvakhyāpanāyāmaṅgalabhūto'pyasau pūrva nirdiṣṭo vyabhicāritvā (ṣu| a)bhinayatvo(syo)pajīvakā iti (tadanantaraṃ) sāttvikāḥ | sthāyiṣu ca saṅkhyā noktetyapare | ata eva sthāyina ete tu vyabhicāriṇo'pi bhavanti | etaccāgre vitaniṣyāmaḥ| vyabhicāriṇa eta ityubhayato niyamārtha saṅkhyopādānam | sāttvikā vyabhicārivṛttamabhinayavṛttaṃ copajīvantīti pṛthagabhinayādibhyo gaṇitāḥ| catvāra iti | āhāryasyāpi dhanuḥpratiśīrṣakamukuṭādeḥ pratyakṣabuddhāvupayoge'ntaraṅgatvaṃ sūcayati | nāṭyasaṃśrayā iti | loke tu kadācinna bhavatyapi gṛhītatvāt | nāṭye tu ta eva jīvitam | ata eva rasabhāvānantaramabhinayā uddiṣṭāḥ | (14-*

अभिनयाश्च लौकिकं धर्म तन्मूलमेव तदुपजीविनं सामयिकं वानुवर्तन्त इत्यतस्तदनन्तरं धर्मी । न चाभिनयोऽभिनेतव्यमन्तरेणास्तीति दशरूपकयोगद्वारेण तदुपकारिण्यो वृत्तयः । द्वे तिस्रः पञ्चेति निराकरणाय चतस्र इत्युक्तम् । ता अपि देशवशादद्भूयसा भवन्तीति तदनन्तरं प्रवृत्तयः। सर्वमेतत्सिद्धिपर्यवसानमिति ततो द्विविधा सिद्धिः। स्वराः पाठ्यं गानसंगृहीता अपि पृथगुपात्ताः । केवलानामपि प्रयोगोपरञ्जकत्वं यल्लक्ष्ये दृश्यते । यत्रान्तरालाप इति प्रसिद्धिस्तदभ्युपगमार्थम् । लक्षणान्वितमिति। अन्यत्तु मल्लकपटफलकज्वालामुखपक्षवाद्यादि लौकिकं नैतत्सङ्गृहीतं बाध्यत्वादित्यर्थः । एतच्चान्ते लक्ष्यते । यदपि चतुर्विधं न सर्वमिदं बहुलचर्मकारादिवाद्यमपि च वक्ष्यमाणलक्षणान्वितम् । आतूद्यतेऽभिहन्यत इत्यर्थः । पुष्करशब्दश्रवणादागतं पुष्करवर्तकदेवताधिष्ठितं पद्मपत्राकारं चर्मपुटभाषं चेति पौष्करम् । हन्यते कलासाम्यार्थमिति घनः । अत एव तालैकप्रमाणत्वात्स्वरवर्णसम्भवात्ताल इत्युक्तः । कांस्यतालादिः । एवकारः काहलादिव्युदासाय । पात्रस्य प्रवेशे भावप्रकृत्यवस्थानादिसूचकं यद्गीयते तत्प्रवेशगानम् । प्रविष्टस्यान्तर्गतां चित्तवृत्तिं सामाजिकान्प्रति प्रसादयितुं प्रथयितुं प्रासादगानम् रसान्तरोपक्षेपार्थमाक्षेपगानम् । आन्तरमिति गतिपरिक्रमणनिरूपणादिरवसरः तत्र । यद्गीयते तदान्तरं गानम् । पात्रस्य निष्क्रमणे तु निष्क्रामगानम् । प्रवेशादय उपचाराद्गाने । प्रसादोऽस्य प्रयोजनं प्रासादिकम् । अन्ये तु समासान्मत्वर्थीयं ठनं कृत्वा प्रसादिकमिति । ध्रुवा गीत्याधारो नियतः पदसमूहः । तत्र योगेन युज्यमानतया समन्वितं तदर्थप्राधान्येन नियतरूपत्वादिति गानस्य गान्धर्वाद्भेदः सूचितः । कक्ष्याविभागेन गत्युपकारेण सर्वाभिनयानुभावोपकारी गानातोद्योपकारी च मण्डपः यथोक्तम् “यश्चाप्यास्यगतो भाव” (ना.शा. २-२०) इति, तथा “गम्भीरस्वरता येन कुतपस्य” इत्यादि (ना. शा. २-८२) । रङ्गेणैव च कक्ष्याविभागः सङ्गृहीत इति नानुदृ(द्दि)ष्टत्वं कक्ष्यायाः । (२४-

abhinayāśca laukikaṃ dharma tanmūlameva tadupajīvinaṃ sāmayikaṃ vānuvartanta ityatastadanantaraṃ dharmī | na cābhinayo'bhinetavyamantareṇāstīti daśarūpakayogadvāreṇa tadupakāriṇyo vṛttayaḥ | dve tisraḥ pañceti nirākaraṇāya catasra ityuktam | tā api deśavaśādadbhūyasā bhavantīti tadanantaraṃ pravṛttayaḥ| sarvametatsiddhiparyavasānamiti tato dvividhā siddhiḥ| svarāḥ pāṭhyaṃ gānasaṃgṛhītā api pṛthagupāttāḥ | kevalānāmapi prayogoparañjakatvaṃ yallakṣye dṛśyate | yatrāntarālāpa iti prasiddhistadabhyupagamārtham | lakṣaṇānvitamiti| anyattu mallakapaṭaphalakajvālāmukhapakṣavādyādi laukikaṃ naitatsaṅgṛhītaṃ bādhyatvādityarthaḥ | etaccānte lakṣyate | yadapi caturvidhaṃ na sarvamidaṃ bahulacarmakārādivādyamapi ca vakṣyamāṇalakṣaṇānvitam | ātūdyate'bhihanyata ityarthaḥ | puṣkaraśabdaśravaṇādāgataṃ puṣkaravartakadevatādhiṣṭhitaṃ padmapatrākāraṃ carmapuṭabhāṣaṃ ceti pauṣkaram | hanyate kalāsāmyārthamiti ghanaḥ | ata eva tālaikapramāṇatvātsvaravarṇasambhavāttāla ityuktaḥ | kāṃsyatālādiḥ | evakāraḥ kāhalādivyudāsāya | pātrasya praveśe bhāvaprakṛtyavasthānādisūcakaṃ yadgīyate tatpraveśagānam | praviṣṭasyāntargatāṃ cittavṛttiṃ sāmājikānprati prasādayituṃ prathayituṃ prāsādagānam rasāntaropakṣepārthamākṣepagānam | āntaramiti gatiparikramaṇanirūpaṇādiravasaraḥ tatra | yadgīyate tadāntaraṃ gānam | pātrasya niṣkramaṇe tu niṣkrāmagānam | praveśādaya upacārādgāne | prasādo'sya prayojanaṃ prāsādikam | anye tu samāsānmatvarthīyaṃ ṭhanaṃ kṛtvā prasādikamiti | dhruvā gītyādhāro niyataḥ padasamūhaḥ | tatra yogena yujyamānatayā samanvitaṃ tadarthaprādhānyena niyatarūpatvāditi gānasya gāndharvādbhedaḥ sūcitaḥ | kakṣyāvibhāgena gatyupakāreṇa sarvābhinayānubhāvopakārī gānātodyopakārī ca maṇḍapaḥ yathoktam “yaścāpyāsyagato bhāva” (nā.śā. 2-20) iti, tathā “gambhīrasvaratā yena kutapasya” ityādi (nā. śā. 2-82) | raṅgeṇaiva ca kakṣyāvibhāgaḥ saṅgṛhīta iti nānudṛ(ddi)ṣṭatvaṃ kakṣyāyāḥ | (24-

Section 11 (cont. 2)

एतदुपसंहरत्येवमित्यादिना । एवमुद्देशविभागभेदेन द्विधा सङ्ग्रहमभिधाय लक्षणपरीक्षे वक्तुं प्रतिजानीते—अतःपरमिति । सूत्रग्रन्थविकल्पनमिति पाठः । सूत्रं सूत्रकं लक्षणं वक्ष्यामि। तेनैव च कारिका सङ्गृहीता । ग्रन्थो भाष्यम् । तत्कृतं च विकल्पनमाक्षेपप्रतिसमाधानात्मकमिति परीक्षा निरुक्तशब्दवाच्या प्रतिज्ञाता । सूत्रविवरणस्वभावा तु कारिका सूत्रमपि प्रकाशयन्ती बहुतराक्षेपसमाधानव्याकुलशिष्यजन(नं)स्थिता(र)पक्षनिरूपणेनोपकरोतीति भाष्यस्य पश्चादस्याः पाठः । एवं सूत्रं भाष्यं परीक्षां च प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञाय रसविषयमेव सूत्रप्रभृति प्रथममेव वक्तव्यमित्यत्र परिकरबन्धं घटयितुमाह—तत्रेति । तेषां रसादीनां मध्ये । एवकारोऽवधारणे । तावदिति क्रमे । अभितः आदितः सूत्रग्रन्थपरीक्षाक्रमेण विभज्य व्याख्यास्यामः । उद्देशक्रमस्यैव पर्यनुयोज्यतामाशङ्क्यापरं क्रमहेतुमाह—न हीति । हि यस्मात् रसं विना विभावादिरर्थो बुद्धौ व्याख्येयतया न प्रवर्तते यतश्च तं विनाऽर्थः प्रयोजनं च प्रीतिपुरस्सरं व्युत्पत्तिमयं न प्रवर्तते यतश्च रसं प्रत्यादृते रसनात्मकप्रतीत्येकघनविश्रान्ते सामाजिकलोकेऽन्यो भावादिरर्थः प्रविभागेन बुद्धौ न वर्तते । सर्वस्य जडस्य चित्तवृत्त्यन्तरोपकृतप्रधानस्थायिनामधेयचित्तवृत्तिमग्नत्वेन विभावानुभावादिवर्गस्यावभासात् । अतो व्याख्यातृनटसामाजिकाभिप्रायेण तस्यैव प्राधान्यमिति रस एव तावत्पूर्वमुद्दिष्ट इति तस्यैव लक्षणादि कर्तव्यमिति तात्पर्यम् । पूर्वत्र बहुवचनमत्र चैकवचनं प्रयुञ्जानस्यायमाशयः—एक एव तावत्परमार्थतो रसः सूत्रस्थानीयत्वेन रूपके प्रतिभाति । तस्यैव पुनर्भागदृशा विभागः।सोऽपि च न तदेकमुखप्रेक्षितामतिवर्तते । एतच्चोद्देश एवास्माभिरभिहितचरम् । अभिधास्यते चाग्रे । एवं क्रमहेतुमभिधाय रसविषयं लक्षणसूत्रमाह—विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । अत्र भट्टंलोल्लटप्रभृतयस्तावदेवं व्याचख्युः—विभावानुभावव्यभिः संयोगोऽर्थात् स्थायिनस्ततो रसनिष्पत्तिः । तत्र विभावश्चित्तवृत्तेः स्थाय्यात्मिकाया उत्पत्तौ कारणम् । अनुभावाश्च न रसजन्या अत्र विवक्षिताः । तेषां रसकारणत्वेन गणनानर्हत्वात् । अपि तु भावानामेव । ननु येऽनुभावाः व्यभिचारिणश्च चित्तवृत्त्यात्मकत्वात् यद्यपि न सहभाविनः स्थायिना तथापि वासनात्मनेह ते तस्य विवक्षिताः। दृष्टान्तेऽपि अभिव्यञ्जनादिमध्ये कस्यचिद्वासनात्मकता स्थायिवत्, अन्यस्य तूद्भूतता व्यभिचारिवत्। तेन स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुपचितो रसः, स्थायी भवत्यनुपचितः । स चोभयोरपि मुख्यया वृत्त्या रामादौ* अनुकार्येऽनुकर्तर्यपि चानुसन्धानबलात् —इति । चिरन्तनानां चायमेव पक्षः । तथा हि दण्डिना स्व(काव्या?)लङ्कारलक्षणेऽभ्यधायि । “रतिः शृङ्गारतां गता । रूपबाहुल्ययोगेन” इति (काव्यादर्शे २-२८१) । “अधिरुह्य परां कोटिं कोपो रौद्रात्मतां गतः ।” (२-२८३) इत्यादि च । एतन्नेति श्रीशङ्कुकः । विभावाद्ययोगे स्थायिनो लिङ्गाभावेनावगत्यनुपपत्तेर्भावानां पूर्वमभिधेयताप्रसङ्गात्; स्फीतदशायां लक्षणान्तरवैयर्थ्यात्, मन्दतरतममाध्यस्थ्याद्यानन्त्यापत्तेः, हास्यरसे षोढात्वाभावप्राप्तेः, कामावस्थासु दशस्वसङ्ख्यरसभावादिप्रसङ्गात्, शोकस्य प्रथमं तीव्रत्वं कालात्तु* मान्द्यदर्शनं क्रोधोत्साहरतीनाममर्षस्थैर्यसेवाविपर्यये ह्रासदर्शनमिति विपर्ययस्य दृश्यमानत्वाच्च । तस्माद्धेतुभिर्विभावाख्यैः कार्यैश्चानुभावात्मभिः सहचारिरूपैश्च व्यभिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैरनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलतः प्रतीयमानः स्थायी भावो मुख्यरामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपः । अनुकरणरूपत्वादेव च नामान्तरेण व्यपरिष्टो रसः । विभावा हि काव्यबलानुसन्धेयाः। अनुभावाः शिक्षातः। व्यभिचारिणः कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात् । स्थायी तु काव्यबलादपि नानुसन्धेयः । ‘रतिःशोक’ इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकमभिधेयीकुर्वन्त्यभिधानत्वेन । न तु वाचिकाभिनयरूपतयाऽवगमयन्ति। न हि वागेव वाचिकम् । अपि तु तया निर्वृत्तम् । अङ्गैरिवाङ्गिकम् । तेन— (“विवृद्धात्माऽप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि ।) वाडवेनेव जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते ॥” इति । तथा— “शोकेन कृतः स्तम्भः तथा स्थितो योऽनवस्थिताक्रन्दैः । हृदयस्फुटनभयार्तै रोदितुमभ्यर्थ्यते सचिवैः ॥”) (तापसवत्सराजनाटके विनीतदेवोक्तिः) इत्येवमादौ न शोकोऽभिनेयः । अपि त्वभिधेयः । “भाति पतितो लिखन्त्याः (तस्या बाष्पाम्बुशीकरकणौघः । स्वेदोद्गम इव करतलसंस्पर्शादेष मे वपुषि॥”) (रत्ना २-११) इत्यनेन तु वाक्येन स्वार्थमभिदधता उदयनगतः सुखात्मा रतिः स्थायीभावोऽभिनीयते, न तूच्यते अवगमनशाक्तिर्ह्यभिनयनं वाचकत्वादन्या । अत एव स्थायिपदं सूत्रे भिन्नविभक्तिकमपि नोपात्तम् । तेन रतिरनुक्रियमाणा शृङ्गार इति तदात्मकत्वं तत्प्रभवत्वं च युक्तम् । अर्थक्रियापि मिथ्याज्ञानाददृष्टा, यथा— (“मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥” इति ।) ( प्रमाणवार्तिके, प्रत्यक्षपरिच्छेदे ७७) न चात्र नर्तक एव सुखीति प्रतिपत्तिः। नाप्ययमेव राम इति । न चाप्ययं न सुखीति । नापि रामः स्याद्वा न वायमिति । न चापि तत्सदृश इति । किन्तु (सम्यङ्मिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणा चित्रतुरगादिन्यायेन) यः सुखी रामः असावयमिति प्रतीतिरस्तीति । यदाह— “प्रतिभाति न सन्देहो न तत्त्वं न विपर्ययः । धीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि ॥ विरुद्धबुद्ध्यसम्भेदादविवेचितसंप्लवः। युक्तया पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया ॥ ” इति । तदिदमप्यन्तस्तत्त्वशून्यं न विमर्दक्षममित्युपाध्यायः । तथा हि—अनुकरणरूपो रस इति यदुच्यते तत्किं सामाजिकप्रतीत्यभिप्रायेण उत नटाभिप्रायेण किं वा वस्तुवृत्तविवेचकव्याख्यातृबुद्धिसमवलम्बनेन ‘यथाहुर्व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति’ (प्रमाणवार्तिके स्ववृत्तिः) इति । अथ भरतमुनिवचनानुसारेण तत्राद्यः पक्षोऽसङ्गतः । किञ्चिद्धि प्रमाणेनोपलब्धं तदनुकरणमिति शक्यं वक्तुम् । यथा—‘एवमसौ सुरां पिबति’ इति सुरापानानुकरणत्वेन पयःपानं प्रत्यक्षावलोकितं प्रतिभाति । इह च नटगतं किं तदुपलब्धं यद्रत्यानुकरणतया भातीति चिन्त्यम् । तच्छरीरं तन्निष्ठं प्रतिशीर्षकादि रोमाञ्चकगद्गदिकादिभुजाक्षेपवलनप्रभृति भ्रूक्षेपकटाक्षादिकं च न रतेश्चित्तवृत्तिरूपा यानुकारत्वेन कस्यचित्प्रतिभाति । जडत्वेन भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेन भिन्नाधिकरणत्वेन च ततोऽतिवैलक्षण्यात् । (मुख्याव)लोकने च तदनुकरणप्रतिभासः । न च रामगतां रतिमुपलब्धपूर्विणः केचित् । एतेन रामानुकारी नट इत्यपि निरस्तः प्रवादः । अथ नटगता चित्तवृत्तिरेव प्रतिपन्ना सती रत्यनुकारः शृङ्गार इत्युच्यते, तत्रापि किमात्मकत्वेन सा प्रतीयत इति चिन्त्यम् । ननु प्रमदादिभिः कारणैः कटाक्षादिभिः कार्यैः धृत्यादिभिश्च सहचारिभिर्लिङ्गभूतैर्या लौकिकी कार्यरूपा कारणरूपा सहचारिरूपा च चित्तवृत्तिः प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन नटचित्तवृत्तिः प्रतिभाति । हन्त तर्हि रत्याकारेणैव सा प्रतिपन्नेति दूरे रत्यनुकरणतावाचोयुक्तिः। ननु ते विभावादयोऽनुकार्ये पारमार्थिकाः, इह त्वनुकर्तरि न तथेति विशेषः । अस्त्वेवम् । किन्तु ते हि विभावादयोऽतत्कारणातत्कार्यातत्सहचाररूपा अपि काव्यशिक्षादिबलोपकल्पिताः कृत्रिमाः सन्तः किं कृत्रिमत्वेन सामाजिकैः गृह्यन्ते न वा? यदि गृह्यन्ते तदा तैः कथं रतेरवगतिः? नन्वत एव तत्प्रतीयमानं रत्यनुकरणं मुग्ध बुद्धेः कारणम् । कारणान्तरप्रभवे हि कार्ये (सु)शिक्षितेन वा तथा ज्ञाते* वस्त्वन्तरस्यानुमानं तावद्युक्तम् । असुशिक्षितेन तु तस्यैव प्रसिद्धस्य कारणस्य । यथा वृश्चिकविशेषाद्गोमयस्यैवानुमानम् । वृश्चिकस्यैव वा तत्परं मिथ्याज्ञानम् । यत्रापि लिङ्गज्ञानं मिथ्या तत्रापि वा तदाभासानुमानमयुक्तम् । न हि बाष्पाद्धूमत्वेन ज्ञातादग्न्यनुकारानुमानम् । तदनुकारत्वेन प्रतिभासमानादपि लिङ्गात्तदनुकारानुमानं न युक्तम् । धूमानुकारत्वेन हि ज्ञायमानान्नीहारान्नाग्न्यनुकारजपापुष्पप्रतीतिर्दृष्टा । नन्वक्रुद्धोऽपि नटः क्रुद्ध इव भाति । सत्यम् । क्रुद्धेन सदृशः। सादृश्यं च भ्रुकुट्यादिभिः। गोरिव गवयेन मुखादिभिरिति नैतावताऽनुकारः कश्चित् । न चापि सामाजिकानां सादृश्यमतिरस्ति । सामाजिकानां च न भावशून्या नर्तके प्रतिपत्तिरित्युच्यते । अथ च तदनुकारप्रतिभास इति रिक्ता वाचोयुक्तिः । यच्चोक्तं रामोऽयमित्यस्ति प्रतिपत्तिः, तदपि यदि तदात्वे निश्चितं तदुत्तरकालभाविबाधकवैधुर्याभावे कथं न तत्त्वज्ञानं स्यात् ? बाधकसद्भावे वा कथं न मिथ्याज्ञानम् ? वास्तवेन च वृत्तेन* बाधकानुदयेऽपि मिथ्याज्ञानमेव स्यात् । तेन विरुद्धबुद्ध्यसंभेदादित्यसत् । नर्तकान्तरेऽपि च रामोऽयमिति प्रतिपत्तिरस्ति । ततश्च रामत्वं सामान्यरूपमित्यायातम् । यच्चोच्यते विभावाः काव्यादनुसन्धीयन्ते (इति) तदपि न विद्मः। नहि ‘ममेयं सीता काचित्’ इति स्वात्मीयत्वेन प्रतिपत्तिर्नटस्य । अथ सामाजिकस्य तथा प्रतीतियोग्याः क्रियन्त इत्येतावदेवानुसन्धानमुच्यते तर्हि स्थायिनि सुतरामनुसन्धानं स्यात् । तस्यैव हि मुख्यत्वेन ‘अस्मिन्नयम्’ इति सामाजिकानां प्रतिपत्तिः‘वाग्वाचिकम्’ इत्यादिना भेदाभिधानसंरम्भगर्भमहीयानभिनयरूपताविवेकः कृतः स उत्तरत्र स्वावसरे (ना.शा. अ-१४) चर्चयिष्यते । तस्मात्सामाजिकप्रतीत्यनुसारेण स्थाय्यनुकरणं रस इत्यसत् । न चापि नटस्येत्थं प्रतिपत्तिः ‘रामं तच्चित्तवृत्तिं वाऽनुकारोमि’ इति । सदृशकरणं हि तावदनुकरणमनुपलब्धप्रकृतिना न शक्यं कर्तुम् । अथ पश्चात्करणमनुकरणं तल्लोकेऽप्यनुकरणात्मतातिप्रसक्ता । अथ न नियतस्य कस्यचिदनुकारः अपि तूत्तमप्रकृतेः शोकमनुकरोमीति । तर्हि केनेति चिन्त्यम् । न तावच्छोकेन तस्य तदभावात् । न चाश्रुपातादिना शोकस्यानुकारः तद्वैलक्षण्यादित्युक्तम् । इयत्तु स्यात्—उत्तमप्रकृतेर्ये शोकानुभावाः ताननुकरोमीति । तत्रापि कस्योत्तमप्रकृतेः । यस्य कस्यचिदिति चेत्सोऽपि विशिष्टतां विना कथं बुद्धावारोपयितुं शक्यः । य एवं रोदितीति चेत् स्वात्मापि मध्ये नटस्यानुप्रविष्ट इति गलितोऽनुकार्यानुकर्तृभावः । किञ्च नटः शिक्षावशात्स्वविभावस्मरणाच्चित्तवृत्तिसाधारणीभावेन हृदयसंवादात्केवलमनुभावान्प्रदर्शयन् काव्यमुपचितकाकुप्रभृत्युपस्कारेण पठंश्चेष्टत इत्येतावन्मात्रेऽस्य प्रतीतिर्नत्वनुकारं वेदयते । कान्तवेषानुकारवृद्धि न रामचेष्टितस्यानुकारः । एतच्च प्रथमाध्यायेऽपि दर्शितमस्माभिः । नापि वस्तुवृत्तानुसारेण तदनुकारत्वम् । अनुसंवेद्यमानस्य वस्तुवृत्तत्वानुपपत्तेः । यच्च वस्तुवृत्तं तद्दर्शयिष्यामः । न च मुनिवचनमेवंविधमस्ति क्वचित्स्थाय्यनुकरणं रसा इति । नापि लिङ्गमत्रार्थे मुनेरुपलभ्यते । प्रत्युत ध्रुवागानतालवैचित्र्यलास्याङ्गोपजीवनं(न)निरूपणादि विपर्यये लिङ्गमिति सन्ध्यङ्गाध्यायान्ते वितनिष्यामः । ‘सप्तद्वीपानुकरणम्’ (ना. शा. १-११७) इत्यादि त्वन्यथापि शक्यगमनिकमिति तदनुकारेऽपि च क्व नामान्तरं कान्तवेषगत्यकरणादौ । यच्चोच्यते वर्णकैर्हरितालादिभिः संयुज्यमान एव गौरित्यादि । तत्र यद्यभिव्यज्यमान इत्यर्थोऽभिप्रेतः, तदसत् । न हि सिन्दूरादिभिः पारमार्थिको गौरभिव्यज्यते प्रदीपादिभिरिव। किन्तु तत्सदृशः समूहविशेषो निर्वर्त्यते । त एव हि सिन्दूरादयो गवावयवसन्निवेशसदृशेन सन्निवेशविशेषेणावस्थिता गोसदृगिति प्रतिभासस्य विषयः, नैवं विभावादिसमूहो रतिसदृशताप्रतिपत्तिग्राह्यः। तस्माद्भावानुकरणं रसा इत्यसत् । येन त्वभ्यधायि—सुखदुःखजननशक्तियुक्ता विषयसामग्री बाह्यैव साङ्ख्यदृशा सुखदुःखस्वभावा रसः । तस्यां च सामग्य्रा दलस्थानीया विभावाः, संस्कारकाः अनुभावव्यभिचारिणः । स्थायिनस्तु तत्सामग्रीजन्या आन्तराः सुखदुःखस्वभावा इति। तेन ‘स्थायिभावान् रसत्व (मुपनेष्याम)’ इत्यादावुपचारमङ्गीकुर्वता ग्रन्थविरोधं स्वयमेव बुध्यमानेन दूषणाविष्करणमौखर्यात्* प्रामाणिको जनः परिरक्षित इति किमस्योच्यते । यत्त्वन्यतन्त्रप्रतीतिवैषम्यप्रसङ्गादि तत्कियदत्रोच्यताम् । भट्टनायकस्त्वाह —रसो न प्रतीयते, नोत्पद्यते, नाभिव्यज्यते। स्वगतत्वेन हि प्रतीतौ करुणे दुःखित्वं स्यात् । न च सा प्रतीतिर्युक्ता, सीतादेरविभावत्वात्, स्वकान्तास्मृत्यसंवेदनात्, देवतादौ साधारणीकरणायोग्यत्वात्, समुद्रलङ्घनादेरसाधारण्यात् । न च तद्वतो रामस्य स्मृतिः अनुपलब्धत्वात्, न च शब्दानुमानादिभ्यः तत्प्रतीतौ लोकस्य सरसता युक्ता प्रत्यक्षादिव नायकयुगलकावभासे हि प्रत्युत लज्जाजुगुप्सास्पृहादिस्वोचितचित्तवृत्त्यन्तरोदयव्यग्रतया का सरसत्वकथापि स्यात् । परगतत्वेन प्रतीतौ ताटस्थ्यमेव भवेत् तत्र प्रतीतिरनुभवस्मृत्यादिरूपा रसस्य युक्ता । उत्त्पत्तावपि तुल्यमेतद्दूषणम् । शक्तिरूपत्वेन पूर्वं स्थितस्य पश्चादभिव्यक्तौ विषयार्जनतारतम्यापत्तिः । स्वगतत्वपरगतत्वादि च पूर्ववद्विकल्प्यम् । तस्मात्काव्ये दोषाभावगुणालङ्कारमयत्वलक्षणेन, नाट्ये चतुर्विधाभिनयरूपेण निबिडनिजमोहसङ्कटतानिवारण कारिणा विभावादिसाधारणीकरणात्मनाऽभिधातो द्वितीयेनांशेन भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानो रसोऽनुभवस्मृत्यादिविलक्षणेन रजस्तमोऽनुवेधवैचित्र्यबलाद्द्रुतिविस्तारविकासलक्षणेनसत्त्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयनिजसंविद्विश्रान्तिलक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन परं भुज्यत इति । “(अभिधा भावना चान्या तद्भोगीकृतमेव च । अभिधाधामतां याते शब्दार्थालङ्कृती ततः ॥) भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो हि यत् । (तद्भोगीकृतिरूपेण व्याप्यते सिद्धिमान्नरः ॥ )” तत्र पूर्वपक्षोऽयं भट्टलोल्लटपक्षानभ्युपगमादेव नाभ्युपगत इति तद्दूषणमनुत्थानोपहतमेव । प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तश्च संसारे को भोग इति न विद्मः । रसनेति चेत्, सापि प्रतिपत्तिरेव । केवलमुपायवैलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यतां दर्शनानुमितिश्रुत्युपमितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् । निष्पादनाभिव्यक्तिद्वयानभ्युपगमे च नित्यो वा असद्वा रस इति न तृतीया गतिः स्यात् न चाप्रतीतं वस्त्वस्तिताव्यवहारे योग्यम् । अथोच्यते—प्रतीतिरिति रसस्य भोगीकरणम् । तच्च द्रुत्यादिस्वरूपम् । तदस्तु, तथापि न तावन्मात्रम् । यावन्तो हि रसास्तावत्य एव रसनात्मानः प्रतीतयो भोगीकरणस्वभावाः । (सत्त्वादि)गुणानां चाङ्गाङ्गिवैचित्र्यमनन्तं कल्प्यमिति कात्रित्वेनेयत्ता— इति तु यत् “काव्येन भाव्यन्ते रसाः” इत्युच्यते तत्र विभावादिजनितचर्वणात्मकास्वादरूपप्रत्ययगोचरतापादनमेव यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एव । यत्तूक्तम्— “भावसंयोजनाव्यङ्ग्यपरसंवित्तिगोचरः । आस्वादनात्माऽनुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते ॥” इति । (संसर्गादिर्यथाशास्त्र एकत्वात् फलयोगतः । वाक्यार्थस्तद्वदेवात्र शृङ्गारादि रसो मतः ॥) तत्र व्यज्यमानतया व्यङ्ग्यो लक्ष्यते । अनुभवेन च तद्विषय इति मन्तव्यम् । नन्वेवं कथं रसतत्त्वमास्ताम् । किं कुर्मः । आम्नायसिद्धे किमपूर्वमेतत्संविद्विकासेऽधिगनागमित्वम् । इत्थं स्वयंग्राह्यमहार्हहेतुद्वन्द्वेन किं दूषयिता न लोकः ॥ ऊर्ध्वोर्ध्वमारुह्य यदर्थतत्त्वं धीः पश्यति श्रान्तिमवेदयन्ती । फलं तदाद्यैः परिकल्पितानां विवेकसोपानपरम्पराणाम् ॥ चित्रं निरालम्बनमेव मन्ये प्रमेयसिद्धौ प्रथमावतारम् । सन्मार्गलाभे सति सेतुबन्धपुरप्रतिष्ठादि न विस्मयाय ॥ तस्मात्सतामत्र न दूषितानि मतानि तान्येव तु शोधितानि । पूर्वप्रतिष्ठापितयोजनासु मूलप्रतिष्ठाफलमामनन्ति ॥ तर्ह्युच्यतां परिशुद्धतत्त्वम् । उक्तमेव मुनिना न त्वपूर्वं किञ्चित् । तथाह्याह—“काव्यार्थान् भावयतीति भावाः” इति (ना. शा. -७) तत्काव्यार्थो रसः । यथा हि ‘रात्रिमासत’ । ‘वपां (तै-ब्रा) तामग्नौ प्रादात्’ इत्यादावर्थितादिलक्षितस्याधिकारिणः प्रतिपत्तिमात्रादितिवृत्तप्ररोचितात्प्रथमप्रवृत्तादनन्तरमधिकैवोपात्तकालतिरस्कारेणैवास्ते संप्रददानीत्यादिरूपा संक्रमणादिस्वाभावा । यथादर्शनं प्रतिभाभावनाविध्युद्योगादिभाषाभिर्व्यवहृता प्रतिपत्तिस्तथैव काव्यात्मकादपि शब्दादधिकारिणोऽधिकाऽस्ति प्रतिपत्तिः । अधिकारी चात्र विमलप्रतिभानशालिहृदयः । तस्य च “ग्रीवाभङ्गाभिरामम् ।” इति (शाकु-अ. १) “उमापि नीलालक” इति (कुमा-३-६२) “हरस्तु किञ्चित्” (कुमा-३-६७) इत्यादिवाक्येभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं मानसी साक्षात्कारात्मिकाऽपहस्तिततत्तद्वाक्योपात्तकालादिविभागा तावत्प्रतीतिरुपजायते । तस्यां च यो मृगपोतकादिर्भाति तस्य विशेषरूपत्वाभावाद्भीत इति त्रासकस्यापारमार्थिकत्वाद्भयमेव परं देशकालाद्यनालिङ्गितम्, तत एव, ‘भीतोऽहं भीतोऽयं शत्रुर्वयस्यो मध्यस्थो’ वा इत्यादिप्रत्ययेभ्यो दुःखसुखादिकृतहानादिबुध्यन्तरोदयनियमवत्तया विघ्नबहुलेभ्यो विलक्षणं निर्विघ्नप्रतीतिनिग्राह्यं साक्षादिव हृदये निधीयमानं चक्षुषोरिव विपरिवर्तमानं भयानको रसः । तथाविधे हि भये नात्माऽत्यन्ततिरस्कृतो न विशेषत उल्लिखितः । एवं परोऽपि । तत एव न परिमितमेव साधारण्यम्, अपि तु विततम् । व्याप्तिग्रह इव धूमाग्न्योः, भयकम्पयोरेव वा तदत्र साक्षात्कारायमाणत्वे परिपोषिका नटादिसामग्री । यस्यां वस्तुतः स तां काव्यार्पितानां च देशकालप्रमात्रादीनां नियमहेतूनामन्योन्यप्रतिबन्धबलादत्यन्तमपसरणे, स एव साधारणीभावः सुतरां पुष्यति । अत एव सर्वसामाजिकानामेकघनतैव प्रतिपत्तेः सुतरां रसपरिपोषाय । सर्वेषामनादिवासनाचित्रीकृतचेतसां वासनासंवादात् । सा चाविघ्ना संविच्चमत्कारः ।तज्जो हि कम्पपुलकोल्लुकसनादिर्विकारः । चमत्कारो यथा— “अज्ज वि हरी चमक्कई कहकहविण मंदरेण दळिआइं । चंदकळाकंदळसच्छहाइं ळच्छीए अंगाई ॥” तथा हि—स चातृप्तिव्यतिरेकेणाविच्छिन्नो भोगावेश इत्युच्यते ।भुञ्जानस्याद्भुतभोगस्पन्दाविष्टस्य च मनःकरणं चमत्कार इति । स च साक्षात्कारस्वभावो मानसोऽध्यवसायो वा सङ्कल्पो वा स्मृतिर्वा तथात्वेन स्फुरन्नस्तु । यदाह— “रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् पर्यत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि ॥” (शाकु ५-) इत्यादि । (अत्र हि स्मरतीति या स्मृतिरुपदर्शिता सा न तार्किकप्रसिद्धा, पूर्वमेतस्यार्थस्याननुभूतत्वात् । अपि तु प्रतिभानापरपर्यायसाक्षात्कारस्वभावेयमिति ।) सर्वथा तावदेषास्ति प्रतीतिरास्वादात्मा यस्यां रतिरेव भाति । तत एव विशेषान्तरानुपहितत्वात्सा रसनीया सती न लौकिकी, न मिथ्या, नानिर्वाच्या, न लौकिकतुल्या, न तदारोपादिरूपा । एषैव चोपचयावस्थासु देशाद्यनियन्त्रणादनुकारोऽप्यस्तु, भावानुगामितया करणात् । विषयसामग्र्यपि भवतु विज्ञानवादावलम्बनात् । सर्वथा रसनात्मकवीतविघ्नप्रतीतिग्राह्यो भाव एव रसः । तत्र विघ्नापसारका विभावप्रभृतयः । तथा हि — लोके सकलविघ्नविनिर्मुक्ता संवित्तिरेव चमत्कारनिर्वेशरसनास्वादनभोगसमापत्तिलयविश्रान्त्यादिशब्दैरभिधीयते । विघ्नाश्चास्यां सप्त । प्रतिपत्तावयोग्यता संभावनाविरहरूपा ।(१) स्वगतत्वपरगतत्वनियमेन देशकालविशेषावेशः(२) निजसुखादिविवशीभावः(३) प्रतीत्युपायवैकल्यं(४) स्फुटत्वाभावो(५) अप्रधानता(६) संशययोगश्च(७) । तथाहि—संवेद्यमसंभावयमानः संवेद्ये संविदं विनिवेशयितुमेव न शक्नोति । का तत्र विश्रान्तिरिति प्रथमो विघ्नः । तदपसारणे हृदयसंवादो लोकसामान्यवस्तुविषयः । अलोकसामान्येषु तु चेष्टितेष्वखण्डितप्रसिद्धिजनितगाढारूढप्रत्ययप्रसरकारी प्रख्यातरामादिनामधेयपरिग्रहः । अत एव निस्सामान्योत्कर्षोपदेशव्युत्पत्तिप्रयोजने नाटकादौ प्रख्यातवस्तुविषयत्वादि नियमेन निरूपयिष्यते, न तु प्रहसनादौ एतच्च स्वावसर एव वक्ष्याम इत्यास्तां तावत् । स्वैकगतानां च सुखदुःखसंविदामास्वादे यथासंभवं तदपगमभीरुतया वा तत्परिरक्षाव्यग्रतया वा तत्सदृशार्जिजीषया वा तज्जिहासया वा तत्प्रचिख्यापयिषया वा तद्गोपनेच्छया वा प्रकारान्तरेण वा संवेदनान्तरसमुद्गम एव परमो विघ्नः । परगतत्वनियमभाजामपि सुखदुःखानां संवेदने नियमेन स्वात्मनि सुखदुःखमोह- माध्यस्थ्यादिसंविदन्तरोद्गमनसंभावनादवश्यंभावी विघ्नः । तदपसारणे ‘कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र’ (ना. शा. ५-१५८) इत्यादिना (पूर्वरङ्गविधिं प्रतीति)पूर्वरङ्गानिगूहनेन (“नटी विदूषको वापि” इति लक्षित)प्रस्तावनावलोकनेन च यो नटरूपताधिगमस्तत्पुरस्सरः प्रतिशीर्षकादिना तत्प्रच्छादनप्रकारोऽभ्युपायः अलौकिकभाषादिभेदलास्याङ्गरङ्गपीठ275मण्डपगतकक्ष्यादिपरिग्रहनाट्यधर्मिसहितः । तस्मिन् हि सति ‘अस्यैवात्रैवैतर्ह्यैव च सुखं दुःखं वा’ इति न भवति प्रतीतिः,स्वरूपस्य निह्नवात्, रूपान्तरस्य चारोपितस्यप्रतिभासविश्रान्तिवैकल्येन स्वरूपे विश्रान्त्यभावात् । सत्यतदीयरूपनिह्नवमात्र एव पर्यवसानात् । तथा हि—आसीनपाठ्यपुष्पगन्धिकादि लोके न दृष्टम् । न च तन्न किञ्चित् । कथञ्चित्संभाव्यत्वात् इति एष सर्वो मुनिना साधारणीभावसिद्ध्या रसचर्वणोपयोगित्वेन परिकरबन्धः समाश्रित इति तत्रैव स्फुटीभविष्यतीति तदिह तावन्नोद्यमनीयम् । ततः स एष स्वपरनियतताविघ्नापसरणप्रकारो व्याख्यातः । तथा निजसुखादिविवशीभूतश्च कथं वस्त्वन्तरे संविदं विश्रमयेदिति तत्प्रत्यूहव्यपोहनाय प्रतिपदार्थनिष्ठैः साधारण्यमहिम्ना सकलभोग्यत्वसहिष्णुभिः शब्दादिविषयमयैरातोद्यगानविचित्रमण्डपपदविदग्धगणिकादिभिरुपरञ्जनं समाश्रितम् । योनाहृदयोऽपि हृदयवैमल्यप्राप्त्या सहृदयीक्रियते । उक्तं हि “दृश्यं श्रव्यं च” (ना. शा. १-११) इति । किञ्च प्रतीत्युपायानामभावे कथं प्रतीतिः? अस्फुटप्रतीतिकारिशब्दलिङ्गसम्भवेऽपि न प्रतीतिर्विश्राम्यति । स्फुटप्रतीतिरूपप्रत्यक्षोचितप्रत्ययसाकाङ्क्षत्वात् । यथाऽऽहुः ‘सर्वा चेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरा’ (न्यायसू. भा. १-१-१३) इति स्वसाक्षात्कृते आगमानुमानशतैरप्य नन्यथाभावस्य स्वसंवेदनात् । अलातचक्रादौ साक्षात्कारान्तरेणैव बलवता तप्तमित्यपसारणादिति लौकिकस्तावदयं क्रमः । तस्मात्तदुभयविघ्नविघातेऽभिनया लोकधर्मिवृत्तिप्रवृत्त्युपस्कृताः समभिषिच्यन्ते । अभिनयनं हि सशब्दलिङ्गव्यापारविसदृशमेव प्रत्यक्षव्यापारकल्पमिति निश्चेष्यामः । अप्रधाने च वस्तुनि कस्य संविद्विश्राम्यति ? तस्यैव प्रत्येयस्य प्रधानान्तरं प्रत्यनुधावतः स्वात्मन्यविश्रान्तत्वात् । अतोऽप्रधानत्वं जडे विभावानुभाववर्गे व्यभिचारिनिचये च संविदात्मकेऽपि नियमेनान्यमुखप्रेक्षिणि संभवतीति तदतिरिक्तः स्थाय्येव तथा चर्वणापात्रम् । तत्र पुरुषार्थनिष्ठाः काश्चित्संविद इति प्रधानम् । तद्यथा—रतिः कामः तदनुषङ्गिधर्मार्थनिष्ठा; क्रोधस्तत्प्रधानेष्वर्थनिष्ठः; कामधर्मपर्यवसितोऽप्युत्साहः; समस्तधर्मादिपर्यवसितः शमश्च तत्त्वज्ञानजनितनिर्वेदप्रायोऽपि भावो मोक्षोपाय इति तावदेषां प्राधान्यम् । यद्यपि चैषामप्यन्योन्यं गुणभावोऽस्ति तथापि तत्तत्प्रधाने रूपके तत्तत्प्रधानं भवतीति रूपकभेदपर्यायेण सर्वेषां प्राधान्यमेषां लक्ष्यते । अदूरभागाभिनिविष्टदृशात्वेकस्मिन्नपि रूपके पृथक्प्राधान्यम् । तत्र सर्वेऽमी सुखप्रधानाः, स्वसंविच्चर्वणरूपस्यैकघनस्य प्रकाशस्यानन्दसारत्वात् । तथा हि—एकघनशोकसंविच्चर्वणेऽपि लोकेऽस्ति स्त्रीलोकस्य हृदयविश्रान्तिरन्तरायशून्यविश्रान्तिशरीरत्वात् । अविश्रान्तिरूपतैव दुःखम् । तत एव कापिलैर्दुःखस्य चाञ्चल्यमेव प्राणत्वेनोक्तं रजोवृत्तितां वदद्भिरित्यानन्दरूपता सर्वरसानाम् । किन्तूपरञ्जकविषयवशात्केषामपि कटु किम्ना अस्ति । स्पर्शो वीरस्येव । स हि क्लेश सहिष्णुतादिप्राण एव । एवं रत्यादीनां प्राधान्यम् । हासादीनां तु सातिशयं सकललोकसुलभविभावतयोपरञ्जकत्वमिति प्राधान्यम् । अत एवानुत्तमप्रकृतिषु बाहुल्येन हासादयो भवन्ति । पामरप्रायः सर्वोऽपि हसति, शोचति, बिभेति, परनिन्दामाद्रियते, अल्पसुभाषितत्वेन च सर्वत्र विस्मयते । रत्याद्यङ्गतया तु पुमर्थोपयोगित्वमपि स्यादेषाम् । एतद्गुणप्रधानभावकृत एव च दशरूपकादिभेद इति वक्ष्यामः । स्थायित्वं चैतावतामेव । जात एव हि जन्तुरियतीभिः संविद्भिः परीतो भवति । तथा हि— “दुःखसंश्लेषविद्वेषी सुखास्वादनसादरः ।” इति न्यायेन सर्वो रिरंसया व्याप्तः स्वात्मन्युत्कर्षमानितया परमुपहसन्नभीष्टवियोगसंतप्तस्तद्धेतुषु कोपपरवशोऽशक्ततया च ततो भीरुः, किञ्चिदार्जिजीषुरप्यपरिचितवस्तुविषयवैमुख्यात्मकतयाक्रान्तः, किञ्चिदनभीष्टतयाऽभिमन्यमानस्तत्तत्स्वकर्तव्यदर्शनसमुदितविस्मयः किञ्चिच्च जिहासुरेव जायते । न ह्येतच्चित्तवृत्तिवासनाशून्यः प्राणी भवति । केवलं कस्यचित्काचिदधिका चित्तवृत्तिः काचिदूना; कस्यचिदुचितविषयनियन्त्रिता कस्यचिदन्यथा । तत्काचिदेव पुमर्थोपयोगिनीत्युपदेश्या । तद्विभागकृतश्चोत्तमप्रकृत्यादिव्यवहारः । ये पुनरमी ग्लानिशङ्काप्रभृतयश्चित्तवृत्तिविशेषास्ते समुचितविभावाज्ज गन्मध्येऽपि न भवन्त्येव । तथा हि—रसायनमुपयुक्तवतो मुनेर्ग्लान्यालस्यश्रमप्रभृतयो नोत्तिष्ठान्ति । यस्यापि वा भवन्ति विभावबलात्तस्यापि हेतुप्रक्षये क्षीयमाणाः संस्कारशेषतां तावत् नावश्यमनुबध्नन्ति । उत्साहादयस्तु संपादितस्वकर्तव्यतया प्रलीनकल्पा अपि संस्कारशेषतां नातिवर्तन्ते, कर्तव्यान्तरविषयस्योत्साहादेरखण्डनात् । यथाह पतञ्जलिः —“न हि चैत्र एकस्यां स्त्रियां रक्त इत्यन्यासु विरक्तः ।” (पातञ्जल. व्यास. भा-२-४ ) इत्यादि । तस्मात्स्थायिरूपचित्तवृत्तिसूत्रस्यूता एवामी व्यभिचारिणः स्वात्मानमुदयास्तमयवैचित्र्यशतसहस्रधर्माणं प्रतिलभमाना रक्तनीलादिसूत्रस्यूतविरलभावो(गो) पलम्भनसम्भावितभङ्गीसहस्रगर्भस्फटिककाचाभ्रकपद्मरागमरकतमहानीलादिमयगोलकवत्तस्मिन् सूत्रे स्वसंस्कारवैचित्र्यमनिवेशयन्तोऽपि तत्सूत्रकृतमुपकारसन्दर्भं बिभ्रतः स्वयं च विचित्रार्थस्थायिसूत्रं च विचित्रयन्तोऽन्तरान्तरा शुद्धमपि स्थायिसूत्रं प्रतिभासावकाशमुपनयन्तोऽपि पूर्वापरव्यभिचारिरत्नच्छायाशबलिमानमवश्यमानयन्तः प्रतिभासन्त इति व्यभिचारिण उच्यन्ते । तथा हि—ग्लानोऽयमित्युक्ते कुत इति हेतुप्रश्नेना स्थायितास्य सू्च्यते, न तु राम उत्साहशक्तिमानित्यत्र हेतुप्रश्नमाहुः । अत एव विभावास्तत्रोद्बोधकाः सन्तः स्वरूपोपरञ्जकत्वं विदधाना रत्युत्साहादेरुचितानुचितत्वमात्रमावहन्ति । न तु तदभावे सर्वथैव ते निरुपाख्याः, वासनात्मना सर्वजन्तूनां तन्मयत्वेनोक्तत्वात् । व्यभिचारिणां तु स्वविभावाभावे नामापि नास्तीति वितनिष्यते चैतद्यथायोगं व्याख्यावसरे । एवमप्रधानत्वनिरासः स्थायिनिरूपणायां ‘स्थायिथावान् रसत्वम्’ (ना. शा. अ. ६)इत्यनया सामान्यलक्षणशेषभूतया विशेषलक्षणनिष्ठया च कृतः । तत्रानुभावानां विभावानां व्यभिचारिणां च पृथक्स्थायिनि नियमो नास्ति, बाष्पादेरानन्दाक्षिरोगादिजत्वदर्शनात्, व्याघ्रादेश्च क्रोधभयादिहेतुत्वात् श्रम चिन्तादेरुत्साहभयाद्यनेकसहचरत्वावलोकनात् । सामग्री तु न व्यभिचारिणी। तथा हि—बन्धुविनाशो यत्र विभावः परिदेविताश्रुपातादिस्त्वनुभावः चिन्ताश्च दैन्यादि व्यभिचारी सोऽवश्यं शोक एवत्येवं संशयोदये शङ्कात्मकविघ्नशमनाय संयोग उपात्तः । तत्र लोकव्यवहारे कार्यकारणसहचारात्मकलिङ्गदर्शने स्थाय्यात्मपरचित्तवृत्त्यनुमानाभ्यासपाटवादधुना तैरेवोद्यानकटाक्षवीक्षादिभिर्लौकिकीं कारणत्वादिभुवमतिक्रान्तैर्वि भावनानु भावनासमुपरञ्जकत्वमात्रप्राणैः, अत एवालौकिकविभावादिव्यपदेशभाग्भिः प्राच्यकारणादिरूपसंस्कारोपजीवनख्यापनाय विभावादिनामधेयव्यपदेश्यैर्भावाध्यायेऽपि वक्ष्यमाणस्वरूपभेदैर्गुणप्रधानतापर्यायेण सामाजिकधियि सम्यग्योगं सम्बन्धमैकाग्र्यं वाऽसादितवद्भिरलौकिकनिर्विघ्नसंवेदनात्मकचर्वणागोचरतां नीतोऽर्थश्चर्व्यमाणतैकसारो न तु सिद्धस्वभावः तात्कालिक एव, न तु चर्वणातिरिक्तकालावलम्बी स्थायिविलक्षण एव रसः । न तु यथा शङ्कुकादिभिरभ्यधीयत, “स्थाय्येव विभावादिप्रत्याय्यो रस्यमानत्वाद्रस उत्यते” इति । एवं हि लोकेऽपि किं न रसः । असतोऽपि हि यत्र रसनीयता स्यात्तत्र वस्तुसतः कथं न भविष्यति? तेन स्थायिप्रतीतिरनुमितिरूपा वाच्या । न रसः । अत एव सूत्रे मुनिना स्थायिग्रहणं न कृतम् । तत्प्रत्युत शल्यभूतं स्यात् । केवलमौचित्यादेवमुच्यते स्थायी रसीभूत इति । औचित्यं तु तत्स्थायिगतत्वेन कारणादितया प्रसिद्धानामधुना चर्वणोपयोगितया विभावादित्वावलम्बनात् । तथा हि लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का रसता? तेनालौकिकचमत्कारात्मा रसास्वादः स्मृत्यनुमानलौकिक संवेदनविलक्षण एव । तथाहि—लोकिकेनानुमानेन संस्कृतः प्रमदादि न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते । अपि तु हृदयसंवादात्मकसहृदयत्वबलात्पूर्णीभविष्यद्रसास्वादाङ्कुरीभावेनानुमानस्मृत्यादिसोपानमनारुह्यैव तन्मयीभावोचितचर्वणाप्राणतया । न च सा चर्वणा प्राङ्मानान्तरात् (जाता) येनाधुना स्मृतिः स्यात् । न चात्र लौकिकप्रत्यक्षादिप्रमाणव्यापारः । किन्त्वलौकिकविभावादिसंयोगबलोपनतैवेयं चर्वणा । सा च प्रत्यक्षानुमानागमोपमानादिलौकिकप्रमाणजनितरत्याद्यवबोधतः तथा योगिप्रत्यक्षजनितटस्थपरसंवित्तिज्ञानात्सकलवैषयिकोपरागशून्यशुद्धपरयोगिगतस्वानन्दैकघनानुभवाच्च विशिष्यते । एतेषां यथायोगमर्जनादिविघ्नान्तरोदयात्ताटस्थ्यहेतुकेनास्फुटत्वेन विषयावेशवैवश्येन* च* सौन्दर्यविरहात् । अत्र तु स्वात्मैकगतत्वनियमासंभवात् न विषया*वेशवैवश्यम्, स्वानुप्रवेशात्परगतत्वनियमाभावात् न ताटस्थ्य(हेतुका) स्फुटत्वं तद्विभावादिसाधारण्यवशसंप्रबुद्धोचितनिजरत्यादिवासनावेशवशाच्च न विघ्नान्तरादीनां सम्भव इत्यवोचाम बहुशः । अत एव विभावादयो न निष्पत्तिहेतवो रसस्य, तद्बोधापगमेऽपि रससंभवप्रसङ्गात् । नापि ज्ञप्तिहेतवः येन प्रमाणमध्ये पतेयुः । सिद्धस्य कस्यचित्प्रमेयभूतस्य रसस्याभावात् । तर्हि किमतद्विभावादय इति । अलौकिक एवायं चर्वणोपयोगी विभावादिव्यवहारः । क्वान्यत्रेत्थं दृष्टमिति चेद्भूषणमेतदस्माकमलौकिकत्वसिद्धौ । पानकरसास्वादोऽपि किं गुडमरीचादिषु दृष्ट इति समानमेतत् । नन्वेवं रसोऽप्रमेयः स्यात् । एवं युक्तं भवितुमर्हति—रस्यतैकप्राणो ह्यसौ न प्रमेयादिस्वभावः । तर्हि सूत्रे निष्पत्तिरिति कथम्? नेयं रसस्य, अपि तु तद्विषयरसनायाः । तन्निष्पत्त्या तु यदि तदेकायत्तजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरुच्यते तन्न कश्चिदत्र दोषः । सा च रसना न प्रमाणव्यापारो न कारकव्यापारः । स्वयं तु नाप्रामाणिकी । स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपैव; किन्तु बोधान्तरेभ्यो लौकिकेभ्यो विलक्षणैव, उपायानां विभावादीनां लौकिकवैलक्षण्यात् । तेन विभावादिसंयोगाद्रसना यतो निष्पद्यतेऽतस्तथाविधरसनागोचरो लोकोत्तरोऽ र्थो रस इति तात्पर्यं सूत्रस्य । अयमत्र संक्षेपः । मुकुटप्रतिशीर्षकादिना तावन्नटबुद्धिराच्छाद्यते । गाढप्राक्तनसंवित्संस्काराच्च काव्यबलानीयमानापि न तत्र रामधीर्विश्राम्यति । अत एवोभयदेशकालत्यागः । रोमाञ्चादयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दृष्टास्तत्रापि लोकिका ( त्रावलोकिता) देशकालानियमेन तत्र रतिं गमयन्ति । यस्यां स्वात्माऽपि तद्वासनावत्त्वादनुप्रविष्टः । अत एव न तटस्थतया रत्यवगमः । न च नियतकारणतया, येनार्जनाभिषङ्गादि सम्भावना । न च नियतपरात्मैकगततया । येन दुःखद्वेषाद्युदयः । तेन साधारणीभूता सन्तानवृत्तेरेकस्या एव वा संविदो गोचरीभूता रतिः शृङ्गारः । साधारणी भावना च विभावादिभिरिति । तत्र विभावप्राधान्यस्य धामणिमया (प्राधान्येन साधारणीभावो यथा—) “केलीकन्दलितस्य विभ्रममधो(:)धुर्यं वपुस्ते दृशो- र्भङ्गी भङ्गुरकामकार्मुकमिदं भ्रूर्नर्मकर्मक्रमः । आपाते(घ्रातो)ऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्माऽ ऽसवः सत्यं सुन्दरि वेध सस्त्रिजगतीसारं त्वमेका कृतिः ॥” अत्र च विभावकृतं तत्सौन्दर्यं प्राधान्येन भाति । तदनुगतत्वेन केलीविभ्रमभङ्गुरनर्मादिपद महिम्ना चानुभाववर्गो भङ्गीक्रमविकारादिशब्दबलाच्च व्यभिचारिवर्गः प्रतिभातीत्यत एव नास्फुटत्वाशङ्काऽत्र रत्यास्वादमये शृङ्गारे विधेया । अनुभावप्राधान्यं यथा-शुद्धसारस्वतप्रवाहपवित्रसकलवाङ्मयमहार्णवपूर्णभावसंपादनद्विजराजस्येन्दुराजस्य “यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निस्थेमनी लोचने यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत् । दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयोः कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः ॥” अत्र विश्रम्येति बहुश इति प्रतिदिनमिति च पदसमर्पितो(ऽभिलाषचिन्तौत्सुक्यनिद्राधृतिग्लान्यालस्यश्रमस्मृतिवितर्कादि) व्यभिचारिगणः कृष्णइति पदार्पितश्च विभावो गुणत्वेन प्रतिभासते । विश्रान्तिलक्षणस्तम्भविलोकनवैचित्र्यगात्रतानवतारतम्यपुलकवैवर्ण्यप्रभृतिस्त्वनुभावसञ्चयः प्रधानतया (प्रतिभासते)। व्यभिचारिणां तु प्राधान्यं तद्विभावानुभावप्राधान्यकृतम् । तत्राद्यम् । यथा— “आत्तमात्तमधिकान्तमुक्षितुं कातरा शफरशङ्किनी जहौ । अञ्जलौ जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरलाञ्छितम् ॥” इत्यत्र सुकुमारमुग्ध प्रमदाजनभूषणभूतस्य व्यभिचारिवर्गस्य वितर्कत्रासशङ्कादेः प्राधान्यं तद्विभावानां सौन्दर्यातिशयकृतां प्राधान्यात् । आत्तमित्याद्यर्पितानुभाववर्गस्तु तदनुयायी । एवं द्वयप्राधान्ये सर्वप्राधान्ये चोदाहार्यम् । किन्तु समप्राधान्य एव रसास्वादस्योत्कर्षः। तच्च प्रबन्ध एव भवति । वस्तुतस्तु दशरूपक एव । यदाह वामनः—“सन्दर्भेषु दशरूपकं श्रेयः। तद्विचित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्” (काव्यालं-सू. १-३३०-३१) इति । तद्रूपसमर्पणया तु प्रबन्धे भाषावेषप्रवृत्त्यौचित्यादिकल्पनात् । तदुपजीवनेन मुक्तके । तथा च तत्र सहृदयाः पूर्वापरमुचितं परिकल्प्य ईदृगत्र वक्ताऽस्मिन्नवसरे इत्यादि बहुतरं पीठबन्धरूपं विदधते । तेन ये काव्याभ्यासप्राक्तनपुण्यादिहेतुबलादिति(भिः) सहृदयास्तेषां परिमितविभावाद्युन्मीलनेऽपि परिस्फुट एव साक्षात्कारकल्पः काव्यार्थः स्फुरति । अत एव तेषां काव्यमेव प्रीतिव्युत्पत्तिकृदनपेक्षितनाट्यमपि । तेषामपि तु नाट्यं “निपतिताः स्फुरिताः शशिरश्मयः” इति न्यायेन सुतरां निर्मलीकरणम् । अहृदयानां च तदेव नैर्मल्याधायि । यत्र पति(प्रती)ता गीतवाद्यगणिकादयो न व्यसनितायै पर्यवस्यन्ति नाट्योपलक्षणात् । तत्र च नटो ध्यायिनामिवेदं ध्यानपदम् । न हि तत्रायमेव सिन्दूरादिमयो वासुदेवः स्मरणीय इति प्रतिपत्तिः। अपि तु तदुपायद्वारेणातिस्फुटीभूतसङ्कल्पगोचरो देवताविशेषो ध्यायिनां फलकृत् । तद्वन्नटप्रक्रिया द्वारोदितातिस्फुटाध्यवसायविषयीकृतो नियतदेशकालाद्यस्पृष्टो ‘अत इदं फलम्’ इति विधिस्थानीयोऽर्थो व्युत्पत्तिं वितरति । युते (यत्र) दृश्या(दृश्येऽ)न्यनियमादौ चित्तवृत्त्यादौ वा न बाधकोदयः सम्यग्ज्ञानभूतं ह्येवेदं पूर्णम् । तेन राम इत्येव प्रतीतिर्न त्वयं (यं न) रामोऽन्योऽयमिति। स्फुटीकरिष्यते चैतदग्रतः । तंत्रालौकिकोऽयमर्थो न दृष्टान्तमन्तरेण हृदयङ्गमो भवेदित्याशयेनाह—को दृष्टान्त इति । बहूनां संयोगादपूर्वो रस उत्पद्यमानः क्व दृष्ट इत्यर्थः । अत्र प्रश्ने भाष्येण प्रतिवचनमाह—यथेत्यादिना आप्नुवन्तीत्यन्तेन । व्यञ्जनमुपसेचनद्रव्यम् । तच्च नानान्तप्रम(नानातिक्तम) धुरचु क्रादिभेदादधिकाञ्जिकादि । ओषधयश्चिञ्चागोधूमदलहरिद्रादयः।द्रव्यं गुडादि। एषां पाकक्रमेण सम्यग्योजनारूपात्कुशलसम्पाद्यात्संयोगात् । षाडवादय इति लोकप्रसिद्धेभ्यः परस्परविविक्तेभ्यो मधुरतिक्ताम्ललवणकटुकषायेभ्यो मिश्रेभ्यश्च विलक्षणः षाडवशब्दवाच्यः । तत्प्रधाना बहुतरा रसनयोग्याः क्रियन्ते । तथैव नानाभूतैर्विभावादिभिरुप समीपं प्रत्यक्षकल्पतां गता लोकापेक्षया ये स्थायिनो भावास्ते रस्यमानतैकजीविनं रसत्वं तत्र प्रतिपद्यन्ते । एतदुक्तं भवति—पाकरूपया सम्यग्योजनया तावदलौकिको रसो जायते । तत्र च प्रधानत्वेन जलस्य रसाभिव्यञ्जकत्वमिति व्यञ्जनं विभावस्थानीयम् । चिञ्चाहरिद्राद्यनुभावप्रायम् । द्रव्याणि तु गुडा(दीनि) तदीयचुक्रादिरसविलक्षणमधुरादियोगद्व्यभिचारिकल्पम् । स्वात्मनि तदुपजीवनेन च परत्र च स्वरससङ्क्रमणया वैचित्र्याधायकत्वात् । अत्र तु स्थायिकल्पस्तन्मिश्रणासमयभावी रसविशेषो विभावकल्पव्यञ्जनजनितो मन्तव्यः । स हि लौकिकः । अयन्तु कुशलैकनिर्वर्त्यस्तद्विदां रसनीयो भवति । तेनाद(दनीय)स्येत्यध्याहारो न युक्तः। यथा हि दार्ष्टान्तिकसूत्रे स्थायिग्रहणं शल्यकल्पमिति त्रयमेवोपात्तं तथा दृष्टान्तेऽपि त्रयस्यैवोपादानं युक्तम् । एवं सूत्रं व्याख्याय लक्षणपदं परीक्षितुमाक्षिपति—रस इति क इत्यादिना । मधुरादौ पारदे विषे सारे जलसंस्कारेऽभिनिवेशे क्वाथे देहधातोर्नि(तौ नि)र्यासे वाऽयं प्रसिद्धो न त्वन्यत्र । तेन रस इति पदस्य शृङ्गारादिषु प्रवर्तितस्य कोऽर्थः । कि प्रवृत्तिनिमित्तं कथ्यते स्वाभिधेयनियमाय शब्देन यदि वा तत्प्रयोक्तृप्रतिपत्तृभिरिति । अर्थः प्रवृत्तिनिमित्तम् । अत्रोत्तरम् । आस्वाद्यत्वात् । प्रवृत्तिहेतोर्यतः प्रश्नस्तेनोत्तरं हेतुविभक्त्यैव दत्तम् । तेन क्रिया प्रवृत्तिनिमित्तमस्येत्युक्तं भवति । यस्तु भङ्क्त्वा व्याचष्टे—रस इति योऽयं (कोऽयं) शब्दः । तत्रोत्तरम् । पदार्थः। उच्यत इति । तस्यानेनेत्यध्याहारं विना प्रकृतपदार्थवाचकोऽयं शब्द इति (न)तात्पर्यकल्पनं विना नातीव सङ्गतमुत्तरम् । प्रश्नमन्तरेण चास्वाद्यत्वादित्यल्पपदप्रायमित्यास्तामेतत् । अथ प्रवृत्तिनिमित्तं व्याक्षिपति—कथमास्वाद्यत इति । आस्वादनं हि रसनेन्द्रियजज्ञानं प्रसिद्धमिति भावः । अत्रोपचरितक्रियाश्रयेणोत्तरमाह—यथा नानेत्यादिना । यथातथाशब्दाभ्यां सादृश्यमत्रोपचारे निमित्तमिति दर्शयति । तत्र भोग्यस्य भोक्तुः फलस्य च साम्यं दर्शयति । यथा हि व्यञ्जनसंस्कृतेऽन्ने आस्वाद्यता । एकाग्रमनसि च भोक्तर्या स्वादयितृता । अन्यचित्तस्य भुञ्जानस्याप्यास्वादाभिमानाभावात् । प्रहर्ष (प्यायजीवन)पुष्टिबलारोग्याणां चास्वादफलता । तथाभिनयव्यञ्जिते स्थायिशब्दव्यपदेश्ये रसे आस्वाद्यता । एकाग्रमनसि च सामाजिके तन्मयीभूत आस्वादयितृता । हर्षप्रधानानां धर्मादिव्युत्पत्तिवैदग्ध्यादीनामास्वादफलत्वमिति कर्मकर्तृफलसादृश्याद्विभावादिजः प्रतीतिविशेषो रसनाक्रियेति व्यपदिष्ट इति तात्पर्यम् । येन सुमनसो भुञ्जाना हर्षादींश्च यान्ति तेन रसानास्वादयन्तीत्यनेन शब्देन । अभितः सर्वत्र । विशेषेण अन्यभोक्तृविलक्षणतया । आ समन्तात् । ख्याताः प्रसिद्धाः । यथा चैते तथा प्रेक्षका अपि । तेन तेऽपि स्थायिनः आस्वादयन्तीति आभिमुख्येन सादृश्ये व्याख्याता अस्माभिर्व्यवहृताः । अत्रोपसंहारः। तस्मान्नाट्यरसाः । अन्ये वादिशब्देन शोकादीनामत्र सङ्ग्रहः । स च न युक्तः । सामाजिकानां हि हर्षैकफलं नाट्यं न शोकादिफलम् । तथात्वे निमित्ताभावात्तत्परिहारप्रसङ्गाच्चेति मन्यमाना हर्षाश्चाधिगच्छन्तीति पठन्ति । एवं ग्रन्थयोजनायां स्पष्टयां यत् कैश्चिदत्र चोदितं दृष्टान्ते आत्मा रसना मनश्चेति त्रयम् । प्रकृते तु रसनै वेति । परिहृतं चात्मन एवात्र स्थानान्तरसङ्क्रान्तस्य मनःस्थानीयता । मनसश्च रसनास्थानीयतेति । तत्सर्व वृथा नाट्यमात्रम् । उपचारबीजस्य सादृश्यस्यात्र प्राधान्येन प्रतिपिपादयिषितत्वादित्यास्ताम् । एवं रसत्वं केन तेषामिति यत्प्रश्नितं तत्प्रतिसमाहितम्। अत्रेति भाष्ये । अनुवंशे भवौ शिष्याचार्यपरम्परासु वर्तमानौ श्लोकाख्यौ वृत्तविशेषौ सूत्रार्थसंक्षेपप्रकटीकरणेन कारिकाशब्दवाच्यौ भवतः। तौ पठति—यथेत्यादि । मधुरादिभेदाद्वहूनि द्रव्याणि गुडादीनि । बहुभिरिति दधिकाञ्जिकादिभिः । अनेन विभावभेदं रसभेदे हेतुत्वेन सूचयति । भुञ्जाना आस्वादयन्तीति । रसनाव्यापाराद्भोजनादधिको यो मानसो व्यापारः स एवास्वादनमिति दर्शयति । एतदुक्तं भवति—न रसनाव्यापार आस्वादनम् । अपि तु मानस एव । स चात्राविकलोऽस्ति । केवलं लोके रसनाव्यापारानन्तरभावी स प्रसिद्ध इत्युपचार इह दर्शित इति। (शुद्धतत्स्वरूपज्ञानस्वभावा) अत्र भावा विभावव्यभिचारिणः। आभिनया अनुभावा एव। (इयं (दं) पृथग्वचनं प्राधान्यात् । तैर्ये सम्यग्बद्धा हृदयसंवादक्रमेण तन्मयीभावापन्नप्रमातृभूम्यभेदमुपसम्प्राप्ता अचिन्त्याः स्थायिनः तान् आ समन्तात्साधारणीभावेन निर्विघ्नप्रतिपत्तिवशात् । मनसा इन्द्रियान्तरविघ्नसंभावनाशून्येन स्वादयन्ति स्वपरविवेकशून्यस्वादचमत्कारपरवशतया लौकिकात्प्रत्ययादुपार्जनादिविघ्नबहुलाद्योगिप्रत्ययाच्च विषयास्वादशून्यतापरुषाद्विलक्षणाकारसुखदुःखादिविचित्रवासनानुवेधोपनतह्यद्यतातिशयसंविच्चर्वणात्मना भुञ्जते । बुधा इति पूर्वो (र्णो)पयोगो लौकिकानां प्रत्यक्षादीनामत्र दर्शितः। एतदुपसंहरति—तस्मादिति । नाट्यात्समुदायरूपाद्रसाः । यदि वा नाट्यमेव रसाः । रससमुदायो हि नाट्यम् । (न)नाट्य एव च रसाः । काव्येऽपि नाट्यायमान एव रसः । काव्यार्थविषये हि प्रत्यक्षकल्पसंवेदनोदये रसोदय इत्युपाध्यायाः । यदाहुः काव्यकौतुके— “प्रयोगत्वमनापन्ने काव्ये नास्वादसम्भवः ।” इति । “वर्णनोत्कलिताभोगप्रौढोक्त्या सम्यगर्पिताः । उद्यानकान्ताचन्द्राद्या भावाः प्रत्यक्षवत्स्फुटाः ॥” इति ॥ अन्ये तु काव्येऽपि गुणालङ्कारसौन्दर्यातिशयकृतं रसचर्वणमाहुः । वयं तु ब्रूमः—काव्यं तावन्मुख्यतो दशरुपकात्मकमेव । तत्र ह्युचितैर्भाषावृत्तिकाकुनैपथ्यप्रभृतिभिः पूर्यते रसवत्ता । सर्गबन्धादौ हि नायिकाया अपि संस्कृतैवोक्तिरित्यादि बहुतरमनुचितं केवलं शक्तिरहितत्वाद्व्यावर्ण्यते । तावतीव ह्यद्यमिति न्यायेनानौचित्यं न प्रतिहारि (न प्रतिभाति ) । तत एवोच्यते ‘सन्दर्भेषु दशरूपकम्’ (वामन. का) इति । तेन तदंश(दङ्ग)सन्ध्यादिसङ्घटनमुद्धृत्य सर्गबन्धादि यावन्मुक्तं(वतकम्)। यत्तु दशरूपकं तस्य योऽर्थस्तदेव नाट्यम् । यद्वक्ष्यते ‘नाट्यस्यैषा तनूः’ (ना. शा. १४-२) इति तस्य हृदयसंवादतारतम्यापेक्षया श्रोतृप्रतिपत्तृस्फुरणं स्फुटास्फुटत्वेनातिविचित्रम् । तत्र ये स्वभावतो निर्मलमुकुरहृदयास्तत एव संसारोचितक्रोधमोहाभिलाषपरवशमनसो न भवन्ति तेषां तथाविधदशरूपकाकर्णनसमये साधारणरसनात्मकचर्वणग्राह्यो रससञ्चयो नाट्यलक्षणः स्फुट एव । ये त्वतथाभूतास्तेषां प्रत्यक्षोचिततथाविधचर्वणालाभाय नटादिप्रक्रिया । स्वगतक्रोधशोकादिसङ्कटहृदयग्रन्थिभञ्जनाय गीतादिप्रक्रिया च मुनिना विरचिता । सर्वानुग्राहकं हि शास्त्रमिति न्यायात् । तेन नाट्य एव रसा न लोक इत्यर्थः । काव्यञ्च नाट्यमेव । अत एव च नटे न रसः। कुत्र तर्हि । विस्मृतिशीलो न बोध्यते । उक्तं हि देशकालप्रमातृभेदानियन्त्रितो रस इति केयमाशङ्का । नटे तर्हि किम् । आस्वादनोपायः । अत एव च पात्रमित्युच्यते । न हि पात्रे मद्यास्वादः । अपि तु तदुपायकः । तेन प्रमुखमात्रे नटोपयोग इत्यलम् । चित्रपुस्ताद्यपि च नाट्यस्यैवार्थभागाभिष्यन्दो यथा सर्गबन्धादि शब्दभागाभिष्यन्दः । एतच्च ‘योऽर्थो हृदयसंवादी ।’ (ना.शा.७.१०) इत्यत्र वितत्य वक्ष्यामः । अन्ये त्वभिनयादिसामग्रीमयं बहिर्दृश्यमानं नाट्यं नटधर्मः कर्म रूपमित्याशयेन नाट्याद्रसा इत्याहुः । स्मृता इति सम्प्रदायाविच्छेदं दर्शयति । ये तु रत्याद्यनुकरणरूपं रसमाहुः अथ चोदयन्ति शोकः कथं सुखहेतुरिति । परिहरन्ति च अस्ति कोऽपि नाट्यगतानां विशेष इति । तत्र चोद्यं तावदसत् । शोको हि प्रतीयमानः किं स्वात्मनि प्रत्येतुर्दुःखं वितनोतीति नियमः । शत्रुदुःखे प्रहर्षात् । अन्यत्र च मध्यस्थत्वात् । उत्तरं तु भावना वस्तु स्वभावमात्रेणे(तत्रे)ति न किञ्चिदत्र तत्त्वम् । अस्मन्मते संवेदनमेवानन्दनघनमास्वाद्यते । तत्र का दुःखाशङ्का । केवलं तस्यैव चित्रताकरणे रतिशोकादिवासनाव्यापारः। तदुद्बोधने चाभिनायादिव्यापारः। (

etadupasaṃharatyevamityādinā | evamuddeśavibhāgabhedena dvidhā saṅgrahamabhidhāya lakṣaṇaparīkṣe vaktuṃ pratijānīte—ataḥparamiti | sūtragranthavikalpanamiti pāṭhaḥ | sūtraṃ sūtrakaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmi| tenaiva ca kārikā saṅgṛhītā | grantho bhāṣyam | tatkṛtaṃ ca vikalpanamākṣepapratisamādhānātmakamiti parīkṣā niruktaśabdavācyā pratijñātā | sūtravivaraṇasvabhāvā tu kārikā sūtramapi prakāśayantī bahutarākṣepasamādhānavyākulaśiṣyajana(naṃ)sthitā(ra)pakṣanirūpaṇenopakarotīti bhāṣyasya paścādasyāḥ pāṭhaḥ | evaṃ sūtraṃ bhāṣyaṃ parīkṣāṃ ca pravakṣyāmīti pratijñāya rasaviṣayameva sūtraprabhṛti prathamameva vaktavyamityatra parikarabandhaṃ ghaṭayitumāha—tatreti | teṣāṃ rasādīnāṃ madhye | evakāro'vadhāraṇe | tāvaditi krame | abhitaḥ āditaḥ sūtragranthaparīkṣākrameṇa vibhajya vyākhyāsyāmaḥ | uddeśakramasyaiva paryanuyojyatāmāśaṅkyāparaṃ kramahetumāha—na hīti | hi yasmāt rasaṃ vinā vibhāvādirartho buddhau vyākhyeyatayā na pravartate yataśca taṃ vinā'rthaḥ prayojanaṃ ca prītipurassaraṃ vyutpattimayaṃ na pravartate yataśca rasaṃ pratyādṛte rasanātmakapratītyekaghanaviśrānte sāmājikaloke'nyo bhāvādirarthaḥ pravibhāgena buddhau na vartate | sarvasya jaḍasya cittavṛttyantaropakṛtapradhānasthāyināmadheyacittavṛttimagnatvena vibhāvānubhāvādivargasyāvabhāsāt | ato vyākhyātṛnaṭasāmājikābhiprāyeṇa tasyaiva prādhānyamiti rasa eva tāvatpūrvamuddiṣṭa iti tasyaiva lakṣaṇādi kartavyamiti tātparyam | pūrvatra bahuvacanamatra caikavacanaṃ prayuñjānasyāyamāśayaḥ—eka eva tāvatparamārthato rasaḥ sūtrasthānīyatvena rūpake pratibhāti | tasyaiva punarbhāgadṛśā vibhāgaḥ|so'pi ca na tadekamukhaprekṣitāmativartate | etaccoddeśa evāsmābhirabhihitacaram | abhidhāsyate cāgre | evaṃ kramahetumabhidhāya rasaviṣayaṃ lakṣaṇasūtramāha—vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ | atra bhaṭṭaṃlollaṭaprabhṛtayastāvadevaṃ vyācakhyuḥ—vibhāvānubhāvavyabhiḥ saṃyogo'rthāt sthāyinastato rasaniṣpattiḥ | tatra vibhāvaścittavṛtteḥ sthāyyātmikāyā utpattau kāraṇam | anubhāvāśca na rasajanyā atra vivakṣitāḥ | teṣāṃ rasakāraṇatvena gaṇanānarhatvāt | api tu bhāvānāmeva | nanu ye'nubhāvāḥ vyabhicāriṇaśca cittavṛttyātmakatvāt yadyapi na sahabhāvinaḥ sthāyinā tathāpi vāsanātmaneha te tasya vivakṣitāḥ| dṛṣṭānte'pi abhivyañjanādimadhye kasyacidvāsanātmakatā sthāyivat, anyasya tūdbhūtatā vyabhicārivat| tena sthāyyeva vibhāvānubhāvādibhirupacito rasaḥ, sthāyī bhavatyanupacitaḥ | sa cobhayorapi mukhyayā vṛttyā rāmādau anukārye'nukartaryapi cānusandhānabalāt —iti | cirantanānāṃ cāyameva pakṣaḥ | tathā hi daṇḍinā sva(kāvyā?)laṅkāralakṣaṇe'bhyadhāyi | “ratiḥ śṛṅgāratāṃ gatā | rūpabāhulyayogena” iti (kāvyādarśe 2-281) | “adhiruhya parāṃ koṭiṃ kopo raudrātmatāṃ gataḥ |” (2-283) ityādi ca | etanneti śrīśaṅkukaḥ | vibhāvādyayoge sthāyino liṅgābhāvenāvagatyanupapatterbhāvānāṃ pūrvamabhidheyatāprasaṅgāt; sphītadaśāyāṃ lakṣaṇāntaravaiyarthyāt, mandataratamamādhyasthyādyānantyāpatteḥ, hāsyarase ṣoḍhātvābhāvaprāpteḥ, kāmāvasthāsu daśasvasaṅkhyarasabhāvādiprasaṅgāt, śokasya prathamaṃ tīvratvaṃ kālāttu* māndyadarśanaṃ krodhotsāharatīnāmamarṣasthairyasevāviparyaye hrāsadarśanamiti viparyayasya dṛśyamānatvācca | tasmāddhetubhirvibhāvākhyaiḥ kāryaiścānubhāvātmabhiḥ sahacārirūpaiśca vyabhicāribhiḥ prayatnārjitatayā kṛtrimairapi tathānabhimanyamānairanukartṛsthatvena liṅgabalataḥ pratīyamānaḥ sthāyī bhāvo mukhyarāmādigatasthāyyanukaraṇarūpaḥ | anukaraṇarūpatvādeva ca nāmāntareṇa vyapariṣṭo rasaḥ | vibhāvā hi kāvyabalānusandheyāḥ| anubhāvāḥ śikṣātaḥ| vyabhicāriṇaḥ kṛtrimanijānubhāvārjanabalāt | sthāyī tu kāvyabalādapi nānusandheyaḥ | ‘ratiḥśoka’ ityādayo hi śabdā ratyādikamabhidheyīkurvantyabhidhānatvena | na tu vācikābhinayarūpatayā'vagamayanti| na hi vāgeva vācikam | api tu tayā nirvṛttam | aṅgairivāṅgikam | tena— (“vivṛddhātmā'pyagādho'pi duranto'pi mahānapi |) vāḍaveneva jaladhiḥ śokaḥ krodhena pīyate ||” iti | tathā— “śokena kṛtaḥ stambhaḥ tathā *sthito yo'navasthitākrandaiḥ | hṛdayasphuṭanabhayārtai roditumabhyarthyate sacivaiḥ ||”) (tāpasavatsarājanāṭake …

Section 11 (cont. 3)

… vinītadevoktiḥ) ityevamādau na śoko'bhineyaḥ | api tvabhidheyaḥ | “bhāti patito likhantyāḥ (tasyā bāṣpāmbuśīkarakaṇaughaḥ | svedodgama iva karatalasaṃsparśādeṣa me vapuṣi||”) (ratnā 2-11) ityanena tu vākyena svārthamabhidadhatā udayanagataḥ sukhātmā ratiḥ sthāyībhāvo'bhinīyate, na tūcyate avagamanaśāktirhyabhinayanaṃ vācakatvādanyā | ata eva sthāyipadaṃ sūtre bhinnavibhaktikamapi nopāttam | tena ratiranukriyamāṇā śṛṅgāra iti tadātmakatvaṃ tatprabhavatvaṃ ca yuktam | arthakriyāpi mithyājñānādadṛṣṭā, yathā— (“maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ | mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati ||” iti |) ( pramāṇavārtike, pratyakṣaparicchede 77) na cātra nartaka eva sukhīti pratipattiḥ| nāpyayameva rāma iti | na cāpyayaṃ na sukhīti | nāpi rāmaḥ syādvā na vāyamiti | na cāpi tatsadṛśa iti | kintu (samyaṅmithyāsaṃśayasādṛśyapratītibhyo vilakṣaṇā citraturagādinyāyena) yaḥ sukhī rāmaḥ asāvayamiti pratītirastīti | yadāha— “pratibhāti na sandeho na tattvaṃ na viparyayaḥ | dhīrasāvayamityasti nāsāvevāyamityapi || viruddhabuddhyasambhedādavivecitasaṃplavaḥ| yuktayā paryanuyujyeta sphurannanubhavaḥ kayā || ” iti | tadidamapyantastattvaśūnyaṃ na vimardakṣamamityupādhyāyaḥ | tathā hi—anukaraṇarūpo rasa iti yaducyate tatkiṃ sāmājikapratītyabhiprāyeṇa uta naṭābhiprāyeṇa kiṃ vā vastuvṛttavivecakavyākhyātṛbuddhisamavalambanena ‘yathāhurvyākhyātāraḥ khalvevaṃ vivecayanti’ (pramāṇavārtike svavṛttiḥ) iti | atha bharatamunivacanānusāreṇa tatrādyaḥ pakṣo'saṅgataḥ | kiñciddhi pramāṇenopalabdhaṃ tadanukaraṇamiti śakyaṃ vaktum | yathā—‘evamasau surāṃ pibati’ iti surāpānānukaraṇatvena payaḥpānaṃ pratyakṣāvalokitaṃ pratibhāti | iha ca naṭagataṃ kiṃ tadupalabdhaṃ yadratyānukaraṇatayā bhātīti cintyam | taccharīraṃ tanniṣṭhaṃ pratiśīrṣakādi romāñcakagadgadikādibhujākṣepavalanaprabhṛti bhrūkṣepakaṭākṣādikaṃ ca na rateścittavṛttirūpā yānukāratvena kasyacitpratibhāti | jaḍatvena bhinnendriyagrāhyatvena bhinnādhikaraṇatvena ca tato'tivailakṣaṇyāt | (mukhyāva)lokane ca tadanukaraṇapratibhāsaḥ | na ca rāmagatāṃ ratimupalabdhapūrviṇaḥ kecit | etena rāmānukārī naṭa ityapi nirastaḥ pravādaḥ | atha naṭagatā cittavṛttireva pratipannā satī ratyanukāraḥ śṛṅgāra ityucyate, tatrāpi kimātmakatvena sā pratīyata iti cintyam | nanu pramadādibhiḥ kāraṇaiḥ kaṭākṣādibhiḥ kāryaiḥ dhṛtyādibhiśca sahacāribhirliṅgabhūtairyā laukikī kāryarūpā kāraṇarūpā sahacārirūpā ca cittavṛttiḥ pratītiyogyā tadātmakatvena naṭacittavṛttiḥ pratibhāti | hanta tarhi ratyākāreṇaiva sā pratipanneti dūre ratyanukaraṇatāvācoyuktiḥ| nanu te vibhāvādayo'nukārye pāramārthikāḥ, iha tvanukartari na tatheti viśeṣaḥ | astvevam | kintu te hi vibhāvādayo'tatkāraṇātatkāryātatsahacārarūpā api kāvyaśikṣādibalopakalpitāḥ kṛtrimāḥ santaḥ kiṃ kṛtrimatvena sāmājikaiḥ gṛhyante na vā? yadi gṛhyante tadā taiḥ kathaṃ rateravagatiḥ? nanvata eva tatpratīyamānaṃ ratyanukaraṇaṃ mugdha buddheḥ kāraṇam | kāraṇāntaraprabhave hi kārye (su)śikṣitena vā tathā jñāte vastvantarasyānumānaṃ tāvadyuktam | asuśikṣitena tu tasyaiva prasiddhasya kāraṇasya | yathā vṛścikaviśeṣādgomayasyaivānumānam | vṛścikasyaiva vā tatparaṃ mithyājñānam | yatrāpi liṅgajñānaṃ mithyā tatrāpi vā tadābhāsānumānamayuktam | na hi bāṣpāddhūmatvena jñātādagnyanukārānumānam | tadanukāratvena pratibhāsamānādapi liṅgāttadanukārānumānaṃ na yuktam | dhūmānukāratvena hi jñāyamānānnīhārānnāgnyanukārajapāpuṣpapratītirdṛṣṭā | nanvakruddho'pi naṭaḥ kruddha iva bhāti | satyam | kruddhena sadṛśaḥ| sādṛśyaṃ ca bhrukuṭyādibhiḥ| goriva gavayena mukhādibhiriti naitāvatā'nukāraḥ kaścit | na cāpi sāmājikānāṃ sādṛśyamatirasti | sāmājikānāṃ ca na bhāvaśūnyā nartake pratipattirityucyate | atha ca tadanukārapratibhāsa iti riktā vācoyuktiḥ | yaccoktaṃ rāmo'yamityasti pratipattiḥ, tadapi yadi tadātve niścitaṃ taduttarakālabhāvibādhakavaidhuryābhāve kathaṃ na tattvajñānaṃ syāt ? bādhakasadbhāve vā kathaṃ na mithyājñānam ? vāstavena ca vṛttena* bādhakānudaye'pi mithyājñānameva syāt | tena viruddhabuddhyasaṃbhedādityasat | nartakāntare'pi ca rāmo'yamiti pratipattirasti | tataśca rāmatvaṃ sāmānyarūpamityāyātam | yaccocyate vibhāvāḥ kāvyādanusandhīyante (iti) tadapi na vidmaḥ| nahi ‘mameyaṃ sītā kācit’ iti svātmīyatvena pratipattirnaṭasya | atha sāmājikasya tathā pratītiyogyāḥ kriyanta ityetāvadevānusandhānamucyate tarhi sthāyini sutarāmanusandhānaṃ syāt | tasyaiva hi mukhyatvena ‘asminnayam’ iti sāmājikānāṃ pratipattiḥ‘vāgvācikam’ ityādinā bhedābhidhānasaṃrambhagarbhamahīyānabhinayarūpatāvivekaḥ kṛtaḥ sa uttaratra svāvasare (nā.śā. a-14) carcayiṣyate | tasmātsāmājikapratītyanusāreṇa sthāyyanukaraṇaṃ rasa ityasat | na cāpi naṭasyetthaṃ pratipattiḥ ‘rāmaṃ taccittavṛttiṃ vā'nukāromi’ iti | sadṛśakaraṇaṃ hi tāvadanukaraṇamanupalabdhaprakṛtinā na śakyaṃ kartum | atha paścātkaraṇamanukaraṇaṃ talloke'pyanukaraṇātmatātiprasaktā | atha na niyatasya kasyacidanukāraḥ api tūttamaprakṛteḥ śokamanukaromīti | tarhi keneti cintyam | na tāvacchokena tasya tadabhāvāt | na cāśrupātādinā śokasyānukāraḥ tadvailakṣaṇyādityuktam | iyattu syāt—uttamaprakṛterye śokānubhāvāḥ tānanukaromīti | tatrāpi kasyottamaprakṛteḥ | yasya kasyaciditi cetso'pi viśiṣṭatāṃ vinā kathaṃ buddhāvāropayituṃ śakyaḥ | ya evaṃ roditīti cet svātmāpi madhye naṭasyānupraviṣṭa iti galito'nukāryānukartṛbhāvaḥ | kiñca naṭaḥ śikṣāvaśātsvavibhāvasmaraṇāccittavṛttisādhāraṇībhāvena hṛdayasaṃvādātkevalamanubhāvānpradarśayan kāvyamupacitakākuprabhṛtyupaskāreṇa paṭhaṃśceṣṭata ityetāvanmātre'sya pratītirnatvanukāraṃ vedayate | kāntaveṣānukāravṛddhi na rāmaceṣṭitasyānukāraḥ | etacca prathamādhyāye'pi darśitamasmābhiḥ | nāpi vastuvṛttānusāreṇa tadanukāratvam | anusaṃvedyamānasya vastuvṛttatvānupapatteḥ | yacca vastuvṛttaṃ taddarśayiṣyāmaḥ | na ca munivacanamevaṃvidhamasti kvacitsthāyyanukaraṇaṃ rasā iti | nāpi liṅgamatrārthe munerupalabhyate | pratyuta dhruvāgānatālavaicitryalāsyāṅgopajīvanaṃ(na)nirūpaṇādi viparyaye liṅgamiti sandhyaṅgādhyāyānte vitaniṣyāmaḥ | ‘saptadvīpānukaraṇam’ (nā. śā. 1-117) ityādi tvanyathāpi śakyagamanikamiti tadanukāre'pi ca kva nāmāntaraṃ kāntaveṣagatyakaraṇādau | yaccocyate varṇakairharitālādibhiḥ saṃyujyamāna eva gaurityādi | tatra yadyabhivyajyamāna ityartho'bhipretaḥ, tadasat | na hi sindūrādibhiḥ pāramārthiko gaurabhivyajyate pradīpādibhiriva| kintu tatsadṛśaḥ samūhaviśeṣo nirvartyate | ta eva hi sindūrādayo gavāvayavasanniveśasadṛśena sanniveśaviśeṣeṇāvasthitā gosadṛgiti pratibhāsasya viṣayaḥ, naivaṃ vibhāvādisamūho ratisadṛśatāpratipattigrāhyaḥ| tasmādbhāvānukaraṇaṃ rasā ityasat | yena tvabhyadhāyi—sukhaduḥkhajananaśaktiyuktā viṣayasāmagrī bāhyaiva sāṅkhyadṛśā sukhaduḥkhasvabhāvā rasaḥ | tasyāṃ ca sāmagyrā dalasthānīyā vibhāvāḥ, saṃskārakāḥ anubhāvavyabhicāriṇaḥ | sthāyinastu tatsāmagrījanyā āntarāḥ sukhaduḥkhasvabhāvā iti| tena ‘sthāyibhāvān rasatva (mupaneṣyāma)’ ityādāvupacāramaṅgīkurvatā granthavirodhaṃ svayameva budhyamānena dūṣaṇāviṣkaraṇamaukharyāt* prāmāṇiko janaḥ parirakṣita iti kimasyocyate | yattvanyatantrapratītivaiṣamyaprasaṅgādi tatkiyadatrocyatām | bhaṭṭanāyakastvāha —raso na pratīyate, notpadyate, nābhivyajyate| svagatatvena hi pratītau karuṇe duḥkhitvaṃ syāt | na ca sā pratītiryuktā, sītāderavibhāvatvāt, svakāntāsmṛtyasaṃvedanāt, devatādau sādhāraṇīkaraṇāyogyatvāt, samudralaṅghanāderasādhāraṇyāt | na ca tadvato rāmasya smṛtiḥ anupalabdhatvāt, na ca śabdānumānādibhyaḥ tatpratītau lokasya sarasatā yuktā pratyakṣādiva nāyakayugalakāvabhāse hi pratyuta lajjājugupsāspṛhādisvocitacittavṛttyantarodayavyagratayā kā sarasatvakathāpi syāt | paragatatvena pratītau tāṭasthyameva bhavet tatra pratītiranubhavasmṛtyādirūpā rasasya yuktā | uttpattāvapi tulyametaddūṣaṇam | śaktirūpatvena pūrvaṃ sthitasya paścādabhivyaktau viṣayārjanatāratamyāpattiḥ | svagatatvaparagatatvādi ca pūrvavadvikalpyam | tasmātkāvye doṣābhāvaguṇālaṅkāramayatvalakṣaṇena, nāṭye caturvidhābhinayarūpeṇa nibiḍanijamohasaṅkaṭatānivāraṇa kāriṇā vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanā'bhidhāto dvitīyenāṃśena bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamāno raso'nubhavasmṛtyādivilakṣaṇena rajastamo'nuvedhavaicitryabalāddrutivistāravikāsalakṣaṇenasattvodrekaprakāśānandamayanijasaṃvidviśrāntilakṣaṇena parabrahmāsvādasavidhena bhogena paraṃ bhujyata iti | “(abhidhā bhāvanā cānyā tadbhogīkṛtameva ca | abhidhādhāmatāṃ yāte śabdārthālaṅkṛtī tataḥ ||) bhāvanābhāvya eṣo'pi śṛṅgārādigaṇo hi yat | (tadbhogīkṛtirūpeṇa vyāpyate siddhimānnaraḥ || )” tatra pūrvapakṣo'yaṃ bhaṭṭalollaṭapakṣānabhyupagamādeva nābhyupagata iti taddūṣaṇamanutthānopahatameva | pratītyādivyatiriktaśca saṃsāre ko bhoga iti na vidmaḥ | rasaneti cet, sāpi pratipattireva | kevalamupāyavailakṣaṇyānnāmāntaraṃ pratipadyatāṃ darśanānumitiśrutyupamitipratibhānādināmāntaravat | niṣpādanābhivyaktidvayānabhyupagame ca nityo vā asadvā rasa iti na tṛtīyā gatiḥ syāt na cāpratītaṃ vastvastitāvyavahāre yogyam | athocyate—pratītiriti rasasya bhogīkaraṇam | tacca drutyādisvarūpam | tadastu, tathāpi na tāvanmātram | yāvanto hi rasāstāvatya eva rasanātmānaḥ pratītayo bhogīkaraṇasvabhāvāḥ | (sattvādi)guṇānāṃ cāṅgāṅgivaicitryamanantaṃ kalpyamiti kātritveneyattā— iti tu yat “kāvyena bhāvyante rasāḥ” ityucyate tatra vibhāvādijanitacarvaṇātmakāsvādarūpapratyayagocaratāpādanameva yadi bhāvanaṃ tadabhyupagamyata eva | yattūktam— “bhāvasaṃyojanāvyaṅgyaparasaṃvittigocaraḥ | āsvādanātmā'nubhavo rasaḥ kāvyārtha ucyate ||” iti | (saṃsargādiryathāśāstra ekatvāt phalayogataḥ | vākyārthastadvadevātra śṛṅgārādi raso mataḥ ||) tatra vyajyamānatayā vyaṅgyo lakṣyate | anubhavena ca tadviṣaya iti mantavyam | nanvevaṃ kathaṃ rasatattvamāstām | kiṃ kurmaḥ | āmnāyasiddhe kimapūrvametatsaṃvidvikāse'dhiganāgamitvam | itthaṃ svayaṃgrāhyamahārhahetudvandvena kiṃ dūṣayitā na lokaḥ || ūrdhvordhvamāruhya yadarthatattvaṃ dhīḥ paśyati śrāntimavedayantī | phalaṃ tadādyaiḥ parikalpitānāṃ vivekasopānaparamparāṇām || citraṃ nirālambanameva manye prameyasiddhau prathamāvatāram | sanmārgalābhe sati setubandhapurapratiṣṭhādi na vismayāya || tasmātsatāmatra na dūṣitāni matāni tānyeva tu śodhitāni | pūrvapratiṣṭhāpitayojanāsu mūlapratiṣṭhāphalamāmananti || tarhyucyatāṃ pariśuddhatattvam | uktameva muninā na tvapūrvaṃ kiñcit | tathāhyāha—“kāvyārthān bhāvayatīti bhāvāḥ” iti (nā. śā. -7) tatkāvyārtho rasaḥ | yathā hi ‘rātrimāsata’ | ‘vapāṃ (tai-brā) tāmagnau prādāt’ ityādāvarthitādilakṣitasyādhikāriṇaḥ pratipattimātrāditivṛttaprarocitātprathamapravṛttādanantaramadhikaivopāttakālatiraskāreṇaivāste saṃpradadānītyādirūpā saṃkramaṇādisvābhāvā | yathādarśanaṃ pratibhābhāvanāvidhyudyogādibhāṣābhirvyavahṛtā pratipattistathaiva kāvyātmakādapi śabdādadhikāriṇo'dhikā'sti pratipattiḥ | adhikārī cātra vimalapratibhānaśālihṛdayaḥ | tasya ca “grīvābhaṅgābhirāmam |” iti (śāku-a. 1) “umāpi nīlālaka” iti (kumā-3-62) “harastu kiñcit” (kumā-3-67) ityādivākyebhyo vākyārthapratipatteranantaraṃ mānasī sākṣātkārātmikā'pahastitatattadvākyopāttakālādivibhāgā tāvatpratītirupajāyate | tasyāṃ ca yo mṛgapotakādirbhāti tasya viśeṣarūpatvābhāvādbhīta iti trāsakasyāpāramārthikatvādbhayameva paraṃ deśakālādyanāliṅgitam, tata eva, ‘bhīto'haṃ bhīto'yaṃ śatrurvayasyo madhyastho’ vā ityādipratyayebhyo duḥkhasukhādikṛtahānādibudhyantarodayaniyamavattayā vighnabahulebhyo vilakṣaṇaṃ nirvighnapratītinigrāhyaṃ sākṣādiva hṛdaye nidhīyamānaṃ cakṣuṣoriva viparivartamānaṃ bhayānako rasaḥ | tathāvidhe hi bhaye nātmā'tyantatiraskṛto na viśeṣata ullikhitaḥ | evaṃ paro'pi | tata eva na parimitameva sādhāraṇyam, api tu vitatam | vyāptigraha iva dhūmāgnyoḥ, bhayakampayoreva vā tadatra sākṣātkārāyamāṇatve paripoṣikā naṭādisāmagrī | yasyāṃ vastutaḥ sa tāṃ kāvyārpitānāṃ ca deśakālapramātrādīnāṃ niyamahetūnāmanyonyapratibandhabalādatyantamapasaraṇe, sa eva sādhāraṇībhāvaḥ sutarāṃ puṣyati | ata eva sarvasāmājikānāmekaghanataiva pratipatteḥ sutarāṃ rasaparipoṣāya | sarveṣāmanādivāsanācitrīkṛtacetasāṃ vāsanāsaṃvādāt | sā cāvighnā saṃviccamatkāraḥ |tajjo hi kampapulakollukasanādirvikāraḥ | camatkāro yathā— “ajja vi harī camakkaī kahakahaviṇa maṃdareṇa daḷiāiṃ | caṃdakaḷākaṃdaḷasacchahāiṃ ḷacchīe aṃgāī ||” tathā hi—sa cātṛptivyatirekeṇāvicchinno bhogāveśa ityucyate |bhuñjānasyādbhutabhogaspandāviṣṭasya ca manaḥkaraṇaṃ camatkāra iti | sa ca sākṣātkārasvabhāvo mānaso'dhyavasāyo vā saṅkalpo vā smṛtirvā tathātvena sphurannastu | yadāha— “ramyāṇi vīkṣya madhurāṃśca niśamya śabdān paryatsuko bhavati yatsukhito'pi jantuḥ | taccetasā smarati nūnamabodhapūrvaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni ||” (śāku 5-) ityādi | (atra hi smaratīti yā smṛtirupadarśitā sā na tārkikaprasiddhā, pūrvametasyārthasyānanubhūtatvāt | api tu pratibhānāparaparyāyasākṣātkārasvabhāveyamiti |) sarvathā tāvadeṣāsti pratītirāsvādātmā yasyāṃ ratireva bhāti | tata eva viśeṣāntarānupahitatvātsā rasanīyā satī na laukikī, na mithyā, nānirvācyā, na laukikatulyā, na tadāropādirūpā | eṣaiva copacayāvasthāsu deśādyaniyantraṇādanukāro'pyastu, bhāvānugāmitayā karaṇāt | viṣayasāmagryapi bhavatu vijñānavādāvalambanāt | sarvathā rasanātmakavītavighnapratītigrāhyo bhāva eva rasaḥ | tatra vighnāpasārakā vibhāvaprabhṛtayaḥ | tathā hi — loke sakalavighnavinirmuktā saṃvittireva camatkāranirveśarasanāsvādanabhogasamāpattilayaviśrāntyādiśabdairabhidhīyate | vighnāścāsyāṃ sapta | pratipattāvayogyatā saṃbhāvanāviraharūpā |(1) svagatatvaparagatatvaniyamena deśakālaviśeṣāveśaḥ(2) nijasukhādivivaśībhāvaḥ(3) pratītyupāyavaikalyaṃ(4) sphuṭatvābhāvo(5) apradhānatā(6) saṃśayayogaśca(7) | tathāhi—saṃvedyamasaṃbhāvayamānaḥ saṃvedye saṃvidaṃ viniveśayitumeva na śaknoti | kā tatra viśrāntiriti prathamo vighnaḥ | tadapasāraṇe hṛdayasaṃvādo lokasāmānyavastuviṣayaḥ | alokasāmānyeṣu tu ceṣṭiteṣvakhaṇḍitaprasiddhijanitagāḍhārūḍhapratyayaprasarakārī prakhyātarāmādināmadheyaparigrahaḥ | ata eva nissāmānyotkarṣopadeśavyutpattiprayojane nāṭakādau prakhyātavastuviṣayatvādi niyamena nirūpayiṣyate, na tu prahasanādau etacca svāvasara eva vakṣyāma ityāstāṃ tāvat | svaikagatānāṃ ca sukhaduḥkhasaṃvidāmāsvāde yathāsaṃbhavaṃ tadapagamabhīrutayā vā tatparirakṣāvyagratayā vā tatsadṛśārjijīṣayā vā tajjihāsayā vā tatpracikhyāpayiṣayā vā tadgopanecchayā vā prakārāntareṇa vā saṃvedanāntarasamudgama eva paramo vighnaḥ | paragatatvaniyamabhājāmapi sukhaduḥkhānāṃ saṃvedane niyamena svātmani sukhaduḥkhamoha- mādhyasthyādisaṃvidantarodgamanasaṃbhāvanādavaśyaṃbhāvī vighnaḥ | tadapasāraṇe ‘kāryo nātiprasaṅgo'tra’ (nā. śā. 5-158) ityādinā (pūrvaraṅgavidhiṃ pratīti)pūrvaraṅgānigūhanena (“naṭī vidūṣako vāpi” iti lakṣita)prastāvanāvalokanena ca yo naṭarūpatādhigamastatpurassaraḥ pratiśīrṣakādinā tatpracchādanaprakāro'bhyupāyaḥ alaukikabhāṣādibhedalāsyāṅgaraṅgapīṭha275maṇḍapagatakakṣyādiparigrahanāṭyadharmisahitaḥ | tasmin hi sati ‘asyaivātraivaitarhyaiva ca sukhaṃ duḥkhaṃ vā’ iti na bhavati pratītiḥ,svarūpasya nihnavāt, rūpāntarasya cāropitasyapratibhāsaviśrāntivaikalyena svarūpe viśrāntyabhāvāt | satyatadīyarūpanihnavamātra eva paryavasānāt | tathā hi—āsīnapāṭhyapuṣpagandhikādi loke na dṛṣṭam | na ca tanna kiñcit | kathañcitsaṃbhāvyatvāt iti eṣa sarvo muninā sādhāraṇībhāvasiddhyā rasacarvaṇopayogitvena parikarabandhaḥ samāśrita iti tatraiva sphuṭībhaviṣyatīti tadiha tāvannodyamanīyam | tataḥ sa eṣa svaparaniyatatāvighnāpasaraṇaprakāro vyākhyātaḥ | tathā nijasukhādivivaśībhūtaśca kathaṃ vastvantare saṃvidaṃ viśramayediti tatpratyūhavyapohanāya pratipadārthaniṣṭhaiḥ sādhāraṇyamahimnā sakalabhogyatvasahiṣṇubhiḥ śabdādiviṣayamayairātodyagānavicitramaṇḍapapadavidagdhagaṇikādibhiruparañjanaṃ samāśritam | yonāhṛdayo'pi hṛdayavaimalyaprāptyā sahṛdayīkriyate | uktaṃ hi “dṛśyaṃ śravyaṃ ca” (nā. śā. 1-11) iti | kiñca pratītyupāyānāmabhāve kathaṃ pratītiḥ? asphuṭapratītikāriśabdaliṅgasambhave'pi na pratītirviśrāmyati | sphuṭapratītirūpapratyakṣocitapratyayasākāṅkṣatvāt | yathā''huḥ ‘sarvā ceyaṃ pramitiḥ pratyakṣaparā’ (nyāyasū. bhā. 1-1-13) iti svasākṣātkṛte āgamānumānaśatairapya nanyathābhāvasya svasaṃvedanāt | alātacakrādau sākṣātkārāntareṇaiva balavatā taptamityapasāraṇāditi laukikastāvadayaṃ kramaḥ | tasmāttadubhayavighnavighāte'bhinayā lokadharmivṛttipravṛttyupaskṛtāḥ samabhiṣicyante | abhinayanaṃ hi saśabdaliṅgavyāpāravisadṛśameva pratyakṣavyāpārakalpamiti niśceṣyāmaḥ | apradhāne ca vastuni kasya saṃvidviśrāmyati ? tasyaiva pratyeyasya pradhānāntaraṃ pratyanudhāvataḥ svātmanyaviśrāntatvāt | ato'pradhānatvaṃ jaḍe vibhāvānubhāvavarge vyabhicārinicaye ca saṃvidātmake'pi niyamenānyamukhaprekṣiṇi saṃbhavatīti tadatiriktaḥ sthāyyeva tathā carvaṇāpātram | tatra puruṣārthaniṣṭhāḥ kāścitsaṃvida iti pradhānam | tadyathā—ratiḥ kāmaḥ tadanuṣaṅgidharmārthaniṣṭhā; krodhastatpradhāneṣvarthaniṣṭhaḥ; kāmadharmaparyavasito'pyutsāhaḥ; samastadharmādiparyavasitaḥ śamaśca tattvajñānajanitanirvedaprāyo'pi bhāvo mokṣopāya iti tāvadeṣāṃ prādhānyam | yadyapi caiṣāmapyanyonyaṃ guṇabhāvo'sti tathāpi tattatpradhāne rūpake tattatpradhānaṃ bhavatīti rūpakabhedaparyāyeṇa sarveṣāṃ prādhānyameṣāṃ lakṣyate | adūrabhāgābhiniviṣṭadṛśātvekasminnapi rūpake pṛthakprādhānyam | tatra sarve'mī sukhapradhānāḥ, svasaṃviccarvaṇarūpasyaikaghanasya prakāśasyānandasāratvāt | tathā hi—ekaghanaśokasaṃviccarvaṇe'pi loke'sti strīlokasya hṛdayaviśrāntirantarāyaśūnyaviśrāntiśarīratvāt | aviśrāntirūpataiva duḥkham | tata eva kāpilairduḥkhasya cāñcalyameva prāṇatvenoktaṃ rajovṛttitāṃ vadadbhirityānandarūpatā sarvarasānām | kintūparañjakaviṣayavaśātkeṣāmapi kaṭu kimnā asti | sparśo vīrasyeva | sa hi kleśa sahiṣṇutādiprāṇa eva | evaṃ ratyādīnāṃ prādhānyam | hāsādīnāṃ tu sātiśayaṃ sakalalokasulabhavibhāvatayoparañjakatvamiti prādhānyam | ata evānuttamaprakṛtiṣu bāhulyena hāsādayo bhavanti | pāmaraprāyaḥ sarvo'pi hasati, śocati, bibheti, paranindāmādriyate, alpasubhāṣitatvena ca sarvatra vismayate | ratyādyaṅgatayā tu pumarthopayogitvamapi syādeṣām | etadguṇapradhānabhāvakṛta eva ca daśarūpakādibheda iti vakṣyāmaḥ | sthāyitvaṃ caitāvatāmeva | jāta eva hi janturiyatībhiḥ saṃvidbhiḥ parīto bhavati | tathā hi— “duḥkhasaṃśleṣavidveṣī sukhāsvādanasādaraḥ |” iti nyāyena sarvo riraṃsayā vyāptaḥ svātmanyutkarṣamānitayā paramupahasannabhīṣṭaviyogasaṃtaptastaddhetuṣu kopaparavaśo'śaktatayā ca tato bhīruḥ, kiñcidārjijīṣurapyaparicitavastuviṣayavaimukhyātmakatayākrāntaḥ, kiñcidanabhīṣṭatayā'bhimanyamānastattatsvakartavyadarśanasamuditavismayaḥ kiñcicca jihāsureva jāyate | na hyetaccittavṛttivāsanāśūnyaḥ prāṇī bhavati | kevalaṃ kasyacitkācidadhikā cittavṛttiḥ kācidūnā; kasyaciducitaviṣayaniyantritā kasyacidanyathā | tatkācideva pumarthopayoginītyupadeśyā | tadvibhāgakṛtaścottamaprakṛtyādivyavahāraḥ | ye punaramī glāniśaṅkāprabhṛtayaścittavṛttiviśeṣāste samucitavibhāvājja ganmadhye'pi na bhavantyeva | tathā hi—rasāyanamupayuktavato munerglānyālasyaśramaprabhṛtayo nottiṣṭhānti | yasyāpi vā bhavanti vibhāvabalāttasyāpi hetuprakṣaye kṣīyamāṇāḥ saṃskāraśeṣatāṃ tāvat nāvaśyamanubadhnanti | utsāhādayastu saṃpāditasvakartavyatayā pralīnakalpā api saṃskāraśeṣatāṃ nātivartante, kartavyāntaraviṣayasyotsāhāderakhaṇḍanāt | yathāha patañjaliḥ —“na hi caitra ekasyāṃ striyāṃ rakta ityanyāsu viraktaḥ |” (pātañjala. vyāsa. bhā-2-4 ) ityādi | tasmātsthāyirūpacittavṛttisūtrasyūtā evāmī vyabhicāriṇaḥ svātmānamudayāstamayavaicitryaśatasahasradharmāṇaṃ pratilabhamānā raktanīlādisūtrasyūtaviralabhāvo(go) palambhanasambhāvitabhaṅgīsahasragarbhasphaṭikakācābhrakapadmarāgamarakatamahānīlādimayagolakavattasmin sūtre svasaṃskāravaicitryamaniveśayanto'pi tatsūtrakṛtamupakārasandarbhaṃ bibhrataḥ svayaṃ ca vicitrārthasthāyisūtraṃ ca vicitrayanto'ntarāntarā śuddhamapi sthāyisūtraṃ pratibhāsāvakāśamupanayanto'pi pūrvāparavyabhicāriratnacchāyāśabalimānamavaśyamānayantaḥ pratibhāsanta iti vyabhicāriṇa ucyante | tathā hi—glāno'yamityukte kuta iti hetupraśnenā sthāyitāsya sū्cyate, na tu rāma utsāhaśaktimānityatra hetupraśnamāhuḥ | ata eva vibhāvāstatrodbodhakāḥ santaḥ svarūpoparañjakatvaṃ vidadhānā ratyutsāhāderucitānucitatvamātramāvahanti | na tu tadabhāve sarvathaiva te nirupākhyāḥ, vāsanātmanā sarvajantūnāṃ tanmayatvenoktatvāt | vyabhicāriṇāṃ tu svavibhāvābhāve nāmāpi nāstīti vitaniṣyate caitadyathāyogaṃ vyākhyāvasare | evamapradhānatvanirāsaḥ sthāyinirūpaṇāyāṃ ‘sthāyithāvān rasatvam’ (nā. śā. a. 6)ityanayā sāmānyalakṣaṇaśeṣabhūtayā viśeṣalakṣaṇaniṣṭhayā ca kṛtaḥ | tatrānubhāvānāṃ vibhāvānāṃ vyabhicāriṇāṃ ca pṛthaksthāyini niyamo nāsti, bāṣpāderānandākṣirogādijatvadarśanāt, vyāghrādeśca krodhabhayādihetutvāt śrama cintāderutsāhabhayādyanekasahacaratvāvalokanāt | sāmagrī tu na vyabhicāriṇī| tathā hi—bandhuvināśo yatra vibhāvaḥ paridevitāśrupātādistvanubhāvaḥ cintāśca dainyādi vyabhicārī so'vaśyaṃ śoka evatyevaṃ saṃśayodaye śaṅkātmakavighnaśamanāya saṃyoga upāttaḥ | tatra lokavyavahāre kāryakāraṇasahacārātmakaliṅgadarśane sthāyyātmaparacittavṛttyanumānābhyāsapāṭavādadhunā tairevodyānakaṭākṣavīkṣādibhirlaukikīṃ kāraṇatvādibhuvamatikrāntairvi bhāvanānu bhāvanāsamuparañjakatvamātraprāṇaiḥ, ata evālaukikavibhāvādivyapadeśabhāgbhiḥ prācyakāraṇādirūpasaṃskāropajīvanakhyāpanāya vibhāvādināmadheyavyapadeśyairbhāvādhyāye'pi vakṣyamāṇasvarūpabhedairguṇapradhānatāparyāyeṇa sāmājikadhiyi samyagyogaṃ sambandhamaikāgryaṃ vā'sāditavadbhiralaukikanirvighnasaṃvedanātmakacarvaṇāgocaratāṃ nīto'rthaścarvyamāṇataikasāro na tu siddhasvabhāvaḥ tātkālika eva, na tu carvaṇātiriktakālāvalambī sthāyivilakṣaṇa eva rasaḥ | na tu yathā śaṅkukādibhirabhyadhīyata, “sthāyyeva vibhāvādipratyāyyo rasyamānatvādrasa utyate” iti | evaṃ hi loke'pi kiṃ na rasaḥ | asato'pi hi yatra rasanīyatā syāttatra vastusataḥ kathaṃ na bhaviṣyati? tena sthāyipratītiranumitirūpā vācyā | na rasaḥ | ata eva sūtre muninā sthāyigrahaṇaṃ na kṛtam | tatpratyuta śalyabhūtaṃ syāt | kevalamaucityādevamucyate sthāyī rasībhūta iti | aucityaṃ tu tatsthāyigatatvena kāraṇāditayā prasiddhānāmadhunā carvaṇopayogitayā vibhāvāditvāvalambanāt | tathā hi laukikacittavṛttyanumāne kā rasatā? tenālaukikacamatkārātmā rasāsvādaḥ smṛtyanumānalaukika saṃvedanavilakṣaṇa eva | tathāhi—lokikenānumānena saṃskṛtaḥ pramadādi na tāṭasthyena pratipadyate | api tu hṛdayasaṃvādātmakasahṛdayatvabalātpūrṇībhaviṣyadrasāsvādāṅkurībhāvenānumānasmṛtyādisopānamanāruhyaiva tanmayībhāvocitacarvaṇāprāṇatayā | na ca sā carvaṇā prāṅmānāntarāt (jātā) yenādhunā smṛtiḥ syāt | na cātra laukikapratyakṣādipramāṇavyāpāraḥ | kintvalaukikavibhāvādisaṃyogabalopanataiveyaṃ carvaṇā | sā ca pratyakṣānumānāgamopamānādilaukikapramāṇajanitaratyādyavabodhataḥ tathā yogipratyakṣajanitaṭasthaparasaṃvittijñānātsakalavaiṣayikoparāgaśūnyaśuddhaparayogigatasvānandaikaghanānubhavācca viśiṣyate | eteṣāṃ yathāyogamarjanādivighnāntarodayāttāṭasthyahetukenāsphuṭatvena viṣayāveśavaivaśyena* ca* saundaryavirahāt | atra tu svātmaikagatatvaniyamāsaṃbhavāt na viṣayāveśavaivaśyam, svānupraveśātparagatatvaniyamābhāvāt na tāṭasthya(hetukā) sphuṭatvaṃ tadvibhāvādisādhāraṇyavaśasaṃprabuddhocitanijaratyādivāsanāveśavaśācca na vighnāntarādīnāṃ sambhava ityavocāma bahuśaḥ | ata eva vibhāvādayo na niṣpattihetavo rasasya, tadbodhāpagame'pi rasasaṃbhavaprasaṅgāt | nāpi jñaptihetavaḥ yena pramāṇamadhye pateyuḥ | siddhasya kasyacitprameyabhūtasya rasasyābhāvāt | tarhi kimatadvibhāvādaya iti | alaukika evāyaṃ carvaṇopayogī vibhāvādivyavahāraḥ | kvānyatretthaṃ dṛṣṭamiti cedbhūṣaṇametadasmākamalaukikatvasiddhau | pānakarasāsvādo'pi kiṃ guḍamarīcādiṣu dṛṣṭa iti samānametat | nanvevaṃ raso'prameyaḥ syāt | evaṃ yuktaṃ bhavitumarhati—rasyataikaprāṇo hyasau na prameyādisvabhāvaḥ | tarhi sūtre niṣpattiriti katham? neyaṃ rasasya, api tu tadviṣayarasanāyāḥ | tanniṣpattyā tu yadi tadekāyattajīvitasya rasasya niṣpattirucyate tanna kaścidatra doṣaḥ | sā ca rasanā na pramāṇavyāpāro na kārakavyāpāraḥ | svayaṃ tu nāprāmāṇikī | svasaṃvedanasiddhatvāt | rasanā ca bodharūpaiva; kintu bodhāntarebhyo laukikebhyo vilakṣaṇaiva, upāyānāṃ vibhāvādīnāṃ laukikavailakṣaṇyāt | tena vibhāvādisaṃyogādrasanā yato niṣpadyate'tastathāvidharasanāgocaro lokottaro' rtho rasa iti tātparyaṃ sūtrasya | ayamatra saṃkṣepaḥ | mukuṭapratiśīrṣakādinā tāvannaṭabuddhirācchādyate | gāḍhaprāktanasaṃvitsaṃskārācca kāvyabalānīyamānāpi na tatra rāmadhīrviśrāmyati | ata evobhayadeśakālatyāgaḥ | romāñcādayaśca bhūyasā ratipratītikāritayā dṛṣṭāstatrāpi lokikā ( trāvalokitā) deśakālāniyamena tatra ratiṃ gamayanti | yasyāṃ svātmā'pi tadvāsanāvattvādanupraviṣṭaḥ | ata eva na taṭasthatayā ratyavagamaḥ | na ca niyatakāraṇatayā, yenārjanābhiṣaṅgādi sambhāvanā | na ca niyataparātmaikagatatayā | yena duḥkhadveṣādyudayaḥ | tena sādhāraṇībhūtā santānavṛtterekasyā eva vā saṃvido gocarībhūtā ratiḥ śṛṅgāraḥ | sādhāraṇī bhāvanā ca vibhāvādibhiriti | tatra vibhāvaprādhānyasya dhāmaṇimayā (prādhānyena sādhāraṇībhāvo yathā—) “kelīkandalitasya vibhramamadho(:)dhuryaṃ vapuste dṛśo- rbhaṅgī bhaṅgurakāmakārmukamidaṃ bhrūrnarmakarmakramaḥ | āpāte(ghrāto)'pi vikārakāraṇamaho vaktrāmbujanmā' 'savaḥ satyaṃ sundari vedha sastrijagatīsāraṃ tvamekā kṛtiḥ ||” atra ca vibhāvakṛtaṃ tatsaundaryaṃ prādhānyena bhāti | tadanugatatvena kelīvibhramabhaṅguranarmādipada mahimnā cānubhāvavargo bhaṅgīkramavikārādiśabdabalācca vyabhicārivargaḥ pratibhātītyata eva nāsphuṭatvāśaṅkā'tra ratyāsvādamaye śṛṅgāre vidheyā | anubhāvaprādhānyaṃ yathā-śuddhasārasvatapravāhapavitrasakalavāṅmayamahārṇavapūrṇabhāvasaṃpādanadvijarājasyendurājasya “yadviśramya vilokiteṣu bahuśo nisthemanī locane yadgātrāṇi daridrati pratidinaṃ lūnābjinīnālavat | dūrvākāṇḍaviḍambakaśca nibiḍo yatpāṇḍimā gaṇḍayoḥ kṛṣṇe yūni sayauvanāsu vanitāsveṣaiva veṣasthitiḥ ||” atra viśramyeti bahuśa iti pratidinamiti ca padasamarpito('bhilāṣacintautsukyanidrādhṛtiglānyālasyaśramasmṛtivitarkādi) vyabhicārigaṇaḥ kṛṣṇaiti padārpitaśca vibhāvo guṇatvena pratibhāsate | viśrāntilakṣaṇastambhavilokanavaicitryagātratānavatāratamyapulakavaivarṇyaprabhṛtistvanubhāvasañcayaḥ pradhānatayā (pratibhāsate)| vyabhicāriṇāṃ tu prādhānyaṃ tadvibhāvānubhāvaprādhānyakṛtam | tatrādyam | yathā— “āttamāttamadhikāntamukṣituṃ kātarā śapharaśaṅkinī jahau | añjalau jalamadhīralocanā locanapratiśarīralāñchitam ||” ityatra sukumāramugdha pramadājanabhūṣaṇabhūtasya vyabhicārivargasya vitarkatrāsaśaṅkādeḥ prādhānyaṃ tadvibhāvānāṃ saundaryātiśayakṛtāṃ prādhānyāt | āttamityādyarpitānubhāvavargastu tadanuyāyī | evaṃ dvayaprādhānye sarvaprādhānye codāhāryam | kintu samaprādhānya eva rasāsvādasyotkarṣaḥ| tacca prabandha eva bhavati | vastutastu daśarūpaka eva | yadāha vāmanaḥ—“sandarbheṣu daśarūpakaṃ śreyaḥ| tadvicitraṃ citrapaṭavadviśeṣasākalyāt” (kāvyālaṃ-sū. 1-330-31) iti | tadrūpasamarpaṇayā tu prabandhe bhāṣāveṣapravṛttyaucityādikalpanāt | tadupajīvanena muktake | tathā ca tatra sahṛdayāḥ pūrvāparamucitaṃ parikalpya īdṛgatra vaktā'sminnavasare ityādi bahutaraṃ pīṭhabandharūpaṃ vidadhate | tena ye kāvyābhyāsaprāktanapuṇyādihetubalāditi(bhiḥ) sahṛdayāsteṣāṃ parimitavibhāvādyunmīlane'pi parisphuṭa eva sākṣātkārakalpaḥ kāvyārthaḥ sphurati | ata eva teṣāṃ kāvyameva prītivyutpattikṛdanapekṣitanāṭyamapi | teṣāmapi tu nāṭyaṃ “nipatitāḥ sphuritāḥ śaśiraśmayaḥ” iti nyāyena sutarāṃ nirmalīkaraṇam | ahṛdayānāṃ ca tadeva nairmalyādhāyi | yatra pati(pratī)tā gītavādyagaṇikādayo na vyasanitāyai paryavasyanti nāṭyopalakṣaṇāt | tatra ca naṭo dhyāyināmivedaṃ dhyānapadam | na hi tatrāyameva sindūrādimayo vāsudevaḥ smaraṇīya iti pratipattiḥ| api tu tadupāyadvāreṇātisphuṭībhūtasaṅkalpagocaro devatāviśeṣo dhyāyināṃ phalakṛt | tadvannaṭaprakriyā dvāroditātisphuṭādhyavasāyaviṣayīkṛto niyatadeśakālādyaspṛṣṭo ‘ata idaṃ phalam’ iti vidhisthānīyo'rtho vyutpattiṃ vitarati | yute (yatra) dṛśyā(dṛśye')nyaniyamādau cittavṛttyādau vā na bādhakodayaḥ samyagjñānabhūtaṃ hyevedaṃ pūrṇam | tena rāma ityeva pratītirna tvayaṃ (yaṃ na) rāmo'nyo'yamiti| sphuṭīkariṣyate caitadagrataḥ | taṃtrālaukiko'yamartho na dṛṣṭāntamantareṇa hṛdayaṅgamo bhavedityāśayenāha—ko dṛṣṭānta iti | bahūnāṃ saṃyogādapūrvo rasa utpadyamānaḥ kva dṛṣṭa ityarthaḥ | atra praśne bhāṣyeṇa prativacanamāha—yathetyādinā āpnuvantītyantena | vyañjanamupasecanadravyam | tacca nānāntaprama(nānātiktama) dhuracu krādibhedādadhikāñjikādi | oṣadhayaściñcāgodhūmadalaharidrādayaḥ|dravyaṃ guḍādi| eṣāṃ pākakrameṇa samyagyojanārūpātkuśalasampādyātsaṃyogāt | ṣāḍavādaya iti lokaprasiddhebhyaḥ parasparaviviktebhyo madhuratiktāmlalavaṇakaṭukaṣāyebhyo miśrebhyaśca vilakṣaṇaḥ ṣāḍavaśabdavācyaḥ | tatpradhānā bahutarā rasanayogyāḥ kriyante | tathaiva nānābhūtairvibhāvādibhirupa samīpaṃ pratyakṣakalpatāṃ gatā lokāpekṣayā ye sthāyino bhāvāste rasyamānataikajīvinaṃ rasatvaṃ tatra pratipadyante | etaduktaṃ bhavati—pākarūpayā samyagyojanayā tāvadalaukiko raso jāyate | tatra ca pradhānatvena jalasya rasābhivyañjakatvamiti vyañjanaṃ vibhāvasthānīyam | ciñcāharidrādyanubhāvaprāyam | dravyāṇi tu guḍā(dīni) tadīyacukrādirasavilakṣaṇamadhurādiyogadvyabhicārikalpam | svātmani tadupajīvanena ca paratra ca svarasasaṅkramaṇayā vaicitryādhāyakatvāt | atra tu sthāyikalpastanmiśraṇāsamayabhāvī rasaviśeṣo vibhāvakalpavyañjanajanito mantavyaḥ | sa hi laukikaḥ | ayantu kuśalaikanirvartyastadvidāṃ rasanīyo bhavati | tenāda(danīya)syetyadhyāhāro na yuktaḥ| yathā hi dārṣṭāntikasūtre sthāyigrahaṇaṃ śalyakalpamiti trayamevopāttaṃ tathā dṛṣṭānte'pi trayasyaivopādānaṃ yuktam | evaṃ sūtraṃ vyākhyāya lakṣaṇapadaṃ parīkṣitumākṣipati—rasa iti ka ityādinā | madhurādau pārade viṣe sāre jalasaṃskāre'bhiniveśe kvāthe dehadhātorni(tau ni)ryāse vā'yaṃ prasiddho na tvanyatra | tena rasa iti padasya śṛṅgārādiṣu pravartitasya ko'rthaḥ | ki pravṛttinimittaṃ kathyate svābhidheyaniyamāya śabdena yadi vā tatprayoktṛpratipattṛbhiriti | arthaḥ pravṛttinimittam | atrottaram | āsvādyatvāt | pravṛttihetoryataḥ praśnastenottaraṃ hetuvibhaktyaiva dattam | tena kriyā pravṛttinimittamasyetyuktaṃ bhavati | yastu bhaṅktvā vyācaṣṭe—rasa iti yo'yaṃ (ko'yaṃ) śabdaḥ | tatrottaram | padārthaḥ| ucyata iti | tasyānenetyadhyāhāraṃ vinā prakṛtapadārthavācako'yaṃ śabda iti (na)tātparyakalpanaṃ vinā nātīva saṅgatamuttaram | praśnamantareṇa cāsvādyatvādityalpapadaprāyamityāstāmetat | atha pravṛttinimittaṃ vyākṣipati—kathamāsvādyata iti | āsvādanaṃ hi rasanendriyajajñānaṃ prasiddhamiti bhāvaḥ | atropacaritakriyāśrayeṇottaramāha—yathā nānetyādinā | yathātathāśabdābhyāṃ sādṛśyamatropacāre nimittamiti darśayati | tatra bhogyasya bhoktuḥ phalasya ca sāmyaṃ darśayati | yathā hi vyañjanasaṃskṛte'nne āsvādyatā | ekāgramanasi ca bhoktaryā svādayitṛtā | anyacittasya bhuñjānasyāpyāsvādābhimānābhāvāt | praharṣa (pyāyajīvana)puṣṭibalārogyāṇāṃ cāsvādaphalatā | tathābhinayavyañjite sthāyiśabdavyapadeśye rase āsvādyatā | ekāgramanasi ca sāmājike tanmayībhūta āsvādayitṛtā | harṣapradhānānāṃ dharmādivyutpattivaidagdhyādīnāmāsvādaphalatvamiti karmakartṛphalasādṛśyādvibhāvādijaḥ pratītiviśeṣo rasanākriyeti vyapadiṣṭa iti tātparyam | yena sumanaso bhuñjānā harṣādīṃśca yānti tena rasānāsvādayantītyanena śabdena | abhitaḥ sarvatra | viśeṣeṇa anyabhoktṛvilakṣaṇatayā | ā samantāt | khyātāḥ prasiddhāḥ | yathā caite tathā prekṣakā api | tena te'pi sthāyinaḥ āsvādayantīti ābhimukhyena sādṛśye vyākhyātā asmābhirvyavahṛtāḥ | atropasaṃhāraḥ| tasmānnāṭyarasāḥ | anye vādiśabdena śokādīnāmatra saṅgrahaḥ | sa ca na yuktaḥ | sāmājikānāṃ hi harṣaikaphalaṃ nāṭyaṃ na śokādiphalam | tathātve nimittābhāvāttatparihāraprasaṅgācceti manyamānā harṣāścādhigacchantīti paṭhanti | evaṃ granthayojanāyāṃ spaṣṭayāṃ yat kaiścidatra coditaṃ dṛṣṭānte ātmā rasanā manaśceti trayam | prakṛte tu rasanai veti | parihṛtaṃ cātmana evātra sthānāntarasaṅkrāntasya manaḥsthānīyatā | manasaśca rasanāsthānīyateti | tatsarva vṛthā nāṭyamātram | upacārabījasya sādṛśyasyātra prādhānyena pratipipādayiṣitatvādityāstām | evaṃ rasatvaṃ kena teṣāmiti yatpraśnitaṃ tatpratisamāhitam| atreti bhāṣye | anuvaṃśe bhavau śiṣyācāryaparamparāsu vartamānau ślokākhyau vṛttaviśeṣau sūtrārthasaṃkṣepaprakaṭīkaraṇena kārikāśabdavācyau bhavataḥ| tau paṭhati—yathetyādi | madhurādibhedādvahūni dravyāṇi guḍādīni | bahubhiriti dadhikāñjikādibhiḥ | anena vibhāvabhedaṃ rasabhede hetutvena sūcayati | bhuñjānā āsvādayantīti | rasanāvyāpārādbhojanādadhiko yo mānaso vyāpāraḥ sa evāsvādanamiti darśayati | etaduktaṃ bhavati—na rasanāvyāpāra āsvādanam | api tu mānasa eva | sa cātrāvikalo'sti | kevalaṃ loke rasanāvyāpārānantarabhāvī sa prasiddha ityupacāra iha darśita iti| (śuddhatatsvarūpajñānasvabhāvā) atra bhāvā vibhāvavyabhicāriṇaḥ| ābhinayā anubhāvā eva| (iyaṃ (daṃ) pṛthagvacanaṃ prādhānyāt | tairye samyagbaddhā hṛdayasaṃvādakrameṇa tanmayībhāvāpannapramātṛbhūmyabhedamupasamprāptā acintyāḥ sthāyinaḥ tān ā samantātsādhāraṇībhāvena nirvighnapratipattivaśāt | manasā indriyāntaravighnasaṃbhāvanāśūnyena svādayanti svaparavivekaśūnyasvādacamatkāraparavaśatayā laukikātpratyayādupārjanādivighnabahulādyogipratyayācca viṣayāsvādaśūnyatāparuṣādvilakṣaṇākārasukhaduḥkhādivicitravāsanānuvedhopanatahyadyatātiśayasaṃviccarvaṇātmanā bhuñjate | budhā iti pūrvo (rṇo)payogo laukikānāṃ pratyakṣādīnāmatra darśitaḥ| etadupasaṃharati—tasmāditi | nāṭyātsamudāyarūpādrasāḥ | yadi vā nāṭyameva rasāḥ | rasasamudāyo hi nāṭyam | (na)nāṭya eva ca rasāḥ | kāvye'pi nāṭyāyamāna eva rasaḥ | kāvyārthaviṣaye hi pratyakṣakalpasaṃvedanodaye rasodaya ityupādhyāyāḥ | yadāhuḥ kāvyakautuke— “prayogatvamanāpanne kāvye nāsvādasambhavaḥ |” iti | “varṇanotkalitābhogaprauḍhoktyā samyagarpitāḥ | udyānakāntācandrādyā bhāvāḥ pratyakṣavatsphuṭāḥ ||” iti || anye tu kāvye'pi guṇālaṅkārasaundaryātiśayakṛtaṃ rasacarvaṇamāhuḥ | vayaṃ tu brūmaḥ—kāvyaṃ tāvanmukhyato daśarupakātmakameva | tatra hyucitairbhāṣāvṛttikākunaipathyaprabhṛtibhiḥ pūryate rasavattā | sargabandhādau hi nāyikāyā api saṃskṛtaivoktirityādi bahutaramanucitaṃ kevalaṃ śaktirahitatvādvyāvarṇyate | tāvatīva hyadyamiti nyāyenānaucityaṃ na pratihāri (na pratibhāti ) | tata evocyate ‘sandarbheṣu daśarūpakam’ (vāmana. kā) iti | tena tadaṃśa(daṅga)sandhyādisaṅghaṭanamuddhṛtya sargabandhādi yāvanmuktaṃ(vatakam)| yattu daśarūpakaṃ tasya yo'rthastadeva nāṭyam | yadvakṣyate ‘nāṭyasyaiṣā tanūḥ’ (nā. śā. 14-2) iti tasya hṛdayasaṃvādatāratamyāpekṣayā śrotṛpratipattṛsphuraṇaṃ sphuṭāsphuṭatvenātivicitram | tatra ye svabhāvato nirmalamukurahṛdayāstata eva saṃsārocitakrodhamohābhilāṣaparavaśamanaso na bhavanti teṣāṃ tathāvidhadaśarūpakākarṇanasamaye sādhāraṇarasanātmakacarvaṇagrāhyo rasasañcayo nāṭyalakṣaṇaḥ sphuṭa eva | ye tvatathābhūtāsteṣāṃ pratyakṣocitatathāvidhacarvaṇālābhāya naṭādiprakriyā | svagatakrodhaśokādisaṅkaṭahṛdayagranthibhañjanāya gītādiprakriyā ca muninā viracitā | sarvānugrāhakaṃ hi śāstramiti nyāyāt | tena nāṭya eva rasā na loka ityarthaḥ | kāvyañca nāṭyameva | ata eva ca naṭe na rasaḥ| kutra tarhi | vismṛtiśīlo na bodhyate | uktaṃ hi deśakālapramātṛbhedāniyantrito rasa iti keyamāśaṅkā | naṭe tarhi kim | āsvādanopāyaḥ | ata eva ca pātramityucyate | na hi pātre madyāsvādaḥ | api tu tadupāyakaḥ | tena pramukhamātre naṭopayoga ityalam | citrapustādyapi ca nāṭyasyaivārthabhāgābhiṣyando yathā sargabandhādi śabdabhāgābhiṣyandaḥ | etacca ‘yo'rtho hṛdayasaṃvādī |’ (nā.śā.7.10) ityatra vitatya vakṣyāmaḥ | anye tvabhinayādisāmagrīmayaṃ bahirdṛśyamānaṃ nāṭyaṃ naṭadharmaḥ karma rūpamityāśayena nāṭyādrasā ityāhuḥ | smṛtā iti sampradāyāvicchedaṃ darśayati | ye tu ratyādyanukaraṇarūpaṃ rasamāhuḥ atha codayanti śokaḥ kathaṃ sukhaheturiti | pariharanti ca asti ko'pi nāṭyagatānāṃ viśeṣa iti | tatra codyaṃ tāvadasat | śoko hi pratīyamānaḥ kiṃ svātmani pratyeturduḥkhaṃ vitanotīti niyamaḥ | śatruduḥkhe praharṣāt | anyatra ca madhyasthatvāt | uttaraṃ tu bhāvanā vastu svabhāvamātreṇe(tatre)ti na kiñcidatra tattvam | asmanmate saṃvedanamevānandanaghanamāsvādyate | tatra kā duḥkhāśaṅkā | kevalaṃ tasyaiva citratākaraṇe ratiśokādivāsanāvyāpāraḥ| tadudbodhane cābhināyādivyāpāraḥ| (

यदेतदुक्तं रसतत्त्वं तदेवोपशोधयितुमुपक्रमते—अत्राहेत्यादिना चोद्यमुखेन । नर्तकगतेभ्यो रसेभ्यो भावाः सामाजिके । यथा करुणाच्छोकः । ततो विभावाद्युपचितसामाजिके करुण इति रसाद्भावो भावाद्रस इति सन्देहः । अत एव परस्परमपि जन्म कालभेदेनेति तृतीयः पक्षः । यदि वा नट एव राम एव वा पूर्व भावः, तत उपचये रसः । ततो प्यपचये भाव इत्येवं पक्षत्रयोत्थानम् । इदं चासत्। एवम्भूतस्य रसस्वरूपस्य निराकृतत्वात् । श्रीशङ्कुकस्त्वाह—अनुकर्तरि रसानास्वादयतोऽनुकार्ये भावप्रतीतिः प्रयोगे। लोके प्रकृति(तिः)रसं निष्पादयतीति । द्वितीयपक्षो नाट्याचार्याभिप्रेतशिक्षानुसारेण । अत एव च तृतीयोऽपि संभवतीति । एतदप्यसत् । न हि सामाजिकोऽनुकार्यानुकर्तृविभागमवैति । दूषितः स्वा(दूषितश्चा)नुकरणवादः। तस्मादित्थमेतत्—किं रसेभ्यो भावा, उत विपर्ययः, आहो अन्योन्यजनकतेति त्रयः प्रश्नाः। आहोशब्दो भिन्नक्रमः। विभावादिभ्यस्तावद्रसनिष्पत्तिरुक्ता । स एव द्वितीयः पक्षोऽभ्युपगतपूर्वमे (गतः पूर्वम् । ए) तच्च कथम् ? न हि लोके विभावानुभावादयः केचन भवन्ति । हेतुकार्यावस्थामात्रत्वाल्लोके तेषाम् । अथ त एव रसनोपयोगित्वे विभावादिरूपतां प्रतिपद्यते । तर्हि रसप्रसादाद्धावा विभावादयः । अथोच्यते विभावादिप्रसादाद्रसो यथोक्तं प्राक् । रसप्रसादाच्च विभावादिरूपत्वम् । तर्हि परस्पराश्रयत्वम् । ‘इतरेतराश्रयाणि च (कार्याणि) न प्रकल्पन्त’ (महाभाष्ये I.i.3) इत्याक्षेपः । अत्र सिद्धान्तमाह—दृश्यते हीति । प्रमदादयः प्रतीताः सन्तो रसास्वादं विदधते यथोक्तं प्राक् । अतो न रसेभ्यो भावाः । भावशब्दार्थपर्यालोचनया चैतदेवोपपन्नमिति 287श्लोकनाह—नानाभिनयैः सम्यग्बद्धान् हृदयं गतान् भावयन्ति सम्पादयन्ति रसांस्तस्माद्भावाः । (

yadetaduktaṃ rasatattvaṃ tadevopaśodhayitumupakramate—atrāhetyādinā codyamukhena | nartakagatebhyo rasebhyo bhāvāḥ sāmājike | yathā karuṇācchokaḥ | tato vibhāvādyupacitasāmājike karuṇa iti rasādbhāvo bhāvādrasa iti sandehaḥ | ata eva parasparamapi janma kālabhedeneti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | yadi vā naṭa eva rāma eva vā pūrva bhāvaḥ, tata upacaye rasaḥ | tato pyapacaye bhāva ityevaṃ pakṣatrayotthānam | idaṃ cāsat| evambhūtasya rasasvarūpasya nirākṛtatvāt | śrīśaṅkukastvāha—anukartari rasānāsvādayato'nukārye bhāvapratītiḥ prayoge| loke prakṛti(tiḥ)rasaṃ niṣpādayatīti | dvitīyapakṣo nāṭyācāryābhipretaśikṣānusāreṇa | ata eva ca tṛtīyo'pi saṃbhavatīti | etadapyasat | na hi sāmājiko'nukāryānukartṛvibhāgamavaiti | dūṣitaḥ svā(dūṣitaścā)nukaraṇavādaḥ| tasmāditthametat—kiṃ rasebhyo bhāvā, uta viparyayaḥ, āho anyonyajanakateti trayaḥ praśnāḥ| āhośabdo bhinnakramaḥ| vibhāvādibhyastāvadrasaniṣpattiruktā | sa eva dvitīyaḥ pakṣo'bhyupagatapūrvame (gataḥ pūrvam | e) tacca katham ? na hi loke vibhāvānubhāvādayaḥ kecana bhavanti | hetukāryāvasthāmātratvālloke teṣām | atha ta eva rasanopayogitve vibhāvādirūpatāṃ pratipadyate | tarhi rasaprasādāddhāvā vibhāvādayaḥ | athocyate vibhāvādiprasādādraso yathoktaṃ prāk | rasaprasādācca vibhāvādirūpatvam | tarhi parasparāśrayatvam | ‘itaretarāśrayāṇi ca (kāryāṇi) na prakalpanta’ (mahābhāṣye I.i.3) ityākṣepaḥ | atra siddhāntamāha—dṛśyate hīti | pramadādayaḥ pratītāḥ santo rasāsvādaṃ vidadhate yathoktaṃ prāk | ato na rasebhyo bhāvāḥ | bhāvaśabdārthaparyālocanayā caitadevopapannamiti 287ślokanāha—nānābhinayaiḥ samyagbaddhān hṛdayaṃ gatān bhāvayanti sampādayanti rasāṃstasmādbhāvāḥ | (

Section 11 (cont. 4)

नन्वेतद्भावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । न तत्प्रकृतं किञ्चिदुक्तमित्याशङ्क्य प्रकृते योजयितुमाह—नानाद्रव्यैरिति । व्यज्यत इति व्यञ्जनञ्चानुपानादि रसोऽत्राभिप्रेतः । बहुविधैरिति व्यञ्जनस्योपलक्षणम् । अभिनयौरित्यस्य वा विशेषणम् । एवं स्थितपक्षमुपसंहरति—न भावहीनोऽस्ति रस इति । अत्र चोद्यवादी स्वाशयमुन्मीलयति—न भावो रसवर्जित इति । लोके हि न कश्चिद्विभावादिव्यवहार इति भावः । अथोत्तरमाह—परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् । अभिनये साक्षात्कारे संपन्ने तदुपयोगितया विभावादिव्यपदेश इत्यतो या परस्परकृता सिद्धिः सा (भद्रं) भवेदिति संभाव्यते । एवम्भूतमितरेतराश्रयजं न दूषणामित्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तमाह—व्यञ्जनौषधिसंयोग इति । व्यञ्जनौषधिसंयोगोऽन्नं च कर्तृ यथा परस्परमन्योन्यं कर्मभूतं स्वादुतां नयेत् तथा भावा रसाश्चान्योन्यं भावयन्ति । भावा रसान्भावयन्ति निष्पादयन्ति । रसास्तु भावान् भवयन्ति । भावान्कुर्वन्ति । (वि)भावादिव्यपदेश्यान्कुर्वन्तीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति—एकत्रैकदा क्रियायामन्योन्याश्रयत्वं दोषो न तु क्रियाभेदे । यथा व्यञ्जनादिसंयोगेनान्नस्याह्लादिरसवत्ता क्रियते । अन्नेन वाश्रयरूपेण सता व्यञ्जनसुख भोग्यता कियते । एवं भावै रस्यमानता । रसैश्च विभावादिव्यपदेश्यता 288कारणादीनाम् । यथा पदापेक्षया तन्तवः पटकारणमिति व्यपदेश्याः । तन्त्वपेक्षया पटः कार्यः । न चेत(रेत)राश्रयं(यत्वं) तथा प्रकृतेऽपीति । (

nanvetadbhāvaśabdapravṛttinimittam | na tatprakṛtaṃ kiñciduktamityāśaṅkya prakṛte yojayitumāha—nānādravyairiti | vyajyata iti vyañjanañcānupānādi raso'trābhipretaḥ | bahuvidhairiti vyañjanasyopalakṣaṇam | abhinayaurityasya vā viśeṣaṇam | evaṃ sthitapakṣamupasaṃharati—na bhāvahīno'sti rasa iti | atra codyavādī svāśayamunmīlayati—na bhāvo rasavarjita iti | loke hi na kaścidvibhāvādivyavahāra iti bhāvaḥ | athottaramāha—parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet | abhinaye sākṣātkāre saṃpanne tadupayogitayā vibhāvādivyapadeśa ityato yā parasparakṛtā siddhiḥ sā (bhadraṃ) bhavediti saṃbhāvyate | evambhūtamitaretarāśrayajaṃ na dūṣaṇāmityarthaḥ | atraiva dṛṣṭāntamāha—vyañjanauṣadhisaṃyoga iti | vyañjanauṣadhisaṃyogo'nnaṃ ca kartṛ yathā parasparamanyonyaṃ karmabhūtaṃ svādutāṃ nayet tathā bhāvā rasāścānyonyaṃ bhāvayanti | bhāvā rasānbhāvayanti niṣpādayanti | rasāstu bhāvān bhavayanti | bhāvānkurvanti | (vi)bhāvādivyapadeśyānkurvantītyarthaḥ| etaduktaṃ bhavati—ekatraikadā kriyāyāmanyonyāśrayatvaṃ doṣo na tu kriyābhede | yathā vyañjanādisaṃyogenānnasyāhlādirasavattā kriyate | annena vāśrayarūpeṇa satā vyañjanasukha bhogyatā kiyate | evaṃ bhāvai rasyamānatā | rasaiśca vibhāvādivyapadeśyatā 288kāraṇādīnām | yathā padāpekṣayā tantavaḥ paṭakāraṇamiti vyapadeśyāḥ | tantvapekṣayā paṭaḥ kāryaḥ | na ceta(reta)rāśrayaṃ(yatvaṃ) tathā prakṛte'pīti | (

ननु यदि भावेभ्यो रसास्तर्हि कथमुक्तं ‘न हि रसादृते कश्चिदप्यर्थः प्रवर्तते इति । तेन पूर्व न एवोद्देश्याः’ इत्याशंक्याह—यथेत्यादिना । बीजं यथा वृक्षमूलत्वेन स्थितं तथा रसाः । तन्मूलादि(हि) प्रीतिपूर्विका व्युत्पत्तिरिति ततरे(त एव) च व्याख्यानार्हात् कविगतसाधारणीभूतसंविन्मूलश्च काव्यपुरस्सरो नटव्यापारः । सैव च संवित्परमार्थतो रसः । सामाजिकस्य च तत्प्रतीत्या वशीकृतस्य पश्चादपोद्धारबुदध्या विभावादिप्रतीतिरिति प्रयोजने(ज्ये) नाट्ये काव्ये सामाजिकधियि च । तदेवं मूलबीजस्थानीयात्क (यः क) विगतो रसः कविर्हि सामाजिकतुल्य एव । तत एवोक्तं “शृङ्गारी चेत्कविः ।” (ध्वन्यालो. ३-४२) इत्याद्यानन्दवर्धनाचार्येण । ततो वृक्षस्थानीयं काव्यम् । तत्र पुष्पादिस्थानीयोऽभिनयादिनटव्यापारः। तत्र फलस्थानीयः सामाजिकरसास्वादः । तेन रसमयमेव विश्वम् । अत्र च विज्ञानवादो द्विधाभिधानं (स्फोटतत्त्वं) सत्कार्यवाद एकत्वदर्शनमित्यादि च द्रष्टव्यम् (इति केचित्) । वयं तु प्रकृतानुपयोगिश्रुतलवसन्दर्शनमिथ्याप्रयाससंश्रयमशिक्षितपू्र्विण इत्यास्ताम् । अन्ये तु बीजादिव भावाद्रसवृक्षस्ततोऽप्यभिनयकुसुमसुन्दरात्फलमिव भावः प्रतीत्या भुज्यत इति व्याचक्षते । तैः प्रकृतविरुद्धं सर्व व्याख्यातम् । एवं हि भावस्यैवोपक्रमपर्यवसानवर्तित्वमुक्तं स्यादित्यास्तां चैतत् । एवं त्रयोऽपि पक्षाः कथञ्चिदुपगता अभिप्रायवैचित्र्येणेति तात्पर्यम् । एवमुद्दिष्टानां विभक्तानां च रसानां सामान्यलक्षणं परीक्षापरिशुद्धमभिधाय तदनुवादपूर्वकं विशेषलक्षणं वक्तुं पीठबन्धं दर्शयति—तदेषामित्यादिना । यतः सामान्यलक्षणमेतेषां कृतं तस्माद्विशेषलक्षणांशपूरकाण्युत्पत्त्यादीनि व्याख्यास्यामः । तत्रोऽत्पत्तिरुत्पादकानामुत्पाद्यानां च विशेषलक्षणम् । अन्योन्यतो व्यवच्छेदात् । उत्पादकानामप्येतदुत्पादकत्वमुत्पादकान्तराद्वैलक्षण्यमुत्पाद्य कृतम् । एवमुत्पाद्यानामुत्पादककृतमिति परस्परलक्षणत्वम् । वर्णः श्वेतादि तु(स्तु) सुस्पष्टं वि(शेष) लक्षणादि । एवं निदर्शनं तु शृङ्गारो नामेत्यादिना विभावादिविशेषसंयोगः । उत्पत्तिलक्षणा(णे) ह्यन्योन्याश्रयश्रङ्का वर्णदेवतयोस्त्वागमानुविद्धत्वमिति स्फुटं निश्चयदर्शनोपायत्वमुत्पत्त्यादीनां न संभवति । विभावादिविशेषसंयोगस्तु तद्वैलक्षण्यान्निदर्शनमित्युक्तम् । (

nanu yadi bhāvebhyo rasāstarhi kathamuktaṃ ‘na hi rasādṛte kaścidapyarthaḥ pravartate iti | tena pūrva na evoddeśyāḥ’ ityāśaṃkyāha—yathetyādinā | bījaṃ yathā vṛkṣamūlatvena sthitaṃ tathā rasāḥ | tanmūlādi(hi) prītipūrvikā vyutpattiriti tatare(ta eva) ca vyākhyānārhāt kavigatasādhāraṇībhūtasaṃvinmūlaśca kāvyapurassaro naṭavyāpāraḥ | saiva ca saṃvitparamārthato rasaḥ | sāmājikasya ca tatpratītyā vaśīkṛtasya paścādapoddhārabudadhyā vibhāvādipratītiriti prayojane(jye) nāṭye kāvye sāmājikadhiyi ca | tadevaṃ mūlabījasthānīyātka (yaḥ ka) vigato rasaḥ kavirhi sāmājikatulya eva | tata evoktaṃ “śṛṅgārī cetkaviḥ |” (dhvanyālo. 3-42) ityādyānandavardhanācāryeṇa | tato vṛkṣasthānīyaṃ kāvyam | tatra puṣpādisthānīyo'bhinayādinaṭavyāpāraḥ| tatra phalasthānīyaḥ sāmājikarasāsvādaḥ | tena rasamayameva viśvam | atra ca vijñānavādo dvidhābhidhānaṃ (sphoṭatattvaṃ) satkāryavāda ekatvadarśanamityādi ca draṣṭavyam (iti kecit) | vayaṃ tu prakṛtānupayogiśrutalavasandarśanamithyāprayāsasaṃśrayamaśikṣitapū्rviṇa ityāstām | anye tu bījādiva bhāvādrasavṛkṣastato'pyabhinayakusumasundarātphalamiva bhāvaḥ pratītyā bhujyata iti vyācakṣate | taiḥ prakṛtaviruddhaṃ sarva vyākhyātam | evaṃ hi bhāvasyaivopakramaparyavasānavartitvamuktaṃ syādityāstāṃ caitat | evaṃ trayo'pi pakṣāḥ kathañcidupagatā abhiprāyavaicitryeṇeti tātparyam | evamuddiṣṭānāṃ vibhaktānāṃ ca rasānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ parīkṣāpariśuddhamabhidhāya tadanuvādapūrvakaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vaktuṃ pīṭhabandhaṃ darśayati—tadeṣāmityādinā | yataḥ sāmānyalakṣaṇameteṣāṃ kṛtaṃ tasmādviśeṣalakṣaṇāṃśapūrakāṇyutpattyādīni vyākhyāsyāmaḥ | tatro'tpattirutpādakānāmutpādyānāṃ ca viśeṣalakṣaṇam | anyonyato vyavacchedāt | utpādakānāmapyetadutpādakatvamutpādakāntarādvailakṣaṇyamutpādya kṛtam | evamutpādyānāmutpādakakṛtamiti parasparalakṣaṇatvam | varṇaḥ śvetādi tu(stu) suspaṣṭaṃ vi(śeṣa) lakṣaṇādi | evaṃ nidarśanaṃ tu śṛṅgāro nāmetyādinā vibhāvādiviśeṣasaṃyogaḥ | utpattilakṣaṇā(ṇe) hyanyonyāśrayaśraṅkā varṇadevatayostvāgamānuviddhatvamiti sphuṭaṃ niścayadarśanopāyatvamutpattyādīnāṃ na saṃbhavati | vibhāvādiviśeṣasaṃyogastu tadvailakṣaṇyānnidarśanamityuktam | (

5.5

तत्रोत्पत्तिं तावदाह—तेषामित्यादिना । तेषां रसानामुत्पत्तौ हेतवः सूचकाश्चत्वारः । रसानामुत्पाद्योत्पादकप्रकारो यावान् सम्भवति स चतुर्भिरेव सूचित इति यावत् । तथा हि— तदाभासत्वेन तदनुकाररुपतया हेतुत्वं शृङ्गारेण सूचितम् । यतो विभावाभासादनुभावाभासाद्व्यभिचार्याभासाद्रत्याभासे प्रतीते चर्वणाभाससारः शृङ्गाराभासः । कामना अभिलाषमात्ररूपा हि रतिरत्र व्यभिचारिभावो न स्थायी । तस्य स तु स्थायिकल्पत्वेनाभाति । तद्वशाद्विभावाद्याभासता । अतश्च स्थाय्याभासत्वं रतेः । यतो रावणस्य सीता द्विष्टा मय्युपेक्षिका वेति हृदयं नैव स्पृशतीति । तत्स्पर्शे ह्याभिमानो ऽस्यापि लीयेतैव । ‘मयीयमनुरक्ता’ इति तु निश्चयो ह्यानुपयोगी । कामजमोहसारत्वात् । शुक्तौ रूप्याभासवत् । यद्यपि— “दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुतिं (चेतः कालकलामपि प्रसहते नावस्थितिं तां विना। एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरङ्गैरनङ्गातुरैः सम्पद्येत कथं तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेद्मि स्फुटम् ॥”) 290इत्यादौ रावणवाक्ये तावति रत्याभासतैव । न तु हासः स्फुरति । तथापि सीताविभावल(विल)क्षणं रावणवयःप्रकृतिविरुद्धश्च चिन्तादैन्यमोहादिकव्यभिचारिगणम(णोऽ)-श्रुपातपरिदेवितादि चानुभावजातमनौचित्यात्तदाभासरूपं सद्धास्यविभावरूपम् । तद्वक्ष्यते—विकृतपरवेषालङ्कारेत्यादि । एवं तदाभासतया(तायाः) प्रकारः शृङ्गारेण सूचितः । तेन करुणाद्याभासेष्वपि हास्यत्वं सर्वेषु मन्तव्यम् । अनौचित्यप्रवृत्तिकृतमेव हि हास्यविभावत्वम् । तच्चा(त्रा)नौचित्यं सर्वरसानां विभावानुभावादौ सम्भाव्यते । तेन व्यभिचारिणामप्येषैव वार्ता । अत एव संवित्सतत्त्वनिपुणैश्चिचरन्तनै रसभावतदाभासव्यवहारस्तत्र तत्र क्रियते । अमोक्षहेतावपि तदाभासतायां शान्ताभासो हास्य एव। प्रहसनरूपकेण अनौ(स्वानौ) चित्यत्यागः सर्वपुरुषार्थेषु व्युत्पाद्यः(राजपुत्रादीनाम् ?)। एतच्च लक्षणे वक्ष्यते । तत्र हास्याभासो यथाऽस्मत्पितृव्यस्य वामनगुप्तस्य । “लोकोत्तराणि चरितानि न लोक एष सम्मन्यते यदि किमङ्गं वदाम नाम । यत्त्वत्र हासमुखरत्वममुष्य तेन पार्श्वोपपीडमिह को न विजाहसीति ॥” एवं यो यस्य न बन्धुस्तच्छोके करुणोऽपि हास्य एवेति सर्वत्र योज्यम् । एतदेवोदाहरणम् । एवमन्यत्तेनानुमेयमिति मुनिना यथाग्रहणं कृतम् । यदीयफलानन्तरं द्वितीयरसोऽवश्यंभावी तस्योदाहरणं रौद्रः। रौद्रस्य हि फलं वधबन्धादि । तद्विभावकेनावश्यं करुणेन भाव्यम् । यथा वेणीसंहारे— “अद्यैवावां रणमुपगतौ तातमम्बां च दृष्ट्वा घ्रातस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुश्शासनश्च । तस्मिन्बाले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्थां पित्रोः पार्श्व व्यपगतघृणः किं नु वक्ष्यामि गत्वा ॥” एवं रौद्रनन्तरं नियमेन भयानकः। शृङ्गारानन्तरं नियमेन करुणं(णः) । व्याप्रियते त्वसौ तज्जन्मनि यथा तापसवत्सराजे वासवदत्तादाहाद्वत्सराजस्य । ननु तत्रा(त्र)रतेरवि(तेर्वि)च्छेदाद्बन्धुताकृतः शोकः। नैतत् । करुणोत्पत्तिकालेऽपि हि क्रोधस्य विच्छेद एव । यदाह ‘निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः।’ (वेणी. अ-१-७) इति । न च बन्धुमा(तामा)त्रं हेतुः । एवं हि सति— (‘उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता) ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । (क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि ॥’) (तापसवत्सराजे २-१६) इत्यादौ ते इति प्राणभूतं (पदं) निरुपयोगतां गमितं स्यात् । रतिप्रलापेषु च शृङ्गार एव करुणस्य जीवितम्— ‘हृदये वससीति (मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम् । उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ॥’ (कुमार. ४-९) इत्याद्युक्तिषु । एवं वीराद्भयानकोत्पत्तिः । यथा ‘कर्णस्यात्मजमग्रतः शमयतो भीतं जगत् फाल्गुनात्’ (वेणी.

tatrotpattiṃ tāvadāha—teṣāmityādinā | teṣāṃ rasānāmutpattau hetavaḥ sūcakāścatvāraḥ | rasānāmutpādyotpādakaprakāro yāvān sambhavati sa caturbhireva sūcita iti yāvat | tathā hi— tadābhāsatvena tadanukārarupatayā hetutvaṃ śṛṅgāreṇa sūcitam | yato vibhāvābhāsādanubhāvābhāsādvyabhicāryābhāsādratyābhāse pratīte carvaṇābhāsasāraḥ śṛṅgārābhāsaḥ | kāmanā abhilāṣamātrarūpā hi ratiratra vyabhicāribhāvo na sthāyī | tasya sa tu sthāyikalpatvenābhāti | tadvaśādvibhāvādyābhāsatā | ataśca sthāyyābhāsatvaṃ rateḥ | yato rāvaṇasya sītā dviṣṭā mayyupekṣikā veti hṛdayaṃ naiva spṛśatīti | tatsparśe hyābhimāno 'syāpi līyetaiva | ‘mayīyamanuraktā’ iti tu niścayo hyānupayogī | kāmajamohasāratvāt | śuktau rūpyābhāsavat | yadyapi— “dūrākarṣaṇamohamantra iva me tannāmni yāte śrutiṃ (cetaḥ kālakalāmapi prasahate nāvasthitiṃ tāṃ vinā| etairākulitasya vikṣatarateraṅgairanaṅgāturaiḥ sampadyeta kathaṃ tadāptisukhamityetanna vedmi sphuṭam ||”) 290ityādau rāvaṇavākye tāvati ratyābhāsataiva | na tu hāsaḥ sphurati | tathāpi sītāvibhāvala(vila)kṣaṇaṃ rāvaṇavayaḥprakṛtiviruddhaśca cintādainyamohādikavyabhicārigaṇama(ṇo')-śrupātaparidevitādi cānubhāvajātamanaucityāttadābhāsarūpaṃ saddhāsyavibhāvarūpam | tadvakṣyate—vikṛtaparaveṣālaṅkāretyādi | evaṃ tadābhāsatayā(tāyāḥ) prakāraḥ śṛṅgāreṇa sūcitaḥ | tena karuṇādyābhāseṣvapi hāsyatvaṃ sarveṣu mantavyam | anaucityapravṛttikṛtameva hi hāsyavibhāvatvam | taccā(trā)naucityaṃ sarvarasānāṃ vibhāvānubhāvādau sambhāvyate | tena vyabhicāriṇāmapyeṣaiva vārtā | ata eva saṃvitsatattvanipuṇaiścicarantanai rasabhāvatadābhāsavyavahārastatra tatra kriyate | amokṣahetāvapi tadābhāsatāyāṃ śāntābhāso hāsya eva| prahasanarūpakeṇa anau(svānau) cityatyāgaḥ sarvapuruṣārtheṣu vyutpādyaḥ(rājaputrādīnām ?)| etacca lakṣaṇe vakṣyate | tatra hāsyābhāso yathā'smatpitṛvyasya vāmanaguptasya | “lokottarāṇi caritāni na loka eṣa sammanyate yadi kimaṅgaṃ vadāma nāma | yattvatra hāsamukharatvamamuṣya tena pārśvopapīḍamiha ko na vijāhasīti ||” evaṃ yo yasya na bandhustacchoke karuṇo'pi hāsya eveti sarvatra yojyam | etadevodāharaṇam | evamanyattenānumeyamiti muninā yathāgrahaṇaṃ kṛtam | yadīyaphalānantaraṃ dvitīyaraso'vaśyaṃbhāvī tasyodāharaṇaṃ raudraḥ| raudrasya hi phalaṃ vadhabandhādi | tadvibhāvakenāvaśyaṃ karuṇena bhāvyam | yathā veṇīsaṃhāre— “adyaivāvāṃ raṇamupagatau tātamambāṃ ca dṛṣṭvā ghrātastābhyāṃ śirasi vinato'haṃ ca duśśāsanaśca | tasminbāle prasabhamariṇā prāpite tāmavasthāṃ pitroḥ pārśva vyapagataghṛṇaḥ kiṃ nu vakṣyāmi gatvā ||” evaṃ raudranantaraṃ niyamena bhayānakaḥ| śṛṅgārānantaraṃ niyamena karuṇaṃ(ṇaḥ) | vyāpriyate tvasau tajjanmani yathā tāpasavatsarāje vāsavadattādāhādvatsarājasya | nanu tatrā(tra)rateravi(tervi)cchedādbandhutākṛtaḥ śokaḥ| naitat | karuṇotpattikāle'pi hi krodhasya viccheda eva | yadāha ‘nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ|’ (veṇī. a-1-7) iti | na ca bandhumā(tāmā)traṃ hetuḥ | evaṃ hi sati— (‘utkampinī bhayapariskhalitāṃśukāntā) te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī | (krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā dhūmānvitena dahanena na vīkṣitā'si ||’) (tāpasavatsarāje 2-16) ityādau te iti prāṇabhūtaṃ (padaṃ) nirupayogatāṃ gamitaṃ syāt | ratipralāpeṣu ca śṛṅgāra eva karuṇasya jīvitam— ‘hṛdaye vasasīti (matpriyaṃ yadavocastadavaimi kaitavam | upacārapadaṃ na cedidaṃ tvamanaṅgaḥ kathamakṣatā ratiḥ ||’ (kumāra. 4-9) ityādyuktiṣu | evaṃ vīrādbhayānakotpattiḥ | yathā ‘karṇasyātmajamagrataḥ śamayato bhītaṃ jagat phālgunāt’ (veṇī.

यत्त्वत्र श्रीशङ्कुकेनोक्तम्—नात्रोत्साहस्य व्यापार इति । तदसत् । एवं हि निर्विषय एवोत्साहः स्यात् । कर्तव्याननुसन्धानात् । युद्धवीरे च परपराजयजनितः प्रतापापरपर्यायः शत्रुहृदयदाहदायी तद्वनितादिषु भयानक एव जीवितम् । यथा— ‘स पातु वो यस्य हतावशेस्तत्तुल्यवर्णाञ्जनरञ्जितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः स्वकान्तानयनोत्पलेषु ॥’ नियमेन तु भवतीति वक्तव्यम् । नियमश्चकारेणोक्तो रौद्रादित्यानन्तर्यसूचकपञ्चम्यनन्तरं प्रयुक्तेन । यस्तु रसो रसान्तरं फलत्वेनाभिसन्धाय प्रवर्तते रस्योदाहरणं वीरः । महापुरुषोत्साहो हि जगद्विस्ययफलाभिसन्धानेनैव । यथा—‘दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत’ (महावीर २-५४) इत्यादि । रौद्रस्तु परविनाशनं फलत्वेनाभिसन्धाय प्रवर्तते न करुणामिति शे(विशे)षः । विदूषकहासस्तु नायिकाहासं फलत्वेनाभिसन्धत्त इति मन्तव्यम् । यस्तु रसस्तुल्यविभावत्वान्नियमेन रसान्तरं हि परमाक्षिपति तस्योदाहरणं बीभत्सः । तस्य हि ये विभावा रुधिरप्रभृतयस्तेऽवश्यं भयहेतवः । तथा तदव्य भिचारिणो मरणमोहापस्माराद्याः । तदनुभावास्तु मुखविकूणनादयः । यथा वेणीसंहारे— ‘संस्तभ्यन्तां निहतदुश्शासनपीतशेषशोणितपी(तस्नपि)तबीभत्सवृकोदरदर्शनवैक्लव्यस्खलितप्रहरणानि रणाद्विद्रवन्ति बलानि’ इति (वेणी.

yattvatra śrīśaṅkukenoktam—nātrotsāhasya vyāpāra iti | tadasat | evaṃ hi nirviṣaya evotsāhaḥ syāt | kartavyānanusandhānāt | yuddhavīre ca paraparājayajanitaḥ pratāpāparaparyāyaḥ śatruhṛdayadāhadāyī tadvanitādiṣu bhayānaka eva jīvitam | yathā— ‘sa pātu vo yasya hatāvaśestattulyavarṇāñjanarañjiteṣu | lāvaṇyayukteṣvapi vitrasanti daityāḥ svakāntānayanotpaleṣu ||’ niyamena tu bhavatīti vaktavyam | niyamaścakāreṇokto raudrādityānantaryasūcakapañcamyanantaraṃ prayuktena | yastu raso rasāntaraṃ phalatvenābhisandhāya pravartate rasyodāharaṇaṃ vīraḥ | mahāpuruṣotsāho hi jagadvisyayaphalābhisandhānenaiva | yathā—‘dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata’ (mahāvīra 2-54) ityādi | raudrastu paravināśanaṃ phalatvenābhisandhāya pravartate na karuṇāmiti śe(viśe)ṣaḥ | vidūṣakahāsastu nāyikāhāsaṃ phalatvenābhisandhatta iti mantavyam | yastu rasastulyavibhāvatvānniyamena rasāntaraṃ hi paramākṣipati tasyodāharaṇaṃ bībhatsaḥ | tasya hi ye vibhāvā rudhiraprabhṛtayaste'vaśyaṃ bhayahetavaḥ | tathā tadavya bhicāriṇo maraṇamohāpasmārādyāḥ | tadanubhāvāstu mukhavikūṇanādayaḥ | yathā veṇīsaṃhāre— ‘saṃstabhyantāṃ nihataduśśāsanapītaśeṣaśoṇitapī(tasnapi)tabībhatsavṛkodaradarśanavaiklavyaskhalitapraharaṇāni raṇādvidravanti balāni’ iti (veṇī.

एव तदाभासतद्द्वा(तदनु)रेण रसान्तराक्षेपकत्वे श्रृङ्गार उदाहरणम् । तेन श्रृङ्गारानुकृतिरित्यत्र तुशब्दो वीप्सायाम् । द्वितीयो हेतौ । तेनैवं योजना—या अनुकृतिः स हास्यो यतः प्रकीर्तितः(अतः) एवंविभावको हास्य इति शेषः । तद्यथा श्रृङ्गारा अर्श आद्यच् । श्रृङ्गारवत्यनुकृतिरित्यर्थः । यत्त्वत्र श्रृङ्गाराद्भुतोत्पत्तेराशङ्का ‘दृशः प्रथुतरीकृता’ (रत्ना२-१५) इत्यादौ (तत्) निर्मूलमेव । उदयने हि श्रृङ्गारः । ब्रह्मणि विस्मयसम्भावना । सा च न तात्कालिकत्वेन नोत्तरकालिकत्वेन । किन्तु पूर्वतरमेवेति न किञ्चिदेतत् । परस्पर(रम्परा)फलत्वेन रसान्तराक्षेपे रौद्र उदाहरणम् । रौद्रस्य यत्कर्म फलात्मकं वधादि चकारात्तस्य यत्कर्म फलरूपं स एव करणः । एवकारेणात्यन्तव्यवहितां परम्परां पराकरोति । (

eva tadābhāsataddvā(tadanu)reṇa rasāntarākṣepakatve śrṛṅgāra udāharaṇam | tena śrṛṅgārānukṛtirityatra tuśabdo vīpsāyām | dvitīyo hetau | tenaivaṃ yojanā—yā anukṛtiḥ sa hāsyo yataḥ prakīrtitaḥ(ataḥ) evaṃvibhāvako hāsya iti śeṣaḥ | tadyathā śrṛṅgārā arśa ādyac | śrṛṅgāravatyanukṛtirityarthaḥ | yattvatra śrṛṅgārādbhutotpatterāśaṅkā ‘dṛśaḥ prathutarīkṛtā’ (ratnā2-15) ityādau (tat) nirmūlameva | udayane hi śrṛṅgāraḥ | brahmaṇi vismayasambhāvanā | sā ca na tātkālikatvena nottarakālikatvena | kintu pūrvatarameveti na kiñcidetat | paraspara(ramparā)phalatvena rasāntarākṣepe raudra udāharaṇam | raudrasya yatkarma phalātmakaṃ vadhādi cakārāttasya yatkarma phalarūpaṃ sa eva karaṇaḥ | evakāreṇātyantavyavahitāṃ paramparāṃ parākaroti | (

समनन्तरफलत्वेन रसान्तराक्षेपे वीरस्यापि उदाहरणम् । चस्सन्नियोगे वीरस्य सम्यङ्गनिकटं यत्फलं सोऽद्भुतः परितः समन्ताद्या कीर्तिः यशः प्रतापरूपा ततो हेतोः । अपिशब्दाच्छृङ्गारोऽपि वीरस्यानन्तरं फलं द्रौपदीस्वयंवरादौ । सहभावेन रसान्तराक्षेपे बीभत्स उदाहरणम् । यदेव बीभत्सस्य दर्शनं विभावादिरूपं स एव भयानकः । तद्विभावत्वादुपचारस्य । सहभावप्रतीतः(तिः) फलम् । तमेव चशब्दो द्योतयति । तुः पूर्वतो विशेषमाह । अयमेव चाक्षेपप्रकाशश्चतुर्धैव संभाव्यते न त्वधिक इति । सा त्वस्यापि सन्न नोक्तः । ये चात्रोत्पत्तिहेतव उक्तास्ते यथा स्वयं पुरुषार्थचतुष्कव्याप्ताः । तद्धि तत्सौन्दर्यतिशयजननरूपम् । रञ्जका भा(हा)सादयस्तदनुगामित्वेन रूपकेषु निबन्धनीयाः । एतावन्त एव च रसा इत्युक्तं पूर्वम् । तेनानन्त्येऽपि पार्षदप्रसिद्ध्यैतावतां प्रयोज्यत्वमिति यद्धट्टलोल्लटेन निरूपितं तदवलेपेनापरा मृश्येत्यलम् । (

samanantaraphalatvena rasāntarākṣepe vīrasyāpi udāharaṇam | cassanniyoge vīrasya samyaṅganikaṭaṃ yatphalaṃ so'dbhutaḥ paritaḥ samantādyā kīrtiḥ yaśaḥ pratāparūpā tato hetoḥ | apiśabdācchṛṅgāro'pi vīrasyānantaraṃ phalaṃ draupadīsvayaṃvarādau | sahabhāvena rasāntarākṣepe bībhatsa udāharaṇam | yadeva bībhatsasya darśanaṃ vibhāvādirūpaṃ sa eva bhayānakaḥ | tadvibhāvatvādupacārasya | sahabhāvapratītaḥ(tiḥ) phalam | tameva caśabdo dyotayati | tuḥ pūrvato viśeṣamāha | ayameva cākṣepaprakāśaścaturdhaiva saṃbhāvyate na tvadhika iti | sā tvasyāpi sanna noktaḥ | ye cātrotpattihetava uktāste yathā svayaṃ puruṣārthacatuṣkavyāptāḥ | taddhi tatsaundaryatiśayajananarūpam | rañjakā bhā(hā)sādayastadanugāmitvena rūpakeṣu nibandhanīyāḥ | etāvanta eva ca rasā ityuktaṃ pūrvam | tenānantye'pi pārṣadaprasiddhyaitāvatāṃ prayojyatvamiti yaddhaṭṭalollaṭena nirūpitaṃ tadavalepenāparā mṛśyetyalam | (

वर्णाभिधानं पूजादौ ध्यान उपयोगि । मुखरागेऽपीत्यन्ये । स्वच्छपीतौ शमाद्भुताविति शान्तवादिनां पाठः । तत्तद्रससिद्धौ सा सा देवता पूज्येति देवतानिरूपणम् । विष्णुः कामदेवः । प्रमथा भगवतो गणाः क्रीडापराः । रुद्रस्त्रैलोक्यसंहारकर्ता । अत एव चोदयतीति निय(च यमयतीति य)मेन वधादिके293सम्पादिते करुणः । महाकालोऽधिदैवतमिति शेषः । स हि तद्विभावं कङ्कालं श्मशानादि सेवते । महेन्द्रस्त्रैलोक्यराजः । ब्रह्मा अचिन्त्याद्भुतस्रष्टा । (

3.43

‘बुद्धः शान्तेऽब्जजोऽद्भुते’ इति शान्तवादिनः केचित्पठन्ति । बुद्धो जिनः परोपकारैकपरः प्रबुद्धो वा । तत्रोत्पत्तिलक्षणमन्योन्याश्रयत्वान्न निश्चयकारि । वर्णदैवतात्मकमप्यागमसिद्धत्वादित्येकप्रघट्टकेनोपसंहरत्येवमित्यादिना । एतेषामिति सर्वेषामित्यर्थः । अथ विशेषलक्षणानि वक्तुमासूत्रयतीदानीमित्यादिना । विशेषलक्षणं सजातीयाद्व्यवच्छेदकम् । न विजातीयाद्व्यवच्छेदं विना सजातीयत्वम् । न चासौ सामान्यलक्षणं विनेति तत्पृष्ठे विशेषलक्षणमिति दर्शयितुं सामान्यलक्षणमनुवदत्यनुभावेत्यादिना । लक्षणानि चं तानि निदर्शनानि च विशेषात्मकानि । तेन प्रत्येकं लक्षणाविशेषा उच्यन्त इत्यर्थः । विशेषलक्षणानि वा सामान्यलक्षणस्य निदर्शनानि । येषु सामान्यलक्षणं योज्यते उदाह्नियते च । तद्विना तस्योदाहर्तुमशक्यत्वात् । चकारो लोकोत्तरतयाऽऽदरं सूचयति । ये स्थायिनो भावा लोके चित्तवृत्त्यात्मानो बहुप्रकारपरिश्रमप्रसवनिबन्धनकर्तव्यताप्रबन्धाभिधायिनस्तानपि नाम रसत्वं विश्रान्त्येकायतनत्वेपदेशदिशा नेष्यामः । विभावान् यथायोगमुपहरद्धिः कविनटैर्हि रसतां नीयन्ते । यदाह— “या व्यापारवती रसान्रसयितुं काचित्कवीनां नवा (दृष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती । ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमब्धिशयन त्वद्भिक्तितुल्यं सुखम् ॥)” इति । (ध्वन्या.

‘buddhaḥ śānte'bjajo'dbhute’ iti śāntavādinaḥ kecitpaṭhanti | buddho jinaḥ paropakāraikaparaḥ prabuddho vā | tatrotpattilakṣaṇamanyonyāśrayatvānna niścayakāri | varṇadaivatātmakamapyāgamasiddhatvādityekapraghaṭṭakenopasaṃharatyevamityādinā | eteṣāmiti sarveṣāmityarthaḥ | atha viśeṣalakṣaṇāni vaktumāsūtrayatīdānīmityādinā | viśeṣalakṣaṇaṃ sajātīyādvyavacchedakam | na vijātīyādvyavacchedaṃ vinā sajātīyatvam | na cāsau sāmānyalakṣaṇaṃ vineti tatpṛṣṭhe viśeṣalakṣaṇamiti darśayituṃ sāmānyalakṣaṇamanuvadatyanubhāvetyādinā | lakṣaṇāni caṃ tāni nidarśanāni ca viśeṣātmakāni | tena pratyekaṃ lakṣaṇāviśeṣā ucyanta ityarthaḥ | viśeṣalakṣaṇāni vā sāmānyalakṣaṇasya nidarśanāni | yeṣu sāmānyalakṣaṇaṃ yojyate udāhniyate ca | tadvinā tasyodāhartumaśakyatvāt | cakāro lokottaratayā''daraṃ sūcayati | ye sthāyino bhāvā loke cittavṛttyātmāno bahuprakārapariśramaprasavanibandhanakartavyatāprabandhābhidhāyinastānapi nāma rasatvaṃ viśrāntyekāyatanatvepadeśadiśā neṣyāmaḥ | vibhāvān yathāyogamupaharaddhiḥ kavinaṭairhi rasatāṃ nīyante | yadāha— “yā vyāpāravatī rasānrasayituṃ kācitkavīnāṃ navā (dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī | te dve apyavalambya viśvamaniśaṃ nirvarṇayanto vayaṃ śrāntā naiva ca labdhamabdhiśayana tvadbhiktitulyaṃ sukham ||)” iti | (dhvanyā.

शृङ्गाररसप्रकरणम्

416

तत्र कामस्य फलत्वादशेषहृदयसंवादित्वाच्च तत्प्रधानं शृङ्गारं लक्षयति—तत्रेत्यादिनोज्ज्वलवेषात्मक इत्यन्तेन सूत्रेण । तत्रेति क्रमनिर्धारणे । एवं सतीत्यर्थे वा । एतत्सूत्रभाष्येण व्यक्तम् । यल्लक्ष्यपदं नामेति । व्याचष्टे यत्किञ्चिदित्यादिना । हस्तपृष्ठतादि(हारादि)मण्डितः शृङ्गारवान् । तेन शुचिमेध्याद्युपमीयते । तेनोज्ज्वलवेषात्मके शृङ्गारशब्दः । न चातिप्रसङ्गः । आप्तोपदेशस्य नियामकत्वादिति चिरन्तनाः । तदनुपपन्नम् । उपमानोपमेययोर्विशेषविषयविभागानवभासात्तथा । तस्मादयमत्रार्थः । रतिरेवास्वाद्यमानो मुख्यः शृङ्गारः । रतिमास्वादयद्भिस्तद्बहुमानपरः शृङ्गारीत्युच्यते । यस्तु सज्जनादिप(दिःअप)र एव तद्यूसनिता (तु व्यसनी) । सा रसनास्वाददशा लोके भवन्त्यपि न चिरमवतिष्ठे । तदास्वादे चोपयोगि यथास्वविभावादि 295तथा शास्त्र(स्त्रा)निषिद्धमजुगुप्सितं संस्फुटं(यत् स्फुटं)मनोहरं च तदुपचाराच्छृङ्गारशब्दवाच्यम् । तदाह—उपमीयते । तदुपयोगितया तथा मीयते लक्ष्यत इति यावत् । क्व य(त)थेति दर्शयति-यस्तावदिति । तावद्ग्रहणेनावधारणवाचिना शृङ्गारवाच्यो मुख्योऽर्थस्तत्र नास्तीति दर्शयति—स शृङ्गारवानिति । तदनु(दु)ज्ज्वलवेषे शृङ्गारशब्द उपचरित इत्याह । ननु मुख्यतया रत्यास्वादे शृङ्गारशब्दस्य प्रवृत्तौ किं निबन्धनमित्याशङ्क्याह—यथा चेत्यादि । गोत्रं पितृसन्तानादि । कुलं मातृसन्तानं सूचयति । आचारो व्यवहारः । तत उत्पन्नानि लोके प्ररूढानि । मूले तु न । आद्याप्तोपदेशेन नामकरणलक्षणेन समयेन सिद्धानि । पुंसामिति मनुष्यजातेर्नराणां नारीणां च । नराणां हि पितृसन्तानानुसारि नाम विष्णुशर्मेत्यादि । स्त्रीणां तु मातृवंशानुसारि कनकप्रभा चन्द्रप्रभेति । एवं रसादीनां तच्छास्त्रवेदिवृद्धव्यवहारतो निरूढानि प्राक्तनब्रह्माद्याप्तप्रणीतानि नामानि । तदेवोपसंहरति—एवं श्रृङ्गारो रसः । स आचारव्यवहाराल्लोकेऽपि सिद्धः । कुतो हेतोः । हृद्यादिवेषात्मकत्वात् । एतदुक्तं भवति—प्रतिशास्त्रसमयानुसारिणोऽपि शब्दास्तद्वृद्धव्यवहारपरम्परया लोके प्रसिद्धा उपचारतोऽन्यत्रापि व्यवह्नियन्ते । यथा—‘साङ्ख्यपुरुषोऽयं न किञ्चित्करोति’ । ‘पूर्वरङ्गोऽत्र तेन मे विरचितः’ । ‘अत्र महत(त्ता)न्योन्यमस्य’ इति । तद्वदमी शृङ्गारादिशब्दा इहैव विषये रसेषु मुख्याः । लोके तु (औपचारिकाः) साङ्ख्यपुरुषादिशब्दवत् । यस्तु शृङ्गारशब्दस्या न्मीयेन(स्य मत्वर्थीयेन) व्युत्पत्तिमाह तस्य रूपमिति विस्मृतम् । आरकान् हि प्रत्य योऽत आरब्धः । (‘शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्’) (वार्तिक. ५.२-१२१) वृन्दारक इति यथा । अत एवोणादिषु निपातितोऽयं शब्दः । (शृङ्गारभृङ्गारौ. उ.सु.) । यस्तु पृथग्भावेन गोत्रादिनामानि व्याचष्टे व्यावर्त्याभावात् तत्तदीक्षितानि । तस्य प्रकृते न किञ्चिदियमु(दप्यु)पयुज्यते । न च गोत्राचारोत्पन्ने नामनि नियामक आप्तोपदेशो लोके इत्यास्तामेतत् । अथ रतिः स्थायिति सूत्रभागं भाष्येण स्पष्टयति—स चेत्यादिना । स्त्रीपुरुषशब्देन परस्पराभिलाषसंभोग लक्षणया लौकिक्या ‘अस्येयं स्त्री’ इति या (धिया) । तेनाभिलाषमात्रसारायाः कामावस्थानुवर्तिन्या व्यभिचारि रूपाणिति या विलक्षणैव इयं स्थायिरूपा प्रारम्भादिफलप्राप्तिपर्यन्ता व्यापिनी परिपूर्णसुखैकफला रतिश(रु)क्ता भवति हेतुरस्य । कविर्हि लौकिकरतिवासनानुविद्धस्तथा विभावादीनाहरति नाट्यं चा(नटश्चा)नुभावान् यथा रत्यास्वादः श्रृङ्गारो भवतीति । आस्वादयितुरपि प्राक्कक्ष्यायां रत्यवगम उपयोगीत्युक्तं प्राक् । एतदुक्तं भवति—रतिक्रीडासार्ध च (रतिः क्रीडा । सा च) परमार्थतः कामिनोरेव । तत्रैव सुखस्य धाराविश्रान्तेः । अपरस्य तु माल्यादिविषयसौन्दर्यस्य कविना कृतस्य संकल्पत्वात् । सवंदेनाद्वितयान्योन्यनिमज्जनात्मकमीलनाख्यो हि परमो भोगः । संविद एव प्रधानत्वात् । अन्यत्र तु जडस्य भोग्यत्वात् । अत एवाह—‘श्वासायासविडम्बनैव वपुषि प्राणाः पुनर्जानकी’ इति । अत एव यत्कैश्चिदचोद्यत—रतेराधारभेदेन भेदात्कथमेको रस इति, तदनभिज्ञतया । एकैव ह्यसौ तावती रतिः । यत्रान्योन्यसंविदा एकवियोगो न भवति । अत एवोत्तमयुवप्रकृतिः । उत्तमश्चोत्तमा चोत्तमौ । एवं युवानौ । तत्रोत्तमयुवशब्देन तत्संविदुच्यते । न तु कायः । चैतन्यस्यैव हि परमार्थत उत्तमयुवत्वं विशेषः । स (सा) चावस्थावान् तत्र तत्र (स्था यत्र तत्र) व्यवहारस्य (सं)भूतत्वात् तत्प्रकृतिः । सा संविदास्वादयोग्यत्वात् शृङ्गाररसीभवतीति । अनुत्तमत्वे तु (न) दार्ढ्यमयुक्त्वे चेति न सा रतिसंवित् । वियोगस्य संभावनात् । अवियुक्तसंवित्प्राणस्तु शृङ्गारः । यथा— “वारिसिणिच्चरिहिअदि हिलग्गणाहुकंहविएक्व । हुहिमुळजळमरणिमअळहुतीतिहविपस्सि ॥ ” इति । व्याख्याता(तः) परस्परं जीवितसर्वस्वाभिमानरूपा(पः) । वेषयति व्यापयति 297चित्तवृत्तिमन्यत्र ज्ञापनया संक्रमयतीति वेषो विभावानुभावात्मा । वेषयति(न्ति) व्याप्नुवन्ति स्थायिनमिति व्यभिचारिणः । ते चोज्ज्वला उत्कृष्टा यस्मिंस्तथाभूत आत्मा यस्येति । सूत्रे संक्षिप्य यद्विभावादि निरूपितं तद्विभागेन व्याख्येयमित्याशयेन शृङ्गारस्यावस्थाभेदमाह—तस्य द्वे इत्यादिना । अधिष्ठाने अवस्थे इत्यर्थः । अधिष्ठीयतेऽवस्थात्र(त्रा) शृङ्गाररूपेण । तेन न शृङ्गारस्येमौ भेदौ । गोत्वस्येव शाबलेयत्वाबाहुलेयत्वे । अपि तु तद्दशाद्वयेऽप्यनुयायिनी या रतिरास्थाबन्धात्मि का तस्याश्चास्वाद्यमानं रूपं शृङ्गारः । यदाहु— “(एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा मा कौलीनादसितनयने मय्याविश्वासिनी भूः ।) स्नेहानाहुः किमपि विरहह्रासिनस्तेऽप्यभोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति” ॥ इति ॥ (मेघ. २.४५) अत एव सम्भोगे विप्रलम्भसम्भावनाभीरुत्वं विप्रलम्भेऽपि सम्भोगमनो राज्या(रथा)नुवेध इति इयच्छृङ्गारस्य वपुः । अभिलाषेर्ष्याप्रवासादिदशास्त्वत्रैवान्तर्भूताः सत्यामास्थाबन्धात्मिकायां रतौ । तेन सम्भोगशृङ्गार इत्यादिव्यपदेशोऽभोगेऽप्युपचारात् । अत एतद्दशाद्वयमेलन एव सत्यतः सातिशयचमत्कारः । यथा— “कस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम् । दम्पत्योः शनकैरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवच्चक्षुषो- र्भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यासक्तकण्ठग्रहम् ॥ ” (अमरुक-२३.) तत्र हीर्ष्याविप्रलम्भसम्भोगमेलनात्मिकैवैकप्राणीभूतोभयगतविभावानुभावव्यभिचारिकृता सातिशया रसा नुभूतिः । तेन यच्चोदितं श्रीशङ्कुकेन पुरूरवस उन्मादे वत्सराजस्य तापसत्वे चानुज्ज्वलवेषत्वं (कथं) विप्रलम्भशृङ्गारेऽपि (इति) तदनवकाशमेव । भोगस्य 298रसत्वाभावात् स्नानाद्यवस्थानमिव । यत्त्वत्रोत्तरं तावद्दतं स्थैर्यादुज्ज्वलवेषाभावेऽपि रतिमुत्तमा न विजहतीति तद्यक्षभाषितम् । प्रकृतचोद्यापरिहारात् । न हि(नु) चोदितमनुज्ज्वलवेषे कथं शृङ्गार इति । तदेवास्तु चोद्यमिति चेत्—न वचनस्यातिभारोऽस्ति । न तु मुनिनैवमुक्तं सत्युज्ज्वलवेषे शृङ्गार इति । अपि तु विपर्यय इत्यास्तामेतत् । तत्रेति । द्वयोरवस्थयोर्मध्ये सम्भोगावस्था तावदुच्यते । तत्रेह वस्तुतः स्त्रीपुंसौ परस्परं विभावौ । तयोरुत्तमत्वे चोपयोगीनि ऋत्वादीनि । उत्तमस्यानवसरे रत्यभावात् । ऋतुर्वसन्तादिः । माल्यं कुसुमादि । अनुलेपनं समालम्भनं यद्यत्कामस्योद्दीपकम् । अलङ्कारः कटकादिः । इष्टजनः विदूषकादिः । एतदुभयमुत्तत्वसूचकम् । यदाह— ‘असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं किं सन्ध्यां भजते रविः ॥’ इति ॥ (राज. तर. ४. ४४२.) विषया गीतादयः । तदन्तर्भूतमपि माल्यादि प्राधान्यात्पृथगुक्तम् । वरभवनं इर्म्यादि । एतद्देशविशेषोपलक्षणम् । एषामुपभोगः । उपवनस्योद्यानस्यानुभवनं श्रवणं वा प(व)रभवनस्थस्यापि । एतत्सङ्कल्पादेरप्युपलक्षणम् । क्रीडा जलावगाहनादिका । लीला इष्ट जनस्यानुकृतिः । अनु(आदि)ग्रहणादन्यदपि हृद्यं हंसयुगलकचित्रपुस्तदर्शनादि । एतच्च समस्तमेव शृङ्गारविभावत्वेन मन्तव्यम् । यावान्कश्चिदयं विषयसम्भारो हृद्यतमस्तत्पूर्णतायां सत्यामुत्तमस्य रत्युदयः । अत एव रत्नावल्यां हर्म्यवर्णनमुद्यानगमनं कामदेवपूजा वसन्त इत्यादि सर्वमेवात्र संगृहीतं ‘राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः’ इत्यादिना । एवञ्च सर्व एव समुदितो विभाव इति काल्पनिकमालम्बनविभाव उद्दीपनविभाव इति । अत एव मुनिना नायं क्वचिद्विभाग उक्तः सूचितो वा । युक्तञ्चैतत् । यथैकत्रैव रूपके उद्यानर्तुमाल्यादीनां सर्वेषां दर्शनादेको रसः स्यात् । विभावाभेदात् । ननु प्रथमं (प्रमदामात्र)दर्शने नोद्यनभवनादिसम्भवः । क एवमाह? ऐश्वर्यपूर्णस्य हि तावदात्मीयसमृद्धिसम्भारसंस्कारानव(राव)गमात् पूर्णतैव विभाववर्गस्य । तत्प्रधानं हि रूपकं तत्र तत्रोदाहरणम् । तेन पृथक्पृथगुदाहरण दानमनुपपन्नम् । या तु मुक्तकादौ पृथक्तया भावेऽपि रससंवित् तापसस्तत्रानुसन्धानाच्चमत्कार इति । इत्यांस्त्वनुत्तमादिविषयेऽपरिपूर्णोद्दीपनत्वे न चमत्कारो दृश्यते—299 यथा हि “दीवडि तैल्लु नाहि पलु द्रम्मि गमिट्ठा । लावण्णुज्जलड्गु घरि ढोप्लु पइट्ठा ॥” छाया — दीपके तैलं नास्ति पलं द्रम्मं गवेषितम् । लावण्योज्ज्वलाङ्गो गृहे प्रियतमः प्रविष्टः ॥ इति तथा “मासपसूअं छम्मासगब्भिणिं एक्कदिअहजरिअं च । रंगुत्तिण्णं च पिअं पुत्तअ कामंतओ होहि ॥” छाया — मासप्रसूतां षण्मासगर्भिणीमेकदिवसज्वरितां च । रङ्गोतीर्णा च प्रियां पुत्रक कामयमानो भव ॥ इत्यादि (?)। तत्रैकाङ्गस्य सौभाग्यस्य प्रधान्याच्चमत्कारोदय इति तात्पर्यम् । न तु तदभावकृता चमत्कृतिः । एतैः कविनोपनिबद्धैर्नटेन च साक्षात्कारकल्पतामानीतैः सम्यगित्यविघ्नभोगात्मकसम्भोगो रस उत्पद्यते झटित्येव । न हि गमनक्रियावत् पर्यन्ते रसनाक्रिया निष्पद्यते । अपि तु प्रथम एवावसरे । स च विभावसाक्षात्कारात्मक एव । तस्य तु प्रथमकक्ष्यायामेव रसनागोचरत्वाभिमतस्य नयनचातुर्यादिभी रसै(सो) रसनाद्याभिमुख्यं नीयते । अत एव तेऽभिनया अनुभावश्च । आभिमुख्यनयनमनुभावनं च । तद्रसास्वादे समर्थाचरणमुद्दीपनम् । अत एव तदभावे विभावादिवर्णनप्रधानेऽपि काव्ये न चमत्कारः । रसनायास्तत्राभावात् । यथा विन्दो(कवीन्दो)र्भट्टेन्दुराजस्य— “उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिरवेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रक्ताशोकः कयापि हताशया चरणनलिनन्यासोदञ्चन्नवाङ्कुरकञ्चुकः ॥” इति । एवमन्यत्राप्युपपद्यत इति तस्याभिनयादिर(दि यो) जनीयम् । ननु विभावानां साधारण्ये कथं नियमनम् ? एवं न हि नाट्ये । इदं चात्र कविप्रयत्नसमर्प्यमाणम्- Kan साधारण्यं कथम् । नियमेनैवं हि न नाट्ये । इयांश्चात्र कविप्रयत्नसमर्प्यमाणः तेन तद्भावात्प्रयोजकधर्मोद्रेकप्रकाशविशिष्टसमब लात्प्रमुख एव विशेषविश्रान्ततां याति । तथा ‘हा प्रिये जनकराजपुत्रीति’ इत्ययं श्रुत एव न रतिव्यतिरेकेण भावान्तरविभावता शङ्क्या । ‘एतेन कुणपं(पे) कामिनी’ इत्यादिसम्भावनं प्रत्युक्तम् । तत्र नयनचातुर्यादिना कान्ता दृष्टिर्लक्ष्यते । यत्तु भ्रवोर्मूलसमुत्क्षेपश्चतुरमिति (ना. शा. ८.४७) वक्ष्यते । तत् सभ्रूक्षेपेण चोक्तम्—‘विवर्तनं कटाक्ष’ (ना. शा. ८-१००) इति ताराकर्म । एवं च योजना—नयनानां चातुर्येण 300 सभ्रूक्षेपेण कटाक्षेण च यद्यत्सञ्चारणं ललितं मन्थरं मधुरं नयनाभिरामं कृत्वा यान्यङ्गानां हरणानि स्वकर्तव्यकाले ललितानि सुकुमाराभिधेयानि मधुराणि च श्रवणसुखकराणि यानि वाक्यानीत्युपाङ्गाभिनय आङ्गिको वाचिकश्च लक्षितः । अत एव सामान्याभिनयाध्याय(ना.शा. अ-२२)वक्ष्यमाणाशेषचेष्टालङ्कारलाभ इति ललितमधुरशब्दौ तदर्थावित्यसत् । आदिग्रहणात्सात्त्विको मुखरागपुलकादिर्गृह्यते । अनुभावकत्वेन ताटस्थ्यपरिहारः । आभिमुख्यनयनेन स्वात्मैकविश्रान्तिशङ्कानिरासः । एवमुत्तरत्रापि । एवं विभावसमय एव रसनीयस्यानुभावावसरेऽवस्थावेशवैरस्यास्पदस्य पश्चादव्यभिचारिणः स्वामेव रसनीयतां चित्रयन्तः सातिशयं पुष्यन्तीति पश्चात्ते निरूप्यन्ते—व्यभिचारिणश्चास्येति । आलस्यौग्र्यजुगुप्सा वर्ज्यमाना येभ्यस्ते सर्वे व्यभिचारिणः । अस्येति दशाद्वयमयस्येत्यर्थः । जुगुप्सा स्थायिन्यपीह निषिद्धा न्यायसिद्धं स्थायिनामपि व्यभिचारित्वमनुज्ञापयति । आलस्यादि च स्वविभावप्रमा (म)दादिविषयमेव निषिद्धम् । तेन ‘वपुरलसलसद्बाहु लक्ष्म्याः’ (वेणी. १-२) इति तथा ‘कतिचिदहानि वपुरभूत् केवलमलसेक्षणं तस्याः’ (विक्र. ५-८) इत्यादि न विरूपकं मन्तव्यम् । एवं प्रयोगे काव्ये च विभावादीनां क्रम एव समाश्रयणीयः । उत्पूर्वस्य (उद्भूतस्य) लब्धप्रतिष्ठता । तथाभूतस्य परिवारसंघटनमिति हि प्रतीतिक्रमः । ननु निर्वेदादयः सम्भोगे न व्यभिचारिण इत्याशङ्क्याह—विप्रलम्भकृतस्त्विति । तुशब्दो विशेषं द्योतयति वाक्यैकवाक्यतया दुःखप्रायनिर्वेदादि मुक्त्वा आलस्यादिव्यतिरिक्ताश्च सुखमया एव धृत्यादयोऽत्र व्यभिचारित्वेन सम्भोग उपन्यस्ता इति प्रकटयति । परस्परा शोपजीवनं 301चात्र जीवितमिति दर्शयितुमस्येत्यनुद्भिन्नमेवोक्तम् । तत एव च भगवदनुग्रहपवित्रवाचा कालिदासेन रघुवंशे सम्भोगविप्रलम्भात्मकव्यामिश्ररसनासम्पत्तये प्रत्यनीकोद्देशेन रामभद्रस्य स्वकर्म पूर्वावस्थावर्णनेनादृतम् । सुप्तान्तर्भूतोऽपि स्वप्नः प्राधान्यादुपात्तः । ‘क्व नीलकण्ठ व्रजसि’ त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । क्वनीलकण्ठ व्रजसीत्यलक्षवागसत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ॥ इति (कुमा-५-५४) । सिविणअखणसुत्तुटिआए पुणरु1त्तदसणमणाए । बालाए णिमीलिअलोअणाए दिवसो वि वोलीणो’ छाया — स्वप्नक्षणसुप्तोत्थितयां पुनरुक्तदर्शनमनस्कायाः । बालायाः निमीलितलोचनायाः दिवसोऽपि व्युत्क्रान्तः ॥ VMK ॥ तथा ‘आहूतोऽपि सहायैः’ ‘आहुतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः सङ्कोचं नैव शिथिलयति ॥’ इत्यादौ हि स एव प्राणः । सम्भोगदशायां तु विभावसान्निध्ये निद्राद्यभावाद्विबोधोऽपि व्यभिचारी । सम्भोगेऽपि रतिश्रमकृतनिद्रादि यद्यप्यस्ति तथाऽपि न रतौ तच्चित्रतामाधत्ते । विप्रलम्भे तु तद्रतिभावना परम्परोदितमेव । निद्रादिबाहुल्यापेक्षं चेत्थमभिधानम् । उन्मादापस्मारव्याधीनां या नात्यन्तं कुत्सिता दशा सा काव्ये प्रयोगे च दर्शनीया । कुत्सिता तु सम्भवेऽपि नेति वृद्धाः । वयं तु ब्रूमः । तादृश्यां दशायां स्वजीवितनिन्दात्मिकायां तद्देहोपभोगसाररत्यात्मका स्थाबन्धोऽपि विच्छिद्यत एवेति असम्भव एव । मरणमचिरकालप्रत्यापत्तिमयमत्र मन्तव्यम् । येन शोकोऽवस्थानमेव न लभते । यथा— “तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वो- र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वावस्थाधिकचतुरया सङ्गतः कान्तयाऽसौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥” (रघु. ८-९५) अत एव सुकविना वाक्यभेदेनापि मरणं ना ख्यातम्।(तस्य) प्रतीतिविश्रान्तिस्थानत्वपरिहाराय तृतीयपादेन विभावानुसन्धानकं दर्शनम्। पुनर्ग्रहणेन स एवार्थः सुतरां द्योतितः । अन्ये त्वाहुः मरणमिति न जीवितवियोग उच्यते । अपि तु चैतन्यावस्थैव प्राणत्यागकर्तृतात्मिका पाश बन्धाद्यवसरगता मन्तव्या व्यभिचारिभावेनेति सुलभोदाहरणमेतदिति । आदिशब्देन दैन्यमोहादयः । एते व्यभिचारिणोऽपि स्वानुभावैरनुभाविता विप्रलम्भमनुभावयन्ति । तस्मादनुभावैरित्युक्तम् । 302अन्ये त्वादिशब्दं करुणवाचिनमाश्रित्य तदीयानुभावान्प्राधान्येन दर्शयन्ति । एकशेषेण द्वयमप्यन्ये । विप्रलम्भो विडम्बनं प्रसिद्धमिह तूपचारात्तदीयं फलं विरहात्मकं गृह्यते । ते न हि परस्परं रतिमतो रत्रविडम्बनमस्ति । तेन विरहेण कृतः सुष्ठुतमां पोषित इति दर्शयन्मुनिरनेन विना शृङ्गारो न प्रयोगे न काव्ये हृद्यतामवलम्बत इति दर्शयति । तथा हि—सम्भोगेऽप्येकघनशर्करास्वादस्थानीयतापरिहाराय वैषम्यं गोत्रस्खलितं स्पर्धामन्यद्वा कलहविप्रलम्भहेतुभूतं कवयो निबध्नन्ति । ‘वामो हि कामः’ (काम. शा. २-७-१) इति वात्स्यायनादिभिरभिहितम् । मुनिनापि वक्ष्यते ‘यद्वामाभिनिवेशित्वम्’ इति (ना. शा. २२-२०७) । एते च व्यभिचारिणो विद्युदुन्मेषनिमेषयुक्त्यैव स्थायिसूत्रमध्ये प्रकटयन्तस्तिरोदधतश्च तद्वैचित्र्यमावहन्ति । न तु स्थिराः । यद्यपि स्थाय्यपि न स्थिरः तथाऽपि संस्काररूपतया धारावाहिसजातीयप्रवाहरूपतया च स्थिर एव । व्यभिचारिणस्तु नैवं क्षणमपि भवन्ति । संस्कारमपि स्वकं स्थायिसंस्कार एव प्रौढयन्ति । तथैव स्मरणाच्च । तेन व्यभिचारिषु पृथक्पृथग्यैः क(थग्यत्कै)श्चिदुदाहृतं तन्न तन्त्रन्यायानुपाति । तथा हि —धृतौ यदुदाहृतं ‘असम्भाव्यं देवात्’ इत्यादि तत्रापि हर्षविस्मयगर्वमतिप्रभृतीनां ‘च ते’ इति ‘माम इति’, ‘वलित’ इत्यादिसूचितानां सम्भार एव । ‘किमपरं त्रैलोक्यम् ’ इत्यादौ चावान्तरवाक्यारम्भे स्मृतिप्रभृतिभिः सर्वत्र भाव्यम् । अन्यथा हि धृत्येकवचनत्वे सर्वत्र श्लोकार्थे दृष्टिरेकैव चित्रन्यस्तेव भवेत् । ‘अस्यास्सर्गविधौ’ (विक्रमोर्व. १.१०) इत्यत्राप्यवान्तरवाक्यसमाप्तौ धृतिहर्षविस्मयादयो भवन्त्येव । अत एव विच्छिद्य वितर्कान्तरं समुदेति । न तु व्यभिचारी क्षणमप्यवतिष्ठते । चलं हि गुणवृत्तमिति हि तत्रभवन्तः । अत एव प्रयोगवैचित्र्यम् । अन्यथाऽवैचित्र्यात्स एव प्रयोगः स्यात् । मध्येऽन्ते चाश्रयाः स्फुटाः । ते च विस्मयधृतिप्रभृती त्यास्तामेतत् । वाक्यैकवाक्यत्वेनावस्थाद्वयस्यूतस्य शृङ्गारस्य यत्स्वरूपमुक्तमेतदेव परिशोधयितुं पूर्वपक्षयति—अत्राहेति। करुणविषये आश्रयणं विद्यते येषां भूम्ना । अत एव कर्मधारयमत्वर्थीयाभ्यामितीह नाश्रितम् । भूम्ना वहति ह्यत्र (वहतीत्यत्र) पूर्वपक्षस्य प्राणितम् । ननु त्वयोक्तमसदेवास्त्वित्याशङ्क्याह—वैशिख्ये(के)त्यादि । वेशो वेश्यावर्गः । करणं च सम्भोगात्मकम् । तत्प्रयोजनं शास्त्रं कामसूत्रं ये कृतवन्तस्तैः। शृङ्गारो दशभिरभिलषितादिभिर्मरणान्ताभिरवस्थाभिर्युक्तो दर्शितः । अवस्थाग्रहणेन च तावन्तो बहवो विप्रलम्भा इत्याशङ्कां निराकरोति । तेन चिन्तादयोऽपि व्यभिचारित्वेन रतेस्तैरनुज्ञाता इति तात्पर्यम् । चकारेणेदमाह—परस्परास्थाबन्धात्मकत्वे रतिरूपे स्थिते सति तदङ्गंभूता दशावस्था विप्रलम्भाङ्गम् । यथोदयनस्य चित्रफलकावलोकनतः प्रभृति । ननु तत्रापि (न)रतिः क्व। अ(त)स्य विषयस्यानवगमात् । न हि चित्रमात्रम् । नलिनीसंस्तरादेः साक्षिणो विद्यमानत्वात् । आकृत्या च काम्यमानतौचित्यस्य लाभात् । यदि परं नाम तज्ज्ञास्त(न ज्ञातं त)त्कुत्रोपयोगीति । यदा तु विप्रलम्भाङ्गता न भवति तदा स्वातन्त्र्यं — यथा रावणस्यापि । तदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतोतेन—‘स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तौ तु सर्वप्राणिषु सम्भवः ।’ इति । 304नन्वेवं व्यभिचार्यभेदाक्तरुणः कथं विप्रलम्भाद्भिद्यत इत्याशङ्क्याह—करुणस्त्विति । अधमप्रकृतेस्तावन्न विप्रलम्भः । स्थाय्यभावात् । तदभावो विभावसामग्रीवैकल्यादिति । तत्र तावत्करुणः पृथक् लब्धप्रतिष्ठः । एवमुत्तमप्रकृतावपि रतिविपरीतः शोकः करुणे स्थायी । अत एवाह निरपेक्षः । बन्धुजनादिविषये याऽपेक्षा रताविवालम्बनम् । यथोक्तम् —“आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायश” इति (मेघ. १-१०) । ततो निष्क्रान्तो भावः शोकाख्यो यस्मिन् । शापक्लेशे विनिपतितस्येष्टजनस्य यो विभवनाशो वधो बन्धो वा ततः समुत्थानं यस्य। शापग्रहणेनाप्रतिकार्यत्वे सत्युत्तमप्रकृतेः शोकोदयस्थानमेतदिति दर्शयति । अन्यथोत्साहक्रोधादिविभावत्वं स्यात् । शोकत्वमेव च पराकर्तु कविकुलचक्रवर्तिना पुरूरवस ऊर्वशीशापप्राप्तिरनु रूप(रनुप)लक्षितत्वेन निबद्धा। एवं विभावस्थायिविभेदो दर्शितः। येऽपि चैते निर्वेदाद्यास्तेऽपि वस्तुतो रत्यननुगृहिता निरपेक्षाच्छोकाद्भवन्त्यऽन्योन्य(न्तोऽन्य) एव । ततो ऽप्याह निरपेक्षभाव इति । एवं प्रसङ्गात्करुणस्य स्वरूपमभिधाय प्रकृते योजयति—औत्सुक्यचिन्तेति । चिन्ताशब्दोऽशेषनिर्वेदाद्युपलक्षणंम् । औत्सुक्यप्रधाना ये चिन्तादयस्तेभ्यः सम्यगुत्थानं विजृम्भो यस्य । अत एव सापेक्षो यत्र रत्याख्यो भावः। ते च सापेक्षाद्रत्याख्याद्भवन्ति । न हि विप्रलम्भे विभावः स्थायि च सम्भोगाद्भिद्यते । एक एवासाविति हि बहुश उक्तम् । एतदुक्तं भवति । औत्सुक्यं विषयौन्मुख्यम् । तच्च नष्टे विषये न सम्भवति । 305एवं परीक्ष्य परीक्षाफलमुपसंहारति—एवमेष इति । शृङ्गार इत्येकवचनेनैक एव शृङ्गार इत्युपसंहृतम् । एवं सूत्रार्थे परीक्ष्य स्थापिते तदर्थस्य सुखग्रहणार्थ सूत्रार्थविवरणरूपत्वात्सूत्रसमीपेऽप्युपचितपाठात्कारिकामधुना पठति—अपि चेति । न केवलं सूत्रं परीक्षाऽपि यावदियं कारिकेति समुच्चयार्थः। एवं सर्वत्र मन्तव्यम् । तामेव कारिकां पठति—सुखेति । पुरुष इति भोक्ता संवेदनात्मकोऽभिप्रेतः । भोक्तैव च स्थायिसंविद्रूपः। व्यभिचारिणस्तु भोगस्वभावाः । तेन रतिरेव पुरुषः । तथा चोक्तम्—‘श्रद्धामयोऽयं पुरुष’ इति । एवं प्रमदाऽपि । तत्र भोक्तृत्वे पुरुषस्य प्राधान्यम् । प्रमदायास्तु भोग्यत्वम् । प्राधान्यादेव च तस्य भोग्येनापरतन्त्रीकरणमिति नायिकान्तरयोगेऽपि न शृङ्गारहानिः । भोगस्य तु पारतन्त्र्यादेवान्यसम्मीलने शृङ्गारभङ्ग इति दर्शितम् । अत एव न स्थायिभेदः शङ्कनीयः । सुखप्रायेषु सम्पन्न इत्यादिपुरुषविशेषणत्वेन समुदितस्य विभावत्वं दर्शयति । विभावादयो (न) रसोदयं विनाऽऽस्वादैश्च भोक्तरीति निमग्नत्वे भोक्तृप्रधानत्वं च दर्शयन्ति । विषयसम्भारपूर्णताभिताभिमानजैव रतिरुचिता । एतदर्थमेव ‘जस्स म जंस ए अहं भए अग्ग अहं तादेण दिण्णेति’ ‘ईरिसस्सकण्वारअणस्स अवस्सं एव्व इरिसे वरे अहिलासेण होदव्वं’ (Ratnāvalí II) इति (?) च । एतत्सर्वसम्पन्नत्वमेव नायिकायाः प्रदर्शितम् । अन्यथा नोत्तमत्वं स्यात् । निजजातिकुलानुरूपसम्पदभावे तु रतिः पुरुषार्थ रूपत्वा(भावाद)नुपदेश्या । अत एव तत्र सर्वस्य प्रतीतिवैर(स्य)स्यानन्तरसंभावनमिति श्लोकस्य तात्पर्यार्थः । विषयसामग्रीसम्पूर्णो रस इति ये मन्यन्ते तेषामभ्रान्तिकारणमयं श्लोकः । स चेत्थं व्याख्यातो न भ्रान्तिजनकः । संश्रीयत (संज्ञित) इत्यनेनान्वर्थतां पराकरोति । तथा हि—उणादिषु (अव्युत्पन्नः) शृङ्गारशब्दो निपातित इति । (‘शृङ्गारभृङ्गारौ’ इत्युणादिसूत्रम्

tatra kāmasya phalatvādaśeṣahṛdayasaṃvāditvācca tatpradhānaṃ śṛṅgāraṃ lakṣayati—tatretyādinojjvalaveṣātmaka ityantena sūtreṇa | tatreti kramanirdhāraṇe | evaṃ satītyarthe vā | etatsūtrabhāṣyeṇa vyaktam | yallakṣyapadaṃ nāmeti | vyācaṣṭe yatkiñcidityādinā | hastapṛṣṭhatādi(hārādi)maṇḍitaḥ śṛṅgāravān | tena śucimedhyādyupamīyate | tenojjvalaveṣātmake śṛṅgāraśabdaḥ | na cātiprasaṅgaḥ | āptopadeśasya niyāmakatvāditi cirantanāḥ | tadanupapannam | upamānopameyayorviśeṣaviṣayavibhāgānavabhāsāttathā | tasmādayamatrārthaḥ | ratirevāsvādyamāno mukhyaḥ śṛṅgāraḥ | ratimāsvādayadbhistadbahumānaparaḥ śṛṅgārītyucyate | yastu sajjanādipa(diḥapa)ra eva tadyūsanitā (tu vyasanī) | sā rasanāsvādadaśā loke bhavantyapi na ciramavatiṣṭhe | tadāsvāde copayogi yathāsvavibhāvādi 295tathā śāstra(strā)niṣiddhamajugupsitaṃ saṃsphuṭaṃ(yat sphuṭaṃ)manoharaṃ ca tadupacārācchṛṅgāraśabdavācyam | tadāha—upamīyate | tadupayogitayā tathā mīyate lakṣyata iti yāvat | kva ya(ta)theti darśayati-yastāvaditi | tāvadgrahaṇenāvadhāraṇavācinā śṛṅgāravācyo mukhyo'rthastatra nāstīti darśayati—sa śṛṅgāravāniti | tadanu(du)jjvalaveṣe śṛṅgāraśabda upacarita ityāha | nanu mukhyatayā ratyāsvāde śṛṅgāraśabdasya pravṛttau kiṃ nibandhanamityāśaṅkyāha—yathā cetyādi | gotraṃ pitṛsantānādi | kulaṃ mātṛsantānaṃ sūcayati | ācāro vyavahāraḥ | tata utpannāni loke prarūḍhāni | mūle tu na | ādyāptopadeśena nāmakaraṇalakṣaṇena samayena siddhāni | puṃsāmiti manuṣyajāternarāṇāṃ nārīṇāṃ ca | narāṇāṃ hi pitṛsantānānusāri nāma viṣṇuśarmetyādi | strīṇāṃ tu mātṛvaṃśānusāri kanakaprabhā candraprabheti | evaṃ rasādīnāṃ tacchāstravedivṛddhavyavahārato nirūḍhāni prāktanabrahmādyāptapraṇītāni nāmāni | tadevopasaṃharati—evaṃ śrṛṅgāro rasaḥ | sa ācāravyavahārālloke'pi siddhaḥ | kuto hetoḥ | hṛdyādiveṣātmakatvāt | etaduktaṃ bhavati—pratiśāstrasamayānusāriṇo'pi śabdāstadvṛddhavyavahāraparamparayā loke prasiddhā upacārato'nyatrāpi vyavahniyante | yathā—‘sāṅkhyapuruṣo'yaṃ na kiñcitkaroti’ | ‘pūrvaraṅgo'tra tena me viracitaḥ’ | ‘atra mahata(ttā)nyonyamasya’ iti | tadvadamī śṛṅgārādiśabdā ihaiva viṣaye raseṣu mukhyāḥ | loke tu (aupacārikāḥ) sāṅkhyapuruṣādiśabdavat | yastu śṛṅgāraśabdasyā nmīyena(sya matvarthīyena) vyutpattimāha tasya rūpamiti vismṛtam | ārakān hi pratya yo'ta ārabdhaḥ | (‘śṛṅgavṛndābhyāmārakan’) (vārtika. 5.2-121) vṛndāraka iti yathā | ata evoṇādiṣu nipātito'yaṃ śabdaḥ | (śṛṅgārabhṛṅgārau. u.su.) | yastu pṛthagbhāvena gotrādināmāni vyācaṣṭe vyāvartyābhāvāt tattadīkṣitāni | tasya prakṛte na kiñcidiyamu(dapyu)payujyate | na ca gotrācārotpanne nāmani niyāmaka āptopadeśo loke ityāstāmetat | atha ratiḥ sthāyiti sūtrabhāgaṃ bhāṣyeṇa spaṣṭayati—sa cetyādinā | strīpuruṣaśabdena parasparābhilāṣasaṃbhoga lakṣaṇayā laukikyā ‘asyeyaṃ strī’ iti yā (dhiyā) | tenābhilāṣamātrasārāyāḥ kāmāvasthānuvartinyā vyabhicāri rūpāṇiti yā vilakṣaṇaiva iyaṃ sthāyirūpā prārambhādiphalaprāptiparyantā vyāpinī paripūrṇasukhaikaphalā ratiśa(ru)ktā bhavati heturasya | kavirhi laukikarativāsanānuviddhastathā vibhāvādīnāharati nāṭyaṃ cā(naṭaścā)nubhāvān yathā ratyāsvādaḥ śrṛṅgāro bhavatīti | āsvādayiturapi prākkakṣyāyāṃ ratyavagama upayogītyuktaṃ prāk | etaduktaṃ bhavati—ratikrīḍāsārdha ca (ratiḥ krīḍā | sā ca) paramārthataḥ kāminoreva | tatraiva sukhasya dhārāviśrānteḥ | aparasya tu mālyādiviṣayasaundaryasya kavinā kṛtasya saṃkalpatvāt | savaṃdenādvitayānyonyanimajjanātmakamīlanākhyo hi paramo bhogaḥ | saṃvida eva pradhānatvāt | anyatra tu jaḍasya bhogyatvāt | ata evāha—‘śvāsāyāsaviḍambanaiva vapuṣi prāṇāḥ punarjānakī’ iti | ata eva yatkaiścidacodyata—raterādhārabhedena bhedātkathameko rasa iti, tadanabhijñatayā | ekaiva hyasau tāvatī ratiḥ | yatrānyonyasaṃvidā ekaviyogo na bhavati | ata evottamayuvaprakṛtiḥ | uttamaścottamā cottamau | evaṃ yuvānau | tatrottamayuvaśabdena tatsaṃviducyate | na tu kāyaḥ | caitanyasyaiva hi paramārthata uttamayuvatvaṃ viśeṣaḥ | sa (sā) cāvasthāvān tatra tatra (sthā yatra tatra) vyavahārasya (saṃ)bhūtatvāt tatprakṛtiḥ | sā saṃvidāsvādayogyatvāt śṛṅgārarasībhavatīti | anuttamatve tu (na) dārḍhyamayuktve ceti na sā ratisaṃvit | viyogasya saṃbhāvanāt | aviyuktasaṃvitprāṇastu śṛṅgāraḥ | yathā— “vārisiṇiccarihiadi hilaggaṇāhukaṃhaviekva | huhimuḷajaḷamaraṇimaaḷahutītihavipassi || ” iti | vyākhyātā(taḥ) parasparaṃ jīvitasarvasvābhimānarūpā(paḥ) | veṣayati vyāpayati 297cittavṛttimanyatra jñāpanayā saṃkramayatīti veṣo vibhāvānubhāvātmā | veṣayati(nti) vyāpnuvanti sthāyinamiti vyabhicāriṇaḥ | te cojjvalā utkṛṣṭā yasmiṃstathābhūta ātmā yasyeti | sūtre saṃkṣipya yadvibhāvādi nirūpitaṃ tadvibhāgena vyākhyeyamityāśayena śṛṅgārasyāvasthābhedamāha—tasya dve ityādinā | adhiṣṭhāne avasthe ityarthaḥ | adhiṣṭhīyate'vasthātra(trā) śṛṅgārarūpeṇa | tena na śṛṅgārasyemau bhedau | gotvasyeva śābaleyatvābāhuleyatve | api tu taddaśādvaye'pyanuyāyinī yā ratirāsthābandhātmi kā tasyāścāsvādyamānaṃ rūpaṃ śṛṅgāraḥ | yadāhu— “(etasmānmāṃ kuśalinamabhijñānadānādviditvā mā kaulīnādasitanayane mayyāviśvāsinī bhūḥ |) snehānāhuḥ kimapi virahahrāsinaste'pyabhogā- diṣṭe vastunyupacitarasāḥ premarāśībhavanti” || iti || (megha. 2.45) ata eva sambhoge vipralambhasambhāvanābhīrutvaṃ vipralambhe'pi sambhogamano rājyā(rathā)nuvedha iti iyacchṛṅgārasya vapuḥ | abhilāṣerṣyāpravāsādidaśāstvatraivāntarbhūtāḥ satyāmāsthābandhātmikāyāṃ ratau | tena sambhogaśṛṅgāra ityādivyapadeśo'bhoge'pyupacārāt | ata etaddaśādvayamelana eva satyataḥ sātiśayacamatkāraḥ | yathā— “kasmin śayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyato- ranyonyaṃ hṛdayasthite'pyanunaye saṃrakṣatorgauravam | dampatyoḥ śanakairapāṅgavalanānmiśrībhavaccakṣuṣo- rbhagno mānakaliḥ sahāsarabhasavyāsaktakaṇṭhagraham || ” (amaruka-23.) tatra hīrṣyāvipralambhasambhogamelanātmikaivaikaprāṇībhūtobhayagatavibhāvānubhāvavyabhicārikṛtā sātiśayā rasā nubhūtiḥ | tena yaccoditaṃ śrīśaṅkukena purūravasa unmāde vatsarājasya tāpasatve cānujjvalaveṣatvaṃ (kathaṃ) vipralambhaśṛṅgāre'pi (iti) tadanavakāśameva | bhogasya 298rasatvābhāvāt snānādyavasthānamiva | yattvatrottaraṃ tāvaddataṃ sthairyādujjvalaveṣābhāve'pi ratimuttamā na vijahatīti tadyakṣabhāṣitam | prakṛtacodyāparihārāt | na hi(nu) coditamanujjvalaveṣe kathaṃ śṛṅgāra iti | tadevāstu codyamiti cet—na vacanasyātibhāro'sti | na tu muninaivamuktaṃ satyujjvalaveṣe śṛṅgāra iti | api tu viparyaya ityāstāmetat | tatreti | dvayoravasthayormadhye sambhogāvasthā tāvaducyate | tatreha vastutaḥ strīpuṃsau parasparaṃ vibhāvau | tayoruttamatve copayogīni ṛtvādīni | uttamasyānavasare ratyabhāvāt | ṛturvasantādiḥ | mālyaṃ kusumādi | anulepanaṃ samālambhanaṃ yadyatkāmasyoddīpakam | alaṅkāraḥ kaṭakādiḥ | iṣṭajanaḥ vidūṣakādiḥ | etadubhayamuttatvasūcakam | yadāha— ‘asamāptajigīṣasya strīcintā kā manasvinaḥ | anākramya jagatkṛtsnaṃ kiṃ sandhyāṃ bhajate raviḥ ||’ iti || (rāja. tara. 4. 442.) viṣayā gītādayaḥ | tadantarbhūtamapi mālyādi prādhānyātpṛthaguktam | varabhavanaṃ irmyādi | etaddeśaviśeṣopalakṣaṇam | eṣāmupabhogaḥ | upavanasyodyānasyānubhavanaṃ śravaṇaṃ vā pa(va)rabhavanasthasyāpi | etatsaṅkalpāderapyupalakṣaṇam | krīḍā jalāvagāhanādikā | līlā iṣṭa janasyānukṛtiḥ | anu(ādi)grahaṇādanyadapi hṛdyaṃ haṃsayugalakacitrapustadarśanādi | etacca samastameva śṛṅgāravibhāvatvena mantavyam | yāvānkaścidayaṃ viṣayasambhāro hṛdyatamastatpūrṇatāyāṃ satyāmuttamasya ratyudayaḥ | ata eva ratnāvalyāṃ harmyavarṇanamudyānagamanaṃ kāmadevapūjā vasanta ityādi sarvamevātra saṃgṛhītaṃ ‘rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ’ ityādinā | evañca sarva eva samudito vibhāva iti kālpanikamālambanavibhāva uddīpanavibhāva iti | ata eva muninā nāyaṃ kvacidvibhāga uktaḥ sūcito vā | yuktañcaitat | yathaikatraiva rūpake udyānartumālyādīnāṃ sarveṣāṃ darśanādeko rasaḥ syāt | vibhāvābhedāt | nanu prathamaṃ (pramadāmātra)darśane nodyanabhavanādisambhavaḥ | ka evamāha? aiśvaryapūrṇasya hi tāvadātmīyasamṛddhisambhārasaṃskārānava(rāva)gamāt pūrṇataiva vibhāvavargasya | tatpradhānaṃ hi rūpakaṃ tatra tatrodāharaṇam | tena pṛthakpṛthagudāharaṇa dānamanupapannam | yā tu muktakādau pṛthaktayā bhāve'pi rasasaṃvit tāpasastatrānusandhānāccamatkāra iti | ityāṃstvanuttamādiviṣaye'paripūrṇoddīpanatve na camatkāro dṛśyate—299 yathā hi “dīvaḍi taillu nāhi palu drammi gamiṭṭhā | lāvaṇṇujjalaḍgu ghari ḍhoplu paiṭṭhā ||” chāyā — dīpake tailaṃ nāsti palaṃ drammaṃ gaveṣitam | lāvaṇyojjvalāṅgo gṛhe priyatamaḥ praviṣṭaḥ || iti tathā “māsapasūaṃ chammāsagabbhiṇiṃ ekkadiahajariaṃ ca | raṃguttiṇṇaṃ ca piaṃ puttaa kāmaṃtao hohi ||” chāyā — māsaprasūtāṃ ṣaṇmāsagarbhiṇīmekadivasajvaritāṃ ca | raṅgotīrṇā ca priyāṃ putraka kāmayamāno bhava || ityādi (?)| tatraikāṅgasya saubhāgyasya pradhānyāccamatkārodaya iti tātparyam | na tu tadabhāvakṛtā camatkṛtiḥ | etaiḥ kavinopanibaddhairnaṭena ca sākṣātkārakalpatāmānītaiḥ samyagityavighnabhogātmakasambhogo rasa utpadyate jhaṭityeva | na hi gamanakriyāvat paryante rasanākriyā niṣpadyate | api tu prathama evāvasare | sa ca vibhāvasākṣātkārātmaka eva | tasya tu prathamakakṣyāyāmeva rasanāgocaratvābhimatasya nayanacāturyādibhī rasai(so) rasanādyābhimukhyaṃ nīyate | ata eva te'bhinayā anubhāvaśca | ābhimukhyanayanamanubhāvanaṃ ca | tadrasāsvāde samarthācaraṇamuddīpanam | ata eva tadabhāve vibhāvādivarṇanapradhāne'pi kāvye na camatkāraḥ | rasanāyāstatrābhāvāt | yathā vindo(kavīndo)rbhaṭṭendurājasya— “upaparisaraṃ godāvaryāḥ parityajatādhvagāḥ saraṇimaparo mārgastāvadbhavadbhiravekṣyatām | iha hi vihito raktāśokaḥ kayāpi hatāśayā caraṇanalinanyāsodañcannavāṅkurakañcukaḥ ||” iti | evamanyatrāpyupapadyata iti tasyābhinayādira(di yo) janīyam | nanu vibhāvānāṃ sādhāraṇye kathaṃ niyamanam ? evaṃ na hi nāṭye | idaṃ cātra kaviprayatnasamarpyamāṇam- Kan sādhāraṇyaṃ katham | niyamenaivaṃ hi na nāṭye | iyāṃścātra kaviprayatnasamarpyamāṇaḥ tena tadbhāvātprayojakadharmodrekaprakāśaviśiṣṭasamaba lātpramukha eva viśeṣaviśrāntatāṃ yāti | tathā ‘hā priye janakarājaputrīti’ ityayaṃ śruta eva na rativyatirekeṇa bhāvāntaravibhāvatā śaṅkyā | ‘etena kuṇapaṃ(pe) kāminī’ ityādisambhāvanaṃ pratyuktam | tatra nayanacāturyādinā kāntā dṛṣṭirlakṣyate | yattu bhravormūlasamutkṣepaścaturamiti (nā. śā. 8.47) vakṣyate | tat sabhrūkṣepeṇa coktam—‘vivartanaṃ kaṭākṣa’ (nā. śā. 8-100) iti tārākarma | evaṃ ca yojanā—nayanānāṃ cāturyeṇa 300 sabhrūkṣepeṇa kaṭākṣeṇa ca yadyatsañcāraṇaṃ lalitaṃ mantharaṃ madhuraṃ nayanābhirāmaṃ kṛtvā yānyaṅgānāṃ haraṇāni svakartavyakāle lalitāni sukumārābhidheyāni madhurāṇi ca śravaṇasukhakarāṇi yāni vākyānītyupāṅgābhinaya āṅgiko vācikaśca lakṣitaḥ | ata eva sāmānyābhinayādhyāya(nā.śā. a-22)vakṣyamāṇāśeṣaceṣṭālaṅkāralābha iti lalitamadhuraśabdau tadarthāvityasat | ādigrahaṇātsāttviko mukharāgapulakādirgṛhyate | anubhāvakatvena tāṭasthyaparihāraḥ | ābhimukhyanayanena svātmaikaviśrāntiśaṅkānirāsaḥ | evamuttaratrāpi | evaṃ vibhāvasamaya eva rasanīyasyānubhāvāvasare'vasthāveśavairasyāspadasya paścādavyabhicāriṇaḥ svāmeva rasanīyatāṃ citrayantaḥ sātiśayaṃ puṣyantīti paścātte nirūpyante—vyabhicāriṇaścāsyeti | ālasyaugryajugupsā varjyamānā yebhyaste sarve vyabhicāriṇaḥ | asyeti daśādvayamayasyetyarthaḥ | jugupsā sthāyinyapīha niṣiddhā nyāyasiddhaṃ sthāyināmapi vyabhicāritvamanujñāpayati | ālasyādi ca svavibhāvapramā (ma)dādiviṣayameva niṣiddham | tena ‘vapuralasalasadbāhu lakṣmyāḥ’ (veṇī. 1-2) iti tathā ‘katicidahāni vapurabhūt kevalamalasekṣaṇaṃ tasyāḥ’ (vikra. 5-8) ityādi na virūpakaṃ mantavyam | evaṃ prayoge kāvye ca vibhāvādīnāṃ krama eva samāśrayaṇīyaḥ | utpūrvasya (udbhūtasya) labdhapratiṣṭhatā | tathābhūtasya parivārasaṃghaṭanamiti hi pratītikramaḥ | nanu nirvedādayaḥ sambhoge na vyabhicāriṇa ityāśaṅkyāha—vipralambhakṛtastviti | tuśabdo viśeṣaṃ dyotayati vākyaikavākyatayā duḥkhaprāyanirvedādi muktvā ālasyādivyatiriktāśca sukhamayā eva dhṛtyādayo'tra vyabhicāritvena sambhoga upanyastā iti prakaṭayati | parasparā śopajīvanaṃ 301cātra jīvitamiti darśayitumasyetyanudbhinnamevoktam | tata eva ca bhagavadanugrahapavitravācā kālidāsena raghuvaṃśe sambhogavipralambhātmakavyāmiśrarasanāsampattaye pratyanīkoddeśena rāmabhadrasya svakarma pūrvāvasthāvarṇanenādṛtam | suptāntarbhūto'pi svapnaḥ prādhānyādupāttaḥ | ‘kva nīlakaṇṭha vrajasi’ tribhāgaśeṣāsu niśāsu ca kṣaṇaṃ nimīlya netre sahasā vyabudhyata | kvanīlakaṇṭha vrajasītyalakṣavāgasatyakaṇṭhārpitabāhubandhanā || iti (kumā-5-54) | siviṇaakhaṇasuttuṭiāe puṇaru1ttadasaṇamaṇāe | bālāe ṇimīlialoaṇāe divaso vi volīṇo’ chāyā — svapnakṣaṇasuptotthitayāṃ punaruktadarśanamanaskāyāḥ | bālāyāḥ nimīlitalocanāyāḥ divaso'pi vyutkrāntaḥ || VMK || tathā ‘āhūto'pi sahāyaiḥ’ ‘āhuto'pi sahāyairemītyuktvā vimuktanidro'pi | gantumanā api pathikaḥ saṅkocaṃ naiva śithilayati ||’ ityādau hi sa eva prāṇaḥ | sambhogadaśāyāṃ tu vibhāvasānnidhye nidrādyabhāvādvibodho'pi vyabhicārī | sambhoge'pi ratiśramakṛtanidrādi yadyapyasti tathā'pi na ratau taccitratāmādhatte | vipralambhe tu tadratibhāvanā paramparoditameva | nidrādibāhulyāpekṣaṃ cetthamabhidhānam | unmādāpasmāravyādhīnāṃ yā nātyantaṃ kutsitā daśā sā kāvye prayoge ca darśanīyā | kutsitā tu sambhave'pi neti vṛddhāḥ | vayaṃ tu brūmaḥ | tādṛśyāṃ daśāyāṃ svajīvitanindātmikāyāṃ taddehopabhogasāraratyātmakā sthābandho'pi vicchidyata eveti asambhava eva | maraṇamacirakālapratyāpattimayamatra mantavyam | yena śoko'vasthānameva na labhate | yathā— “tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsarayvo- rdehatyāgādamaragaṇanālekhyamāsādya sadyaḥ | pūrvāvasthādhikacaturayā saṅgataḥ kāntayā'sau līlāgāreṣvaramata punarnandanābhyantareṣu ||” (raghu. 8-95) ata eva sukavinā vākyabhedenāpi maraṇaṃ nā khyātam|(tasya) pratītiviśrāntisthānatvaparihārāya tṛtīyapādena vibhāvānusandhānakaṃ darśanam| punargrahaṇena sa evārthaḥ sutarāṃ dyotitaḥ | anye tvāhuḥ maraṇamiti na jīvitaviyoga ucyate | api tu caitanyāvasthaiva prāṇatyāgakartṛtātmikā pāśa bandhādyavasaragatā mantavyā vyabhicāribhāveneti sulabhodāharaṇametaditi | ādiśabdena dainyamohādayaḥ | ete vyabhicāriṇo'pi svānubhāvairanubhāvitā vipralambhamanubhāvayanti | tasmādanubhāvairityuktam | 302anye tvādiśabdaṃ karuṇavācinamāśritya tadīyānubhāvānprādhānyena darśayanti | ekaśeṣeṇa dvayamapyanye | vipralambho viḍambanaṃ prasiddhamiha tūpacārāttadīyaṃ phalaṃ virahātmakaṃ gṛhyate | te na hi parasparaṃ ratimato ratraviḍambanamasti | tena viraheṇa kṛtaḥ suṣṭhutamāṃ poṣita iti darśayanmuniranena vinā śṛṅgāro na prayoge na kāvye hṛdyatāmavalambata iti darśayati | tathā hi—sambhoge'pyekaghanaśarkarāsvādasthānīyatāparihārāya vaiṣamyaṃ gotraskhalitaṃ spardhāmanyadvā kalahavipralambhahetubhūtaṃ kavayo nibadhnanti | ‘vāmo hi kāmaḥ’ (kāma. śā. 2-7-1) iti vātsyāyanādibhirabhihitam | munināpi vakṣyate ‘yadvāmābhiniveśitvam’ iti (nā. śā. 22-207) | ete ca vyabhicāriṇo vidyudunmeṣanimeṣayuktyaiva sthāyisūtramadhye prakaṭayantastirodadhataśca tadvaicitryamāvahanti | na tu sthirāḥ | yadyapi sthāyyapi na sthiraḥ tathā'pi saṃskārarūpatayā dhārāvāhisajātīyapravāharūpatayā ca sthira eva | vyabhicāriṇastu naivaṃ kṣaṇamapi bhavanti | saṃskāramapi svakaṃ sthāyisaṃskāra eva prauḍhayanti | tathaiva smaraṇācca | tena vyabhicāriṣu pṛthakpṛthagyaiḥ ka(thagyatkai)ścidudāhṛtaṃ tanna tantranyāyānupāti | tathā hi —dhṛtau yadudāhṛtaṃ ‘asambhāvyaṃ devāt’ ityādi tatrāpi harṣavismayagarvamatiprabhṛtīnāṃ ‘ca te’ iti ‘māma iti’, ‘valita’ ityādisūcitānāṃ sambhāra eva | ‘kimaparaṃ trailokyam ’ ityādau cāvāntaravākyārambhe smṛtiprabhṛtibhiḥ sarvatra bhāvyam | anyathā hi dhṛtyekavacanatve sarvatra ślokārthe dṛṣṭirekaiva citranyasteva bhavet | ‘asyāssargavidhau’ (vikramorva. 1.10) ityatrāpyavāntaravākyasamāptau dhṛtiharṣavismayādayo bhavantyeva | ata eva vicchidya vitarkāntaraṃ samudeti | na tu vyabhicārī kṣaṇamapyavatiṣṭhate | calaṃ hi guṇavṛttamiti hi tatrabhavantaḥ | ata eva prayogavaicitryam | anyathā'vaicitryātsa eva prayogaḥ syāt | madhye'nte cāśrayāḥ sphuṭāḥ | te ca vismayadhṛtiprabhṛtī tyāstāmetat | vākyaikavākyatvenāvasthādvayasyūtasya śṛṅgārasya yatsvarūpamuktametadeva pariśodhayituṃ pūrvapakṣayati—atrāheti| karuṇaviṣaye āśrayaṇaṃ vidyate yeṣāṃ bhūmnā | ata eva karmadhārayamatvarthīyābhyāmitīha nāśritam | bhūmnā vahati hyatra (vahatītyatra) pūrvapakṣasya prāṇitam | nanu tvayoktamasadevāstvityāśaṅkyāha—vaiśikhye(ke)tyādi | veśo veśyāvargaḥ | karaṇaṃ ca sambhogātmakam | tatprayojanaṃ śāstraṃ kāmasūtraṃ ye kṛtavantastaiḥ| śṛṅgāro daśabhirabhilaṣitādibhirmaraṇāntābhiravasthābhiryukto darśitaḥ | avasthāgrahaṇena ca tāvanto bahavo vipralambhā ityāśaṅkāṃ nirākaroti | tena cintādayo'pi vyabhicāritvena ratestairanujñātā iti tātparyam | cakāreṇedamāha—parasparāsthābandhātmakatve ratirūpe sthite sati tadaṅgaṃbhūtā daśāvasthā vipralambhāṅgam | yathodayanasya citraphalakāvalokanataḥ prabhṛti | nanu tatrāpi (na)ratiḥ kva| a(ta)sya viṣayasyānavagamāt | na hi citramātram | nalinīsaṃstarādeḥ sākṣiṇo vidyamānatvāt | ākṛtyā ca kāmyamānataucityasya lābhāt | yadi paraṃ nāma tajjñāsta(na jñātaṃ ta)tkutropayogīti | yadā tu vipralambhāṅgatā na bhavati tadā svātantryaṃ — yathā rāvaṇasyāpi | taduktamasmadupādhyāyabhaṭṭatotena—‘svātantryeṇa pravṛttau tu sarvaprāṇiṣu sambhavaḥ |’ iti | 304nanvevaṃ vyabhicāryabhedāktaruṇaḥ kathaṃ vipralambhādbhidyata ityāśaṅkyāha—karuṇastviti | adhamaprakṛtestāvanna vipralambhaḥ | sthāyyabhāvāt | tadabhāvo vibhāvasāmagrīvaikalyāditi | tatra tāvatkaruṇaḥ pṛthak labdhapratiṣṭhaḥ | evamuttamaprakṛtāvapi rativiparītaḥ śokaḥ karuṇe sthāyī | ata evāha nirapekṣaḥ | bandhujanādiviṣaye yā'pekṣā ratāvivālambanam | yathoktam —“āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśa” iti (megha. 1-10) | tato niṣkrānto bhāvaḥ śokākhyo yasmin | śāpakleśe vinipatitasyeṣṭajanasya yo vibhavanāśo vadho bandho vā tataḥ samutthānaṃ yasya| śāpagrahaṇenāpratikāryatve satyuttamaprakṛteḥ śokodayasthānametaditi darśayati | anyathotsāhakrodhādivibhāvatvaṃ syāt | śokatvameva ca parākartu kavikulacakravartinā purūravasa ūrvaśīśāpaprāptiranu rūpa(ranupa)lakṣitatvena nibaddhā| evaṃ vibhāvasthāyivibhedo darśitaḥ| ye'pi caite nirvedādyāste'pi vastuto ratyananugṛhitā nirapekṣācchokādbhavantya'nyonya(nto'nya) eva | tato 'pyāha nirapekṣabhāva iti | evaṃ prasaṅgātkaruṇasya svarūpamabhidhāya prakṛte yojayati—autsukyacinteti | cintāśabdo'śeṣanirvedādyupalakṣaṇaṃm | autsukyapradhānā ye cintādayastebhyaḥ samyagutthānaṃ vijṛmbho yasya | ata eva sāpekṣo yatra ratyākhyo bhāvaḥ| te ca sāpekṣādratyākhyādbhavanti | na hi vipralambhe vibhāvaḥ sthāyi ca sambhogādbhidyate | eka evāsāviti hi bahuśa uktam | etaduktaṃ bhavati | autsukyaṃ viṣayaunmukhyam | tacca naṣṭe viṣaye na sambhavati | 305evaṃ parīkṣya parīkṣāphalamupasaṃhārati—evameṣa iti | śṛṅgāra ityekavacanenaika eva śṛṅgāra ityupasaṃhṛtam | evaṃ sūtrārthe parīkṣya sthāpite tadarthasya sukhagrahaṇārtha sūtrārthavivaraṇarūpatvātsūtrasamīpe'pyupacitapāṭhātkārikāmadhunā paṭhati—api ceti | na kevalaṃ sūtraṃ parīkṣā'pi yāvadiyaṃ kāriketi samuccayārthaḥ| evaṃ sarvatra mantavyam | tāmeva kārikāṃ paṭhati—sukheti | puruṣa iti bhoktā saṃvedanātmako'bhipretaḥ | bhoktaiva ca sthāyisaṃvidrūpaḥ| vyabhicāriṇastu bhogasvabhāvāḥ | tena ratireva puruṣaḥ | tathā coktam—‘śraddhāmayo'yaṃ puruṣa’ iti | evaṃ pramadā'pi | tatra bhoktṛtve puruṣasya prādhānyam | pramadāyāstu bhogyatvam | prādhānyādeva ca tasya bhogyenāparatantrīkaraṇamiti nāyikāntarayoge'pi na śṛṅgārahāniḥ | bhogasya tu pāratantryādevānyasammīlane śṛṅgārabhaṅga iti darśitam | ata eva na sthāyibhedaḥ śaṅkanīyaḥ | sukhaprāyeṣu sampanna ityādipuruṣaviśeṣaṇatvena samuditasya vibhāvatvaṃ darśayati | vibhāvādayo (na) rasodayaṃ vinā''svādaiśca bhoktarīti nimagnatve bhoktṛpradhānatvaṃ ca darśayanti | viṣayasambhārapūrṇatābhitābhimānajaiva ratirucitā | etadarthameva ‘jassa ma jaṃsa e ahaṃ bhae agga ahaṃ tādeṇa diṇṇeti’ ‘īrisassakaṇvāraaṇassa avassaṃ evva irise vare ahilāseṇa hodavvaṃ’ (Ratnāvalí II) iti (?) ca | etatsarvasampannatvameva nāyikāyāḥ pradarśitam | anyathā nottamatvaṃ syāt | nijajātikulānurūpasampadabhāve tu ratiḥ puruṣārtha rūpatvā(bhāvāda)nupadeśyā | ata eva tatra sarvasya pratītivaira(sya)syānantarasaṃbhāvanamiti ślokasya tātparyārthaḥ | viṣayasāmagrīsampūrṇo rasa iti ye manyante teṣāmabhrāntikāraṇamayaṃ ślokaḥ | sa cetthaṃ vyākhyāto na bhrāntijanakaḥ | saṃśrīyata (saṃjñita) ityanenānvarthatāṃ parākaroti | tathā hi—uṇādiṣu (avyutpannaḥ) śṛṅgāraśabdo nipātita iti | (‘śṛṅgārabhṛṅgārau’ ityuṇādisūtram

हास्यरसप्रकरणम्

अथ हास्यं लक्षयितुमाह—अथेति । आत्मशब्देनेदमाह—रतिरास्वादनाख्यां प्रतीतिं विदधाना न तां रतिरूपामेव विधत्ते । प्रमुखे विभावादौ साधारण्यात् । हासे तु य आस्वादः सोऽपि विकृतवेषादीनां सामाजिकान्प्रति लोकवृत्तेन हासहेतुतेति विभावसाधारण्यद्वारेण तदेकस्वभाव एवेति हासात्मकरसनाख्यचर्वणाचर्वणीयत्वाच्चास्य रतिशोकावेव परमतज्जातीयसंविदास्वादौ धारारूढसुखदुःखरूपत्वेन निस्साधारणात्मीयंत्वनियमग्रहगृहीतहेतुबलादेवोत्पद्येते यतः अतोऽनयोर्मुनिना प्रभवग्रहणं कृतम् । अन्येषु तु विभावे साधारण्यसम्भावनात्तदात्मकग्रहणम् । नयविनयादेरन्यायकारिणः समानं कालादेरपूर्ववस्तुनश्च सर्वान्प्रत्युत्साहक्रोधभयजुगुप्साविस्मयहेतुत्वेन साधारण्यविभावत्वादित्यलं बहुना । तत्र वेषः केशादिरचना। अलङ्कारः कटकादिः। स चोभयोऽपि विकृतो देशकालप्रकृतिवयोऽवस्थाविपरीतो हास्यस्य विभावः। एतेन सर्वे रसा हास्येऽन्तर्भूता इति दर्शितम् । अथ विदुषकोऽपि तद्वेषं विदधद्धास्याभासं प्रथयतीत्येतच्च प्रागेवोक्तम् । परस्य सम्बन्धी परः। एवंभूतो देवदत्तस्य वेषोऽयमलङ्कारो वा इत्युद्धट्टक (ना.शा ४-१८७)भाण्डनृत्तादौ दर्श्यमानो हासं करोति । वेषालङ्कारौ गतागतिकादेरप्युपलक्षणम् । धाष्टर्य निर्लज्जता । लौल्यं विषयेष्वनियतता । कुहकं कक्षग्रीवादिस्पर्शनं विस्मापनविधिप्रसिद्धं बालानाम् । अङ्गविगमो विखुनादि व्यङ्गम् । एषां दर्शनमिति समासः । दोषा अतत्प्रकृतेरपि भयादयः अकार्यकरणादयश्च विकृतवेषादय एव वा । तेषामुदाहरणं वर्णनम् । आदिग्रहणात्सङ्कल्पस्मृत्यादि । ओष्ठादेः स्पन्दनशब्देन संबन्धः । व्याकोशनं विकासो निमीलनं च । आकुञ्चनं त्वीषत् । एतद्दृष्ट्या योज्यम् । आस्यरागो मुखरागः । पार्श्वयोर्ग्रहणं पीडनम् । तन्द्राशब्देन मोहः । एते च विभावा अनुभावा व्यभिचारिणश्च प्रकृतित्रयभेदेन ये स्मितादिभेदा वक्ष्यन्ते तेषु यथायोगं योजनीयाः । द्विविधश्चायमिति । आत्मस्थैर्विभावैर्विकृतवेषादिभिर्विदूषकः स्वयं हसति स, तस्यात्मस्थः । देवी च हासयतीति तस्याःपरस्थः—तदिदमसत् । एवं हि विभावाना308मात्मस्थत्वविभागः स्यात । न हासस्य । किञ्च स्वामिन शोकोऽनुजीविषु शोकं करोतीति परस्थता सर्वत्र स्यात् । स्वयंभूर्हि परत्र देव्यादौ व्यक्तः परस्थ इति चेद्गम्भीरस्य प्रभोरनुजीविगतानुभावव्यक्तः क्रोधोऽपि परस्थो भवेत् । तद्विभाव आत्मस्थोऽतो (न्य)विभावकस्त्वन्य इत्यप्यसत् । परहासोऽपि तद्धासे विभावः स्यात् । एतच्च रत्यादिषु सर्वेष्वप्यस्ति । तस्मादयमत्रार्थः—परं हसन्तं दृष्ट्वा स्वयं विभावानपश्यन्नपि हसन्लोके दृष्टः । तथा विभावादिदर्शनेऽपि गाम्भीर्यादनुदितहासोऽपि परकीयहासावलोकने तत्क्षणं हासविवशः सम्पद्यत एवेति स्वभावः।यथाऽम्लदाडिमादिरसास्वादः सङ्क्रमणस्वाभावो309ऽन्यत्रापि दन्तोदकविकारानु रूपसङ्क्रमदर्शनादेव सङ्क्रामति एवं हासः स्वभावतः सङ्क्रमशील इति काष्ठकाऽस्य भूयिष्ठता । नानाभेदा इत्याह—षड्भेदाश्चेति । द्वौ द्वाविति । यथाक्रमं विभावतारतम्यमित्यादीति केचित् । तत्त्वसत् । भेदान्तराणामपि प्रसङ्गात् । तस्मात्सङ्क्रमणाभिप्रायेणैतत् । स्मितं हि यदुत्तमप्रकृतौ तत्सङ्क्रान्तं हसितं सम्पद्यते । अत एव व्यवस्थो हास इति वक्ष्यते । षडवस्थो ह्यन्यथा स्यात् । स्मितस्येषत्तायां व्यपगतायां हसितं ततो विशेषेण, ततोऽपि परस्य समीपं गतम्, अन्यदपहसितमतिशयेन चेत्युपसर्गभेदादर्थभेदः । (

atha hāsyaṃ lakṣayitumāha—atheti | ātmaśabdenedamāha—ratirāsvādanākhyāṃ pratītiṃ vidadhānā na tāṃ ratirūpāmeva vidhatte | pramukhe vibhāvādau sādhāraṇyāt | hāse tu ya āsvādaḥ so'pi vikṛtaveṣādīnāṃ sāmājikānprati lokavṛttena hāsahetuteti vibhāvasādhāraṇyadvāreṇa tadekasvabhāva eveti hāsātmakarasanākhyacarvaṇācarvaṇīyatvāccāsya ratiśokāveva paramatajjātīyasaṃvidāsvādau dhārārūḍhasukhaduḥkharūpatvena nissādhāraṇātmīyaṃtvaniyamagrahagṛhītahetubalādevotpadyete yataḥ ato'nayormuninā prabhavagrahaṇaṃ kṛtam | anyeṣu tu vibhāve sādhāraṇyasambhāvanāttadātmakagrahaṇam | nayavinayāderanyāyakāriṇaḥ samānaṃ kālāderapūrvavastunaśca sarvānpratyutsāhakrodhabhayajugupsāvismayahetutvena sādhāraṇyavibhāvatvādityalaṃ bahunā | tatra veṣaḥ keśādiracanā| alaṅkāraḥ kaṭakādiḥ| sa cobhayo'pi vikṛto deśakālaprakṛtivayo'vasthāviparīto hāsyasya vibhāvaḥ| etena sarve rasā hāsye'ntarbhūtā iti darśitam | atha viduṣako'pi tadveṣaṃ vidadhaddhāsyābhāsaṃ prathayatītyetacca prāgevoktam | parasya sambandhī paraḥ| evaṃbhūto devadattasya veṣo'yamalaṅkāro vā ityuddhaṭṭaka (nā.śā 4-187)bhāṇḍanṛttādau darśyamāno hāsaṃ karoti | veṣālaṅkārau gatāgatikāderapyupalakṣaṇam | dhāṣṭarya nirlajjatā | laulyaṃ viṣayeṣvaniyatatā | kuhakaṃ kakṣagrīvādisparśanaṃ vismāpanavidhiprasiddhaṃ bālānām | aṅgavigamo vikhunādi vyaṅgam | eṣāṃ darśanamiti samāsaḥ | doṣā atatprakṛterapi bhayādayaḥ akāryakaraṇādayaśca vikṛtaveṣādaya eva vā | teṣāmudāharaṇaṃ varṇanam | ādigrahaṇātsaṅkalpasmṛtyādi | oṣṭhādeḥ spandanaśabdena saṃbandhaḥ | vyākośanaṃ vikāso nimīlanaṃ ca | ākuñcanaṃ tvīṣat | etaddṛṣṭyā yojyam | āsyarāgo mukharāgaḥ | pārśvayorgrahaṇaṃ pīḍanam | tandrāśabdena mohaḥ | ete ca vibhāvā anubhāvā vyabhicāriṇaśca prakṛtitrayabhedena ye smitādibhedā vakṣyante teṣu yathāyogaṃ yojanīyāḥ | dvividhaścāyamiti | ātmasthairvibhāvairvikṛtaveṣādibhirvidūṣakaḥ svayaṃ hasati sa, tasyātmasthaḥ | devī ca hāsayatīti tasyāḥparasthaḥ—tadidamasat | evaṃ hi vibhāvānā308mātmasthatvavibhāgaḥ syāta | na hāsasya | kiñca svāmina śoko'nujīviṣu śokaṃ karotīti parasthatā sarvatra syāt | svayaṃbhūrhi paratra devyādau vyaktaḥ parastha iti cedgambhīrasya prabhoranujīvigatānubhāvavyaktaḥ krodho'pi parastho bhavet | tadvibhāva ātmastho'to (nya)vibhāvakastvanya ityapyasat | parahāso'pi taddhāse vibhāvaḥ syāt | etacca ratyādiṣu sarveṣvapyasti | tasmādayamatrārthaḥ—paraṃ hasantaṃ dṛṣṭvā svayaṃ vibhāvānapaśyannapi hasanloke dṛṣṭaḥ | tathā vibhāvādidarśane'pi gāmbhīryādanuditahāso'pi parakīyahāsāvalokane tatkṣaṇaṃ hāsavivaśaḥ sampadyata eveti svabhāvaḥ|yathā'mladāḍimādirasāsvādaḥ saṅkramaṇasvābhāvo309'nyatrāpi dantodakavikārānu rūpasaṅkramadarśanādeva saṅkrāmati evaṃ hāsaḥ svabhāvataḥ saṅkramaśīla iti kāṣṭhakā'sya bhūyiṣṭhatā | nānābhedā ityāha—ṣaḍbhedāśceti | dvau dvāviti | yathākramaṃ vibhāvatāratamyamityādīti kecit | tattvasat | bhedāntarāṇāmapi prasaṅgāt | tasmātsaṅkramaṇābhiprāyeṇaitat | smitaṃ hi yaduttamaprakṛtau tatsaṅkrāntaṃ hasitaṃ sampadyate | ata eva vyavastho hāsa iti vakṣyate | ṣaḍavastho hyanyathā syāt | smitasyeṣattāyāṃ vyapagatāyāṃ hasitaṃ tato viśeṣeṇa, tato'pi parasya samīpaṃ gatam, anyadapahasitamatiśayena cetyupasargabhedādarthabhedaḥ | (

सौष्ठवमनुल्बणता । द्विजा दन्ताः धीरमिति मन्थरं कृत्वा ईषत्त्वं निवार्याह विकासितैरिति । अथेति । स्मितानन्तरं संक्रमणकाल इत्यर्थः । तदिति । स्मितमेव संक्रान्तं सदेवंरूपतामेतीत्यर्थः । जिह्माख्याया भाविन्या दृष्ट्या निरीक्षणं यत्र काल उचितं तेन संस्थानादौ । (

अस्थान इत्यकाले शोकाद्यवसरे । विकृष्टं श्रवणकटु । नाटक इति । नाटकशब्दो रूपकमात्रवृत्तिः । स्वसमुत्थ इत्यसंक्रान्तस्मितविहसितापहसितलक्षणः । परसमुत्थः संक्रान्तो हसितोपहसितातिहसितरूपः । हसितादिरूपसंक्रमणयो(मेवो)त्कृष्टप्रकृतौ स्मितादिरूपम् । रतिक्रोधशोकादेस्तु न संक्रमणं भवतीत्युक्तमेव । तत्र हि युगपदेव वा स एव विभावस्तच्चित्तवृत्तिमान्वा पुरुषो विभावतामेति । न तु त एव विभावास्तस्य चित्तवृत्तिं प्रस्तूय संक्रमयाद्यस्य (मयन्त्यन्यस्य) प्रस्तुवतः । हासमिव(स एव) सर्वेषामात्मस्थपरस्थभेदोपलक्षणमेतदित्यन्ये । एतच्चासत् । अनुभवसिद्धमेव हीदं हासः संक्रामतीति । 311अन्यस्त्वाह—तिसृषु प्रकृतिषु त्र्यवस्थो विभावतारतम्यात् द्विरूपः । पुनरात्मपरस्थत्वेन द्विधेति द्वादशभेदोऽयमिति कारिकातात्पर्यमिति । अत्र च पृथग्विभावनमपि भवति । तत्त्वतिप्रसङ्गावहं तन्मतमिति नोदाहृतम । (

asthāna ityakāle śokādyavasare | vikṛṣṭaṃ śravaṇakaṭu | nāṭaka iti | nāṭakaśabdo rūpakamātravṛttiḥ | svasamuttha ityasaṃkrāntasmitavihasitāpahasitalakṣaṇaḥ | parasamutthaḥ saṃkrānto hasitopahasitātihasitarūpaḥ | hasitādirūpasaṃkramaṇayo(mevo)tkṛṣṭaprakṛtau smitādirūpam | ratikrodhaśokādestu na saṃkramaṇaṃ bhavatītyuktameva | tatra hi yugapadeva vā sa eva vibhāvastaccittavṛttimānvā puruṣo vibhāvatāmeti | na tu ta eva vibhāvāstasya cittavṛttiṃ prastūya saṃkramayādyasya (mayantyanyasya) prastuvataḥ | hāsamiva(sa eva) sarveṣāmātmasthaparasthabhedopalakṣaṇametadityanye | etaccāsat | anubhavasiddhameva hīdaṃ hāsaḥ saṃkrāmatīti | 311anyastvāha—tisṛṣu prakṛtiṣu tryavastho vibhāvatāratamyāt dvirūpaḥ | punarātmaparasthatvena dvidheti dvādaśabhedo'yamiti kārikātātparyamiti | atra ca pṛthagvibhāvanamapi bhavati | tattvatiprasaṅgāvahaṃ tanmatamiti nodāhṛtama | (

करुणरसप्रकरणम्

इदानीमवसरायातं करुणं लक्षयति—अथ करुणो नामेति । अथेति क्रमे । तत्र चायं क्रमः—सम्भोगेन हास्योऽङ्गत्वेनापेक्षितः। विप्रलम्भेन च समानव्यभिचारीकत्वात्करुण इति टीकाकारः । एतच्च पूर्वापरविरुद्धम् । अस्माभिस्तूद्देशविभाग एव क्रमो दर्शितः। तस्याभिनयः प्रयोज्यो यस्यास्वाद्यमानस्य करुण इति व्यपदेशः । ‘सदहृदयता हि करुणा लोके प्रसिद्धा । सा च लिङ्गैरनुकर्तरि शोकं प्रतीयतां सामाजिकानामिति करुणव्यपदेशः’, इति श्रीशङ्कुकः । एतच्च पूर्वापरविस्मरणविजृम्भितमस्य । यतः शोकप्रतिकृतिस्तस्य करुणा । दया च नाम परित्राणेच्छा । सा कथं शोकानुकरणम् । किं प्रति तेषां दयेति न विद्मः । तस्मात् करुण इति शोकस्य सर्वसाधारणत्वेन प्राग्युक्त्या आस्वाद्यमानस्य संज्ञा । तदर्थमेव नामशब्दः। तत्प्रभवत्वं शृङ्गारवद्व्याख्येयम् । अशक्यप्रतीकारहेतूपलक्षणं शापग्रहणम् । शापक्लेशे पतितस्येष्टजनस्य ये विप्रयोगादयः। तत्र विप्रयोगोऽयं सङ्गमः (योगोऽसङ्गमः) विभवनाशादि प्रसिद्धम् । विद्रवो देशादुच्चाटनम् । तच्च विप्रयोगेऽपीति विशेषः । उपघातः पुत्रादिम रणम् । अग्न्यादिकृतो विद्रवः चोरादिकृत उपघात इति त्वसत् । विभवनाशेन गतत्वात् । व्यसनेन मृगयाक्षादिनाऽनर्थजनकेन संयोगः । विभवनाशादयोऽपि स्वात्मगता नत्तोमप्रकृतेः शोकं कुर्युः । मध्यमाधमप्रकृतीनां तु कुर्युरेवेत्यादिग्रहणम् । परिदेवनमात्मानो दैवसान्यस्य चोपालम्भः । निश्वासशब्देन तदनन्तरभावी उच्छ्वासोऽप्यूर्ध्वश्वसनरूपो लक्ष्यते । स्मृतिलोपेन स्तम्भप्रलयौ लक्ष्येते । वैवर्ण्याश्रुस्वरभेदा अत्र बहिरुद्भिन्नस्वभावाश्चित्तवृत्त्यात्मानो गृह्यन्ते । तथा हि वक्तारो भवन्ति ‘अश्रुणा पूर्णोऽस्य कण्ठो न च नयनजलं दृष्टम्’ इति । एते ह्यश्रुप्रभृतयो व्यभिचारित्वाभिनेयत्वोपजीवनायैव मध्ये निर्दिष्टा इत्यवोचाम वक्ष्यामश्च । तेन न पौनरुक्त्यम् । एवमन्यत्रापि । व्याधेरुन्मादापस्मारौ भेदेन वक्ष्यामः । वधशब्दो बन्धादेरप्युपलक्षणम् । विप्रियमिष्टजनवधादि येन वाक्येनोच्यते तस्य श्रवणात् । तेन चेष्टजनस्य विभवनाशादि दृश्यमानं श्रूयमाणं वा कविभिः करुणविभावत्वेनोपनिबन्धनीयमिति तात्पर्यम् । एभिरित्येवंप्रकारैः। भावशब्दोऽत्रार्यायां विभाववाची । अनुभावांस्तद्द्वारेण च व्यभिचारिणोऽप्युपलक्षयितुमार्यान्तरं सस्वनेत्यादि । बहुवचनं प्रकृतिदेशकालदशाहेत्वादिभेदेनानेकप्रकारत्वज्ञापनार्थम् । मोहो जडता । तेनान्ये व्यभिचारिण उपलक्ष्यन्ते । देहस्यायासनं पातनवेष्टनादि । अभिघात उरस्ताडनादिः। एते चानुभावाः प्रकृतिभेदेन यथायोगं विभजनीयाः करुणो रौद्रादित्युक्तम् । स की(ही)दृग्रौद्र इति क्रमं केचिदाहुः॥ (

idānīmavasarāyātaṃ karuṇaṃ lakṣayati—atha karuṇo nāmeti | atheti krame | tatra cāyaṃ kramaḥ—sambhogena hāsyo'ṅgatvenāpekṣitaḥ| vipralambhena ca samānavyabhicārīkatvātkaruṇa iti ṭīkākāraḥ | etacca pūrvāparaviruddham | asmābhistūddeśavibhāga eva kramo darśitaḥ| tasyābhinayaḥ prayojyo yasyāsvādyamānasya karuṇa iti vyapadeśaḥ | ‘sadahṛdayatā hi karuṇā loke prasiddhā | sā ca liṅgairanukartari śokaṃ pratīyatāṃ sāmājikānāmiti karuṇavyapadeśaḥ’, iti śrīśaṅkukaḥ | etacca pūrvāparavismaraṇavijṛmbhitamasya | yataḥ śokapratikṛtistasya karuṇā | dayā ca nāma paritrāṇecchā | sā kathaṃ śokānukaraṇam | kiṃ prati teṣāṃ dayeti na vidmaḥ | tasmāt karuṇa iti śokasya sarvasādhāraṇatvena prāgyuktyā āsvādyamānasya saṃjñā | tadarthameva nāmaśabdaḥ| tatprabhavatvaṃ śṛṅgāravadvyākhyeyam | aśakyapratīkārahetūpalakṣaṇaṃ śāpagrahaṇam | śāpakleśe patitasyeṣṭajanasya ye viprayogādayaḥ| tatra viprayogo'yaṃ saṅgamaḥ (yogo'saṅgamaḥ) vibhavanāśādi prasiddham | vidravo deśāduccāṭanam | tacca viprayoge'pīti viśeṣaḥ | upaghātaḥ putrādima raṇam | agnyādikṛto vidravaḥ corādikṛta upaghāta iti tvasat | vibhavanāśena gatatvāt | vyasanena mṛgayākṣādinā'narthajanakena saṃyogaḥ | vibhavanāśādayo'pi svātmagatā nattomaprakṛteḥ śokaṃ kuryuḥ | madhyamādhamaprakṛtīnāṃ tu kuryurevetyādigrahaṇam | paridevanamātmāno daivasānyasya copālambhaḥ | niśvāsaśabdena tadanantarabhāvī ucchvāso'pyūrdhvaśvasanarūpo lakṣyate | smṛtilopena stambhapralayau lakṣyete | vaivarṇyāśrusvarabhedā atra bahirudbhinnasvabhāvāścittavṛttyātmāno gṛhyante | tathā hi vaktāro bhavanti ‘aśruṇā pūrṇo'sya kaṇṭho na ca nayanajalaṃ dṛṣṭam’ iti | ete hyaśruprabhṛtayo vyabhicāritvābhineyatvopajīvanāyaiva madhye nirdiṣṭā ityavocāma vakṣyāmaśca | tena na paunaruktyam | evamanyatrāpi | vyādherunmādāpasmārau bhedena vakṣyāmaḥ | vadhaśabdo bandhāderapyupalakṣaṇam | vipriyamiṣṭajanavadhādi yena vākyenocyate tasya śravaṇāt | tena ceṣṭajanasya vibhavanāśādi dṛśyamānaṃ śrūyamāṇaṃ vā kavibhiḥ karuṇavibhāvatvenopanibandhanīyamiti tātparyam | ebhirityevaṃprakāraiḥ| bhāvaśabdo'trāryāyāṃ vibhāvavācī | anubhāvāṃstaddvāreṇa ca vyabhicāriṇo'pyupalakṣayitumāryāntaraṃ sasvanetyādi | bahuvacanaṃ prakṛtideśakāladaśāhetvādibhedenānekaprakāratvajñāpanārtham | moho jaḍatā | tenānye vyabhicāriṇa upalakṣyante | dehasyāyāsanaṃ pātanaveṣṭanādi | abhighāta urastāḍanādiḥ| ete cānubhāvāḥ prakṛtibhedena yathāyogaṃ vibhajanīyāḥ karuṇo raudrādityuktam | sa kī(hī)dṛgraudra iti kramaṃ kecidāhuḥ|| (

रौद्ररसप्रकरणम्

अधुना रौद्ररसं लक्षयति—अथ रौद्रो नामेति । आत्मग्रहणस्यायमाशयः। अन्यायकारिता प्राधान्येन क्रोधस्य विषयः । तादृशि च जने सर्वो(र्वे)ऽपि मनोरथैरपि रुधिरपानमपि नामाद्रियन्ते । तथा चाह लोकः- तादृशो यदि लभ्यते तत्तदीयं रुधिरमपि पीत्वा न तृप्यते । महाकविना भासेनापि स्वप्रबन्घ उक्तम्— ‘त्रेतायुग तद्धि न मैथिली सा रामस्य रागपदवी मृदु चास्य चेतः । लब्धा जनस्तु यदि रावणमस्य कायं प्रोत्कृत्य तन्न तिलशो न वितृप्तिमेति ॥’ इति । तेन हास्यवस्ताधारणविभावत्वाच्चर्वणापि क्रोधमय्येवेति तद्रसनाचरणौ(चर्वणो) रौद्रः क्रोधात्मक एव । उद्रिक्तं हन्तृत्वं येषां त उद्धताः। तद्वेषधारिणो ये नटास्ते प्रकृतिश्चर्वणोदयहेतुरस्य । अत्र व्याचक्षते — ‘युद्धहेतुक उद्धतमनुष्येषु भीमसेनादिषु रुधिरपानादिलक्षणः। रक्षोदानवास्तु स्वभावरौद्रा’ इति । तदसत् । भीमस्य रुधिरपानं न युद्धहेतुकम् । अपि तु विपर्ययेण । उद्धतस्वभावत्वादेव ह्यसौ क्रोधपरवशः सन्ननुचितमपि प्रतिज्ञातवान् । तन्निर्वाहायैव च राक्षसाधिष्ठानमस्य कविना वेणीसंहारे वर्णितम् । तस्मात्सर्व एवैते स्वभावात् क्रोधनाः। तदनुकारिणि नटे रौद्र आस्वाद्यत इति स तस्य प्रकृतिः । सङ्ग्रामहेतुक इति चायमर्थः—युद्धस्य कविनटप्रदर्श्यमाने हेतुकः कुस्तितहेतुः वीरो हि तस्योचितो हेतुर्न क्रोधः। तथा च प्राधान्येन युद्धेन वीर एव व्यपदेक्ष्यते । नन्वेते स्वभावक्रोधना अपि किमुद्दीपनमेक्षन्ते । ओमित्याह—स चेति। क्रोधादि परकर्तृकम् । आधर्षणं दारादिखलीकरणम् । अविक्षेपो देशजात्यभिजनविद्याकर्मनिन्दा । अनृतस्य कस्याप्यपसत्यस्य वचनम् । उपघातो गृहभृत्याद्युपमर्दनम् । वाक्पारुष्यं वधाद्युपन्यासेन तर्जनम् । अभिद्रोहो जिघांसा । मात्सर्य गुणेष्वसूया । आदिग्रहणाद्राज्यापहरणादि । एतैरुत्पद्यते कविना विभावत्वेन वर्ण्यमानैः । अस्य ताडनादीनि कर्माणि रक्तनयनादयोऽनुभावा इति पृथङ्निरूपणं तुल्येऽप्यनुभावत्वे विशेषख्यापनार्थम् । विशेषस्तु पूर्वेषां वचनमात्रेण व्यावर्णनम् । रङ्गे प्रत्यक्षतोऽप्रदर्शनीयत्वात् । यद्वक्ष्यते — ‘युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव । अप्रत्यक्षकृतानि प्रवेशकैः संविधेयानि ॥’ इति । (ना. शा. १८-३८) रक्तनयनादि रङ्गे प्रत्यक्षेण कृतम् । प्रहरणाहरणं तु पूर्वत्र प्रमादपठितमिति केचित् । इदं तु पृथगभिधाने तुच्छं प्रयोजनम् । अयं चात्राशयः—रक्षोदानवोद्धतमनुष्या उद्दीपनहेतुभिर्विनाऽपि चेष्टितमात्रं यदपि कुर्वते नर्मगोष्ट्याद्यपि च तत्र ताडनादि प्रधानम् । तद्वक्ष्यति — ‘यच्च किञ्चिदारभन्ते’ इति । उद्दीपनाम्भते ताडनादिग्रस्त एव रक्तनयनाद्यधिकीभवति । अत एव पुनश्शब्दः। तत्र ताडन तलाद्यभिघातः । पाटनं द्विधाकरणम् । पीडनं मर्दनम् । (छेदनं) कर्तनम् । भेदनं परस्परं मित्रादि वियोजनम् । भावे ल्युङन्ताः । प्रहरणानामासमन्ताद्धरणम् । शस्त्रस्य सम्पातनमविदारयतोऽपि । सम्प्रहरणं विदारयतः पातनम् । तेन रुधिरस्याकर्षणम् । रक्षःप्रभृतयो हि नर्मणाऽपि प्रहरन्ति । किन्तु रुधिरागमनमात्रफलं न त्वधिकम् । रक्ते च ते नयने । भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपो भ्रुकुटी । दन्तोष्ठस्य यथायोगं पीडनम् । हस्ताग्रयोरन्योन्यनिष्पेषः सङ्घर्षणम् । भावा इति व्यभिचारिणः । असंमोहः सम्मोहविपरीतः । विरोधे नञ् । तत्रावृत्तिसङ्गृहीतः सम्यग्बोधः । उत्साहोऽत्र व्यभिचारी । क्रोधस्य प्राधान्येन रसनीयत्वात् । स्वेदादयो बाह्याः । आभ्यन्तर-सात्त्विकाभावेऽपि विषस्पर्शज्वरादिना भवन्ति । ततोऽनैकान्तिकाः । आन्तरा अनुद्रिक्ता व्यजनग्रहणादिभिः, उद्रिक्ता बाह्यैः स्वेदादिभिर्व्यक्ता व्यभिचारिरूपाः पठिताः । एष्वेव रौद्ररस इत्याभिप्रायं गृहीत्वा चोदक आह—यदभिहितमिति । सिद्धान्ती त्वेषु रौद्रो भवत्येवेत्यभिप्रायेणाह—अस्त्यन्येषामिति। अन्येषां कविनटाभ्यां प्रयुज्यमानानां सम्बन्धी जन्यत्वेन । अधिकारोऽनुवृत्तिः । अत्रेति — राक्षसादिषु । एतदेव व्यनक्ति—ते हीति । स्वभावशब्दानन्तरमेवकारेण भवन्त्येवेत्ययोगव्यवच्छेद एव सूचितः । स्वयं तेषां भवनं तत इत्यर्थः। तेनाङ्गरौद्रोपन्यासोऽप्यविरुद्धः। अन्यथा स्वभावरौद्र एव रक्ताक्षादिभिरभिधेयः स्यात् । न बहुबाहुमुखादि । तत्र राक्षसादयोऽपि न परिजने सदा क्रुद्धा इति प्रतीयन्त इत्याशयेनाह कस्मादिति । अत्रोत्तरं बहुबाहव इति । लोकप्रसिद्धाकारविपरीतो हि तेषामाकारः । तत्र च परविनाशनाभिसन्धिजनितं तपश्चर्यादिकं दृष्टं वा कर्म तेषां व्याप्रियते । अतस्तादृशेष्वदृ(षुदृ)ष्टेषु स एव क्रोधात्मकोऽभिसन्धिर्गम्यत इति सामाजिकानां नान्तर्दृ(कानान्तर्दृ)श्यते रौद्रास्वादः । तेन च रागादिव यत्क्रोधकाले दृष्टं तत्सदैव तेषामुद्वृत्तं तारकयोः रक्तविलोचनम् । अत एव भीममसितं कृष्णं सदैव रूपं येषाम् । नित्ययोग इनिः। अत एव च न बहुव्रीहिरत्र कृतः । (भीमासितरूपाः इति बहुव्रीहिपदप्रयोगः न कृतः इत्यर्थः ।) न केवलं कायस्तदीय इत्थं यावच्चेष्टितमपि तदीयं दृश्यमानं रौद्रास्वादजनकमेवेति दर्शयति—यच्चेति । स्वभावेनेति (वेति) । चित्तस्याविकारेऽपि यच्चेष्टितं वाचिकं कायिकं वा तदेषां ताडनादिप्रधानमिति दृश्यमानं काव्ये प्रयोगे च रौद्रास्वादहेतुः । वागङ्गे आदिकारणे यस्य । मानसं तु चेष्टितमप्रत्यक्षत्वान्नोक्तम् । सर्वमिति यदुक्तं तत्स्फुटयति—शृङ्गारश्चेति । शृङ्गारशब्देनात्र तद्विभावः प्रमदोद्यानादिः। सोऽपि तैः प्रसभमिति क्रूराकारतया सेव्यते । यत्रौग्र्यस्य वर्जनमुक्तं किं पुनरन्यदिति चशब्दस्यार्थः । तथा ‘आ । सीते पतिगर्वविभ्रमह(भ)रभ्राम्यद्भ्रूः’ (उदात्तराघवनाटके) इत्याद्युदाहरणम् । तथा नानादेवसे वापि ‘गाढाम्रेडं मलयमरुतः शृङ्खलादाम दत्त’ (बाल. रामा. ५-५१) इति रौद्ररसत्वेन कदाचिदनुनयेनापीति दर्शयति—प्रायश इति । ननूद्धतमनुष्येषु तर्हि कथं रौद्रादिविकारः। न हि ते बहुबाहुत्वादियुक्ता इत्याशङ्क्याह—तेषां चेति । राक्षसादीनाम् । अनुकारिण इति । तामसप्रकृतितया तत्सदृशा अनुगामित्वेन मन्तव्या इत्यर्थः । कथमित्याह—सङ्ग्रामेतिसम्प्रहारग्रहणेन पूर्वोक्तं ताडनपाटनादि गृह्यते । तेन बहुबाहुत्वाद्यभावेऽप्युद्धतमनुष्या वागङ्गचेष्टितेन क्रोधोचितेन रौद्रप्रकृतय इति लक्ष्यन्ते । एवं रक्षोदानवेत्यादावयोगव्यवच्छेदो निश्चितः । अन्येऽपि तु वीरप्रधाना अश्वत्थामजामदग्न्यादयः । तेषु कारणमहिम्ना भवत्येव क्रोधो रौद्रास्वादयोग्यः। राक्षसादीनामपि च हासशोकादिः स्वकारणोदितोऽभिभूतक्रोधः । हास्यकरुणादेश्चेह योगो भवत्येव । तेनैषां न रौद्र एव रसः । ननु सामाजिकानां तथाभूतराक्षसादिदर्शने कथं क्रोधात्मक आस्वादः? उच्यते—हृदयसंवाद आस्वादः । क्रोधे च हृदयसंवादस्तामसप्रकृतीनामेव सामाजिकानामिति दानवादिसदृशास्तन्मयीभूता एवान्यायकारिविषयं क्रोधमास्वादयन्तीति न किञ्चिदवद्यम् । विकृतं यच्छेदनं व्यङ्गादिकरणम् । युद्धादीति परेण क्रियमाणौचित्यम् । तेन युद्धाद्यनुमितस्य परक्रोधादेर्विभावत्वमुक्तम् । सङ्ग्रामाय सम्भ्रमः । शस्त्राहरणे त्वरा । अनुभावानाह—नानेति। मारणप्राधान्यं नानाप्रहरणेन दर्शयति । शिरःकर्तनादिमृतशरीरस्यापि क्रोधातिशयं सूचयन्वीराद्भेदमाह । युद्धवीरेऽपि हि तन्नास्ति । इह तु 318वक्ष्यते—उग्रकर्मेति । उग्राण्यौग्य्रप्रधानानि यानि शिरःकर्तनादीनि तेषां या क्रिया अप नीतिः सा आत्मा प्रधानं यस्येति । भरतमुनिस्त्वेकेन श्लोकेनोपसंहरति—इति रौद्ररस इति ॥(

adhunā raudrarasaṃ lakṣayati—atha raudro nāmeti | ātmagrahaṇasyāyamāśayaḥ| anyāyakāritā prādhānyena krodhasya viṣayaḥ | tādṛśi ca jane sarvo(rve)'pi manorathairapi rudhirapānamapi nāmādriyante | tathā cāha lokaḥ- tādṛśo yadi labhyate tattadīyaṃ rudhiramapi pītvā na tṛpyate | mahākavinā bhāsenāpi svaprabangha uktam— ‘tretāyuga taddhi na maithilī sā rāmasya rāgapadavī mṛdu cāsya cetaḥ | labdhā janastu yadi rāvaṇamasya kāyaṃ protkṛtya tanna tilaśo na vitṛptimeti ||’ iti | tena hāsyavastādhāraṇavibhāvatvāccarvaṇāpi krodhamayyeveti tadrasanācaraṇau(carvaṇo) raudraḥ krodhātmaka eva | udriktaṃ hantṛtvaṃ yeṣāṃ ta uddhatāḥ| tadveṣadhāriṇo ye naṭāste prakṛtiścarvaṇodayaheturasya | atra vyācakṣate — ‘yuddhahetuka uddhatamanuṣyeṣu bhīmasenādiṣu rudhirapānādilakṣaṇaḥ| rakṣodānavāstu svabhāvaraudrā’ iti | tadasat | bhīmasya rudhirapānaṃ na yuddhahetukam | api tu viparyayeṇa | uddhatasvabhāvatvādeva hyasau krodhaparavaśaḥ sannanucitamapi pratijñātavān | tannirvāhāyaiva ca rākṣasādhiṣṭhānamasya kavinā veṇīsaṃhāre varṇitam | tasmātsarva evaite svabhāvāt krodhanāḥ| tadanukāriṇi naṭe raudra āsvādyata iti sa tasya prakṛtiḥ | saṅgrāmahetuka iti cāyamarthaḥ—yuddhasya kavinaṭapradarśyamāne hetukaḥ kustitahetuḥ vīro hi tasyocito heturna krodhaḥ| tathā ca prādhānyena yuddhena vīra eva vyapadekṣyate | nanvete svabhāvakrodhanā api kimuddīpanamekṣante | omityāha—sa ceti| krodhādi parakartṛkam | ādharṣaṇaṃ dārādikhalīkaraṇam | avikṣepo deśajātyabhijanavidyākarmanindā | anṛtasya kasyāpyapasatyasya vacanam | upaghāto gṛhabhṛtyādyupamardanam | vākpāruṣyaṃ vadhādyupanyāsena tarjanam | abhidroho jighāṃsā | mātsarya guṇeṣvasūyā | ādigrahaṇādrājyāpaharaṇādi | etairutpadyate kavinā vibhāvatvena varṇyamānaiḥ | asya tāḍanādīni karmāṇi raktanayanādayo'nubhāvā iti pṛthaṅnirūpaṇaṃ tulye'pyanubhāvatve viśeṣakhyāpanārtham | viśeṣastu pūrveṣāṃ vacanamātreṇa vyāvarṇanam | raṅge pratyakṣato'pradarśanīyatvāt | yadvakṣyate — ‘yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva | apratyakṣakṛtāni praveśakaiḥ saṃvidheyāni ||’ iti | (nā. śā. 18-38) raktanayanādi raṅge pratyakṣeṇa kṛtam | praharaṇāharaṇaṃ tu pūrvatra pramādapaṭhitamiti kecit | idaṃ tu pṛthagabhidhāne tucchaṃ prayojanam | ayaṃ cātrāśayaḥ—rakṣodānavoddhatamanuṣyā uddīpanahetubhirvinā'pi ceṣṭitamātraṃ yadapi kurvate narmagoṣṭyādyapi ca tatra tāḍanādi pradhānam | tadvakṣyati — ‘yacca kiñcidārabhante’ iti | uddīpanāmbhate tāḍanādigrasta eva raktanayanādyadhikībhavati | ata eva punaśśabdaḥ| tatra tāḍana talādyabhighātaḥ | pāṭanaṃ dvidhākaraṇam | pīḍanaṃ mardanam | (chedanaṃ) kartanam | bhedanaṃ parasparaṃ mitrādi viyojanam | bhāve lyuṅantāḥ | praharaṇānāmāsamantāddharaṇam | śastrasya sampātanamavidārayato'pi | sampraharaṇaṃ vidārayataḥ pātanam | tena rudhirasyākarṣaṇam | rakṣaḥprabhṛtayo hi narmaṇā'pi praharanti | kintu rudhirāgamanamātraphalaṃ na tvadhikam | rakte ca te nayane | bhruvormūlasamutkṣepo bhrukuṭī | dantoṣṭhasya yathāyogaṃ pīḍanam | hastāgrayoranyonyaniṣpeṣaḥ saṅgharṣaṇam | bhāvā iti vyabhicāriṇaḥ | asaṃmohaḥ sammohaviparītaḥ | virodhe nañ | tatrāvṛttisaṅgṛhītaḥ samyagbodhaḥ | utsāho'tra vyabhicārī | krodhasya prādhānyena rasanīyatvāt | svedādayo bāhyāḥ | ābhyantara-sāttvikābhāve'pi viṣasparśajvarādinā bhavanti | tato'naikāntikāḥ | āntarā anudriktā vyajanagrahaṇādibhiḥ, udriktā bāhyaiḥ svedādibhirvyaktā vyabhicārirūpāḥ paṭhitāḥ | eṣveva raudrarasa ityābhiprāyaṃ gṛhītvā codaka āha—yadabhihitamiti | siddhāntī tveṣu raudro bhavatyevetyabhiprāyeṇāha—astyanyeṣāmiti| anyeṣāṃ kavinaṭābhyāṃ prayujyamānānāṃ sambandhī janyatvena | adhikāro'nuvṛttiḥ | atreti — rākṣasādiṣu | etadeva vyanakti—te hīti | svabhāvaśabdānantaramevakāreṇa bhavantyevetyayogavyavaccheda eva sūcitaḥ | svayaṃ teṣāṃ bhavanaṃ tata ityarthaḥ| tenāṅgaraudropanyāso'pyaviruddhaḥ| anyathā svabhāvaraudra eva raktākṣādibhirabhidheyaḥ syāt | na bahubāhumukhādi | tatra rākṣasādayo'pi na parijane sadā kruddhā iti pratīyanta ityāśayenāha kasmāditi | atrottaraṃ bahubāhava iti | lokaprasiddhākāraviparīto hi teṣāmākāraḥ | tatra ca paravināśanābhisandhijanitaṃ tapaścaryādikaṃ dṛṣṭaṃ vā karma teṣāṃ vyāpriyate | atastādṛśeṣvadṛ(ṣudṛ)ṣṭeṣu sa eva krodhātmako'bhisandhirgamyata iti sāmājikānāṃ nāntardṛ(kānāntardṛ)śyate raudrāsvādaḥ | tena ca rāgādiva yatkrodhakāle dṛṣṭaṃ tatsadaiva teṣāmudvṛttaṃ tārakayoḥ raktavilocanam | ata eva bhīmamasitaṃ kṛṣṇaṃ sadaiva rūpaṃ yeṣām | nityayoga iniḥ| ata eva ca na bahuvrīhiratra kṛtaḥ | (bhīmāsitarūpāḥ iti bahuvrīhipadaprayogaḥ na kṛtaḥ ityarthaḥ |) na kevalaṃ kāyastadīya itthaṃ yāvacceṣṭitamapi tadīyaṃ dṛśyamānaṃ raudrāsvādajanakameveti darśayati—yacceti | svabhāveneti (veti) | cittasyāvikāre'pi yacceṣṭitaṃ vācikaṃ kāyikaṃ vā tadeṣāṃ tāḍanādipradhānamiti dṛśyamānaṃ kāvye prayoge ca raudrāsvādahetuḥ | vāgaṅge ādikāraṇe yasya | mānasaṃ tu ceṣṭitamapratyakṣatvānnoktam | sarvamiti yaduktaṃ tatsphuṭayati—śṛṅgāraśceti | śṛṅgāraśabdenātra tadvibhāvaḥ pramadodyānādiḥ| so'pi taiḥ prasabhamiti krūrākāratayā sevyate | yatraugryasya varjanamuktaṃ kiṃ punaranyaditi caśabdasyārthaḥ | tathā ‘ā | sīte patigarvavibhramaha(bha)rabhrāmyadbhrūḥ’ (udāttarāghavanāṭake) ityādyudāharaṇam | tathā nānādevase vāpi ‘gāḍhāmreḍaṃ malayamarutaḥ śṛṅkhalādāma datta’ (bāla. rāmā. 5-51) iti raudrarasatvena kadācidanunayenāpīti darśayati—prāyaśa iti | nanūddhatamanuṣyeṣu tarhi kathaṃ raudrādivikāraḥ| na hi te bahubāhutvādiyuktā ityāśaṅkyāha—teṣāṃ ceti | rākṣasādīnām | anukāriṇa iti | tāmasaprakṛtitayā tatsadṛśā anugāmitvena mantavyā ityarthaḥ | kathamityāha—saṅgrāmetisamprahāragrahaṇena pūrvoktaṃ tāḍanapāṭanādi gṛhyate | tena bahubāhutvādyabhāve'pyuddhatamanuṣyā vāgaṅgaceṣṭitena krodhocitena raudraprakṛtaya iti lakṣyante | evaṃ rakṣodānavetyādāvayogavyavacchedo niścitaḥ | anye'pi tu vīrapradhānā aśvatthāmajāmadagnyādayaḥ | teṣu kāraṇamahimnā bhavatyeva krodho raudrāsvādayogyaḥ| rākṣasādīnāmapi ca hāsaśokādiḥ svakāraṇodito'bhibhūtakrodhaḥ | hāsyakaruṇādeśceha yogo bhavatyeva | tenaiṣāṃ na raudra eva rasaḥ | nanu sāmājikānāṃ tathābhūtarākṣasādidarśane kathaṃ krodhātmaka āsvādaḥ? ucyate—hṛdayasaṃvāda āsvādaḥ | krodhe ca hṛdayasaṃvādastāmasaprakṛtīnāmeva sāmājikānāmiti dānavādisadṛśāstanmayībhūtā evānyāyakāriviṣayaṃ krodhamāsvādayantīti na kiñcidavadyam | vikṛtaṃ yacchedanaṃ vyaṅgādikaraṇam | yuddhādīti pareṇa kriyamāṇaucityam | tena yuddhādyanumitasya parakrodhādervibhāvatvamuktam | saṅgrāmāya sambhramaḥ | śastrāharaṇe tvarā | anubhāvānāha—nāneti| māraṇaprādhānyaṃ nānāpraharaṇena darśayati | śiraḥkartanādimṛtaśarīrasyāpi krodhātiśayaṃ sūcayanvīrādbhedamāha | yuddhavīre'pi hi tannāsti | iha tu 318vakṣyate—ugrakarmeti | ugrāṇyaugyrapradhānāni yāni śiraḥkartanādīni teṣāṃ yā kriyā apa nītiḥ sā ātmā pradhānaṃ yasyeti | bharatamunistvekena ślokenopasaṃharati—iti raudrarasa iti ||(

वीररसप्रकरणम्

क्रमप्राप्तं वीरं लक्षयति—(अथ वीरेति) संग्रामसम्प्रहारयोगो रौद्रेऽपीति वीरेऽजिघांसेति । आनन्तर्यमथशब्देनाह । उत्तमानां प्रकृतिः स्वभावो यत उत्साहोऽतो वीररसोऽपि तथा । यदि वा काव्ये नाट्ये च प्रयुज्यमान उत्तमप्रकृतिर्हेतुर्यस्य । उत्तमवर्णानां हि सर्वत्रोत्साह आस्वाद्यो भवति । अत एव चतुर्ष्वपि नायकेषु वीरत्वमनुयायित्वेन वक्ष्यते धीरोदात्त इत्यादि । यद्यपि सर्वो जन उत्साहवानेव । तथापि तदुत्साहस्याविषयप्रवृत्तत्वात्तदीयं चरितं काव्यनाट्ययोर्नोपदेश्यम् । यदीयं तु चरितमुपदेशार्ह तेषामुचित एवावसरे उत्साहाभिव्यक्तिः । उचितत्वं चावसरस्यासंमोहादिसम्पत्तिरिति सैव विभावत्वेनोपदिष्टा । असंमोहेनाध्यवसायो हि वस्तुतत्त्वनिश्चय इति मन्त्रशक्तिर्दर्शिता । असद्वस्त्वभिनिवेशोऽसंमोहो रावणादिगत उत्साहकारीत्यसत् । अशब्दार्थत्वात् । तत्रापि च पराक्रमनयादिरेव विभावः । सन्ध्यादिगुणानां सम्यक्प्रयोगो नयः । इन्द्रियजयो विनयः । बलं हस्त्यश्वरथपादातम् । पराक्रमः परकीयमण्डलाद्याक्रमेणावस्कन्दः । युद्धादिके सामर्थ्यं शक्तिः । प्रतापः शत्रुविषये सन्तापकारिणी प्रसिद्धिः । प्रभावोऽभिजनधनमन्त्रिसम्पत् । आदिग्रहणेन यशःप्रभृति । एते च सम्पूर्णस्वभावा एव विभावा भवन्ति । उत्तमस्य कदाचित्कश्चिदधिक इति पृथक्पृथगुदाहरणमसत् । वस्तुतो ह्यत्रोदाहरणं सर्वमेव रामादिचरितम् । सचिवायत्तसिद्धौ च वत्सराजप्राये नायके यथायोगं सचिवगता अप्येते मन्तव्याः । प्रतिनायकगता अपि च ते उत्साहव्यञ्जका इति यथायोगं व्यस्तसमस्तभेदकल्पनं कविना कार्यम् । स्थैर्यमचलनम् । गाम्भीर्यकृतं संवरणं धैर्यम् । शौर्य युद्धादिक्रिया । त्यागो दानम् । वैशारद्यं सामाद्युपायचतुष्कस्यैकद्वित्रिचतुरादिभेदैर्यथाविषयं नियोजनम् । अर्थ्यते इत्यर्थः । कर्मणि घञ् । धर्मादि चतुर्वर्गः । कर्मव्युत्पत्त्यैव हि धर्मादयः पुरुषार्थाः इत्युच्यन्ते । पुरुषेणार्थनीयत्वात् । अर्थविशेषस्य विविधत्वं धर्मादिभेदात् । तदयमर्थः । विविधं धर्मादिरूपमर्थविशेषमभिसन्धायं अविषादित्वात् अविस्मयासंमोहश्चेति द्वन्द्वे एकवद्भावः । अविस्मयादसंमोहाच्च हेतोर्योऽध्यवसायो निश्चयः स चोत्साहयतीति णिजन्तात् पचाद्यजन्तत्वेन व्युत्पत्त्या उत्साहहेतुः । उत्साहश्चासावध्यवसायश्चेति कर्मधारयः । एतदुक्तं भवति—आपदि हृदयस्य निमग्नत्वं, तत्परवशत्वं, विषादित्वं, स्वल्पेऽपि सन्तोषो विस्मयः । मिथ्याज्ञानं मोह एतत्त्रयमपास्य यस्तत्त्वनिश्चयः स एवोत्साहहेतुः प्रधानतया । रौद्रे तु ममता प्राधान्यादशास्त्रीयानुचितयुद्धा द्यपीति मोहविस्मयप्राधान्यम् । एवं च विषादित्वादित्रयापासनपूर्वकमुद्भूतेनाध्यवसायेन हेतुना य उत्साह उत्पद्यते स वीररसो नाम । स्थितिः स्थैर्यम् । वीर्य शौर्यम् । गर्वपदेन तदनुभावो लक्ष्यते । उत्साहनमुत्साहोऽबलस्य विषण्णप्रायस्योत्तेजनं यथा सेतुबन्धकाव्ये । पराक्रमः पराक्रमणा। इत्थमत्र भवद्भिरासितव्यं योद्धव्यमिति बलस्य व्यापारणादितिकर्तव्यतायां भृत्यानां प्रभावना प्रभावसम्पादनम् । आक्षेपो वस्त्वन्तरस्य सूचनं तेन कृतानि तत्प्रधानानि यानि वाक्यानीति गम्भीरदुरवगाहार्थत्वं वाक्यानामित्युक्तम् ।(

kramaprāptaṃ vīraṃ lakṣayati—(atha vīreti) saṃgrāmasamprahārayogo raudre'pīti vīre'jighāṃseti | ānantaryamathaśabdenāha | uttamānāṃ prakṛtiḥ svabhāvo yata utsāho'to vīraraso'pi tathā | yadi vā kāvye nāṭye ca prayujyamāna uttamaprakṛtirheturyasya | uttamavarṇānāṃ hi sarvatrotsāha āsvādyo bhavati | ata eva caturṣvapi nāyakeṣu vīratvamanuyāyitvena vakṣyate dhīrodātta ityādi | yadyapi sarvo jana utsāhavāneva | tathāpi tadutsāhasyāviṣayapravṛttatvāttadīyaṃ caritaṃ kāvyanāṭyayornopadeśyam | yadīyaṃ tu caritamupadeśārha teṣāmucita evāvasare utsāhābhivyaktiḥ | ucitatvaṃ cāvasarasyāsaṃmohādisampattiriti saiva vibhāvatvenopadiṣṭā | asaṃmohenādhyavasāyo hi vastutattvaniścaya iti mantraśaktirdarśitā | asadvastvabhiniveśo'saṃmoho rāvaṇādigata utsāhakārītyasat | aśabdārthatvāt | tatrāpi ca parākramanayādireva vibhāvaḥ | sandhyādiguṇānāṃ samyakprayogo nayaḥ | indriyajayo vinayaḥ | balaṃ hastyaśvarathapādātam | parākramaḥ parakīyamaṇḍalādyākrameṇāvaskandaḥ | yuddhādike sāmarthyaṃ śaktiḥ | pratāpaḥ śatruviṣaye santāpakāriṇī prasiddhiḥ | prabhāvo'bhijanadhanamantrisampat | ādigrahaṇena yaśaḥprabhṛti | ete ca sampūrṇasvabhāvā eva vibhāvā bhavanti | uttamasya kadācitkaścidadhika iti pṛthakpṛthagudāharaṇamasat | vastuto hyatrodāharaṇaṃ sarvameva rāmādicaritam | sacivāyattasiddhau ca vatsarājaprāye nāyake yathāyogaṃ sacivagatā apyete mantavyāḥ | pratināyakagatā api ca te utsāhavyañjakā iti yathāyogaṃ vyastasamastabhedakalpanaṃ kavinā kāryam | sthairyamacalanam | gāmbhīryakṛtaṃ saṃvaraṇaṃ dhairyam | śaurya yuddhādikriyā | tyāgo dānam | vaiśāradyaṃ sāmādyupāyacatuṣkasyaikadvitricaturādibhedairyathāviṣayaṃ niyojanam | arthyate ityarthaḥ | karmaṇi ghañ | dharmādi caturvargaḥ | karmavyutpattyaiva hi dharmādayaḥ puruṣārthāḥ ityucyante | puruṣeṇārthanīyatvāt | arthaviśeṣasya vividhatvaṃ dharmādibhedāt | tadayamarthaḥ | vividhaṃ dharmādirūpamarthaviśeṣamabhisandhāyaṃ aviṣāditvāt avismayāsaṃmohaśceti dvandve ekavadbhāvaḥ | avismayādasaṃmohācca hetoryo'dhyavasāyo niścayaḥ sa cotsāhayatīti ṇijantāt pacādyajantatvena vyutpattyā utsāhahetuḥ | utsāhaścāsāvadhyavasāyaśceti karmadhārayaḥ | etaduktaṃ bhavati—āpadi hṛdayasya nimagnatvaṃ, tatparavaśatvaṃ, viṣāditvaṃ, svalpe'pi santoṣo vismayaḥ | mithyājñānaṃ moha etattrayamapāsya yastattvaniścayaḥ sa evotsāhahetuḥ pradhānatayā | raudre tu mamatā prādhānyādaśāstrīyānucitayuddhā dyapīti mohavismayaprādhānyam | evaṃ ca viṣāditvāditrayāpāsanapūrvakamudbhūtenādhyavasāyena hetunā ya utsāha utpadyate sa vīraraso nāma | sthitiḥ sthairyam | vīrya śauryam | garvapadena tadanubhāvo lakṣyate | utsāhanamutsāho'balasya viṣaṇṇaprāyasyottejanaṃ yathā setubandhakāvye | parākramaḥ parākramaṇā| itthamatra bhavadbhirāsitavyaṃ yoddhavyamiti balasya vyāpāraṇāditikartavyatāyāṃ bhṛtyānāṃ prabhāvanā prabhāvasampādanam | ākṣepo vastvantarasya sūcanaṃ tena kṛtāni tatpradhānāni yāni vākyānīti gambhīraduravagāhārthatvaṃ vākyānāmityuktam |(

भयानकरसप्रकरणम्

वीरस्य भीतावयव(भीताभय)प्रधानत्वाद्भयानकं लक्षयति—अथेति । विकृतो रवोऽट्टहासादिः । सत्त्वानां पिशाचानां दर्शनम् । त्रासोद्वेगौ परगतौ । शून्यागारस्यारण्यस्य च गमनं प्राप्तिः । स्वजनस्य यौ बधबन्धौ तयोर्दर्शनं प्रत्यक्षेण । श्रवणमागमेन । कथाचिरातिक्रान्तयोरपि पुनरनुसन्धानेन स्मरणम् । वेपितुं प्रवृत्तं यत्करचरणं आ(तदा)दिकर्मैव भयव्यञ्जकं व्याध्यादिवैलक्षण्यसूचनात् । पुलको रोमकूपोन्नतिः । स्वरस्य भेदः स्वभावविपर्ययः। गुरुनृपयोरिति । अयमाशयः—भयं तावत्स्त्रीनीचबालादिषु वक्ष्यते । नोत्तममध्यमप्रकृतिषु । तेऽपि उत्तममध्यमप्रकृतयोऽपि तु गुरुभ्यो राज्ञश्च ( कृत्रिमं) भयं दर्शयेयुः । तद्भावेऽप्येषां सुतरामुत्तमत्वं भवति । अप्रभुत्वं चामात्यानाम् । यथाह—‘स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि’ इति । (रत्ना.१.७) । अनुभावाश्च तथा श्लिष्टास्तत्र 321क्रियन्ते लोके येन सत्यत एव भीतोऽयमिति गुर्वादीनां प्रतीतिर्भवति । अस्वाभाविकत्वाच्च कृतकत्वं, बहुतरकालानुवर्तनेनास्वाद्यत्वाच्च रसत्वम् । न च व्यभिचारित्वम् । तद्धि तदा स्याद्यदि स्वभावत एव किञ्चित्काललवमुत्पद्यते (

vīrasya bhītāvayava(bhītābhaya)pradhānatvādbhayānakaṃ lakṣayati—atheti | vikṛto ravo'ṭṭahāsādiḥ | sattvānāṃ piśācānāṃ darśanam | trāsodvegau paragatau | śūnyāgārasyāraṇyasya ca gamanaṃ prāptiḥ | svajanasya yau badhabandhau tayordarśanaṃ pratyakṣeṇa | śravaṇamāgamena | kathācirātikrāntayorapi punaranusandhānena smaraṇam | vepituṃ pravṛttaṃ yatkaracaraṇaṃ ā(tadā)dikarmaiva bhayavyañjakaṃ vyādhyādivailakṣaṇyasūcanāt | pulako romakūponnatiḥ | svarasya bhedaḥ svabhāvaviparyayaḥ| gurunṛpayoriti | ayamāśayaḥ—bhayaṃ tāvatstrīnīcabālādiṣu vakṣyate | nottamamadhyamaprakṛtiṣu | te'pi uttamamadhyamaprakṛtayo'pi tu gurubhyo rājñaśca ( kṛtrimaṃ) bhayaṃ darśayeyuḥ | tadbhāve'pyeṣāṃ sutarāmuttamatvaṃ bhavati | aprabhutvaṃ cāmātyānām | yathāha—‘svecchācārī bhīta evāsmi’ iti | (ratnā.1.7) | anubhāvāśca tathā śliṣṭāstatra 321kriyante loke yena satyata eva bhīto'yamiti gurvādīnāṃ pratītirbhavati | asvābhāvikatvācca kṛtakatvaṃ, bahutarakālānuvartanenāsvādyatvācca rasatvam | na ca vyabhicāritvam | taddhi tadā syādyadi svabhāvata eva kiñcitkālalavamutpadyate (

गात्रादीनां भेदो वर्णकर्मसंस्थानादिविपर्ययः । वीक्ष्यमति(भि)क्रा(क्रा)म्यति वीक्षणं कान्दिशीकत्वेन निर्लक्षचक्षुःकृतम् । उद्वेगः चलनम् । सादो गात्राणां स्रस्तता । मुखस्य तालुनि शोषः । हृदयस्यन्दनमतिवेगेन । इह भयमित्यभिनेयमिति वीररस इत्यार्यातः सम्बध्यते । ता एता ह्यार्या एकप्रघट्टकतया पूर्वाचार्यैर्लक्षणत्वेन पठिताः । मुनिना तु सुखसङ्ग्रहाय यथास्थानं निवेशिताः । सत्त्वसमुत्थमिति । सत्त्वं मनस्समाधानं तज्जन्मकमिति नटस्येयं शिक्षा । सा च सर्वविषयेति टीकाकारः । तदिदमसत् । कविनटशिक्षार्थमेव सर्वमिदं प्रकरणम् । लोके विभावानुभावाभिनयादिव्यवहाराभावात् । तस्मादयमत्रार्थः—322एतत्तावद्धयं स्वभावजं रजस्तमःप्रकृतीनां नीचानामित्यर्थः । येऽपि च सत्त्वप्रधानास्तेषां सत्त्वसमुत्थं प्रयत्नकृतमेभिरेवानुभावैः कार्यम्, किन्तु मृदुचेष्टितैः यतस्तत्कृतकम् । पुनःशब्दो विशेषद्योतकः । ननु च राजादिः किमिति गुर्वादिभ्यो भयं कृतं(तकं) दर्शयति । दर्शयित्वा किमिति मृदून् गात्रकम्पनादीन्प्रदर्शयति । किमिति च भयानक एव कृतकत्वमुक्तम् । सर्वस्य हि कृतकत्वमुक्तं भवति । यथा वेश्या धनार्थिनी कृतकां रतिमादर्शयति—इत्याशङ्क्य साधारणमुत्तरमाह—तथैव कार्यमिति । भये हि प्रदर्शिते गुरुर्विनीतं तं जानाति । मृदुचेष्टिततया चाधमप्रकृतिमेन न गणयति । कृतकशृङ्गाररत्यादेश्चो पदिष्टान्न काचित्पुरुषार्थसिद्धिः । तेनैव ह्युक्तेन प्रकारेण कार्यपुरुषार्थविशेषो लभ्यते । यत्र तु राजा न कृतकं परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन्दर्शयति तत्र व्यभिचारितैव तेषां न स्थायितेत्येतदर्थसूचिकामेव गुरुवंशान्तरप्रसिद्धामार्यां पठति—करचरणेति । नित्यमिति । कृतकत्वेऽकृतकत्वे च । (

gātrādīnāṃ bhedo varṇakarmasaṃsthānādiviparyayaḥ | vīkṣyamati(bhi)krā(krā)myati vīkṣaṇaṃ kāndiśīkatvena nirlakṣacakṣuḥkṛtam | udvegaḥ calanam | sādo gātrāṇāṃ srastatā | mukhasya tāluni śoṣaḥ | hṛdayasyandanamativegena | iha bhayamityabhineyamiti vīrarasa ityāryātaḥ sambadhyate | tā etā hyāryā ekapraghaṭṭakatayā pūrvācāryairlakṣaṇatvena paṭhitāḥ | muninā tu sukhasaṅgrahāya yathāsthānaṃ niveśitāḥ | sattvasamutthamiti | sattvaṃ manassamādhānaṃ tajjanmakamiti naṭasyeyaṃ śikṣā | sā ca sarvaviṣayeti ṭīkākāraḥ | tadidamasat | kavinaṭaśikṣārthameva sarvamidaṃ prakaraṇam | loke vibhāvānubhāvābhinayādivyavahārābhāvāt | tasmādayamatrārthaḥ—322etattāvaddhayaṃ svabhāvajaṃ rajastamaḥprakṛtīnāṃ nīcānāmityarthaḥ | ye'pi ca sattvapradhānāsteṣāṃ sattvasamutthaṃ prayatnakṛtamebhirevānubhāvaiḥ kāryam, kintu mṛduceṣṭitaiḥ yatastatkṛtakam | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | nanu ca rājādiḥ kimiti gurvādibhyo bhayaṃ kṛtaṃ(takaṃ) darśayati | darśayitvā kimiti mṛdūn gātrakampanādīnpradarśayati | kimiti ca bhayānaka eva kṛtakatvamuktam | sarvasya hi kṛtakatvamuktaṃ bhavati | yathā veśyā dhanārthinī kṛtakāṃ ratimādarśayati—ityāśaṅkya sādhāraṇamuttaramāha—tathaiva kāryamiti | bhaye hi pradarśite gururvinītaṃ taṃ jānāti | mṛduceṣṭitatayā cādhamaprakṛtimena na gaṇayati | kṛtakaśṛṅgāraratyādeśco padiṣṭānna kācitpuruṣārthasiddhiḥ | tenaiva hyuktena prakāreṇa kāryapuruṣārthaviśeṣo labhyate | yatra tu rājā na kṛtakaṃ parānugrahāya krodhavismayādīndarśayati tatra vyabhicāritaiva teṣāṃ na sthāyitetyetadarthasūcikāmeva guruvaṃśāntaraprasiddhāmāryāṃ paṭhati—karacaraṇeti | nityamiti | kṛtakatve'kṛtakatve ca | (

बीभत्सरसप्रकरणम्

अवसरप्राप्तं बीभत्सरसं लक्षयति—अथेति । अहृद्यं हृद्यमपि किञ्चित्कस्यचिन्निसर्गतोऽप्रयतं (तोऽप्रियं) लशुनमिव द्विजानाम् । अप्रियं जात्यादिदोषात् । यथा श्लेष्मोपहतस्य क्षीरम् । अचोक्षं स्वरूपेणादुष्टमपि तु मलाद्युपहतम् । अनिष्टं यत्रानिशं भुक्तत्वेनेच्छा निवृत्ता । संहारः पिण्डीकरणम् । मुखस्येति तदङ्गानां सङ्कोचनम् । उल्लेखनमुल्लाघः । निष्टीवनं कफनिरासनम् । 323उद्वेजनं गात्रोद्धूननम् । नासाप्रच्छादनं दुर्गन्धप्राये दृष्टम् । प्रतिघातादव्यक्तानि पादयोः पतनानि । यदि वाऽस्थिकङ्कालाद्याकुले पितृवने सञ्चरतोऽस्फुटितानि पादपतनानि क्वचिद्दीर्घाणि अन्यत्र ह्रस्वानि इति । (

अद्भुतरसप्रकरणम् ।

सर्वत्रान्तेऽद्भुत इत्युक्तं लक्षयितुमाह—अथेति । दिव्या गन्धर्वादयः । ईप्सितः शक्यप्राप्तिरर्थः । अन्यो मनोरथः । तयोः प्राप्तिः । उपवने देवकुले च गमनम् । तस्याद्भुतविभावत्वं येन तत्रत्यं सरः सं निवेशादि न क्वचित् दृष्टम् । सभा गृहविशेषः । विमानादीनि दिव्यरथाः । माया रूपपरिवर्तनादिका । इन्द्रजालं मन्त्रद्रव्यहस्त युक्त्यादिना असम्भद्वस्तुप्रदर्शनम् । तस्येत्यद्भुतस्य । हर्षशब्देनात्र तदनुभावाः । साध्विति वदनं साधुवादः । दानं धनादेः । प्रबन्धं सततं कृत्वा हाहाशब्दस्य करणम् । चेलस्याङ्गुलेश्च भ्रमणम् । अतिशेत इत्यतिशयः । अन्यापेक्षया योऽर्थ उत्कुष्टः । तेन वाच्यभूतेन यु्क्तं यद्वाक्यं यच्च शिल्पं कर्मरूपं (प्रशस्त)कर्मात्मकं, ‘प्रशंसायां रूपम्’ । सर्वमित्येवंप्रकारमिति यावत् । स्पर्शग्रहशब्देन तद्विभावादयः । अभिनयो ल(व)क्ष्यमाणो लक्ष्यते । ‘किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च । तथांसगण्डयोः स्पर्शात्स्पर्शमिवं विनिक्षिपेत् ॥’ (ना. शा. २२.७७) इति । गात्रस्योर्ध्वं साह्लादं धूननमुल्लुकसनम् । बहुवचनं प्रकृतिभेदेन प्रकारवैचित्र्यं सूचयति ॥ (

sarvatrānte'dbhuta ityuktaṃ lakṣayitumāha—atheti | divyā gandharvādayaḥ | īpsitaḥ śakyaprāptirarthaḥ | anyo manorathaḥ | tayoḥ prāptiḥ | upavane devakule ca gamanam | tasyādbhutavibhāvatvaṃ yena tatratyaṃ saraḥ saṃ niveśādi na kvacit dṛṣṭam | sabhā gṛhaviśeṣaḥ | vimānādīni divyarathāḥ | māyā rūpaparivartanādikā | indrajālaṃ mantradravyahasta yuktyādinā asambhadvastupradarśanam | tasyetyadbhutasya | harṣaśabdenātra tadanubhāvāḥ | sādhviti vadanaṃ sādhuvādaḥ | dānaṃ dhanādeḥ | prabandhaṃ satataṃ kṛtvā hāhāśabdasya karaṇam | celasyāṅguleśca bhramaṇam | atiśeta ityatiśayaḥ | anyāpekṣayā yo'rtha utkuṣṭaḥ | tena vācyabhūtena yu्ktaṃ yadvākyaṃ yacca śilpaṃ karmarūpaṃ (praśasta)karmātmakaṃ, ‘praśaṃsāyāṃ rūpam’ | sarvamityevaṃprakāramiti yāvat | sparśagrahaśabdena tadvibhāvādayaḥ | abhinayo la(va)kṣyamāṇo lakṣyate | ‘kiñcidākuñcite netre kṛtvā bhrūkṣepameva ca | tathāṃsagaṇḍayoḥ sparśātsparśamivaṃ vinikṣipet ||’ (nā. śā. 22.77) iti | gātrasyordhvaṃ sāhlādaṃ dhūnanamullukasanam | bahuvacanaṃ prakṛtibhedena prakāravaicitryaṃ sūcayati || (

इत्यद्धुतरसप्रकरणं समाप्तम् । अथ प्रधानभूतविभावानुगुणभावप्रतिपादनं भेदप्रदर्शनव्याजेन करोति—शृङ्गारमित्यादिना । वाक्यरौद्रो हि तत्र स्वभावरौद्र इति व्यवहरिष्यते । स्वभावानुसारित्वाद्वा325क्यस्य । धर्मोपघातज उत्तमानामपि शोभ(च)नहेतुत्वात् । शोकशब्देन स्वजनादिनाशश्च एते त्रयो विभावाः । धर्मशब्देनाग्निनष्टोमादिक्रिया । अत एतद्यजनादि न नियमेनानुभावात्मकम् । प्रतिनायकगतं तु विभावरूपमपि । व्याजादिति । कृतक इत्यर्थः । अनेनानुभावमार्दवं दर्शितम् । अपराध्यन्तीत्यपराद्धा(धा)श्चोरादयः । यत्तु स्वभावत्रस्तहृदयानां स्त्रीबालादीनां तृणेऽपि कम्पमाने भयं तद्वित्रासितकम् । विशेषेण त्रास्यत इति वित्रासितो बालादिः । तत्प्रकृतित्वाद्भयानकं तथोक्तम् । ततः संज्ञायां कन् । गुर्वाद्यपराधात्परमार्थतोऽप्युत्तमानां भयावेग इति त्वसत् । भयं हि विनाशशङ्कात्मकं नोत्तमेषु संभवति । तथा च भयं नाम स्त्रीनीचप्रकृतिकमिति सामान्येन लक्ष्यते । रुधिरान्त्रादिदर्शनाद्यो बीभत्सः क्षोभणत्वाच्छुद्धः । यस्तु विष्ठादिभ्यः स उद्वेगी हृदयं चलयति सोऽशुद्धः । अशुद्धविभाकत्वात् । उपाध्यायस्त्वाह—बीभत्सस्तावद्विभावविशेषात् द्विविधः । यत्र तु संसारनाट्यनायकराग —प्रतिपक्षतया मोक्षसाधनत्वाच्छुद्धः । यदाहुः—‘शोकात्स्वाङ्गजुगुप्सा’ इति तथा ‘वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ।’ (योगसू. २.४०,३३) इति । तेन सोऽपि परमार्थतस्त्रिविध एव द्वितीयक इत्यनेन तस्य दुर्लभत्वेनाप्राचुर्यं सूचयति । दिव्य इति । यत्र सभाविमानादयोऽनुभावाः । आनन्दयतीत्यानन्दो मनोरथावाप्त्यादिः । स एव हर्षयतीति हर्षः । एषु च ‘शृङ्गारम्’ इत्यादिषु श्लोकेषु चकारा विभावानुभावान्तरनिरासशङ्कां पराकर्तुम् । एवकाराः इयन्त एव तेषां मुख्यत्वेन सङ्गता इति दर्शनार्थाः । तथाशब्दा अनुक्तविभावाद्यूहनार्था इति यथायोगं योज्यम् । (

ityaddhutarasaprakaraṇaṃ samāptam | atha pradhānabhūtavibhāvānuguṇabhāvapratipādanaṃ bhedapradarśanavyājena karoti—śṛṅgāramityādinā | vākyaraudro hi tatra svabhāvaraudra iti vyavahariṣyate | svabhāvānusāritvādvā325kyasya | dharmopaghātaja uttamānāmapi śobha(ca)nahetutvāt | śokaśabdena svajanādināśaśca ete trayo vibhāvāḥ | dharmaśabdenāgninaṣṭomādikriyā | ata etadyajanādi na niyamenānubhāvātmakam | pratināyakagataṃ tu vibhāvarūpamapi | vyājāditi | kṛtaka ityarthaḥ | anenānubhāvamārdavaṃ darśitam | aparādhyantītyaparāddhā(dhā)ścorādayaḥ | yattu svabhāvatrastahṛdayānāṃ strībālādīnāṃ tṛṇe'pi kampamāne bhayaṃ tadvitrāsitakam | viśeṣeṇa trāsyata iti vitrāsito bālādiḥ | tatprakṛtitvādbhayānakaṃ tathoktam | tataḥ saṃjñāyāṃ kan | gurvādyaparādhātparamārthato'pyuttamānāṃ bhayāvega iti tvasat | bhayaṃ hi vināśaśaṅkātmakaṃ nottameṣu saṃbhavati | tathā ca bhayaṃ nāma strīnīcaprakṛtikamiti sāmānyena lakṣyate | rudhirāntrādidarśanādyo bībhatsaḥ kṣobhaṇatvācchuddhaḥ | yastu viṣṭhādibhyaḥ sa udvegī hṛdayaṃ calayati so'śuddhaḥ | aśuddhavibhākatvāt | upādhyāyastvāha—bībhatsastāvadvibhāvaviśeṣāt dvividhaḥ | yatra tu saṃsāranāṭyanāyakarāga —pratipakṣatayā mokṣasādhanatvācchuddhaḥ | yadāhuḥ—‘śokātsvāṅgajugupsā’ iti tathā ‘vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam |’ (yogasū. 2.40,33) iti | tena so'pi paramārthatastrividha eva dvitīyaka ityanena tasya durlabhatvenāprācuryaṃ sūcayati | divya iti | yatra sabhāvimānādayo'nubhāvāḥ | ānandayatītyānando manorathāvāptyādiḥ | sa eva harṣayatīti harṣaḥ | eṣu ca ‘śṛṅgāram’ ityādiṣu ślokeṣu cakārā vibhāvānubhāvāntaranirāsaśaṅkāṃ parākartum | evakārāḥ iyanta eva teṣāṃ mukhyatvena saṅgatā iti darśanārthāḥ | tathāśabdā anuktavibhāvādyūhanārthā iti yathāyogaṃ yojyam | (

शान्तरसविचारः ।

1.12

ये पुनर्नव रसा इति पठन्ति तन्मते शान्तस्वरूपमभिधीयते । तत्र केचिदाहुःशान्तः शमस्थायिभावात्मकस्तपस्या योगिसम्पर्कादिभिः विभावैरुत्पद्यते । तस्य कामक्रोधाद्यभावरूपैरनुभावैरभिनयः । व्यभिचारी धृतिमतिप्रभृतिः (इति) । एतदपरे न सहन्ते । शमशान्तयोः पर्यायत्वात् । एकान्न(एकेन)पञ्चाशद्भावा इति सङ्ख्यात्यागात् । किञ्च विभावा ऋतुमाल्यादयस्तत्समनंन्तरभाविनि शृङ्गारादावनुसन्धीयन्ते इति युक्तम् । तपोऽध्ययनादयस्तु न शान्तस्य समनन्तरहेतवः । तत्त्वज्ञानस्यानन्तरहेतव इति चेत्पूर्वतरोदिततत्त्वज्ञानेऽपि तर्हि प्रयोज्यतेति तपोऽध्ययनादीनां विभावता त्यक्ता स्यात् । कामाद्यभावोऽपि नानुभावः । शा(अशा)न्ताद्विपक्षादव्यावृत्तेः । अगमकत्वात्प्रयोगासमवायित्वाच्च । न हि चेष्टाव्युपरमः प्रयोगयोग्यः । सुप्तमोहादयोऽपि हि निःश्वासोच्छ्वासपतनभूश यनादिभिरश्चेष्टाभिरेवानुभाव्यन्ते । धृतिप्रभृतिरपि प्राप्तविषयोपभोगः कथं शान्ते स्यात् । न चाकिञ्चित्करत्वमात्रेण तत्त्वज्ञानोपाये व्युत्पाद्यन्ते विनेयाः । नैते परदुःखदुःखितमनसो दृश्यन्ते सम्यग्दर्शनसमावस्थां प्राप्ताः । अपि तु संसारे । तन्न शान्तो रस इति । अत्रोच्यते—यथा इह तावद्धर्मादित्रितयमेवं मोक्षोऽपि पुरुषार्थः । शास्त्रेषु स्मृतीतिहासादिषु च प्राधान्येनोपायतो व्युत्पाद्यत इति सुप्रसिद्धम् । यथा च कामादिषु समुचिताश्चित्तवृत्तयो रत्यादिशब्दवाच्याः कविनटव्यापारेणास्वादयोग्यताप्रापणद्वारेण तथाविधहृदयसंवादवतः सामाजिकान्प्रति रसत्वं शृङ्गारादितया नीयन्ते तथा मोक्षाभिधानपरमपुरुषार्थोचिता चित्तवृत्तिः किमिति रसत्वं नानीयत इति वक्तव्यम् । या चासौ तताभूता चित्तवृत्तिः सैवात्र स्थायिभावः । एतत्तु चिन्त्यम् । किं नामासौ—तत्त्वज्ञानोत्थितो निर्वेद इति केचित् । तथा हि—दारिद्र्यादिप्रभवो यो निर्वेदः स ततोऽन्य एव । हेतोस्तत्त्वज्ञानस्य वैलक्षण्यात् । स्थायिसञ्चारिमध्ये चैतदर्थमेवायं पठितः । अन्यथा माङ्गलिको मुनिस्तथा न पठेत् । जुगुप्सां च व्यभिचारित्वेन शृङ्गारे निषेधन्मुनिर्भावानां सर्वेषामेव स्थायित्व सञ्चारित्व चित्तोपात्तत्वानुभावस्थत्वान्नि(भावत्वानि) योग्यतोपनिपातितानि शब्दार्थबलाकृष्टान्यनुजानाति । तत्त्वज्ञानजश्च निर्वेदः स्थाय्यन्तरोपमर्दकः । (उपमर्दक) भाववैचित्र्यसहिष्णुभ्यो रत्यादिभ्यो यः परमः स्थायिशीलः स एव हि स्थाय्यन्तराणामुपमर्दकः । इदमपि पर्यनुयुञ्जते—तत्त्वज्ञानजो निर्वेदो(प्यव) (दोऽस्य च) स्थायीति वदता तत्त्वज्ञानमेवात्र विभावत्वेनोक्तं स्यात् । वैराग्यस बीजादिषु कथं विभावत्वम् ? तदुपायता(त्वा)दिति चेत्कारणकारणो(णे)ऽयं विभावताव्यवहारः । स चातिप्रसङ्गावहः । किञ्च निर्वेदो नाम सर्वत्रानुपादेयताप्रत्ययः वैराग्यलक्षणस्य च (णः । स च) तत्त्वज्ञानस्य प्रत्युक्तो(तो)पयोगी । विरक्तो हि तथा प्रयतते यथाऽस्य तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । तत्त्वज्ञानाद्धि मोक्षः । न तु तत्त्वं ज्ञात्वा निर्विद्यते निर्वेदाच्च मोक्ष इति । ‘वैराग्यात्प्रकृतिलयः ।’ इति हि तत्रभवन्तः (ई. कृ. सांख्यकारिका ४५) । ननु तत्त्वज्ञानिनः सर्वत्र दृढतरं वैराग्यं दृष्टम् । तत्रभवद्धिरप्युक्तं—‘तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्णयम्’ इति (योगसूत्र-१-१६) । भवत्येवम् । तादृशं तु वैराग्यं ‘ज्ञानस्यैव परा काष्ठा ।’ इति (व्यासभाष्य-१-१६) भुजङ्गविभुनैव भगवताऽभ्यधायि । ततश्च तत्त्वज्ञानमेवेदं तत्त्वज्ञानमालया परिपोष्यमाणमिति न निर्वेदः स्थायी । किन्तु तत्त्वज्ञानमेव स्थायीति भवते । यत्तु व्यभिचारिव्याख्यानावसरे वक्ष्यते तच्चिरकालविभ्रमविप्रलब्धस्योपादेयत्वनिवृत्तये । यत्सम्यग्ज्ञानम्— यथा— ‘वृथा दुग्धोऽनङ्वांस्स्तनभरनता गौरिति परं परिष्वक्तः षण्ढो युवतिरिति लावण्यरहितः । कृता वैडूर्याशा विकचकिरणे काचशकले मया मूढेन त्वां कृपणमगुणज्ञं प्रणमता ॥’ इति 329तन्निर्वेदस्य खेदरूपस्य विभावत्वेन । एतच्च तत्रैव वक्ष्यामः । ननु मिथ्याज्ञानमूलो विषयगन्धस्तत्त्वज्ञानात्प्रशाम्यतीति दुःखजन्म दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः । गौतम-न्याय-सूत्र-(

ye punarnava rasā iti paṭhanti tanmate śāntasvarūpamabhidhīyate | tatra kecidāhuḥśāntaḥ śamasthāyibhāvātmakastapasyā yogisamparkādibhiḥ vibhāvairutpadyate | tasya kāmakrodhādyabhāvarūpairanubhāvairabhinayaḥ | vyabhicārī dhṛtimatiprabhṛtiḥ (iti) | etadapare na sahante | śamaśāntayoḥ paryāyatvāt | ekānna(ekena)pañcāśadbhāvā iti saṅkhyātyāgāt | kiñca vibhāvā ṛtumālyādayastatsamanaṃntarabhāvini śṛṅgārādāvanusandhīyante iti yuktam | tapo'dhyayanādayastu na śāntasya samanantarahetavaḥ | tattvajñānasyānantarahetava iti cetpūrvataroditatattvajñāne'pi tarhi prayojyateti tapo'dhyayanādīnāṃ vibhāvatā tyaktā syāt | kāmādyabhāvo'pi nānubhāvaḥ | śā(aśā)ntādvipakṣādavyāvṛtteḥ | agamakatvātprayogāsamavāyitvācca | na hi ceṣṭāvyuparamaḥ prayogayogyaḥ | suptamohādayo'pi hi niḥśvāsocchvāsapatanabhūśa yanādibhiraśceṣṭābhirevānubhāvyante | dhṛtiprabhṛtirapi prāptaviṣayopabhogaḥ kathaṃ śānte syāt | na cākiñcitkaratvamātreṇa tattvajñānopāye vyutpādyante vineyāḥ | naite paraduḥkhaduḥkhitamanaso dṛśyante samyagdarśanasamāvasthāṃ prāptāḥ | api tu saṃsāre | tanna śānto rasa iti | atrocyate—yathā iha tāvaddharmāditritayamevaṃ mokṣo'pi puruṣārthaḥ | śāstreṣu smṛtītihāsādiṣu ca prādhānyenopāyato vyutpādyata iti suprasiddham | yathā ca kāmādiṣu samucitāścittavṛttayo ratyādiśabdavācyāḥ kavinaṭavyāpāreṇāsvādayogyatāprāpaṇadvāreṇa tathāvidhahṛdayasaṃvādavataḥ sāmājikānprati rasatvaṃ śṛṅgārāditayā nīyante tathā mokṣābhidhānaparamapuruṣārthocitā cittavṛttiḥ kimiti rasatvaṃ nānīyata iti vaktavyam | yā cāsau tatābhūtā cittavṛttiḥ saivātra sthāyibhāvaḥ | etattu cintyam | kiṃ nāmāsau—tattvajñānotthito nirveda iti kecit | tathā hi—dāridryādiprabhavo yo nirvedaḥ sa tato'nya eva | hetostattvajñānasya vailakṣaṇyāt | sthāyisañcārimadhye caitadarthamevāyaṃ paṭhitaḥ | anyathā māṅgaliko munistathā na paṭhet | jugupsāṃ ca vyabhicāritvena śṛṅgāre niṣedhanmunirbhāvānāṃ sarveṣāmeva sthāyitva sañcāritva cittopāttatvānubhāvasthatvānni(bhāvatvāni) yogyatopanipātitāni śabdārthabalākṛṣṭānyanujānāti | tattvajñānajaśca nirvedaḥ sthāyyantaropamardakaḥ | (upamardaka) bhāvavaicitryasahiṣṇubhyo ratyādibhyo yaḥ paramaḥ sthāyiśīlaḥ sa eva hi sthāyyantarāṇāmupamardakaḥ | idamapi paryanuyuñjate—tattvajñānajo nirvedo(pyava) (do'sya ca) sthāyīti vadatā tattvajñānamevātra vibhāvatvenoktaṃ syāt | vairāgyasa bījādiṣu kathaṃ vibhāvatvam ? tadupāyatā(tvā)diti cetkāraṇakāraṇo(ṇe)'yaṃ vibhāvatāvyavahāraḥ | sa cātiprasaṅgāvahaḥ | kiñca nirvedo nāma sarvatrānupādeyatāpratyayaḥ vairāgyalakṣaṇasya ca (ṇaḥ | sa ca) tattvajñānasya pratyukto(to)payogī | virakto hi tathā prayatate yathā'sya tattvajñānamutpadyate | tattvajñānāddhi mokṣaḥ | na tu tattvaṃ jñātvā nirvidyate nirvedācca mokṣa iti | ‘vairāgyātprakṛtilayaḥ |’ iti hi tatrabhavantaḥ (ī. kṛ. sāṃkhyakārikā 45) | nanu tattvajñāninaḥ sarvatra dṛḍhataraṃ vairāgyaṃ dṛṣṭam | tatrabhavaddhirapyuktaṃ—‘tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇayam’ iti (yogasūtra-1-16) | bhavatyevam | tādṛśaṃ tu vairāgyaṃ ‘jñānasyaiva parā kāṣṭhā |’ iti (vyāsabhāṣya-1-16) bhujaṅgavibhunaiva bhagavatā'bhyadhāyi | tataśca tattvajñānamevedaṃ tattvajñānamālayā paripoṣyamāṇamiti na nirvedaḥ sthāyī | kintu tattvajñānameva sthāyīti bhavate | yattu vyabhicārivyākhyānāvasare vakṣyate taccirakālavibhramavipralabdhasyopādeyatvanivṛttaye | yatsamyagjñānam— yathā— ‘vṛthā dugdho'naṅvāṃsstanabharanatā gauriti paraṃ pariṣvaktaḥ ṣaṇḍho yuvatiriti lāvaṇyarahitaḥ | kṛtā vaiḍūryāśā vikacakiraṇe kācaśakale mayā mūḍhena tvāṃ kṛpaṇamaguṇajñaṃ praṇamatā ||’ iti 329tannirvedasya khedarūpasya vibhāvatvena | etacca tatraiva vakṣyāmaḥ | nanu mithyājñānamūlo viṣayagandhastattvajñānātpraśāmyatīti duḥkhajanma duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ | gautama-nyāya-sūtra-(

सूत्रेणा—क्षपादपादैर्वदद्भिर्मिथ्याज्ञानापचयकारणं तत्वज्ञानं वैराग्यस्य दोषापायलक्षणस्य कारणमुक्तम् । ननु ततः किम् ? ननु वैराग्यं निर्वेदः ? क एवमाह ? निर्वेदो हि शोकुप्रवाहप्रसररूपश्चिमत्तवृत्तिविशेषः । वैराग्यं तु रागादीनां प्रध्वंसः । भवतु वा वैराग्यमेव निर्वेदः । तथापि तस्य स्वकारणवशान्मध्यभाविनोऽपि न मोक्षे साध्ये सूत्रस्थानीयता प्रत्यपादि आचार्येण । किञ्च तत्त्वज्ञानोत्थितो निर्वेद इति शमस्यैवेदं निर्वेदनाम कृतं स्यात् । न च शमशान्तयोः पर्यायत्वमाशङ्कनीयम् । हासहास्ययोरिव सिद्धसाध्यतया लौकिकालौकिकतया साधारणासाधारणतया च वैलक्षण्यात् । शमशान्तयोरपि सुलभमेव तस्मान्न निर्वेदः स्थायीति । अन्ये मन्यन्ते रत्यादय एवाष्टौ चित्तवृत्तिविशेषा उक्ताः । त एव कथितविभावविविक्तया(तया) श्रुता(त्या)द्यलौकिकविभावविशेषसंश्रया विचित्रा एव तावत् । ततश्च तन्मध्यादेवान्यतमोऽत्र स्थायी । तत्राना(व्या)हतानन्दमयस्वात्मविषया रतिरेव मोक्षसाधनमिति सैव शास्त्रे रतिस्थायी । यथोक्तम्— ‘यश्चात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥’ (गीता ३-

sūtreṇā—kṣapādapādairvadadbhirmithyājñānāpacayakāraṇaṃ tatvajñānaṃ vairāgyasya doṣāpāyalakṣaṇasya kāraṇamuktam | nanu tataḥ kim ? nanu vairāgyaṃ nirvedaḥ ? ka evamāha ? nirvedo hi śokupravāhaprasararūpaścimattavṛttiviśeṣaḥ | vairāgyaṃ tu rāgādīnāṃ pradhvaṃsaḥ | bhavatu vā vairāgyameva nirvedaḥ | tathāpi tasya svakāraṇavaśānmadhyabhāvino'pi na mokṣe sādhye sūtrasthānīyatā pratyapādi ācāryeṇa | kiñca tattvajñānotthito nirveda iti śamasyaivedaṃ nirvedanāma kṛtaṃ syāt | na ca śamaśāntayoḥ paryāyatvamāśaṅkanīyam | hāsahāsyayoriva siddhasādhyatayā laukikālaukikatayā sādhāraṇāsādhāraṇatayā ca vailakṣaṇyāt | śamaśāntayorapi sulabhameva tasmānna nirvedaḥ sthāyīti | anye manyante ratyādaya evāṣṭau cittavṛttiviśeṣā uktāḥ | ta eva kathitavibhāvaviviktayā(tayā) śrutā(tyā)dyalaukikavibhāvaviśeṣasaṃśrayā vicitrā eva tāvat | tataśca tanmadhyādevānyatamo'tra sthāyī | tatrānā(vyā)hatānandamayasvātmaviṣayā ratireva mokṣasādhanamiti saiva śāstre ratisthāyī | yathoktam— ‘yaścātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ | ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||’ (gītā 3-

अध्यायः ७

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ सप्तमोऽध्यायः

भावानिदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह- भावा इति कस्मात् । किं भवन्तीति भावाः किं वा भावयन्तीति भावाः । उच्यते - वागङ्गसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति । भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं कृतमित्यनर्थान्तरम् । लोकेऽपि च प्रसिद्धम् । अहो ह्यनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव भावितमिति । तच्च व्याप्त्यर्थम् । श्लोकाश्चात्र- विभावेनाहृतो योऽर्थो ह्यनुभावैस्तु गम्यते । वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति सन्ज्ञितः

bhāvānidānīṃ vyākhyāsyāmaḥ | atrāha- bhāvā iti kasmāt | kiṃ bhavantīti bhāvāḥ kiṃ vā bhāvayantīti bhāvāḥ | ucyate - vāgaṅgasattvopetānkāvyārthānbhāvayantīti bhāvā iti | bhū iti karaṇe dhātustathā ca bhāvitaṃ vāsitaṃ kṛtamityanarthāntaram | loke'pi ca prasiddham | aho hyanena gandhena rasena vā sarvameva bhāvitamiti | tacca vyāptyartham | ślokāścātra- vibhāvenāhṛto yo'rtho hyanubhāvaistu gamyate | vāgaṅgasattvābhinayaiḥ sa bhāva iti sanjñitaḥ

वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते

vāgaṅgamukharāgeṇa sattvenābhinayena ca | kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate

नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मातस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः

nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasānimān | yasmātasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ

अथ विभाव इति कस्मात् । उच्यते-विभवो विज्ञानार्थः । विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः । विभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः । यथा विभावितं विज्ञा- तमित्यनर्थान्तरम् । अत्र श्लोकः - बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति सन्ज्ञितः

atha vibhāva iti kasmāt | ucyate-vibhavo vijñānārthaḥ | vibhāvaḥ kāraṇaṃ nimittaṃ heturiti paryāyāḥ | vibhāvyate'nena vāgaṅgasattvābhinayā ityato vibhāvaḥ | yathā vibhāvitaṃ vijñā- tamityanarthāntaram | atra ślokaḥ - bahavo'rthā vibhāvyante vāgaṅgābhinayāśrayāḥ | anena yasmāttenāyaṃ vibhāva iti sanjñitaḥ

अथानुभाव इति कस्मात् । उच्यते- अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वकृतोऽभिनय इति । अत्र श्लोकः - वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थोऽनुभाव्यते । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः

athānubhāva iti kasmāt | ucyate- anubhāvyate'nena vāgaṅgasattvakṛto'bhinaya iti | atra ślokaḥ - vāgaṅgābhinayeneha yatastvartho'nubhāvyate | śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastvanubhāvastataḥ smṛtaḥ

एवं ते विभावानुभावसंयुक्ता भावा इति व्याख्याताः । अतो ह्येषां भावानां सिद्धिर्भवति । तस्मादेषां भावानां विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तत्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धौ । लोकस्वभावानुगतत्वाच्च तयोर्लक्षणं नोच्यतेऽतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थम् । भवति चात्र श्लोकः - लोकस्वभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः । अनुभावा विभावाश्च ज्ञेयास्त्वभिनये बुधैः

evaṃ te vibhāvānubhāvasaṃyuktā bhāvā iti vyākhyātāḥ | ato hyeṣāṃ bhāvānāṃ siddhirbhavati | tasmādeṣāṃ bhāvānāṃ vibhāvānubhāvasaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ | tatra vibhāvānubhāvau lokaprasiddhau | lokasvabhāvānugatatvācca tayorlakṣaṇaṃ nocyate'tiprasaṅganivṛtyartham | bhavati cātra ślokaḥ - lokasvabhāvasaṃsiddhā lokayātrānugāminaḥ | anubhāvā vibhāvāśca jñeyāstvabhinaye budhaiḥ

तत्राष्टौ भावाः स्थायिनः । त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः । अष्टौ सात्विका इति भेदाः । एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतव एकोनपञ्चाशद्भावाः प्रत्यवगन्तव्याः । एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते । अत्र श्लोकः- योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना

tatrāṣṭau bhāvāḥ sthāyinaḥ | trayastriṃśadvyabhicāriṇaḥ | aṣṭau sātvikā iti bhedāḥ | evamete kāvyarasābhivyaktihetava ekonapañcāśadbhāvāḥ pratyavagantavyāḥ | ebhyaśca sāmānyaguṇayogena rasā niṣpadyante | atra ślokaḥ- yo'rtho hṛdayasaṃvādī tasya bhāvo rasodbhavaḥ | śarīraṃ vyāpyate tena śuṣkaṃ kāṣṭhamivāgninā

अत्राह- यदि काव्यार्थसंश्रितैर्विभावानुभावव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशद्भावैः सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कथं स्थायिन एव भावा रसत्वमाप्नुअवन्ति । उच्यते- यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीराः समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि पुरुषाः कुलशीलविद्याकर्मशिल्पविचक्षणत्वाद्राज- त्वमाप्नुवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामेवानुचरा भवन्ति तथा विभावानुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति । बह्वाश्रयत्वास्वामिभूताः स्थायिनो भावाः । तद्वत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावास्तान्गुणतया श्रयन्ते । स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति । परिजनभूता व्यभिचारिणो भावाः । अत्राह- को दृष्टान्त इति । यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि स एव नाम लभते नान्यः सुमहानपि पुरुषः तथा विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः स्थायी भावो रसनाम लभते । भवति चात्र श्लोकः - यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायि महानिह

atrāha- yadi kāvyārthasaṃśritairvibhāvānubhāvavyañjitairekonapañcāśadbhāvaiḥ sāmānyaguṇayogenābhiniṣpadyante rasāstatkathaṃ sthāyina eva bhāvā rasatvamāpnuavanti | ucyate- yathā hi samānalakṣaṇāstulyapāṇipādodaraśarīrāḥ samānāṅgapratyaṅgā api puruṣāḥ kulaśīlavidyākarmaśilpavicakṣaṇatvādrāja- tvamāpnuvanti tatraiva cānye'lpabuddhayasteṣāmevānucarā bhavanti tathā vibhāvānubhāvavyabhicāriṇaḥ sthāyibhāvānupāśritā bhavanti | bahvāśrayatvāsvāmibhūtāḥ sthāyino bhāvāḥ | tadvatsthānīyapuruṣaguṇabhūtā anye bhāvāstānguṇatayā śrayante | sthāyibhāvā rasatvamāpnuvanti | parijanabhūtā vyabhicāriṇo bhāvāḥ | atrāha- ko dṛṣṭānta iti | yathā narendro bahujanaparivāro'pi sa eva nāma labhate nānyaḥ sumahānapi puruṣaḥ tathā vibhāvānubhāvavyabhicāriparivṛtaḥ sthāyī bhāvo rasanāma labhate | bhavati cātra ślokaḥ - yathā narāṇāṃ nṛpatiḥ śiṣyāṇāṃ ca yathā guruḥ | evaṃ hi sarvabhāvānāṃ bhāvaḥ sthāyi mahāniha

लक्षणं खलु पूर्वमभिहितमेषां रससन्ज्ञकानाम् । इदानीं भावसामान्यलक्षणमभिधास्यामः । तत्र स्थायिभावान्वक्ष्यामः - रतिर्नाम प्रमोदात्मिका ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणभोजनवरभवनानुभवना- प्रातिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेत्स्मितवदनमधुरकथन- भ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोकः - इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते । सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्याङ्गचेष्टितैः

lakṣaṇaṃ khalu pūrvamabhihitameṣāṃ rasasanjñakānām | idānīṃ bhāvasāmānyalakṣaṇamabhidhāsyāmaḥ | tatra sthāyibhāvānvakṣyāmaḥ - ratirnāma pramodātmikā ṛtumālyānulepanābharaṇabhojanavarabhavanānubhavanā- prātikūlyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayetsmitavadanamadhurakathana- bhrūkṣepakaṭākṣādibhiranubhāvaiḥ | atra ślokaḥ - iṣṭārthaviṣayaprāptyā ratirityupajāyate | saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryāṅgaceṣṭitaiḥ

हासो नाम परचेष्टानुकरणकुहकासम्बद्धप्रलापपौरोभाग्यमौर्ख्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेत्पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः । भवति चात्र श्लोकः - परचेष्टानुकरणाद्धासः समुपजायते । स्मितहासातिहसितैरभिनेयः स पण्डितैः

hāso nāma paraceṣṭānukaraṇakuhakāsambaddhapralāpapaurobhāgyamaurkhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tamabhinayetpūrvoktairhasitādibhiranubhāvaiḥ | bhavati cātra ślokaḥ - paraceṣṭānukaraṇāddhāsaḥ samupajāyate | smitahāsātihasitairabhineyaḥ sa paṇḍitaiḥ

शोको नाम इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभनवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्यास्रपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमि- पतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभा- वैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रुदितमत्र त्रिविधम् - आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति । भवन्ति चात्रार्याः - [आनन्देऽप्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुधैर्ज्ञेयम् । तस्य त्वभिनययोगान्विभावगतितः प्रवक्ष्यामि ॥] हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणादपाङ्गविसृतास्रम् । रोमाञ्चगात्रमनिभृतमानन्दसमुद्भवं भवति

śoko nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśavadhabandhaduḥkhānubhanavanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate| tasyāsrapātaparidevitavilapitavaivarṇyasvarabhedasrastagātratābhūmi- patanasasvanaruditākranditadīrghaniḥśvasitajaḍatonmādamohamaraṇādibhiranubhā- vairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ruditamatra trividham - ānandajamārtijamīrṣyāsamudbhavaṃ ceti | bhavanti cātrāryāḥ - [ānande'pyārtikṛtaṃ trividhaṃ ruditaṃ sadā budhairjñeyam | tasya tvabhinayayogānvibhāvagatitaḥ pravakṣyāmi ||] harṣotphullakapolaṃ sānusmaraṇādapāṅgavisṛtāsram | romāñcagātramanibhṛtamānandasamudbhavaṃ bhavati

पर्याप्तविमुक्तास्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् । भूमिनिपातनिवर्तितविलपितमित्यार्तिजं भवति

paryāptavimuktāsraṃ sasvanamasvasthagātragaticeṣṭam | bhūminipātanivartitavilapitamityārtijaṃ bhavati

प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिःश्वासम् । भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति

prasphuritauṣṭhakapolaṃ saśiraḥkampaṃ tathā saniḥśvāsam | bhrukuṭīkaṭākṣakuṭilaṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavati

स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः । धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च

strīnīcaprakṛtiṣveṣa śoko vyasanasambhavaḥ | dhairyeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ ruditena ca

क्रोधो नाम आधर्षणाक्रुष्टकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । अस्य विकृष्टनासापुटोद्वृत्तनयनसन्दष्ठोष्ठपुट- गण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा । भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोधः पञ्चविधः स्मृतः

krodho nāma ādharṣaṇākruṣṭakalahavivādapratikūlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | asya vikṛṣṭanāsāpuṭodvṛttanayanasandaṣṭhoṣṭhapuṭa- gaṇḍasphuraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ripujo gurujaścaiva praṇayiprabhavastathā | bhṛtyajaḥ kṛtakaśceti krodhaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

अत्रार्या भवन्ति - भृकुटीकुटिलोत्कटमुखः सन्दष्ठोष्ठः स्पृशन्करेण करम् । क्रुद्धः स्वभुजाप्रेक्षी शत्रौ निर्यन्त्रणं रुष्येत्

atrāryā bhavanti - bhṛkuṭīkuṭilotkaṭamukhaḥ sandaṣṭhoṣṭhaḥ spṛśankareṇa karam | kruddhaḥ svabhujāprekṣī śatrau niryantraṇaṃ ruṣyet

किञ्चिदवाङ्ग्मुखदृष्टिः सास्रस्वेदापमार्जनपरश्च । अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनययन्त्रितो रुष्येत्

kiñcidavāṅgmukhadṛṣṭiḥ sāsrasvedāpamārjanaparaśca | avyaktolbaṇaceṣṭo gurau vinayayantrito ruṣyet

अल्पप्रतरविचारो विकिरन्नश्रूण्यपाङ्गविक्षेपैः । सभ्रुकुटिस्फुरितोष्ठः प्रणयोपगतां प्रिया रुष्येत्

alpaprataravicāro vikirannaśrūṇyapāṅgavikṣepaiḥ | sabhrukuṭisphuritoṣṭhaḥ praṇayopagatāṃ priyā ruṣyet

अथ परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारैः । विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेयः क्रूरतारहितः

atha parijane tu roṣastarjananirbhartsanākṣivistāraiḥ | viprekṣaṇaiśca vividhairabhineyaḥ krūratārahitaḥ

कारणमवेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्तः । वीररसान्तरचारी कार्यः कृतको भवति कोपः

kāraṇamavekṣamāṇaḥ prāyeṇāyāsaliṅgasaṃyuktaḥ | vīrarasāntaracārī kāryaḥ kṛtako bhavati kopaḥ

उत्साहो नाम उत्तमप्रकृतिः। स चाविषादशक्तिधैर्यशौर्यादिभिर्विभावै- रुत्पद्यते। तस्य धैर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकः - असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः । उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादोत्थितादिभिः

utsāho nāma uttamaprakṛtiḥ| sa cāviṣādaśaktidhairyaśauryādibhirvibhāvai- rutpadyate| tasya dhairyatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atra ślokaḥ - asammohādibhirvyakto vyavasāyanayātmakaḥ | utsāhastvabhineyaḥ syādapramādotthitādibhiḥ

भयं नाम स्त्रीनीचप्रकृतिकम् । गुरुराजापराधश्वापदशून्यागाराटवीपर्वतगहनगजाहिदर्शननिर्भर्त्सन-कान्तारदुर्दिननिशान्धकरोलूकनक्तञ्चरारावश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहन- स्वेदवेपथुत्राससपरित्राणान्वेषणधावनोत्कृष्टादिभिरनुभवैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकाः - गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् । श्रवणादपि घोराणां भयं मोहेन जायते

bhayaṃ nāma strīnīcaprakṛtikam | gururājāparādhaśvāpadaśūnyāgārāṭavīparvatagahanagajāhidarśananirbhartsana-kāntāradurdinaniśāndhakarolūkanaktañcarārāvaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya prakampitakaracaraṇahṛdayakampanastambhamukhaśoṣajihvāparilehana- svedavepathutrāsasaparitrāṇānveṣaṇadhāvanotkṛṣṭādibhiranubhavairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atra ślokāḥ - gururājāparādhena raudrāṇāṃ cāpi darśanāt | śravaṇādapi ghorāṇāṃ bhayaṃ mohena jāyate

गात्रकम्पनवित्रासैर्वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः विस्फारितैक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः

gātrakampanavitrāsairvaktraśoṣaṇasambhramaiḥ visphāritaikṣaṇaiḥ kāryamabhineyakriyāguṇaiḥ

सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैस्तदभिनेयं तु नर्तकैः

sattvavitrāsanodbhūtaṃ bhayamutpadyate nṛṇām | srastāṅgākṣinimeṣaistadabhineyaṃ tu nartakaiḥ

अत्रार्या भवति - करचरणहृदयकम्पैर्मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः । सम्भ्रान्तवदनवेपथुसन्त्रासकृतैरभिनयोऽस्य

atrāryā bhavati - karacaraṇahṛdayakampairmukhaśoṣaṇavadanalehanastambhaiḥ | sambhrāntavadanavepathusantrāsakṛtairabhinayo'sya

जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका । सा चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणनहृल्लेखादि- भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भवति चात्र श्लोकः - नासाप्रच्छादनेनेह गात्रसङ्कोचनेन च । उद्वेजनैः सहृल्लेखैर्जुगुप्सामभिनिर्दिशेत्

jugupsā nāma strīnīcaprakṛtikā | sā cāhṛdyadarśanaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāḥ sarvāṅgasaṅkocaniṣṭhīvanamukhavikūṇanahṛllekhādi- bhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhavati cātra ślokaḥ - nāsāpracchādaneneha gātrasaṅkocanena ca | udvejanaiḥ sahṛllekhairjugupsāmabhinirdiśet

विस्मयो नाम मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयचित्रपुस्तशिल्पविद्यातिशयादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षितभ्रूक्षेपरोमहर्षणशिरःकम्पसाधुवादादिभि- रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भवति चात्र श्लोकः - कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः । सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः

vismayo nāma māyendrajālamānuṣakarmātiśayacitrapustaśilpavidyātiśayādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya nayanavistārānimeṣaprekṣitabhrūkṣeparomaharṣaṇaśiraḥkampasādhuvādādibhi- ranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhavati cātra ślokaḥ - karmātiśayanirvṛtto vismayo harṣasambhavaḥ | siddhisthāne tvasau sādhyaḥ praharṣapulakādibhiḥ

एवमेते स्थायिनो भावा रससन्ज्ञाः प्रत्यवगन्तव्याः । व्यभिचारिण इदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह - व्यभिचारिण इति कस्मात् । उच्यते - वि अभि इत्येतावुपसर्गौ । चर इति गत्यर्थो धातुः । विविधमाभिमुख्येन रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः । वागङ्गसत्त्वोपेताः प्रयोगे रसान्नयन्तीति व्यभिचारिणः । अत्राह - कथं नयन्तीति । उच्यते - लोकसिद्धान्त एषः - यथा सूर्य इदं दिनं नक्षत्रं वा नयतीति । न च तेन बाहुभ्यां स्कन्धेन वा नीयते । किं तु लोकप्रसिद्धमेतत् । यथेदं सूर्यो नक्षत्रं दिन वा नयतीति । एवमेते व्यभिचारिण इत्यवगन्तव्याः । तानिह सङ्ग्रहाभिहितांस्त्र- यस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावान् वर्णयिष्यामः । तत्र निर्वेदो नाम दारिद्र्यव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजन- वियोगतत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम् । रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसितसम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत् । अत्र श्लोकः - दारिद्र्येष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते । सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत्

evamete sthāyino bhāvā rasasanjñāḥ pratyavagantavyāḥ | vyabhicāriṇa idānīṃ vyākhyāsyāmaḥ | atrāha - vyabhicāriṇa iti kasmāt | ucyate - vi abhi ityetāvupasargau | cara iti gatyartho dhātuḥ | vividhamābhimukhyena raseṣu carantīti vyabhicāriṇaḥ | vāgaṅgasattvopetāḥ prayoge rasānnayantīti vyabhicāriṇaḥ | atrāha - kathaṃ nayantīti | ucyate - lokasiddhānta eṣaḥ - yathā sūrya idaṃ dinaṃ nakṣatraṃ vā nayatīti | na ca tena bāhubhyāṃ skandhena vā nīyate | kiṃ tu lokaprasiddhametat | yathedaṃ sūryo nakṣatraṃ dina vā nayatīti | evamete vyabhicāriṇa ityavagantavyāḥ | tāniha saṅgrahābhihitāṃstra- yastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvān varṇayiṣyāmaḥ | tatra nirvedo nāma dāridryavyādhyavamānādhikṣepākruṣṭakrodhatāḍaneṣṭajana- viyogatattvajñānādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcakusattvānām | ruditaniḥśvasitocchvasitasampradhāraṇādibhiranubhāvaistamabhinayet | atra ślokaḥ - dāridryeṣṭaviyogādyaiḥ nirvedo nāma jāyate | sampradhāraṇaniḥśvāsaistasya tvabhinayo bhavet

अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्र्याद्व्याधितस्तथा दुःखात् । ऋद्धिं परस्य दृष्ट्वा निर्वेदो नाम सम्भवति

atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ - iṣṭajanaviprayogāddāridryādvyādhitastathā duḥkhāt | ṛddhiṃ parasya dṛṣṭvā nirvedo nāma sambhavati

बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासनदीनमुखनेत्रः । योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः

bāṣpapariplutanayanaḥ punaśca niḥśvāsanadīnamukhanetraḥ | yogīva dhyānaparo bhavati hi nirvedavānpuruṣaḥ

ग्लानिर्नाम वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदन- सेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदरमन्दपदोत्क्षेपणवेपना- नुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदाभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः । कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन

glānirnāma vāntaviriktavyādhitaponiyamopavāsamanastāpātiśayamadana- sevanātivyāyāmādhvagamanakṣutpipāsānidrācchedādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāḥ kṣāmavākyanayanakapolodaramandapadotkṣepaṇavepanā- nutsāhatanugātravaivarṇyasvarabhedābhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrārye bhavataḥ - vāntaviriktavyādhiṣu tapasā jarasā ca jāyate glāniḥ | kārśyena sābhineyā mandabhramaṇena kampena

गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्च दीनसञ्चारैः । श्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुर्निर्दिशेद् ग्लानिम्

gaditaiḥ kṣāmakṣāmairnetravikāraiśca dīnasañcāraiḥ | ślathabhāvenāṅgānāṃ muhurmuhurnirdiśed glānim

शङ्का नाम सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा । चौर्याभिग्रहण- नृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्या मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वालेहनमुखवैवर्ण्य- स्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके । प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता

śaṅkā nāma sandehātmikā strīnīcaprabhavā | cauryābhigrahaṇa- nṛpāparādhapāpakarmakaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyā muhurmuhuravalokanāvakuṇṭhanamukhaśoṣaṇajihvālehanamukhavaivarṇya- svarabhedavepathuśuṣkoṣṭhakaṇṭhāyāsasādharmyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | cauryādijanitā śaṅkā prāyaḥ kāryā bhayānake | priyavyalīkajanitā tathā śṛṅgāriṇī matā

अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति । तच्च कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम् । अत्रार्ये भवतः - द्विविधा शङ्का कार्याह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च । या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः

atrākārasaṃvaraṇamapi kecidicchanti | tacca kuśalairupādhibhiriṅgitaiścopalakṣyam | atrārye bhavataḥ - dvividhā śaṅkā kāryāhyātmasamutthā ca parasamutthā ca | yā tatrātmasamutthā sā jñeyā dṛṣṭiceṣṭābhiḥ

किञ्चित्प्रवेपिताङ्गस्त्वधोमुखो वीक्षते च पार्श्वानि । गुरुसज्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्कितः पुरुषः

kiñcitpravepitāṅgastvadhomukho vīkṣate ca pārśvāni | gurusajjamānajihvaḥ śyāmāsyaḥ śaṅkitaḥ puruṣaḥ

असूया नाम नानापराधद्वेषपरैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याश्च परिषदि दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदा- नाधोमुखभ्रुकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयान्दृष्ट्वा । उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्च

asūyā nāma nānāparādhadveṣaparaiśvaryasaubhāgyamedhāvidyālīlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāśca pariṣadi doṣaprakhyāpanaguṇopaghāterṣyācakṣuḥpradā- nādhomukhabhrukuṭīkriyāvajñānakutsanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrārye bhavataḥ - parasaubhāgyeśvaratāmedhālīlāsamucchrayāndṛṣṭvā | utpadyate hyasūyā kṛtāparādho bhavedyaśca

भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रैश्च । गुणनाशनविद्वेषैस्तत्राभिनयः प्रयोक्तव्यः

bhrukuṭikuṭilotkaṭamukhaiḥ serṣyākrodhaparivṛttanetraiśca | guṇanāśanavidveṣaistatrābhinayaḥ prayoktavyaḥ

मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविधः पञ्चविभावश्च । अत्रार्या भवन्ति - ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च । करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

mado nāma madyopayogādutpadyate | sa ca trividhaḥ pañcavibhāvaśca | atrāryā bhavanti - jñeyastu madastrividhastaruṇo madhyastathāvakṛṣṭaśca | karaṇaṃ pañcavidhaṃ syāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित् । परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति

kaścinmatto gāyati roditi kaścittathā hasati kaścit | paruṣavacanābhidhāyī kaścitkaścittathā svapiti

उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी रोदत्यपि चाधमप्रकृतिः

uttamasattvaḥ śete hasati ca gāyati ca madhyamaprakṛtiḥ | paruṣavacanābhidhāyī rodatyapi cādhamaprakṛtiḥ

स्मितवचनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः । सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः

smitavacanamadhurarāgo hṛṣṭatanuḥ kiñcidākulitavākyaḥ | sukumārāviddhagatistaruṇamadastūttamaprakṛtiḥ

स्खलिताघूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः । कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः

skhalitāghūrṇitanayanaḥ srastavyākulitabāhuvikṣepaḥ | kuṭilavyāviddhagatirmadhyamado madhyamaprakṛtiḥ

नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः । गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः

naṣṭasmṛtirhatagatiścharditahikkākaphaiḥ subībhatsaḥ | gurusajjamānajihvo niṣṭhīvati cādhamaprakṛtiḥ

रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य । कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात्

raṅge pibataḥ kāryā madavṛddhirnāṭyayogamāsādya | kāryo madakṣayo vai yaḥ khalu pītvā praviṣṭaḥ syāt

सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् । उत्क्रम्यापि हि कार्यो मदप्रणाशः क्रमात्तज्ज्ञैः

santrāsācchokādvā bhayātpraharṣācca kāraṇopagatāt | utkramyāpi hi kāryo madapraṇāśaḥ kramāttajjñaiḥ

एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं सम्प्रणाशमुपयाति । अभ्युदयसुखैर्वाक्यैर्यथैव शोकः क्षयं याति

ebhirbhāvaviśeṣairmado drutaṃ sampraṇāśamupayāti | abhyudayasukhairvākyairyathaiva śokaḥ kṣayaṃ yāti

श्रमो नाम अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य गात्रपरिमर्दनसंवाहननिःश्वसितविजृम्भितमन्दपदोत्क्षेपणनयन- वदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या - नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम । निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

śramo nāma adhvavyāyāmasevanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate| tasya gātraparimardanasaṃvāhananiḥśvasitavijṛmbhitamandapadotkṣepaṇanayana- vadanavikūṇanasītkarādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā - nṛttādhvavyāyāmānnarasya sañjāyate śramo nāma | niḥśvāsakhedagamanaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

आलस्यं नाम खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम् । तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयना- सननिद्रातन्द्रीसेवनादिभिरनुभावैः । अत्रार्या - आलस्यं त्वभिनेयं खेदापगतं स्वभावजं चापि । आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात्

ālasyaṃ nāma khedavyādhigarbhasvabhāvaśramasauhityādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcānām | tadabhinayetsarvakarmānabhilāṣaśayanā- sananidrātandrīsevanādibhiranubhāvaiḥ | atrāryā - ālasyaṃ tvabhineyaṃ khedāpagataṃ svabhāvajaṃ cāpi | āhāravarjitānāmārambhāṇāmanārambhāt

दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजापरिवर्जना- दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या - चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनतां पुंसाम् । सर्वमृजापरिहारैर्विविधोऽभिनयो भवेत्तस्य

dainyaṃ nāma daurgatyamanastāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyādhṛtiśirorogagātragauravānyamanaskatāmṛjāparivarjanā- dibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā - cintautsukyasamutthā duḥkhādyā bhavati dīnatāṃ puṃsām | sarvamṛjāparihārairvividho'bhinayo bhavettasya

चिन्ता नाम ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्र्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तन- तनुकार्श्यादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु । हृदयवितर्कोपगता नॄणां चिन्ता समुद्भवति

cintā nāma aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyāpahāradāridryādibhirvibhāvairutpadyate | tāmabhinayenniḥśvasitocchvasitasantāpadhyānādhomukhacintana- tanukārśyādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ - aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyakṣayajā bahuprakārā tu | hṛdayavitarkopagatā nṝṇāṃ cintā samudbhavati

सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्चैव हृदयशून्यतया । अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरधृत्या च

socchvāsairniḥśvasitaiḥ santāpaiścaiva hṛdayaśūnyatayā | abhinetavyā cintā mṛjāvihīnairadhṛtyā ca

मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरा- नुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य निश्चैतन्यभ्रमण- पतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकस्तावदार्या च - अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि । तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते

moho nāma daivopaghātavyasanābhighātavyādhibhayāvegapūrvavairā- nusmaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya niścaitanyabhramaṇa- patanāghūrṇanādarśanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atra ślokastāvadāryā ca - asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhairapi | tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate

व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणरोगजो मोहः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

vyasanābhighātabhayapūrvavairasaṃsmaraṇarogajo mohaḥ | sarvendriyasammohāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम् । सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रिनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरण- चिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनये- च्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् । चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्योऽसौ

smṛtirnāma sukhaduḥkhakṛtānāṃ bhāvānāmanusmaraṇam | sā ca svāsthyajaghanyarātrinidrācchedasamānadarśanodāharaṇa- cintābhyāsādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinaye- cchiraḥkampanāvalokanabhrūsamunnamanādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ - sukhaduḥkhamatikrāntaṃ tathā mativibhāvitaṃ yathāvṛttam | ciravismṛtaṃ smarati yaḥ smṛtimāniti veditavyo'sau

स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः । शिर उद्वाहनकम्पैर्भूक्षेपैश्चाभिनेतव्या

svāsthyābhyāsasamutthā śrutidarśanasambhavā smṛtirnipuṇaiḥ | śira udvāhanakampairbhūkṣepaiścābhinetavyā

धृतिर्नाम शौर्यविज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुभक्त्यधिक- मनोरथार्थलाभक्रीडादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेत्प्रा- प्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तातीतोपहृतविनष्टानामनु- शोचनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - विज्ञानशौचविभवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः । भयशोकविषदाद्यै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या

dhṛtirnāma śauryavijñānaśrutivibhavaśaucācāragurubhaktyadhika- manorathārthalābhakrīḍādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayetprā- ptānāṃ viṣayāṇāmupabhogādaprāptātītopahṛtavinaṣṭānāmanu- śocanādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ - vijñānaśaucavibhavaśrutiśaktisamudbhavā dhṛtiḥ sadbhiḥ | bhayaśokaviṣadādyai rahitā tu sadā prayoktavyā

प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् । अप्राप्तैश्च न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु

prāptānāmupabhogaḥ śabdarasasparśarūpagandhānām | aprāptaiśca na śoko yasyāṃ hi bhaved dhṛtiḥ sā tu

व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका । सा च गुरुव्यतिक्रमणावज्ञान-प्रतिज्ञातानिर्वहनपश्चात्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तां निगूढवदनाधोमुखविचिन्तनोर्वीलेखनवस्त्राङ्गुलीयकस्पर्श- नखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - किञ्चिदकार्यं कुर्वन्नेवं यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः । पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ

vrīḍā nāma akāryakaraṇātmikā | sā ca guruvyatikramaṇāvajñāna-pratijñātānirvahanapaścāttāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāṃ nigūḍhavadanādhomukhavicintanorvīlekhanavastrāṅgulīyakasparśa- nakhanikṛntanādibhiranubhāvairabhinayet | atrārye bhavataḥ - kiñcidakāryaṃ kurvannevaṃ yo dṛśyate śucibhiranyaiḥ | paścāttāpena yuto vrīḍita iti veditavyo'sau

लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन् । वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्शं व्रीडितः कुर्यात्

lajjānigūḍhavadano bhūmiṃ vilikhannakhāṃśca vinikṛntan | vastrāṅgulīyakānāṃ saṃsparśaṃ vrīḍitaḥ kuryāt

चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षाप्रतिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याश्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धसम्प्रहार- ताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या भवति - अविमृश्य तु यः कार्यं पुरुषो वधताडनं समारभते । अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः

capalatā nāma rāgadveṣamātsaryāmarṣāpratikūlyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāśca vākpāruṣyanirbhartsanavadhabandhasamprahāra- tāḍanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā bhavati - avimṛśya tu yaḥ kāryaṃ puruṣo vadhatāḍanaṃ samārabhate | aviniścitakāritvātsa tu khalu capalo budhairjñeyaḥ

हर्षो नाम मनोरथलाभेष्टजनसमागमनमनःपरितोषदेव- गुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गन- कण्टकितपुलकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - अप्राप्ये प्राप्ये वा लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वाऽपि । हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम्

harṣo nāma manorathalābheṣṭajanasamāgamanamanaḥparitoṣadeva- gururājabhartṛprasādabhojanācchādanalābhopabhogādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tamabhinayennayanavadanaprasādapriyabhāṣaṇāliṅgana- kaṇṭakitapulakitāsrasvedādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ - aprāpye prāpye vā labdhe'rthe priyasamāgame vā'pi | hṛdayamanorathalābhe harṣaḥ sañjāyate puṃsām

नयनवदनप्रियभाषालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः । ललितैश्चाङ्गविहारैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य

nayanavadanapriyabhāṣāliṅganaiśca romāñcaiḥ | lalitaiścāṅgavihāraiḥ svedādyairabhinayastasya

आवेगो नाम उत्पातवातवर्षाकुञ्जरोद्‍भ्रमणप्रियाप्रियश्रवण- व्यसनाभिघातादिर्विभावैः समुत्पद्यते । तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः । तमभिनयेत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषाद- विस्मयादिभिः । वातकृतं पुनरवकुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्र- सङ्गूहनत्वरितगमनादिभिः । वर्षकृतं पुनः सर्वाङ्ग- सम्पिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयमार्गणादिभिः । अग्निकृतं तु धूमाकुलनेत्रताऽङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः । कुञ्जरोद्‍भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमन- भयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः । प्रियश्रवण- कृतं नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः । अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषमविवर्तनपरिधावन- विलापनाक्रन्दनादिभिः । व्यसनाभिघातजं तु सहसापसर्पण- शस्त्रचर्मवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्रधारणादिभिः । एवमष्टविकल्पोऽयमावेगः सम्भ्रमात्मकः । स्थेर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः

āvego nāma utpātavātavarṣākuñjarodbhramaṇapriyāpriyaśravaṇa- vyasanābhighātādirvibhāvaiḥ samutpadyate | tatrotpātakṛto nāma vidyudulkānirghātaprapatanacandrasūryoparāgaketudarśanakṛtaḥ | tamabhinayetsarvāṅgasrastatāvaimanasyamukhavaivarṇyaviṣāda- vismayādibhiḥ | vātakṛtaṃ punaravakuṇṭhanākṣiparimārjanavastra- saṅgūhanatvaritagamanādibhiḥ | varṣakṛtaṃ punaḥ sarvāṅga- sampiṇḍanapradhāvanacchannāśrayamārgaṇādibhiḥ | agnikṛtaṃ tu dhūmākulanetratā'ṅgasaṅkocanavidhūnanātikrāntāpakrāntādibhiḥ | kuñjarodbhramaṇakṛtaṃ nāma tvaritāpasarpaṇacañcalagamana- bhayastambhavepathupaścādavalokanavismayādibhiḥ | priyaśravaṇa- kṛtaṃ nāmābhyutthānāliṅganavastrābharaṇapradānāśrupulakitādibhiḥ | apriyaśravaṇakṛtaṃ nāma bhūmipatanaviṣamavivartanaparidhāvana- vilāpanākrandanādibhiḥ | vyasanābhighātajaṃ tu sahasāpasarpaṇa- śastracarmavarmadhāraṇagajaturagarathārohaṇasampradhāraṇādibhiḥ | evamaṣṭavikalpo'yamāvegaḥ sambhramātmakaḥ | stheryeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ cāpasarpaṇaiḥ

अत्रार्ये भवतः - अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य । शस्त्रक्षेपात् त्रासादावेगो नाम सम्भवति

atrārye bhavataḥ - apriyanivedanādvā sahasā hyavadhāritārivacanasya | śastrakṣepāt trāsādāvego nāma sambhavati

अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयोऽनुभावस्य । सहसारिदर्शनाच्चेत्पहरणपरिघट्टनैः कार्यः

apriyanivedanādyo viṣādabhāvāśrayo'nubhāvasya | sahasāridarśanāccetpaharaṇaparighaṭṭanaiḥ kāryaḥ

जडतानाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः । इष्टानिष्टश्रवणदर्शन- व्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेदकथनाविभाषण- तूष्णीम्भावाप्रतिभाऽनिमेषनिरीक्षणपरवशत्वादिभिरनुभावैः । अत्रार्या भवति - इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् । तूष्णीकः परवशगो भवति स जडसन्ज्ञितः पुरुषः

jaḍatānāma sarvakāryāpratipattiḥ | iṣṭāniṣṭaśravaṇadarśana- vyādhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayedakathanāvibhāṣaṇa- tūṣṇīmbhāvāpratibhā'nimeṣanirīkṣaṇaparavaśatvādibhiranubhāvaiḥ | atrāryā bhavati - iṣṭaṃ vā'niṣṭaṃ vā sukhaduḥkhe vā na vetti yo mohāt | tūṣṇīkaḥ paravaśago bhavati sa jaḍasanjñitaḥ puruṣaḥ

गर्वो नाम ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबलधनलाभादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्यासूयावज्ञाघर्षणानुत्तरदानासम्भाषणा- ङ्गावलोकन विभ्रमापहसनवाक्पारुष्यगुरुव्यतिक्रमणाधि- क्षेपवचनविच्छेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः अत्रार्या भवति - विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि । गर्वः खलु नीचानां दृष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः

garvo nāma aiśvaryakularūpayauvanavidyābaladhanalābhādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāsūyāvajñāgharṣaṇānuttaradānāsambhāṣaṇā- ṅgāvalokana vibhramāpahasanavākpāruṣyaguruvyatikramaṇādhi- kṣepavacanavicchedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ atrāryā bhavati - vidyāvāpte rūpādaiśvaryādatha dhanāgamādvāpi | garvaḥ khalu nīcānāṃ dṛṣṭyaṅgavicāraṇaiḥ kāryaḥ

विषादो नाम कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः । तमभिनयेत्सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविघातवैमनस्य- निःश्वसितादिभिरनुभावैरुत्तममध्यमानाम् । अधमानां तु विपरिधावनालोकनमुखशोषणसृक्वपरिलेहननिद्रा- निःश्वसितध्यानादिभिरनुभावैः । अत्रार्या श्लोकौ - कार्यानिस्तरणाद्वा चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्वा । दैवादर्थविपत्तेर्भवति विषादः सदा पुंसाम्

viṣādo nāma kāryānistaraṇadaivavyāpattisamutthaḥ | tamabhinayetsahāyānveṣaṇopāyacintanotsāhavighātavaimanasya- niḥśvasitādibhiranubhāvairuttamamadhyamānām | adhamānāṃ tu viparidhāvanālokanamukhaśoṣaṇasṛkvaparilehananidrā- niḥśvasitadhyānādibhiranubhāvaiḥ | atrāryā ślokau - kāryānistaraṇādvā cauryābhigrahaṇarājadoṣādvā | daivādarthavipatterbhavati viṣādaḥ sadā puṃsām

वैचित्र्योपायचिन्ताभ्यां कार्य उत्तममध्ययोः । निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत्

vaicitryopāyacintābhyāṃ kārya uttamamadhyayoḥ | nidrāniḥśvasitadhyānairadhamānāṃ tu yojayet

औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शना- दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य दीर्घनिःश्वसिताधोमुख- विचिन्तननिद्रातन्द्रीशयनाभिलाषादिभिरनुभवैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या भवति - इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या । चिन्तानिद्रातन्द्रीगात्रगुरुत्वैरभिनयोऽस्य

autsukyaṃ nāma iṣṭajanaviyogānusmaraṇodyānadarśanā- dibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya dīrghaniḥśvasitādhomukha- vicintananidrātandrīśayanābhilāṣādibhiranubhavairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā bhavati - iṣṭajanasya viyogādautsukyaṃ jāyate hyanusmṛtyā | cintānidrātandrīgātragurutvairabhinayo'sya

निद्रा नाम दौर्बल्यश्रमक्लममदालस्यचिन्ताऽत्याहार- स्वभावादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेद्वदन- गौरवशरीरावलोकननेत्रघूरणनगात्रविजृम्भन- मान्द्योच्छ्वसितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - आलस्याद्दौर्बल्यात्क्लमाच्छ्रमाच्चिन्तनात्स्वभावाच्च । रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति

nidrā nāma daurbalyaśramaklamamadālasyacintā'tyāhāra- svabhāvādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayedvadana- gauravaśarīrāvalokananetraghūraṇanagātravijṛmbhana- māndyocchvasitasannagātratā'kṣinimīlanādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ - ālasyāddaurbalyātklamācchramāccintanātsvabhāvācca | rātrau jāgaraṇādapi nidrā puruṣasya sambhavati

तां मुखगौरवगात्रप्रतिलोलननयनमीलनजडत्वैः । जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञः

tāṃ mukhagauravagātrapratilolananayanamīlanajaḍatvaiḥ | jṛmbhaṇagātravimardairanubhāvairabhinayetprājñaḥ

अपस्मारो नाम देवयक्षनागब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाच-ग्रहणानुस्मरनोच्छिष्टशून्यागारसेवनाशुचि- कालान्तरापरिपतनव्याद्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य स्फुरितनिःश्वसितोत्कम्पितधावनपतनस्वेद- स्तम्भवदनफेनजिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनाअत् । कालान्तरातिपातादशुचेश्चभवत्यपस्मारः

apasmāro nāma devayakṣanāgabrahmarākṣasabhūtapretapiśāca-grahaṇānusmaranocchiṣṭaśūnyāgārasevanāśuci- kālāntarāparipatanavyādyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya sphuritaniḥśvasitotkampitadhāvanapatanasveda- stambhavadanaphenajihvāparilehanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrārye bhavataḥ - bhūtapiśācagrahaṇānusmaraṇocchiṣṭaśūnyagṛhagamanāat | kālāntarātipātādaśuceścabhavatyapasmāraḥ

सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च । निःसन्ज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे

sahasā bhūmau patanaṃ pravepanaṃ vadanaphenamokṣaśca | niḥsanjñasyotthānaṃ rūpāṇyetānyapasmāre

सुप्तं नाम निद्राभिभवविषयोपगमनक्षितितलशयन- प्रसारणानुकर्षणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते निद्रासमुत्थम् । तदुच्छ्‍वसितंसन्नगात्राक्षिनिमीलन- सर्वेन्द्रिय सम्मोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणमोहाइर्हवेत्सुप्तम् । अक्षिनिमीलनोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पितैः कार्यः

suptaṃ nāma nidrābhibhavaviṣayopagamanakṣititalaśayana- prasāraṇānukarṣaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate nidrāsamuttham | taducchvasitaṃsannagātrākṣinimīlana- sarvendriya sammohanotsvapnāyitādibhiranubhāvairabhinayet | atrārye bhavataḥ - nidrābhibhavendriyoparamaṇamohāirhavetsuptam | akṣinimīlanocchvasanaiḥ svapnāyitajalpitaiḥ kāryaḥ

सोच्छ्वासैर्निःश्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत

socchvāsairniḥśvāsairmandākṣinimīlanena niśceṣṭaḥ | sarvendriyasammohātsuptaṃ svapnaiśca yuñjīta

विबोधो नाम आहारपरिणामनिद्राच्छेदस्वप्नान्त- तीव्रशब्दश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेज्जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षणादिभिरनुभावैः । अत्रार्या भवति - आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः । प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणवदनाक्षिपरिमर्दैः

vibodho nāma āhārapariṇāmanidrācchedasvapnānta- tīvraśabdaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tamabhinayejjṛmbhaṇākṣiparimardanaśayanamokṣaṇādibhiranubhāvaiḥ | atrāryā bhavati - āhāravipariṇāmācchabdasparśādibhiśca sambhūtaḥ | pratibodhastvabhineyo jṛmbhaṇavadanākṣiparimardaiḥ

अमर्षो नाम विद्यैश्वर्यशौर्यबलाधिकैरधिक्षिप्तस्यावमानितस्य वा समुत्पद्यते । तमभिनयेच्छिरःकम्पनप्रस्वेदनाधोमुखचिन्तन- ध्यानाध्यवसायोपायसहायान्वेषणादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोकौ - आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्याशौर्यबलाधिकैः । नॄणामुत्साहसंयोगादमर्षो नाम जायते

amarṣo nāma vidyaiśvaryaśauryabalādhikairadhikṣiptasyāvamānitasya vā samutpadyate | tamabhinayecchiraḥkampanaprasvedanādhomukhacintana- dhyānādhyavasāyopāyasahāyānveṣaṇādibhiranubhāvaiḥ | atra ślokau - ākṣiptānāṃ sabhāmadhye vidyāśauryabalādhikaiḥ | nṝṇāmutsāhasaṃyogādamarṣo nāma jāyate

उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः । शिरःप्रकम्पस्वेदाद्यैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः

utsāhādhyavasāyābhyāmadhomukhavicintanaiḥ | śiraḥprakampasvedādyaistaṃ prayuñjīta paṇḍitaḥ

अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादनात्मकम् । तच्च लजाभयापजय- गौरवजैह्मयादिभिर्विभाविः समुत्पद्यते । तस्यान्यथाकथनावलोकित- कथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोको भवति - धार्ष्ट्यजैह्म्यादिसम्भीतमवहित्थं भयत्मकम् । तच्चागणनया कार्यं नातीवोत्तरभाषणात्

avahitthaṃ nāma ākārapracchādanātmakam | tacca lajābhayāpajaya- gauravajaihmayādibhirvibhāviḥ samutpadyate | tasyānyathākathanāvalokita- kathābhaṅgakṛtakadhairyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atra śloko bhavati - dhārṣṭyajaihmyādisambhītamavahitthaṃ bhayatmakam | taccāgaṇanayā kāryaṃ nātīvottarabhāṣaṇāt

उग्रता आम चौर्याभिग्रहाणनृपापराधासत्प्रलापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तां च वधबन्धनताडननिर्भत्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्या भवति - चौर्याभिग्रहनवशान्नृपापराधादथोग्रता भव्ति । वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः

ugratā āma cauryābhigrahāṇanṛpāparādhāsatpralāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāṃ ca vadhabandhanatāḍananirbhatsanādibhiranubhāvairabhinayet | atrāryā bhavati - cauryābhigrahanavaśānnṛpāparādhādathogratā bhavti | vadhabandhatāḍanādibhiranubhāvairabhinayastasyāḥ

भवति चात्र श्लोकः - नानाशात्रार्थबोधेन मतिः सञ्जायते नृणाम् । शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत्

bhavati cātra ślokaḥ - nānāśātrārthabodhena matiḥ sañjāyate nṛṇām | śiṣyopadeśārthakṛtastasyāstvabhinayo bhavet

अथ सप्तमोऽध्यायः (cont. 2)

व्याधिर्नाम वातपित्तकफसन्निपातप्रभवः । तस्य ज्वरादयो विशेषाः । ज्वरस्तु द्विविधः सशीतः सदाहश्च । तत्र सशीतो नाम प्रवेपितसर्वाङ्गोप्कम्पननिकुञ्चना- ग्न्यभिलाषरोमाञ्चहनुवलननासाविकूननमुख- शोषणपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः । सदाहो नाम विक्षिप्ताङ्गकरचरणभूम्यभिलाषानुलेपनशीताभि- लाषपरिदेवनमुखशोषोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैः । ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि खलु मुखविकूणनगात्र- स्तम्भस्रस्ताक्षिनिःश्वसनस्तनितोत्क्रुष्टवेपना- दिभिरनुभावैरभिनेयाः । अत्र श्लोको भवति - समासतस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधैः । स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः

vyādhirnāma vātapittakaphasannipātaprabhavaḥ | tasya jvarādayo viśeṣāḥ | jvarastu dvividhaḥ saśītaḥ sadāhaśca | tatra saśīto nāma pravepitasarvāṅgopkampananikuñcanā- gnyabhilāṣaromāñcahanuvalananāsāvikūnanamukha- śoṣaṇaparidevitādibhiranubhāvairabhineyaḥ | sadāho nāma vikṣiptāṅgakaracaraṇabhūmyabhilāṣānulepanaśītābhi- lāṣaparidevanamukhaśoṣotkruṣṭādibhiranubhāvaiḥ | ye cānye vyādhayaste'pi khalu mukhavikūṇanagātra- stambhasrastākṣiniḥśvasanastanitotkruṣṭavepanā- dibhiranubhāvairabhineyāḥ | atra śloko bhavati - samāsatastu vyādhīnāṃ kartavyo'bhinayo budhaiḥ | srastāṅgagātravikṣepaistathā mukhavikūṇanaiḥ

उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाभिघात- वातपित्तश्लेष्मप्रकोपादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमनिमित्तहसितरुदितोत्क्रुष्टासम्बद्धप्रलापशयितोपविष्टोत्थित- प्रधावितनृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलनतृणनिर्माल्यकुचेल- चीरघटककपालशरावाभरणधारणोपभोगैरनेकैश्चानवस्थितैश्चेष्टा- नुकरणादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात् । विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति

unmādo nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśābhighāta- vātapittaśleṣmaprakopādibhirvibhāvairutpadyate | tamanimittahasitaruditotkruṣṭāsambaddhapralāpaśayitopaviṣṭotthita- pradhāvitanṛttagītapaṭhitabhasmapāṃsvavadhūlanatṛṇanirmālyakucela- cīraghaṭakakapālaśarāvābharaṇadhāraṇopabhogairanekaiścānavasthitaiśceṣṭā- nukaraṇādibhiranubhāvairabhinayet | atrārye bhavataḥ - iṣṭajanavibhavanāśādabhighātādvātapittakaphakopāt | vividhāccittavikārādunmādo nāma sambhavati

अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः । अन्यैश्च विकारैरकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत

animittaruditahasitopaviṣṭagītapradhāvitotkruṣṭaiḥ | anyaiśca vikārairakṛtairunmādaṃ samprayuñjīta

मरणं नाम व्याधिजमभिघातजञ्च । तत्र यदान्त्रयकृच्छूलदोषवैषम्य- गण्डपिटकज्वरविषूचिकादिभिरुत्पद्यते तद्‍व्याधिप्रभवम् । अभिघातजं तु शस्त्राहिदंशविषपानश्वापदगजतुरगरथपशुयानपात- विनाशप्रभवम् । एतयोरभिनयविशेषान्वक्ष्यामः - तत्र व्याधिजं विषण्णगाअत्राव्यायताङ्गविचेष्टितनिमीलितनयन- हिक्काश्वासोपेतानवेक्षितपरिजनाव्यक्ताक्षरकथनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्र श्लोको भवति - व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः । विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रिअयैश्च विवर्जितः

maraṇaṃ nāma vyādhijamabhighātajañca | tatra yadāntrayakṛcchūladoṣavaiṣamya- gaṇḍapiṭakajvaraviṣūcikādibhirutpadyate tadvyādhiprabhavam | abhighātajaṃ tu śastrāhidaṃśaviṣapānaśvāpadagajaturagarathapaśuyānapāta- vināśaprabhavam | etayorabhinayaviśeṣānvakṣyāmaḥ - tatra vyādhijaṃ viṣaṇṇagāatrāvyāyatāṅgaviceṣṭitanimīlitanayana- hikkāśvāsopetānavekṣitaparijanāvyaktākṣarakathanādibhiranubhāvairabhinayet | atra śloko bhavati - vyādhīnāmekabhāvo hi maraṇābhinayaḥ smṛtaḥ | viṣaṇṇagātrairniśceṣṭairindriayaiśca vivarjitaḥ

अभिघातजे तु नानाप्रकाराअभिनयविशेषाः। शस्त्रक्षताहिदष्टविषपीत- गजादिपतितश्वापदहताः । यथा तत्र शस्त्रक्षते तावत्सहसा भूमिपतनवेपन- स्फुरणादिभिरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अहिदष्टविषपीतयोर्विषयोगो यथा कार्श्यवेपथुविदाहहिक्काफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानीत्यष्टौ विषवेगाः । अत्र श्लोकौ भवतः - कार्श्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । दाहं तृतीये हिक्कां च चतुर्थे सम्प्रयोजयेत्

abhighātaje tu nānāprakārāabhinayaviśeṣāḥ| śastrakṣatāhidaṣṭaviṣapīta- gajādipatitaśvāpadahatāḥ | yathā tatra śastrakṣate tāvatsahasā bhūmipatanavepana- sphuraṇādibhirabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ahidaṣṭaviṣapītayorviṣayogo yathā kārśyavepathuvidāhahikkāphenaskandhabhaṅgajaḍatāmaraṇānītyaṣṭau viṣavegāḥ | atra ślokau bhavataḥ - kārśyaṃ tu prathame vege dvitīye vepathurbhavet | dāhaṃ tṛtīye hikkāṃ ca caturthe samprayojayet

फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात्षष्ठे स्कन्धस्य भञ्जनम् । जडतां सप्तमे कुर्यादष्टमे मरणं भवेत्

phenañca pañcame kuryātṣaṣṭhe skandhasya bhañjanam | jaḍatāṃ saptame kuryādaṣṭame maraṇaṃ bhavet

अत्रार्या भवति - श्वापदगजतुरगरथोद्भवं तु पशुयानपतनजं वाऽपि । शास्त्रक्षतवत्कुर्यादनवेक्षितगात्रसञ्चारम्

atrāryā bhavati - śvāpadagajaturagarathodbhavaṃ tu paśuyānapatanajaṃ vā'pi | śāstrakṣatavatkuryādanavekṣitagātrasañcāram

इत्येव मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् । प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग्यथा भवाङ्गचेष्टितैः

ityeva maraṇaṃ jñeyaṃ nānāvasthāntarātmakam | prayoktavyaṃ budhaiḥ samyagyathā bhavāṅgaceṣṭitaiḥ

त्रासो नाम विद्युदुल्काशनिपातनिर्घाताम्बुधरमहासत्त्वपशु- रवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमभिनयेत्संक्षिप्ताङ्गोत्कम्पनवेपथु- स्तम्भरोमाञ्चगद्गदप्रलापादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोको भवति - महाभैरवनादद्यैस्त्रासः समुपजायते । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत्

trāso nāma vidyudulkāśanipātanirghātāmbudharamahāsattvapaśu- ravādibhirvibhāvairutpadyate | tamabhinayetsaṃkṣiptāṅgotkampanavepathu- stambharomāñcagadgadapralāpādibhiranubhāvaiḥ | atra śloko bhavati - mahābhairavanādadyaistrāsaḥ samupajāyate | srastāṅgākṣinimeṣaiśca tasya tvabhinayo bhavet

वितर्को नाम सन्देहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमभिन- येद्विविधविचारितप्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसङ्गूहनादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोको भवति - विचारणादिसम्भूतः सन्देहातिशयात्मकः । वितर्कः सोऽभिनेयस्तु शिरोभ्रूक्षेपकम्पनैः

vitarko nāma sandehavimarśavipratipattyādibhirvibhāvairutpadyate | tamabhina- yedvividhavicāritapraśnasampradhāraṇamantrasaṅgūhanādibhiranubhāvaiḥ | atra śloko bhavati - vicāraṇādisambhūtaḥ sandehātiśayātmakaḥ | vitarkaḥ so'bhineyastu śirobhrūkṣepakampanaiḥ

एवमेते त्रयस्त्रिंशद्‍व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्था- नुरूप्येणामगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या इति । त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः । सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

evamete trayastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvā deśakālāvasthā- nurūpyeṇāmagataparagatamadhyasthā uttamamadhyamādhamaiḥ strīpuṃsaiḥ svaprayogavaśādupapādyā iti | trayastriṃśadime bhāvā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ | sāttvikāṃstu punarbhāvānpravakṣyāmyanupūrvaśaḥ

अत्राह - किमन्ये भावाः सत्त्वेन विनाऽभिनीयन्ते यस्मादुच्यते एते सात्त्विका इति । अत्रोच्यते - इह हि सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्त्वादुच्यते । मनसः समाधौ सत्त्वनिष्पत्तिर्भवति । तस्य च योऽसौ स्वभावो रोमाञ्चाश्रुवैवर्ण्यादिलक्षणो यथाभावोपगतः स न शक्योऽन्यमनसा कर्तुमिति । लोकस्वभावानुकरणत्वाच्च नाट्यस्य सत्त्वमीप्सितम् । को दृष्टान्तः - इह हि नाट्याधर्मिप्रवृत्ताः सुखदुःखकृता भावास्तथा सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरूपा भवन्ति । तत्र दुःखं नाम रोदनात्मकं तत्कथमदुःखितेन सुखं च प्रहर्षात्मकमसुखितेन वाभिनेयम् । एतदेवास्य सत्त्वं यत् दुःखितेन सुखितेन वाऽश्रुरोमाञ्चौ दर्शियितव्यौ इति कृत्वा सात्त्विका भावा इत्यभिव्याख्याताः । त इमे - स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाअञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः

atrāha - kimanye bhāvāḥ sattvena vinā'bhinīyante yasmāducyate ete sāttvikā iti | atrocyate - iha hi sattvaṃ nāma manaḥprabhavam | tacca samāhitamanastvāducyate | manasaḥ samādhau sattvaniṣpattirbhavati | tasya ca yo'sau svabhāvo romāñcāśruvaivarṇyādilakṣaṇo yathābhāvopagataḥ sa na śakyo'nyamanasā kartumiti | lokasvabhāvānukaraṇatvācca nāṭyasya sattvamīpsitam | ko dṛṣṭāntaḥ - iha hi nāṭyādharmipravṛttāḥ sukhaduḥkhakṛtā bhāvāstathā sattvaviśuddhāḥ kāryā yathā sarūpā bhavanti | tatra duḥkhaṃ nāma rodanātmakaṃ tatkathamaduḥkhitena sukhaṃ ca praharṣātmakamasukhitena vābhineyam | etadevāsya sattvaṃ yat duḥkhitena sukhitena vā'śruromāñcau darśiyitavyau iti kṛtvā sāttvikā bhāvā ityabhivyākhyātāḥ | ta ime - stambhaḥ svedo'tha romāañcaḥ svarabhedo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ

अत्रार्याः । तत्र - क्रोधभयहर्षलजादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः । व्यायामक्लमधर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव

atrāryāḥ | tatra - krodhabhayaharṣalajāduḥkhaśramarogatāpaghātebhyaḥ | vyāyāmaklamadharmaiḥ svedaḥ sampīḍanāccaiva

हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः । शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः

harṣabhayaśokavismayaviṣādaroṣādisambhavaḥ stambhaḥ | śītabhayaharṣaroṣasparśajarārogajaḥ kampaḥ

आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात् । अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु

ānandāmarṣābhyāṃ dhūmāñjanajṛmbhaṇādbhayācchokāt | animeṣaprekṣaṇataḥ śītādrogādbhavedaśru

शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम् । स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः

śītakrodhabhayaśramarogaklamatāpajaṃ ca vaivarṇyam | sparśabhayaśītaharṣāt krodhādrogācca romāñcaḥ

स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः । श्रममूर्छमदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः

svarabhedo bhayaharṣakrodhajarāraukṣyarogamadajanitaḥ | śramamūrchamadanidrābhighātamohādibhiḥ pralayaḥ

100

एवमेते बुधैर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सात्त्विकाः । कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि रसभावानुभावकम्

evamete budhairjñeyā bhāvā hyaṣṭau tu sāttvikāḥ | karma caiṣāṃ pravakṣyāmi rasabhāvānubhāvakam

101

निःसन्ज्ञो निष्प्रकम्पश्च स्थितः शून्यजडाकृतिः । स्कन्नगात्रतया चैव स्तम्भं त्वभिनयेद्‍बुधः

niḥsanjño niṣprakampaśca sthitaḥ śūnyajaḍākṛtiḥ | skannagātratayā caiva stambhaṃ tvabhinayedbudhaḥ

102

व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च । स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः

vyajanagrahaṇāccāpi svedāpanayanena ca | svedasyābhinayo yojyastathā vātābhilāṣataḥ

103

मुहुः कण्टिकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च । पुलकेन च रोमाञ्चं गात्रस्पर्शेन दर्शयेत्

muhuḥ kaṇṭikitatvena tathollukasanena ca | pulakena ca romāñcaṃ gātrasparśena darśayet

104

स्वरभेदोऽभिनेतव्यो भिन्नगद्गदनिस्वनैः । वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथुं सम्प्रदर्शयेत्

svarabhedo'bhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiḥ | vepanātsphuraṇātkampādvepathuṃ sampradarśayet

105

मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः । वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम्

mukhavarṇaparāvṛttyā nāḍīpīḍanayogataḥ | vaivarṇyamabhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram

106

बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसंमार्जनेन च । मुहुरश्रुकणापातैरस्रं त्वभिनयेद्‍बुधः

bāṣpāmbuplutanetratvānnetrasaṃmārjanena ca | muhuraśrukaṇāpātairasraṃ tvabhinayedbudhaḥ

107

निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि । महीनिपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत्

niśceṣṭo niṣprakampatvādavyaktaśvasitādapi | mahīnipatanāccāpi pralayābhinayo bhavet

108

एकोनपञ्चाशदिमे यथावद्भावास्‍त्र्यवस्था गदिता मयेह । भूयश्च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः

ekonapañcāśadime yathāvadbhāvāstryavasthā gaditā mayeha | bhūyaśca ye yatra rase niyojyāstān śrotumarhanti ca vipramukhyāḥ

109

[ अत्र श्लोकाः - शङ्काव्याधिस्तथाग्लानिश्चिन्तासूया भयं तथा । विस्मयश्च वितर्कश्च स्तम्भश्चपलता तथा ॥ रोमाञ्चहर्षौ निद्रा च तथोन्मादमदावपि । स्वेदश्चैवावहित्थं च प्रलयो वेपथुस्तथा ॥ विषादश्रमनिर्वेदा गर्वावेगौ धृतिः स्मृतिः । मतिर्मोहो विबोधश्च सुप्तमौत्सुक्यवर्जिते ॥ क्रोधामर्षौ च हासश्च शोकोऽपस्मार एव च । दैन्यं च मरणं चैव रतिरुत्साहसंयुता ॥ त्रासवैवर्ण्यरुदितैः स्वरभेदः शमोऽपि च । जडता च तथा षट् च चत्वारिंशत्प्रकीर्तिताः ॥] आलस्यौग्र्यजुगुप्साख्यैरेवं भावैस्तु वर्जिताः । उद्भावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसन्ज्ञया

[ atra ślokāḥ - śaṅkāvyādhistathāglāniścintāsūyā bhayaṃ tathā | vismayaśca vitarkaśca stambhaścapalatā tathā || romāñcaharṣau nidrā ca tathonmādamadāvapi | svedaścaivāvahitthaṃ ca pralayo vepathustathā || viṣādaśramanirvedā garvāvegau dhṛtiḥ smṛtiḥ | matirmoho vibodhaśca suptamautsukyavarjite || krodhāmarṣau ca hāsaśca śoko'pasmāra eva ca | dainyaṃ ca maraṇaṃ caiva ratirutsāhasaṃyutā || trāsavaivarṇyaruditaiḥ svarabhedaḥ śamo'pi ca | jaḍatā ca tathā ṣaṭ ca catvāriṃśatprakīrtitāḥ ||] ālasyaugryajugupsākhyairevaṃ bhāvaistu varjitāḥ | udbhāvayanti śṛṅgāraṃ sarve bhāvāḥ svasanjñayā

110

[ यथाऽवसरमेते हि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजाः । उद्दीपयन्ति शृङ्गारं रसमासाद्य सन्ज्ञितम् ॥] ग्लानिः शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा । सुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः

[ yathā'vasaramete hi sthāyisañcārisattvajāḥ | uddīpayanti śṛṅgāraṃ rasamāsādya sanjñitam ||] glāniḥ śaṅkā hyasūyā ca śramaścapalatā tathā | suptaṃ nidrāvahitthaṃ ca hāsye bhāvāḥ prakīrtitāḥ

111

निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यास्रमेव च जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः

nirvedaścaiva cintā ca dainyaṃ glānyāsrameva ca jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇe smṛtāḥ

112

गर्वोऽसूया मदोत्साहावावेगोऽमर्ष एव च । क्रोधश्चपलतौग्र्यं च विज्ञेया रौद्रसम्भवाः

garvo'sūyā madotsāhāvāvego'marṣa eva ca | krodhaścapalataugryaṃ ca vijñeyā raudrasambhavāḥ

113

असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च । मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च

asammohastathotsāha āvego harṣa eva ca | matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca

114

रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा । गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि

romāñcaḥ svarabhedaśca krodho'sūyā dhṛtistathā | garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti hi

115

स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा । त्रासश्च मरणश्चैअव वैवर्ण्यं च भयानके

svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā | trāsaśca maraṇaścaiava vaivarṇyaṃ ca bhayānake

116

अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः

apasmārastathonmādo viṣādo mada eva ca | mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ

117

स्तम्भः स्वेदश्च मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा । आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः

stambhaḥ svedaśca mohaśca romāñco vismayastathā | āvego jaḍatā harṣo mūrchā caivādbhutāśrayāḥ

118

ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः । रसेष्वेतेषु सर्वे ते ज्ञेया नाट्यप्रयोक्तृभिः

ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayasaṃśritāḥ | raseṣveteṣu sarve te jñeyā nāṭyaprayoktṛbhiḥ

119

न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः । भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च

na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogataḥ | bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca

120

[ बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥ दीपयन्तः प्रवर्तन्ते ये पुनः स्थायिनं रसम् । ते तु सञ्चारिणो ज्ञेयास्ते हि स्थायित्वमागताः ॥ विभावानुभावयुतो ह्यङ्गवस्तुसमाश्रयः । सञ्चारिभिस्तु संयुक्तः स्थाय्येव तु रसो भवेत् ॥ स्थायी सत्त्वातिरेकेण प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । सञ्चार्याकारमात्रेण स्थायी यस्मादवस्थितः ॥ ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः । रसेष्वेतेषु सर्वेषु ते ज्ञेया नाट्यकोविदैः ॥ न ह्येकरसजं काव्यं नैकभावैकवृत्तिकम् । विमर्दे रागमायाति प्रयुक्तं हि प्रयत्नतः ॥ भावा वाऽपि रसा वाऽपि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा । बीभत्साद्भुतशान्तानां त्रैविध्यं नात्र कथ्यते ॥ षण्णां रसानां त्रैविध्यं नानाभावारसान्वितम् । सत्त्वप्रयोजितो ह्यर्थः प्रयोगोऽत्र विराजते ॥ विदित्वा हि विराजन्ते लोके चित्रं हि दुर्लभम् ॥] नानाभावार्थसम्पन्नाः स्थायिसत्त्वाभिचारिणः । पुष्पावकीर्णाः कर्तव्याः काव्येषु हि रसा बुधैः

[ bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu | sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ || dīpayantaḥ pravartante ye punaḥ sthāyinaṃ rasam | te tu sañcāriṇo jñeyāste hi sthāyitvamāgatāḥ || vibhāvānubhāvayuto hyaṅgavastusamāśrayaḥ | sañcāribhistu saṃyuktaḥ sthāyyeva tu raso bhavet || sthāyī sattvātirekeṇa prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ | sañcāryākāramātreṇa sthāyī yasmādavasthitaḥ || ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayayojitāḥ | raseṣveteṣu sarveṣu te jñeyā nāṭyakovidaiḥ || na hyekarasajaṃ kāvyaṃ naikabhāvaikavṛttikam | vimarde rāgamāyāti prayuktaṃ hi prayatnataḥ || bhāvā vā'pi rasā vā'pi pravṛttirvṛttireva vā | bībhatsādbhutaśāntānāṃ traividhyaṃ nātra kathyate || ṣaṇṇāṃ rasānāṃ traividhyaṃ nānābhāvārasānvitam | sattvaprayojito hyarthaḥ prayogo'tra virājate || viditvā hi virājante loke citraṃ hi durlabham ||] nānābhāvārthasampannāḥ sthāyisattvābhicāriṇaḥ | puṣpāvakīrṇāḥ kartavyāḥ kāvyeṣu hi rasā budhaiḥ

121

एवं रसाश्च भावाश्च व्यवस्था नाटके स्मृताः । य एवमेताञ्जानाति स गच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

evaṃ rasāśca bhāvāśca vyavasthā nāṭake smṛtāḥ | ya evametāñjānāti sa gacchetsiddhimuttamām

अध्यायः ८

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अष्टमोऽध्यायः

ऋषयः ऊचुः । भावानां च रसां च समुत्थानं यथाक्रमम् । त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः

ṛṣayaḥ ūcuḥ | bhāvānāṃ ca rasāṃ ca samutthānaṃ yathākramam | tvatprasādācchrutaṃ sarvamicchāmo vedituṃ punaḥ

नाट्ये कतिविधः कार्यः तज्ज्ञैरभिनयक्रमः । कतं वाभिनयो ह्येष कतिभेदस्तु कीर्तितः

nāṭye katividhaḥ kāryaḥ tajjñairabhinayakramaḥ | kataṃ vābhinayo hyeṣa katibhedastu kīrtitaḥ

सर्वमेतद्यथातत्त्वं कथयस्व महामुने । यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता

sarvametadyathātattvaṃ kathayasva mahāmune | yo yathābhinayo yasmin yoktavyaḥ siddhimicchatā

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान् प्रति

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ | pratyuvāca punarvākyaṃ caturo'bhinayān prati

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतम्

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ | yasmādabhinayo hyeṣa vidhivat samudāhṛtam

यदुक्तं चत्वारोऽभिनय इति तान् वर्णयिष्यामः । अत्राह -- अभिनय इति कस्मात् । अत्रोच्यते -- अभीत्युपसर्गः णीञ् इति प्रापणार्थको धातुः । अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्य एरजित्यच्प्रत्यत्ययान्तस्याभिनय इत्येवं रूपं सिद्धम् । एतच्च धात्वर्थानुवचनेनावधार्यं भवति । अत्र श्लोकौ -- अभिपूर्वस्तु णीञ् धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये । यस्मात्पदार्थान्नयति तस्मादभिनयः स्मृतः

yaduktaṃ catvāro'bhinaya iti tān varṇayiṣyāmaḥ | atrāha -- abhinaya iti kasmāt | atrocyate -- abhītyupasargaḥ ṇīñ iti prāpaṇārthako dhātuḥ | asyābhinītyevaṃ vyavasthitasya erajityacpratyatyayāntasyābhinaya ityevaṃ rūpaṃ siddham | etacca dhātvarthānuvacanenāvadhāryaṃ bhavati | atra ślokau -- abhipūrvastu ṇīñ dhāturābhimukhyārthanirṇaye | yasmātpadārthānnayati tasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः

vibhāvayati yasmācca nānārthān hi prayogataḥ | śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

चतुर्विधश्चैव भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः । अनेकभेदवाहूयं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रतिष्ठितम्

caturvidhaścaiva bhavennāṭyasyābhinayo dvijāḥ | anekabhedavāhūyaṃ nāṭyaṃ hyasmin pratiṣṭhitam

आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा । ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राः चतुर्धा परिकल्पितः

āṅgiko vācikaścaiva hyāhāryaḥ sāttvikastathā | jñeyastvabhinayo viprāḥ caturdhā parikalpitaḥ

सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च सहितो मया । अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत

sāttvikaḥ pūrvamuktastu bhāvaiśca sahito mayā | aṅgābhinayamevādau gadato me nibodhata

त्रिविधस्त्वाङ्गिको द्य्नेयः शारीरो मुखजस्तथा । तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः

trividhastvāṅgiko dyneyaḥ śārīro mukhajastathā | tathā ceṣṭākṛtaścaiva śākhāṅgopāṅgasaṃyutaḥ

शिरोहस्तकटीदक्षः पार्श्वपादसमन्वितः । अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसङ्ग्रहः

śirohastakaṭīdakṣaḥ pārśvapādasamanvitaḥ | aṅgapratyaṅgasaṃyuktaḥ ṣaḍaṅgo nāṭyasaṅgrahaḥ

तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि । नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि

tasya śirohastoraḥpārśvakaṭīpādataḥ ṣaḍaṅgāni | netrabhrūnāsādharakapolacibukānyupāṅgāni

अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च । वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः

asya śākhā ca nṛttaṃ ca tathaivāṅkura eva ca | vastūnyabhinayasyeha vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरः सूचना भवेत् । अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तं तु करणाश्रयम्

āṅgikastu bhavecchākhā hyaṅkuraḥ sūcanā bhavet | aṅgahāraviniṣpannaṃ nṛttaṃ tu karaṇāśrayam

मुखजेऽभिनये विप्रा! नानाभावरसाश्रये । शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत

mukhaje'bhinaye viprā! nānābhāvarasāśraye | śirasaḥ prathamaṃ karma gadato me nibodhata

आकम्पितं कम्पितं च धूतं विधुतमेव च । परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम्

ākampitaṃ kampitaṃ ca dhūtaṃ vidhutameva ca | parivāhitamādhūtamavadhūtaṃ tathāñcitam

निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम् । लोलितं चैव विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः

nihañcitaṃ parāvṛttamutkṣiptaṃ cāpyadhogatam | lolitaṃ caiva vijñeyaṃ trayodaśavidhaṃ śiraḥ

शनैराकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं भवेत् । द्रुतं तदेव बहुशः कम्पितं कम्पितं शिरः

śanairākampanādūrdhvamadhaścākampitaṃ bhavet | drutaṃ tadeva bahuśaḥ kampitaṃ kampitaṃ śiraḥ

ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः क्षेपादाकम्पितं भवेत् । बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते

ṛjusthitasya cordhvādhaḥ kṣepādākampitaṃ bhavet | bahuśaścalitaṃ yacca tatkampitamihocyate

सन्ज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावाभाषणे तथा । निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः

sanjñopadeśapṛcchāsu svabhāvābhāṣaṇe tathā | nirdeśāvāhane caiva bhavedākampitaṃ śiraḥ

रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञानेऽथ तर्जने । प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरः कम्पितमिष्यते

roṣe vitarke vijñāne pratijñāne'tha tarjane | praśnātiśayavākyeṣu śiraḥ kampitamiṣyate

शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद् धुतमिष्यते । द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः

śiraso recanaṃ yattu śanaistad dhutamiṣyate | drutamārecanādetadvidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्ययं तथा । पार्श्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः

anīpsite viṣāde ca vismaye pratyayaṃ tathā | pārśvāvalokane śūnye pratiṣedhe dhutaṃ śiraḥ

शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा । पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः

śītagraste bhayārte ca trāsite jvarite tathā | pītamātre tathā madye vidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात् परिवाहितम् । आधूतमुच्यते तिर्यक् सकृदुद्वाहितं तु यत्

paryāyaśaḥ pārśvagataṃ śiraḥ syāt parivāhitam | ādhūtamucyate tiryak sakṛdudvāhitaṃ tu yat

साधने विस्मये हर्षे स्मिते चामर्षिते तथा । विचारे विहृते चैव लीलायां परिवाहितम्

sādhane vismaye harṣe smite cāmarṣite tathā | vicāre vihṛte caiva līlāyāṃ parivāhitam

गर्वेच्छादर्शने चैव पार्श्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे आधुतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसम्भावनादिषु

garvecchādarśane caiva pārśvasthordhvanirīkṣaṇe ādhutaṃ tu śiro jñeyamātmasambhāvanādiṣu

यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः । सन्देशावाहनालापसन्ज्ञादिषु नदिष्यते

yadadhaḥ sakṛdākṣiptamavadhūtaṃ tu tacchiraḥ | sandeśāvāhanālāpasanjñādiṣu nadiṣyate

किञ्चित् पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम् । व्याधिते मूर्छिते मत्ते चिन्तायां हनुधारणम्

kiñcit pārśvanatagrīvaṃ śiro vijñeyamañcitam | vyādhite mūrchite matte cintāyāṃ hanudhāraṇam

उत्क्षिपांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं शिरः । निहञ्चितं तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत्

utkṣipāṃsāvasaktaṃ yatkuñcitabhrūlataṃ śiraḥ | nihañcitaṃ tu vijñeyaṃ strīṇāmetat prayojayet

गर्वे माने विलासे च बिव्वोके किलकिञ्चिते । मोट्टायिते कुट्टमिते स्तम्भमाने निहञ्चितम्

garve māne vilāse ca bivvoke kilakiñcite | moṭṭāyite kuṭṭamite stambhamāne nihañcitam

परावृत्तानुकरणात् परावृत्तमिहोच्यते । तत् स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु

parāvṛttānukaraṇāt parāvṛttamihocyate | tat syānmukhāpaharaṇe pṛṣṭhataḥ prekṣaṇādiṣu

उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः । प्रांशुदिव्यास्त्रयोगेषु स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः

utkṣiptaṃ cāpi vijñeyamunmukhāvasthitaṃ śiraḥ | prāṃśudivyāstrayogeṣu syādutkṣiptaṃ prayogataḥ

अधोमुखं स्थितं चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् । लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः

adhomukhaṃ sthitaṃ cāpi budhāḥ prāhuradhogatam | lajjāyāṃ ca praṇāme ca duḥkhe cādhogataṃ śiraḥ

सर्वतो भ्रमणाच्चैव शिरः स्यात् परिलोलितम् । मूर्च्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम्

sarvato bhramaṇāccaiva śiraḥ syāt parilolitam | mūrcchāvyādhimadāveśagrahanidrādiṣu smṛtam

ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम् । मङ्गल्याध्ययनध्यानस्वभावजयकर्मसु

ṛjusvabhāvasaṃsthānaṃ prākṛtaṃ tu svabhāvajam | maṅgalyādhyayanadhyānasvabhāvajayakarmasu

एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रिताः । ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

ebhyo'nye bahavo bhedā lokābhinayasaṃśritāḥ | te ca lokasvabhāvena prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

त्रयोदशविधं ह्येतच्छिरःकर्म मयोदितम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि दृष्टीनामिह लक्षणम्

trayodaśavidhaṃ hyetacchiraḥkarma mayoditam | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dṛṣṭīnāmiha lakṣaṇam

कान्ता भयानका हास्या करुणा चाद्भुता तथा । रौद्रो वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः

kāntā bhayānakā hāsyā karuṇā cādbhutā tathā | raudro vīrā ca bībhatsā vijñeyā rasadṛṣṭayaḥ

स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता । जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु दृष्टयः

snigdhā hṛṣṭā ca dīnā ca kruddhā dṛptā bhayānvitā | jugupsitā vismitā ca sthāyibhāveṣu dṛṣṭayaḥ

शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा । ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा

śūnyā ca malinā caiva śrāntā lajjānvitā tathā | glānā ca śaṅkitā caiva viṣaṇṇā mukulā tathā

कुञ्चिता चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा । वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विलुप्ता तथा

kuñcitā cābhitaptā ca jihmā salalitā tathā | vitarkitārdhamukulā vibhrāntā viluptā tathā

आकेकरा विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा । षट्त्रिंशद् दृष्टयो ह्येता तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्

ākekarā vikośā ca trastā ca madirā tathā | ṣaṭtriṃśad dṛṣṭayo hyetā tāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यमि यथाकर्म प्रयोगतः

asya dṛṣṭividhānasya nānābhāvarasāśrayam | lakṣaṇaṃ sampravakṣyami yathākarma prayogataḥ

हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थं समन्यथा । सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिक्ष्यते

harṣaprasādajanitā kāntātyarthaṃ samanyathā | sabhrūkṣepakaṭākṣā ca śṛṅgāre dṛṣṭirikṣyate

प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारका । दृष्टिर्भयानाकात्यर्थं भीता ज्ञेया भयानके

prodvṛttaniṣṭabdhapuṭā sphuradudvṛttatārakā | dṛṣṭirbhayānākātyarthaṃ bhītā jñeyā bhayānake

क्रमादाकुञ्चितपुटा विभ्रान्ताकुलतारका । हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति

kramādākuñcitapuṭā vibhrāntākulatārakā | hāsyā dṛṣṭistu kartavyā kuhakābhinayaṃ prati

पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका । नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे

patitordhvapuṭā sāsrā manyumantharatārakā | nāsāgrānugatā dṛṣṭiḥ karuṇā karuṇe rase

या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा साश्चर्योद्धत्ततारका । सौम्या विकसितान्ता च साद्भुता दृष्टिरद्भुते

yā tvākuñcitapakṣmāgrā sāścaryoddhattatārakā | saumyā vikasitāntā ca sādbhutā dṛṣṭiradbhute

क्रूरा रूक्षारुणोद्वृतनिष्टब्धपुटतारका । भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः रौद्रे रौद्री रसा स्मृता

krūrā rūkṣāruṇodvṛtaniṣṭabdhapuṭatārakā | bhrukuṭīkuṭilā dṛṣṭiḥ raudre raudrī rasā smṛtā

दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका । उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु वीरा वीररसाश्रया

dīptā vikasitā kṣubdhā gambhīrā samatārakā | utphullamadhyā dṛṣṭistu vīrā vīrarasāśrayā

निकुञ्चितपुटापाङ्गा घूर्णोपप्लुततारका । संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते

nikuñcitapuṭāpāṅgā ghūrṇopaplutatārakā | saṃśliṣṭasthirapakṣmā ca bībhatsā dṛṣṭiriṣyate

नासाग्रसक्ता निमिषा तथाधोभागचारिणी । आकेकरपुटा शान्ते शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ

nāsāgrasaktā nimiṣā tathādhobhāgacāriṇī | ākekarapuṭā śānte śāntā dṛṣṭirbhavedasau

रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विता । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थायिभावसमाश्रयाः

rasajā dṛṣṭayo hyetā vijñeyā lakṣaṇānvitā | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sthāyibhāvasamāśrayāḥ

व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी । सानन्दाश्रुप्लुता दृष्टिः स्निग्धेयं रतिभावजा

vyākośamadhyā madhurā sthitatārābhilāṣiṇī | sānandāśruplutā dṛṣṭiḥ snigdheyaṃ ratibhāvajā

चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी । किञ्चिदाकुञ्चिता दृष्टिः हृष्टा हासे प्रकीर्तिता

calā hasitagarbhā ca viśattārānimeṣiṇī | kiñcidākuñcitā dṛṣṭiḥ hṛṣṭā hāse prakīrtitā

अवस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्सरम्ब्धतारका । मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरिष्यते

avasrastottarapuṭā kiñcitsarambdhatārakā | mandasañcāriṇī dīnā sā śoke dṛṣṭiriṣyate

रूक्षा स्थिरोद्धतपुटा निष्टब्धोद्धृत्ततारका । कुटिला भ्रुकुटिर्दृष्टिः क्रुद्धा क्रोधे विधीयते

rūkṣā sthiroddhatapuṭā niṣṭabdhoddhṛttatārakā | kuṭilā bhrukuṭirdṛṣṭiḥ kruddhā krodhe vidhīyate

संस्थिते तार्के यस्याः स्थिता विकसिता तथा । सत्त्वमुद्गिरती दृप्ता दृष्टिरुत्साहसम्भवा

saṃsthite tārke yasyāḥ sthitā vikasitā tathā | sattvamudgiratī dṛptā dṛṣṭirutsāhasambhavā

विस्फारितोभयपुटा भयकम्पिततारका । निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता

visphāritobhayapuṭā bhayakampitatārakā | niṣkrāntamadhyā dṛṣṭistu bhayabhāve bhayānvitā

सङ्कोचितपुटाध्यामा दृष्टिर्मीलिततारका । पक्ष्मोद्देशात् समुद्विग्ना जुगुप्सायां जुगुप्सिता

saṅkocitapuṭādhyāmā dṛṣṭirmīlitatārakā | pakṣmoddeśāt samudvignā jugupsāyāṃ jugupsitā

भृशमुद्वृत्ततारा च नष्टोभयपुटान्विता । समा विकसिता दृष्टिर्विस्मिता विस्मये स्मृता

bhṛśamudvṛttatārā ca naṣṭobhayapuṭānvitā | samā vikasitā dṛṣṭirvismitā vismaye smṛtā

स्थायिभावाश्रया ह्येता विज्ञेयाः दृष्टयो बुधैः । सञ्चारिणीनां दृष्टीनां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

sthāyibhāvāśrayā hyetā vijñeyāḥ dṛṣṭayo budhaiḥ | sañcāriṇīnāṃ dṛṣṭīnāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना । बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता

samatārā samapuṭā niṣkampā śūnyadarśanā | bāhyārthāgrāhiṇī dhyāmā śūnyā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

प्रस्पन्दमानपक्ष्माग्रा नात्यर्थमुकुलैः पुटैः । मलिनान्ता च मलिना दृष्टिर्विस्मिततारका

praspandamānapakṣmāgrā nātyarthamukulaiḥ puṭaiḥ | malināntā ca malinā dṛṣṭirvismitatārakā

श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामा कुञ्चितलोचना । सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता

śramapramlāpitapuṭā kṣāmā kuñcitalocanā | sannā patitatārā ca śrāntā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा ह्रिया । त्रपाधोगततारा च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा

kiñcidañcitapakṣmāgrā patitordhvapuṭā hriyā | trapādhogatatārā ca dṛṣṭirlajjānvitā tu sā

म्लानभ्रुपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी । क्रमप्रवृष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मृता

mlānabhrupuṭapakṣmā yā śithilā mandacāriṇī | kramapravṛṣṭatārā ca glānā dṛṣṭistu sā smṛtā

किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्‍गता तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते

kiñciccalā sthirā kiñcidudgatā tiryagāyatā | gūḍhā cakitatārā ca śaṅkitā dṛṣṭiriṣyate

विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी । किञ्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टीर्विषादिनी

viṣādavistīrṇapuṭā paryastāntā nimeṣiṇī | kiñcinniṣṭabdhatārā ca kāryā dṛṣṭīrviṣādinī

स्फुरदाश्लिष्टपक्ष्माग्रा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता । सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते

sphuradāśliṣṭapakṣmāgrā mukulordhvapuṭāñcitā | sukhonmīlitatārā ca mukulā dṛṣṭiriṣyate

आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरिष्यते

ānikuñcitapakṣmāgrā puṭairākuñcitaistathā | saṃnikuñcitatārā ca kuñcitā dṛṣṭiriṣyate

मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा । सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा

mandāyamānatārā yā puṭaiḥ pracalitaistathā | santāpopaplutā dṛṣṭirabhitaptā tu savyathā

लम्बिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ्‍ निरीक्षिणी । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता

lambitākuñcitapuṭā śanaistiryaṅ nirīkṣiṇī | nigūḍhā gūḍhatārā ca jihmā dṛṣṭirudāhṛtā

मधुराकुञ्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता । सममन्यविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मृता

madhurākuñcitāntā ca sabhrūkṣepā ca sasmitā | samamanyavikārā ca dṛṣṭiḥ sā lalitā smṛtā

वितर्कोद्वर्तितपुटा तथैवोत्फुल्लतारका । अधोगतविचारा च दृष्टिरेषा वितर्किता

vitarkodvartitapuṭā tathaivotphullatārakā | adhogatavicārā ca dṛṣṭireṣā vitarkitā

अर्धव्याकोशपक्ष्मा च ह्लादार्धमुकुलैः पुटैः । स्मितार्शमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका

ardhavyākośapakṣmā ca hlādārdhamukulaiḥ puṭaiḥ | smitārśamukulā dṛṣṭiḥ kiñcillulitatārakā

अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना । विस्तीर्णोत्फुल्लमध्या च विभ्रान्ता दृष्टिरुच्यते

anavasthitatārā ca vibhrāntākuladarśanā | vistīrṇotphullamadhyā ca vibhrāntā dṛṣṭirucyate

पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः । विलुप्तोद्‍वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता

puṭau prasphuritau yasya niṣṭabdhau patitau punaḥ | viluptodvṛttatārā ca dṛṣṭireṣā tu viplutā

आकुञ्चितपुटापाङ्गा सङ्गतार्धनिमेषिणी । मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मृता

ākuñcitapuṭāpāṅgā saṅgatārdhanimeṣiṇī | muhurvyāvṛttatārā ca dṛṣṭirākekarā smṛtā

विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ला चानिमेषिणी । अनवस्थितसञ्चारा विकोशा दृष्टिरुच्यते

vikośitobhayapuṭā protphullā cānimeṣiṇī | anavasthitasañcārā vikośā dṛṣṭirucyate

त्रासोद्‍वृत्तपुटा या तु तथोत्कम्पिततारका । सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहृता

trāsodvṛttapuṭā yā tu tathotkampitatārakā | santrāsotphullamadhyā ca trastā dṛṣṭirudāhṛtā

आघुर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना । दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे

āghurṇamānamadhyā yā kṣāmāntāñcitalocanā | dṛṣṭirvikasitāpāṅgā madirā taruṇe made

किञ्चिदाकुऽचितपुटा ह्यनवस्थिततारका । तथा चलितपक्ष्मा च दृष्टिर्मध्यमदे भवेत्

kiñcidāku'citapuṭā hyanavasthitatārakā | tathā calitapakṣmā ca dṛṣṭirmadhyamade bhavet

सनिमेषानिमेषा च किञ्चिद् दर्शिततारका । अधोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मृता

sanimeṣānimeṣā ca kiñcid darśitatārakā | adhobhāgacarī dṛṣṭiradhame tu made smṛtā

इत्येवं लक्षिता ह्येता षटत्रिंशद् दृष्टयो मया । रसजा सहजाश्चासां विनियोगं निबोधत

ityevaṃ lakṣitā hyetā ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo mayā | rasajā sahajāścāsāṃ viniyogaṃ nibodhata

रसजास्स्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः । शृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारिषु यथास्थिताः

rasajāsstu raseṣveva sthāyiṣu sthāyidṛṣṭayaḥ | śṛṇuta vyabhicāriṇyaḥ sañcāriṣu yathāsthitāḥ

शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायां स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता । निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते

śūnyā dṛṣṭistu cintāyāṃ stambhe cāpi prakīrtitā | nirvede cāpi malinā vaivarṇye ca vidhīyate

श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लजायां ललिता तथा । अपस्मारे तथा व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना विधीयते

śrāntā śramārte svede ca lajāyāṃ lalitā tathā | apasmāre tathā vyādhau glānyāṃ glānā vidhīyate

शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिनी । निद्रास्वप्नसुखार्थेषु मुकुला दृष्टिरिष्यते

śaṅkāyāṃ śaṅkitā jñeyā viṣādārthe viṣādinī | nidrāsvapnasukhārtheṣu mukulā dṛṣṭiriṣyate

कुञ्चितासूयितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथाषु च । अभितप्ता च निर्वेदे ह्यभिघाताभितापयोः

kuñcitāsūyitāniṣṭaduṣprekṣākṣivyathāṣu ca | abhitaptā ca nirvede hyabhighātābhitāpayoḥ

जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा । धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के च तर्किता

jihmā dṛṣṭirasūyāyāṃ jaḍatālasyayostathā | dhṛtau harṣe salalitā smṛtau tarke ca tarkitā

आल्हादिष्वर्धमुकुला गन्धस्पर्शसुखादिषु । विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे सम्भ्रमे विभ्रमे तथा

ālhādiṣvardhamukulā gandhasparśasukhādiṣu | vibhrāntā dṛṣṭirāvege sambhrame vibhrame tathā

विलुप्ता चपलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु । आकेकरा दुरालोके विच्छेदप्रेअक्षितेषु च

viluptā capalonmādaduḥkhārtimaraṇādiṣu | ākekarā durāloke vicchedapreakṣiteṣu ca

विबोधगर्वामर्शौग्र्यमतिषु स्याद्विकोशिता । त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिर्मदिरा च मदेष्विति

vibodhagarvāmarśaugryamatiṣu syādvikośitā | trastā trāse bhaved dṛṣṭirmadirā ca madeṣviti

षटत्रिंशद् दृष्टयो ह्येता यथावत् समुदाहृताः । रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथैअव च

ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo hyetā yathāvat samudāhṛtāḥ | rasajānāṃ tu dṛṣṭīnāṃ bhāvajānāṃ tathaiava ca

तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत । भ्रमणं वलनं पातश्चलनं सम्प्रवेशनम्

tārāpuṭabhruvāṃ karma gadato me nibodhata | bhramaṇaṃ valanaṃ pātaścalanaṃ sampraveśanam

विवर्तनं समुद्वृत्तं निष्क्रामः प्राकृतं तथा । पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम्

vivartanaṃ samudvṛttaṃ niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tathā | puṭāntarmaṇḍalāvṛttistārayorbhramaṇaṃ smṛtam

100

वलनं गमनं त्र्यस्रं पातनं स्रस्तता तथा । चलनं कम्पनं ज्ञेयं प्रवेशोऽन्तःप्रवेशनम्

valanaṃ gamanaṃ tryasraṃ pātanaṃ srastatā tathā | calanaṃ kampanaṃ jñeyaṃ praveśo'ntaḥpraveśanam

101

विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्वृत्तं समुन्नतिः । निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम्

vivartanaṃ kaṭākṣastu samudvṛttaṃ samunnatiḥ | niṣkrāmo nirgamaḥ proktaḥ prākṛtaṃ tu svabhāvajam

102

अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत । भ्रमणं चलनोद्वृत्ते निष्क्रामो वीररौद्रयोः

athaiṣāṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata | bhramaṇaṃ calanodvṛtte niṣkrāmo vīraraudrayoḥ

103

निष्क्रामणं संवलनं कर्तव्यं तु भयानके । हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनमिहेष्यते

niṣkrāmaṇaṃ saṃvalanaṃ kartavyaṃ tu bhayānake | hāsyabībhatsayoścāpi praveśanamiheṣyate

104

पातनं करुणे कार्यं निष्क्रामणमथाद्‍भुते । प्राकृतं शेषभावेषु शृङ्गारे च विवर्तितम्

pātanaṃ karuṇe kāryaṃ niṣkrāmaṇamathādbhute | prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu śṛṅgāre ca vivartitam

105

स्वभावसिद्धमेवैतत् कर्मं लोकक्रियाश्रयम् । एवं रसेषु भावेषु ताराकर्माणि योजयेत्

svabhāvasiddhamevaitat karmaṃ lokakriyāśrayam | evaṃ raseṣu bhāveṣu tārākarmāṇi yojayet

106

अथाऽत्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारन् दर्शनस्य तु । समं साचय्नुवृत्ते च ह्यालोकितविलोकिते

athā'traiva pravakṣyāmi prakāran darśanasya tu | samaṃ sācaynuvṛtte ca hyālokitavilokite

107

प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च । समतारं च सौम्यं च यद्‍दृष्टं तत् समं स्मृतम्

pralokitollokite cāpyavalokitameva ca | samatāraṃ ca saumyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ tat samaṃ smṛtam

108

पक्ष्मान्तरगततारं च त्र्यस्रं साचीकृतं तु तत् । रूपनिर्वर्णना युक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम्

pakṣmāntaragatatāraṃ ca tryasraṃ sācīkṛtaṃ tu tat | rūpanirvarṇanā yuktamanuvṛttamiti smṛtam

109

सहसा दर्शनं यत् स्यात्तदालोकितमुच्यते । विलोकितं पृष्टतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम्

sahasā darśanaṃ yat syāttadālokitamucyate | vilokitaṃ pṛṣṭatastu pārśvābhyāṃ tu pralokitam

110

ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः । इत्येषु दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः

ūrdhvamullokitaṃ jñeyamavalokitamapyadhaḥ | ityeṣu darśanavidhiḥ sarvabhāvarasāśrayaḥ

111

ताराकृतोऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत । उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुञ्चितं समम्

tārākṛto'syānugataṃ puṭakarma nibodhata | unmeṣaśca nimeṣaśca prasṛtaṃ kuñcitaṃ samam

112

विवर्तितं स स्फुरितं पिहितं सविताडितम् । विश्लेषः पुटयोर्यस्तु स तून्मेषः प्रकीर्तितः

vivartitaṃ sa sphuritaṃ pihitaṃ savitāḍitam | viśleṣaḥ puṭayoryastu sa tūnmeṣaḥ prakīrtitaḥ

113

समागमो निमेषः स्यादायामः प्रसृतं भवेत् । आकुऽचितं कुञ्चितं स्यात् समं स्वाभाविकं स्मृतम्

samāgamo nimeṣaḥ syādāyāmaḥ prasṛtaṃ bhavet | āku'citaṃ kuñcitaṃ syāt samaṃ svābhāvikaṃ smṛtam

114

विवर्तितं समुद्वृत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा । स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु विताडितम्

vivartitaṃ samudvṛttaṃ sphuritaṃ spanditaṃ tathā | sthagitaṃ pihitaṃ proktamāhataṃ tu vitāḍitam

115

अथैषं रसभावेषु विनियोगं निबोधत । क्रोधे विवर्तितं कार्यो निमेषोन्मेषणैः सह

athaiṣaṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata | krodhe vivartitaṃ kāryo nimeṣonmeṣaṇaiḥ saha

116

विस्मयार्थेषु हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मृतम् । अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम्

vismayārtheṣu harṣe ca vīre ca prasṛtaṃ smṛtam | aniṣṭadarśane gandhe rase sparśe ca kuñcitam

117

शृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा । सुप्तमूर्च्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु

śṛṅgāre ca samaṃ kāryamīrṣyāsu sphuritaṃ tathā | suptamūrcchitavātoṣṇadhūmavarṣāñjanārtiṣu

118

नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते विताडितम् । इत्येवं रसभावेषु तारकापुटयोर्विधिः

netraroge ca pihitamabhighāte vitāḍitam | ityevaṃ rasabhāveṣu tārakāpuṭayorvidhiḥ

119

कार्यानुगतमस्यैव भ्रुवोः कर्म निबोधत । उत्क्षेपः पातनश्चैव भ्रुकुटी चतुरं भ्रुवोः

kāryānugatamasyaiva bhruvoḥ karma nibodhata | utkṣepaḥ pātanaścaiva bhrukuṭī caturaṃ bhruvoḥ

120

कुञ्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा । भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा

kuñcitaṃ recitaṃ caiva sahajaṃ ceti saptadhā | bhruvorunnatirutkṣepaḥ samamekaikaśo'pi vā

121

अनेनैव क्रमेणैव पातनं स्यादधोमुखम् । भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् भ्रुकुटी परिकीर्तिता

anenaiva krameṇaiva pātanaṃ syādadhomukham | bhruvormūlasamutkṣepāt bhrukuṭī parikīrtitā

122

चतुरं किऽचिदुच्छ्वासान्मधुरायतया भ्रुवोः । एकस्या उभयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम्

caturaṃ ki'ciducchvāsānmadhurāyatayā bhruvoḥ | ekasyā ubhayorvāpi mṛdubhaṅgastu kuñcitam

123

एकस्या एव ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं भ्रुवः । सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मृतम्

ekasyā eva lalitādutkṣepādrecitaṃ bhruvaḥ | sahajātaṃ tu sahajaṃ karma svābhāvikaṃ smṛtam

124

अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम् । कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ सहजे तथा

athaiṣāṃ sampravakṣyāmi rasabhāvaprayojanam | kope vitarke helāyāṃ līlādau sahaje tathā

125

श्रवणे दर्शने चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् । उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैअव द्वयोरपि

śravaṇe darśane caiva bhruvamekāṃ samutkṣipet | utkṣepo vismaye harṣe roṣe caiava dvayorapi

126

आसूयितजुगुप्सायां हास्ये घ्राणे च पातनम् । क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेत् भ्रुकुटिं बुधः

āsūyitajugupsāyāṃ hāsye ghrāṇe ca pātanam | krodhasthāneṣu dīpteṣu yojayet bhrukuṭiṃ budhaḥ

127

शृङ्गारे ललिते सौम्ये सुखे स्पर्शे प्रबोधने । एवं विधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत्

śṛṅgāre lalite saumye sukhe sparśe prabodhane | evaṃ vidheṣu bhāveṣu caturaṃ tu prayojayet

128

स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे नानावस्थान्तरात्मके । मोट्टायिते कुट्टमिते विलासे किलकिञ्चिते

strīpuruṣayośca saṃlāpe nānāvasthāntarātmake | moṭṭāyite kuṭṭamite vilāse kilakiñcite

129

निकुञ्चितं तु कर्तव्यं नृत्ते योज्यं तु रेचितम् । अनाविद्धेषु भावेषु विद्यात् स्वाभाविकं बुधः

nikuñcitaṃ tu kartavyaṃ nṛtte yojyaṃ tu recitam | anāviddheṣu bhāveṣu vidyāt svābhāvikaṃ budhaḥ

130

इत्येवं तु भ्रुवः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत । नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा च विकूणिता

ityevaṃ tu bhruvaḥ proktaṃ nāsākarma nibodhata | natā mandā vikṛṣṭā ca socchvāsā ca vikūṇitā

131

स्वाभाविका चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता । नता मुहुःश्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता

svābhāvikā ceti budhaiḥ ṣaḍvidhā nāsikā smṛtā | natā muhuḥśliṣṭapuṭā mandā tu nibhṛtā smṛtā

132

विकृष्टोत्फुल्लितपुटा सोच्छ्वासा कृष्टमारुता । विकूणिता सङ्कुचिता समा स्वाभाविका स्मृता

vikṛṣṭotphullitapuṭā socchvāsā kṛṣṭamārutā | vikūṇitā saṅkucitā samā svābhāvikā smṛtā

133

नासिकालक्षणं ह्येतत् विनियोगं निबोधत । मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने

nāsikālakṣaṇaṃ hyetat viniyogaṃ nibodhata | madotkampasamāyukte nārīṇāmanurodhane

134

निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः । विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता

niḥśvāse ca natā kāryā nāsikā nāṭyayoktṛbhiḥ | vicchinnamandarudite socchvāse ca natā smṛtā

135

निर्वेगौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके च योजयेत् । तीव्रगन्धे विकृष्टां तौ रौद्रे वीरे तथैव च

nirvegautsukyacintāsu mandā śoke ca yojayet | tīvragandhe vikṛṣṭāṃ tau raudre vīre tathaiva ca

136

इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वासां प्रयोजयेत् । विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सायामसूयादिषु

iṣṭaghrāṇe tathocchvāse dīrghocchvāsāṃ prayojayet | vikūṇitā ca kartavyā jugupsāyāmasūyādiṣu

137

कार्या शेषु भावेषु तज्ञैः स्वाभाविका तथा । क्षामं फुल्लं च घूर्णं च कम्पितं कुञ्चितं समम्

kāryā śeṣu bhāveṣu tajñaiḥ svābhāvikā tathā | kṣāmaṃ phullaṃ ca ghūrṇaṃ ca kampitaṃ kuñcitaṃ samam

138

षड्विधं गण्डमुद्दिष्टं तस्य लक्षणमुच्यते । क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत्

ṣaḍvidhaṃ gaṇḍamuddiṣṭaṃ tasya lakṣaṇamucyate | kṣāmaṃ cāvanataṃ jñeyaṃ phullaṃ vikasitaṃ bhavet

139

विततं घूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् । स्यात् कुञ्चितं सङ्कुञ्चितं समं प्राकृतमुच्यते

vitataṃ ghūrṇamatroktaṃ kampitaṃ sphuritaṃ bhavet | syāt kuñcitaṃ saṅkuñcitaṃ samaṃ prākṛtamucyate

140

गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्लमेव च

gaṇḍayorlakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata | kṣāmaṃ duḥkheṣu kartavyaṃ praharṣe phullameva ca

141

पूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षेषु कम्पितम् । कुञ्चितं च सरोमाञ्चं स्पर्शे शीते भये ज्वरे

pūrṇamutsāhagarveṣu romaharṣeṣu kampitam | kuñcitaṃ ca saromāñcaṃ sparśe śīte bhaye jvare

142

प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति । विवर्तनं कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम्

prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu gaṇḍakarma bhavediti | vivartanaṃ kampanaṃ ca visargo vinigūhanam

143

सन्दष्टकं समुद्‍गं च षट् कर्माण्यधरस्य तु । विकूणितं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम्

sandaṣṭakaṃ samudgaṃ ca ṣaṭ karmāṇyadharasya tu | vikūṇitaṃ vivartastu vepanaṃ kampanaṃ smṛtam

144

विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम् । सन्दष्टकं द्विजैअर्दष्टं समुद्‍गः सहजोन्नति

viniṣkrāmo visargastu praveśo vinigūhanam | sandaṣṭakaṃ dvijaiardaṣṭaṃ samudgaḥ sahajonnati

145

इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । असूयावेदनावज्ञाभयादिषु विवर्तनम्

ityoṣṭhalakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata | asūyāvedanāvajñābhayādiṣu vivartanam

146

कम्पनं वेपनं शीतभयरोषजवादिषु । स्त्रीअणां विलासे विव्वोके विसर्गो रञ्जने तथा

kampanaṃ vepanaṃ śītabhayaroṣajavādiṣu | strīaṇāṃ vilāse vivvoke visargo rañjane tathā

147

विनिगूहनमायासे सन्दष्टं क्रोधकर्मसु । समुद्‍गस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने

vinigūhanamāyāse sandaṣṭaṃ krodhakarmasu | samudgastvanukampāyāṃ cumbane cābhinandane

148

इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत । कुट्टनं खण्डनं छिन्नं चुक्कितं लेहनं समम्

ityoṣṭhakarmāṇyuktāni cibukasya nibodhata | kuṭṭanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ cukkitaṃ lehanaṃ samam

149

दष्टं च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते । कुट्टनं दन्तसङ्घर्षः संस्फोटः खण्डनं मुहुः

daṣṭaṃ ca dantakriyayā cibukaṃ tviha lakṣyate | kuṭṭanaṃ dantasaṅgharṣaḥ saṃsphoṭaḥ khaṇḍanaṃ muhuḥ

150

छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्कितं दूरविच्युतिः । लेहनं जिह्वया लेहः किञ्चित् श्लेषः समं भवेत्

chinnaṃ tu gāḍhasaṃśleṣaścukkitaṃ dūravicyutiḥ | lehanaṃ jihvayā lehaḥ kiñcit śleṣaḥ samaṃ bhavet

152

दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम् । भयशीतज्वरक्रोधग्रस्तानां कुट्टनं भवेत् ॥ १५१॥ जपाध्ययनसंलापभक्ष्ययोगे च खण्डनम् । छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मृते

dantairdaṣṭe'dhare daṣṭamityeṣāṃ viniyojanam | bhayaśītajvarakrodhagrastānāṃ kuṭṭanaṃ bhavet || 151|| japādhyayanasaṃlāpabhakṣyayoge ca khaṇḍanam | chinnaṃ vyādhau bhaye śīte vyāyāme rudite mṛte

153

जृम्भणे चुक्कितं कार्यं तथा लेह्ये च लेहनम् । समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु

jṛmbhaṇe cukkitaṃ kāryaṃ tathā lehye ca lehanam | samaṃ svabhāvabhāveṣu sandaṣṭaṃ krodhakarmasu

154

इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणाच्चिबुकक्रिया । विधुतं विनिवृत्तं च निर्भुग्नं भुग्नमेव च

iti dantoṣṭhajihvānāṃ karaṇāccibukakriyā | vidhutaṃ vinivṛttaṃ ca nirbhugnaṃ bhugnameva ca

155

विवृतं च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु । व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम्

vivṛtaṃ ca tathodvāhi karmāṇyatrāsyajāni tu | vyāvṛttaṃ vinivṛttaṃ syādvidhutaṃ tiryagāyatam

156

अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् । विश्लिष्टोष्ठं च विवृतमुद्वाह्युत्क्षिप्तमेव च

avāṅmukhatvaṃ nirbhugnaṃ vyābhugnaṃ kiñcidāyatam | viśliṣṭoṣṭhaṃ ca vivṛtamudvāhyutkṣiptameva ca

157

विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याक्रोधकृतेन च । अवज्ञाविवृतादौ च स्त्रीणा कार्या प्रयोक्तृभिः

vinivṛttamasūyāyāmīrṣyākrodhakṛtena ca | avajñāvivṛtādau ca strīṇā kāryā prayoktṛbhiḥ

158

विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु । निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु

vidhutaṃ vāraṇe caiva naivamityevamādiṣu | nirbhugnaṃ cāpi vijñeyaṃ gambhīrālokanādiṣu

159

भुग्नं लजान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावजम् । निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु नये च विनिमन्त्रणे

bhugnaṃ lajānvite yojyaṃ yatīnāṃ tu svabhāvajam | nirvedautsukyacintāsu naye ca vinimantraṇe

160

विवृत्तं चापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु । स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे

vivṛttaṃ cāpi vijñeyaṃ hāsyaśokabhayādiṣu | strīṇāmudvāhi līlāyāṃ garve gacchatyanādare

161

एव नामेति कार्यं च कोपवाक्ये विचक्षणैः । समं साच्यनुवृत्तादि यच्च दृष्टिविकल्पितम्

eva nāmeti kāryaṃ ca kopavākye vicakṣaṇaiḥ | samaṃ sācyanuvṛttādi yacca dṛṣṭivikalpitam

162

तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण कार्यं तदनुगं मुखम् । अथातो मुखरागस्तु चतुर्धा परिकीर्तितः

tajjñaistenānusāreṇa kāryaṃ tadanugaṃ mukham | athāto mukharāgastu caturdhā parikīrtitaḥ

163

स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामोऽर्थसंश्रयः । स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः

svābhāvikaḥ prasannaśca raktaḥ śyāmo'rthasaṃśrayaḥ | svābhāvikastu kartavyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

164

मध्यस्थादिषु भावेषु मुखरागः प्रयोक्तृभिः । प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यशृङ्गारयोस्तथा

madhyasthādiṣu bhāveṣu mukharāgaḥ prayoktṛbhiḥ | prasannastvadbhute kāryo hāsyaśṛṅgārayostathā

1655

वीररौद्रमदाद्येषु रक्तः स्यात् करुणे तथा । भयानके सबीभत्से श्यामं सञ्जायते मुखम्

vīraraudramadādyeṣu raktaḥ syāt karuṇe tathā | bhayānake sabībhatse śyāmaṃ sañjāyate mukham

166

एवं भावरसार्थेषु मुखरागं प्रयोजयेत् । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तः कृतोऽप्यभिनयः शुभः

evaṃ bhāvarasārtheṣu mukharāgaṃ prayojayet | śākhāṅgopāṅgasaṃyuktaḥ kṛto'pyabhinayaḥ śubhaḥ

167

मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत् । शरीराभिनयोऽल्पोऽपि मुखरागसम्न्वितः

mukharāgavihīnastu naiva śobhānvito bhavet | śarīrābhinayo'lpo'pi mukharāgasamnvitaḥ

168

द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः । नयनाभिनयोऽपि स्यान्नानाभावरसास्फुटः

dviguṇāṃ labhate śobhāṃ rātrāviva niśākaraḥ | nayanābhinayo'pi syānnānābhāvarasāsphuṭaḥ

169

मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम् । यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभूदृष्टिसंयुतम्

mukharāgānvito yasmānnāṭyamatra pratiṣṭhitam | yathā netraṃ prasarpeta mukhabhūdṛṣṭisaṃyutam

170

तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत् । इत्येवं मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः

tathā bhāvarasopetaṃ mukharāgaṃ prayojayet | ityevaṃ mukharāgastu prokto bhāvarasāśrayaḥ

171

अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः ! । समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुञ्चिताञ्चिता

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi grīvākarmāṇi vai dvijāḥ ! | samā natonnatā tryasrā recitā kuñcitāñcitā

172

वलिता च निवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः । समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभाजपकर्मसु

valitā ca nivṛttā ca grīvā navavidhārthataḥ | samā svābhāvikī dhyānasvabhājapakarmasu

173

नता नतास्यालङ्कारबन्धे कण्ठावलम्बने , उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वनिवेशने

natā natāsyālaṅkārabandhe kaṇṭhāvalambane , unnatābhyunnatamukhī grīvā cordhvaniveśane

174

त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया स्कन्धभारेऽति दुःखिते । रेचिता विधुतभ्रान्ता हावे मथनृत्तयोः

tryasrā pārśvagatā jñeyā skandhabhāre'ti duḥkhite | recitā vidhutabhrāntā hāve mathanṛttayoḥ

175

कुञ्चिताकुञ्चिते मूर्ध्नि धारिते गलरक्षणे । अञ्चितापसृतोद्बन्धकेशकर्षोर्ध्वदर्शने

kuñcitākuñcite mūrdhni dhārite galarakṣaṇe | añcitāpasṛtodbandhakeśakarṣordhvadarśane

176

पार्श्वोन्मुखी स्याद्वलिता ग्रीवाभेदैश्च वीक्षणे । निवृताभिमुखीभूता स्वस्थानाभिमुखादिषु

pārśvonmukhī syādvalitā grīvābhedaiśca vīkṣaṇe | nivṛtābhimukhībhūtā svasthānābhimukhādiṣu

177

इत्यादि लोकभावार्था ग्रीवाभङ्गैरनेकधा । ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरः कर्मानुगानि हि

ityādi lokabhāvārthā grīvābhaṅgairanekadhā | grīvākarmāṇi sarvāṇi śiraḥ karmānugāni hi

179

शिरसः कर्मणः कर्म ग्रीवायाः सम्प्रवर्तते । इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम् । अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत

śirasaḥ karmaṇaḥ karma grīvāyāḥ sampravartate | ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ śīrṣopāṅgasamāśrayam | aṅgakarmāṇi śeṣāṇi gadato me nibodhata

अध्यायः ९

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ नवमोऽध्यायः

एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् । कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम्

evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam | karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam

हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः

hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ | lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ

हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु

hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu

पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च

patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ | ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca

मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः

muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ | sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ

मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः । काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ

mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ | kāṅgulako'lapadmaśca caturo bhramarastatha

हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा । ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः

haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā | ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ

असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata | añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā

खटकावर्धमानश्च ह्युत्सङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च

khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṅgo niṣadhastathā | dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca

गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च । एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश

gajadanto'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca | ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa

नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत । चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ

nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata | caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau

स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ । आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ

svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau | āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau

उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च

uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau | nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca

सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च । पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा

samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca | pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā

ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च । ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा

jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca | ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā

उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ

uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau | muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau

अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया

alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā | saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato'bhihitā mayā

यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः

yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata | prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi | kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ

एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः

eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca | garve'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ

एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः

eṣo'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca | saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि । विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम्

svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi | viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च

svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam | saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca

अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः । वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः

asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ | vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ

उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् । पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत्

utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam | pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet

परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च । पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत्

parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca | punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet

एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः

evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ | patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ

दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम्

daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam

पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet | tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च । उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च

āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca | unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca

मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च । उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम्

maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso'tha sanniveśaśca | uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam

अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात्

asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām | laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt

अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च

aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane | vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane

परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने

parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane | tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane

तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ । परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने

tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau | parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane

उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने

uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau | vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane

अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः । पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः

abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ | pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ

सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः

sammukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane | parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ

त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः

tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ

पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव । ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च

pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva | ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca

पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् । भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन

patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam | bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena

संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः । रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु

saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ | rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu

यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् । सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते

yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat | so'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate

एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि । निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च

etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni | nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca

रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण

raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām | kartavyo nārīṇāmabhinayayogo'rdhacandreṇa

आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे

ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā | śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle'ṅgulayaḥ kare

एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् । आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसन्ज्ञकाः कार्याः

etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram | āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasanjñakāḥ kāryāḥ

एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्ग्रहोत्कर्षौ । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम्

etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṅgrahotkarṣau | sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam

कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च । अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव

kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva samprayogaṃ ca | aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva

प्राद्क्षिण्य< परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव । यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात्

prādkṣiṇya< parimaṇḍalaṃ ca kuryān mahājanaṃ caiva | yacca mahītalaracitaṃ dravyaṃ taccābhineyaṃ syāt

आह्वाने च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचने च । स्वेदस्या चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष

āhvāne ca nivāraṇanirmāṇe cāpyanekavacane ca | svedasyā cāpanayane gandhāghrāṇe śubhaḥ śubhe caiṣa

त्रिपताकहस्तजानि तु पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि । तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि

tripatākahastajāni tu pūrvaṃ yānyabhihitāni karmāṇi | tāni tvarālayogāt strībhiḥ samyak prayojyāni

अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गुलिर्भवेत् । शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत

arālasya yadā vakrā'nāmikātvaṅgulirbhavet | śukatuṇḍastu sa karaḥ karma cāsya nibodhata

एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्ये । आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम्

etena tvabhineyaṃ nāhaṃ na tvaṃ na kṛtyamiti cārye | āvāhane visarge dhigiti vacane ca sāvajñam

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येग्रसंस्थिताः । तासामुपरि चाङ्गुष्ठः सः मुष्टिरिति सन्ज्ञितः

aṅgulyo yasya hastasya talamadhyegrasaṃsthitāḥ | tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ saḥ muṣṭiriti sanjñitaḥ

एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा । संवाहनेऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा

eṣa prahāre vyāyāme nirgame pīḍane tathā | saṃvāhane'siyaṣṭīnāṃ kuntadaṇḍagrahe tathā

अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

asyaiva tu yadā muṣṭerūrdhvoṅguṣṭhaḥ prayujyate | hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव । अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणं चैव

raśmikuśāṅkuśadhanuṣāṃ tomaraśaktipramokṣaṇe caiva | adharoṣṭhapādarañjanamalakasyotkṣepaṇaṃ caiva

अस्यैव शिखराख्यस्य ह्यङ्गुष्ठकनिपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः

asyaiva śikharākhyasya hyaṅguṣṭhakanipīḍitā | yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ

असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रबाणानि । शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं सत्यं च पथ्यं च

asicāpacakratomarakuntagadāśaktivajrabāṇāni | śastrāṇyabhineyāni tu kāryaṃ satyaṃ ca pathyaṃ ca

उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी । अस्यैव तु कपित्थस्य तदासो खटकामुखः

utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī | asyaiva tu kapitthasya tadāso khaṭakāmukhaḥ

होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकञ्च । आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव

hotraṃ havyaṃ chatraṃ pragrahaparikarṣaṇaṃ vyajanakañca | ādarśadhāraṇaṃ khaṇḍanaṃ tathā peṣaṇaṃ caiva

आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसङ्ग्रहं चैव । स्रग्दामपुष्पमाला वस्त्रान्तालम्बनं चैव

āyatadaṇḍagrahaṇaṃ muktāprālambasaṅgrahaṃ caiva | sragdāmapuṣpamālā vastrāntālambanaṃ caiva

मन्मथशरावकर्ष्णपुष्पवचयप्रतोदकार्याणि । अङ्कुशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च

manmathaśarāvakarṣṇapuṣpavacayapratodakāryāṇi | aṅkuśarajvākarṣaṇastrīdarśanameva kāryaṃ ca

खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता । हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

khaṭakākhye yadā haste tarjanī samprasāritā | hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः ॥ ऊर्ध्वनतलोलकम्पितविजृम्भितोद्वाहितचलायाः

asya vividhān yogān vakṣyāmi samāsataḥ pradeśinyāḥ || ūrdhvanatalolakampitavijṛmbhitodvāhitacalāyāḥ

चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव । कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च

cakraṃ taḍitpatākāmañjaryaḥ karṇacūlikāścaiva | kuṭilagatayaśca sarve nirdeśyāḥ sādhuvādāśca

बालोरगबल्यवधूपदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च । परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया

bāloragabalyavadhūpadīpavallīlatāśikhaṇḍāśca | paripatanavakramaṇḍalamabhineyānyūrdhvalolitayā

वदनाम्यासे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या । भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकदण्डयष्टिषु च । विनताः च पुनः कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन

vadanāmyāse kuñcitavijṛmbhitā vākyarūpaṇe kāryā | bhūyaścordhvaviracitā tārāghoṇaikadaṇḍayaṣṭiṣu ca | vinatāḥ ca punaḥ kāryā daṃṣṭriṣu ca tathāsyayogena

पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य । प्रणतोन्ती च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च

punarapi maṇḍalagatayā sarvagrahaṇaṃ tathaiva lokasya | praṇatontī ca kārye hyādye dīrghe ca divase ca

[श्रवणाभ्यासे वक्रा विजृम्भणा वाक्यरूपणावसरे ॥] मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना

[śravaṇābhyāse vakrā vijṛmbhaṇā vākyarūpaṇāvasare ||] meti vadeti ca yojyā prasāritotkampitottānā

कार्या प्रकम्पित रोवदर्शन स्वेदरूपणे चैव । कुन्तलकुण्डलाङ्गदगण्डाश्रयेऽभिनय

kāryā prakampita rovadarśana svedarūpaṇe caiva | kuntalakuṇḍalāṅgadagaṇḍāśraye'bhinaya

गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुदर्शने तथैव च क्रोधे । कोऽसाविति निर्देशेऽथ कर्णकण्डुनयने चैव

garve'hamiti lalāṭe ripudarśane tathaiva ca krodhe | ko'sāviti nirdeśe'tha karṇakaṇḍunayane caiva

संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च । कलहे स्वस्तिकयुपतां परस्परोत्पीडिता बन्धे

saṃyuktā saṃyoge kāryā viśleṣitā viyoge ca | kalahe svastikayupatāṃ parasparotpīḍitā bandhe

द्वाभ्यां तु वात्मपार्श्वे दक्षिणतो निननिशावसानानि । अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत

dvābhyāṃ tu vātmapārśve dakṣiṇato ninaniśāvasānāni | abhimukhaparāṅmukhābhyāṃ viśliṣṭābhyāṃ prayuñjīta

पुनरपि च भ्रमिताग्ररूपा शिलावर्तयन्त्रशैलेषु । परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम्

punarapi ca bhramitāgrarūpā śilāvartayantraśaileṣu | pariveṣaṇe tathaiva hi kāryā cādhomukhī nityam

श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कर्या । शकस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या

śliṣṭā lalāṭapaṭṭeṣvadhomukhī śambhurūpaṇe karyā | śakasyāpyuttānā tajjñaistiryaksthitā kāryā

द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् । श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया

dvābhyāṃ sandarśayennityaṃ sampūrṇa candramaṇḍalam | śliṣṭā lalāṭe śakrasya kāryā hyuttānasaṃśrayā

परिमण्डलं भ्रमिततया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य । हरनयने च ललाटे शक्रस्यऽप्युगुत्ताना

parimaṇḍalaṃ bhramitatayā maṇḍalamādarśayecca candrasya | haranayane ca lalāṭe śakrasya'pyuguttānā

यस्याङ्गुल्यस्तु वितताः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः । ऊर्ध्वा ह्यसङ्गताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः

yasyāṅgulyastu vitatāḥ sahāṅguṣṭhena kuñcitāḥ | ūrdhvā hyasaṅgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ

बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणे कुचदर्शनश्च नारीणाम् । ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु

bilvakapitthaphalānāṃ grahaṇe kucadarśanaśca nārīṇām | grahaṇe hyāmiṣalābhe bhavanti tāḥ kuñcitāgrāstu

बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं च निर्देश्यम् । देवार्चनबलिहरणे समुद्गके साग्रपिण्डदाने च । कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन

bahujātibījapūrakamāmiṣakhaṇḍaṃ ca nirdeśyam | devārcanabaliharaṇe samudgake sāgrapiṇḍadāne ca | kāryaḥ puṣpaprakaraśca padmakośena hastena

मणिबन्धनविश्लिष्टाभ्यां प्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम् । कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाविनयः

maṇibandhanaviśliṣṭābhyāṃ praviralacalitāṅgulikarābhyām | kāryo vivartitābhyāṃ vikasitakamalotpalāvinayaḥ

अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य च । तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिराः करः

aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya ca | tathā nimnatalaścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ

एषः सलिलप्रदाने भुजगतौ तोयसेचने चैव । आस्फोटने च योज्यः करिकुम्भास्फालनाद्येषु

eṣaḥ salilapradāne bhujagatau toyasecane caiva | āsphoṭane ca yojyaḥ karikumbhāsphālanādyeṣu

अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां समागमः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेत् मृगशीर्षकः

adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ samāgamaḥ | kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhvo sa bhavet mṛgaśīrṣakaḥ

इह साम्प्रतमस्त्यद्य शक्तेश्चोल्लासनेऽक्षपाते च । स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत्

iha sāmpratamastyadya śakteścollāsane'kṣapāte ca | svedāpamārjaneṣu ca kuṭṭamite pracalitastu bhavet

त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्याङ्गुष्ठका यदा । काङ्गुलोऽनामिका वक्रा यदाश्चोर्ध्वा कनीयसी

tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyāṅguṣṭhakā yadā | kāṅgulo'nāmikā vakrā yadāścordhvā kanīyasī

एतेन तरुणफलानि नानाविधानि च लघूनि । कार्यानि रोषजानि स्त्रीवचान्यङ्गुलिक्षेपैः

etena taruṇaphalāni nānāvidhāni ca laghūni | kāryāni roṣajāni strīvacānyaṅgulikṣepaiḥ

मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् । ग्राह्यं मरालपदमिति तज्ज्ञैरेव प्रयोगेषु

marakatavaidūryādeḥ pradarśanaṃ sumanasāṃ ca kartavyam | grāhyaṃ marālapadamiti tajjñaireva prayogeṣu

आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः

āvartitāḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi | pārśvāgatavikīrṇāśca sa bhavedalapallavaḥ

प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु । पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः

pratiṣedhakṛte yojyaḥ kasya tvannāsti śūnyavacaneṣu | punarātmopanyāsaḥ strīṇāmetena kartavyaḥ

तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी । तासां मध्ये स्थितोङ्गुष्ठः स करश्चतुरस्मृतः

tisraḥ prasāritā yatra tathā cordhvā kanīyasī | tāsāṃ madhye sthitoṅguṣṭhaḥ sa karaścaturasmṛtaḥ

नयविनयनियमसुनितुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु । वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः

nayavinayaniyamasunituṇabālāturasatyakaitavārtheṣu | vākye yukte pathye satye praśame ca viniyojyaḥ

एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन । विकृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव

ekena dvābhyāṃ vā kiñcinmaṇḍalakṛtena hastena | vikṛtavicāritacaritaṃ vitarkitaṃ lajjitaṃ caiva

नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः । संयुतकरणेनैव तु चरेणैतानि कुर्वीत

nayanaupamyaṃ padmadalarūpaṇaṃ hariṇakarṇanirdeśaḥ | saṃyutakaraṇenaiva tu careṇaitāni kurvīta

लीला रती रुचि च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिं च । सञ्ज्ञामात्रं प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम्

līlā ratī ruci ca smṛtibuddhivibhāvanāḥ kṣamāṃ puṣṭiṃ ca | sañjñāmātraṃ praṇayaṃ vicāraṇaṃ saṅgataṃ śaucam

चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् । प्रश्नं वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं स्तोकम्

cāturyaṃ mādhuryaṃ dākṣiṇyaṃ mārdavaṃ sukhaṃ śīlam | praśnaṃ vārtāyuktiṃ veṣaṃ mṛduśādvalaṃ stokam

विभवाविभौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहान् दारान् । नानावर्णाश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत

vibhavāvibhau surataṃ guṇāguṇau yauvanaṃ gṛhān dārān | nānāvarṇāśca tathā catureṇaivaṃ prayuñjīta

100

सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन । परिमुदितेन तु नीलं वर्णाश्चतुरेण हस्तेन

sitamūrdhvena tu kuryāt raktaṃ pītaṃ ca maṇḍalakṛtena | parimuditena tu nīlaṃ varṇāścatureṇa hastena

101

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ भ्रमरे करे

madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī | ūrdhvamanye prakīrṇe ca dvyaṅgulyau bhramare kare

102

पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम् । पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपुरश्च

padmotpalakumudānāmanyeṣāṃ caiva dīrghavṛntānām | puṣpāṇāṃ grahaṇavidhiḥ kartavyaḥ karṇapuraśca

103

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । बालालापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा

vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu | bālālāpe ca śīghre ca tāle viśvāsane tathā

104

तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः । भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते

tarjanīmadhyamāṅguṣṭhāstretāgnisthā nirantarāḥ | bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣe dve samprasārite

105

श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगेषु । कार्योऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्यन्दिताग्रेण

ślakṣṇālpaśithilalāghavanissārārthe mṛdutvayogeṣu | kāryo'bhinayaviśeṣaḥ kiñcitprasyanditāgreṇa

106

समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी । अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः

samāḥ prasāritāstisrastathā cordhvā kanīyasī | aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva haṃsapakṣa iti smṛtaḥ

107

एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव । कार्यः प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम्

eṣa ca nivāpasalile dātavye gaṇḍasaṃśraye caiva | kāryaḥ pratigrahācamanabhojanārtheṣu viprāṇām

108

आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने रोमहर्षणे चैव । स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्यः संवाहने चैव

āliṅgane mahāstambhadarśane romaharṣaṇe caiva | sparśe'nulepanārthe yojyaḥ saṃvāhane caiva

109

पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः । कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव

punareva ca nārīṇāṃ stanāntarasthena vibhramaviśeṣāḥ | kāryā yathārasaṃ syurduḥkhe hanudhāraṇe caiva

110

तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्व ह्यरालस्य यथा भवेत् । आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इति स्मृतः

tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśastva hyarālasya yathā bhavet | ābhugnatalamadhyasthaḥ sa sandaṃśa iti smṛtaḥ

111

सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ह्यग्रजो मुखजस्तथा । तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृंहितः

sandaṃśastrividho jñeya hyagrajo mukhajastathā | tathā pārśvagataścaiva rasabhāvopabṛṃhitaḥ

112

पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् । शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः

puṣpāpacayagrathane grahaṇe tṛṇaparṇakeśasūtrāṇām | śalyāvayavagrahaṇāpakarṣaṇe cāgrasandaṃśaḥ

113

वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैअव । धिगिति च वचनं रोषे मुखसन्दंशस्य कर्माणि

vṛntāt puṣpoddharaṇaṃ vartiśalākādipūraṇaṃ caiava | dhigiti ca vacanaṃ roṣe mukhasandaṃśasya karmāṇi

114

यज्ञोपवीतधारणवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु । योगे ध्याने स्तोके संयुक्तकरणस्तु कर्तव्यः

yajñopavītadhāraṇavedhanaguṇasūkṣmabāṇalakṣyeṣu | yoge dhyāne stoke saṃyuktakaraṇastu kartavyaḥ

115

पेशलकुत्सासूयादोषवचने च वामहस्तेन । किञ्चिद् विवर्तितकराग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः

peśalakutsāsūyādoṣavacane ca vāmahastena | kiñcid vivartitakarāgraḥ prayujyate pārśvasandaṃśaḥ

116

आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्तप्रवालरचने च । निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभिः

ālekhyanetrarañjanavitarkavantapravālaracane ca | niṣpīḍanaṃ tathālaktakasya kārya ca nārībhiḥ

117

समागताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः

samāgatāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi | ūrdhvā haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ

118

देवार्च्चनबलिकरणे पद्मोत्पलकुमुदरूपणे चैव । विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीर्णश्च

devārccanabalikaraṇe padmotpalakumudarūpaṇe caiva | viṭacumbane ca kāryo vikutsite viprakīrṇaśca

119

भोजनहिरण्यगणनामुखसङ्कोचप्रदानशीघ्रेषु । मुकुलितकुसुमेषु च तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः

bhojanahiraṇyagaṇanāmukhasaṅkocapradānaśīghreṣu | mukulitakusumeṣu ca tathā tajjñaireṣa prayoktavyaḥ

120

पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा । ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केशचौर्यग्रहादिषु

padmakośasya hastasya hyaṅgulyaḥ kuñcitā yadā | ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaḥ keśacauryagrahādiṣu

121

शिरः कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे । संहव्याघ्रेष्वभिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा

śiraḥ kaṇḍūyane caiva kuṣṭhavyādhinirūpaṇe | saṃhavyāghreṣvabhinayaḥ prastaragrahaṇe tathā

122

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूलकरेऽङ्गुली

madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī | śeṣe talasthe kartavye tāmracūlakare'ṅgulī

123

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । ताले विश्वसने चैव शीघ्रार्थे सन्ज्ञितेषु च

vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu | tāle viśvasane caiva śīghrārthe sanjñiteṣu ca

124

तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा । एश एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे

tathā kalāsu kāṣṭhāsu nimeṣe tu kṣaṇe tathā | eśa eva karaḥ kāryo bālālāpanimantraṇe

125

अथवा अङ्गुल्यः संहिता वक्रा उपर्युङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनीष्ठाच ताम्रचूडः करः स्मृतः

athavā aṅgulyaḥ saṃhitā vakrā uparyuṅguṣṭhapīḍitāḥ | prasāritā kanīṣṭhāca tāmracūḍaḥ karaḥ smṛtaḥ

126

शतं सहस्रं लक्षं च करेणैकेन योजयेत् । क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca kareṇaikena yojayet | kṣipramuktāṅgulībhistu sphuliṅgān vipruṣastathā

127

असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । अतश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत

asaṃyutāḥ karā hyete mayā proktā dvijottamāḥ | ataśca saṃyutān hastān gadato me nibodhata

128

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः । देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने

patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣādañjaliḥ smṛtaḥ | devatānāṃ gurūṇāṃ ca mitrāṇāṃ cābhivādane

129

स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा । देवतानां शिरःस्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः । वक्षस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां त्वनियतो भवेत्

sthānānyasya punastrīṇi vakṣo vaktraṃ śirastathā | devatānāṃ śiraḥsthastu gurūṇāmāsyasaṃsthitaḥ | vakṣasthaścaiva mitrāṇāṃ strīṇāṃ tvaniyato bhavet

130

उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात् । हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत

ubhābhyāmapi hastābhyāmanyo'nyaṃ pārśvasaṅgrahāt | hastaḥ kapotako nāma karma cāsya nibodhata

131

एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे । शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः

eṣa vinayābhyupagame praṇāmakaraṇe gurośca sambhāṣe | śīte bhaye ca kāryo vakṣaḥsthaḥ kampitaḥ strībhiḥ

132

अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु । एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे

ayamevāṅguliparighṛṣyamāṇamuktastu khinnavākyeṣu | etāvaditi ca kāryo nedānīṃ kṛtyamiti cārthe

133

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः । स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते

aṅgulyo yasya hastasya hyanyonyāntaranissṛtāḥ | sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karma ca vakṣyate

134

एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितविजृम्भणे बृहद्देहे । हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणेऽर्थतत्त्वज्ञैः

eṣa madanāṅgamarde suptotthitavijṛmbhaṇe bṛhaddehe | hanudhāraṇe ca yojyaḥ śaṅkhagrahaṇe'rthatattvajñaiḥ

135

मणिबन्धविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ । उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः

maṇibandhavinyastāvarālau strīprayojitau | uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ

136

स्वस्तिकविच्युइतिकरणाद् दिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च । ऋतवो मही तथौघं विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात्

svastikavicyuitikaraṇād diśo ghanāḥ khaṃ vanaṃ samudrāśca | ṛtavo mahī tathaughaṃ vistīrṇaṃ cābhineyaṃ syāt

137

खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । शृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः प्रणामकरणे तथा

khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ | śṛṅgārārtheṣu yoktavyaḥ praṇāmakaraṇe tathā

138

अन्ये - कुमुदीतालवृन्तेषु कर्तव्यश्छत्रधरणे । इति

anye - kumudītālavṛnteṣu kartavyaśchatradharaṇe | iti

139

अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ । उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः

arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau | utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe karaḥ

140

सनिष्पेषकृते चैव रोमामर्षकृतेऽपि च । निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत्

saniṣpeṣakṛte caiva romāmarṣakṛte'pi ca | niṣpīḍitaḥ punaścaiva strīṇāmīrṣyākṛte bhavet

141

मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिचेष्टयेत् । स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधौ नाम नामतः

mukulaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaḥ pariceṣṭayet | sa mantavyastadā hasto niṣadhau nāma nāmataḥ

142

सङ्ग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च । सङ्क्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

saṅgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacanaṃ ca | saṅkṣepaḥ saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

143

शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः । निषधो नाम विज्ञेयः स भयार्ते विधीयते

śikharastu yadā hasto mṛgaśīrṣeṇa pīḍitaḥ | niṣadho nāma vijñeyaḥ sa bhayārte vidhīyate

144

गृहीत्वा वामहस्तेन कर्पुराभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणं चापि वामस्य कर्पुराभ्यन्तरे न्यसेत्

gṛhītvā vāmahastena karpurābhyantare bhujam | dakṣiṇaṃ cāpi vāmasya karpurābhyantare nyaset

145

स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ् मुष्टीकृतो भवेत् । इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत

sa cāpi dakṣiṇo hastaḥ samyaṅ muṣṭīkṛto bhavet | ityeṣa niṣadho hastaḥ karma cāsya nibodhata

146

एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः । अभिमानावष्टम्भः स्तम्भस्थैर्यादय कार्याः

etena dhairyamadagarvasauṣṭhavautsukyavikramāṭopāḥ | abhimānāvaṣṭambhaḥ stambhasthairyādaya kāryāḥ

147

ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्योऽभिघट्टने

jñeyo vai niṣadho nāma haṃsapakṣau parāṅgamukhau | jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo'bhighaṭṭane

148

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ । यदा भवेतां करणे स दोल इति सन्ज्ञितः

aṃsau praśithilau muktau patākau tu pralambitau | yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti sanjñitaḥ

149

सम्भ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चाऽवेगे । व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते च कार्योऽभिनयोगः

sambhramaviṣādamūrcchitamadābhighāte tathaiva cā'vege | vyādhiplute ca śastrakṣate ca kāryo'bhinayogaḥ

150

यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः

yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ | dvitīyaḥ pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tu puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ

151

धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि । ग्राह्याण्युपनेयानि च तोयानयनापनयने च

dhānyaphalapuṣpasadṛśānyanena nānāvidhāni yuktāni | grāhyāṇyupaneyāni ca toyānayanāpanayane ca

152

पताकौ तु यदा हस्तावूर्र्धाङ्गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः

patākau tu yadā hastāvūrrdhāṅguṣṭhāvadhomukhau | uparyupari vinyastau tadā sa makaraḥ karaḥ

153

सिंहव्यालद्विपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम् । ये चान्ये क्रव्यादा ह्यभिनेयास्तेऽर्थयोगेन

siṃhavyāladvipipradarśanaṃ nakramakaramatsyānām | ye cānye kravyādā hyabhineyāste'rthayogena

154

कूर्परांसोचितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

kūrparāṃsocitau hastau yadāstāṃ sarpaśīrṣakau | gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

155

एव च वधुवराणमुद्वाहे चातिभारयोगे च । स्तम्भग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव

eva ca vadhuvarāṇamudvāhe cātibhārayoge ca | stambhagrahaṇe ca tathā śailaśilotpāṭane caiva

156

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ । शनैरधोमुखाविद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau | śanairadhomukhāviddhau so'vahittha iti smṛtaḥ

157

दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च । उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः

daurbalye niḥśvasite gātrāṇāṃ darśane tanutve ca | utkaṇṭhite ca tajjñairabhinayayogastu kartavyaḥ

158

मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः । वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

mukulastu yadā hastaḥ kapitthapariveṣṭitaḥ | vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

159

सङ्ग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचं च । संक्षेपतस्तु संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

saṅgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacaṃ ca | saṃkṣepatastu saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

160

ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षो पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने

jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣo parāṅgamukhau | jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo vighāṭane

161

उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुताः संयुताश्च संक्षेपात् । अभिनयकरास्तु ये त्विह तेऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः

uktā hyete dvividhā hyasaṃyutāḥ saṃyutāśca saṃkṣepāt | abhinayakarāstu ye tviha te'nyatrāpyarthataḥ sādhyāḥ

162

आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः । स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः

ākṛtyā ceṣṭayā cihnairjātyā vijñāya tatpunaḥ | svayaṃ vitarkya kartavyaṃ hastābhinayanaṃ budhaiḥ

163

नास्ति कश्चिदहस्तस्तु नाट्येऽर्थोऽभिनयं प्रति । यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोषितम्

nāsti kaścidahastastu nāṭye'rtho'bhinayaṃ prati | yasya yad dṛśyate rūpaṃ bahuśastanmayoṣitam

164

अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह । छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः

anye cāpyarthasaṃyuktā laukikā ye karāstviha | chandataste niyoktavyā rasabhāvaviceṣṭitaiḥ

165

देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च । हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्याः नृणां स्त्रीणां विशेषतः

deśaṃ kālaṃ prayogaṃ cāpyarthayuktimavekṣya ca | hastā hyete prayoktavyāḥ nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

166

सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि । तान्यहं सम्प्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु

sarveṣāmeva hastānāṃ yāni karmāṇi santi hi | tānyahaṃ sampravakṣyāmi rasabhāvakṛtāni tu

167

उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम् । परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च

utkarṣaṇaṃ vikarṣaṇaṃ tathā caivāpakarṣaṇam | parigraho nigrahaścāhvānaṃ nodanameva ca

168

संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा । विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा

saṃśleṣaśca viyogaśca rakṣaṇaṃ mokṣaṇaṃ tathā | vikṣepadhūnane caiva visargastarjanaṃ tathā

169

छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा । ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान् प्रति

chedanaṃ bhedanaṃ caiva sphoṭanaṃ moṭanaṃ tathā | tāḍanaṃ ceti vijñeyaṃ tajjñaiḥ karma karān prati

170

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca | hastapracārastrividho nāṭyatattvasamāśrayaḥ

171

सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधिः नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्जिअता बुधैः

sarve hastapracārāśca prayogeṣu yathāvidhiḥ netrabhrūmukharāgaiśca kartavyā vyañjiatā budhaiḥ

172

करणं कर्म स्थानं प्रचायुक्तिं क्रियां च सम्प्रेक्ष्य । हस्ताभिनयतज्ज्ञैः कार्यो लोकोपचारेण

karaṇaṃ karma sthānaṃ pracāyuktiṃ kriyāṃ ca samprekṣya | hastābhinayatajjñaiḥ kāryo lokopacāreṇa

173

उत्तामानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । वक्षःस्थाश्चैव मध्यानामधमामधोगता

uttāmānāṃ karāḥ kāryā lalāṭakṣetracāriṇaḥ | vakṣaḥsthāścaiva madhyānāmadhamāmadhogatā

174

ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये मध्यविचारिणः । अधमेषु प्रकीर्णाश्च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः

jyeṣṭhe svalpapracārāḥ syurmadhye madhyavicāriṇaḥ | adhameṣu prakīrṇāśca hastāḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

175

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः । लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः

lakṣaṇavyañjitā hastāḥ kāryāstūttamamadhyamaiḥ | lokakriyāsvabhāvena nīcairapyarthasaṃśrayāḥ

176

अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च । विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा

athavānyādṛśaṃ prāpya prayogaṃ kālameva ca | viparītāśrayā hastāḥ prayoktavyā budhairna vā

177

विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्साशोकपीडिते । ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे

viṣaṇṇe mūrcchite bhīte jugupsāśokapīḍite | glāne svapne vihaste ca niśceṣṭe tandrite jaḍe

178

व्याधिग्रस्ते जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते

vyādhigraste jarārte ca bhayārte śītaviplute | matte pramatte conmatte cintāyāṃ tapasi sthite

179

हिमवर्षहते बद्धे वरिणाप्लवसंश्रिते । स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा

himavarṣahate baddhe variṇāplavasaṃśrite | svapnāyite ca sambhrānte natasaṃsphoṭane tathā

180

न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य सङ्ग्रहः । तथा काकुविशेषश्च नानाभवरसान्वितः

na hastābhinayaḥ kāryaḥ kāryaḥ sattvasya saṅgrahaḥ | tathā kākuviśeṣaśca nānābhavarasānvitaḥ

181

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्तद् दृष्टिविलोकनैः । वाचकाभिनयं कुर्याद्विरामैर्थदर्शकैः

yatra vyagrāvubhau hastau tattad dṛṣṭivilokanaiḥ | vācakābhinayaṃ kuryādvirāmairthadarśakaiḥ

182

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca | pracārastrividho'ṅgānāṃ nāṭyanṛttasamāśrayaḥ

183

उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितोऽधोमुख एव च । पञ्च प्रकारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः

uttāno vartulastryaśraḥ sthito'dhomukha eva ca | pañca prakārā hastasya nāṭyanṛttasamāśrayāḥ

184

एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नाभिनयसंश्रिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्तसमाश्रयान्

evaṃ jñeyāḥ karā hyete nābhinayasaṃśritāḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hastān nṛttasamāśrayān

185

वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ । समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ

vakṣaso'ṣṭāṅgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau | samānakūrparāṃsau tu caturasrau prakīrtitau

186

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्तवत् । उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛtau tālavṛntavat | udvṛttāviti vijñeyāvathavā tālavṛntakau

187

चतुरस्त्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा । तिर्यक्स्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तालमुखाविति

caturastrasthitau hastau haṃsapakṣakṛtau tathā | tiryaksthitau cābhimukhau jñeyau tālamukhāviti

188

तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ । स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ

tāveva maṇibandhānte svastikākṛtisaṃsthitau | svastikāviti vikhyātau vicyutau viprakīrṇakau

189

अलपल्लवसंस्थानावुर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ । अरालखटकाख्यौ चाप्यरालखटकामुखौ

alapallavasaṃsthānāvurdhvāsyau padmakośakau | arālakhaṭakākhyau cāpyarālakhaṭakāmukhau

190

तथै मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ । ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमराल खटकाविति

tathai maṇibandhānte hyarālau vicyutāvubhau | jñeyau prayoktṛbhirnityamarāla khaṭakāviti

191

भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ । पराङ्गमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ

bhujāṃsakūrparāgraistu kuṭilāvartitau karau | parāṅgamukhatalāviddhau jñeyāvāviddhavakrakau

192

हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा । तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ

hastau tu sarpaśirasau madhyamāṅguṣṭhakau yadā | tiryakprasāritāsyau ca tadā sūcīmukhau smṛtau

193

सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां स्वस्तिकस्थितौ । मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा

sarpaśīrṣau yadā hastau bhavetāṃ svastikasthitau | madhyaprasāritāṅguṣṭhau jñeyau sūcīmukhau tadā

194

रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति सन्ज्ञितौ

recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣau drutabhramau | prasāritottānatalau recitāviti sanjñitau

195

चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः । विज्ञेयौ नृत्ततत्त्वज्ञैर्धरेचितसन्ज्ञकौ

caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ | vijñeyau nṛttatattvajñairdharecitasanjñakau

196

अञ्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ । किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तनवञ्चितौ

añcitau kūrparāṃsau tu tripatākau karau kṛtau | kiñcittiryaggatāvetau smṛtāvuttanavañcitau

अथ नवमोऽध्यायः (cont. 2)

197

मणिबन्धमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ

maṇibandhamuktau tu patākau pallavau smṛtau | bāhuśīrṣādviniṣkrāntau nitambāviti kīrtitau

198

केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ यदा । विज्ञेयो केशबन्धौ तु करवाचार्यसम्मतौ

keśadeśādviniṣkrāntau paripārśvotthitau yadā | vijñeyo keśabandhau tu karavācāryasammatau

199

तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च । लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति

tiryakprasāritau caiva pārśvasaṃsthau tathaiva ca | latākhyau ca karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati

200

समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्व विलोलितः । त्रिपताकोऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः

samunnato latāhastaḥ pārśvātpārśva vilolitaḥ | tripatāko'paraḥ karṇe karihastaḥ prakīrtitaḥ

201

कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ । पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau | pakṣavañcitakau hastau tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

202

तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ । अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ

tāveva tu parāvṛttau pakṣapradyotakau smṛtau | adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau

203

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛttaparivartitau | tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau

204

ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ

ūrdhvamaṇḍalinau hastāvūrdhvadeśavivartanāt | tāveva pārśvavinyastau pārśvamaṇḍalinau smṛtau

205

उद्वेष्टितौ भवेदेकौ द्वितीयश्चापवेष्टितः । भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ

udveṣṭitau bhavedekau dvitīyaścāpaveṣṭitaḥ | bhramitāvurasaḥ sthāne hyuromaṇḍalinau smṛtau

206

अलपल्लवकारालावुरोद्वभ्रमणक्रमात् । पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ

alapallavakārālāvurodvabhramaṇakramāt | pārśvāvartaśca vijñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau

207

हस्तौ तु मणीबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा । खटकाख्यौ तु तौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा

hastau tu maṇībandhānte kuñcitāvañcitau yadā | khaṭakākhyau tu tau syātāṃ muṣṭikasvastikau tadā

208

पद्मकोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । नलिनीपद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

padmakośau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau | nalinīpadmakośau tu tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

209

करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ । ऊर्ध्वप्रसरिताविद्धौ कर्तव्यावुल्बणाविति

karāvudveṣṭitāgrau tu pravidhāyālapallavau | ūrdhvaprasaritāviddhau kartavyāvulbaṇāviti

210

पल्लवौ च शिरोदेशे सम्प्राप्तौ ललितौ स्मृतौ । कर्पूरस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति

pallavau ca śirodeśe samprāptau lalitau smṛtau | karpūrasvastikagatau latākhyau valitāviti

211

करणे तु प्रयोक्तव्यो नृत्तहस्तो विशेषतः । तथार्थाभिनये चैव पताकायाः प्रयोक्तृभिः

karaṇe tu prayoktavyo nṛttahasto viśeṣataḥ | tathārthābhinaye caiva patākāyāḥ prayoktṛbhiḥ

212

सङ्करोऽपि भवेत्तेषां प्रयोगोऽर्थवशात्पुनः । प्राधान्येन पुनः सन्ज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह

saṅkaro'pi bhavetteṣāṃ prayogo'rthavaśātpunaḥ | prādhānyena punaḥ sanjñā nāṭye nṛtte kareṣviha

213

वियुताः संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः । अतः परं प्रवक्ष्यामि करान् करणसंश्रयान्

viyutāḥ saṃyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karān karaṇasaṃśrayān

214

सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः । विधातव्या प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम्

sarveṣāmeva hastānāṃ nāṭyahastanideśibhiḥ | vidhātavyā prayatnena karaṇaṃ tu caturvidham

215

अपवेष्टितमेकं स्यात् उद्वेष्टितमथापरम् । व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थं परिवर्तितम्

apaveṣṭitamekaṃ syāt udveṣṭitamathāparam | vyāvartitaṃ tṛtīyaṃ tu caturthaṃ parivartitam

216

आवेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यस्तर्जनाद्या यथाक्रमम् । अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते

āveṣṭyante yadaṅgulyastarjanādyā yathākramam | abhyantareṇa karaṇaṃ tadāveṣṭitamucyate

217

उद्वेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यः तर्जन्याद्या बहिर्मुखम् । क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते

udveṣṭyante yadaṅgulyaḥ tarjanyādyā bahirmukham | kramaśaḥ karaṇaṃ viprāstadudveṣṭitamucyate

218

आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्यङ्गुल्योऽभ्यन्तरेण तु । यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते

āvartyante kaniṣṭhādyā hyaṅgulyo'bhyantareṇa tu | yathā krameṇa karaṇaṃ tad vyāvartitamucyate

219

उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा । अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम्

udvartyante kaniṣṭhādyā bāhyataḥ kramaśo yadā | aṅgulyaḥ karaṇaṃ viprāstaduktaṃ parivartitam

220

नृत्तेऽभिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रये । मुखभ्रुनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत्

nṛtte'bhinayayoge vā pāṇibhirvartanāśraye | mukhabhrunetrayuktāni karaṇāni prayojayet

221

तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितोऽपविद्धस्तु । मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारि च

tiryaktathordhvasaṃstho hyadhomukhaścāñcito'paviddhastu | maṇḍalagatistathā svastikaśca pṛṣṭhānusāri ca

222

उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु । बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नित्यं नृत्तप्रयोक्तृभिः

udveṣṭitaḥ prasārita ityete vai smṛtāḥ prakārāstu | bāhvoriti karaṇagatā vijñeyā nityaṃ nṛttaprayoktṛbhiḥ

223

हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः । अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्श्वकर्माणि

hastānāṃ karaṇavidhirmayā samāsena nigadito viprāḥ | ata ūrdhvaṃ vyākhyāsye hṛdayodarapārśvakarmāṇi

224

आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् । उद्वाहितं समं चैव उरः पञ्चविधं स्मृतम्

ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakampitam | udvāhitaṃ samaṃ caiva uraḥ pañcavidhaṃ smṛtam

225

निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत

nimnamunnatapṛṣṭhaṃ ca vyābhugnāṃsaṃ ślathaṃ kvacit ābhugnaṃ taduro jñeyaṃ karma cāsya nibodhata

226

संभ्रमविषादमूर्च्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु । कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे लाजान्वितेऽर्थवशात्

saṃbhramaviṣādamūrcchāśokabhayavyādhihṛdayaśalyeṣu | kāryaṃ śītasparśe varṣe lājānvite'rthavaśāt

227

स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् । उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत

stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnāṃsaṃ samunnatam | uro nirbhugnametaddhi karma cāsya nibodhata

228

स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च । अहमिति च दर्पवचने गर्वोत्सेके तु कर्तव्यम्

stambhe mānagrahaṇe vismayadṛṣṭe ca satyavacane ca | ahamiti ca darpavacane garvotseke tu kartavyam

229

[दीर्घनिश्वसिते चैव जृम्भणे मोटने तथा । बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ]

[dīrghaniśvasite caiva jṛmbhaṇe moṭane tathā | bibboke ca punaḥ strīṇāṃ tadvijñeyaṃ prayoktṛbhiḥ ]

230

ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम् । प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः

ūrdhvotkṣepairuro yatra nirantarakṛtaiḥ kṛtam | prakampitaṃ tu vijñeyamuro nāṭyaprayoktṛbhiḥ

231

हसितरुदितादिसम्भ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु । नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु

hasitaruditādisambhramabhayaśramavyādhipīḍitārtheṣu | nānābhāvopagataṃ kāryamuro nāṭyayogeṣu

232

हसितरुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वसकाशयोश्चैव । हिक्कादुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन

hasitaruditeṣu kārye śrame bhaye śvasakāśayoścaiva | hikkāduḥkhe ca tathā nāṭyajñairarthayogena

234

उद्वाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । दीर्घोच्छ्वसनता लोके जृम्भनादिषु चेक्ष्यते॥ २३३॥सर्वैः ससौष्ठवैरञ्गैश्चतुरस्रकृतैः कृतम् । उरः समन्। तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम्

udvāhitamūrdhvagatamuro jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ | dīrghocchvasanatā loke jṛmbhanādiṣu cekṣyate|| 233||sarvaiḥ sasauṣṭhavairañgaiścaturasrakṛtaiḥ kṛtam | uraḥ saman| tu vijñeyaṃ svasthaṃ sauṣṭhavasaṃyutam

235

एतदुक्तं मय सम्यगरसस्तु विकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम्

etaduktaṃ maya samyagarasastu vikalpanam | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi pārśvayoriha lakṣaṇam

236

नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तितो । तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा

nataṃ samunnataṃ caiva prasāritavivartito | tathāpasṛtamevaṃ tu pārśvayoḥ karma pañcadhā

237

कटिर्भवेत्तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च । तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वनतं स्मृतम्

kaṭirbhavettu vyābhugnā pārśvamābhugnameva ca | tathaivāpasṛtāṃsaṃ ca kiñcitpārśvanataṃ smṛtam

238

तस्यैव चापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः । कटीपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरुतं भवेत्

tasyaiva cāparaṃ pārśvaṃ viparītaṃ tu yuktitaḥ | kaṭīpārśvabhujāṃsaiścābhyunnatairutaṃ bhavet

239

आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात् प्रसारितम् । परिवर्तात्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते

āyāmanādubhayataḥ pāśvayoḥ syāt prasāritam | parivartātrikasyāpi vivartitamiheṣyate

240

विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः । पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत

vivartitāpanayanād bhavedapasṛtaṃ punaḥ | pārśvalakṣaṇamityuktaṃ viniyogaṃ nibodhata

241

उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे । प्रसारितं प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम्

upasarpe nataṃ kāryamunnataṃ cāpasarpaṇe | prasāritaṃ praharṣādau parivṛtte vivartitam

242

विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् । एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत

vinivṛtte tvapasṛtaṃ pārśvamarthavaśādbhavet | etāni pārśvakarmāṇi jaṭharasya nibodhata

243

क्षामं खल्वं च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा । तनु क्षामं नतं खल्वं पूर्णमाध्मातमुच्यते

kṣāmaṃ khalvaṃ ca pūrṇaṃ ca samproktamudaraṃ tridhā | tanu kṣāmaṃ nataṃ khalvaṃ pūrṇamādhmātamucyate

244

क्षामं हास्येऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् । व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते

kṣāmaṃ hāsye'tha rudite niḥśvāse jṛmbhane bhavet | vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte khalvamiṣyate

245

पूर्णमुच्छ्वसिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु । इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म निबोधत

pūrṇamucchvasite sthūle vyādhitātyaśanādiṣu | ityetadudaraṃ proktaṃ kaṭyāḥ karma nibodhata

246

अन्ये तु क्षामं खल्वं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् । छिना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता चैव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा

anye tu kṣāmaṃ khalvaṃ samaṃ pūrṇamudaraṃ syāccaturvidham | chinā caiva nivṛttā ca recitā kampitā tathā | udvāhitā caiva kaṭī nāṭye nṛtte ca pañcadhā

247

कटी मध्यस्य वलनात्च्छिना सम्परिकीर्तिता । पराङ्ग्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता

kaṭī madhyasya valanātcchinā samparikīrtitā | parāṅgmukhasyābhimukhī nivṛttā syānnivartitā

248

सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी । तिर्यग्गतागता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता

sarvato bhramaṇāccāpi vijñeyā recitā kaṭī | tiryaggatāgatā kṣiptā kaṭī jñeyā prakampitā

249

नितम्बपार्श्वोद्वहनात् शनेइरुद्वाहिता कटी । कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत

nitambapārśvodvahanāt śaneirudvāhitā kaṭī | kaṭīkarma mayā proktaṃ viniyogaṃ nibodhata

250

छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु । निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु

chinnā vyāyāmasambhrāntavyāvṛttaprekṣaṇādiṣu | nivṛttā vartane caiva recitā bhramaṇādiṣu

251

कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता । स्थूलेषूद्वाहिओता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च

kubjavāmananīcānāṃ gatau kāryā prakampitā | sthūleṣūdvāhiotā yojyā strīṇāṃ līlāgateṣu ca

252

कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा । निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत्

kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā | nivartanaṃ ca pañcaitānyūrukarmāṇi kārayet

253

नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् । गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्र तद्वलनं स्मृतम्

namanonnamanātpārṣṇermuhuḥ syādūrukampanam | gacchedabhyantaraṃ jānu yatra tadvalanaṃ smṛtam

254

स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपविद्धक्रियात्मकम् । वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम्

stambhanaṃ cāpi vijñeyamapaviddhakriyātmakam | valitāviddhakaraṇādūrvorudvartanaṃ smṛtam

255

पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम् । गतिष्वधमपात्रणां भये चापि हि कम्पनम्

pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tattu nivartanam | gatiṣvadhamapātraṇāṃ bhaye cāpi hi kampanam

256

वलनं चैव हि कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे । साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेत्

valanaṃ caiva hi kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame | sādhvase ca viṣāde ca stambhanaṃ tu prayojayet

257

व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं बुधैः । निवर्तनं तु कर्तव्यं सम्भ्रादिपरिभ्रमे

vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ budhaiḥ | nivartanaṃ tu kartavyaṃ sambhrādiparibhrame

258

यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः । इत्यूर्व्रोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घायास्तु निबोधत

yathādarśanamanyacca lokād grāhyaṃ prayoktṛbhiḥ | ityūrvrorlakṣaṇaṃ proktaṃ jaṅghāyāstu nibodhata

259

आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि च । परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा

āvartitaṃ nataṃ kṣiptamudvāhitamathāpi ca | parivṛttaṃ tathā caiva jaṅghākarmāṇi pañcadhā

260

वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणश्चापि वामतः । पादो यत्र व्रजेद्विप्राः तदावर्तितमुच्यते

vāmo dakṣiṇapārśvena dakṣiṇaścāpi vāmataḥ | pādo yatra vrajedviprāḥ tadāvartitamucyate

261

जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् । जानुनः कुञ्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते

jaṅghāsvastikayogena kramādāvartitaṃ nayet | jānunaḥ kuñcanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ | vikṣepāccaiva jaṅghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate

262

[नतं स्याज्जानुनमनात् क्षिप्तं विक्षेपणाद् बहि] । उद्वाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमूद्वाहनादपि । प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते

[nataṃ syājjānunamanāt kṣiptaṃ vikṣepaṇād bahi] | udvāhitaṃ ca vijñeyamūrdhvamūdvāhanādapi | pratīpanayanaṃ yattu parivṛttaṃ taducyate

263

आवर्तितं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे । नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु

āvartitaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame | nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu

264

क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते । तथा चोद्वाहितं कुर्यादाविद्धगमनादिषु

kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍave ca prayujyate | tathā codvāhitaṃ kuryādāviddhagamanādiṣu

265

ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः । इत्येतज्जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत

tāṇḍaveṣu prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ | ityetajjaṅghayoḥ karma pādayostu nibodhata

266

उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः । अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविध स्मृतः

udghaṭṭitaḥ samaścaiva tathāgratalasañcaraḥ | añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidha smṛtaḥ

267

स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः

sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate | yasya pādasya karaṇe bhavedudghaṭṭitastu saḥ

268

अयमुद्वेष्टितकरणे त्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य । द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृदा प्रयोक्तव्यः

ayamudveṣṭitakaraṇe tvanukaraṇārthaṃ prayogamāsādya | drutamadhyamapracāraḥ sakṛdasakṛdā prayoktavyaḥ

269

स्वभावरचिते भूमौ समस्थाने च यो भवेत् । समः पादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः

svabhāvaracite bhūmau samasthāne ca yo bhavet | samaḥ pādaḥ sa vijñeyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

270

स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये । चलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते

sthirasvabhāvābhinaye nānākaraṇasaṃśraye | calitaśca punaḥ kāryo vidhijñaiḥ pādarecite

271

समस्यैव यदा पार्ष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् । बहिः पार्श्वस्थितोऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः

samasyaiva yadā pārṣṇiḥ pādasyābhyantare bhavet | bahiḥ pārśvasthito'ṅguṣṭhastryaśrapādastu sa smṛtaḥ

272

त्यक्त्वा (कृत्वा?) समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च । स्याद्विक्लवादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधिः

tyaktvā (kṛtvā?) samapadaṃ sthānamaśvakrānte tathaiva ca | syādviklavādiṣvartheṣu tryaśraḥ pādo yathāvidhiḥ

273

अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् । त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः

asyaiva samapādasya pārṣṇirabhyantare bhavet | tryaśrapādaḥ sa vijñeyaḥ sthānakādiṣu saṃśrayaḥ

274

उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोङ्गुष्ठकस्तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वा पादेऽग्रतलसञ्चरः

utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ prasṛtoṅguṣṭhakastathā | aṅgulyaścāñcitāḥ sarvā pāde'gratalasañcaraḥ

275

तोदननिकुट्टने स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे । विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन

todananikuṭṭane sthitaniśumbhane bhūmitāḍane bhramaṇe | vikṣepavividharecakapārṣṇikṛtāgamanametena

276

पार्ष्णिर्यस्याञ्चिता भूमौ पादमग्रतलं तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादस्त्वञ्चितः स्मृतः

pārṣṇiryasyāñcitā bhūmau pādamagratalaṃ tathā | aṅgulyaścāñcitāḥ sarvāḥ sa pādastvañcitaḥ smṛtaḥ

277

पादाग्रतलसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते तथा । एव पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च

pādāgratalasañcāre vartitodvartite tathā | eva pādāhate kāryo nānābhramarakeṣu ca

278

उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यादङ्गुल्यः कुङ्चितास्तथा । तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादं कुञ्चितः स्मृतः

utkṣiptā yasya pārṣṇī syādaṅgulyaḥ kuṅcitāstathā | tathā kuñcitamadhyaśca sa pādaṃ kuñcitaḥ smṛtaḥ

279

उदत्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते तथा । उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः

udattagamane caiva vartitodvartite tathā | utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhāgreṇa saṃsthitaḥ

280

वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । नृत्ते नूपुरकरणे प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते

vāmaścaiva svabhāvasthaḥ sūcīpādaḥ prakīrtitaḥ | nṛtte nūpurakaraṇe prayogastasya kīrtyate

281

अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं प्रयोजयेत् । पादजङ्घोरुकरणं कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः

atikrāntakrame caiva pādametaṃ prayojayet | pādajaṅghorukaraṇaṃ karma kārya prayoktṛbhiḥ

282

पादस्य करणं सर्व जङ्घोरुकृतमिष्यते । यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः प्रवर्तते

pādasya karaṇaṃ sarva jaṅghorukṛtamiṣyate | yathā pādaḥ pravarteta tathaivoruḥ pravartate

283

अनयोः समानकरणात् पादचारी प्रयोजयेत् । इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि

anayoḥ samānakaraṇāt pādacārī prayojayet | ityetadaṅgajaṃ proktaṃ lakṣaṇaṃ karma caiva hi

284

अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi cārīvyāyāmalakṣaṇam

अध्यायः १०

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ दशमोऽध्यायः

एवं पादस्य जङ्घाया ऊर्वोः कट्यास्तथैव च । समानकरणे चेष्टा सा चारीत्यभिधीयते

evaṃ pādasya jaṅghāyā ūrvoḥ kaṭyāstathaiva ca | samānakaraṇe ceṣṭā sā cārītyabhidhīyate

विधानोपगताश्चार्यो व्यायच्छन्ते परस्परम् । यस्मादङ्गसमायुक्तास्तस्माद्व्यायाम उच्यते

vidhānopagatāścāryo vyāyacchante parasparam | yasmādaṅgasamāyuktāstasmādvyāyāma ucyate

एकपादप्रचारो यः सा चारीत्यभिसंज्ञिता । द्विपादक्रमणं यत्तु करणं नाम तद्भवेत्

ekapādapracāro yaḥ sā cārītyabhisaṃjñitā | dvipādakramaṇaṃ yattu karaṇaṃ nāma tadbhavet

करणानां समायोगः खण्डमित्यभिधीयते । खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा संयुक्तं मण्डलं भवेत्

karaṇānāṃ samāyogaḥ khaṇḍamityabhidhīyate | khaṇḍaistribhiścaturbhirvā saṃyuktaṃ maṇḍalaṃ bhavet

चारीभिः प्रसृतं नृत्तं चारीभिश्चेष्टितं तथा । चारीभिः शस्त्रमोक्षश्च चार्यो युद्धे च कीर्तिताः

cārībhiḥ prasṛtaṃ nṛttaṃ cārībhiśceṣṭitaṃ tathā | cārībhiḥ śastramokṣaśca cāryo yuddhe ca kīrtitāḥ

यदेतत्प्रस्तुतं नाट्यं तच्चारीष्वेव संज्ञितम् । नहि चार्या विना किञ्चिन्नाट्येऽङ्गं सम्प्रवर्तते

yadetatprastutaṃ nāṭyaṃ taccārīṣveva saṃjñitam | nahi cāryā vinā kiñcinnāṭye'ṅgaṃ sampravartate

तस्माच्चारीविधानस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । या यस्मिंस्तु यथा योज्या नृत्ते युद्धे गतौ तथा

tasmāccārīvidhānasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam | yā yasmiṃstu yathā yojyā nṛtte yuddhe gatau tathā

समपादा स्थितावर्ता शकटास्या तथैव च । अध्यर्धिका चाषगतिर्विच्यवा च तथापरा

samapādā sthitāvartā śakaṭāsyā tathaiva ca | adhyardhikā cāṣagatirvicyavā ca tathāparā

एडकाक्रीडिता बद्धा उरुद्वृत्ता तथाड्डिता । उत्स्पन्दिता च जनिता स्यन्दिता चापस्यन्दिता

eḍakākrīḍitā baddhā urudvṛttā tathāḍḍitā | utspanditā ca janitā syanditā cāpasyanditā

समोत्सरितमत्तल्ली मत्तल्ली चेति षोडश । एता भौम्यः स्मृताश्चार्यः शृणुताकाशिकीः पुनः

samotsaritamattallī mattallī ceti ṣoḍaśa | etā bhaumyaḥ smṛtāścāryaḥ śṛṇutākāśikīḥ punaḥ

अतिक्रान्ता ह्यपक्रान्ता पार्श्वक्रान्ता तथैव च । ऊर्ध्वजानुश्च सूची च तथा नूपुरपादिका

atikrāntā hyapakrāntā pārśvakrāntā tathaiva ca | ūrdhvajānuśca sūcī ca tathā nūpurapādikā

डोलपादा तथाक्षिप्ता आविद्धोद्वृत्तसंज्ञिते । विद्युद्भ्रान्ता ह्यलाता च भुजङ्गत्रासिता तथा

ḍolapādā tathākṣiptā āviddhodvṛttasaṃjñite | vidyudbhrāntā hyalātā ca bhujaṅgatrāsitā tathā

मृगप्लुता च दण्डा च भ्रमरी चेति षोडश । आकाशिक्यः स्मृता ह्येता लक्षणं च निबोधत

mṛgaplutā ca daṇḍā ca bhramarī ceti ṣoḍaśa | ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lakṣaṇaṃ ca nibodhata

पादैर्निरन्तरकृतैस्तथा समनखैरपि । समपादा स्मृता चारी विज्ञेया स्थानसंश्रया

pādairnirantarakṛtaistathā samanakhairapi | samapādā smṛtā cārī vijñeyā sthānasaṃśrayā

भूमिघृष्टेन पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम्। पुनरुत्सादयेदन्यं स्थितावर्त्ता तु सा स्मृता

bhūmighṛṣṭena pādena kṛtvābhyantaramaṇḍalam| punarutsādayedanyaṃ sthitāvarttā tu sā smṛtā

निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम्। उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यां प्रयोजयेत्

niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram| udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyāṃ prayojayet

सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु यदा भवेत् । तस्यापसर्पणं चैव ज्ञेया साध्यर्धिका बुधैः

savyasya pṛṣṭhato vāmaścaraṇastu yadā bhavet | tasyāpasarpaṇaṃ caiva jñeyā sādhyardhikā budhaiḥ

पादः प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवोपसर्पितः । वामः सव्यापसर्पी च चाषगत्यां विधीयते

pādaḥ prasāritaḥ savyaḥ punaścaivopasarpitaḥ | vāmaḥ savyāpasarpī ca cāṣagatyāṃ vidhīyate

विच्यवात् समपादाया विच्यवां सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टयंस्तलाग्रेण पादस्य धरणीतलम्

vicyavāt samapādāyā vicyavāṃ samprayojayet | nikuṭṭayaṃstalāgreṇa pādasya dharaṇītalam

तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तु यत् । पर्यायतश्च क्रियते एडकाक्रीडिता तु सा

talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ tu yat | paryāyataśca kriyate eḍakākrīḍitā tu sā

अन्योन्यजङ्घासंवेगात् कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः । ऊरुभ्याम् वलनं यस्मात् सा बद्धा चार्युदाहृता

anyonyajaṅghāsaṃvegāt kṛtvā tu svastikaṃ tataḥ | ūrubhyām valanaṃ yasmāt sā baddhā cāryudāhṛtā

तलसञ्चरपादस्य पार्ष्णिर्बाह्योन्मुखी यदा । जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ऊरुद्वृत्तेति सा स्मृता

talasañcarapādasya pārṣṇirbāhyonmukhī yadā | jaṅghāñcitā tathodvṛttā ūrudvṛtteti sā smṛtā

अग्रतः पृष्ठतो वापि पादस्तु तलसञ्चरः । द्वितीयपादो निर्घृष्टः यस्यां स्यादड्डिता तु सा

agrataḥ pṛṣṭhato vāpi pādastu talasañcaraḥ | dvitīyapādo nirghṛṣṭaḥ yasyāṃ syādaḍḍitā tu sā

शनैः पादो निवर्तेत बाह्येनाभ्यन्तरेण च । यद्रेचकानुसारेण सा चार्युत्स्यन्दिता स्मृता

śanaiḥ pādo nivarteta bāhyenābhyantareṇa ca | yadrecakānusāreṇa sā cāryutsyanditā smṛtā

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः करोऽन्यश्च प्रवर्तितः । तलसञ्चरपादश्च जनिता चार्युदाहृता

muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ karo'nyaśca pravartitaḥ | talasañcarapādaśca janitā cāryudāhṛtā

पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य स्यन्दितां न्यसेत् । द्वितीयेन तु पादेन तथापस्यन्दितामपि

pañcatālāntaraṃ pādaṃ prasārya syanditāṃ nyaset | dvitīyena tu pādena tathāpasyanditāmapi

तलसञ्चरपादाभ्याम् घूर्णमानोपसर्पणैः । समोत्सरितमत्तल्ली व्यायामे समुदाहृता

talasañcarapādābhyām ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ | samotsaritamattallī vyāyāme samudāhṛtā

उभाभ्यामपि पादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः । उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृता

ubhābhyāmapi pādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ | udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtā

एता भौम्यः स्मृताश्चार्यो नियुद्धकरणाश्रयाः । आकाशकीनां चारीणां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

etā bhaumyaḥ smṛtāścāryo niyuddhakaraṇāśrayāḥ | ākāśakīnāṃ cārīṇāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः सम्प्रसारयेत् । उत्क्षिप्य पातयेच्चैनमतिक्रान्ता तु सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya purataḥ samprasārayet | utkṣipya pātayeccainamatikrāntā tu sā smṛtā

ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं पादमुद्धरेत् । पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता

ūrubhyāṃ valanaṃ kṛtvā kuñcitaṃ pādamuddharet | pārśve vinikṣipeccainamapakrāntā tu sā smṛtā

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वेनोत्पतनं न्यसेत् । उद्घट्टितेन पादेन पार्श्वक्रान्ता विधीयते

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvenotpatanaṃ nyaset | udghaṭṭitena pādena pārśvakrāntā vidhīyate

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत् । द्वितीयं च क्रमात् स्तब्धमूर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānustanasamaṃ nyaset | dvitīyaṃ ca kramāt stabdhamūrdhvajānuḥ prakīrtitā

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् । पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānūrdhvaṃ samprasārayet | pātayeccāgrayogena sā sūcī parikīrtitā

पृष्ठतो ह्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु । द्रुतं निर्यातयेद्भूमौ चारी नूपुरपादिका

pṛṣṭhato hyañcitaṃ kṛtvā pādamagratalena tu | drutaṃ niryātayedbhūmau cārī nūpurapādikā

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु दोलयेत् । पातयेदञ्चितं चैवं दोलपादा तु सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu dolayet | pātayedañcitaṃ caivaṃ dolapādā tu sā smṛtā

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य आक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् । जङ्घास्वस्तिकसंयुक्ता चाक्षिप्ता नाम सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya ākṣipya tvañcitaṃ nyaset | jaṅghāsvastikasaṃyuktā cākṣiptā nāma sā smṛtā

स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितस्तु प्रसारितः । निपतेदञ्चिताविद्ध आविद्धा नाम सा स्मृता

svastikasyāgrataḥ pādaḥ kuñcitastu prasāritaḥ | nipatedañcitāviddha āviddhā nāma sā smṛtā

पादमाविद्धमावेष्ट्य समुत्क्षिप्य निपातयेत् । परिवृत्त्य द्वितीयं च सोद्वृत्ता चार्युदाहृता

pādamāviddhamāveṣṭya samutkṣipya nipātayet | parivṛttya dvitīyaṃ ca sodvṛttā cāryudāhṛtā

पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् । सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्ता तु सा स्मृता

pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet | sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntā tu sā smṛtā

पृष्ठः प्रसारितः पादो वलितोऽभ्यन्तरीकृतः । पार्ष्णिप्रपतितश्चैव ह्यलाता सम्प्रकीर्तिता

pṛṣṭhaḥ prasāritaḥ pādo valito'bhyantarīkṛtaḥ | pārṣṇiprapatitaścaiva hyalātā samprakīrtitā

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् । कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासिता भवेत्

kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet | kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitā bhavet

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् । जङ्घाञ्चितोपरिक्षिप्ता सा ज्ञेया हरिणप्लुता

atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet | jaṅghāñcitoparikṣiptā sā jñeyā hariṇaplutā

नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः सम्प्रसारयेत् । क्षिप्रमाविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता

nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā purataḥ samprasārayet | kṣipramāviddhakaraṇaṃ daṇḍapādā tu sā smṛtā

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता

atikrāntakramaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet | dvitīyapādabhramaṇāttalena bhramarī smṛtā

आकाशिक्यः स्मृता ह्येता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lalitāṅgakriyātmakāḥ | dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

अग्रगौ पृष्ठगौ वापि ह्यनुगौ चापि योगतः । पादयोस्तु द्विजा हस्तौ कर्तव्यौ नाट्ययोक्तृभिः

agragau pṛṣṭhagau vāpi hyanugau cāpi yogataḥ | pādayostu dvijā hastau kartavyau nāṭyayoktṛbhiḥ

यतः पादस्ततो हस्तो यतो हस्तस्ततस्त्रिकम् । पादस्य निर्गमं ज्ञात्वा तथोपाङ्गानि योजयेत्

yataḥ pādastato hasto yato hastastatastrikam | pādasya nirgamaṃ jñātvā tathopāṅgāni yojayet

पादचार्यां यथा पादो धरणीमेव गच्छति । एवं हस्तश्चरित्वा तु कटिदेशं समाश्रयेत्

pādacāryāṃ yathā pādo dharaṇīmeva gacchati | evaṃ hastaścaritvā tu kaṭideśaṃ samāśrayet

एताश्चार्यो मया प्रोक्ता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि सर्वशस्त्रविमोक्षणे

etāścāryo mayā proktā lalitāṅgakriyātmakāḥ | sthānānyāsāṃ pravakṣyāmi sarvaśastravimokṣaṇe

वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढं तथालीढं स्थानान्येतानि षण् नृणां

vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā | pratyālīḍhaṃ tathālīḍhaṃ sthānānyetāni ṣaṇ nṛṇāṃ

द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् । तयोः समस्थितस्त्वेकः त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

dvau tālāvardhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet | tayoḥ samasthitastvekaḥ tryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ

किञ्चिदञ्चितजङ्घं च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । वैष्णवं स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम्

kiñcidañcitajaṅghaṃ ca sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam | vaiṣṇavaṃ sthānametaddhi viṣṇuratrādhidaivatam

स्थानेनानेन कर्तव्यः संल्लापस्तु स्वभावजः । नानाकार्यान्तरापेतैर्नृभिरुत्तममध्यमैः

sthānenānena kartavyaḥ saṃllāpastu svabhāvajaḥ | nānākāryāntarāpetairnṛbhiruttamamadhyamaiḥ

चक्रस्य मोक्षणे चैव धारणे धनुषस्तथा । धैर्यदानाङ्गलीलासु तथा क्रोधे प्रयोजयेत्

cakrasya mokṣaṇe caiva dhāraṇe dhanuṣastathā | dhairyadānāṅgalīlāsu tathā krodhe prayojayet

इदमेव विपर्यस्तं प्रणयक्रोध इष्यते । उपालम्भकृते चैव प्रणयोद्वेगयोस्तथा

idameva viparyastaṃ praṇayakrodha iṣyate | upālambhakṛte caiva praṇayodvegayostathā

शङ्कासूयोग्रताचिन्तामतिस्मृतिषु चैव हि । दैन्ये चपलतायोगे गर्वाभीष्टेषु शक्तिषु

śaṅkāsūyogratācintāmatismṛtiṣu caiva hi | dainye capalatāyoge garvābhīṣṭeṣu śaktiṣu

शृङ्गाराद्भुतबीभत्सवीरप्राधान्ययोजितम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ

śṛṅgārādbhutabībhatsavīraprādhānyayojitam | samapāde samau pādau tālamātrāntarasthitau

स्वभावसौष्ठवोपेतौ ब्रह्मा चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन विप्रमङ्गलधारणम्

svabhāvasauṣṭhavopetau brahmā cātrādhidaivatam | anena kāryaṃ sthānena vipramaṅgaladhāraṇam

रूपणे पक्षिणां चैव वरं कौतुकमेव च । स्वस्थानं स्यन्दनस्थानां विमानस्थायिनामपि

rūpaṇe pakṣiṇāṃ caiva varaṃ kautukameva ca | svasthānaṃ syandanasthānāṃ vimānasthāyināmapi

लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्तु कारयेत् । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्

liṅgasthānāṃ vratasthānāṃ sthānametattu kārayet | tālāstrayo'rdhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet

तालांस्त्रीनर्धतालांश्च निषण्णोरुं प्रकल्पयेत् । त्र्यश्रौ वक्षःस्थितौ चैव तत्र पादो प्रयोजयेत्

tālāṃstrīnardhatālāṃśca niṣaṇṇoruṃ prakalpayet | tryaśrau vakṣaḥsthitau caiva tatra pādo prayojayet

वैशाखस्थानमेतद्धि स्कन्दश्चात्राधिदैवतम् । स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः

vaiśākhasthānametaddhi skandaścātrādhidaivatam | sthānenānena kartavyamaśvānāṃ vāhanaṃ budhaiḥ

व्यायामनिर्गमश्चैव स्थूलपक्षिनिरूपणम् । शराणां च समुत्क्षेपो व्यायामकरणे तथा

vyāyāmanirgamaścaiva sthūlapakṣinirūpaṇam | śarāṇāṃ ca samutkṣepo vyāyāmakaraṇe tathā

रेचकेषु च कर्तव्यमिदमेव प्रयोक्तृभिः । ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ

recakeṣu ca kartavyamidameva prayoktṛbhiḥ | aindre tu maṇḍale pādau catustālāntarasthitau

त्र्यश्रौ पक्षःस्थितौ चैव कटिजानू समौ तथा । धनुर्वज्रासिशस्त्राणि मण्डलेन प्रयोजयेत्

tryaśrau pakṣaḥsthitau caiva kaṭijānū samau tathā | dhanurvajrāsiśastrāṇi maṇḍalena prayojayet

वाहनं कुञ्जराणां तु स्थूलपक्षिनिरूपणम् । अस्यैव दक्षिणं पादं पञ्च तालान् प्रसार्य तु

vāhanaṃ kuñjarāṇāṃ tu sthūlapakṣinirūpaṇam | asyaiva dakṣiṇaṃ pādaṃ pañca tālān prasārya tu

आलीढं स्थानकं कुर्याद् रुद्रश्चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन वीररौद्रकृतं तु यत्

ālīḍhaṃ sthānakaṃ kuryād rudraścātrādhidaivatam | anena kāryaṃ sthānena vīraraudrakṛtaṃ tu yat

उत्तरोत्तरसञ्जल्पो रोषामर्षकृतस्तु यः । मल्लानाञ्चैव सम्फेटः शत्रूणां च निरूपणम्

uttarottarasañjalpo roṣāmarṣakṛtastu yaḥ | mallānāñcaiva sampheṭaḥ śatrūṇāṃ ca nirūpaṇam

तथाभिद्रवणं चैव शस्त्राणां चैव मोक्षणम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च

tathābhidravaṇaṃ caiva śastrāṇāṃ caiva mokṣaṇam | kuñcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmaṃ pādaṃ prasārya ca

आलीढपरिवर्तस्तु प्रत्यालीढमिति स्मृतम् । आलीढसंहितं शस्त्रं प्रत्यालीढेन मोक्षयेत्

ālīḍhaparivartastu pratyālīḍhamiti smṛtam | ālīḍhasaṃhitaṃ śastraṃ pratyālīḍhena mokṣayet

नानाशस्त्रविमोक्षो हि कार्योऽनेन प्रयोक्तृभिः । न्यायाच्चैव हि विज्ञेयाश्चत्वारः शस्त्रमोक्षणे

nānāśastravimokṣo hi kāryo'nena prayoktṛbhiḥ | nyāyāccaiva hi vijñeyāścatvāraḥ śastramokṣaṇe

भारतः सात्वतश्चैव वार्षगण्योऽथ कैशिकः । भारते तु कटीच्छेद्यं पादच्छेद्यं तु सात्वते

bhārataḥ sātvataścaiva vārṣagaṇyo'tha kaiśikaḥ | bhārate tu kaṭīcchedyaṃ pādacchedyaṃ tu sātvate

वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरश्छेद्यन्तु कैशिके । एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः

vakṣaso vārṣagaṇye tu śiraśchedyantu kaiśike | ebhiḥ prayoktṛbhirnyāyairnānācārīsamutthitaiḥ

प्रविचार्य प्रयोक्तव्यं नानाशस्त्रविमोक्षणे । न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः

pravicārya prayoktavyaṃ nānāśastravimokṣaṇe | nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ

यस्माद् युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्न्यायाः प्रकीर्तिताः । वामहस्ते विनिक्षिप्य खेटकं शस्त्रफेटकम्

yasmād yuddhāni vartante tasmānnyāyāḥ prakīrtitāḥ | vāmahaste vinikṣipya kheṭakaṃ śastrapheṭakam

शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत् । प्रसार्य च करौ सम्यक् पुनराक्षिप्य चैव हि

śastramādāya hastena pravicāramathācaret | prasārya ca karau samyak punarākṣipya caiva hi

खेटकं भ्रामयेत् पश्चात् पार्श्वात् पार्श्वमथापि च । शिरःपरिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः

kheṭakaṃ bhrāmayet paścāt pārśvāt pārśvamathāpi ca | śiraḥparigamaścāpi kāryaḥ śastreṇa yoktṛbhiḥ

कपोलस्यान्तरे वापि शस्त्रस्योद्वेष्टनं तथा । पुनश्च खड्गहस्तेन ललितोद्वेष्टितेन च

kapolasyāntare vāpi śastrasyodveṣṭanaṃ tathā | punaśca khaḍgahastena lalitodveṣṭitena ca

खेटकेन च कर्तव्यः शिरःपरिगमो बुधैः । एवं प्रचारः कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे

kheṭakena ca kartavyaḥ śiraḥparigamo budhaiḥ | evaṃ pracāraḥ kartavyo bhārate śastramokṣaṇe

सात्वते च प्रवक्ष्यामि प्रविचारं यथाविधिः । स एव प्रविचारस्तु खड्गखेटकयोः स्मृतः

sātvate ca pravakṣyāmi pravicāraṃ yathāvidhiḥ | sa eva pravicārastu khaḍgakheṭakayoḥ smṛtaḥ

केवलं पृष्ठतः शस्त्रं कर्तव्यं खलु सात्वते । गतिश्च वार्षगण्येऽपि सात्वतेन क्रमेण तु

kevalaṃ pṛṣṭhataḥ śastraṃ kartavyaṃ khalu sātvate | gatiśca vārṣagaṇye'pi sātvatena krameṇa tu

शस्त्रखेटकयोश्चापि भ्रमणं संविधीयते । शिरः परिगमस्तद्वच्छस्त्रस्येह भवेत्तथा

śastrakheṭakayoścāpi bhramaṇaṃ saṃvidhīyate | śiraḥ parigamastadvacchastrasyeha bhavettathā

उरस्युद्वेष्टनं कार्यं शस्त्रस्यांशेऽथवा पुनः । भारते प्रविचारोऽयं कर्तव्यः स तु कैशिके

urasyudveṣṭanaṃ kāryaṃ śastrasyāṃśe'thavā punaḥ | bhārate pravicāro'yaṃ kartavyaḥ sa tu kaiśike

विभ्रमय्य तथा शस्त्रं केवलं मूर्ध्नि पातयेत् । प्रविचारा प्रयोक्तव्या ह्येवमेतेऽङ्गलीलया

vibhramayya tathā śastraṃ kevalaṃ mūrdhni pātayet | pravicārā prayoktavyā hyevamete'ṅgalīlayā

धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या विमोक्षणे । न भेद्यं नापि तु च्छेद्यं न चापि रुधिरस्रुतिः

dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā vimokṣaṇe | na bhedyaṃ nāpi tu cchedyaṃ na cāpi rudhirasrutiḥ

रङ्गे प्रहरणे कार्यो न चापि व्यक्तघातनम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यं शस्त्राणां मोक्षणं बुधैः

raṅge praharaṇe kāryo na cāpi vyaktaghātanam | saṃjñāmātreṇa kartavyaṃ śastrāṇāṃ mokṣaṇaṃ budhaiḥ

अथवाभिनयोपेतं कुर्याच्छेद्यं विधानतः । अङ्गसौष्ठवसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्

athavābhinayopetaṃ kuryācchedyaṃ vidhānataḥ | aṅgasauṣṭhavasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

व्यायामं कारयेत् सम्यक् लयतालसमन्वितम् । सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु कार्यो व्यायामसेविभिः

vyāyāmaṃ kārayet samyak layatālasamanvitam | sauṣṭhave hi prayatnastu kāryo vyāyāmasevibhiḥ

सौष्ठवे लक्षणं प्रोक्तं वर्तनाक्रमयोजितम् । शोभा सर्वैव नित्यं हि सौष्ठवं समुपाश्रिता

sauṣṭhave lakṣaṇaṃ proktaṃ vartanākramayojitam | śobhā sarvaiva nityaṃ hi sauṣṭhavaṃ samupāśritā

अचञ्चलमकुब्जं चासन्नगात्रमथापि च । नात्युच्चं चलपादञ्च सौष्ठवाङ्गं प्रयोजयेत्

acañcalamakubjaṃ cāsannagātramathāpi ca | nātyuccaṃ calapādañca sauṣṭhavāṅgaṃ prayojayet

कटी कर्णसमा यत्र कूर्परांसशिरस्तथा । समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत्

kaṭī karṇasamā yatra kūrparāṃsaśirastathā | samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet

नहि सौष्ठवहीनाङ्गः शोभते नाट्यनृत्तयोः । अत्र नित्यं प्रयत्नो हि विधेयो मध्यमोत्तमैः

nahi sauṣṭhavahīnāṅgaḥ śobhate nāṭyanṛttayoḥ | atra nityaṃ prayatno hi vidheyo madhyamottamaiḥ

नाट्यं नृत्तं च सर्वं हि सौष्ठवे सम्प्रतिष्ठितम् । कटीनामभिचरौ हस्तौ वक्षश्चैव समुन्नतम्

nāṭyaṃ nṛttaṃ ca sarvaṃ hi sauṣṭhave sampratiṣṭhitam | kaṭīnāmabhicarau hastau vakṣaścaiva samunnatam

वैष्णवं स्थानमित्यङ्गं चतुरश्रमुदाहृतम् । परिमार्जनमादानं सन्धानं मोक्षणम् तथा

vaiṣṇavaṃ sthānamityaṅgaṃ caturaśramudāhṛtam | parimārjanamādānaṃ sandhānaṃ mokṣaṇam tathā

धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं करणं तु चतुर्विधम् । संमार्जनं परामर्षमादानं ग्रहणं क्रिया

dhanuṣastu prayoktavyaṃ karaṇaṃ tu caturvidham | saṃmārjanaṃ parāmarṣamādānaṃ grahaṇaṃ kriyā

सन्धानं शरविन्यासो विक्षेपो मोक्षणं भवेत् । तैलाभ्यक्तेन गात्रेण यवागूमृदितेन च

sandhānaṃ śaravinyāso vikṣepo mokṣaṇaṃ bhavet | tailābhyaktena gātreṇa yavāgūmṛditena ca

व्यायामं कारयेत् श्रीमान् भित्तावाकालिके तथा । योग्यायां मातृका भित्तिस्तस्माद्भित्तिं समाश्रयेत्

vyāyāmaṃ kārayet śrīmān bhittāvākālike tathā | yogyāyāṃ mātṛkā bhittistasmādbhittiṃ samāśrayet

भित्तौ प्रसारिताङ्गन्तु व्यायामं कारयेन्नरम् । बलार्थं च निषेवेत नस्यं बस्तिविधिं तथा

bhittau prasāritāṅgantu vyāyāmaṃ kārayennaram | balārthaṃ ca niṣeveta nasyaṃ bastividhiṃ tathā

100

स्निग्धान्यन्यानि च तथा रसकं पानकं तथा । आहारेऽधिष्ठिताः प्राणाः प्राणे योग्याः प्रतिष्ठिताः

snigdhānyanyāni ca tathā rasakaṃ pānakaṃ tathā | āhāre'dhiṣṭhitāḥ prāṇāḥ prāṇe yogyāḥ pratiṣṭhitāḥ

101

तस्माद्योग्याप्रसिध्यर्थमाहारे यत्नवान् भवेत् । अशुद्धकायं प्रक्लान्तमतीवक्षुत्पिपासितम्

tasmādyogyāprasidhyarthamāhāre yatnavān bhavet | aśuddhakāyaṃ praklāntamatīvakṣutpipāsitam

102

अतिपीतं तथा भुक्तं व्यायामं नैव कारयेत् । अचलैर्मधुरैगात्रैश्चतुरश्रेण वक्षसा

atipītaṃ tathā bhuktaṃ vyāyāmaṃ naiva kārayet | acalairmadhuraigātraiścaturaśreṇa vakṣasā

103

व्यायामं कारयेद्धीमान् नरमङ्गक्रियात्मकम् । एवं व्यायामसंयोगे कार्यश्चारीकृतो विधिः

vyāyāmaṃ kārayeddhīmān naramaṅgakriyātmakam | evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaścārīkṛto vidhiḥ

अध्यायः ११

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

श्रीरस्तु ॥ एताश्चार्यो मया प्रोक्ता यथावच्छस्त्रमोक्षणे । चारीसंयोगजानीह मण्डलानि निबोधत

śrīrastu || etāścāryo mayā proktā yathāvacchastramokṣaṇe | cārīsaṃyogajānīha maṇḍalāni nibodhata

अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसञ्चरम् । सूचीविद्धं दण्डपादं विहृतालातके तथा

atikrāntaṃ vicitraṃ ca tathā lalitasañcaram | sūcīviddhaṃ daṇḍapādaṃ vihṛtālātake tathā

वामबन्धं सललितं क्रान्तञ्चाकाशगामि च । मण्डलानि द्विजश्रेष्ठाः ! भूमिगानि निबोधत

vāmabandhaṃ salalitaṃ krāntañcākāśagāmi ca | maṇḍalāni dvijaśreṣṭhāḥ ! bhūmigāni nibodhata

भ्रमरास्कन्दिते स्यातामावर्तं च ततः परम् । समाक्रन्दितमप्याहुरेडकाक्रीडितं तथा

bhramarāskandite syātāmāvartaṃ ca tataḥ param | samākranditamapyāhureḍakākrīḍitaṃ tathā

अड्डितं शकटास्यं च तथाऽध्यर्धकमेव च । पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं तथा चाषगतं पुनः

aḍḍitaṃ śakaṭāsyaṃ ca tathā'dhyardhakameva ca | piṣṭakuṭṭaṃ ca vijñeyaṃ tathā cāṣagataṃ punaḥ

एतान्यपि दशोक्तानि भूमिगानीह नामतः । आद्यं पादं च जनितं कृत्वोद्वाहितमाचरेत्

etānyapi daśoktāni bhūmigānīha nāmataḥ | ādyaṃ pādaṃ ca janitaṃ kṛtvodvāhitamācaret

अलातं वामकं चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् । सूचीवामं पुनश्चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम्

alātaṃ vāmakaṃ caiva pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam | sūcīvāmaṃ punaścaiva pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam

सूचीं वामक्रमं दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम् । सूचीवामं पुनश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत्

sūcīṃ vāmakramaṃ dadyādapakrāntaṃ ca dakṣiṇam | sūcīvāmaṃ punaścaiva trikaṃ ca parivartayet

तथा दक्षिणमुद्वृत्तमलातञ्चैव वामकम् । परिच्छिन्नं तु कर्तव्यं बाह्यभ्रमरकेण हि

tathā dakṣiṇamudvṛttamalātañcaiva vāmakam | paricchinnaṃ tu kartavyaṃ bāhyabhramarakeṇa hi

अतिक्रान्तं पुनर्वामं दण्डपादञ्च दक्षिणम् । विज्ञेयमेतद् व्यायामे त्वतिक्रान्तं तु मण्डलम्

atikrāntaṃ punarvāmaṃ daṇḍapādañca dakṣiṇam | vijñeyametad vyāyāme tvatikrāntaṃ tu maṇḍalam

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम् । आस्पन्दितं तु वामेन पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम्

ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam | āspanditaṃ tu vāmena pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam

वामं सूचीपदं दद्यादपक्रान्तञ्च दक्षिणम् । भुजङ्गत्रासितं वाममतिक्रान्तं च दक्षिणम्

vāmaṃ sūcīpadaṃ dadyādapakrāntañca dakṣiṇam | bhujaṅgatrāsitaṃ vāmamatikrāntaṃ ca dakṣiṇam

उद्वृत्तं दक्षिणं चैवाऽलातं चैवात्र वामकम् । पार्श्वक्रान्तं पुनः सव्यं सूचीवामक्रमं तथा

udvṛttaṃ dakṣiṇaṃ caivā'lātaṃ caivātra vāmakam | pārśvakrāntaṃ punaḥ savyaṃ sūcīvāmakramaṃ tathā

विक्षेपो दक्षिणस्य स्यादपक्रान्तं च वामकम् । बाह्यभ्रमरकं चैव विक्षेपं चैव योजयेत्

vikṣepo dakṣiṇasya syādapakrāntaṃ ca vāmakam | bāhyabhramarakaṃ caiva vikṣepaṃ caiva yojayet

विज्ञेयमेतद्व्यायामे विचित्रं नाम मण्डलम् । कृत्वोर्ध्वजानुचरणमाद्यं सूचीं प्रयोजयेत्

vijñeyametadvyāyāme vicitraṃ nāma maṇḍalam | kṛtvordhvajānucaraṇamādyaṃ sūcīṃ prayojayet

अपक्रान्तः पुनर्वाम आद्यः पार्श्वगतो भवेत् । वामसूचीं पुनर्दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत्

apakrāntaḥ punarvāma ādyaḥ pārśvagato bhavet | vāmasūcīṃ punardadyāt trikañca parivartayet

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तञ्च वामकम् । सूचीवामक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तश्च वामकम्

pārśvakrāntaṃ punaścādyamatikrāntañca vāmakam | sūcīvāmakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaśca vāmakam

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तं च वामकम् । परिच्छिन्नं च कर्तव्यं बाह्यभ्रमणकेन हि

pārśvakrāntaṃ punaścādyamatikrāntaṃ ca vāmakam | paricchinnaṃ ca kartavyaṃ bāhyabhramaṇakena hi

एष चारीप्रयोगस्तु कार्यो ललितसञ्चरैः । सूचीवामपदं दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत्

eṣa cārīprayogastu kāryo lalitasañcaraiḥ | sūcīvāmapadaṃ dadyāt trikañca parivartayet

पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च । सूचीमाद्यं पुनर्दद्यादतिक्रान्तञ्च वामकम्

pārśvakrāntaḥ punaścādyo vāmo'tikrānta eva ca | sūcīmādyaṃ punardadyādatikrāntañca vāmakam

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं सूचीविद्धे तु मण्डले । आद्यस्तु जनितो भूत्वा स च दण्डक्रमो भवेत्

pārśvakrāntaṃ punaścādyaṃ sūcīviddhe tu maṇḍale | ādyastu janito bhūtvā sa ca daṇḍakramo bhavet

वामसूचीं पुनर्दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत् । उद्वृत्तो दक्षिणश्च स्यादलातश्चैव वामकः

vāmasūcīṃ punardadyāt trikañca parivartayet | udvṛtto dakṣiṇaśca syādalātaścaiva vāmakaḥ

पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो भुजङ्गत्रासितस्तथा । अतिक्रान्तः पुनर्वामो दण्डपादश्च दक्षिणः

pārśvakrāntaḥ punaścādyo bhujaṅgatrāsitastathā | atikrāntaḥ punarvāmo daṇḍapādaśca dakṣiṇaḥ

वामसूचीत्रिकावर्तो दण्डपादे तु मण्डले । आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम्

vāmasūcītrikāvarto daṇḍapāde tu maṇḍale | ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam

आस्पन्दितं च वामेन ह्युद्वृत्तं दक्षिणेन च । अलातं वामकं पादं सूचीं दद्यात्तु दक्षिणम्

āspanditaṃ ca vāmena hyudvṛttaṃ dakṣiṇena ca | alātaṃ vāmakaṃ pādaṃ sūcīṃ dadyāttu dakṣiṇam

पार्श्वक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा । समावर्त्य त्रिकं चैव दण्डपादं प्रसारयेत्

pārśvakrāntaḥ punarvāma ākṣipto dakṣiṇastathā | samāvartya trikaṃ caiva daṇḍapādaṃ prasārayet

सूचीवामपदं दद्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् । भुजङ्गत्रासितश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च

sūcīvāmapadaṃ dadyāt trikaṃ tu parivartayet | bhujaṅgatrāsitaścādyo vāmo'tikrānta eva ca

एष चारीप्रयोगस्तु विहृते मण्डले भवेत् । सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा चाऽपक्रान्तं च वामकम्

eṣa cārīprayogastu vihṛte maṇḍale bhavet | sūcīmādyakramaṃ kṛtvā cā'pakrāntaṃ ca vāmakam

पार्श्वक्रान्तस्ततश्चाद्योऽप्यलातश्चैव वामकः । भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम्

pārśvakrāntastataścādyo'pyalātaścaiva vāmakaḥ | bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam

षट्सङ्ख्यं सप्तसङ्ख्यं च ललितैः पादविक्रमैः । अधिकुर्यादपक्रान्तमतिक्रान्तं च वामकम्

ṣaṭsaṅkhyaṃ saptasaṅkhyaṃ ca lalitaiḥ pādavikramaiḥ | adhikuryādapakrāntamatikrāntaṃ ca vāmakam

अपक्रन्तः पुनश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च । पादभ्रमरकश्च स्यादलाते खलु मण्डले

apakrantaḥ punaścādyo vāmo'tikrānta eva ca | pādabhramarakaśca syādalāte khalu maṇḍale

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । आद्यो दण्डक्रमश्चैव सूचीपादस्तु वामकः

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam | ādyo daṇḍakramaścaiva sūcīpādastu vāmakaḥ

कार्यस्त्रिकविवर्तश्च पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । आक्षिप्तं वामकं कुर्यात् दण्डपार्श्वं च दक्षिणम्

kāryastrikavivartaśca pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ | ākṣiptaṃ vāmakaṃ kuryāt daṇḍapārśvaṃ ca dakṣiṇam

उरुद्वृत्तं च तेनैव कर्तव्यं दक्षिणेन तु । सूचीवामक्रमं कृत्वा त्रिकं च परिवर्तयेत्

urudvṛttaṃ ca tenaiva kartavyaṃ dakṣiṇena tu | sūcīvāmakramaṃ kṛtvā trikaṃ ca parivartayet

अलातश्च भवेद्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । अतिक्रान्तः पुनर्वामो वामबन्धे तु मण्डले

alātaśca bhavedvāmaḥ pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ | atikrāntaḥ punarvāmo vāmabandhe tu maṇḍale

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो भुजङ्गत्रासितः स च

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam | pārśvakrāntaḥ punaścādyo bhujaṅgatrāsitaḥ sa ca

अतिक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा । अतिक्रान्तः पुनर्वाम उरुद्वृत्तस्तथैव च

atikrāntaḥ punarvāma ākṣipto dakṣiṇastathā | atikrāntaḥ punarvāma urudvṛttastathaiva ca

अलातश्च पुनर्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । सूचीवामं पुनर्दद्यादपक्रान्तस्तु दक्षिणः

alātaśca punarvāmaḥ pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ | sūcīvāmaṃ punardadyādapakrāntastu dakṣiṇaḥ

अतिक्रान्तः पुनर्वामः कार्यो ललितसंज्ञकः । एष पादप्रसारस्तु ललिते मण्डले भवेत्

atikrāntaḥ punarvāmaḥ kāryo lalitasaṃjñakaḥ | eṣa pādaprasārastu lalite maṇḍale bhavet

सूचीवामक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तश्च वामकम् । पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं वामपार्श्वक्रमं तथा

sūcīvāmakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaśca vāmakam | pārśvakrāntaṃ punaścādyaṃ vāmapārśvakramaṃ tathā

भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । वामसूचीं ततो दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम्

bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam | vāmasūcīṃ tato dadyādapakrāntaṃ ca dakṣiṇam

स्वभावगमने ह्येतन्मण्डलं संविधीयते । क्रान्तमेतत्तु विज्ञेयं नामतो नाट्ययोक्तृभिः

svabhāvagamane hyetanmaṇḍalaṃ saṃvidhīyate | krāntametattu vijñeyaṃ nāmato nāṭyayoktṛbhiḥ

एतान्याकाशगामीनि ज्ञेयान्येवं दशैव तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि भौमानामिह लक्षणम्

etānyākāśagāmīni jñeyānyevaṃ daśaiva tu | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhaumānāmiha lakṣaṇam

आद्यस्तु जनितः कार्यो वामश्चास्पन्दितो भवेत् । शकटास्यः पुनश्चाद्यो वामश्चापि प्रसारितः

ādyastu janitaḥ kāryo vāmaścāspandito bhavet | śakaṭāsyaḥ punaścādyo vāmaścāpi prasāritaḥ

आद्यो भ्रमरकः कार्यस्त्रिकं च परिवर्तयेत् । आस्कन्दितः पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः

ādyo bhramarakaḥ kāryastrikaṃ ca parivartayet | āskanditaḥ punarvāmaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

वामः पृष्ठापसर्पी च दद्याद् भ्रमरकं तथा । स एवास्पन्दितः कार्यस्त्वेतद् भ्रमरमण्डलम्

vāmaḥ pṛṣṭhāpasarpī ca dadyād bhramarakaṃ tathā | sa evāspanditaḥ kāryastvetad bhramaramaṇḍalam

आद्यो भ्रमरकः कार्यो वामश्चैवाड्डितो भवेत् । कार्यस्त्रिकविवर्त्तश्च शकटास्यश्च दक्षिणः

ādyo bhramarakaḥ kāryo vāmaścaivāḍḍito bhavet | kāryastrikavivarttaśca śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

उरुद्वृत्तः स एव स्याद्वामश्चैवापसर्पितः । कार्यस्त्रिकविवर्त्तश्च दक्षिणः स्पन्दितो भवेत्

urudvṛttaḥ sa eva syādvāmaścaivāpasarpitaḥ | kāryastrikavivarttaśca dakṣiṇaḥ spandito bhavet

शकटास्यो भवेद्वामस्तदेवास्फोटनं भवेत् । एतदास्पन्दितं नाम व्यायामे युद्धमण्डलम्

śakaṭāsyo bhavedvāmastadevāsphoṭanaṃ bhavet | etadāspanditaṃ nāma vyāyāme yuddhamaṇḍalam

आद्यस्तु जनितं कृत्वा वामश्चैव निकुट्टकम् । शकटास्यः पुनश्चाद्य उरुद्वृत्तः स एव तु

ādyastu janitaṃ kṛtvā vāmaścaiva nikuṭṭakam | śakaṭāsyaḥ punaścādya urudvṛttaḥ sa eva tu

पृष्ठापसर्पी वामश्च स च चाषगतिर्भवेत् । आस्पन्दितः पुनर्दक्षः शकटास्यश्च वामकः

pṛṣṭhāpasarpī vāmaśca sa ca cāṣagatirbhavet | āspanditaḥ punardakṣaḥ śakaṭāsyaśca vāmakaḥ

आद्यो भ्रमरकश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत् । पृष्ठापसर्पी वामश्चेत्यावर्तं मण्डलं भवेत्

ādyo bhramarakaścaiva trikaṃ ca parivartayet | pṛṣṭhāpasarpī vāmaścetyāvartaṃ maṇḍalaṃ bhavet

समपादं बुधः कृत्वा स्थानं हस्तौ प्रसारयेत् । निरन्तरावूर्ध्वतलावावेष्ट्योद्वेष्ट्य चैव हि

samapādaṃ budhaḥ kṛtvā sthānaṃ hastau prasārayet | nirantarāvūrdhvatalāvāveṣṭyodveṣṭya caiva hi

कटीतटे विनिक्षिप्य चाद्यमावर्त्तयेत् क्रमात् । यथाक्रमं पुनर्वाममावर्तेन प्रसारयेत्

kaṭītaṭe vinikṣipya cādyamāvarttayet kramāt | yathākramaṃ punarvāmamāvartena prasārayet

चारया चानया भ्रान्त्वा पर्यायेणाथ मण्डलम् । समोत्सरितमेतत्तु कार्यं व्यायाममण्डलम्

cārayā cānayā bhrāntvā paryāyeṇātha maṇḍalam | samotsaritametattu kāryaṃ vyāyāmamaṇḍalam

पादैस्तु भूमिसंयुक्तैः सूचीविद्धैस्तथैव च । एडकाक्रीडितैश्चैव तूर्णैस्त्रिकविवर्तितैः

pādaistu bhūmisaṃyuktaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca | eḍakākrīḍitaiścaiva tūrṇaistrikavivartitaiḥ

सूचीविद्धापविद्धैश्च क्रमेणावृत्त्य मण्डलम् । एडकाक्रीडितं विद्यात् खण्डमण्डलसंज्ञितम्

sūcīviddhāpaviddhaiśca krameṇāvṛttya maṇḍalam | eḍakākrīḍitaṃ vidyāt khaṇḍamaṇḍalasaṃjñitam

सव्यमुद्घट्टितं कृत्वा तेनैवावर्तमाचरेत् । तेनैवास्कन्दितः कार्यः शकटास्यश्च वामकः

savyamudghaṭṭitaṃ kṛtvā tenaivāvartamācaret | tenaivāskanditaḥ kāryaḥ śakaṭāsyaśca vāmakaḥ

आद्यः पृष्ठापसर्पी च स च चाषगतिर्भवेत् । अड्डितश्च पुनर्वाम आद्यश्चैवापसर्पितः

ādyaḥ pṛṣṭhāpasarpī ca sa ca cāṣagatirbhavet | aḍḍitaśca punarvāma ādyaścaivāpasarpitaḥ

वामो भ्रमरकः कार्य आद्य आस्कन्दितो भवेत् । तेनैवास्फोटनं कुर्यादेतदड्डितमण्डलम्

vāmo bhramarakaḥ kārya ādya āskandito bhavet | tenaivāsphoṭanaṃ kuryādetadaḍḍitamaṇḍalam

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम् । स एव शकटास्यश्च वामश्चास्कन्दितो भवेत्

ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam | sa eva śakaṭāsyaśca vāmaścāskandito bhavet

विज्ञेयं शकटास्यं तु व्यायामे युद्धमण्डलम् । पादैश्च शकटास्यस्थैः पर्यायेणाथ मण्डलम्

vijñeyaṃ śakaṭāsyaṃ tu vyāyāme yuddhamaṇḍalam | pādaiśca śakaṭāsyasthaiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam

आद्यस्तु जनितो भूत्वा स एवास्कन्दितो भवेत् । अपसर्पी पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः

ādyastu janito bhūtvā sa evāskandito bhavet | apasarpī punarvāmaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । अध्यर्धमेतद्विज्ञेयं नियुद्धे चापि मण्डलम्

bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam | adhyardhametadvijñeyaṃ niyuddhe cāpi maṇḍalam

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । भुजङ्गत्रासितश्चाद्य एवमेव तु वामकः

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam | bhujaṅgatrāsitaścādya evameva tu vāmakaḥ

भुजङ्गत्रासितैर्भ्रान्त्वा पादैरपि च मण्डलम् । पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं चारीभिर्मण्डलं बुधैः

bhujaṅgatrāsitairbhrāntvā pādairapi ca maṇḍalam | piṣṭakuṭṭaṃ ca vijñeyaṃ cārībhirmaṇḍalaṃ budhaiḥ

सर्वैश्चाषगतैः पादैः परिभ्राम्य तु मण्डलम् । एतच्चाषगतं विद्यान्नियुद्धे चापि मण्डलम्

sarvaiścāṣagataiḥ pādaiḥ paribhrāmya tu maṇḍalam | etaccāṣagataṃ vidyānniyuddhe cāpi maṇḍalam

नानाचारीसमुत्थानि मण्डलानि समासतः । उक्तान्यतः परं चैव समचारीणि योजयेत्

nānācārīsamutthāni maṇḍalāni samāsataḥ | uktānyataḥ paraṃ caiva samacārīṇi yojayet

समचारीप्रयोगो यस्तत्समं नाम मण्डलम् । आचार्यबुद्ध्या तानीह कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः

samacārīprayogo yastatsamaṃ nāma maṇḍalam | ācāryabuddhyā tānīha kartavyāni prayoktṛbhiḥ

एतानि खण्डानि समण्डलानि युद्धे नियुद्धे च परिक्रमे च । लीलाङ्गमाधुर्यपुरस्कृतानि कार्याणि वाद्यानुगतानि तज्ज्ञैः

etāni khaṇḍāni samaṇḍalāni yuddhe niyuddhe ca parikrame ca | līlāṅgamādhuryapuraskṛtāni kāryāṇi vādyānugatāni tajjñaiḥ

अध्यायः १२

नाट्यशास्त्रम् अध्याय १२ गतिप्रचार ॥ ॥ श्रीरस्तु ॥ भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् अथ द्वादशोऽध्यायः गतिप्रचार एवं व्यायामसंयोगे कार्यं मण्डलकल्पनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः

nāṭyaśāstram adhyāya 12 gatipracāra || || śrīrastu || bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram atha dvādaśo'dhyāyaḥ gatipracāra evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaṃ maṇḍalakalpanam | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gatīstu prakṛtisthitāḥ

तत्रोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम् । यथामार्गरसोपेतं प्रकृतीनां प्रवेशने

tatropavahanaṃ kṛtvā bhāṇḍavādyapuraskṛtam | yathāmārgarasopetaṃ prakṛtīnāṃ praveśane

ध्रुवायां सम्प्रयुक्तायां पटे चैवापकर्षिते । कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससम्भवः

dhruvāyāṃ samprayuktāyāṃ paṭe caivāpakarṣite | kāryaḥ praveśaḥ pātrāṇāṃ nānārtharasasambhavaḥ

स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा ह्युत्तमे मध्यमे तथा । समुन्नतं समं चैव चतुरस्रमुरस्तथा

sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā hyuttame madhyame tathā | samunnataṃ samaṃ caiva caturasramurastathā

बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च कारयेत् । ग्रीवाप्रदेशः कर्तव्यो मयूराञ्चितमस्तकः

bāhuśīrṣe prasanne ca nātyutkṣipte ca kārayet | grīvāpradeśaḥ kartavyo mayūrāñcitamastakaḥ

कर्णादष्टाङ्गुलस्थे च बाहुशीर्षे प्रयोजयेत् । उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम्

karṇādaṣṭāṅgulasthe ca bāhuśīrṣe prayojayet | urasaścāpi cibukaṃ caturaṅgulasaṃsthitam

हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटीनाभितटस्थितौ । दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वामः कटितटस्थितः

hastau tathaiva kartavyau kaṭīnābhitaṭasthitau | dakṣiṇo nābhisaṃsthastu vāmaḥ kaṭitaṭasthitaḥ

पादयोरन्तरं कार्यं द्वौ तालावर्धमेव च । पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः

pādayorantaraṃ kāryaṃ dvau tālāvardhameva ca | pādotkṣepastu kartavyaḥ svapramāṇavinirmitaḥ

चतुस्तालो द्वितालश्चाप्येकतालस्तथैव च । चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च

catustālo dvitālaścāpyekatālastathaiva ca | catustālastu devānāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca

द्वितालश्चैव मध्यानां तालः स्त्रीनीचलिङ्गिनाम् । चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथा ह्येककलः स्मृतः

dvitālaścaiva madhyānāṃ tālaḥ strīnīcaliṅginām | catuṣkalo'tha dvikalastathā hyekakalaḥ smṛtaḥ

चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत् । तथा चैककलः पादो नीचानां सम्प्रकीर्तितः

catuṣkalo hyuttamānāṃ madhyānāṃ dvikalo bhavet | tathā caikakalaḥ pādo nīcānāṃ samprakīrtitaḥ

स्थितं मध्यं द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयत्रयम् । यथाप्रकृतिनाट्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्

sthitaṃ madhyaṃ drutaṃ caiva samavekṣya layatrayam | yathāprakṛtināṭyajño gatimevaṃ prayojayet

धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसम्मतानाम् । द्रुता गतिश्च प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्

dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasammatānām | drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam

एष एव तु विज्ञेयः कलाताललये विधिः । पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं श्रुणुतानघाः

eṣa eva tu vijñeyaḥ kalātālalaye vidhiḥ | punargatipracārasya prayogaṃ śruṇutānaghāḥ

स्वभावात्तूत्तमगतौ कार्यं जानुकटीसमम् । युद्धचारीप्रयोगेषु जानुस्तनसमं न्यसेत्

svabhāvāttūttamagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam | yuddhacārīprayogeṣu jānustanasamaṃ nyaset

पार्श्वक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ । रङ्गकोणोन्मुखं गच्छेत् सम्यक् पञ्चपदानि च

pārśvakrāntaiḥ salalitaiḥ pādairvādyānvitairatha | raṅgakoṇonmukhaṃ gacchet samyak pañcapadāni ca

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन तु । परिवृत्य द्वितीयं तु गच्छेत् कोणं ततः परम्

vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇena tu | parivṛtya dvitīyaṃ tu gacchet koṇaṃ tataḥ param

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च । ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत् तान्येव तु पदानि च

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇena ca | tato bhāṇḍonmukho gacchet tānyeva tu padāni ca

एवं गतागतैः कृत्वा पदानामिह विंशतिम् । वामवेधं ततः कुर्यात् विक्षेपं दक्षिणस्य च

evaṃ gatāgataiḥ kṛtvā padānāmiha viṃśatim | vāmavedhaṃ tataḥ kuryāt vikṣepaṃ dakṣiṇasya ca

रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतैः पादगतिप्रचारः । त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरस्ररङ्गे गतिप्रचारश्चतुरस्र एव

raṅge vikṛṣṭe bharatena kāryo gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ | tryaśrastrikoṇe caturasraraṅge gatipracāraścaturasra eva

यः समैः संहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः । चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथैवैककलः पुनः

yaḥ samaiḥ saṃhito gacchettatra kāryo layāśrayaḥ | catuṣkalo'tha dvikalastathaivaikakalaḥ punaḥ

अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्यः परिवारितः । चतुष्कलमथार्धं च तथा चैककलं पुनः

atha madhyamanīcaistu gacchedyaḥ parivāritaḥ | catuṣkalamathārdhaṃ ca tathā caikakalaṃ punaḥ

दैत्यदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम् । चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्बुधैः

daityadānavayakṣāṇāṃ nṛpapannagarakṣasām | catustālapramāṇena kartavyātha gatirbudhaiḥ

दिवौकसां तु सर्वेषां मध्यमा गतिरिष्यते । तत्रापि चोद्धता ये तु तेषां देवैः समा गतिः

divaukasāṃ tu sarveṣāṃ madhyamā gatiriṣyate | tatrāpi coddhatā ye tu teṣāṃ devaiḥ samā gatiḥ

ऋषय ऊचुः - यदा मनुष्या राजानस्तेषां देवगतिः कथम् । अत्रोच्यते कथं नैषा गती राज्ञां भविष्यति

ṛṣaya ūcuḥ - yadā manuṣyā rājānasteṣāṃ devagatiḥ katham | atrocyate kathaṃ naiṣā gatī rājñāṃ bhaviṣyati

इह प्रकृतयो दिव्या दिव्यमानुष्य एव च । मानुष्य इति विज्ञेया नाट्यनृत्तक्रियां प्रति

iha prakṛtayo divyā divyamānuṣya eva ca | mānuṣya iti vijñeyā nāṭyanṛttakriyāṃ prati

देवानां प्रकृतिर्दिव्या राज्ञां वै दिव्यमानुषी । या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता

devānāṃ prakṛtirdivyā rājñāṃ vai divyamānuṣī | yā tvanyā lokaviditā mānuṣī sā prakīrtitā

देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीर्तिताः । एवं देवानुकरणे दोषो ह्यत्र न विद्यते

devāṃśajāstu rājāno vedādhyātmasu kīrtitāḥ | evaṃ devānukaraṇe doṣo hyatra na vidyate

अयं विधिस्तु कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं प्रति । सम्भ्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते

ayaṃ vidhistu kartavyaḥ svacchandagamanaṃ prati | sambhramotpātaroṣeṣu pramāṇaṃ na vidhīyate

सर्वासां प्रकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया । उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ tu avasthāntarasaṃśrayā | uttamādhamamadhyānāṃ gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

चतुरर्धकलं वा स्यात् तदर्धकलमेव च । अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद् गतिविचेष्टितम्

caturardhakalaṃ vā syāt tadardhakalameva ca | avasthāntaramāsādya kuryād gativiceṣṭitam

ज्येष्ठे चतुष्कलं ह्यत्र मध्यमे द्विकलं भवेत् । द्विकला चोत्तमे यत्र मध्ये त्वेककला भवेत्

jyeṣṭhe catuṣkalaṃ hyatra madhyame dvikalaṃ bhavet | dvikalā cottame yatra madhye tvekakalā bhavet

कलिकं मध्यमे यत्र नीचेष्वर्धकलं भवेत् । एवमर्धार्धहीनं तु जडानां सम्प्रयोजयेत्

kalikaṃ madhyame yatra nīceṣvardhakalaṃ bhavet | evamardhārdhahīnaṃ tu jaḍānāṃ samprayojayet

ज्वरार्ते च क्षुधार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते । विस्मिते चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते

jvarārte ca kṣudhārte ca tapaḥśrānte bhayānvite | vismite cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite

शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा । गतिः स्थितलया कार्याधिकलान्तरपातिता

śṛṅgāre caiva śoke ca svacchandagamane tathā | gatiḥ sthitalayā kāryādhikalāntarapātitā

पुनश्चिन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला । अस्वस्थकामिते चैव भये वित्रासिते तथा

punaścintānvite caiva gatiḥ kāryā catuṣkalā | asvasthakāmite caiva bhaye vitrāsite tathā

आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यच्च त्वरान्वितम् । अनिष्टश्रवणे चैव क्षेपे चाद्भुतदर्शने

āvege caiva harṣe ca kārye yacca tvarānvitam | aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane

अपि चात्यायिके कार्ये दुःखिते शत्रुमार्गणे । अपराद्धानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा

api cātyāyike kārye duḥkhite śatrumārgaṇe | aparāddhānusaraṇe śvāpadānugatau tathā

एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो विकलां सम्प्रयोजयेत् । उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत्

eteṣvevaṃ gatiṃ prājño vikalāṃ samprayojayet | uttamānāṃ gatiryā tu na tāṃ madhyeṣu yojayet

या गतिर्मध्यमानां तु न तां नीचेषु योजयेत् । गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसम्भवा

yā gatirmadhyamānāṃ tu na tāṃ nīceṣu yojayet | gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhavā

दूतीदर्शितमार्गस्तु प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्

dūtīdarśitamārgastu praviśedraṅgamaṇḍalam | sūcayā cāpyabhinayaṃ kuryādarthasamāśrayam

हृद्यैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैरलङ्कारैश्च भूषितः । नानापुष्पसुगन्धाभिर्मालाभिः समलङ्कृतः

hṛdyairgandhaistathā vastrairalaṅkāraiśca bhūṣitaḥ | nānāpuṣpasugandhābhirmālābhiḥ samalaṅkṛtaḥ

गच्छेत् सललितैः पादैरतिक्रान्तस्थितैस्तथा । तथा सौष्ठवसंयुक्तैर्लयतालवशानुगैः

gacchet salalitaiḥ pādairatikrāntasthitaistathā | tathā sauṣṭhavasaṃyuktairlayatālavaśānugaiḥ

पादयोरनुगौ हस्तौ नित्यं कार्यौ प्रयोक्तृभिः । उत्क्षिप्य हस्तं पातेन पादयोश्च विपर्ययात्

pādayoranugau hastau nityaṃ kāryau prayoktṛbhiḥ | utkṣipya hastaṃ pātena pādayośca viparyayāt

प्रच्छन्नकामिते चैव गतिं भूयो निबोधत । विसर्जितजनः स्रस्तस्तथा दूतीसहायवान्

pracchannakāmite caiva gatiṃ bhūyo nibodhata | visarjitajanaḥ srastastathā dūtīsahāyavān

निर्वाणदीपो नात्यर्थं भूषणैश्च विभूषितः । वेलासदृशवस्त्रश्च सह दूत्या शनैस्तथा

nirvāṇadīpo nātyarthaṃ bhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ | velāsadṛśavastraśca saha dūtyā śanaistathā

व्रजेत् प्रच्छन्नकामस्तु पादैर्निश्शब्दमन्दगैः । शब्दशङ्क्युत्सुकश्च स्यादवलोकनतत्परः

vrajet pracchannakāmastu pādairniśśabdamandagaiḥ | śabdaśaṅkyutsukaśca syādavalokanatatparaḥ

वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन् मुहुः । रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति

vepamānaśarīraśca śaṅkitaḥ praskhalan muhuḥ | rase raudre tu vakṣyāmi daityarakṣogaṇān prati

एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमाः । नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयस्त्वङ्गरौद्रस्तथैव च

eka eva rasasteṣāṃ sthāyī raudro dvijottamāḥ | nepathyaraudro vijñeyastvaṅgaraudrastathaiva ca

तथा स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्रः प्रकल्पितः । रुधिरक्लिन्नदेहो यो रुधिरार्द्रमुखस्तथा

tathā svabhāvajaścaiva tridhā raudraḥ prakalpitaḥ | rudhiraklinnadeho yo rudhirārdramukhastathā

तथा पिशितहस्तश्च रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः । बहुबाहुर्बहुमुखो नानाप्रहरणाकुलः

tathā piśitahastaśca raudro nepathyajastu saḥ | bahubāhurbahumukho nānāpraharaṇākulaḥ

स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्गरौद्रः प्रकीर्तितः । रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च असितो विकृतस्वरः

sthūlakāyastathā prāṃśuraṅgaraudraḥ prakīrtitaḥ | raktākṣaḥ piṅgakeśaśca asito vikṛtasvaraḥ

रूक्षो निर्भर्त्सनपरो रौद्रः सोऽयं स्वभावजः । चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः पादैस्त्वन्तरपातितैः

rūkṣo nirbhartsanaparo raudraḥ so'yaṃ svabhāvajaḥ | catustālāntarotkṣiptaiḥ pādaistvantarapātitaiḥ

गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां ये चापि तद्विधाः । अहृद्या तु मही यत्र श्मशानरणकश्मला

gatirevaṃ prakartavyā teṣāṃ ye cāpi tadvidhāḥ | ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇakaśmalā

गतिं तत्र प्रयुञ्जीत बीभत्साभिनयं प्रति । क्वचिदासन्नपतितैः विकृष्टपतितैः क्वचित्

gatiṃ tatra prayuñjīta bībhatsābhinayaṃ prati | kvacidāsannapatitaiḥ vikṛṣṭapatitaiḥ kvacit

एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः । तेषामेवानुगैर्हस्तैर्बीभत्से गतिरिष्यते

elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ | teṣāmevānugairhastairbībhatse gatiriṣyate

अथ वीरे च कर्त्तव्या पादविक्षेपसंयुता । द्रुतप्रचाराधिष्ठाना नानाचारीसमाकुला

atha vīre ca karttavyā pādavikṣepasaṃyutā | drutapracārādhiṣṭhānā nānācārīsamākulā

पार्श्वक्रान्तैद्रुताविद्धैः सूचीविद्धैस्तथैव च । कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेत् गतिम्

pārśvakrāntaidrutāviddhaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca | kalākālagataiḥ pādairāvege yojayet gatim

उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः । मध्यानामधमानां च गतिं वक्ष्याम्यहं पुनः

uttamānāmayaṃ prāyaḥ prokto gatiparikramaḥ | madhyānāmadhamānāṃ ca gatiṃ vakṣyāmyahaṃ punaḥ

विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमान् । आसाद्य तु रसं हास्यमेतच्चान्यं च योजयेत्

vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramān | āsādya tu rasaṃ hāsyametaccānyaṃ ca yojayet

पुनश्च करुणे कार्या गतिः स्थिरपदैरथ । बाष्पाम्बुरुद्धनयनः सन्नगात्रस्तथैव च

punaśca karuṇe kāryā gatiḥ sthirapadairatha | bāṣpāmburuddhanayanaḥ sannagātrastathaiva ca

उत्क्षिप्तपातितकरस्तथा सस्वनरोदनः । गच्छेत्तथाध्यधिकया प्रत्यग्राप्रियसंश्रये

utkṣiptapātitakarastathā sasvanarodanaḥ | gacchettathādhyadhikayā pratyagrāpriyasaṃśraye

एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसत्त्वे तथैव च । उत्तमानां तु कर्तव्या सधैर्या बाष्पसङ्गता

eṣā strīṇāṃ prayoktavyā nīcasattve tathaiva ca | uttamānāṃ tu kartavyā sadhairyā bāṣpasaṅgatā

निःश्वासैरायतोत्सृष्टैस्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः । न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम्

niḥśvāsairāyatotsṛṣṭaistathaivordhvanirīkṣitaiḥ | na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham

मध्यानामपि सत्त्वज्ञा गतिर्योज्या विधानतः । उरःपातहतोत्साहः शोकव्याकुलचेतनः

madhyānāmapi sattvajñā gatiryojyā vidhānataḥ | uraḥpātahatotsāhaḥ śokavyākulacetanaḥ

नात्युत्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेत् इष्टबन्धुनिपातने । गाढप्रहारे कार्या च शिथिलाङ्गभुजाश्रया

nātyutkṣiptaiḥ padairgacchet iṣṭabandhunipātane | gāḍhaprahāre kāryā ca śithilāṅgabhujāśrayā

विघूणितशरीरा च गतिश्चूर्णपदैरथ । शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिद्रुतस्य च

vighūṇitaśarīrā ca gatiścūrṇapadairatha | śītena cābhibhūtasya varṣeṇābhidrutasya ca

गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या स्त्रीनीचप्रकृतावथ । पिण्डीकृत्य तु गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनम्

gatiḥ prayoktṛbhiḥ kāryā strīnīcaprakṛtāvatha | piṇḍīkṛtya tu gātrāṇi teṣāṃ caiva prakampanam

करौ वक्षसि निक्षिप्य कुब्जीभूतस्तथैव च । दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य प्रकम्पनम्

karau vakṣasi nikṣipya kubjībhūtastathaiva ca | dantoṣṭhasphuraṇaṃ caiva cibukasya prakampanam

कार्यं शनैश्च कर्तव्यं शीताभिनयने गतौ । तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः

kāryaṃ śanaiśca kartavyaṃ śītābhinayane gatau | tathā bhayānake caiva gatiḥ kāryā vicakṣaṇaiḥ

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्त्ववर्जिताः । विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca ye cānye sattvavarjitāḥ | visphārite cale netre vidhutaṃ ca śirastathā

भयसंयुक्तया दृष्ट्या पार्श्वयोश्च विलोकनैः । द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव बद्ध्वा हस्तं कपोतकम्

bhayasaṃyuktayā dṛṣṭyā pārśvayośca vilokanaiḥ | drutaiścūrṇapadaiścaiva baddhvā hastaṃ kapotakam

प्रवेपितशरीरश्च शुष्कोष्ठस्स्खलितं व्रजेत् । एषानुकरणे कार्या तर्जने त्रासने तथा

pravepitaśarīraśca śuṣkoṣṭhasskhalitaṃ vrajet | eṣānukaraṇe kāryā tarjane trāsane tathā

सत्त्वं च विकृतं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विकृतं स्वरम् । एषा स्त्रीणां प्रकर्त्तव्या नृणां चाक्षिप्तविक्रमा

sattvaṃ ca vikṛtaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca vikṛtaṃ svaram | eṣā strīṇāṃ prakarttavyā nṛṇāṃ cākṣiptavikramā

क्वचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः क्वचित् । एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः

kvacidāsannapatitairvikṛṣṭapatitaiḥ kvacit | elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ

एषामेवानुगैर्हस्तैर्गतिं भीतेषु योजयेत् । वणिजां सचिवानां च गतिः कार्या स्वभावजा

eṣāmevānugairhastairgatiṃ bhīteṣu yojayet | vaṇijāṃ sacivānāṃ ca gatiḥ kāryā svabhāvajā

कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्तानखटकामुखम् । आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यात्पार्श्वं स्तनान्तरे

kṛtvā nābhitaṭe hastamuttānakhaṭakāmukham | ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryātpārśvaṃ stanāntare

न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम् । कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु

na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam | kṛtvā gātraṃ tathā gacchettena caiva krameṇa tu

अतिक्रान्तैर्पदैर्विप्रा द्वितालान्तरगामिभिः । यतीनां श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिताः

atikrāntairpadairviprā dvitālāntaragāmibhiḥ | yatīnāṃ śramaṇānāṃ ca ye cānye tapasi sthitāḥ

तेषां कार्या गतिर्ये तु नैष्ठिकं व्रतमाश्रिताः । आलोलचक्षुश्च भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः

teṣāṃ kāryā gatirye tu naiṣṭhikaṃ vratamāśritāḥ | ālolacakṣuśca bhavedyugamātranirīkṣaṇaḥ

उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वं विधाय च । अचञ्चलमनाश्चैव यथावल्लिङ्गमाश्रितः

upasthitasmṛtiścaiva gātraṃ sarvaṃ vidhāya ca | acañcalamanāścaiva yathāvalliṅgamāśritaḥ

विनीतवेषश्च भवेत् कषायवसनस्तथा । प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन वै बुधः

vinītaveṣaśca bhavet kaṣāyavasanastathā | prathamaṃ samapādena sthitvā sthānena vai budhaḥ

हस्तं च चतुरं कृत्वा तथा चैकं प्रसारयेत् । प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगः

hastaṃ ca caturaṃ kṛtvā tathā caikaṃ prasārayet | prasannaṃ vadanaṃ kṛtvā prayogasya vaśānugaḥ

अनिषण्णेन गात्रेण गतिं गच्छेद् व्यतिक्रमात् । उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः

aniṣaṇṇena gātreṇa gatiṃ gacched vyatikramāt | uttamānāṃ bhavedeṣā liṅgināṃ ye mahāvratāḥ

एभिरेव विपर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत् । तथा व्रतानुगावस्था ह्यन्येषां लिङ्गिनां गतिः

ebhireva viparyastairguṇairanyeṣu yojayet | tathā vratānugāvasthā hyanyeṣāṃ liṅgināṃ gatiḥ

विभ्रान्ता वाप्युदात्ता वा विभ्रान्तनिभृतापि वा । शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च

vibhrāntā vāpyudāttā vā vibhrāntanibhṛtāpi vā | śakaṭāsyasthitaiḥ pādairatikrāntaistathaiva ca

कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्धतगामिनी । अन्धकारेऽथ याने च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

kāryā pāśupatānāṃ ca gatiruddhatagāminī | andhakāre'tha yāne ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

भूमौ विसर्पितैः पादैर्हस्तैर्मार्गप्रदर्शिभिः । रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिश्चूर्णपदैरथ

bhūmau visarpitaiḥ pādairhastairmārgapradarśibhiḥ | rathasthasyāpi kartavyā gatiścūrṇapadairatha

समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत् । धनुर्गृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम्

samapādaṃ tathā sthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet | dhanurgṛhītvā caikena tathā caikena kūbaram

सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुलः । वाहनानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागशः

sūtaścāsya bhavedevaṃ pratodapragrahākulaḥ | vāhanāni vicitrāṇi kartavyāni vibhāgaśaḥ

द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डले । विमानस्थस्य कर्तव्या ह्येषैव स्यन्दिनी गतिः

drutaiścūrṇapadaiścaiva gantavyaṃ raṅgamaṇḍale | vimānasthasya kartavyā hyeṣaiva syandinī gatiḥ

आरोढुमुद्वहेद् गात्रं किञ्चित् स्यादुन्मुखस्थितम् । अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम्

āroḍhumudvahed gātraṃ kiñcit syādunmukhasthitam | asyaiva vaiparītyena kuryāccāpyavarohaṇam

अधोऽवलोकनैश्चैव मण्डलावर्तनेन च । आकाशगमने चैव कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः

adho'valokanaiścaiva maṇḍalāvartanena ca | ākāśagamane caiva kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ

स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि । व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेत् गतिम्

sthānena samapādena tathā cūrṇapadairapi | vyomnaścāvataredyastu tasyaitāṃ kārayet gatim

ऋज्वायतोन्नतनतैः कुटिलावर्तितैरथ । भ्रश्यतश्च तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः

ṛjvāyatonnatanataiḥ kuṭilāvartitairatha | bhraśyataśca tathākāśādapaviddhabhujā gatiḥ

विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना । प्रासादद्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च

vikīrṇavasanā caiva tathā bhūgatalocanā | prāsādadrumaśaileṣu nadīnimnonnateṣu ca

आरोहणावतरणं च कार्यमर्थवशाद्बुधैः । प्रासादारोहणं कार्यं अतिक्रान्तैः पदैरथ

ārohaṇāvataraṇaṃ ca kāryamarthavaśādbudhaiḥ | prāsādārohaṇaṃ kāryaṃ atikrāntaiḥ padairatha

उद्वाह्य गात्रं पादं च सोपाने निक्षिपेन्नरः । तथावतरणं चैव गात्रमानम्य रेचयेत्

udvāhya gātraṃ pādaṃ ca sopāne nikṣipennaraḥ | tathāvataraṇaṃ caiva gātramānamya recayet

प्रासादे यन्मया प्रोक्तः प्रतारः केवलो भवेत् । किञ्चिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते

prāsāde yanmayā proktaḥ pratāraḥ kevalo bhavet | kiñcinnatāgrakāyā tu pratāre gatiriṣyate

100

जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत् । तोयेऽल्पे वसनोत्कर्षः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः

jalapramāṇāpekṣā tu jalamadhye gatirbhavet | toye'lpe vasanotkarṣaḥ prājye pāṇivikarṣaṇaiḥ

101

प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्बारिविकर्षणैः । तिर्यक् प्रसारिता चैव हियमाणा च वारिणा

prasārya bāhumekaikaṃ muhurbārivikarṣaṇaiḥ | tiryak prasāritā caiva hiyamāṇā ca vāriṇā

102

अशेषाङ्गाकुलाधूतवदना गतिरिष्यते । नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्चूर्णपदैर्गतिः

aśeṣāṅgākulādhūtavadanā gatiriṣyate | nausthasyāpi prayoktavyā drutaiścūrṇapadairgatiḥ

103

अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयेनाञ्चितेन च । प्रासादारोहणे यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत्

atikrāntena pādena dvitīyenāñcitena ca | prāsādārohaṇe yattu tadevādriṣu kārayet

104

केवलमूर्ध्वनिक्षेपमद्रिष्वङ्गं भवेदथ । द्रुमे चारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः स्थितैः पदैः

kevalamūrdhvanikṣepamadriṣvaṅgaṃ bhavedatha | drume cārohaṇaṃ kāryamatikrāntaiḥ sthitaiḥ padaiḥ

105

सूचीविद्धैरपक्रान्तैः पार्श्वक्रान्तैस्तथैव च । एतदेवावतरणं सरित्स्वपि नियोजयेत्

sūcīviddhairapakrāntaiḥ pārśvakrāntaistathaiva ca | etadevāvataraṇaṃ saritsvapi niyojayet

106

अनेनैव विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्टितम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्

anenaiva vidhānena kartavyaṃ gaticeṣṭitam | saṃjñāmātreṇa kartavyānyetāni vidhipūrvakam

107

कस्मान्मृत इति प्रोक्ते किं कर्तव्यं प्रयोक्तृभिः । अङ्कुशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्धयम्

kasmānmṛta iti prokte kiṃ kartavyaṃ prayoktṛbhiḥ | aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇāddhayam

108

प्रग्रहग्रहणाद्यानमेवमेवापरेष्वपि । अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु

pragrahagrahaṇādyānamevamevāpareṣvapi | aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena tu

109

यथा चूर्णपदैश्चित्रैरुपर्युपरि पातितैः । पन्नगानां गतिः कार्या पादैः स्वस्तिकसंज्ञितैः

yathā cūrṇapadaiścitrairuparyupari pātitaiḥ | pannagānāṃ gatiḥ kāryā pādaiḥ svastikasaṃjñitaiḥ

110

पार्श्वक्रान्तं पदं कुर्यात् स्वस्तिकं रेचयेदिह । विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा

pārśvakrāntaṃ padaṃ kuryāt svastikaṃ recayediha | viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā

111

पादैराकुञ्चितैः किञ्चित् तालाभ्यन्तरपातितैः । स्वसौष्ठवसमायुक्तौ तथा हस्तौ पदानुगौ

pādairākuñcitaiḥ kiñcit tālābhyantarapātitaiḥ | svasauṣṭhavasamāyuktau tathā hastau padānugau

112

खटकावर्धमानौ तु कृत्वा विटगतिं व्रजेत् । कञ्चुकीयस्य कर्तव्या वयोवस्थाविशेषतः

khaṭakāvardhamānau tu kṛtvā viṭagatiṃ vrajet | kañcukīyasya kartavyā vayovasthāviśeṣataḥ

113

अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत् । अर्धतालोत्थितैः पादैर्विष्कम्भैः ऋजुभिस्तथा

avṛddhasya prayogajño gatimevaṃ prayojayet | ardhatālotthitaiḥ pādairviṣkambhaiḥ ṛjubhistathā

114

समुद्वहन्निवाङ्गानि पङ्कलग्न इव व्रजेत् । अथ वृद्धस्य कर्तव्या गतिः कम्पितदेहिका

samudvahannivāṅgāni paṅkalagna iva vrajet | atha vṛddhasya kartavyā gatiḥ kampitadehikā

115

विष्कम्भनकृतप्राणा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । कृशस्याप्यभिनेया वै गतिर्मन्दपरिक्रमा

viṣkambhanakṛtaprāṇā mandotkṣiptapadakramā | kṛśasyāpyabhineyā vai gatirmandaparikramā

116

व्याधिग्रस्ते ज्वरार्ते च तपःश्रान्ते क्षुधान्विते । विष्कम्भनकृतप्राणः कृशः क्षामोदरस्तथा

vyādhigraste jvarārte ca tapaḥśrānte kṣudhānvite | viṣkambhanakṛtaprāṇaḥ kṛśaḥ kṣāmodarastathā

117

क्षामस्वरकपोलश्च दीननेत्रस्तथैव च । शनैरुत्क्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः

kṣāmasvarakapolaśca dīnanetrastathaiva ca | śanairutkṣepaṇaṃ caiva kartavyaṃ hastapādayoḥ

118

कम्पनं चैव गात्राणां क्लेशनं च तथैव च । दूराध्वानं गतस्यापि गतिर्मन्दपदक्रमा

kampanaṃ caiva gātrāṇāṃ kleśanaṃ ca tathaiva ca | dūrādhvānaṃ gatasyāpi gatirmandapadakramā

119

विकूणनं च गात्रस्य जानुनोश्च विमर्दनम् । स्थूलस्यापि तु कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी

vikūṇanaṃ ca gātrasya jānunośca vimardanam | sthūlasyāpi tu kartavyā gatirdehānukarṣiṇī

120

समुद्वहनभूयिष्ठा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । विष्कम्भगामी च भवेन्निःश्वासबहुलस्तथा

samudvahanabhūyiṣṭhā mandotkṣiptapadakramā | viṣkambhagāmī ca bhavenniḥśvāsabahulastathā

121

श्रमस्वेदाभिभूतश्च व्रजेच्चूर्णपदैस्तथा । मत्तानां तु गतिः कार्या मदे तरुणमध्यमे

śramasvedābhibhūtaśca vrajeccūrṇapadaistathā | mattānāṃ tu gatiḥ kāryā made taruṇamadhyame

122

वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानापसर्पणैः । अवकृष्टे पदे चैव ह्यनवस्थितपादिका

vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānāpasarpaṇaiḥ | avakṛṣṭe pade caiva hyanavasthitapādikā

123

विघूर्णितशरीरा च करैः प्रस्खलितैस्तथा । उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्वनियतक्रमा

vighūrṇitaśarīrā ca karaiḥ praskhalitaistathā | unmattasyāpi kartavyā gatistvaniyatakramā

124

बहुचारीसमायुक्ता लोकानुकरणाश्रया । रूक्षस्फुटितकेशश्च रजोध्वस्ततनुस्तथा

bahucārīsamāyuktā lokānukaraṇāśrayā | rūkṣasphuṭitakeśaśca rajodhvastatanustathā

125

अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवान् । गायत्यकस्माद्धसति सङ्गे चापि न सज्जते

animittaprakathano bahubhāṣī vikāravān | gāyatyakasmāddhasati saṅge cāpi na sajjate

126

नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः । कदाचिद्धावति जवात् कदाचिदवतिष्ठते

nṛtyatyapi ca saṃhṛṣṭo vādayatyapi vā punaḥ | kadāciddhāvati javāt kadācidavatiṣṭhate

127

कदाचिदुपविष्टस्तु शयानः स्यात् कदाचन । नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः

kadācidupaviṣṭastu śayānaḥ syāt kadācana | nānācīradharaścaiva rathyāsvaniyatālayaḥ

128

उन्मत्तो भवति ह्येवं तस्यैतां कारयेद् गतिम् । स्थित्वा नूपुरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत्

unmatto bhavati hyevaṃ tasyaitāṃ kārayed gatim | sthitvā nūpurapādena daṇḍapādaṃ prasārayet

129

बद्धां चारीं तथा चैव कृत्वा स्वस्तिकमेव च । अनेन चारीयोगेन परिभ्राम्य तु मण्डलम्

baddhāṃ cārīṃ tathā caiva kṛtvā svastikameva ca | anena cārīyogena paribhrāmya tu maṇḍalam

130

बाह्यभ्रमरकं चैव रङ्गकोणे प्रसारयेत् । त्रिकं सुललितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च

bāhyabhramarakaṃ caiva raṅgakoṇe prasārayet | trikaṃ sulalitaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca

131

विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्भ्यां सह गतिर्भवेत् । त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्गुकवामनैः

viparyayagatairhastaiḥ padbhyāṃ saha gatirbhavet | trividhā tu gatiḥ kāryā khañjapaṅgukavāmanaiḥ

132

विकलाङ्गप्रयोगेण कुहकाभिनयं प्रति । एकः खञ्जगतौ नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत्

vikalāṅgaprayogeṇa kuhakābhinayaṃ prati | ekaḥ khañjagatau nityaṃ stabdho vai caraṇo bhavet

133

तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादोऽग्रतलसञ्चरः । स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु

tathā dvitīyaḥ kāryastu pādo'gratalasañcaraḥ | stabdhenotthāpanaṃ kāryamaṅgasya caraṇena tu

134

गमनेन निषण्णः स्यादन्येन चरणेन तु । इतरेण निषीदेच्च क्रमेणानेन वै व्रजेत्

gamanena niṣaṇṇaḥ syādanyena caraṇena tu | itareṇa niṣīdecca krameṇānena vai vrajet

135

एषा खञ्जगतिः कार्या तलशल्यक्षतेषु च । पादेनाग्रतलस्थेन ह्यञ्चितेन व्रजेत्तथा

eṣā khañjagatiḥ kāryā talaśalyakṣateṣu ca | pādenāgratalasthena hyañcitena vrajettathā

136

निषण्णदेहा पङ्गोस्तु नतजङ्घा तथैव च । सर्वसङ्कुचिताङ्गा च वामने गतिरिष्यते

niṣaṇṇadehā paṅgostu natajaṅghā tathaiva ca | sarvasaṅkucitāṅgā ca vāmane gatiriṣyate

137

न तस्य विक्रमः कार्यो विक्षेपश्चरणस्य च । सोद्वाहिता चूर्णपदा सा कार्या कुहनात्मिका

na tasya vikramaḥ kāryo vikṣepaścaraṇasya ca | sodvāhitā cūrṇapadā sā kāryā kuhanātmikā

138

विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयसमन्विता । अङ्गवाक्यकृतं हास्यं हास्यं नेपथ्यजं स्मृतम्

vidūṣakasyāpi gatirhāsyatrayasamanvitā | aṅgavākyakṛtaṃ hāsyaṃ hāsyaṃ nepathyajaṃ smṛtam

139

दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः । य ईदृशः प्रवेशः स्यादङ्गहास्यं तु तद्भवेत्

danturaḥ khalatiḥ kubjaḥ khañjaśca vikṛtānanaḥ | ya īdṛśaḥ praveśaḥ syādaṅgahāsyaṃ tu tadbhavet

140

यदा तु बकवद्गच्छेदुल्लोकितविलोकितैः । अन्यायतपदत्वाच्च अङ्गहास्यो भवेत्स तु

yadā tu bakavadgacchedullokitavilokitaiḥ | anyāyatapadatvācca aṅgahāsyo bhavetsa tu

141

कार्यहास्यं तु विज्ञेयमसम्बद्धप्रभाषणात् । अनर्थकैर्विकारैश्च तथा चाश्लीलभाषितैः

kāryahāsyaṃ tu vijñeyamasambaddhaprabhāṣaṇāt | anarthakairvikāraiśca tathā cāślīlabhāṣitaiḥ

142

चीरचर्ममशीभस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः । यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः

cīracarmamaśībhasmagairikādyaistu maṇḍitaḥ | yastādṛśo bhavedviprā hāsyo nepathyajastu saḥ

143

तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा भावः कार्यस्तु तत्त्वतः । गतिप्रचारं विभजेत् नानावस्थान्तरात्मकम्

tasmāttu prakṛtiṃ jñātvā bhāvaḥ kāryastu tattvataḥ | gatipracāraṃ vibhajet nānāvasthāntarātmakam

144

स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे । तदा दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकं पुनः

svabhāvajāyāṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare | tadā dakṣiṇahaste ca kuryāccaturakaṃ punaḥ

145

पार्श्वमेकं शिरश्चैव हस्तोऽथ चरणस्तथा । पर्यायशः सन्नमयेल्लयतालवशानुगः

pārśvamekaṃ śiraścaiva hasto'tha caraṇastathā | paryāyaśaḥ sannamayellayatālavaśānugaḥ

146

स्वभावजा तु तस्यैषा गतिरन्या विकारजा । अलाभलाभात् मुक्तस्य स्तब्धा तस्य गतिर्भवेत्

svabhāvajā tu tasyaiṣā gatiranyā vikārajā | alābhalābhāt muktasya stabdhā tasya gatirbhavet

147

कार्या चैव हि नीचानां चेटादीनां परिक्रमात् । अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्च ते पुनः

kāryā caiva hi nīcānāṃ ceṭādīnāṃ parikramāt | adhamā iti ye khyātā nānāśīlāśca te punaḥ

148

पार्श्वसेकं शिरश्चैव करः सचरणस्तथा । शकारस्यापि कर्तव्या गतिश्चञ्चलदेहिका । गतौ नमेत चेटानां दृष्टिश्चार्धविचारिणी

pārśvasekaṃ śiraścaiva karaḥ sacaraṇastathā | śakārasyāpi kartavyā gatiścañcaladehikā | gatau nameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścārdhavicāriṇī

149

वस्त्राभरणसंस्पर्शैर्मुहुर्मुहुरवेक्षितैः । गात्रैर्विकारविक्षिप्तैः लम्बवस्त्रस्रजा तथा

vastrābharaṇasaṃsparśairmuhurmuhuravekṣitaiḥ | gātrairvikāravikṣiptaiḥ lambavastrasrajā tathā

150

सगर्विता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत् । जात्या नीचेषु योक्तव्या विलोकनपरा गतिः

sagarvitā cūrṇapadā śakārasya gatirbhavet | jātyā nīceṣu yoktavyā vilokanaparā gatiḥ

151

असंस्पर्शाच्च लोकस्य स्वाङ्गानि विनिगूह्य च । म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः

asaṃsparśācca lokasya svāṅgāni vinigūhya ca | mlecchānāṃ jātayo yāstu pulindaśabarādayaḥ

152

तेषां देशानुसारेण कार्यं गतिविचेष्टितम् । पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः

teṣāṃ deśānusāreṇa kāryaṃ gativiceṣṭitam | pakṣiṇāṃ śvāpadānāṃ ca paśūnāṃ ca dvijottamāḥ

153

स्वस्वजातिसमुत्थेन स्वभावेन गतिर्भवेत् । सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

svasvajātisamutthena svabhāvena gatirbhavet | siṃharkṣavānarāṇāṃ ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

154

या कृता नरसिंहेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आलीढस्थानकं कृत्वा गात्रं तस्यैव चानुगम्

yā kṛtā narasiṃhena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | ālīḍhasthānakaṃ kṛtvā gātraṃ tasyaiva cānugam

155

जानूपरि करं ह्येकमपरं वक्षसि स्थितम् । अवलोक्य दिशः कृत्वा चिबुकं बाहुमस्तके

jānūpari karaṃ hyekamaparaṃ vakṣasi sthitam | avalokya diśaḥ kṛtvā cibukaṃ bāhumastake

156

गन्तव्यं विक्रमैर्विप्राः पञ्चतालान्तरोत्थितैः । नियुद्धसमये चैव रङ्गावतरणे तथा

gantavyaṃ vikramairviprāḥ pañcatālāntarotthitaiḥ | niyuddhasamaye caiva raṅgāvataraṇe tathā

157

सिंहादीनां प्रयोक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तृभिः । शेषाणामर्थयोगेन गतिं स्थानं च योजयेत्

siṃhādīnāṃ prayoktavyā gatireṣā prayoktṛbhiḥ | śeṣāṇāmarthayogena gatiṃ sthānaṃ ca yojayet

158

वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्गावतरणेषु च । एवमेताः प्रयोक्तव्या नराणां गतयो बुधैः

vāhanārthaprayogeṣu raṅgāvataraṇeṣu ca | evametāḥ prayoktavyā narāṇāṃ gatayo budhaiḥ

159

नोक्ता या या मया ह्यत्र ग्राह्यास्तास्ताश्च लोकतः । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम्

noktā yā yā mayā hyatra grāhyāstāstāśca lokataḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ gativiceṣṭitam

160

स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभरणेषु च । आयतं चावहित्थं च अश्वक्रान्तमथापि च

strīṇāṃ sthānāni kāryāṇi gatiṣvābharaṇeṣu ca | āyataṃ cāvahitthaṃ ca aśvakrāntamathāpi ca

161

स्थानान्येतानि नारीणामथ लक्षणमुच्यते । वामः स्वभावतो यत्र पादो विरचितः समः

sthānānyetāni nārīṇāmatha lakṣaṇamucyate | vāmaḥ svabhāvato yatra pādo viracitaḥ samaḥ

162

तालमात्रान्तरे न्यस्तस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः । प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम्

tālamātrāntare nyastastryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ | prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam

163

लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् । दक्षिणस्तु समः पादः त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam | dakṣiṇastu samaḥ pādaḥ tryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ

164

वामः समुन्नतकटिश्चायते स्थानके भवेत् । आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु च

vāmaḥ samunnatakaṭiścāyate sthānake bhavet | āvāhane visarge ca tathā nirvarṇaneṣu ca

165

चिन्तायां चावहित्थे च स्थानमेतत् प्रयोजयेत् । रङ्गावतरणारम्भः पुष्पाञ्जलिविसर्जनम्

cintāyāṃ cāvahitthe ca sthānametat prayojayet | raṅgāvataraṇārambhaḥ puṣpāñjalivisarjanam

166

मन्मथेर्ष्योद्भवं कोपं तर्जन्यङ्गुलिमोटनम् । निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं मानावलम्बनम्

manmatherṣyodbhavaṃ kopaṃ tarjanyaṅgulimoṭanam | niṣedhagarvagāmbhīryamaunaṃ mānāvalambanam

167

स्थानेऽस्मिन् संविधातव्यं दिगन्तरनिरूपणम् । समो यत्र स्थितो वामस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

sthāne'smin saṃvidhātavyaṃ digantaranirūpaṇam | samo yatra sthito vāmastryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ

168

समुन्नतकटिर्वामस्त्ववहित्थं तु तद्भवेत् । पुरो विचलितस्त्र्यश्रस्तदन्योपसृतः समः

samunnatakaṭirvāmastvavahitthaṃ tu tadbhavet | puro vicalitastryaśrastadanyopasṛtaḥ samaḥ

169

पादस्तालान्तरन्यस्तस्त्रिकमीषत्समुन्नतम् । पाणिर्लताख्यो यत्रैकस्तदन्यस्तु नितम्बगः

pādastālāntaranyastastrikamīṣatsamunnatam | pāṇirlatākhyo yatraikastadanyastu nitambagaḥ

170

अवहित्थं समाख्यातं स्थानमागमभूषणैः । स्त्रीणामेतत् स्मृतं स्थानं संलापे तु स्वभावजे

avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānamāgamabhūṣaṇaiḥ | strīṇāmetat smṛtaṃ sthānaṃ saṃlāpe tu svabhāvaje

171

निश्चये परितोषे च वितर्के चिन्तने तथा । विलासलीलाविब्वोकशृङ्गारात्मनिरूपणे

niścaye paritoṣe ca vitarke cintane tathā | vilāsalīlāvibvokaśṛṅgārātmanirūpaṇe

172

स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं भर्तुर्मार्गविलोकने । पादः समस्थितश्चैक एकश्चाग्रतलाञ्चितः

sthānametatprayoktavyaṃ bharturmārgavilokane | pādaḥ samasthitaścaika ekaścāgratalāñcitaḥ

173

सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमुच्यते । स्खलितं घूर्णितं चैव गलिताम्बरधारणम्

sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamucyate | skhalitaṃ ghūrṇitaṃ caiva galitāmbaradhāraṇam

174

कुसुमस्तबकादानं परिरक्षणमेव च । वित्रासनं सललितं तरुशाखावलम्बनम्

kusumastabakādānaṃ parirakṣaṇameva ca | vitrāsanaṃ salalitaṃ taruśākhāvalambanam

175

स्थानेऽस्मिन् संविधानीयं स्त्रीणामेतत्प्रयोक्तृभिः । शाखावलम्बने कार्यं स्तबकग्रहणे तथा

sthāne'smin saṃvidhānīyaṃ strīṇāmetatprayoktṛbhiḥ | śākhāvalambane kāryaṃ stabakagrahaṇe tathā

176

विश्रामेष्वथ देवानां नराणां चार्थयोगतः । स्थानकं तावदेव स्याद्यावच्चेष्टा प्रवर्तते

viśrāmeṣvatha devānāṃ narāṇāṃ cārthayogataḥ | sthānakaṃ tāvadeva syādyāvacceṣṭā pravartate

177

भग्नं च स्थानकं नृत्ते चारी चेत्समुपस्थिता । एवं स्थानविधिः कार्यः स्त्रीणां नृणामथापि च

bhagnaṃ ca sthānakaṃ nṛtte cārī cetsamupasthitā | evaṃ sthānavidhiḥ kāryaḥ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

178

पुनश्चासां प्रवक्ष्यामि गतिं प्रकृतिसंस्थिताम् । कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं करम्

punaścāsāṃ pravakṣyāmi gatiṃ prakṛtisaṃsthitām | kṛtvāvahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ karam

179

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । ततः सललितं पादं तालमात्रसमुत्थितम्

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham | tataḥ salalitaṃ pādaṃ tālamātrasamutthitam

180

दक्षिणं वामपादस्य बाह्यपार्श्वे विनिक्षिपेत् । तेनैव समकालं च लताख्यं वामकं भुजम्

dakṣiṇaṃ vāmapādasya bāhyapārśve vinikṣipet | tenaiva samakālaṃ ca latākhyaṃ vāmakaṃ bhujam

181

दक्षिणं विनमेत्पार्श्वं न्यसेन्नाभितटे ततः । नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तं चोद्वेष्ट्य वामकम्

dakṣiṇaṃ vinametpārśvaṃ nyasennābhitaṭe tataḥ | nitambe dakṣiṇaṃ kṛtvā hastaṃ codveṣṭya vāmakam

182

ततो वामपदं दद्यात् लताहस्तं च दक्षिणम् । लीलयोद्वाहितेनाथ शिरसानुगतेन च

tato vāmapadaṃ dadyāt latāhastaṃ ca dakṣiṇam | līlayodvāhitenātha śirasānugatena ca

183

किञ्चिन्नतेन गात्रेण गच्छेत्पञ्चपदीं ततः । यो विधिः पुरुषाणां तु रङ्गपीठपरिक्रमे

kiñcinnatena gātreṇa gacchetpañcapadīṃ tataḥ | yo vidhiḥ puruṣāṇāṃ tu raṅgapīṭhaparikrame

184

स एव प्रमदानां वै कर्तव्यो नाट्ययोक्तृभिः । षट्कलं तु न कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च

sa eva pramadānāṃ vai kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ | ṣaṭkalaṃ tu na kartavyaṃ tathāṣṭakalameva ca

185

पादस्य पतनं तज्ज्ञैः खेदनं तद्भवेत्स्त्रियाः । सयौवनानां नारीणामेवं कार्या गतिर्बुधैः

pādasya patanaṃ tajjñaiḥ khedanaṃ tadbhavetstriyāḥ | sayauvanānāṃ nārīṇāmevaṃ kāryā gatirbudhaiḥ

186

स्थवीयसीनामेतासां सम्प्रवक्ष्याम्यहं गतिम् । कृत्वापविद्धं स्थानन्तु वामं न्यस्य कटीतटे

sthavīyasīnāmetāsāṃ sampravakṣyāmyahaṃ gatim | kṛtvāpaviddhaṃ sthānantu vāmaṃ nyasya kaṭītaṭe

187

आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे । न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम्

ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryānnābhistanāntare | na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam

188

कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत्तेनैवेह क्रमेण तु । प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिरुद्भ्रान्तगामिनी

kṛtvā gātraṃ tato gacchettenaiveha krameṇa tu | preṣyāṇāmapi kartavyā gatirudbhrāntagāminī

189

क्वचिदुन्नमितैर्गात्रैः आविद्धभुजविक्रमा । स्थानं कृत्वावहित्थं च वामं चाधोमुखं भुजम्

kvacidunnamitairgātraiḥ āviddhabhujavikramā | sthānaṃ kṛtvāvahitthaṃ ca vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam

190

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । अर्धनारीगतिः कार्या स्त्रीपुंसाभ्यां विमिश्रिता

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham | ardhanārīgatiḥ kāryā strīpuṃsābhyāṃ vimiśritā

191

उदात्तललितैर्गात्रैः पादैर्लीलासमन्वितैः । या पूर्वमेवाभिहिता ह्युत्तमानां गतिर्मया

udāttalalitairgātraiḥ pādairlīlāsamanvitaiḥ | yā pūrvamevābhihitā hyuttamānāṃ gatirmayā

192

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ततोऽर्धार्धं तु योजयेत् । मध्यमोत्तमनीचानां नृणां यद् गतिचेष्टितम्

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca tato'rdhārdhaṃ tu yojayet | madhyamottamanīcānāṃ nṛṇāṃ yad gaticeṣṭitam

193

स्त्रीणां तदेव कर्तव्या ललितैः पदविक्रमैः । बालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दपदविक्रमा

strīṇāṃ tadeva kartavyā lalitaiḥ padavikramaiḥ | bālānāmapi kartavyā svacchandapadavikramā

194

न तस्याः सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं प्रयोक्तृभिः । तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसका

na tasyāḥ sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ prayoktṛbhiḥ | tṛtīyā prakṛtiḥ kāryā nāmnā caiva napuṃsakā

195

नरस्वभावमुत्सृज्य स्त्रीगतिं तत्र योजयेत् । विपर्ययः प्रयोक्तव्यः पुरुषस्त्रीनपुंसके

narasvabhāvamutsṛjya strīgatiṃ tatra yojayet | viparyayaḥ prayoktavyaḥ puruṣastrīnapuṃsake

196

स्वभावमात्मनस्त्यक्त्वा तद्भावगमनादिह । व्याजेन क्रीडया वापि तथा भूयं च वञ्चनात्

svabhāvamātmanastyaktvā tadbhāvagamanādiha | vyājena krīḍayā vāpi tathā bhūyaṃ ca vañcanāt

197

स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् स्त्रीभावं पुरुषोऽपि च । धैर्योदार्येण सत्त्वेन बुद्ध्या तद्वच्च कर्मणा

strī puṃsaḥ prakṛtiṃ kuryāt strībhāvaṃ puruṣo'pi ca | dhairyodāryeṇa sattvena buddhyā tadvacca karmaṇā

198

स्त्री पुमांसं त्वभिनयेत् वेषवाक्यविचेष्टितैः । स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तं प्रेषिताप्रेषितैस्तथा

strī pumāṃsaṃ tvabhinayet veṣavākyaviceṣṭitaiḥ | strīveṣabhāṣitairyuktaṃ preṣitāpreṣitaistathā

199

मृदुसन्नगतिश्चैव पुमान् स्त्रीभावमाचरेत् । जातिहीनाश्च या नार्यः पुलिन्दशबराङ्गनाः

mṛdusannagatiścaiva pumān strībhāvamācaret | jātihīnāśca yā nāryaḥ pulindaśabarāṅganāḥ

200

याश्चापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदृशी गतिः । व्रतस्थानां तपःस्थानां लिङ्गस्थानां तथैव च

yāścāpi tāsāṃ kartavyā tajjātisadṛśī gatiḥ | vratasthānāṃ tapaḥsthānāṃ liṅgasthānāṃ tathaiva ca

201

खस्थानां चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत् । उद्धता येऽङ्गहाराः स्युः याश्चार्यो मण्डलानि च

khasthānāṃ caiva nārīṇāṃ samapādaṃ prayojayet | uddhatā ye'ṅgahārāḥ syuḥ yāścāryo maṇḍalāni ca

अध्यायः १२ (cont. 2)

202

तानि नाट्यप्रयोगज्ञैर्न कर्तव्यानि योषिताम् । तथासनविधिः कार्यो नृणां स्त्रीणां विशेषतः

tāni nāṭyaprayogajñairna kartavyāni yoṣitām | tathāsanavidhiḥ kāryo nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

203

नानाभावसमायुक्तस्तथा च शयनाश्रयः । विष्कम्भिताञ्चितौ पादौ त्रिकं किञ्चित्समुन्नतम्

nānābhāvasamāyuktastathā ca śayanāśrayaḥ | viṣkambhitāñcitau pādau trikaṃ kiñcitsamunnatam

204

हस्तौ कट्यूरुविन्यस्तौ स्वस्थे स्यादुपवेशने । पादः प्रसारितः किञ्चिदेकश्चैवासनाश्रयः

hastau kaṭyūruvinyastau svasthe syādupaveśane | pādaḥ prasāritaḥ kiñcidekaścaivāsanāśrayaḥ

205

शिरः पार्श्वनतं चैव सचिन्त उपवेशने । चिबुकोपाश्रितौ हस्तौ बाहुशीर्षाश्रितं शिरः

śiraḥ pārśvanataṃ caiva sacinta upaveśane | cibukopāśritau hastau bāhuśīrṣāśritaṃ śiraḥ

206

सम्प्रणष्टेन्द्रियमनाः शोकौत्सुक्योपवेशने । प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथा श्रोपाश्रयाश्रितः

sampraṇaṣṭendriyamanāḥ śokautsukyopaveśane | prasārya bāhū śithilau tathā śropāśrayāśritaḥ

207

मोहमूर्च्छामदग्लानिविषादेषूपवेशयेत् । सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्तैः पादजानुभिः

mohamūrcchāmadaglāniviṣādeṣūpaveśayet | sarvapiṇḍīkṛtāṅgastu saṃyuktaiḥ pādajānubhiḥ

208

व्याधिव्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेन्नरः । तथा चोत्कटिकं स्थानं स्फिक्पार्ष्णीनां समागमः

vyādhivrīḍitanidrāsu dhyāne copaviśennaraḥ | tathā cotkaṭikaṃ sthānaṃ sphikpārṣṇīnāṃ samāgamaḥ

209

पित्र्ये निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमनेऽपि च । विष्कम्भितं पुनश्चैवं जानुं भूमौ निपातयेत्

pitrye nivāpe japye ca sandhyāsvācamane'pi ca | viṣkambhitaṃ punaścaivaṃ jānuṃ bhūmau nipātayet

210

प्रियाप्रसादने कार्यं होमादिकरणेषु च । महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम्

priyāprasādane kāryaṃ homādikaraṇeṣu ca | mahīgatābhyāṃ jānubhyāmadhomukhamavasthitam

211

देवाभिगमने चैव रुषितानां प्रसादने । शोके चाक्रन्दने तीव्रे मृतानां चैव दर्शने

devābhigamane caiva ruṣitānāṃ prasādane | śoke cākrandane tīvre mṛtānāṃ caiva darśane

212

त्रासने च कुसत्त्वानां नीचानां चैव याचने । होमयज्ञक्रियायां च प्रेष्याणां चैव कारयेत्

trāsane ca kusattvānāṃ nīcānāṃ caiva yācane | homayajñakriyāyāṃ ca preṣyāṇāṃ caiva kārayet

213

मुनीनां नियमेष्वेष भवेदासनजो विधिः । तथासनविधिः कार्यो विविधो नाटकाश्रयः

munīnāṃ niyameṣveṣa bhavedāsanajo vidhiḥ | tathāsanavidhiḥ kāryo vividho nāṭakāśrayaḥ

214

स्त्रीणां च पुरुषाणां च बाह्यश्चाभ्यन्तरस्तथा । आभ्यन्तरस्तु नृपतेर्बाह्यो बाह्यगतस्य च

strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca bāhyaścābhyantarastathā | ābhyantarastu nṛpaterbāhyo bāhyagatasya ca

215

देवानां नृपतीनां च दद्यात् सिंहासनं द्विजः । पुरोधसाममात्यानां भवेद्वेत्रासनं तथा

devānāṃ nṛpatīnāṃ ca dadyāt siṃhāsanaṃ dvijaḥ | purodhasāmamātyānāṃ bhavedvetrāsanaṃ tathā

216

मुण्डासनं च दातव्यं सेनानीयुवराजयोः । काष्ठासनं द्विजातीनां कुमाराणां कुथासनम्

muṇḍāsanaṃ ca dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ | kāṣṭhāsanaṃ dvijātīnāṃ kumārāṇāṃ kuthāsanam

217

एवं राजसभां प्राप्य कार्यस्त्वासनजो विधिः । स्त्रीणां चाप्यासनविधिं सम्प्रवक्ष्याम्यहं पुनः

evaṃ rājasabhāṃ prāpya kāryastvāsanajo vidhiḥ | strīṇāṃ cāpyāsanavidhiṃ sampravakṣyāmyahaṃ punaḥ

218

सिंहासनं तु राज्ञीनां देवीनां मुण्डमासनम् । पुरोधोऽमात्यपत्नीनां दद्याद्वेत्रासनं तथा

siṃhāsanaṃ tu rājñīnāṃ devīnāṃ muṇḍamāsanam | purodho'mātyapatnīnāṃ dadyādvetrāsanaṃ tathā

219

भोगिनीनां तथा चैव वस्त्रं चर्म कुथोऽपि वा । ब्राह्मणीतापसीनां च पट्टासनमथापि च

bhoginīnāṃ tathā caiva vastraṃ carma kutho'pi vā | brāhmaṇītāpasīnāṃ ca paṭṭāsanamathāpi ca

220

वेश्यानां च प्रदातव्यमासनं च मयूरकम् । शेषाणां प्रमदानां तु भवेद् भूम्यासनं द्विजाः

veśyānāṃ ca pradātavyamāsanaṃ ca mayūrakam | śeṣāṇāṃ pramadānāṃ tu bhaved bhūmyāsanaṃ dvijāḥ

221

एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो बाह्यश्चासनजो विधिः । तथा स्वगृहवार्तासु च्छन्देनासनमिष्यते

evamābhyantaro jñeyo bāhyaścāsanajo vidhiḥ | tathā svagṛhavārtāsu cchandenāsanamiṣyate

222

नियमस्थमुनीनां च भवेदासनजो विधिः । लिङ्गिनामासनविधिः कार्यो व्रतसमाश्रयः

niyamasthamunīnāṃ ca bhavedāsanajo vidhiḥ | liṅgināmāsanavidhiḥ kāryo vratasamāśrayaḥ

223

ब्रुषीमुण्डासनप्रायं वेत्रासनमथापि च । होमे यज्ञक्रियायां च पित्र्येऽर्थे च प्रयोजयेत्

bruṣīmuṇḍāsanaprāyaṃ vetrāsanamathāpi ca | home yajñakriyāyāṃ ca pitrye'rthe ca prayojayet

224

स्थानीया ये च पुरुषाः कुलविद्यासमन्विताः । तेषामासनसत्कारः कर्त्तव्य इह पार्थिवैः

sthānīyā ye ca puruṣāḥ kulavidyāsamanvitāḥ | teṣāmāsanasatkāraḥ karttavya iha pārthivaiḥ

225

समे समासनं दद्यात् मध्ये मध्यममासनम् । अतिरिक्तेऽतिरिक्तं च हीने भूम्यासनं भवेत्

same samāsanaṃ dadyāt madhye madhyamamāsanam | atirikte'tiriktaṃ ca hīne bhūmyāsanaṃ bhavet

226

उपाध्यायस्य नृपतेर्गुरूणामग्रतो बुधैः । भूम्यासनं तथा कार्यमथवा काष्ठमासनम्

upādhyāyasya nṛpatergurūṇāmagrato budhaiḥ | bhūmyāsanaṃ tathā kāryamathavā kāṣṭhamāsanam

227

नौनागरथयानेषु भूमिकाष्ठासनेषु च । सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्थिवैः

naunāgarathayāneṣu bhūmikāṣṭhāsaneṣu ca | sahāsanaṃ na duṣyeta gurūpādhyāyapārthivaiḥ

228

आकुञ्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तने । उद्वाहितं नतं चैव शयने कर्म कीर्त्यते

ākuñcitaṃ samaṃ caiva prasāritavivartane | udvāhitaṃ nataṃ caiva śayane karma kīrtyate

229

सर्वैराकुञ्चितैरङ्गैः शय्याविद्धे तु जानुनी । स्थानमाकुञ्चितं नाम शीतार्तानां प्रयोजयेत्

sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe tu jānunī | sthānamākuñcitaṃ nāma śītārtānāṃ prayojayet

230

उत्तानितमुखं चैव स्रस्तमुक्तकरं तथा । समं नाम प्रसुप्तस्य स्थानकं संविधीयते

uttānitamukhaṃ caiva srastamuktakaraṃ tathā | samaṃ nāma prasuptasya sthānakaṃ saṃvidhīyate

231

एकं भुजमुपाधाय सम्प्रसारितजानुकम् । स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत्

ekaṃ bhujamupādhāya samprasāritajānukam | sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet

232

अधोमुखस्थितं चैव विवर्तितमिति स्मृतम् । शस्त्रक्षतमृतोत्क्षिप्तमत्तोन्मत्तेषु कारयेत्

adhomukhasthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam | śastrakṣatamṛtotkṣiptamattonmatteṣu kārayet

233

अंसोपरि शिरः कृत्वा कर्पूरक्षोभमेव च । उद्वाहितं तु विज्ञेयं लीलया वेशने प्रभोः

aṃsopari śiraḥ kṛtvā karpūrakṣobhameva ca | udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlayā veśane prabhoḥ

234

ईषत्प्रसारिते जङ्घे यत्र स्रस्तौ करावुभौ । आलस्यश्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते

īṣatprasārite jaṅghe yatra srastau karāvubhau | ālasyaśramakhedeṣu nataṃ sthānaṃ vidhīyate

235

गतिप्राचारस्तु मयोदितोऽयं नोक्तश्च यः सोऽर्थवशेन साध्यः । अतः परं रङ्गपरिक्रमस्य वक्ष्यामि कक्ष्यां प्रविभागयुक्ताम्

gatiprācārastu mayodito'yaṃ noktaśca yaḥ so'rthavaśena sādhyaḥ | ataḥ paraṃ raṅgaparikramasya vakṣyāmi kakṣyāṃ pravibhāgayuktām

अध्यायः १३

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

ये तु पूर्वं मया प्रोक्तास्त्रयो वै नाट्यमण्डपाः । तेषां विभागं विज्ञाय ततः कक्ष्यां प्रयोजयेत्

ye tu pūrvaṃ mayā proktāstrayo vai nāṭyamaṇḍapāḥ | teṣāṃ vibhāgaṃ vijñāya tataḥ kakṣyāṃ prayojayet

ये नेपथ्यगृहद्वारे मया पूर्वं प्रकीर्तिते । तयोर्भाण्डस्य विन्यासो मध्ये कार्यः प्रयोक्तृभिः

ye nepathyagṛhadvāre mayā pūrvaṃ prakīrtite | tayorbhāṇḍasya vinyāso madhye kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

कक्ष्याविभागो निर्देश्यो रङ्गपीठपरिक्रमात् । परिक्रमेण रङ्गस्य कक्ष्या ह्यन्या विधीयते

kakṣyāvibhāgo nirdeśyo raṅgapīṭhaparikramāt | parikrameṇa raṅgasya kakṣyā hyanyā vidhīyate

कक्ष्याविभागे ज्ञेयानि गृहाणि नगराणि च । उद्यानारामसरितस्त्वाश्रमा अटवी तथा

kakṣyāvibhāge jñeyāni gṛhāṇi nagarāṇi ca | udyānārāmasaritastvāśramā aṭavī tathā

पृथिवी सागराश्चैव त्रैलोक्यं सचराचरम् । वर्षाणि सप्तद्वीपाश्च पर्वता विविधास्तथा

pṛthivī sāgarāścaiva trailokyaṃ sacarācaram | varṣāṇi saptadvīpāśca parvatā vividhāstathā

अलोकश्चैव लोकश्च रसातलमथापि च । दैत्यनागालयाश्चैव गृहाणि भवनानि च

alokaścaiva lokaśca rasātalamathāpi ca | daityanāgālayāścaiva gṛhāṇi bhavanāni ca

नगरे वा वने वापि वर्षे वा पर्वतेऽपि वा । यत्र वार्ता प्रवर्तेत तत्र कक्ष्यां प्रवर्तयेत्

nagare vā vane vāpi varṣe vā parvate'pi vā | yatra vārtā pravarteta tatra kakṣyāṃ pravartayet

बाह्यं वा मध्यमं वापि तथैवाभ्यन्तरं पुनः । दूरं वा सन्निकृष्टं वा देशं तु परिकल्पयेत्

bāhyaṃ vā madhyamaṃ vāpi tathaivābhyantaraṃ punaḥ | dūraṃ vā sannikṛṣṭaṃ vā deśaṃ tu parikalpayet

पूर्वप्रविष्टा ये रङ्गं ज्ञेयास्तेऽभ्यन्तरा बुधैः । पश्चात्प्रविष्टा विज्ञेयाः कक्ष्याभागे तु बाह्यतः

pūrvapraviṣṭā ye raṅgaṃ jñeyāste'bhyantarā budhaiḥ | paścātpraviṣṭā vijñeyāḥ kakṣyābhāge tu bāhyataḥ

तेषां तु दर्शनेच्छुर्यः प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् । दक्षिणाभिमुखः सोऽथ कुर्यादात्मनिवेदनम्

teṣāṃ tu darśanecchuryaḥ praviśedraṅgamaṇḍapam | dakṣiṇābhimukhaḥ so'tha kuryādātmanivedanam

यतो मुखं भवेद्भाण्डं द्वारं नेपथ्यकस्य च । सा मन्तव्या तु दिक् पूर्वा नाट्ययोगे न नित्यशः

yato mukhaṃ bhavedbhāṇḍaṃ dvāraṃ nepathyakasya ca | sā mantavyā tu dik pūrvā nāṭyayoge na nityaśaḥ

निष्क्रामेद्यश्च तस्माद्वै स तेनैव तथा व्रजेत् । यतस्तस्य कृतं तेन पुरुषेण निवेदनम्

niṣkrāmedyaśca tasmādvai sa tenaiva tathā vrajet | yatastasya kṛtaṃ tena puruṣeṇa nivedanam

निष्क्रान्तोऽर्थवशाच्चापि प्रविशेद्यदि तद्गृहम् । यतः प्राप्तः स पुरुषस्तेन मार्गेण निष्क्रमेत्

niṣkrānto'rthavaśāccāpi praviśedyadi tadgṛham | yataḥ prāptaḥ sa puruṣastena mārgeṇa niṣkramet

अथवार्थवशाच्चापि तेनैव सह गच्छति । तथैव प्रविशेत् गेहमेकाकी सहितोऽपि वा

athavārthavaśāccāpi tenaiva saha gacchati | tathaiva praviśet gehamekākī sahito'pi vā

तयोश्चापि प्रविशतोः कक्ष्यामन्यां विनिर्दिशेत् । परिक्रमेण रङ्गस्य त्वन्या कक्ष्या विधीयते

tayoścāpi praviśatoḥ kakṣyāmanyāṃ vinirdiśet | parikrameṇa raṅgasya tvanyā kakṣyā vidhīyate

समैश्च सहितो गच्छेन्नीचैश्च परिवाहितः । अथ प्रेक्षणिकाश्चापि विज्ञेया ह्यग्रतो गतौ

samaiśca sahito gacchennīcaiśca parivāhitaḥ | atha prekṣaṇikāścāpi vijñeyā hyagrato gatau

सैव भूमिस्तु बहुभिर्विकृष्टा स्यात्परिक्रमैः । मध्या वा सन्निकृष्टा वा तेषामेवं विकल्पयेत्

saiva bhūmistu bahubhirvikṛṣṭā syātparikramaiḥ | madhyā vā sannikṛṣṭā vā teṣāmevaṃ vikalpayet

नगरे वा वने वापि सागरे पर्वतेऽपि वा । दिव्यानां गमनं कार्यं द्वीपे वर्षेषु वा पुनः

nagare vā vane vāpi sāgare parvate'pi vā | divyānāṃ gamanaṃ kāryaṃ dvīpe varṣeṣu vā punaḥ

आकाशेन विमानेन माययाप्यथ वा पुनः । विविधाभिः क्रियाभिर्वा नानार्थाभिः प्रयोगतः

ākāśena vimānena māyayāpyatha vā punaḥ | vividhābhiḥ kriyābhirvā nānārthābhiḥ prayogataḥ

नाटके च्छन्नवेषाणां दिव्यानां भूमिसञ्चरः । मानुषे कारणादेषां यथा भवति दर्शनम्

nāṭake cchannaveṣāṇāṃ divyānāṃ bhūmisañcaraḥ | mānuṣe kāraṇādeṣāṃ yathā bhavati darśanam

भारते त्वथ हैमे वा हरिवर्ष इलावृते । रम्ये किम्पुरुषे वापि कुरुषूत्तरकेषु वा

bhārate tvatha haime vā harivarṣa ilāvṛte | ramye kimpuruṣe vāpi kuruṣūttarakeṣu vā

दिव्यानां छन्दगमनं सर्ववर्षेषु कीर्तितम् । भारते मानुषाणाञ्च गमनं संविधीयते

divyānāṃ chandagamanaṃ sarvavarṣeṣu kīrtitam | bhārate mānuṣāṇāñca gamanaṃ saṃvidhīyate

गच्छेद्यदि विकृष्टस्तु देशकालवशान्नरः । अङ्कच्छेदे तमन्यस्मिन् निर्दिशेद्धि प्रवेशके

gacchedyadi vikṛṣṭastu deśakālavaśānnaraḥ | aṅkacchede tamanyasmin nirdiśeddhi praveśake

अह्नः प्रमाणं गत्वा तु कार्यलाभं विनिर्दिशेद् । तथालाभे तु कार्यस्य अङ्कच्छेदो विधीयते

ahnaḥ pramāṇaṃ gatvā tu kāryalābhaṃ vinirdiśed | tathālābhe tu kāryasya aṅkacchedo vidhīyate

क्षणो मुहूर्तो यानो वा दिवसो वापि नाटके । एकाङ्के स विधातव्यो बीजस्यार्थवशानुगः

kṣaṇo muhūrto yāno vā divaso vāpi nāṭake | ekāṅke sa vidhātavyo bījasyārthavaśānugaḥ

अङ्कच्छेदे तु निर्वृत्तं मासं वा वर्षमेव वा । नोर्ध्वं वर्षात्प्रकर्तव्यं कार्यमङ्कसमाश्रयम्

aṅkacchede tu nirvṛttaṃ māsaṃ vā varṣameva vā | nordhvaṃ varṣātprakartavyaṃ kāryamaṅkasamāśrayam

एवं तु भारते वर्षे कक्ष्या कार्या प्रयोगतः । मानुषाणां गतिर्या तु दिव्यानान्तु निबोधत

evaṃ tu bhārate varṣe kakṣyā kāryā prayogataḥ | mānuṣāṇāṃ gatiryā tu divyānāntu nibodhata

हिमवत्पृष्ठसंस्थे तु कैलासे पर्वतोत्तमे । यक्षाश्च गुह्यकाश्चैव धनदानुचराश्च ये

himavatpṛṣṭhasaṃsthe tu kailāse parvatottame | yakṣāśca guhyakāścaiva dhanadānucarāśca ye

रक्षःपिशाचभूताश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः । हेमकूटे च गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः

rakṣaḥpiśācabhūtāśca sarve haimavatāḥ smṛtāḥ | hemakūṭe ca gandharvā vijñeyāḥ sāpsarogaṇāḥ

सर्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः । महामेरौ त्रयस्त्रिंशद् ज्ञेया देवगणा बुधैः

sarve nāgāśca niṣadhe śeṣavāsukitakṣakāḥ | mahāmerau trayastriṃśad jñeyā devagaṇā budhaiḥ

नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा । दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्वत इष्यते

nīle tu vaiḍūryamaye siddhā brahmarṣayastathā | daityānāṃ dānavānāñca śvetaparvata iṣyate

पितरश्चापि विज्ञेया शृङ्गवन्तं समाश्रिताः । इत्येते पर्वताः श्रेष्ठा दिव्यावासाः प्रकीर्तिताः

pitaraścāpi vijñeyā śṛṅgavantaṃ samāśritāḥ | ityete parvatāḥ śreṣṭhā divyāvāsāḥ prakīrtitāḥ

तेषां कक्ष्याविभागश्च जम्बूद्वीपे भवेदयम् । तेषां न चेष्टितं कार्यं स्वैः स्वैः कर्मपराक्रमैः

teṣāṃ kakṣyāvibhāgaśca jambūdvīpe bhavedayam | teṣāṃ na ceṣṭitaṃ kāryaṃ svaiḥ svaiḥ karmaparākramaiḥ

परिच्छ(च्छे)दविशेषस्तु तेषां मानुषलोकवत् । सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः

pariccha(cche)daviśeṣastu teṣāṃ mānuṣalokavat | sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ

तेषान्त्वनिमिषत्वं यत्तन्न कार्यं प्रयोक्तृभिः । इह भावा रसाश्चैव दृष्टावेव प्रतिष्ठिताः

teṣāntvanimiṣatvaṃ yattanna kāryaṃ prayoktṛbhiḥ | iha bhāvā rasāścaiva dṛṣṭāveva pratiṣṭhitāḥ

दृष्ट्या हि सूचितो भावः पुनरङ्गैर्विभाव्यते । एवं कक्ष्याविभागस्तु मया प्रोक्तो द्विजोत्तमाः

dṛṣṭyā hi sūcito bhāvaḥ punaraṅgairvibhāvyate | evaṃ kakṣyāvibhāgastu mayā prokto dvijottamāḥ

पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि प्रवृत्तीनान्तु लक्षणम् । चतुर्विधा प्रवृत्तिश्च प्रोक्ता नाट्यप्रयोगतः । आवन्ती दाक्षिणात्या च पाञ्चाली चोढ्रमागधी

punaścaiva pravakṣyāmi pravṛttīnāntu lakṣaṇam | caturvidhā pravṛttiśca proktā nāṭyaprayogataḥ | āvantī dākṣiṇātyā ca pāñcālī coḍhramāgadhī

अत्राह प्रवृत्तिरिति कस्मात् ? उच्यते पृथिव्यां नानादेशवेषभाषाचारवार्ताः प्रख्यापयतीति वृत्तिः । प्रवृत्तिश्च निवेदने । अत्राह - यथा पृथिव्यां बहवो देशाः सन्ति , कथमासां चतुर्विधत्वम् उपपन्नं, समानलक्षणश्चासां प्रयोग उच्यते , सत्यमेतत् । समानलक्षण आसां प्रयोगः । किन्तु नानादेशवेषभाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमतेन वृत्तिसंश्रितस्य नाट्यस्य वृत्तीनां मया चतुर्विधत्वमभिहितं भारती सात्त्वती कैशिक्यारभटी चेति । वृत्तिसंश्रितैश्च प्रयोगैरभिहिता देशाः । यतः प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनिर्वृत्तं प्रयोगश्चोत्पादितः । तत्र दाक्षिणात्यास्तावत् बहुनृत्तगीतवाद्या कैशिकीप्रायाः चतुरमधुरललिताङ्गाभिनयाश्च । तद्यथा - महेन्द्रो मलयः सह्यो मेकलः पालमञ्जरः । एतेषु ये श्रिता देशाः स ज्ञेयो दक्षिणापथः

atrāha pravṛttiriti kasmāt ? ucyate pṛthivyāṃ nānādeśaveṣabhāṣācāravārtāḥ prakhyāpayatīti vṛttiḥ | pravṛttiśca nivedane | atrāha - yathā pṛthivyāṃ bahavo deśāḥ santi , kathamāsāṃ caturvidhatvam upapannaṃ, samānalakṣaṇaścāsāṃ prayoga ucyate , satyametat | samānalakṣaṇa āsāṃ prayogaḥ | kintu nānādeśaveṣabhāṣācāro loka iti kṛtvā lokānumatena vṛttisaṃśritasya nāṭyasya vṛttīnāṃ mayā caturvidhatvamabhihitaṃ bhāratī sāttvatī kaiśikyārabhaṭī ceti | vṛttisaṃśritaiśca prayogairabhihitā deśāḥ | yataḥ pravṛtticatuṣṭayamabhinirvṛttaṃ prayogaścotpāditaḥ | tatra dākṣiṇātyāstāvat bahunṛttagītavādyā kaiśikīprāyāḥ caturamadhuralalitāṅgābhinayāśca | tadyathā - mahendro malayaḥ sahyo mekalaḥ pālamañjaraḥ | eteṣu ye śritā deśāḥ sa jñeyo dakṣiṇāpathaḥ

कोसलाग्ग्स्तोशलाश्चैव कलिङ्गा यवना खसाः । द्रविडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैष्णा वै वानवासजाः

kosalāggstośalāścaiva kaliṅgā yavanā khasāḥ | draviḍāndhramahārāṣṭrā vaiṣṇā vai vānavāsajāḥ

दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे । ये देशास्तेषु युञ्जीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः

dakṣiṇasya samudrasya tathā vindhyasya cāntare | ye deśāsteṣu yuñjīta dākṣiṇātyāṃ tu nityaśaḥ

आवन्तिका वैदिशिकाः सौराष्ट्रा मालवास्तथा । सैन्धवास्त्वथ सौवीरा आवर्ताः सार्बुदेयकाः

āvantikā vaidiśikāḥ saurāṣṭrā mālavāstathā | saindhavāstvatha sauvīrā āvartāḥ sārbudeyakāḥ

दाशार्णास्त्रैपुराश्चैव तथा वै मार्तिकावताः । कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्तिं नित्यमेव तु

dāśārṇāstraipurāścaiva tathā vai mārtikāvatāḥ | kurvantyāvantikīmete pravṛttiṃ nityameva tu

सात्त्वतीं कैशिकीं चैव वृत्तिमेषां समाश्रिता । भवेत् प्र्योगो नाट्येऽत्र स तु कार्यः प्रयोक्तृभिः

sāttvatīṃ kaiśikīṃ caiva vṛttimeṣāṃ samāśritā | bhavet pryogo nāṭye'tra sa tu kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वत्साश्चैवोढ्रमागधाः । पौण्ड्रा नेपालकाश्चैव अन्तर्गिरिबहिर्गिराः

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca vatsāścaivoḍhramāgadhāḥ | pauṇḍrā nepālakāścaiva antargiribahirgirāḥ

तथा प्लवङ्गमा ज्ञेया मलदा मल्लवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा

tathā plavaṅgamā jñeyā maladā mallavartakāḥ | brahmottaraprabhṛtayo bhārgavā mārgavāstathā

प्राज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः । प्राङ्गाः प्रावृतयश्चैव युञ्जन्तीहोढ्रमागधीम्

prājyotiṣāḥ pulindāśca vaidehāstāmraliptakāḥ | prāṅgāḥ prāvṛtayaścaiva yuñjantīhoḍhramāgadhīm

अन्येऽपि देशाः प्राच्यां ये पुराणे सम्प्रकीर्तिताः । तेषु प्रयुज्यते ह्येषा प्रवृत्तिश्चोढ्रमागधी

anye'pi deśāḥ prācyāṃ ye purāṇe samprakīrtitāḥ | teṣu prayujyate hyeṣā pravṛttiścoḍhramāgadhī

पाञ्चाला सौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः । बाह्लीका शल्यकाश्चैव मद्रकौशीनरास्तथा

pāñcālā saurasenāśca kāśmīrā hastināpurāḥ | bāhlīkā śalyakāścaiva madrakauśīnarāstathā

हिमवत्संश्रिता ये तु गङ्गायाश्चोत्तरां दिशम् । ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमाः

himavatsaṃśritā ye tu gaṅgāyāścottarāṃ diśam | ye śritā vai janapadāsteṣu pāñcālamadhyamāḥ

पाञ्चालमध्यमायां तु सात्त्वत्यारभटी स्मृता । प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविक्रमः

pāñcālamadhyamāyāṃ tu sāttvatyārabhaṭī smṛtā | prayogastvalpagītārtha āviddhagativikramaḥ

द्विधा क्रिया भवत्यासां रङ्गपीठपरिक्रमे । प्रदक्षिणप्रदेशा च तथा चाप्यप्रदक्षिणा

dvidhā kriyā bhavatyāsāṃ raṅgapīṭhaparikrame | pradakṣiṇapradeśā ca tathā cāpyapradakṣiṇā

आवन्ती दाक्षिणात्या च प्रदक्षिणपरिक्रमे । अपसव्यप्रदेशास्तु पाञ्चाली चोढ्रमागधी

āvantī dākṣiṇātyā ca pradakṣiṇaparikrame | apasavyapradeśāstu pāñcālī coḍhramāgadhī

आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां पार्श्वद्वारमथोत्तरम् । पाञ्चाल्यामोढ्रमागध्यां योज्यं द्वारं तु दक्षिणम्

āvantyāṃ dākṣiṇātyāyāṃ pārśvadvāramathottaram | pāñcālyāmoḍhramāgadhyāṃ yojyaṃ dvāraṃ tu dakṣiṇam

एकीभूताः पुनश्चैताः प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः । पार्षदं देशकालौ वाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च

ekībhūtāḥ punaścaitāḥ prayoktavyāḥ prayoktṛbhiḥ | pārṣadaṃ deśakālau vāpyarthayuktimavekṣya ca

येषु देशेषु या कार्या प्रवृत्तिः परिकीर्तिता । तद्वृत्तिकानि रूपाणि तेषु तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

yeṣu deśeṣu yā kāryā pravṛttiḥ parikīrtitā | tadvṛttikāni rūpāṇi teṣu tajjñaḥ prayojayet

एकीभूताः पुनस्त्वेता नाटकादौ भवन्ति हि । अवेक्ष्य वृत्तिबाहुल्यं तत्तत्कर्म समाचरेत्

ekībhūtāḥ punastvetā nāṭakādau bhavanti hi | avekṣya vṛttibāhulyaṃ tattatkarma samācaret

सार्थे बाहुल्यमेकस्य शेषाणामथ बुद्धिमान् । येषामन्यस्य बाहुल्यं प्रवृत्तिं पूरयेत्तदा

sārthe bāhulyamekasya śeṣāṇāmatha buddhimān | yeṣāmanyasya bāhulyaṃ pravṛttiṃ pūrayettadā

प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः । सुकुमारस्तथाविद्धो नाट्ययुक्तिसमाश्रयः

prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ | sukumārastathāviddho nāṭyayuktisamāśrayaḥ

यत्त्वाविद्धाङ्गहारन्तु च्छेद्यभेद्याहवात्मकम् । मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनेपथ्यसंयुतम्

yattvāviddhāṅgahārantu cchedyabhedyāhavātmakam | māyendrajālabahulaṃ pustanepathyasaṃyutam

पुरुषैर्बहुभिर्युक्तमल्पस्त्रीकं तथैव च । सात्त्वत्यारभटीयुक्तं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम्

puruṣairbahubhiryuktamalpastrīkaṃ tathaiva ca | sāttvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam

डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा । एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः

ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā | etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

एषां प्रयोगः कर्तव्यो दैत्यदानवराक्षसैः । उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यबलान्विताः

eṣāṃ prayogaḥ kartavyo daityadānavarākṣasaiḥ | uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryabalānvitāḥ

नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्कनाटिके । सुकुमारप्रयोगाणि मानुषेष्वाश्रितास्तु ये

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅkanāṭike | sukumāraprayogāṇi mānuṣeṣvāśritāstu ye

अथ बाह्यप्रयोगेषु प्रेक्षागृहविवर्जिते । विदिक्ष्वपि भवेद्रङ्गः कदाचिद् भर्तुराज्ञया

atha bāhyaprayogeṣu prekṣāgṛhavivarjite | vidikṣvapi bhavedraṅgaḥ kadācid bharturājñayā

पृष्ठ कुतपं नाट्ये युक्ता यतो मुखं भरताः । सा पूर्वा मन्तव्या प्रयोगकाले तु नाट्यज्ञैः

pṛṣṭha kutapaṃ nāṭye yuktā yato mukhaṃ bharatāḥ | sā pūrvā mantavyā prayogakāle tu nāṭyajñaiḥ

द्वाराणि षट् चैव भवन्ति चास्य रङ्गस्य दिग्भागविनिश्चितानि । नाट्यप्रयोगेण खलु प्रवेशे प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि प्रवेशः

dvārāṇi ṣaṭ caiva bhavanti cāsya raṅgasya digbhāgaviniścitāni | nāṭyaprayogeṇa khalu praveśe prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi praveśaḥ

विधानमुत्क्रम्य यथा च रङ्गे विना प्रमाणाद्विदिशः प्रयोगे । द्वारन्तु यस्मात्समृदङ्गभाण्डं प्राचीं दिशं तां मनसाऽध्यवस्येत्

vidhānamutkramya yathā ca raṅge vinā pramāṇādvidiśaḥ prayoge | dvārantu yasmātsamṛdaṅgabhāṇḍaṃ prācīṃ diśaṃ tāṃ manasā'dhyavasyet

वयोऽनुरूपः प्रथमन्तु वेशो वेशोऽनुरूपश्च गतिप्रचारः । गतिप्रचारानुगतश्च पाठ्यं पाठ्यानुरूपाभिनयश्च कार्यः

vayo'nurūpaḥ prathamantu veśo veśo'nurūpaśca gatipracāraḥ | gatipracārānugataśca pāṭhyaṃ pāṭhyānurūpābhinayaśca kāryaḥ

धर्मी या द्विविधा प्रोक्ता मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । लौकिकी नाट्यधर्मी च तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम्

dharmī yā dvividhā proktā mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ | laukikī nāṭyadharmī ca tayorvakṣyāmi lakṣaṇam

स्वभावभावोपगतं शुद्धं त्वविकृतं तथा । लोकवार्ताक्रियोपेतमङ्गलीलाविवर्जितम्

svabhāvabhāvopagataṃ śuddhaṃ tvavikṛtaṃ tathā | lokavārtākriyopetamaṅgalīlāvivarjitam

स्वभावाभिनयोपेतं नानास्त्रीपुरुषाश्रयम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं लोकधर्मी तु सा स्मृता

svabhāvābhinayopetaṃ nānāstrīpuruṣāśrayam | yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ lokadharmī tu sā smṛtā

अतिवाक्यक्रियोपेतमतिसत्त्वातिभावकम् । लीलाङ्गहाराभिनयं नाट्यलक्षणलक्षितम्

ativākyakriyopetamatisattvātibhāvakam | līlāṅgahārābhinayaṃ nāṭyalakṣaṇalakṣitam

स्वरालङ्कारसंयुक्तमस्वस्थपुरुषाश्रयम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

svarālaṅkārasaṃyuktamasvasthapuruṣāśrayam | yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

लोकप्रसिद्धं द्रव्यन्तु यदा नाट्ये प्रयुज्यते । मूर्तिमत् साभिलाषञ्च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

lokaprasiddhaṃ dravyantu yadā nāṭye prayujyate | mūrtimat sābhilāṣañca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

आसन्नोक्तन्तु यद्वाक्यं न शृण्वन्ति परस्परम् । अनुक्तं श्रूयते वाक्यं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

āsannoktantu yadvākyaṃ na śṛṇvanti parasparam | anuktaṃ śrūyate vākyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

शैलयानविमानानि चर्मवर्मायुधध्वजाः । मूर्तिमन्तः प्रयुज्यन्ते नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

śailayānavimānāni carmavarmāyudhadhvajāḥ | mūrtimantaḥ prayujyante nāṭyadharmī tu sā smṛtā

य एकां भूमिकां कृत्वा कुर्वीतैकान्तरेऽपराम् । कौशल्यादेककत्वाद्वा नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

ya ekāṃ bhūmikāṃ kṛtvā kurvītaikāntare'parām | kauśalyādekakatvādvā nāṭyadharmī tu sā smṛtā

या गम्या प्रमदा भूत्वा गम्या भूमिषु युज्यते । गम्या भूमिष्वगम्या च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yā gamyā pramadā bhūtvā gamyā bhūmiṣu yujyate | gamyā bhūmiṣvagamyā ca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

ललितैरङ्गविन्यासैस्तथोत्क्षिप्तपदक्रमैः । नृत्यते गम्यते यच्च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

lalitairaṅgavinyāsaistathotkṣiptapadakramaiḥ | nṛtyate gamyate yacca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखक्रियात्मकः । सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yo'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhakriyātmakaḥ | so'ṅgābhinayasaṃyukto nāṭyadharmī tu sā smṛtā

यश्चेतिहासवेदार्थो ब्रह्मणा समुदाहृतः । दिव्यमानुषरत्यर्थं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yaścetihāsavedārtho brahmaṇā samudāhṛtaḥ | divyamānuṣaratyarthaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

यश्च कक्ष्याविभागोऽयं नानाविधिसमाश्रितः । रङ्गपीठगतः प्रोक्तो नाट्यधर्मी तु सा भवेत्

yaśca kakṣyāvibhāgo'yaṃ nānāvidhisamāśritaḥ | raṅgapīṭhagataḥ prokto nāṭyadharmī tu sā bhavet

नाट्यधर्मीप्रवृत्तं हि सदा नाट्यं प्रयोजयेत् । न ह्यङ्गाभिनयात्किञ्चिदृते राग प्रवर्तते

nāṭyadharmīpravṛttaṃ hi sadā nāṭyaṃ prayojayet | na hyaṅgābhinayātkiñcidṛte rāga pravartate

सर्वस्य सहजो भावः सर्वो ह्यभिनयोऽर्थतः । अङ्गालङ्कारचेष्टाभिर्नाट्यधर्मी प्रकीर्तिता

sarvasya sahajo bhāvaḥ sarvo hyabhinayo'rthataḥ | aṅgālaṅkāraceṣṭābhirnāṭyadharmī prakīrtitā

एवं कक्ष्याविभागस्तु धर्मी युक्तय एव च । विज्ञेया नाट्यतत्त्वज्ञैः प्रयोक्तव्याश्च तत्त्वतः

evaṃ kakṣyāvibhāgastu dharmī yuktaya eva ca | vijñeyā nāṭyatattvajñaiḥ prayoktavyāśca tattvataḥ

उक्तो मयेहाभिनयो यथावत् शाखाकृतो यश्च कृतोऽङ्गहारैः । पुनश्च वाक्याभिनयं यथावद्वक्ष्ये स्वरव्यञ्जनवर्णयुक्तम्

ukto mayehābhinayo yathāvat śākhākṛto yaśca kṛto'ṅgahāraiḥ | punaśca vākyābhinayaṃ yathāvadvakṣye svaravyañjanavarṇayuktam

अध्यायः १४

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ चतुर्दशोऽध्यायः

यो वागभिनयः प्रोक्तो मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । लक्षणं तस्य वक्ष्यामि स्वरव्यञ्जनसम्भवम्

yo vāgabhinayaḥ prokto mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ | lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi svaravyañjanasambhavam

वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्येयं तनुः स्मृता । अङ्गनेपथ्यसत्त्वानि वाक्यार्थं व्यञ्जयन्ति हि

vāci yatnastu kartavyo nāṭyasyeyaṃ tanuḥ smṛtā | aṅganepathyasattvāni vākyārthaṃ vyañjayanti hi

वाङ्मयानीह शास्त्राणि वाङ्‍निष्ठानि तथैव च । तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग् हि सर्वस्य कारणम्

vāṅmayānīha śāstrāṇi vāṅniṣṭhāni tathaiva ca | tasmādvācaḥ paraṃ nāsti vāg hi sarvasya kāraṇam

आगमनामाख्यातनिपातोपसर्गसमासतद्धितैर्युक्तः । सन्धिवचनविभक्त्युपग्रहनियुक्तो वाचिकाभिनयः

āgamanāmākhyātanipātopasargasamāsataddhitairyuktaḥ | sandhivacanavibhaktyupagrahaniyukto vācikābhinayaḥ

द्विविधं हि स्मृतं पाठ्यं संस्कृतं प्राकृतं तथा । तयोर्विभागं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

dvividhaṃ hi smṛtaṃ pāṭhyaṃ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tathā | tayorvibhāgaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

व्यञ्जनानि स्वराश्चैव सन्धयोऽथ विभक्तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धितास्तथा

vyañjanāni svarāścaiva sandhayo'tha vibhaktayaḥ | nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāstathā

एतैरङ्गैः समासैश्च नानाधातुसमाश्रयम् । विज्ञेयं संस्कृतं पाठ्यं प्रयोगञ्च निबोधत

etairaṅgaiḥ samāsaiśca nānādhātusamāśrayam | vijñeyaṃ saṃskṛtaṃ pāṭhyaṃ prayogañca nibodhata

अकाराद्याः स्वरा ज्ञेया औकारान्ताश्चतुर्दश । हकारान्तानि कादीनि व्यञ्जनानि विदुर्बुधाः

akārādyāḥ svarā jñeyā aukārāntāścaturdaśa | hakārāntāni kādīni vyañjanāni vidurbudhāḥ

तत्र स्वराश्चतुर्दश - अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ इति स्वरा ज्ञेयाः ॥ कादीनि व्यञ्जनानि यथा - क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह इति व्यञ्जनवर्गः । वर्गे वर्गे समाख्यातौ द्वौ वर्णौ प्रागवस्थितौ । अघोषा इति ये त्वन्ये सघोषाः सम्प्रकीर्तिताः

tatra svarāścaturdaśa - a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au iti svarā jñeyāḥ || kādīni vyañjanāni yathā - ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va śa ṣa sa ha iti vyañjanavargaḥ | varge varge samākhyātau dvau varṇau prāgavasthitau | aghoṣā iti ye tvanye saghoṣāḥ samprakīrtitāḥ

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलश्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च

aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā | jihvāmūlaśca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca

अ कु ह विसर्जनीयाः कण्ठ्याः । इ चु य शास्तालव्याः । ऋ टु र षा मूर्धन्याः । ऌ तु ल सा दन्त्याः । उ पूपध्मानीया ओष्ठ्याः । ^प ^फ इति पफाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशः उपध्मानीयः । ^क ^ख इति कखाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशो जिह्वमूलीयः । ए ऐ कण्ठ्यतालव्यौ । ओ औ कण्ठ्योष्ठ्यौ । वकारो दन्त्योष्ठ्यः । ङ ञ ण न मा अनुनासिकाः । विसर्जनीयः औरस्यः इत्येके । सर्ववर्णानां मुखं स्थानमित्यपरे । द्वौ द्वौ वर्णौ तु वर्गाद्यौ शषसाश्च त्रयोऽपरे । अघोषा घोषवन्तस्तु ततोऽन्ये परिकीर्तिताः

एते घोषाघोषाः कण्ठ्योष्ठ्या दन्त्यजिह्वानुनासिक्याः । ऊष्माणस्तालव्याः विसर्जनीयाश्च बोद्धव्याः

ete ghoṣāghoṣāḥ kaṇṭhyoṣṭhyā dantyajihvānunāsikyāḥ | ūṣmāṇastālavyāḥ visarjanīyāśca boddhavyāḥ

गघङ जझञ डढण दधन बभम तथैव यरलवा मता घोषाः । कख चछ टठ तथ पफ इति वर्गेष्वघोषाः स्युः

gaghaṅa jajhaña ḍaḍhaṇa dadhana babhama tathaiva yaralavā matā ghoṣāḥ | kakha cacha ṭaṭha tatha papha iti vargeṣvaghoṣāḥ syuḥ

कखगघङाः कण्ठस्थास्तालुस्थानास्तु चछजझञाः । टठडढणा मूर्धन्यास्तथदधनाश्चैव दन्तस्थाः

kakhagaghaṅāḥ kaṇṭhasthāstālusthānāstu cachajajhañāḥ | ṭaṭhaḍaḍhaṇā mūrdhanyāstathadadhanāścaiva dantasthāḥ

पफबभमास्त्वोष्ठ्याः स्युः दन्त्या ऌलसा अहौ च कण्ठस्थौ । तालव्या इचुयशा स्युरृटुरषा मूर्धस्थिता ज्ञेयाः

paphababhamāstvoṣṭhyāḥ syuḥ dantyā ḷlasā ahau ca kaṇṭhasthau | tālavyā icuyaśā syurṛṭuraṣā mūrdhasthitā jñeyāḥ

ऌॡ दन्त्यौ ओ‍औ कण्ठोष्ठ्यौ ए‍ऐकारौ च कण्ठतालव्यौ । कण्ठ्यो विसर्जनीयो जिह्वामूलमुद्भवः कखयोः

ḷḹ dantyau oau kaṇṭhoṣṭhyau eaikārau ca kaṇṭhatālavyau | kaṇṭhyo visarjanīyo jihvāmūlamudbhavaḥ kakhayoḥ

पफयोरोष्ठस्थानं भवेदुकारः स्वरो विवृतः । स्पृष्टाः काद्या मान्ताः शषसहकारास्तथा विवृताः

paphayoroṣṭhasthānaṃ bhavedukāraḥ svaro vivṛtaḥ | spṛṣṭāḥ kādyā māntāḥ śaṣasahakārāstathā vivṛtāḥ

अन्तस्थाः संवृतजाः ङञणनमा नासिकोद्भवा ज्ञेयाः । ऊष्माणश्च शषसहाः यरलववर्णास्तथैव चान्तःस्थाः

antasthāḥ saṃvṛtajāḥ ṅañaṇanamā nāsikodbhavā jñeyāḥ | ūṣmāṇaśca śaṣasahāḥ yaralavavarṇāstathaiva cāntaḥsthāḥ

जिह्वामूलीयः ^कः ^प उपध्मानीयसंज्ञया ज्ञेयः । कचटतपा स्वरिताः स्युः खछठथफा स्युः सदा क्रम्याः

jihvāmūlīyaḥ ^kaḥ ^pa upadhmānīyasaṃjñayā jñeyaḥ | kacaṭatapā svaritāḥ syuḥ khachaṭhathaphā syuḥ sadā kramyāḥ

कण्ठ्योरस्यान् विद्यात् घझढधभान् पाठ्यसम्प्रयोगे तु । वेद्यो विसर्जनीयो जिह्वास्थाने स्थितो वर्णः

kaṇṭhyorasyān vidyāt ghajhaḍhadhabhān pāṭhyasamprayoge tu | vedyo visarjanīyo jihvāsthāne sthito varṇaḥ

एते व्यञ्जनवर्णाः समासतः संज्ञया मया कथिताः । शब्दविषयप्रयोगे स्वराँस्तु भूयः प्रवक्ष्यामि

ete vyañjanavarṇāḥ samāsataḥ saṃjñayā mayā kathitāḥ | śabdaviṣayaprayoge svarām̐stu bhūyaḥ pravakṣyāmi

यस्मिन् स्थाने स समो विज्ञेयो यः सवर्णसंज्ञोऽसौ । य इमे स्वराश्चतुर्दश निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः । पूर्वो ह्रस्वः तेषां परश्च दीर्घोऽवगन्तव्यः

yasmin sthāne sa samo vijñeyo yaḥ savarṇasaṃjño'sau | ya ime svarāścaturdaśa nirdiṣṭāstatra vai daśa samānāḥ | pūrvo hrasvaḥ teṣāṃ paraśca dīrgho'vagantavyaḥ

इत्थं व्यञ्जनयोगैः स्वरैश्च साख्यातनामपदविहितैः । काव्यनिबन्धाश्च स्युर्धातुनिपातोपसर्गास्तु

itthaṃ vyañjanayogaiḥ svaraiśca sākhyātanāmapadavihitaiḥ | kāvyanibandhāśca syurdhātunipātopasargāstu

एभिर्व्यञ्जनवर्गैर्नामाख्यातोपसर्गनिपातैः । तद्धितसन्धिविभक्तिभिरधिष्ठितः शब्द इत्युक्तः

ebhirvyañjanavargairnāmākhyātopasarganipātaiḥ | taddhitasandhivibhaktibhiradhiṣṭhitaḥ śabda ityuktaḥ

पूर्वाचार्यैरुक्तं शब्दानां लक्षणं समासयोगेन । विस्तरशः पुनरेव प्रकरणवशात् सम्प्रवक्ष्यामि

pūrvācāryairuktaṃ śabdānāṃ lakṣaṇaṃ samāsayogena | vistaraśaḥ punareva prakaraṇavaśāt sampravakṣyāmi

अर्थप्रधानं नाम स्यादाख्यातं तु क्रियाकृतम् । द्योतयन्त्युपसर्गास्तु विशेषं भावसंश्रयम्

arthapradhānaṃ nāma syādākhyātaṃ tu kriyākṛtam | dyotayantyupasargāstu viśeṣaṃ bhāvasaṃśrayam

तत्प्राहुः सप्तविधं षट्कारकसंयुतं प्रथितसाध्यम् । निर्देशसम्प्रदानापदानप्रभृतिसंज्ञाभिः

tatprāhuḥ saptavidhaṃ ṣaṭkārakasaṃyutaṃ prathitasādhyam | nirdeśasampradānāpadānaprabhṛtisaṃjñābhiḥ

नामाख्यातार्थविषयं विशेषं द्योतयन्ति ते । पृथक्तत्रोपसर्गेभ्यो निपाता नियमेऽच्युते

nāmākhyātārthaviṣayaṃ viśeṣaṃ dyotayanti te | pṛthaktatropasargebhyo nipātā niyame'cyute

सम्प्रत्यतीतकालक्रियादिसंयोजितं प्रथितसाध्यम् । वचनं नागतयुक्तं सुसदृशसंयोजनविभक्तम्

sampratyatītakālakriyādisaṃyojitaṃ prathitasādhyam | vacanaṃ nāgatayuktaṃ susadṛśasaṃyojanavibhaktam

पञ्चशतधातुयुक्तं पञ्चगुणं पञ्चविधमिदं वापि । स्वाद्यधिकारगुणैरर्थविशेषैर्विभूषितन्यासम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गैर्युक्तं पञ्चविधमिदं ज्ञेयम्

pañcaśatadhātuyuktaṃ pañcaguṇaṃ pañcavidhamidaṃ vāpi | svādyadhikāraguṇairarthaviśeṣairvibhūṣitanyāsam | prātipadikārthaliṅgairyuktaṃ pañcavidhamidaṃ jñeyam

आख्यातं पाठ्यकृतं ज्ञेयं नानार्थाश्रयविशेषम् । वचनं नामसमेतं पुरुषविभक्तं तदाख्यातम्

ākhyātaṃ pāṭhyakṛtaṃ jñeyaṃ nānārthāśrayaviśeṣam | vacanaṃ nāmasametaṃ puruṣavibhaktaṃ tadākhyātam

प्रातिपदिकार्थयुक्तान्धात्वर्थानुपसृजन्ति ये स्वार्थैः । उपसर्गा ह्युपदिष्टास्तस्मात् संस्कारशास्त्रेऽस्मिन्

prātipadikārthayuktāndhātvarthānupasṛjanti ye svārthaiḥ | upasargā hyupadiṣṭāstasmāt saṃskāraśāstre'smin

प्रातिपदिकार्थयोगाद्धातुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च । यस्मान्निपतन्ति पदे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु

prātipadikārthayogāddhātucchandoniruktayuktyā ca | yasmānnipatanti pade tasmātproktā nipātāstu

प्रत्ययविभागजनिताः प्रकर्षसंयोगसत्ववचनैश्च । यस्मात्पूरयतेऽर्थान् प्रत्यय उक्तस्ततस्तस्मात्

pratyayavibhāgajanitāḥ prakarṣasaṃyogasatvavacanaiśca | yasmātpūrayate'rthān pratyaya uktastatastasmāt

लोके प्रकृतिप्रत्ययविभागसंयोगसत्ववचनैश्च । तांस्तान् पूरयतेऽर्थांस्तेषु यस्तद्धितस्तस्मात्

loke prakṛtipratyayavibhāgasaṃyogasatvavacanaiśca | tāṃstān pūrayate'rthāṃsteṣu yastaddhitastasmāt

एकस्य बहूनां वा धातोर्लिङ्गस्य वा पदानां वा । विभजन्त्यर्थं यस्मात् विभक्तयस्तेन ताः प्रोक्ताः

ekasya bahūnāṃ vā dhātorliṅgasya vā padānāṃ vā | vibhajantyarthaṃ yasmāt vibhaktayastena tāḥ proktāḥ

विशिष्टास्तु स्वरा यत्र व्यञ्जनं वापि योगतः । सन्धीयते पदे यस्मात्तस्मात् सन्धिः प्रकीर्तितः

viśiṣṭāstu svarā yatra vyañjanaṃ vāpi yogataḥ | sandhīyate pade yasmāttasmāt sandhiḥ prakīrtitaḥ

वर्णपदक्रमसिद्धः पदैकयोगाच्च वर्णयोगाच्च । सन्धीयते च यस्मात्तस्मात् सन्धिः समुद्दिष्टः

varṇapadakramasiddhaḥ padaikayogācca varṇayogācca | sandhīyate ca yasmāttasmāt sandhiḥ samuddiṣṭaḥ

लुप्तविभक्तिर्नाम्नामेकार्थं संहरत्समासोऽपि । तत्पुरुषादिकसंज्ञैर्निर्दिष्टः षड्विधो विप्राः

luptavibhaktirnāmnāmekārthaṃ saṃharatsamāso'pi | tatpuruṣādikasaṃjñairnirdiṣṭaḥ ṣaḍvidho viprāḥ

एभिः शब्दविधानैर्विस्तारव्यञ्जनार्थसंयुक्तैः । पदबन्धाः कर्तव्या निबद्धबन्धास्तु चूर्णा वा

ebhiḥ śabdavidhānairvistāravyañjanārthasaṃyuktaiḥ | padabandhāḥ kartavyā nibaddhabandhāstu cūrṇā vā

विभक्त्यन्तं पदं ज्ञेयं निबद्धं चूर्णमेव च । तत्र चूर्णपदस्येह सन्निबोधत लक्षणम्

vibhaktyantaṃ padaṃ jñeyaṃ nibaddhaṃ cūrṇameva ca | tatra cūrṇapadasyeha sannibodhata lakṣaṇam

अनिबद्धपदं छन्दोविधानानियताक्षरम् । अर्थापेक्ष्यक्षरस्यूतं ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः

anibaddhapadaṃ chandovidhānāniyatākṣaram | arthāpekṣyakṣarasyūtaṃ jñeyaṃ cūrṇapadaṃ budhaiḥ

निबद्धाक्षरसंयुक्तं यतिच्छेदसमन्वितम् । निबद्धं तु पदं ज्ञेयं प्रमाणनियतात्मकम्

nibaddhākṣarasaṃyuktaṃ yaticchedasamanvitam | nibaddhaṃ tu padaṃ jñeyaṃ pramāṇaniyatātmakam

एवं नानार्थसंयुक्तैः पादैर्वर्णविभूषितैः । चतुर्भिस्तु भवेद्युक्तं छन्दो वृत्ताभिधानवत्

evaṃ nānārthasaṃyuktaiḥ pādairvarṇavibhūṣitaiḥ | caturbhistu bhavedyuktaṃ chando vṛttābhidhānavat

षड्‍विंशतिः स्मृतान्येभिः पादैश्छन्दसि सङ्ख्यया । समञ्चार्धसमञ्चैव तथा विषममेव च

ṣaḍviṃśatiḥ smṛtānyebhiḥ pādaiśchandasi saṅkhyayā | samañcārdhasamañcaiva tathā viṣamameva ca

छन्दोयुक्तं समासेन त्रिविधं वृत्तमिष्यते । नानावृत्तिविनिष्पन्ना शब्दस्यैषा तनूस्स्मृता

chandoyuktaṃ samāsena trividhaṃ vṛttamiṣyate | nānāvṛttiviniṣpannā śabdasyaiṣā tanūssmṛtā

छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न च्छन्दश्शब्दवर्जितम् । तस्मात्तूभ्यसंयोगो नाट्यस्योद्योतकः स्मृतः

chandohīno na śabdo'sti na cchandaśśabdavarjitam | tasmāttūbhyasaṃyogo nāṭyasyodyotakaḥ smṛtaḥ

एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं द्व्यक्षरं भवेत् । मध्यं त्र्यक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा

ekākṣaraṃ bhaveduktamatyuktaṃ dvyakṣaraṃ bhavet | madhyaṃ tryakṣaramityāhuḥ pratiṣṭhā caturakṣarā

सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च गायत्री षड् भवेदिह । सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टाक्षरानुष्टुबुच्यते

supratiṣṭhā bhavet pañca gāyatrī ṣaḍ bhavediha | saptākṣarā bhaveduṣṇigaṣṭākṣarānuṣṭubucyate

नवाक्षरा तु बृहती पङ्क्तिश्चैव दशाक्षरा । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् जगती द्वादशाक्षरा

navākṣarā tu bṛhatī paṅktiścaiva daśākṣarā | ekādaśākṣarā triṣṭub jagatī dvādaśākṣarā

त्रयोदशाऽतिजगती शक्वरी तु चतुर्दशा । अतिशक्वरी पञ्चदशा षोडशाष्टिः प्रकीर्तिता

trayodaśā'tijagatī śakvarī tu caturdaśā | atiśakvarī pañcadaśā ṣoḍaśāṣṭiḥ prakīrtitā

अत्यष्टिः स्यात्सप्तदशा धृतिरष्टादशाक्षरा । एकोनविंशतिर्धृतिः कृतिर्विंशतिरेव च

atyaṣṭiḥ syātsaptadaśā dhṛtiraṣṭādaśākṣarā | ekonaviṃśatirdhṛtiḥ kṛtirviṃśatireva ca

प्रकृतिश्चैकविंशत्या द्वाविंशत्याकृतिस्तथा । विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा चतुर्विंशा च सङ्कृतिः

prakṛtiścaikaviṃśatyā dvāviṃśatyākṛtistathā | vikṛtiḥ syāt trayoviṃśā caturviṃśā ca saṅkṛtiḥ

पञ्चविंशत्यतिकृतिः षड्विंशत्युत्कृतिर्भवेत् । अतोऽधिकाक्षरं छन्दो मालावृत्तं तदिष्यते

pañcaviṃśatyatikṛtiḥ ṣaḍviṃśatyutkṛtirbhavet | ato'dhikākṣaraṃ chando mālāvṛttaṃ tadiṣyate

छन्दसां तु तथा ह्येते भेदाः प्रस्तारयोगतः । असङ्ख्येयप्रमाणानि वृत्तान्याहुरतो बुधाः

chandasāṃ tu tathā hyete bhedāḥ prastārayogataḥ | asaṅkhyeyapramāṇāni vṛttānyāhurato budhāḥ

गायत्रीप्रभृतित्त्वेषां प्रमाणं संविधीयते । प्रयोगजानि सर्वाणि प्रायशो न भवन्ति हि

gāyatrīprabhṛtittveṣāṃ pramāṇaṃ saṃvidhīyate | prayogajāni sarvāṇi prāyaśo na bhavanti hi

वृत्तानि च चतुष्षष्टिर्गायत्र्यां कीर्तितानि तु । शतं विंशतिरष्टौ च वृत्तान्युष्णिह्यथोच्यते

vṛttāni ca catuṣṣaṣṭirgāyatryāṃ kīrtitāni tu | śataṃ viṃśatiraṣṭau ca vṛttānyuṣṇihyathocyate

षट्पञ्चाशच्छते द्वे च वृत्तानामप्यनुष्टुभि । शतानि पञ्च वृतानां बृहत्यां द्वादशैव च

ṣaṭpañcāśacchate dve ca vṛttānāmapyanuṣṭubhi | śatāni pañca vṛtānāṃ bṛhatyāṃ dvādaśaiva ca

पङ्क्त्यां सहस्रं वृत्तानां चतुर्विंशतिरेव च । त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च चत्वारिंशत्तथाष्ट च

paṅktyāṃ sahasraṃ vṛttānāṃ caturviṃśatireva ca | traiṣṭubhe dve sahasre ca catvāriṃśattathāṣṭa ca

सहस्राण्यपि चत्वारि नवतिश्च षडुत्तरा । जगत्यां समवर्णानां वृत्तानामिह सर्वशः

sahasrāṇyapi catvāri navatiśca ṣaḍuttarā | jagatyāṃ samavarṇānāṃ vṛttānāmiha sarvaśaḥ

अष्टौ सहस्राणि शतं द्व्यधिका नवतिः पुनः । जगत्यामतिपूर्वायां वृत्तानां परिमाणतः

aṣṭau sahasrāṇi śataṃ dvyadhikā navatiḥ punaḥ | jagatyāmatipūrvāyāṃ vṛttānāṃ parimāṇataḥ

शतानि त्रीण्यशीतिश्च सहस्राण्यपि षोडश । वृत्तानि चैव चत्वारि शक्वर्याः परिसङ्ख्यया

śatāni trīṇyaśītiśca sahasrāṇyapi ṣoḍaśa | vṛttāni caiva catvāri śakvaryāḥ parisaṅkhyayā

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि सप्त चैव शतानि च । अष्टौ षष्टिश्च वृत्तानि ह्याश्रयन्त्यतिशक्वरीम्

dvātriṃśacca sahasrāṇi sapta caiva śatāni ca | aṣṭau ṣaṣṭiśca vṛttāni hyāśrayantyatiśakvarīm

पञ्चषष्टिसहस्राणि सहस्रार्धञ्च सङ्ख्यया । षट्त्रिंशच्चैव वृत्तानि ह्यष्ट्यां निगदितानि च

pañcaṣaṣṭisahasrāṇi sahasrārdhañca saṅkhyayā | ṣaṭtriṃśaccaiva vṛttāni hyaṣṭyāṃ nigaditāni ca

एकत्रिंशत्सहस्राणि वृत्तानाञ्च द्विसप्ततिः । तथा शतसहस्रञ्च छन्दांस्यत्यष्टिसंज्ञिते

ekatriṃśatsahasrāṇi vṛttānāñca dvisaptatiḥ | tathā śatasahasrañca chandāṃsyatyaṣṭisaṃjñite

धृत्यामपि हि पिण्डेन वृत्तान्याकल्पितानि तु । तज्ज्ञैः शतसहस्रे द्वे शतमेकं तथैव च

dhṛtyāmapi hi piṇḍena vṛttānyākalpitāni tu | tajjñaiḥ śatasahasre dve śatamekaṃ tathaiva ca

द्विषष्टिश्च सहस्राणि चत्वारिंशच्च योगतः । चत्वारि चैव वृत्तानि समसङ्ख्याश्रयाणि तु

dviṣaṣṭiśca sahasrāṇi catvāriṃśacca yogataḥ | catvāri caiva vṛttāni samasaṅkhyāśrayāṇi tu

अतिधृत्यां सहस्राणि चतुर्विंशतिरेव च । तथा शतसहस्राणि पञ्च वृत्तशतद्वयम्

atidhṛtyāṃ sahasrāṇi caturviṃśatireva ca | tathā śatasahasrāṇi pañca vṛttaśatadvayam

अष्टाशीतिश्च वृत्तानि वृत्तज्ञैः कथितानि च । कृतौ शतसहस्राणि दश प्रोक्तानि सङ्ख्यया

aṣṭāśītiśca vṛttāni vṛttajñaiḥ kathitāni ca | kṛtau śatasahasrāṇi daśa proktāni saṅkhyayā

चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ सहस्राणि शतानि च । पञ्चषट्सप्ततिश्चैव वृत्तानां परिमाणतः

catvāriṃśattathā cāṣṭau sahasrāṇi śatāni ca | pañcaṣaṭsaptatiścaiva vṛttānāṃ parimāṇataḥ

तथा शतसहस्राणां प्रकृतौ विंशतिर्भवेत् । सप्त वै गदितास्त्वत्र नवतिश्चैव सङ्ख्यया

tathā śatasahasrāṇāṃ prakṛtau viṃśatirbhavet | sapta vai gaditāstvatra navatiścaiva saṅkhyayā

सहस्राणि शतं चैकं द्विपञ्चाशत्तथैव च । वृत्तानि परिमाणेन वृत्तज्ञैर्गदितानि तु

sahasrāṇi śataṃ caikaṃ dvipañcāśattathaiva ca | vṛttāni parimāṇena vṛttajñairgaditāni tu

चत्वारिंशत्तथैकञ्च लक्षाणामथ सङ्ख्यया । तथा चेह सहस्राणि नवतिश्चतुरुत्तरा

catvāriṃśattathaikañca lakṣāṇāmatha saṅkhyayā | tathā ceha sahasrāṇi navatiścaturuttarā

शतत्रयं समाख्यातं ह्याकृत्यां चतुरुत्तरम् । ज्ञेया शतसहस्राणामशीतिस्त्र्यधिका बुधैः

śatatrayaṃ samākhyātaṃ hyākṛtyāṃ caturuttaram | jñeyā śatasahasrāṇāmaśītistryadhikā budhaiḥ

अष्टाशीति सहस्राणि वृत्तानां षट् शतानि च । अष्टौ चैव तु वृत्तानि विकृत्यां गदितानि तु

aṣṭāśīti sahasrāṇi vṛttānāṃ ṣaṭ śatāni ca | aṣṭau caiva tu vṛttāni vikṛtyāṃ gaditāni tu

तथा शतसहस्राणि सप्तषष्टिश्च सप्ततिः । सप्त चैव सहस्राणि षोडशे द्वे शते तथा

tathā śatasahasrāṇi saptaṣaṣṭiśca saptatiḥ | sapta caiva sahasrāṇi ṣoḍaśe dve śate tathā

कोटिश्चैवेह वृत्तानि सङ्कृतौ कथितानि वै । कोटित्रयञ्चाभिकृत्यां पञ्चत्रिंशद्भिरन्वितम्

koṭiścaiveha vṛttāni saṅkṛtau kathitāni vai | koṭitrayañcābhikṛtyāṃ pañcatriṃśadbhiranvitam

पञ्चाशद्भिः सहस्रैश्च चतुर्भिरधिकैस्तथा । चतुष्टयं शतानाम् च द्वात्रिंशद्भिः समन्वितम्

pañcāśadbhiḥ sahasraiśca caturbhiradhikaistathā | catuṣṭayaṃ śatānām ca dvātriṃśadbhiḥ samanvitam

षट् कोटयस्तथोत्कृत्यां लक्षाणामेकसप्ततिः । चतुष्षष्टिशतान्यष्टौ सहस्राण्यष्ट चैव हि

ṣaṭ koṭayastathotkṛtyāṃ lakṣāṇāmekasaptatiḥ | catuṣṣaṣṭiśatānyaṣṭau sahasrāṇyaṣṭa caiva hi

उक्तादुत्कृतिपर्यन्तवृत्तसङ्ख्यां विचक्षणः । एतेन च विकल्पेन वृत्तेष्वेतेषु निर्दिशेत्

uktādutkṛtiparyantavṛttasaṅkhyāṃ vicakṣaṇaḥ | etena ca vikalpena vṛtteṣveteṣu nirdiśet

सर्वेषां छन्दसामेवं वृत्तानि कथितानि वै । तिस्रः कोटयो दश तथा सहस्राणां शतानि तु

sarveṣāṃ chandasāmevaṃ vṛttāni kathitāni vai | tisraḥ koṭayo daśa tathā sahasrāṇāṃ śatāni tu

चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु । सप्तभिः सहितान्येव सप्त चैव शतानि च

catvāriṃśattathā dve ca sahasrāṇi daśaiva tu | saptabhiḥ sahitānyeva sapta caiva śatāni ca

षड्विंशतिरिहान्यानि व्याख्यातानि समासतः । समानि गणनायुक्तिमाश्रित्य कथितानि वै

ṣaḍviṃśatirihānyāni vyākhyātāni samāsataḥ | samāni gaṇanāyuktimāśritya kathitāni vai

सर्वेषां छन्दसामेवं त्रिकैर्वृत्तं प्रयोजयेत् । ज्ञेयाश्चाष्टौ त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमच्छरम्

sarveṣāṃ chandasāmevaṃ trikairvṛttaṃ prayojayet | jñeyāścāṣṭau trikāstatra saṃjñābhiḥ sthānamaccharam

त्रीण्यक्षराणि विज्ञेयस्त्रिकोऽंशः परिकल्पितः । गुरुलघ्वक्षरकृतः सर्ववृत्तेषु नित्यशः

trīṇyakṣarāṇi vijñeyastriko'ṃśaḥ parikalpitaḥ | gurulaghvakṣarakṛtaḥ sarvavṛtteṣu nityaśaḥ

गुरुपूर्वो भकारः स्यान्मकारे तु गुरुत्रयम् । जकारो गुरुमध्यस्थः सकारोऽन्त्यगुरुस्तथा

gurupūrvo bhakāraḥ syānmakāre tu gurutrayam | jakāro gurumadhyasthaḥ sakāro'ntyagurustathā

लघुमध्यस्थितो रेफस्तकारोऽन्त्यलघुः परः । लघुपूर्वो यकारस्तु नकारे तु लघुत्रयम्

laghumadhyasthito rephastakāro'ntyalaghuḥ paraḥ | laghupūrvo yakārastu nakāre tu laghutrayam

एते ह्यष्टौ त्रिकाः प्राज्ञैर्विज्ञेया ब्रह्मसम्भवाः । लाघवार्थं पुनरमी छन्दोज्ञानमवेक्ष्य च

ete hyaṣṭau trikāḥ prājñairvijñeyā brahmasambhavāḥ | lāghavārthaṃ punaramī chandojñānamavekṣya ca

एभिर्विनिर्गताश्चान्या जातयोऽथ समादयः । अस्वराः सस्वराश्चैव प्रोच्यन्ते वृत्तलक्षणैः

ebhirvinirgatāścānyā jātayo'tha samādayaḥ | asvarāḥ sasvarāścaiva procyante vṛttalakṣaṇaiḥ

गुर्वेकं गिति विज्ञेयं तथा लघु लिति स्मृतम् । नियतः पदविच्छेदो यतिरित्यभिधीयते

gurvekaṃ giti vijñeyaṃ tathā laghu liti smṛtam | niyataḥ padavicchedo yatirityabhidhīyate

गुरु दीर्घं प्लुतञ्चैव संयोगपरमेव च । सानुस्वारविसर्गं च तथान्त्यञ्च लघु क्वचित्

guru dīrghaṃ plutañcaiva saṃyogaparameva ca | sānusvāravisargaṃ ca tathāntyañca laghu kvacit

गायत्र्यां द्वौ त्रिकौ ज्ञेयौ उष्णिक् चैकाधिकाक्षरा । अनुष्टुप् द्व्यधिका चैव बृहत्यां च त्रिकास्त्रयः

gāyatryāṃ dvau trikau jñeyau uṣṇik caikādhikākṣarā | anuṣṭup dvyadhikā caiva bṛhatyāṃ ca trikāstrayaḥ

एकाक्षराधिका पङ्क्तिस्त्रिष्टुप् च द्व्यधिकाक्षरा । चतुस्त्रिका तु जगती सैकातिजगती पुनः

ekākṣarādhikā paṅktistriṣṭup ca dvyadhikākṣarā | catustrikā tu jagatī saikātijagatī punaḥ

शक्वरी द्व्यधिका पञ्चत्रिका ज्ञेयातिशक्वरी । एकाधिकाक्षराष्टिश्च द्व्यधिकात्यष्टिरुच्यते

śakvarī dvyadhikā pañcatrikā jñeyātiśakvarī | ekādhikākṣarāṣṭiśca dvyadhikātyaṣṭirucyate

षट्त्रिकास्तु धृतिः प्रोक्ता सैका चातिधृतिस्तथा । कृतिश्च द्व्यधिका प्रोक्ता प्रकृत्यां सप्त वै त्रिकाः

ṣaṭtrikāstu dhṛtiḥ proktā saikā cātidhṛtistathā | kṛtiśca dvyadhikā proktā prakṛtyāṃ sapta vai trikāḥ

आकृतिस्त्वधिकैकेन द्व्यधिका विकृतिस्तथा । अष्टत्रिकाः सङ्कृतौ स्यात् सैका चाभिकृतिः पुनः

ākṛtistvadhikaikena dvyadhikā vikṛtistathā | aṣṭatrikāḥ saṅkṛtau syāt saikā cābhikṛtiḥ punaḥ

उत्कृतिर्द्व्यधिका चैव विज्ञेया गणमानतः । गुर्वेकं ग इति प्रोक्तं गुरुणी गाविति स्मृतौ । लघ्वेकं ल इति ज्ञेयं लघुनी लाविति स्मृतौ

utkṛtirdvyadhikā caiva vijñeyā gaṇamānataḥ | gurvekaṃ ga iti proktaṃ guruṇī gāviti smṛtau | laghvekaṃ la iti jñeyaṃ laghunī lāviti smṛtau

सम्पद्विरामपादाश्च दैवतस्थानमक्षरम् । वर्णः स्वरो विधिर्वृत्तमिति छन्दोगतो विधिः

sampadvirāmapādāśca daivatasthānamakṣaram | varṇaḥ svaro vidhirvṛttamiti chandogato vidhiḥ

नैवातिरिक्तं हीनं वा यत्र सम्पद्यते क्रमः । विधाने च्छन्दसामेष सम्पदित्यभिसंज्ञितः

naivātiriktaṃ hīnaṃ vā yatra sampadyate kramaḥ | vidhāne cchandasāmeṣa sampadityabhisaṃjñitaḥ

100

यत्रार्थस्य समाप्तिः स्यात् स विराम इति स्मृतः । पादश्च पद्यतेर्धातोश्चतुर्भाग इति स्मृतः

yatrārthasya samāptiḥ syāt sa virāma iti smṛtaḥ | pādaśca padyaterdhātoścaturbhāga iti smṛtaḥ

101

अग्न्यादिदैवतं प्रोक्तं स्थानं द्विविधमुच्यते । शरीराश्रयसम्भूतं दिगाश्रयमथापि च

agnyādidaivataṃ proktaṃ sthānaṃ dvividhamucyate | śarīrāśrayasambhūtaṃ digāśrayamathāpi ca

102

शारीरं मन्त्रसम्भूतं छन्दो गायत्रसंज्ञितम् । क्रुष्टे मध्यं दिनं प्रोक्तं त्रैष्टुभं परिकीर्त्यते

śārīraṃ mantrasambhūtaṃ chando gāyatrasaṃjñitam | kruṣṭe madhyaṃ dinaṃ proktaṃ traiṣṭubhaṃ parikīrtyate

103

तृतीयसवनञ्चापि शीर्षण्यं जागतं हि यत् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव त्रिविधञ्चाक्षरं स्मृतम्

tṛtīyasavanañcāpi śīrṣaṇyaṃ jāgataṃ hi yat | hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva trividhañcākṣaraṃ smṛtam

104

श्वेतादयस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह । तारश्चैव हि मन्द्रश्च मध्यमस्त्रिविधः स्वरः

śvetādayastathā varṇā vijñeyāśchandasāmiha | tāraścaiva hi mandraśca madhyamastrividhaḥ svaraḥ

105

ध्रुवाविधाने चैवास्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । विधिर्गणकृतश्चैव तथैवार्थकृतो भवेत्

dhruvāvidhāne caivāsya sampravakṣyāmi lakṣaṇam | vidhirgaṇakṛtaścaiva tathaivārthakṛto bhavet

106

छन्दतो यस्य पादे स्याद्धीनं वाऽधिकमेव वा । अक्षरं निचृदिति प्रोक्तं भूरिक् चेति द्विजोत्तमाः

chandato yasya pāde syāddhīnaṃ vā'dhikameva vā | akṣaraṃ nicṛditi proktaṃ bhūrik ceti dvijottamāḥ

107

अक्षराभ्यां सदा द्वाभ्यामधिकं हीनमेव वा । तच्छन्दो नामतो ज्ञेयं स्वराडिति विराडपि

akṣarābhyāṃ sadā dvābhyāmadhikaṃ hīnameva vā | tacchando nāmato jñeyaṃ svarāḍiti virāḍapi

108

सर्वेषामेव वृत्तानां तज्ज्ञैर्ज्ञेया गणास्त्रयः । दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च

sarveṣāmeva vṛttānāṃ tajjñairjñeyā gaṇāstrayaḥ | divyo divyetaraścaiva divyamānuṣa eva ca

109

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुप् च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः

gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca | triṣṭup ca jagatī caiva divyo'yaṃ prathamo gaṇaḥ

110

तथातिजगती चैव शक्वरी चातिशक्वरी । अष्टिरत्यष्टिरपि च धृतिश्चातिधृतिर्गणः

tathātijagatī caiva śakvarī cātiśakvarī | aṣṭiratyaṣṭirapi ca dhṛtiścātidhṛtirgaṇaḥ

111

कृतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिर्विकृतिस्तथा । सङ्कृत्यभिकृती चैव उत्कृतिर्दिव्यमानुषा

kṛtiśca prakṛtiścaiva hyākṛtirvikṛtistathā | saṅkṛtyabhikṛtī caiva utkṛtirdivyamānuṣā

112

एतेषां छन्दसां भूयः प्रस्तारविधिसंश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि नष्टमुद्दिष्टमेव च

eteṣāṃ chandasāṃ bhūyaḥ prastāravidhisaṃśrayam | lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi naṣṭamuddiṣṭameva ca

113

प्रस्तारोऽक्षरनिर्दिष्टो मात्रोक्तश्च तथैव हि । द्विकौ ग्लाविति वर्णोक्तौ मिश्रौ चेत्यपि मात्रिकौ

prastāro'kṣaranirdiṣṭo mātroktaśca tathaiva hi | dvikau glāviti varṇoktau miśrau cetyapi mātrikau

114

गुरोरधस्तादाद्यस्य प्रस्तारे लघु विन्यसेत् । अग्रतस्तु समादेया गुरवः पृष्ठतस्तथा

guroradhastādādyasya prastāre laghu vinyaset | agratastu samādeyā guravaḥ pṛṣṭhatastathā

115

प्रथमं गुरुभिर्वर्णैर्लघुभिस्त्ववसानजम् । वृत्तन्तु सर्वछन्दस्सु प्रस्तारविधिरेव तु

prathamaṃ gurubhirvarṇairlaghubhistvavasānajam | vṛttantu sarvachandassu prastāravidhireva tu

116

गुर्वधस्ताल्लघुं न्यस्य तथा द्विद्वि यथोदितम् । न्यस्येत् प्रस्तारमार्गोऽयमक्षरोक्तस्तु नित्यशः

gurvadhastāllaghuṃ nyasya tathā dvidvi yathoditam | nyasyet prastāramārgo'yamakṣaroktastu nityaśaḥ

117

मात्रासङ्ख्याविनिर्दिष्टो गणो मात्राविकल्पितः । मिश्रौ ग्लाविति विज्ञेयौ पृथक् लक्ष्यविभागतः

mātrāsaṅkhyāvinirdiṣṭo gaṇo mātrāvikalpitaḥ | miśrau glāviti vijñeyau pṛthak lakṣyavibhāgataḥ

118

मात्रागणो गुरुश्चैव लघुनी चैव लक्षिते । आर्याणां तु चतुर्मात्राप्रस्तारः परिकल्पितः

mātrāgaṇo guruścaiva laghunī caiva lakṣite | āryāṇāṃ tu caturmātrāprastāraḥ parikalpitaḥ

119

गीतकप्रभृतीनान्तु पञ्चमात्रो गणः स्मृतः । वैतालीयं पुरस्कृत्य षण्मात्राद्यास्तथैव च

gītakaprabhṛtīnāntu pañcamātro gaṇaḥ smṛtaḥ | vaitālīyaṃ puraskṛtya ṣaṇmātrādyāstathaiva ca

120

त्र्यक्षरास्तु त्रिका ज्ञेया लघुगुर्वक्षरान्विताः । मात्रागणविभागस्तु गुरुलघ्वक्षराश्रयः

tryakṣarāstu trikā jñeyā laghugurvakṣarānvitāḥ | mātrāgaṇavibhāgastu gurulaghvakṣarāśrayaḥ

121

अन्त्याद् द्विगुणिताद्रूपाद् द्विद्विरेकं गुरोर्भवेत् । द्विगुणाञ्च लघोः कृत्वा सङ्ख्यां पिण्डेन योजयेत्

antyād dviguṇitādrūpād dvidvirekaṃ gurorbhavet | dviguṇāñca laghoḥ kṛtvā saṅkhyāṃ piṇḍena yojayet

122

आद्यं सर्वगुरु ज्ञेयं वृत्तन्तु समसंज्ञितम् । कोशं तु सर्वलघ्वन्त्यं मिश्ररूपाणि सर्वतः

ādyaṃ sarvaguru jñeyaṃ vṛttantu samasaṃjñitam | kośaṃ tu sarvalaghvantyaṃ miśrarūpāṇi sarvataḥ

123

वृत्तानां तु समानानां सङ्ख्यां संयोज्य तावतीम् । राश्यूनामर्धविषमां समासादभिनिर्दिशेत्

vṛttānāṃ tu samānānāṃ saṅkhyāṃ saṃyojya tāvatīm | rāśyūnāmardhaviṣamāṃ samāsādabhinirdiśet

124

एकादिकां तथा सङ्ख्यां छन्दसो विनिवेश्य तु । यावत् पूर्णन्तु पूर्वेण पूरयेदुत्तरं गणम्

ekādikāṃ tathā saṅkhyāṃ chandaso viniveśya tu | yāvat pūrṇantu pūrveṇa pūrayeduttaraṃ gaṇam

125

समानां विषमाणां च सङ्गुणय्य तथा स्फुटम् । राश्यूनामभिजानीयाद्विषमाणां समासतः

samānāṃ viṣamāṇāṃ ca saṅguṇayya tathā sphuṭam | rāśyūnāmabhijānīyādviṣamāṇāṃ samāsataḥ

126

एवं कृत्वा तु सर्वेषां परेषां पूर्वपूरणम् । क्रमान्नैधनमेकैकं प्रतिलोमं विसर्जयेत्

evaṃ kṛtvā tu sarveṣāṃ pareṣāṃ pūrvapūraṇam | kramānnaidhanamekaikaṃ pratilomaṃ visarjayet

127

सर्वेषां छन्दसामेवं लघ्वक्षरविनिश्चयम् । जानीत समवृत्तानां सङ्ख्यां सङ्क्षेपतस्तथा

sarveṣāṃ chandasāmevaṃ laghvakṣaraviniścayam | jānīta samavṛttānāṃ saṅkhyāṃ saṅkṣepatastathā

128

वृत्तस्य परिमाणन्तु छित्वार्धेन यथाक्रमम् । न्यसेल्लघु यथा सैकमक्षरं गुरु चाप्यथ

vṛttasya parimāṇantu chitvārdhena yathākramam | nyasellaghu yathā saikamakṣaraṃ guru cāpyatha

129

एवं विन्यस्य वृत्तानां नष्टोद्दिष्टविभागतः । गुरुलघ्वक्षराणीह सर्वछन्दस्सु दर्शयेत्

evaṃ vinyasya vṛttānāṃ naṣṭoddiṣṭavibhāgataḥ | gurulaghvakṣarāṇīha sarvachandassu darśayet

130

इति छन्दांसि यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तान्येतेषु नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत

iti chandāṃsi yānīha mayoktāni dvijottamāḥ | vṛttānyeteṣu nāṭye'smin prayojyāni nibodhata

अध्यायः १५

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ पञ्चदशोऽध्यायः

छन्दांस्येवं हि यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तानि तेषु नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत

chandāṃsyevaṃ hi yānīha mayoktāni dvijottamāḥ | vṛttāni teṣu nāṭye'smin prayojyāni nibodhata

आद्ये पुनरन्त्ये द्वे द्वे गुरुणी चेत् । सा स्यात्तनुमध्या गायत्रसमुत्था

ādye punarantye dve dve guruṇī cet | sā syāttanumadhyā gāyatrasamutthā

यथा - सन्त्यक्तविभूषा भ्रष्टाञ्जननेत्रा । हस्तार्पितगण्डा किं ? त्वं तनुमध्या

yathā - santyaktavibhūṣā bhraṣṭāñjananetrā | hastārpitagaṇḍā kiṃ ? tvaṃ tanumadhyā

लघुगण आदौ भवति चतुष्कः । गुरुयुगमन्त्ये मकरकशीर्षा

laghugaṇa ādau bhavati catuṣkaḥ | guruyugamantye makarakaśīrṣā

यथा - स्वयमुपयान्तं भजसि न कान्तम् । भयकरि किं ? त्वं मकरकशीर्षा

yathā - svayamupayāntaṃ bhajasi na kāntam | bhayakari kiṃ ? tvaṃ makarakaśīrṣā

एकमात्रं षट्के स्याद् द्वितीयं पादे । ख्यातरूपा वृत्ते सा मालिनी नाम्ना

ekamātraṃ ṣaṭke syād dvitīyaṃ pāde | khyātarūpā vṛtte sā mālinī nāmnā

षडक्षरकृते पादे लघु यत्र द्वितीयकम् । शेषाणि तु गुरूणि स्युर्मालिनी सा मता यथा

ṣaḍakṣarakṛte pāde laghu yatra dvitīyakam | śeṣāṇi tu gurūṇi syurmālinī sā matā yathā

स्नानगन्धाधिक्यैर्वस्त्रभूषायोगैः । व्यक्तमेवासौ त्वं मालिनी प्रख्याता

snānagandhādhikyairvastrabhūṣāyogaiḥ | vyaktamevāsau tvaṃ mālinī prakhyātā

द्वितीयं पञ्चमं चैव लघु यत्र प्रतिष्ठितम् । शेषाणि च गुरूणि स्युर्मालती नाम सा यथा

dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva laghu yatra pratiṣṭhitam | śeṣāṇi ca gurūṇi syurmālatī nāma sā yathā

शोभते बद्धया षट्पदाविद्धया । मालतीमालया मानिनी लीलया

śobhate baddhayā ṣaṭpadāviddhayā | mālatīmālayā māninī līlayā

द्वितीयं च चतुर्थं च पञ्चमं च यदा लघु । यस्याः सप्ताक्षरे पादे ज्ञेया सा तूद्धता यथा

dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ ca yadā laghu | yasyāḥ saptākṣare pāde jñeyā sā tūddhatā yathā

सौ त्रिकौ यदि पादे ह्यन्तिमश्च गकारः । उष्णिगुत्थितपादा उद्धता खलु नाम्ना

sau trikau yadi pāde hyantimaśca gakāraḥ | uṣṇigutthitapādā uddhatā khalu nāmnā

दन्तकृन्तकृतास्त्रं व्याकुलालकशोभम् । शंसतीव तवास्यं निर्दयं रतयुद्धम्

dantakṛntakṛtāstraṃ vyākulālakaśobham | śaṃsatīva tavāsyaṃ nirdayaṃ ratayuddham

आदौ द्वे निधने चैव गुरुणी यत्र वै सदा । पादे सप्ताक्षरे ज्ञेया नाम्ना भ्रमरमालिका

ādau dve nidhane caiva guruṇī yatra vai sadā | pāde saptākṣare jñeyā nāmnā bhramaramālikā

पादे पादे निविष्टौ सम्यग्विरचितौ त्सौ । अन्त्ये यदि गकारः सा तु भ्रमरमाला

pāde pāde niviṣṭau samyagviracitau tsau | antye yadi gakāraḥ sā tu bhramaramālā

यथा - नानाकुसुमचित्रे प्राप्ते सुरभिमासे । एषा भ्रमति मत्ता कान्ते भ्रमरमाला

yathā - nānākusumacitre prāpte surabhimāse | eṣā bhramati mattā kānte bhramaramālā

आद्यं तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं सप्तमं तथा । गुरूण्यष्टाक्षरे पादे सिंहलेखेति सा यथा

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ saptamaṃ tathā | gurūṇyaṣṭākṣare pāde siṃhalekheti sā yathā

जातु यस्य गौ न , पादे संस्थितः समस्वरूपे । तामनुष्टुबाश्रयस्थां वावदन्ति सिंहलेखाम्

jātu yasya gau na , pāde saṃsthitaḥ samasvarūpe | tāmanuṣṭubāśrayasthāṃ vāvadanti siṃhalekhām

यत्त्वया ह्यनेकभावैश्चेष्टितं रहः सुगात्रि । तन्मनो मम प्रविष्टं वृत्तमद्य सिंहलेखम्

yattvayā hyanekabhāvaiśceṣṭitaṃ rahaḥ sugātri | tanmano mama praviṣṭaṃ vṛttamadya siṃhalekham

चतुर्थं च द्वितीयं च षष्ठमष्टममेव च । गुरूण्यष्टाक्षरे पादे यत्र तन्मत्तचेष्टितम्

caturthaṃ ca dvitīyaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca | gurūṇyaṣṭākṣare pāde yatra tanmattaceṣṭitam

यदा तु जात्परौ रलौ गकार एव च स्थितः । अनुष्टुबुद्भवं तदा वदन्ति मत्तचेष्टितम्

yadā tu jātparau ralau gakāra eva ca sthitaḥ | anuṣṭubudbhavaṃ tadā vadanti mattaceṣṭitam

यथा - चरावघूर्णितेक्षणं विलम्बिताकुलालकम् । असंस्थितैः पदैः प्रिया करोति मत्तचेष्टितम्

yathā - carāvaghūrṇitekṣaṇaṃ vilambitākulālakam | asaṃsthitaiḥ padaiḥ priyā karoti mattaceṣṭitam

अष्टाक्षरकृते पादे सर्वाण्येव भवन्ति हि । गुरूणि यस्मिन्सा नाम्ना विद्युन्मालेति कीर्तिता

aṣṭākṣarakṛte pāde sarvāṇyeva bhavanti hi | gurūṇi yasminsā nāmnā vidyunmāleti kīrtitā

मौ गौ चान्त्यौ यस्याः पादे पादस्यान्ते विच्छेदश्च । सा चानुष्टुप्छन्दस्युक्ता नित्यं सद्भिर्विद्युन्माला

mau gau cāntyau yasyāḥ pāde pādasyānte vicchedaśca | sā cānuṣṭupchandasyuktā nityaṃ sadbhirvidyunmālā

साम्भोभारैरानानद्भिः श्यामाम्भोदैर्व्याप्ते व्योम्नि । आदित्यांशुस्पर्धिन्येषा दिक्षु भ्रान्ता विद्युन्माला

sāmbhobhārairānānadbhiḥ śyāmāmbhodairvyāpte vyomni | ādityāṃśuspardhinyeṣā dikṣu bhrāntā vidyunmālā

पञ्चमं सप्तमं चान्त्यं गुरु पादेऽष्टके तथा । छन्दोज्ञैर्ज्ञेयमेतत्तु वृत्तं चित्तविलासितम्

pañcamaṃ saptamaṃ cāntyaṃ guru pāde'ṣṭake tathā | chandojñairjñeyametattu vṛttaṃ cittavilāsitam

स्मितवशविप्रकाशैर्दशनपदैरमीभिः । वरतनु पूर्णचन्द्रं तव मुखमावृणोति

smitavaśaviprakāśairdaśanapadairamībhiḥ | varatanu pūrṇacandraṃ tava mukhamāvṛṇoti

नवाक्षरकृते पादे त्रीणि स्युर्नैधनानि च । गुरूणि यस्याः सा नाम्ना ज्ञेया मधुकरी यथा

navākṣarakṛte pāde trīṇi syurnaidhanāni ca | gurūṇi yasyāḥ sā nāmnā jñeyā madhukarī yathā

षडिह यदि लघूनि स्युर्निधनगतमकारश्चेत् । बुधजनबृहतीसंस्था भवति मधुकरी नाम्ना

ṣaḍiha yadi laghūni syurnidhanagatamakāraścet | budhajanabṛhatīsaṃsthā bhavati madhukarī nāmnā

कुसुमितमभिपश्यन्ती विविधतरुगणैश्छन्नम् । वनमतिशयगन्धाढ्यं भ्रमति मधुकरी हृष्टा

kusumitamabhipaśyantī vividhatarugaṇaiśchannam | vanamatiśayagandhāḍhyaṃ bhramati madhukarī hṛṣṭā

दशाक्षरकृते पादे त्रीण्यादौ त्रीणि नैधने । यस्या गुरूणि सा ज्ञेया पङ्क्तिरुत्पलमालिका

daśākṣarakṛte pāde trīṇyādau trīṇi naidhane | yasyā gurūṇi sā jñeyā paṅktirutpalamālikā

त्रीण्यादौ यदि हि गुरूणि स्युश्चत्वारो यदि लघवो मध्ये । पङ्क्तावन्तगतमकारः स्याद्विज्ञेया कुवलयमालाख्या

trīṇyādau yadi hi gurūṇi syuścatvāro yadi laghavo madhye | paṅktāvantagatamakāraḥ syādvijñeyā kuvalayamālākhyā

यथा - अस्मिंस्ते शिरसि तदा कान्ते वैडूर्यस्फटिकसुवर्णाढ्ये । शोभां स्वां न वहति तां बद्धा सुश्लिष्टा कुवलयमालेयम्

yathā - asmiṃste śirasi tadā kānte vaiḍūryasphaṭikasuvarṇāḍhye | śobhāṃ svāṃ na vahati tāṃ baddhā suśliṣṭā kuvalayamāleyam

द्वितीयं च चतुर्थं च षष्टमष्टममेव च । ह्रस्वं दशाक्षरे पादे यत्र सा शिखिसारिणी

dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca ṣaṣṭamaṣṭamameva ca | hrasvaṃ daśākṣare pāde yatra sā śikhisāriṇī

जौ त्रिकौ हि पादगौ तु यस्य गौ च संश्रितौ तथा समौ स्तौ । पङ्क्तियोगसुप्रतिष्ठिताङ्गी सा मयूरसारिणीति नाम्ना

jau trikau hi pādagau tu yasya gau ca saṃśritau tathā samau stau | paṅktiyogasupratiṣṭhitāṅgī sā mayūrasāriṇīti nāmnā

यथा - नैव तेऽस्ति सङ्गमो मनुष्यैर्नापि कामभोगचिह्नमन्यत् । गर्भिणीव दृश्यसे ह्यनार्ये किं मयूरसारिणी त्वमेवम्

yathā - naiva te'sti saṅgamo manuṣyairnāpi kāmabhogacihnamanyat | garbhiṇīva dṛśyase hyanārye kiṃ mayūrasāriṇī tvamevam

आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं तथा । गुरूणि त्रैष्टुभे पादे यत्र स्युर्दोधकं तु तत्

ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ tathā | gurūṇi traiṣṭubhe pāde yatra syurdodhakaṃ tu tat

भौ तु भगाविति यस्य गणाः स्युः स्याच्च यतिस्त्रिचतुर्भिरथाऽस्मिन् । त्रैष्टुभमेव हि तत्खलु नाम्ना दोधकवृत्तमिति प्रवदन्ति

bhau tu bhagāviti yasya gaṇāḥ syuḥ syācca yatistricaturbhirathā'smin | traiṣṭubhameva hi tatkhalu nāmnā dodhakavṛttamiti pravadanti

यथा - प्रस्खलिताप्रपदप्रविचायं मत्तविघूर्णितगात्रविलासम् । पश्य विलासिनि कुञ्जरमेतं दोधकवृत्तमयं प्रकरोति

yathā - praskhalitāprapadapravicāyaṃ mattavighūrṇitagātravilāsam | paśya vilāsini kuñjarametaṃ dodhakavṛttamayaṃ prakaroti

आदौ द्वौ पञ्चमं चैवाप्यष्टमं नैधनं तथा । गुरुण्येकादशे पादे यत्र तन्मोटकं यथा

ādau dvau pañcamaṃ caivāpyaṣṭamaṃ naidhanaṃ tathā | guruṇyekādaśe pāde yatra tanmoṭakaṃ yathā

एषोऽम्बुदतुल्यनिस्वनरवः क्षीवः स्खलमानविलम्बगतिः । श्रुत्वा घनगर्जितमद्रितटे वृक्षान् प्रतिमोटयति द्विरदः

eṣo'mbudatulyanisvanaravaḥ kṣīvaḥ skhalamānavilambagatiḥ | śrutvā ghanagarjitamadritaṭe vṛkṣān pratimoṭayati dviradaḥ

नवमं सप्तमं षष्ठं तृतीयं च भवेल्लघु । सर्वास्ववस्थासु च कामतन्त्रे योग्यासि किं वा बहुनेन्द्रवज्रा

navamaṃ saptamaṃ ṣaṣṭhaṃ tṛtīyaṃ ca bhavellaghu | sarvāsvavasthāsu ca kāmatantre yogyāsi kiṃ vā bahunendravajrā

एभिरेव तु संयुक्ता लघुभिस्त्रैष्टुभी यदा । उपेन्द्रवज्रा विज्ञेया लघ्वादाविह केवलम्

ebhireva tu saṃyuktā laghubhistraiṣṭubhī yadā | upendravajrā vijñeyā laghvādāviha kevalam

प्रिये श्रिया वर्णविशेषणेन स्मितेन कान्त्या सुकुमारभावैः । अमी गुणा रूपगुणानुरूपा भवन्ति ते किं त्वमुपेन्द्रवज्रा

priye śriyā varṇaviśeṣaṇena smitena kāntyā sukumārabhāvaiḥ | amī guṇā rūpaguṇānurūpā bhavanti te kiṃ tvamupendravajrā

आद्यं तृतीयमन्त्यं च सप्तमं नवमं तथा । गुरूण्येकादशे पादे यत्र सा तु रथोद्धता

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ navamaṃ tathā | gurūṇyekādaśe pāde yatra sā tu rathoddhatā

किं त्वया सुभट दूरवर्जितं नात्मनो न सुहृदां प्रियं कृतम् । यत्पलायनपरायणस्य ते याति धूलिरधुना रथोद्धता

kiṃ tvayā subhaṭa dūravarjitaṃ nātmano na suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam | yatpalāyanaparāyaṇasya te yāti dhūliradhunā rathoddhatā

यथा - किं त्वया कुमतिसङ्गया सदा नाज्ञयेव सुहृदां प्रियं कृतम् । यद् गृहाद्वचनरोषकम्पिता याति तूर्णमबला रथोद्धता

yathā - kiṃ tvayā kumatisaṅgayā sadā nājñayeva suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam | yad gṛhādvacanaroṣakampitā yāti tūrṇamabalā rathoddhatā

आद्यं तृतीयमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु । यस्यास्तु त्रैष्टुभे पादे विज्ञेया स्वागता हि सा

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru | yasyāstu traiṣṭubhe pāde vijñeyā svāgatā hi sā

यथा - अद्य मे सफलमायतनेत्रे जीवितं मदनसंश्रयभावम् । आगतासि भवनं मम यस्मात्स्वागतं तव वरोरु निषीद

yathā - adya me saphalamāyatanetre jīvitaṃ madanasaṃśrayabhāvam | āgatāsi bhavanaṃ mama yasmātsvāgataṃ tava varoru niṣīda

षष्ठं च नवमं चैव लघुनी त्रैष्टुभे यदि । गुरूण्यन्यानि पादे तु सा ज्ञेया शालिनी यथा

ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ caiva laghunī traiṣṭubhe yadi | gurūṇyanyāni pāde tu sā jñeyā śālinī yathā

दुःशीलं वा निर्गुणं वापरं वा लोके धैर्यादप्रियं न ब्रवीषि । तस्माच्छीलं साधुहेतोः सुवृत्तं माधुर्यात्स्यात्सर्वथा शालिनी त्वम्

duḥśīlaṃ vā nirguṇaṃ vāparaṃ vā loke dhairyādapriyaṃ na bravīṣi | tasmācchīlaṃ sādhuhetoḥ suvṛttaṃ mādhuryātsyātsarvathā śālinī tvam

तृतीयं चैव षष्ठं च नवमं द्वादशं तथा । गुरूणि जागते पादे यत्र तत्तोटकं भवेत्

tṛtīyaṃ caiva ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ dvādaśaṃ tathā | gurūṇi jāgate pāde yatra tattoṭakaṃ bhavet

यदि सोऽत्र भवेत्तु समुद्रसमस्त्रिषु चापि तथा नियमेन यतिः । सततं जगतीविहितं हि ततं गदितं खलु तोटकवृत्तमिदम्

yadi so'tra bhavettu samudrasamastriṣu cāpi tathā niyamena yatiḥ | satataṃ jagatīvihitaṃ hi tataṃ gaditaṃ khalu toṭakavṛttamidam

यथा - किमिदं कपटाश्रयदुर्विषहं बहुशाठ्यमथोल्बणरूक्षकथम् । स्वजनप्रियसज्जनभेदकरं ननु तोटकवृत्तमिदं कुरुषे

yathā - kimidaṃ kapaṭāśrayadurviṣahaṃ bahuśāṭhyamatholbaṇarūkṣakatham | svajanapriyasajjanabhedakaraṃ nanu toṭakavṛttamidaṃ kuruṣe

आद्यं तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं षष्ठमेव च । तथोपान्त्यं जगत्यां च गुरु चेत्कुमुदप्रभा

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca | tathopāntyaṃ jagatyāṃ ca guru cetkumudaprabhā

यौ त्रिकौ तथा न्यौ यदि खलु पादे षड्भिरेव वर्णैर्यदि च यतिः स्यात् । नित्यसंनिविष्टा जगतिविधाने नामतः प्रसिद्धा कुमुदनिभा सा

yau trikau tathā nyau yadi khalu pāde ṣaḍbhireva varṇairyadi ca yatiḥ syāt | nityasaṃniviṣṭā jagatividhāne nāmataḥ prasiddhā kumudanibhā sā

यथा - मन्मथेन विद्धा सललितभावा नृत्तगीतयोगा प्रविकसिताक्षी । निन्द्यमद्य किं त्वं विगलितशोभा चन्द्रपादयुक्ता कुमुदवती च

yathā - manmathena viddhā salalitabhāvā nṛttagītayogā pravikasitākṣī | nindyamadya kiṃ tvaṃ vigalitaśobhā candrapādayuktā kumudavatī ca

मतान्तरे - यदि खलु पादे न्यौ त्रिकौ यथा यौ यतिरपि वर्णैः षड्भिरेव चेत्स्यात् । जगतिविधाने नित्यसंनिविष्टा कुमुदनिभा सा नामतः प्रसिद्धा

matāntare - yadi khalu pāde nyau trikau yathā yau yatirapi varṇaiḥ ṣaḍbhireva cetsyāt | jagatividhāne nityasaṃniviṣṭā kumudanibhā sā nāmataḥ prasiddhā

यथा - कुमुदनिभा त्वं कामबाणविद्धा किमसि नतभ्रूः शीतवातदग्धा । मृदुनलिनीवापाण्डुवक्त्रशोभा कथमपि जाता ह्यग्रतः सखीनाम्

yathā - kumudanibhā tvaṃ kāmabāṇaviddhā kimasi natabhrūḥ śītavātadagdhā | mṛdunalinīvāpāṇḍuvaktraśobhā kathamapi jātā hyagrataḥ sakhīnām

द्वादशाक्षरके पादे सप्तमं दशमं लघु । आदौ पञ्चाक्षरच्छेदश्चन्द्रलेखा तु सा यथा

dvādaśākṣarake pāde saptamaṃ daśamaṃ laghu | ādau pañcākṣaracchedaścandralekhā tu sā yathā

वक्त्रं सौम्यं ते पद्मपत्रायताक्षम् कामस्यावासं सुनासोच्चप्रहासम् । कामस्यापीदं काममाहर्तुकामं कान्ते कान्त्या त्वं चन्द्रलेखेव भासि

vaktraṃ saumyaṃ te padmapatrāyatākṣam kāmasyāvāsaṃ sunāsoccaprahāsam | kāmasyāpīdaṃ kāmamāhartukāmaṃ kānte kāntyā tvaṃ candralekheva bhāsi

तृतीयमन्त्यं नवमं पञ्चमं च यदा गुरु । द्वादशाक्षरके पादे यत्र सा प्रमिताक्षरा

tṛtīyamantyaṃ navamaṃ pañcamaṃ ca yadā guru | dvādaśākṣarake pāde yatra sā pramitākṣarā

यथा - स्मितभाषिणी ह्यचपलापरुषा निभृतापवादविमुखी सततम् । अपि कस्यचिद्युवतिरस्ति सुखा प्रमिताक्षरा स हि पुमाञ्जयति

yathā - smitabhāṣiṇī hyacapalāparuṣā nibhṛtāpavādavimukhī satatam | api kasyacidyuvatirasti sukhā pramitākṣarā sa hi pumāñjayati

द्वितीयमन्त्यं दशमं चतुर्थं पञ्चमाष्टमे । गुरूणि द्वादशे पादे वंशस्था जगती तु सा

dvitīyamantyaṃ daśamaṃ caturthaṃ pañcamāṣṭame | gurūṇi dvādaśe pāde vaṃśasthā jagatī tu sā

यदि त्रिकौ ज्तौ भवतस्तु पादतस्तथैव च ज्राववसानसंस्थितौ । तदा हि वृत्तं जगतीप्रतिष्ठितं वदन्ति वंशस्थमितीह नामतः

yadi trikau jtau bhavatastu pādatastathaiva ca jrāvavasānasaṃsthitau | tadā hi vṛttaṃ jagatīpratiṣṭhitaṃ vadanti vaṃśasthamitīha nāmataḥ

न मे प्रिया त्वं बहुमानवर्जितां प्रियं प्रिया ते परुषाभिभाषिणी । तथा च पश्याम्यहमद्य विग्रहं ध्रुवं हि वंशस्थगतिं करिष्यति

na me priyā tvaṃ bahumānavarjitāṃ priyaṃ priyā te paruṣābhibhāṣiṇī | tathā ca paśyāmyahamadya vigrahaṃ dhruvaṃ hi vaṃśasthagatiṃ kariṣyati

चतुर्थमन्त्यं दशमं सप्तमं च यदा गुरु । भवेद्धि जागते पादे तदा स्याद्धरिणप्लुता

caturthamantyaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā guru | bhaveddhi jāgate pāde tadā syāddhariṇaplutā

परुषवाक्यकशाभिहिता त्वया भयविलोकनपार्श्वनिरीक्षणा । वरतनुः प्रततप्लुतसर्पणैरनुकरोति गतैर्हरिणप्लुतम्

paruṣavākyakaśābhihitā tvayā bhayavilokanapārśvanirīkṣaṇā | varatanuḥ pratataplutasarpaṇairanukaroti gatairhariṇaplutam

सप्तमं नवमं चान्त्यमुपान्त्यं च यदा गुरु । द्वादशाक्षरके पादे कामदत्तेति सा यथा

saptamaṃ navamaṃ cāntyamupāntyaṃ ca yadā guru | dvādaśākṣarake pāde kāmadatteti sā yathā

करजपदविभूषिता यथा त्वं सुदति दशनविक्षताधरा च । गतिरपि चरणावलग्नमन्दा त्वमसि मृगनिभाक्षि कामदत्ता

karajapadavibhūṣitā yathā tvaṃ sudati daśanavikṣatādharā ca | gatirapi caraṇāvalagnamandā tvamasi mṛganibhākṣi kāmadattā

आद्यं चतुर्थं दशमं सप्तमं च यदा लघु । पादे तु जागते यस्या अप्रमेया तु सा यथा

ādyaṃ caturthaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā laghu | pāde tu jāgate yasyā aprameyā tu sā yathā

न ते काचिदन्या समा दृश्यते स्त्री नृलोके विशिष्टा गुणैरद्वितीयैः । त्रिलोक्यां गुणज्ज्ञान् समाहृत्य सर्वान् जगत्यप्रमेयासि सृष्टा विधात्रा

na te kācidanyā samā dṛśyate strī nṛloke viśiṣṭā guṇairadvitīyaiḥ | trilokyāṃ guṇajjñān samāhṛtya sarvān jagatyaprameyāsi sṛṣṭā vidhātrā

द्वितीयं पञ्चमं चैव ह्यष्टमेकादशे यथा । पादे यत्र लघूनि स्युः पद्मिनी नाम सा यथा

dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva hyaṣṭamekādaśe yathā | pāde yatra laghūni syuḥ padminī nāma sā yathā

रास्त्रिकाः सागराख्या निविष्टा यदा स्यात् त्रिके च त्रिके युक्तरूपा यतिः । सन्निविष्टा जगत्यास्ततस्सा बुधैर् नामतश्चापि सङ्कीर्त्यते पद्मिनी

rāstrikāḥ sāgarākhyā niviṣṭā yadā syāt trike ca trike yuktarūpā yatiḥ | sanniviṣṭā jagatyāstatassā budhair nāmataścāpi saṅkīrtyate padminī

देहतोयाशया वक्त्रपद्मोज्ज्वला नेत्रभृङ्गाकुला दन्तहंसस्मिता । केशपाशच्छदा चक्रवाकस्तनी पद्मिनीव प्रिये भासि मे सर्वदा

dehatoyāśayā vaktrapadmojjvalā netrabhṛṅgākulā dantahaṃsasmitā | keśapāśacchadā cakravākastanī padminīva priye bhāsi me sarvadā

फुल्लपद्मानना त्वं द्विरेफेक्षणा केशपत्रच्छदा चक्रवाकस्तनी । पीततोयावली बद्धकाञ्चीगुणा पद्मिनीव प्रिये भासि नीरे स्थिता

phullapadmānanā tvaṃ dvirephekṣaṇā keśapatracchadā cakravākastanī | pītatoyāvalī baddhakāñcīguṇā padminīva priye bhāsi nīre sthitā

आदौ षट् दशमं चैव पादे यत्र लघून्यथ । शेषाणि तु गुरूणि स्युर्जागते पुटसंज्ञिता

ādau ṣaṭ daśamaṃ caiva pāde yatra laghūnyatha | śeṣāṇi tu gurūṇi syurjāgate puṭasaṃjñitā

यदि चरणनिविष्टौ नौ तथा म्यौ यतिविधिरपि युक्त्याष्टाभिरिष्टः । भवति च जगतीस्थः सर्वदासौ य इह हि पुटवृत्तं नामतस्तु

yadi caraṇaniviṣṭau nau tathā myau yatividhirapi yuktyāṣṭābhiriṣṭaḥ | bhavati ca jagatīsthaḥ sarvadāsau ya iha hi puṭavṛttaṃ nāmatastu

उपवनसलिलानां बालपद्मैर्भ्रमरपरभृतानां कण्ठनादैः । मदनमदविलासैः कामिनीनां कथयति पुटवृत्तं पुष्पमासः

upavanasalilānāṃ bālapadmairbhramaraparabhṛtānāṃ kaṇṭhanādaiḥ | madanamadavilāsaiḥ kāminīnāṃ kathayati puṭavṛttaṃ puṣpamāsaḥ

द्वितीयान्त्ये चतुर्थं च नवमैकादशे गुरु । विच्छेदोऽतिजगत्यां तु चतुर्भिः सा प्रभावती

dvitīyāntye caturthaṃ ca navamaikādaśe guru | vicchedo'tijagatyāṃ tu caturbhiḥ sā prabhāvatī

कथं न्विदं कमलविशाललोचने गृहं धनैः पिहितकरे दिवाकरे । अचिन्तयन्त्यभिनववर्षविद्युतस्त्वमागता सुतनु यथा प्रभावती

kathaṃ nvidaṃ kamalaviśālalocane gṛhaṃ dhanaiḥ pihitakare divākare | acintayantyabhinavavarṣavidyutastvamāgatā sutanu yathā prabhāvatī

त्रीण्यादावष्टमं चैव दशमं नैधनद्वयम् । गुरूण्यतिजगत्यां तु त्रिभिश्छेदैः प्रहर्षिणी

trīṇyādāvaṣṭamaṃ caiva daśamaṃ naidhanadvayam | gurūṇyatijagatyāṃ tu tribhiśchedaiḥ praharṣiṇī

भावस्थैर्मधुरकथैः सुभाषितैस्त्वं साटोपस्खलितविलम्बितैर्गतैश्च । शोभाढ्यैर्हरसि मनांसि कामुकानां सुव्यक्तं ह्यतिजगती प्रहर्षिणी च

bhāvasthairmadhurakathaiḥ subhāṣitaistvaṃ sāṭopaskhalitavilambitairgataiśca | śobhāḍhyairharasi manāṃsi kāmukānāṃ suvyaktaṃ hyatijagatī praharṣiṇī ca

षष्ठं च सप्तमं चैव दशमैकादशे लघु । त्रयोदशाक्षरे पादे ज्ञेयं मत्तमयूरकम्

ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ caiva daśamaikādaśe laghu | trayodaśākṣare pāde jñeyaṃ mattamayūrakam

विद्युन्नद्धाः सेन्द्रधनुरञ्जितदेहा वातोद्धूताः श्वेतवलाकाकृतशोभाः । एते मेघा गर्जितनादोज्ज्वलचिह्नाः प्रावृट्कालं मत्तमयूराः कथयन्ति

vidyunnaddhāḥ sendradhanurañjitadehā vātoddhūtāḥ śvetavalākākṛtaśobhāḥ | ete meghā garjitanādojjvalacihnāḥ prāvṛṭkālaṃ mattamayūrāḥ kathayanti

आदौ द्वे चतुर्थं चैव चाष्टमैकादशे गुरु । अन्त्योपान्त्ये च शक्वर्या वसन्ततिलका यथा

ādau dve caturthaṃ caiva cāṣṭamaikādaśe guru | antyopāntye ca śakvaryā vasantatilakā yathā

चित्रैर्वसन्तकुसुमैः कृतकेशहस्ता । स्रग्दाममाल्यरचना सुविभूषिताङ्गी । नानावसन्तकविभूषितकर्णपाशा साक्षाद्वसन्ततिलकेव विभाति नारी

citrairvasantakusumaiḥ kṛtakeśahastā | sragdāmamālyaracanā suvibhūṣitāṅgī | nānāvasantakavibhūṣitakarṇapāśā sākṣādvasantatilakeva vibhāti nārī

पञ्चादौ शक्वरी पादे गुरूणि त्रीणि नैधने । पञ्चाक्षरादौ च यतिरसम्बाधा तु सा यथा

pañcādau śakvarī pāde gurūṇi trīṇi naidhane | pañcākṣarādau ca yatirasambādhā tu sā yathā

यथा - मानालोकज्ञः सुतबलकुलशीलाढ्यो यस्मिन्सम्मानं न सदृशमनु पश्येद्धि । गच्छेत्तं त्यक्त्वा द्रुतगतिरपरं देशम् कीर्णा नानार्थैरवनिरियमसम्बाधा

yathā - mānālokajñaḥ sutabalakulaśīlāḍhyo yasminsammānaṃ na sadṛśamanu paśyeddhi | gacchettaṃ tyaktvā drutagatiraparaṃ deśam kīrṇā nānārthairavaniriyamasambādhā

चत्वार्यादौ गुरूणि स्युर्दशमैकादशे तथा । अन्त्योपान्त्ये च शक्वर्याः पादे तु शरभा यथा

catvāryādau gurūṇi syurdaśamaikādaśe tathā | antyopāntye ca śakvaryāḥ pāde tu śarabhā yathā

एषा कान्ता व्रजति ललिता वेपमाना गुल्मैश्च्छन्नं वनमभिनवैः सम्प्रविद्धम् । हा हा कष्टं किमिदमिति नो वेद्मि मूढो व्यक्तं कान्ते शरभललितान्त्वं करोषि

eṣā kāntā vrajati lalitā vepamānā gulmaiścchannaṃ vanamabhinavaiḥ sampraviddham | hā hā kaṣṭaṃ kimidamiti no vedmi mūḍho vyaktaṃ kānte śarabhalalitāntvaṃ karoṣi

अदौ षट् दशमं चैव लघु चैव त्रयोदशम् । यत्रातिशक्वरे पादे ज्ञेया नान्दीमुखी तु सा

adau ṣaṭ daśamaṃ caiva laghu caiva trayodaśam | yatrātiśakvare pāde jñeyā nāndīmukhī tu sā

यथा - न खलु तव कदाचित्क्रोधताम्रायताक्षं भ्रुकुटिवलितभङ्गं दृष्टपूर्वं मयास्यम् । किमिह बहुभिरुक्तैर्या ममेच्छा हृदिस्था त्वमसि मधुरवाक्या देवि नान्दीमुखीव

yathā - na khalu tava kadācitkrodhatāmrāyatākṣaṃ bhrukuṭivalitabhaṅgaṃ dṛṣṭapūrvaṃ mayāsyam | kimiha bahubhiruktairyā mamecchā hṛdisthā tvamasi madhuravākyā devi nāndīmukhīva

आद्यं चतुर्थं षष्ठं च नैधनं च यदा गुरु । षोडशाक्षरके पादे यत्रेभललितं तु तत्

ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca naidhanaṃ ca yadā guru | ṣoḍaśākṣarake pāde yatrebhalalitaṃ tu tat

भ्रौ यदि नाश्च नित्यमिह विरचितचरणः गश्च तथा वै भवति निधनमुपगतः । स्यादपि चाष्टिमेव यदि सततमनुगतं तत्खलु वृत्तमग्रवृषभगजविलसितम्

bhrau yadi nāśca nityamiha viracitacaraṇaḥ gaśca tathā vai bhavati nidhanamupagataḥ | syādapi cāṣṭimeva yadi satatamanugataṃ tatkhalu vṛttamagravṛṣabhagajavilasitam

कालतोयधरैः सुधीरधनपटुपटहरवैः सर्जकदम्बनीपकुटजकुसुमसुरभिः । कन्दलसेन्द्रगोपकरचितमवनितलं वीक्ष्य करोत्यसौ वृषभगजविलसितम्

kālatoyadharaiḥ sudhīradhanapaṭupaṭaharavaiḥ sarjakadambanīpakuṭajakusumasurabhiḥ | kandalasendragopakaracitamavanitalaṃ vīkṣya karotyasau vṛṣabhagajavilasitam

आद्यात्पराणि वै पञ्च द्वादशं सत्रयोदशः । अन्त्योपान्त्ये च दीर्घाणि ललितप्रवरं हि तत्

ādyātparāṇi vai pañca dvādaśaṃ satrayodaśaḥ | antyopāntye ca dīrghāṇi lalitapravaraṃ hi tat

यदा य्मौ पादस्थौ भवत इह चेत्स्तौ तथा गौ तथा षड्भिश्चान्यैर्यतिरपि च वर्णैर्यथा स्यात् । तदप्यष्टौ नित्यं समनुगतमेवोक्तमन्यैः प्रयोगज्ञैर्वृत्तं प्रवरललितं नामतस्तु

yadā ymau pādasthau bhavata iha cetstau tathā gau tathā ṣaḍbhiścānyairyatirapi ca varṇairyathā syāt | tadapyaṣṭau nityaṃ samanugatamevoktamanyaiḥ prayogajñairvṛttaṃ pravaralalitaṃ nāmatastu

100

यथा - नखालीढं गात्रं दशनखचितं चोष्ठगण्डं शिरः पुष्पोन्मिश्रं प्रविलुलितकेशालकान्तम् । गतिः खिन्ना चेयं वदनमपि सम्भ्रान्तनेत्रम् अहो श्लाघ्यं वृत्तं प्रवरललितं कामचेष्टम्

yathā - nakhālīḍhaṃ gātraṃ daśanakhacitaṃ coṣṭhagaṇḍaṃ śiraḥ puṣponmiśraṃ pravilulitakeśālakāntam | gatiḥ khinnā ceyaṃ vadanamapi sambhrāntanetram aho ślāghyaṃ vṛttaṃ pravaralalitaṃ kāmaceṣṭam

101

आद्यात्पराणि पञ्चाथ द्वादशं सत्रयोदशम् । अन्त्यं सप्तदशे पादे शिखरिण्यां गुरूणि च

ādyātparāṇi pañcātha dvādaśaṃ satrayodaśam | antyaṃ saptadaśe pāde śikhariṇyāṃ gurūṇi ca

102

चतुर्भिस्तस्यैव प्रवरललितस्य त्रिकगणैः यदा लौ गश्चान्ते भवति चरणेऽत्यष्टिगदिते । यदा षड्भिश्च्छेदो भवति यदि मार्गेण विहितः तदा वृत्तेष्वेषा खलु शिखरिणी नाम गदिता

caturbhistasyaiva pravaralalitasya trikagaṇaiḥ yadā lau gaścānte bhavati caraṇe'tyaṣṭigadite | yadā ṣaḍbhiścchedo bhavati yadi mārgeṇa vihitaḥ tadā vṛtteṣveṣā khalu śikhariṇī nāma gaditā

103

यथा - महानद्या भोगं पुलिनमिव भाति ते जघनं तथास्यं नेत्राढ्यं भ्रमरसहितं पङ्कजमिव । गतिर्मन्दा चेयं सुतनु तव चेष्टा सुललिता स्तनाभ्यां ताभ्यां त्वं शिखरिणि सुपीनासि वनिते

yathā - mahānadyā bhogaṃ pulinamiva bhāti te jaghanaṃ tathāsyaṃ netrāḍhyaṃ bhramarasahitaṃ paṅkajamiva | gatirmandā ceyaṃ sutanu tava ceṣṭā sulalitā stanābhyāṃ tābhyāṃ tvaṃ śikhariṇi supīnāsi vanite

104

यत्र पञ्च लघून्यादौ त्रयोदशचतुर्दशे । षोडशैकादशे चैव तत्स्याद्वृषभचेष्टितम्

yatra pañca laghūnyādau trayodaśacaturdaśe | ṣoḍaśaikādaśe caiva tatsyādvṛṣabhaceṣṭitam

105

यदि हि चरणे न्सौ स्लौ गः क्रमाद्विनिवेशिताः यदि खलु यतिः षड्भिर्वर्णैर्स्तथा दशभिः पुनः । यदि विहितं स्यादत्यष्टिः प्रयोगसुखाश्रयं वृषभललितं वृत्तं ज्ञेयं तथा हरिणीति वा

yadi hi caraṇe nsau slau gaḥ kramādviniveśitāḥ yadi khalu yatiḥ ṣaḍbhirvarṇairstathā daśabhiḥ punaḥ | yadi vihitaṃ syādatyaṣṭiḥ prayogasukhāśrayaṃ vṛṣabhalalitaṃ vṛttaṃ jñeyaṃ tathā hariṇīti vā

106

यथा - जलधररवं श्रुत्वा श्रुत्वा मदोच्छ्रयदर्पितो विलिखितमहीशृङ्गाक्षेपैर्वृषैः प्रतिनर्द्य च । स्वयुवतिवृतो गोष्ठाद्गोष्ठं प्रयाति च निर्भयो वृषभललितं चित्रं वृत्तं करोति च शाद्वले

yathā - jaladhararavaṃ śrutvā śrutvā madocchrayadarpito vilikhitamahīśṛṅgākṣepairvṛṣaiḥ pratinardya ca | svayuvativṛto goṣṭhādgoṣṭhaṃ prayāti ca nirbhayo vṛṣabhalalitaṃ citraṃ vṛttaṃ karoti ca śādvale

107

चत्वार्यादौ च दशमं गुरु यत्र त्रयोदशं चतुर्दशं तथान्त्ये द्वे चैकादशमथापि च

catvāryādau ca daśamaṃ guru yatra trayodaśaṃ caturdaśaṃ tathāntye dve caikādaśamathāpi ca

108

यदा सप्तदशे पादे शेषाणि च लघून्यथ। भवन्ति यस्मिन्सा ज्ञेया श्रीधरी नामतो यथा

yadā saptadaśe pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha| bhavanti yasminsā jñeyā śrīdharī nāmato yathā

109

मो भ्नौ च स्युश्चरणरचितास्तौ गुरू च प्रविष्टा श्छेदः शिष्टो यदि च दशभिः स्यात्तथान्यैश्चतुर्भिः । अत्यष्टौ च प्रतिनियमिता वर्णतः स्पष्टरूपा सा विज्ञेया द्विजमुनिगणैः श्रीधरी नामतस्तु

mo bhnau ca syuścaraṇaracitāstau gurū ca praviṣṭā śchedaḥ śiṣṭo yadi ca daśabhiḥ syāttathānyaiścaturbhiḥ | atyaṣṭau ca pratiniyamitā varṇataḥ spaṣṭarūpā sā vijñeyā dvijamunigaṇaiḥ śrīdharī nāmatastu

110

स्नानैश्चूर्णैः सुखसुरभिभिर्गन्धवासैश्च धूपैः पुष्पैश्चान्यैः शिरसि रचितैर्वस्त्रयोगैश्च तैस्तैः । नानारत्नैः कनकखचितैरङ्गसम्भोगसंस्थै र्व्यक्तं कान्ते कमलनिलया श्रीधरीवातिभासि

snānaiścūrṇaiḥ sukhasurabhibhirgandhavāsaiśca dhūpaiḥ puṣpaiścānyaiḥ śirasi racitairvastrayogaiśca taistaiḥ | nānāratnaiḥ kanakakhacitairaṅgasambhogasaṃsthai rvyaktaṃ kānte kamalanilayā śrīdharīvātibhāsi

111

आद्यं चतुर्थं षष्ठं च दशमं नैधनं गुरु । तद्वंशपत्रपतितं दशभिः सप्तभिर्यतिः

ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ naidhanaṃ guru | tadvaṃśapatrapatitaṃ daśabhiḥ saptabhiryatiḥ

112

यथा एष गजोऽद्रिमस्तकतटे कलभपरिवृतः क्रीडति वृक्षगुल्मगहने कुसुमभिरनते । मेघरवं निशम्य मुदितः पवनजवसमः सुन्दरि वंशपत्रपतितं पुनरपि कुरुते

yathā eṣa gajo'drimastakataṭe kalabhaparivṛtaḥ krīḍati vṛkṣagulmagahane kusumabhiranate | megharavaṃ niśamya muditaḥ pavanajavasamaḥ sundari vaṃśapatrapatitaṃ punarapi kurute

113

द्वितीयमन्त्यं षष्ठं चाप्यष्टमं द्वादशं तथा । चतुर्दशं पञ्चदशं पादे सप्तदशाक्षरे

dvitīyamantyaṃ ṣaṣṭhaṃ cāpyaṣṭamaṃ dvādaśaṃ tathā | caturdaśaṃ pañcadaśaṃ pāde saptadaśākṣare

114

भवन्ति यत्र दीर्घाणि शेषाणि च लघून्यथ । विलम्बितगतिः सा तु विज्ञेया नामतो यथा

bhavanti yatra dīrghāṇi śeṣāṇi ca laghūnyatha | vilambitagatiḥ sā tu vijñeyā nāmato yathā

115

यदा द्विरुदितौ हि पादमभिसंश्रितौ ज्सौ त्रिकौ तथैव च पुनस्तयोर्निधनमाश्रितौ यौ लगौ । तदष्टिरतिपूर्विका यतिरपि स्वभावाद्यथा विलम्बितगतिस्तदा निगदिता द्विजैर्नामतः

yadā dviruditau hi pādamabhisaṃśritau jsau trikau tathaiva ca punastayornidhanamāśritau yau lagau | tadaṣṭiratipūrvikā yatirapi svabhāvādyathā vilambitagatistadā nigaditā dvijairnāmataḥ

116

यथा - विघूर्णितविलोचना पृथुविकीर्णहारा पुनः प्रलम्बरशना चलत्स्खलितपादमन्दक्लमा । न मे प्रियमिदं जनस्य बहुमानरागेण य न्मदेन विवशा विलम्बितगतिः कृता त्वं प्रिये

yathā - vighūrṇitavilocanā pṛthuvikīrṇahārā punaḥ pralambaraśanā calatskhalitapādamandaklamā | na me priyamidaṃ janasya bahumānarāgeṇa ya nmadena vivaśā vilambitagatiḥ kṛtā tvaṃ priye

117

पञ्चादौ पञ्चदशकं द्वादशैकादशे गुरु । चतुर्दशं तथान्त्ये द्वे चित्रलेखा धृतौ स्मृता

pañcādau pañcadaśakaṃ dvādaśaikādaśe guru | caturdaśaṃ tathāntye dve citralekhā dhṛtau smṛtā

118

यथा नानारत्नाढ्यैर्बहुभिरधिकं भूषणैरङ्गसंस्थै र्नाना गन्धाढ्यैर्मदनजनकैरङ्गरागैर्विचित्रैः । केशैः स्नानाढ्यैः कुसुमभरितैर्वस्त्ररागैश्च तैस्तैः कान्ते सङ्क्षेपात् किमिह बहुना चित्रलेखेव भासि

yathā nānāratnāḍhyairbahubhiradhikaṃ bhūṣaṇairaṅgasaṃsthai rnānā gandhāḍhyairmadanajanakairaṅgarāgairvicitraiḥ | keśaiḥ snānāḍhyaiḥ kusumabharitairvastrarāgaiśca taistaiḥ kānte saṅkṣepāt kimiha bahunā citralekheva bhāsi

119

अन्त्यं सप्तदशं चैव षोडशं सचतुर्दशम् । त्रयोदशं द्वादशं च षष्ठमष्टममेव च

antyaṃ saptadaśaṃ caiva ṣoḍaśaṃ sacaturdaśam | trayodaśaṃ dvādaśaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca

120

त्रीण्यादौ च गुरूणि स्युर्यस्मिंस्त्वेकोनविंशके । पादे लघूनि शेषाणि शार्दूलक्रीडितं तु तत्

trīṇyādau ca gurūṇi syuryasmiṃstvekonaviṃśake | pāde laghūni śeṣāṇi śārdūlakrīḍitaṃ tu tat

121

म्सौ ज्सौ तौ गुरु च प्रयोगनियता यस्मिन्निविष्टास्त्रिका आद्या चान्त्ययतिश्चतुस्त्रिकयुता ज्ञेया परा सप्तभिः । नित्यं यत्पदमाश्रिता ह्यतिधृतिर्नित्यं कवीनां प्रियं तज्ज्ञेयं खलु वृत्तजातिनिपुणैः शार्दूलविक्रीडितम्

msau jsau tau guru ca prayoganiyatā yasminniviṣṭāstrikā ādyā cāntyayatiścatustrikayutā jñeyā parā saptabhiḥ | nityaṃ yatpadamāśritā hyatidhṛtirnityaṃ kavīnāṃ priyaṃ tajjñeyaṃ khalu vṛttajātinipuṇaiḥ śārdūlavikrīḍitam

122

यथा - नानाशस्त्रशतघ्नितोमरहताः प्रभ्रष्टसर्वायुधाः निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना निर्णाशिताः शत्रवः । धैर्योत्साहपराक्रमप्रभृतिभिस्तैस्तैर्विचित्रैर्गुणैः वृत्तं ते रिपुघाति भाति समरे शार्दूलविक्रीडितम्

yathā - nānāśastraśataghnitomarahatāḥ prabhraṣṭasarvāyudhāḥ nirbhinnodarapādabāhuvadanā nirṇāśitāḥ śatravaḥ | dhairyotsāhaparākramaprabhṛtibhistaistairvicitrairguṇaiḥ vṛttaṃ te ripughāti bhāti samare śārdūlavikrīḍitam

123

तावत्त्वं विजितेन्द्रियः शुभमते सर्वात्मना प्रत्यहं दाने शीलविधौ च योजय मनः स्वर्गापवर्गापहम् । यावद् व्याधिजराप्रचण्डनखरो व्यायत्सटाभिर्भृशं मृत्युस्ते न करोति जीवितमृगैः शार्दूलविक्रीडितम्

tāvattvaṃ vijitendriyaḥ śubhamate sarvātmanā pratyahaṃ dāne śīlavidhau ca yojaya manaḥ svargāpavargāpaham | yāvad vyādhijarāpracaṇḍanakharo vyāyatsaṭābhirbhṛśaṃ mṛtyuste na karoti jīvitamṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam

124

चत्वार्यादौ च षष्ठं च सप्तमं सचतुर्दशम् । तथा पञ्चदशं चैव षिडशं नैधनं तथा

catvāryādau ca ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ sacaturdaśam | tathā pañcadaśaṃ caiva ṣiḍaśaṃ naidhanaṃ tathā

125

एतानि च गुरूणि स्युः शेषाणि तु लघून्यथ । पादे यत्र कृतौ ज्ञेया नाम्ना सुवदना तु सा

etāni ca gurūṇi syuḥ śeṣāṇi tu laghūnyatha | pāde yatra kṛtau jñeyā nāmnā suvadanā tu sā

126

म्रौ म्नौ य्भौ ल्गौ च सम्यग्यदि च विरचिताः पादे क्रमवशात् विच्छेदः सप्तभिः स्यात्पुनरपि च यतिः सप्ताक्षरकृता । यद्येषा संश्रिता स्यात्कृतिमपि च पुनः श्लिष्टाक्षरपदा विद्वद्भिर्वृत्तजातौ तत इह गदिता नाम्ना सुवदना

mrau mnau ybhau lgau ca samyagyadi ca viracitāḥ pāde kramavaśāt vicchedaḥ saptabhiḥ syātpunarapi ca yatiḥ saptākṣarakṛtā | yadyeṣā saṃśritā syātkṛtimapi ca punaḥ śliṣṭākṣarapadā vidvadbhirvṛttajātau tata iha gaditā nāmnā suvadanā

127

यथा - नेत्रे लीलालसान्ते कमलदलनिभे भ्रूचापविनते रक्तोष्ठं पीनमध्यं समसहितघनाः स्निग्धाश्च दशनाः । कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि नतं घोणा सुरुचिरा व्यक्तं त्वं मर्त्यलोके वरतनु विहितास्येका सुवदना

yathā - netre līlālasānte kamaladalanibhe bhrūcāpavinate raktoṣṭhaṃ pīnamadhyaṃ samasahitaghanāḥ snigdhāśca daśanāḥ | karṇāvaṃsapralambau cibukamapi nataṃ ghoṇā surucirā vyaktaṃ tvaṃ martyaloke varatanu vihitāsyekā suvadanā

128

चत्वार्यादौ तथा षष्ठं सप्तमं च चतुर्दशम् । अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः

catvāryādau tathā ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ ca caturdaśam | aṣṭādaśaṃ saptadaśaṃ tathā pañcadaśaṃ punaḥ

129

अन्त्योपान्त्ये गुरूण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा । एकविंशतिके पादे स्रग्धरा नाम सा यथा

antyopāntye gurūṇyatra laghūnyanyāni sarvadā | ekaviṃśatike pāde sragdharā nāma sā yathā

130

म्रौ म्नौ यौ यश्च सम्यग्यदि हि विरचिताः स्युस्त्रिकाः पादयोगे वर्णैः पूर्वोपदिष्टैर्यतिरपि च पुनः सप्तभिः सप्तभिः स्यात् । वृत्तं सम्यग्यदि स्यात्प्रकृतिमनुगतं तत्वविद्भिः प्रदिष्टं विज्ञेयं वृत्तजातौ कविजनदयिता स्रग्धरा नामतस्तु

mrau mnau yau yaśca samyagyadi hi viracitāḥ syustrikāḥ pādayoge varṇaiḥ pūrvopadiṣṭairyatirapi ca punaḥ saptabhiḥ saptabhiḥ syāt | vṛttaṃ samyagyadi syātprakṛtimanugataṃ tatvavidbhiḥ pradiṣṭaṃ vijñeyaṃ vṛttajātau kavijanadayitā sragdharā nāmatastu

131

यथा - चूताशोकारविन्दैः कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषैः पुन्नागैः पारिजातैर्वकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तैः । एतैर्नानाप्रकारैः बहुलसुरभिभिर्विप्रकीर्णैश्च तैस्तैः वासन्तैः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य भाति

yathā - cūtāśokāravindaiḥ kuravakatilakaiḥ karṇikāraiḥ śirīṣaiḥ punnāgaiḥ pārijātairvakulakuvalayaiḥ kiṃśukaiḥ sātimuktaiḥ | etairnānāprakāraiḥ bahulasurabhibhirviprakīrṇaiśca taistaiḥ vāsantaiḥ puṣpavṛndairnaravara vasudhā sragdharevādya bhāti

132

चतुर्थमाद्यं षष्ठं च दशमं द्वादशं तथा । षोडशाष्टादशे चैव नैधनं च गुरूण्यथ

caturthamādyaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ dvādaśaṃ tathā | ṣoḍaśāṣṭādaśe caiva naidhanaṃ ca gurūṇyatha

133

द्वाविंशत्यक्षरे पादे शेषाणि च लघून्यथ । भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं भद्रकं नामतो यथा

dvāviṃśatyakṣare pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha | bhavanti yatra tajjñeyaṃ bhadrakaṃ nāmato yathā

134

भ्रौ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथातिकृतिविधौ न्रौ च ततः परं च रुचिरावनन्तरकृतौ नगावपि पुनः । तच्च दशाष्टवर्णरचिता चतुर्ष्वपि तथा यतिश्च सततं भद्रकवृत्तमेव खलु नाट्ययोगकुशलैर्बुधैर्निगदितम्

bhrau caraṇe yadā viniyatau trikau kramavaśādathātikṛtividhau nrau ca tataḥ paraṃ ca rucirāvanantarakṛtau nagāvapi punaḥ | tacca daśāṣṭavarṇaracitā caturṣvapi tathā yatiśca satataṃ bhadrakavṛttameva khalu nāṭyayogakuśalairbudhairnigaditam

135

उत्प्लुतमेकहस्तचरणं द्वितीयकररेचितं वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं विचित्रकरणानुगं बहुविधम् । भद्रकमेतदद्य सुभगे विदग्धगतिचेष्टितैः सुललितैः नृत्यसि विभ्रमाकुलपदं विविक्तरसभावितं शशिमुखि

utplutamekahastacaraṇaṃ dvitīyakararecitaṃ vaṃśamṛdaṅgavādyamadhuraṃ vicitrakaraṇānugaṃ bahuvidham | bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticeṣṭitaiḥ sulalitaiḥ nṛtyasi vibhramākulapadaṃ viviktarasabhāvitaṃ śaśimukhi

136

अन्त्यमेकोनविंशं च सप्तमं सत्रयोदशम् । एकादशं सप्तदशं पञ्चमं च गुरूण्यथ

antyamekonaviṃśaṃ ca saptamaṃ satrayodaśam | ekādaśaṃ saptadaśaṃ pañcamaṃ ca gurūṇyatha

137

शेषाणि च लघूनि स्युर्विकृत्याश्चरणे बुधैः । वृत्तं तदश्वललितं विज्ञेयं नामतो यथा

śeṣāṇi ca laghūni syurvikṛtyāścaraṇe budhaiḥ | vṛttaṃ tadaśvalalitaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

138

यदि च नकार आदिरचितः पदे विरचितोऽन्त एव लगौ यदि च नभौ त्रिधा च निहितौ क्रमेण खलु मध्यावपि तथा । यदि च समाश्रितं हि विकृतिं यतिश्च दशभिस्तथैकसहितैः तत इह कीर्तितं मुनिगणैर्विशुद्धचरितैस्तदश्वललितम्

yadi ca nakāra ādiracitaḥ pade viracito'nta eva lagau yadi ca nabhau tridhā ca nihitau krameṇa khalu madhyāvapi tathā | yadi ca samāśritaṃ hi vikṛtiṃ yatiśca daśabhistathaikasahitaiḥ tata iha kīrtitaṃ munigaṇairviśuddhacaritaistadaśvalalitam

139

विविधतुरङ्गनागरथयोधसङ्कुलमलं बलं समुदितं शरशतशक्तिकुन्तपरिधासियष्टिविततं बहुप्रहरणम् । रिपुशतमुक्तशस्त्ररवभीतशङ्कितभटं भयाकुलदिशं कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे समर्पितगुणं त्वयाश्वललितम्

vividhaturaṅganāgarathayodhasaṅkulamalaṃ balaṃ samuditaṃ śaraśataśaktikuntaparidhāsiyaṣṭivitataṃ bahupraharaṇam | ripuśatamuktaśastraravabhītaśaṅkitabhaṭaṃ bhayākuladiśaṃ kṛtamabhivīkṣya saṃyugamukhe samarpitaguṇaṃ tvayāśvalalitam

140

षडादावष्टमं चैव ह्येकादशचतुर्दशे । विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च

ṣaḍādāvaṣṭamaṃ caiva hyekādaśacaturdaśe | viṃśaṃ saptadaśaṃ caiva trayoviṃśaṃ tathaiva ca

141

एतानि च लघूनि स्युः शेषाण्यथ गुरूणि च । चतुर्विंशतिके पादे मेघमालेति सा यथा

etāni ca laghūni syuḥ śeṣāṇyatha gurūṇi ca | caturviṃśatike pāde meghamāleti sā yathā

142

यदि खलु चरणस्थितौ नौ त्रिकौ कृतिकारव्यास्तथा राः स्युः क्रमात् । भवति यदि यतिस्तथा सप्तभिः सप्तभि स्त्रिष्वतोऽन्या यतिः पञ्च विद्यात्तथा

yadi khalu caraṇasthitau nau trikau kṛtikāravyāstathā rāḥ syuḥ kramāt | bhavati yadi yatistathā saptabhiḥ saptabhi striṣvato'nyā yatiḥ pañca vidyāttathā

143

पवनबलसमाहृता तीव्रगम्भीरनादा बलाकावलीमेखला क्षितिधरसदृशोच्चरूपा महानीलधूमाञ्जनाभाम्बुगर्भोद्भवा । सुरपतिधनुरुज्ज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाहपट्टीज्वला गगनतलविसारिणी प्रावृषण्या दृढं मेघमालाधिकं शोभते

pavanabalasamāhṛtā tīvragambhīranādā balākāvalīmekhalā kṣitidharasadṛśoccarūpā mahānīladhūmāñjanābhāmbugarbhodbhavā | surapatidhanurujjvalābaddhakakṣyā taḍiddyotasannāhapaṭṭījvalā gaganatalavisāriṇī prāvṛṣaṇyā dṛḍhaṃ meghamālādhikaṃ śobhate

144

आद्यं चैव चतुर्थं च पञ्चमं षष्ठमेव च । नवमं दशमं चैव नैधनं च भवेद्गुरु

ādyaṃ caiva caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca | navamaṃ daśamaṃ caiva naidhanaṃ ca bhavedguru

145

लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पञ्चविंशके । वृत्तज्ज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः

laghūnyanyāni śeṣāṇi pāde syuḥ pañcaviṃśake | vṛttajjñaiḥ sā tu vijñeyā krauñcapādīti nāmataḥ

146

भ्मौ यदि पादे स्भावपि चेष्टावभिकृतिरपि च हि यदि खलु विहिता नाश्च समुद्राः स्युर्विनिविष्टा यदि च खलु गुरु भवति निधनगतम् । पञ्चभिरादौ छेदमुपेता पुनरपि यतिरिह यदि खलु दशभिः क्रौञ्चपदेयं वृत्तविधाने सुरगणपितृगणमुनिगणविहिता

bhmau yadi pāde sbhāvapi ceṣṭāvabhikṛtirapi ca hi yadi khalu vihitā nāśca samudrāḥ syurviniviṣṭā yadi ca khalu guru bhavati nidhanagatam | pañcabhirādau chedamupetā punarapi yatiriha yadi khalu daśabhiḥ krauñcapadeyaṃ vṛttavidhāne suragaṇapitṛgaṇamunigaṇavihitā

147

यः किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं पातितयूपं क्षिप्तचषालं विचयनमसमिधमपशुकचरुकम् । कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा नित्यमसौ ते दैत्यगणारिः प्रदहतु मखमिव रिपुगणमखिलम्

yaḥ kila dākṣaṃ vidrutasomaṃ kratuvaramacamasamapagatakalaśaṃ pātitayūpaṃ kṣiptacaṣālaṃ vicayanamasamidhamapaśukacarukam | kārmukamuktenāśu cakāra vyapagatasuragaṇapitṛgaṇamiṣuṇā nityamasau te daityagaṇāriḥ pradahatu makhamiva ripugaṇamakhilam

148

या कपिलाक्षी पिङ्गलकेशी कलिरुचिरनुदिनमनुनयकठिना दीर्घतराभिः स्थूलसिराभिः परिवृतवपुरतिशयकुटिलगतिः । आयतजङ्घा निम्नकपोला लघुतरकुचयुगपरिगतहृदया सा परिहार्या क्रौञ्चपदा स्त्री ध्रुवमिह निरवधिसुखमभिलषता

yā kapilākṣī piṅgalakeśī kaliruciranudinamanunayakaṭhinā dīrghatarābhiḥ sthūlasirābhiḥ parivṛtavapuratiśayakuṭilagatiḥ | āyatajaṅghā nimnakapolā laghutarakucayugaparigatahṛdayā sā parihāryā krauñcapadā strī dhruvamiha niravadhisukhamabhilaṣatā

149

अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविंशकम् । एकविंशं च विज्ञेयं चतुर्विंशं सनैधनम्

aṣṭāvādau gurūṇi syustathā caikonaviṃśakam | ekaviṃśaṃ ca vijñeyaṃ caturviṃśaṃ sanaidhanam

150

एतानि गुरु सङ्ख्यानि शेषाणि च लघून्यथ । षड्विंशत्यक्षरे पादे तद्भुजङ्गविजृम्भितम्

etāni guru saṅkhyāni śeṣāṇi ca laghūnyatha | ṣaḍviṃśatyakṣare pāde tadbhujaṅgavijṛmbhitam

151

यस्यां मौ तो नाः स्त्रौ नित्यं प्रतिचरणमथ गदितकास्त्रिका ह्यनुपूर्वशः षड्विंशत्यामेकोनायां च यदि हि खलु यतिरभिधा चतुर्भिरथाष्टाभिः । पश्चादन्त्यौ ल्गौ संयोज्यौ यदि भवति मनुजदयितां समाश्रितमुत्कृतिं नाम्ना वृत्तं लोके ख्यातं कविवदन विकसनपरं भुजङ्गविजृम्भितम्

yasyāṃ mau to nāḥ strau nityaṃ praticaraṇamatha gaditakāstrikā hyanupūrvaśaḥ ṣaḍviṃśatyāmekonāyāṃ ca yadi hi khalu yatirabhidhā caturbhirathāṣṭābhiḥ | paścādantyau lgau saṃyojyau yadi bhavati manujadayitāṃ samāśritamutkṛtiṃ nāmnā vṛttaṃ loke khyātaṃ kavivadana vikasanaparaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

152

यथा - रूपोपेतां देवैः सृष्टां समदगज विलसितगतिं निरीक्ष्य तिलोत्तमां प्रादक्षिण्यात्प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदन मचलनयनं शिरः कृतवान् हरिः । दीर्घं निश्वस्यान्तर्गूढं स्तनवदन जघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः पृष्ठे न्यस्तं देवेन्द्रेण प्रवरमणि कनकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्

yathā - rūpopetāṃ devaiḥ sṛṣṭāṃ samadagaja vilasitagatiṃ nirīkṣya tilottamāṃ prādakṣiṇyātprāptāṃ draṣṭuṃ bahuvadana macalanayanaṃ śiraḥ kṛtavān hariḥ | dīrghaṃ niśvasyāntargūḍhaṃ stanavadana jaghanarucirāṃ nirīkṣya tathā punaḥ pṛṣṭhe nyastaṃ devendreṇa pravaramaṇi kanakavalayaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

153

दण्डकं नाम विज्ञेयमुत्कृतेरधिकतरम् । मेघमालादिकं तत्स्यान्नौ चादौ कागुहा त्रिकाः

daṇḍakaṃ nāma vijñeyamutkṛteradhikataram | meghamālādikaṃ tatsyānnau cādau kāguhā trikāḥ

अथ पञ्चदशोऽध्यायः (cont. 2)

154

यथा - मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकरा भूतधात्री भवन्तं समभ्यर्चति द्विरदकरविलुप्तहिन्तालतालीवनास्त्वां नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः । स्फुटितकलशाशुक्तिनिगीर्णमुक्ता फलैरूर्मिहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः मुदितजलचराकुलाः सम्प्रकीर्णमलाः कीर्तयन्तीव कीर्तिं महानिम्नगाः

yathā - muditajanapadākulā sphītasasyākarā bhūtadhātrī bhavantaṃ samabhyarcati dviradakaraviluptahintālatālīvanāstvāṃ namasyanti vindhyādayaḥ parvatāḥ | sphuṭitakalaśāśuktinigīrṇamuktā phalairūrmihastairnamasyanti vaḥ sāgarāḥ muditajalacarākulāḥ samprakīrṇamalāḥ kīrtayantīva kīrtiṃ mahānimnagāḥ

155

एतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्

etāni samavṛttāni mayoktāni dvijottamāḥ | viṣamārdhasamānāṃ tu punarvakṣyāmi lakṣaṇam

156

यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्भवाः । ग्रथिताः पादयोगेन तद् वृत्तं विषमं स्मृतम्

yatra pādāstu viṣamā nānāvṛttasamudbhavāḥ | grathitāḥ pādayogena tad vṛttaṃ viṣamaṃ smṛtam

157

द्वौ समं द्वौ च विषमौ वृत्तेऽर्धविषमे तथा । सर्वपादैश्च विषमैर्वृत्तं विषममुच्यते

dvau samaṃ dvau ca viṣamau vṛtte'rdhaviṣame tathā | sarvapādaiśca viṣamairvṛttaṃ viṣamamucyate

158

ह्रस्वाद्यमथ दीर्घाद्यं दीर्घं ह्रस्वमथापि वा । युग्मोजविषमैः पादैः वृत्तमर्धसमं भवेत्

hrasvādyamatha dīrghādyaṃ dīrghaṃ hrasvamathāpi vā | yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ vṛttamardhasamaṃ bhavet

159

पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम् । द्वयोरर्धसमं विद्यादेष छेदस्तु पादतः

pāde siddhe samaṃ siddhaṃ viṣamaṃ sārvapādikam | dvayorardhasamaṃ vidyādeṣa chedastu pādataḥ

160

छेदास्तु ये मया प्रोक्ता समवृत्तविकल्पितः । त्रिकैर्विषमवृत्तानां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

chedāstu ye mayā proktā samavṛttavikalpitaḥ | trikairviṣamavṛttānāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

161

नैधनेऽन्यतरस्यां वै प्रथमे पाद इष्यते । द्वितीये चरणे च स्यादित्यनुष्टुप् समासतः

naidhane'nyatarasyāṃ vai prathame pāda iṣyate | dvitīye caraṇe ca syādityanuṣṭup samāsataḥ

162

सौ गौ तु प्रथमे पादे स्रौ ल्गौ चापि द्वितीयके । युग्मेऽर्धविषमे पादे ज्ञेया पथ्या तु सा त्रिकैः

sau gau tu prathame pāde srau lgau cāpi dvitīyake | yugme'rdhaviṣame pāde jñeyā pathyā tu sā trikaiḥ

163

प्रियदैवतमित्रासि प्रियसम्बन्धिबान्धवा । प्रियदानरता पथ्या दयिते त्वं प्रियासि मे

priyadaivatamitrāsi priyasambandhibāndhavā | priyadānaratā pathyā dayite tvaṃ priyāsi me

164

म्रौ गौ तु प्रथमे पादे य्सौ ल्गौ च द्वितीयके । पादे भौ ल्गौ तृतीये च चतुर्थे तु तसौ लगौ

mrau gau tu prathame pāde ysau lgau ca dvitīyake | pāde bhau lgau tṛtīye ca caturthe tu tasau lagau

165

नैवाचारो न ते मित्रं न सम्बन्धिगुणप्रिया । सर्वथा सर्वविषमा पथ्या न भवसि प्रिये

naivācāro na te mitraṃ na sambandhiguṇapriyā | sarvathā sarvaviṣamā pathyā na bhavasi priye

166

अयुजोर्लक्षणं ह्येतद्विपरीतं तु यत्र च । पथ्या हि विपरीता सा विज्ञेया नामतो यथा

ayujorlakṣaṇaṃ hyetadviparītaṃ tu yatra ca | pathyā hi viparītā sā vijñeyā nāmato yathā

167

कृतेन रमणस्य किं सखि रोषेण तेऽप्यर्थम् । विपरीता न पथ्यासि त्वं जडे केन मोहिता

kṛtena ramaṇasya kiṃ sakhi roṣeṇa te'pyartham | viparītā na pathyāsi tvaṃ jaḍe kena mohitā

168

चतुर्थादक्षराद्यत्र त्रिलघु स्यादयुक्ततः । अनुष्टुप्चपला सा तु विज्ञेया नामतो यथा

caturthādakṣarādyatra trilaghu syādayuktataḥ | anuṣṭupcapalā sā tu vijñeyā nāmato yathā

169

न खल्वस्याः प्रियतमः श्रोतव्यं व्याहृतं सख्या । नारदस्य प्रतिकृतिः कथ्यते चपला हीयम्

na khalvasyāḥ priyatamaḥ śrotavyaṃ vyāhṛtaṃ sakhyā | nāradasya pratikṛtiḥ kathyate capalā hīyam

170

विपुला तु युजि ज्ञेया लघुत्वात्सप्तमस्य तु । सर्वत्र सप्तमस्यैव केषाञ्चिद्विपुला यथा

vipulā tu yuji jñeyā laghutvātsaptamasya tu | sarvatra saptamasyaiva keṣāñcidvipulā yathā

171

सङ्क्षिप्ता वज्रमध्ये हि हेमकुम्भनिभस्तनी । विपुलासि प्रिये श्रोण्यां पूर्णचन्द्रनिभानने

saṅkṣiptā vajramadhye hi hemakumbhanibhastanī | vipulāsi priye śroṇyāṃ pūrṇacandranibhānane

172

गङ्गेव मेघोपगमे आप्लावितवसुन्धरा । कूलवृक्षानारुजन्ती स्रवन्ती विपुला बलात्

gaṅgeva meghopagame āplāvitavasundharā | kūlavṛkṣānārujantī sravantī vipulā balāt

173

आगता मेघसमये भीरु भीरुकुलोद्गते । एकरात्रौ परगृहं चोरी बन्धनमर्हसि

āgatā meghasamaye bhīru bhīrukulodgate | ekarātrau paragṛhaṃ corī bandhanamarhasi

174

एवं विविधयोगास्तु पथ्यापादा भवन्ति हि । युग्मोजविषमैः पादैः शेषैरन्यैस्त्रिकैर्यथा

evaṃ vividhayogāstu pathyāpādā bhavanti hi | yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ śeṣairanyaistrikairyathā

175

गुर्वन्तकः सर्वलघुस्त्रिको नित्यं हि नेष्यते । प्रथमादक्षराद्यत्र चतुर्थात्प्राग्लघुः स्मृतः

gurvantakaḥ sarvalaghustriko nityaṃ hi neṣyate | prathamādakṣarādyatra caturthātprāglaghuḥ smṛtaḥ

176

पथ्यापादं समास्थाप्य त्रीण्यन्ते तु गुरूण्यथ । भवन्ति पादे सततं बुधैस्तद्वक्रमिष्यते

pathyāpādaṃ samāsthāpya trīṇyante tu gurūṇyatha | bhavanti pāde satataṃ budhaistadvakramiṣyate

177

दन्तक्षताधरं सुभ्रु जागरग्लाननेत्रं च । रतिसम्भोगखिन्नं ते दर्शनीयतरं वक्त्रम्

dantakṣatādharaṃ subhru jāgaraglānanetraṃ ca | ratisambhogakhinnaṃ te darśanīyataraṃ vaktram

178

इत्येषा सर्वविषमा नामतोऽनुष्टुबुच्यते । तद्विदां मतवैषम्यं त्रिकादक्षरतस्तथा

ityeṣā sarvaviṣamā nāmato'nuṣṭubucyate | tadvidāṃ matavaiṣamyaṃ trikādakṣaratastathā

179

पादे षोडशमात्रास्तु गाथांशकविकल्पिताः । चतुर्भिरंशकैर्ज्ञेया वृत्तज्ञैर्वानवासिका

pāde ṣoḍaśamātrāstu gāthāṃśakavikalpitāḥ | caturbhiraṃśakairjñeyā vṛttajñairvānavāsikā

180

असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी मदस्खलितचेष्टितैर्मनोज्ञा । क्व यास्यसि वरोरु सुरतकाले विषमा किं वानवासिका त्वम्

asaṃsthitapadā suvihvalāṅgī madaskhalitaceṣṭitairmanojñā | kva yāsyasi varoru suratakāle viṣamā kiṃ vānavāsikā tvam

181

स्जौ स्गौ च प्रथमे पादे तथा चैव तृतीयके । केतुमत्यां गणाः प्रोक्ताः भ्रौ न्गौ गश्च सदा बुधैः

sjau sgau ca prathame pāde tathā caiva tṛtīyake | ketumatyāṃ gaṇāḥ proktāḥ bhrau ngau gaśca sadā budhaiḥ

182

स्फुरिताधरं चकितनेत्रं रक्तकपोलमम्बुजदलाक्षम् । किमिदं रुषापहृतशोभं केतुमतीसमं वद मुखं ते

sphuritādharaṃ cakitanetraṃ raktakapolamambujadalākṣam | kimidaṃ ruṣāpahṛtaśobhaṃ ketumatīsamaṃ vada mukhaṃ te

183

वक्त्रस्यापरपूर्वस्य चादौ नौ रो लगौ त्रिकाः । नजौ रजौ द्वितीये च शेषाग्रं पुनरेव तु

vaktrasyāparapūrvasya cādau nau ro lagau trikāḥ | najau rajau dvitīye ca śeṣāgraṃ punareva tu

184

प्रथमे च तृतीये नौ रलौ गश्च प्रकीर्तितः । गणाश्चापरवक्त्रे तु नजौ ज्रौ द्विचतुर्थयोः

prathame ca tṛtīye nau ralau gaśca prakīrtitaḥ | gaṇāścāparavaktre tu najau jrau dvicaturthayoḥ

185

सुतनु जलपरीतलोचनं जलदनिरुद्धमिवेन्दुमण्डलम् । किमिदमपरवक्त्रमेव ते शशिवदनेऽद्य मुखं पराङ्मुखम्

sutanu jalaparītalocanaṃ jaladaniruddhamivendumaṇḍalam | kimidamaparavaktrameva te śaśivadane'dya mukhaṃ parāṅmukham

186

नौ यौ तु प्रथमे पादे न्जौ ज्रौ गश्च तथापरे । यत्र तत्पुष्पिताग्रा स्याद्यदि शेषं तु पूर्ववत्

nau yau tu prathame pāde njau jrau gaśca tathāpare | yatra tatpuṣpitāgrā syādyadi śeṣaṃ tu pūrvavat

187

पवनबलविधूतचारुशाखं प्रमुदितकोकिलकण्ठनादरम्यम् । मधुकरपरिगीयमानशब्दं वरतनु पश्य वनं सुपुष्पिताग्रम्

pavanabalavidhūtacāruśākhaṃ pramuditakokilakaṇṭhanādaramyam | madhukaraparigīyamānaśabdaṃ varatanu paśya vanaṃ supuṣpitāgram

188

स्जौ स्लौ चादौ यथा न्सौ ज्गौ भ्नौ ज्लौ गश्च तथा पुनः । स्जौ स्जौ गश्च त्रिका ह्येते उद्गतायाः प्रकीर्तिताः

sjau slau cādau yathā nsau jgau bhnau jlau gaśca tathā punaḥ | sjau sjau gaśca trikā hyete udgatāyāḥ prakīrtitāḥ

189

तव रोमराजिरतिभाति सुतनु मदनस्य मञ्जरी । नाभिकमलविवरोत्पतिता भ्रमरावलीव कुसुमात्समुद्गता

tava romarājiratibhāti sutanu madanasya mañjarī | nābhikamalavivarotpatitā bhramarāvalīva kusumātsamudgatā

190

स्जौ स्लौ च ततो न्सौ ज्गौ नौ सौ चेति तृतीयके । स्जौ स्जौ गश्च चतुर्थे तु ललिताया गणाः स्मृताः

sjau slau ca tato nsau jgau nau sau ceti tṛtīyake | sjau sjau gaśca caturthe tu lalitāyā gaṇāḥ smṛtāḥ

191

ललिताकुलभ्रमितचारु वसनकरचारुपल्लवा । प्रविकसितकमलकान्तिमुखी प्रविभासि देवी सुरतश्रमातुरा

lalitākulabhramitacāru vasanakaracārupallavā | pravikasitakamalakāntimukhī pravibhāsi devī surataśramāturā

192

एवमेतानि वृत्तानि समानि विषमाणि च । नाटकाद्येषु काव्येषु प्रयोक्तव्यानि सूरिभिः

evametāni vṛttāni samāni viṣamāṇi ca | nāṭakādyeṣu kāvyeṣu prayoktavyāni sūribhiḥ

193

सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि यान्युक्तानीह पिण्डशः । न च तानि प्रयोज्यानि न शोभां जनयन्ति हि

santyanyānyapi vṛttāni yānyuktānīha piṇḍaśaḥ | na ca tāni prayojyāni na śobhāṃ janayanti hi

194

यान्यतः प्रतिषिद्धानि गीतके तानि योजयेत् । ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि तेषां चैव विकल्पनम्

yānyataḥ pratiṣiddhāni gītake tāni yojayet | dhruvāyoge tu vakṣyāmi teṣāṃ caiva vikalpanam

195

वृत्तलक्षणमेवं तु समासेन मयोदितम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यार्याणामपि लक्षणम्

vṛttalakṣaṇamevaṃ tu samāsena mayoditam | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyāryāṇāmapi lakṣaṇam

196

पथ्या च विपुला चैव चषला मुखतोऽपरा । जघने चपला चैव आर्याः पञ्च प्रकीर्तिताः

pathyā ca vipulā caiva caṣalā mukhato'parā | jaghane capalā caiva āryāḥ pañca prakīrtitāḥ

197

आसां तु सम्प्रवक्ष्यामि यतिमात्राविकल्पनम् । लक्षणं नियमं चैव विकल्पगुणसंश्रयम्

āsāṃ tu sampravakṣyāmi yatimātrāvikalpanam | lakṣaṇaṃ niyamaṃ caiva vikalpaguṇasaṃśrayam

198

यतिश्छेदस्तु विज्ञेयश्चतुर्मात्रो गणः स्मृतः । द्वितीयान्त्यौ युजौ पादावयुजौ त्वपरौ स्मृतौ

yatiśchedastu vijñeyaścaturmātro gaṇaḥ smṛtaḥ | dvitīyāntyau yujau pādāvayujau tvaparau smṛtau

199

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यो युग्गणस्तु यथेप्सितः

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ | ayuggaṇo vidhātavyo yuggaṇastu yathepsitaḥ

200

षष्ठो वै द्विविकल्पस्तु नैधनो ह्येकसंस्थितः । पश्चादर्धे तु षष्ठः स्यादेकमात्रस्तु केवलः

ṣaṣṭho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaṃsthitaḥ | paścādardhe tu ṣaṣṭhaḥ syādekamātrastu kevalaḥ

201

द्विविकल्पस्तु षष्ठो यो गुरुमध्यो भवेत्तु सः । तथा सर्वलघुश्चैव यतिसंज्ञासमाश्रिता

dvivikalpastu ṣaṣṭho yo gurumadhyo bhavettu saḥ | tathā sarvalaghuścaiva yatisaṃjñāsamāśritā

202

द्वितीयादिलघुर्ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमे यतिः । प्रथमादिरथान्त्ये च पञ्चमे वा विधीयते

dvitīyādilaghurjñeyaḥ saptame pañcame yatiḥ | prathamādirathāntye ca pañcame vā vidhīyate

203

गणेषु त्रिषु पादस्य यस्याः पथ्या तु सा भवेत् । अतश्च विपुलान्या तु विज्ञेया यतिलक्षणा

gaṇeṣu triṣu pādasya yasyāḥ pathyā tu sā bhavet | ataśca vipulānyā tu vijñeyā yatilakṣaṇā

204

अयुजः सर्वगुरवो गुरुमध्या गणा युजः । यस्याः स्युः पादयोगे तु विज्ञेया चपला हि सा

ayujaḥ sarvaguravo gurumadhyā gaṇā yujaḥ | yasyāḥ syuḥ pādayoge tu vijñeyā capalā hi sā

205

त्रिंशदाद्ये तु विज्ञेयाः सप्तविंशतिश्चापरे । उभयोरर्धयोर्ज्ञेयो मात्रापिण्डो विभागशः

triṃśadādye tu vijñeyāḥ saptaviṃśatiścāpare | ubhayorardhayorjñeyo mātrāpiṇḍo vibhāgaśaḥ

206

त्रिंशत्तस्याश्च यदि स्युरेतानि द्विगुणानि तु । त्रीण्यक्षराणि चान्यानि न्यस्य सङ्ख्याविभागशः

triṃśattasyāśca yadi syuretāni dviguṇāni tu | trīṇyakṣarāṇi cānyāni nyasya saṅkhyāvibhāgaśaḥ

207

एतानि लघुसंज्ञानि निर्दिष्टानि समासतः । सर्वेषां चैवमार्याणामक्षराणां यथाक्रमम्

etāni laghusaṃjñāni nirdiṣṭāni samāsataḥ | sarveṣāṃ caivamāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam

208

अर्धाष्टमगणार्धा च सववार्या प्रकीर्तिता । षष्ठश्च द्विविकल्पस्तु नैधने ह्येकसंस्थितः

ardhāṣṭamagaṇārdhā ca savavāryā prakīrtitā | ṣaṣṭhaśca dvivikalpastu naidhane hyekasaṃsthitaḥ

209

पश्चाद्वा यो गणः षष्ठ एकमात्रः स उच्यते । द्विविकल्पस्तु यः षष्ठो गुरुमध्यो भवेत्तु सः

paścādvā yo gaṇaḥ ṣaṣṭha ekamātraḥ sa ucyate | dvivikalpastu yaḥ ṣaṣṭho gurumadhyo bhavettu saḥ

210

यथा सर्वलघुश्चैव यतिः सङ्ख्यासमाश्रिता । सा द्वितीया द्विलघुका सप्तमे प्रथमे यतिः

yathā sarvalaghuścaiva yatiḥ saṅkhyāsamāśritā | sā dvitīyā dvilaghukā saptame prathame yatiḥ

211

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यः युग्गणस्तु स एव च

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ | ayuggaṇo vidhātavyaḥ yuggaṇastu sa eva ca

212

प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशमात्रौ भवेत्तु सा पथ्या । विपुलान्या खलु गदिता पूर्वोदितलक्षणोपेता

prathamatṛtīyau pādau dvādaśamātrau bhavettu sā pathyā | vipulānyā khalu gaditā pūrvoditalakṣaṇopetā

213

पथ्या यथा - रक्तमृदुपद्मनेत्रा सितदीर्घबहुलमृदुकेशी । कस्य तु पृथुमृदुजघना तनुबाह्वं सोदरी पथ्या

pathyā yathā - raktamṛdupadmanetrā sitadīrghabahulamṛdukeśī | kasya tu pṛthumṛdujaghanā tanubāhvaṃ sodarī pathyā

214

विपुला यथा - विपुलजघनवदनस्तननयनैस्ताम्राधरोष्ठकरचरणैः । आयतनासागण्डैर्ललाटकर्णैः शुभा कन्या

vipulā yathā - vipulajaghanavadanastananayanaistāmrādharoṣṭhakaracaraṇaiḥ | āyatanāsāgaṇḍairlalāṭakarṇaiḥ śubhā kanyā

215

द्वितीयश्च चतुर्थश्च गुरुमध्यगतो भवेत् । उभयोरर्धयोर्यत्र विज्ञेया चपला यथा

dvitīyaśca caturthaśca gurumadhyagato bhavet | ubhayorardhayoryatra vijñeyā capalā yathā

216

उद्भटगामिनी परुषभाषिणी कामचिह्नकृतवेषा । जानाति मांसयुक्ता सुराप्रिया सर्वतश्चपला

udbhaṭagāminī paruṣabhāṣiṇī kāmacihnakṛtaveṣā | jānāti māṃsayuktā surāpriyā sarvataścapalā

217

पूर्वार्धे लक्षणं ह्येतदस्याः स च मुखेन तु । पश्चिमार्धे तु चपला यस्याः सा जघनेन तु

pūrvārdhe lakṣaṇaṃ hyetadasyāḥ sa ca mukhena tu | paścimārdhe tu capalā yasyāḥ sā jaghanena tu

218

मुखचपला यथा - आर्यामुखे तु चपला तथापि चार्या न मे यतः सा किम् । दक्षा गृहकृत्येषु तथा दुःखे भवति दुःखार्ता

mukhacapalā yathā - āryāmukhe tu capalā tathāpi cāryā na me yataḥ sā kim | dakṣā gṛhakṛtyeṣu tathā duḥkhe bhavati duḥkhārtā

219

जघनचपला यथा - वरमृगनयने चपलासि वरोरु शशाङ्कदर्पणनिभास्ये । कामस्य सारभूते न पूर्वमदचारुजघनेन

jaghanacapalā yathā - varamṛganayane capalāsi varoru śaśāṅkadarpaṇanibhāsye | kāmasya sārabhūte na pūrvamadacārujaghanena

220

उभयोरर्धयोरेतल्लक्षणं दृश्यते यदि । वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया सर्वतश्चपला सखि

ubhayorardhayoretallakṣaṇaṃ dṛśyate yadi | vṛttajñaiḥ sā tu vijñeyā sarvataścapalā sakhi

221

कार्यौ द्वादशमात्रौ च पादावाद्यौ तृतीयकौ । अष्टादश द्वितीयं च तथा पञ्चदशोत्तमा

kāryau dvādaśamātrau ca pādāvādyau tṛtīyakau | aṣṭādaśa dvitīyaṃ ca tathā pañcadaśottamā

222

चतुःपञ्चप्रकाराणां चतुष्काणां विशेषतः । प्रस्तारयोगमासाद्य बाहुल्यं सम्प्रदर्शयेत्

catuḥpañcaprakārāṇāṃ catuṣkāṇāṃ viśeṣataḥ | prastārayogamāsādya bāhulyaṃ sampradarśayet

223

पञ्चपञ्चाशदाद्या तु त्रिंशदाद्या तथैव च । आर्या त्वक्षरपिण्डेन विज्ञेयात्र प्रयोक्तृभिः

pañcapañcāśadādyā tu triṃśadādyā tathaiva ca | āryā tvakṣarapiṇḍena vijñeyātra prayoktṛbhiḥ

224

त्रिंशतस्त्वथ वर्णेभ्यो लघुवर्णत्रयं भवेत् । शेषाणि गुरुसङ्ख्यानि ह्येवं सर्वत्र निर्दिशेत्

triṃśatastvatha varṇebhyo laghuvarṇatrayaṃ bhavet | śeṣāṇi gurusaṅkhyāni hyevaṃ sarvatra nirdiśet

225

सर्वेषामेव चार्याणामक्षराणां यथाक्रमम् । सर्वेषां जातिवृत्तानां पूर्वमुत्तरसङ्ख्यया

sarveṣāmeva cāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam | sarveṣāṃ jātivṛttānāṃ pūrvamuttarasaṅkhyayā

226

विकल्पगणनां कृत्वा सङ्ख्यापिण्डेन निर्दिशेत् । आर्यागीतिरथार्यैव केवलं त्वष्टभिर्गणैः

vikalpagaṇanāṃ kṛtvā saṅkhyāpiṇḍena nirdiśet | āryāgītirathāryaiva kevalaṃ tvaṣṭabhirgaṇaiḥ

227

इतरार्थे जः षष्ठस्तु नलघुगण इष्यते । वृत्तैरेवं तु विविधैर्नानाछन्दस्समुद्भवैः । काव्यबन्धास्तु कर्तव्याः षट्त्रिंशल्लक्षणान्विताः

itarārthe jaḥ ṣaṣṭhastu nalaghugaṇa iṣyate | vṛttairevaṃ tu vividhairnānāchandassamudbhavaiḥ | kāvyabandhāstu kartavyāḥ ṣaṭtriṃśallakṣaṇānvitāḥ

अध्यायः १६

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ षोडशोऽध्यायः

विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च । प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः

vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca | protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo'tiśayaśca hetuḥ

सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि पदोच्चयाक्रन्दमनोरथाश्च । आख्यानयाञ्चाप्रतिषेधपृच्छा दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च

sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi padoccayākrandamanorathāśca | ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca

आशीः प्रियोक्तिः कपटः क्षमा च प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव । अर्थानुवृत्तिर्ह्युपपत्तियुक्ती कार्योऽनुनीतिः परिदेवनं च

āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva | arthānuvṛttirhyupapattiyuktī kāryo'nunītiḥ paridevanaṃ ca

षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि । काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यग् प्रयोज्यानि यथारसं तु

ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni | kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ samyag prayojyāni yathārasaṃ tu

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam | bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम्

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate | tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

सिद्धैरर्थैस्समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रसाध्यते । यत्र श्लक्ष्णविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prasādhyate | yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

धार्यमाणस्तु बहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः । न यः पर्यवतिष्ठेत सोऽभिमानस्तु संज्ञितः

dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ | na yaḥ paryavatiṣṭheta so'bhimānastu saṃjñitaḥ

कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र विविधार्थसमुद्भवैः । दोषा न परिकथ्यन्ते तज्ज्ञेयं गुणकीर्तनम्

kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ | doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam

लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः । एकोऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ | eko'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थैरोपम्यसंश्रयैः । प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधैः

utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ | prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ

यत्रैकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि । यान्ति सिद्धिमनुक्तानि तदुदाहरणं स्मृतम्

yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi | yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam

निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा । सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम्

niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā | siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam

गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः । उत्तमार्थविशेषो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः

guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ | uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ

बहूनां भाषमाणानामेकस्यार्थविनिर्णयात् । सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः

bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt | siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ

अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन । लक्षणसमानकरणात् सारूप्यं तत्तु निर्देश्यम्

apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate'nukaraṇena | lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam

अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैस्तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः । स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे

abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ | sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe

बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते । एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते

bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate | ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate

गुणैर्बहुभिरेकार्थैः पदैर्यः सम्प्रशस्यते । पदोच्चयं तु तद्विद्यान्नानार्थग्रथनात्मकम्

guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ sampraśasyate | padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam

आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः । तीव्रार्थभाषणं यत्स्यादाक्रन्दः स तु कीर्तितः

ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ | tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ

हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम् । अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः

hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam | anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ

अपृष्टैरथवा पृष्टैर्निर्णयः क्रियते तु यः । आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम्

apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ | ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । यत्तु प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता

ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam | yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā

कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित् प्रवर्तते । निवार्यते च कार्यज्ज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः

kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate | nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param | pṛcchannivābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपादयेत् । निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः

vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet | nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

अनेकयुक्तिमद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम् । अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते

anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam | anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं यत्र वाक्यं समाप्यते । सोऽनेकत्वाद्विचाराणाअं संशयः परिकीर्तितः

aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate | so'nekatvādvicārāṇāaṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ

यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्भवाम् । अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः

yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām | aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ

आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम्

ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam | tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam

छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकङ्कपटम् । द्वित्रिप्रयोगयुक्तो विज्ञेयः कपटसङ्घातः

chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṅkapaṭam | dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ

दुर्जनोदाहृतै रूक्षैः सभामध्येऽतिताडितः । अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत्

durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye'titāḍitaḥ | akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet

दृष्ट्वैवावयवं कञ्चिद्भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate | prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

अकार्यं सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा । सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः

akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā | santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ

प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम् । स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता

praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam | snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā

प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः । सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम्

prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ | sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

साध्यते योऽर्थसम्बन्धो महद्भिः समवायतः । परस्परानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता

sādhyate yo'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ | parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā

यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत् । गुणाभिवादं दोषान् वा कार्यं तल्लक्षणं विदुः

yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet | guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ

अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य यत् । सेवार्थं मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता

apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat | sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā

दोषैर्यदन्यनामोक्तैः प्रसिद्धार्थैः प्रयोजयेत् । अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत् परिदेवनम्

doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet | anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam

उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रयाः

upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā | alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ

यत्किञ्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते । उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया

yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate | upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā

एकस्यैकेन सा कार्या ह्यनेकेनाथवा पुनः । अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिस्तथा

ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ | anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā

तुल्यं ते शशिना वक्त्रमित्येकेनैकसंश्रया । शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत्तु या

tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā | śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā

एकस्यानेकविषया सोपमा परिकीर्तिता । श्येनबर्हिणभासानां तुल्यार्थमिति या भवेत्

ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā | śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet

एकस्य बहुभिः साम्यादुपमा नाटकाश्रया । बहूनां बहुभिर्ज्ञेया घना इव गजा इति

ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā | bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा । या किञ्चित्सदृशी ज्ञेया सोपमा पञ्चधा बुधैः

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā | yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ

प्रशंसा यथा - दृष्ट्वा तु तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः । मुनिभिः साधितां कृच्छ्रात् सिद्धिं मूर्तिमतीमिव

praśaṃsā yathā - dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ | munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva

निन्दा यथा - सा तं सर्वगुणैर्हीनं सस्वजे कर्कशच्छविम् । वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम्

nindā yathā - sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim | vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam

कल्पिता यथा - क्षरन्तो दानसलिलं लालामन्थरगामिनः । मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः

kalpitā yathā - kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ | mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ

सदृशी यथा - यत्त्वयाद्य कृतं कर्म परिचित्तानुरोधिना । सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः

sadṛśī yathā - yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā | sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ

किञ्चित्सदृशी यथा - सम्पूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा । मत्तमातङ्गगमना सम्प्राप्तेयं सखी मम

kiñcitsadṛśī yathā - sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā | mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama

उपमाया बुधैरेते भेदा ज्ञेयाः समासतः । शेषा ये लक्षणैर्नोक्तास्ते ग्राह्याः काव्यलोकतः

upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ | śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ

नानाधिकरणार्थानां शब्दानां सम्प्रदीपकम् । एकवाक्येन संयुक्तं तद्दीपकमुच्यते

nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ sampradīpakam | ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate

प्रसृतं मधुरं चापि गुणैः सर्वैरलङ्कृतम् । काव्ये यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम्

prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam | kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam

यथा - सरांसि हंसैः कुसुमैश्च वृक्षा मत्तैर्द्विरेफैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते

yathā - sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā mattairdvirephaiśca saroruhāṇi | goṣṭhībhirudyānavanāni caiva tasminnaśūnyāni sadā kriyante

स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम् । किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यद्रूपं रूपकं तु तत्

svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam | kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat

नानाद्रव्यानुरागाद्यैर्यदौपम्यगुणाश्रयम् । रूपनिर्वर्णनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम्

nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam | rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam

यथा - पद्माननास्ताः कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्राः । वापीस्त्रियो हंसकुलैर्नः स्वनद्भिर्विरेजुरन्योन्यमिवाह्वयन्त्यः

yathā - padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ | vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ

शब्दाभ्यासस्तु यमकं पदादिषु विकल्पितम् । विशेषदर्शनञ्चास्य गदतो मे निबोधत

śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam | viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata

पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च । समुद्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा

pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca | samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā

यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा । पदादियमकञ्चैव ह्याम्रेडितमथापि च

yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā | padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । एतादृशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम्

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca | etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam

चतुर्णां यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम् । तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा

caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram | tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

दिनक्षयात् संहृतरश्मिमण्डलं दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम् । विभाति ताम्रं दिवि सूर्यमण्डलं यथा तरुण्याः स्तनभारमण्डलम्

dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam | vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam

लोकानां प्रभविष्णुर्दैत्येन्द्रगदानिपातनसहिष्णुः । जयति सुरदैत्यजिष्णुर्भगवानसुरवरमथनकारी विष्णुः

lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ | jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ

पादस्यान्ते तथा चादौ स्यातां यत्र समे पदे । तत्काञ्चीयमकं चैव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा

pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade | tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā

यामं यामं चन्द्रवतीनां द्रवतीनां व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम् । फुल्ले फुल्ले सम्भ्रमरे वाभ्रमरे वा रामा रामा विस्मयते च स्मयते च

yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām | phulle phulle sambhramare vābhramare vā rāmā rāmā vismayate ca smayate ca

अर्धेनैकेन यद्वृत्तं सर्वमेव समाप्यते । समुद्गयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा

ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate | samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā

केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती । केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती

ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ śobhate pravarakānanahastī | ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ śobhate pravarakānanahastī

एकैकं पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदि । विक्रान्तयमकं नाम तद्विज्ञेयमिदं यथा

ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi | vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā

स पूर्वं वारणो भूत्वा द्विशृङ्ग इव पर्वतः । अभवद्दन्तवैकल्याद्विशृङ्ग इव पर्वतः

sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ | abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ

पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः । चक्रवच्चक्रवालं तु विज्ञेयं नामतो यथा

pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ | cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā

तुल्यात्पादद्वयादन्त्यादेकेनादिर्यदा समः । सर्वत्र चक्रवालन्तु तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ | sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā

शैला यथा शत्रुभिराहता हता हताश्च भूयस्त्वनुपुङ्खपुङ्खगैः । खगैश्च सर्वैर्युधि सञ्चिताश्चिता- श्चिताधिरूढा निहितास्तलैस्तलैः

śailā yathā śatrubhirāhatā hatā hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ | khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitā- ścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ

आदौ द्वौ यत्र पादौ तु भवेतामक्षरे समौ । सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं तद्बुधैर्यथा

ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau | sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā

पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् येन येन वशगां करोति माम् । येन येन हि समेति दर्शनं तेन तेन वशगां करोति माम्

paśya paśya ramaṇasya me guṇān yena yena vaśagāṃ karoti mām | yena yena hi sameti darśanaṃ tena tena vaśagāṃ karoti mām

आदौ पादस्य तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः । पादादियमकं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ | pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरते प्रजाः । विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम्

viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ | viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam

पादस्यान्तं पदं यत्र द्विर्द्विरेकमिहोच्यते । ज्ञेयमाम्रेडितं नाम यमकं तत्र सूरिभिः

pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate | jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ

विजृम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः कथं विधेयं स्मरणं पदे पदे । यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुन- र्धुवङ्गता ते रजनी विना विना

vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade | yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ puna- rdhuvaṅgatā te rajanī vinā vinā

सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः । चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ | caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः । वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः

vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ | vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ

नानारूपैः स्वरैर्युक्तं यत्रैकं व्यञ्जनं भवेत् । तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा

nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet | tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā

लली बली हली माली खेली माली सली जली । खलो बलोऽबलो माली मुसली त्वाभिरक्षतु

lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī | khalo balo'balo mālī musalī tvābhirakṣatu

असौ हि रामा रतिविग्रहप्रिया रहःप्रगल्भा रमणं मनोगतम् । रतेन रात्रिं रमयेत् परेण वा न चेदुदेष्यत्तरुणः परो रिपुः

asau hi rāmā rativigrahapriyā rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam | ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ

न पुष्कराक्षः क्षतजोक्षिताक्षः क्षरत्क्षतेव्यः क्षतजन्दुरीक्षः । क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृताज्ञः साक्षात् सहस्राक्ष इवावभाति

na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ kṣatajandurīkṣaḥ | kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt sahasrākṣa ivāvabhāti

एभिरर्थक्रियापेक्षैः कार्यं काव्यं तु लक्षणैः । अतः परं प्रवक्ष्यामि काव्ये दोषान् गुणांस्तथा

ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā

गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् । न्यायावपेतं विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषाः

gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ bhinnārthamekārthamabhiplutārtham | nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ

पर्यायशब्दाभिहतं गूढार्थमभिसंज्ञितम् । अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते

paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam | avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate

अर्थहीनं त्वसम्बद्धं सावशेषार्थमेव च । भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च

arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca | bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca

विवक्षितोऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन भिद्यते । भिन्नार्थं तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः

vivakṣito'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate | bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ

अविशेषाभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम् । अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं यत् पदेन समस्यते

aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam | abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate

न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम् । वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत्

nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam | vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet

अनुपशिष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति कीर्तितम् । शब्दच्युतञ्च विज्ञेयमशब्दस्वरयोजनात्

anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam | śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt

एते दोषास्तु विज्ञेयाः सूरिभिर्नाटकाश्रयाः । गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः

ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ | guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ

श्लेषः प्रसादः समतासमाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते

śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam | arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite

ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम् । श्लिष्टता या पदानां हि श्लेष इत्यभिधीयते

īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam | śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate

विचारगहनं यत्स्यात् स्फुटञ्चैव स्वभावतः । स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च श्लिष्टं तत् परिकीर्त्यते

vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ | svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate

100

अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोऽर्थो वा प्रतीयते । सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसादः परिकीर्त्यते

apyanukto budhairyatra śabdo'rtho vā pratīyate | sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate

101

नातिचूर्णपदैर्युक्ता न च व्यर्थाभिदायिभिः । दुर्बोधनैश्च न कृता समत्वात् समता मता

nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ | durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā

102

अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणाः । अलङ्कारा गुणाश्चैव समाः स्युः समतां मताः

anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ | alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ

103

अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽर्थस्येहोपलक्ष्यते । तेन चार्थेन सम्पन्नः समाधिः परिकीर्त्यते

abhiyuktairviśeṣastu yo'rthasyehopalakṣyate | tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate

104

उपमास्विह दृष्टानामर्थानां यत्नतस्तथा । प्राप्तानां चातिसङ्क्षेपात् समाधिर्निर्णयो यतः

upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā | prāptānāṃ cātisaṅkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ

105

बहुशो यच्छ्रुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः । नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम्

bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ | nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam

106

समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदैर्युतम् । सानुस्वारैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते

samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam | sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate

107

अवगीतोऽपि हीनोऽपि स्यादुदात्तावभासकः । यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम्

avagīto'pi hīno'pi syādudāttāvabhāsakaḥ | yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam

108

सुखप्रयोज्यैर्यच्छब्दैर्युक्तं सुश्लिष्टसन्धिभिः । सुकुमारार्थसंयुक्तं सौकुमार्यं तदुच्यते

sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ | sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate

109

सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता । या क्रिया क्रियते काव्ये सार्थव्यक्तिः प्रतीयते

suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā | yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate

110

यस्यार्थानुप्रवेशेन मनसा परिकल्प्यते । अनन्तरं प्रयोगस्तु साऽर्थव्यक्तिरुदाहृता

yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate | anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā

111

दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् । अनेकभावसंयुक्तमुदारत्वं प्रकीर्तितम्

divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam | anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam

112

अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः । उपेतमतिचित्रार्थैः उदात्तं तच्च कीर्त्यते

anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ | upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate

113

यन्मनश्श्रोत्रविषयमाह्लादयति हीन्दुवत् । लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदुः

yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat | līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ

114

यो मनश्श्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत् । शब्दबन्धः प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते

yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet | śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate

115

एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः । प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम्

evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ | prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam

116

लघ्वक्षरप्रायकृतमुपमारूपकाश्रयम् । काव्यं कार्यं तु नाट्यज्ञैः वीररौद्राद्भुताश्रयम्

laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam | kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam

117

गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा । कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाघर्षणजं भवेत्

gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā | kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet

118

रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम् । शृङ्गारे च रसे वीरे काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम्

rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam | śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam

119

उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे काव्यं तु यद्भवेत् । जगत्यतिजगत्यां वा सङ्कृत्यां वापि तद्भवेत्

uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet | jagatyatijagatyāṃ vā saṅkṛtyāṃ vāpi tadbhavet

120

तथैव युद्धसम्फेटा उत्कृत्यां सम्प्रकीर्तितौ । करुणे शक्वरी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत्

tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ samprakīrtitau | karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet

121

यद्वीरे कीर्तितं च्छन्दः तद्रौद्रेऽपि प्रयोजयेत् । शेषाणामर्थयोगेन च्छन्दः कार्यः प्रयोक्तृभिः

yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre'pi prayojayet | śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

122

यच्छन्दः पूर्वमुद्दिष्टं विषमार्धसमे समम् । उदारमधुरैः शब्दैस्तत्कार्यं तु रसानुगम्

yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam | udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam

123

शब्दानुदारमधुरान् प्रमदाभिधेयान् नाट्याश्रयेषु कृतिषु प्रययेत कर्तुम् । तैर्भूषिता बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः पद्माकरा विकसिता इव राजहंसैः

śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum | tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ

124

त्रिविधं ह्यक्षरं कार्यं कविभिर्नाटकाश्रयम् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव रसभावविभावकम्

trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam | hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam

125

एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते । प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्यादक्षरं स्वरयोजनात्

ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate | plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt

126

स्मृते चासूयिते चैव तथा च परिदेविते । पठतां ब्राह्मणानाञ्च प्लुतमक्षरमिष्यते

smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite | paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate

127

अकारस्तु स्मृते कार्यं ऊकारश्चाप्यसूयिते । परिदेविते तु हाकार ॐकारोऽध्ययने तथा

akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite | paridevite tu hākāra ॐkāro'dhyayane tathā

128

ह्रस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम् । काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यक्षराणि प्रयोजयेत्

hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam | kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet

129

चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैस्तु शब्दैः युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः । यज्ञक्रियेव रुरुचर्मधुरैः कृताक्तैः वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः

cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ | yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ

130

मृदुललितपदार्थं गूढशब्दार्थहीनं बुधजनसुखभोग्यं युक्तिमन्नृत्तयोग्यम् । बहुरसकृतमार्गं सन्धिसन्धानयुक्तं भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम्

mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam | bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām

131

अनुबन्धः भूषणाक्षरसङ्घातौ शोभोदाहरणे तथा । हेतुसंशयदृष्टान्ताः प्राप्ताभिप्राय एव च

anubandhaḥ bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā | hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca

132

निदर्शनं निरुक्तं च सिद्धिश्चाथ विशेषणम् । गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः

nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam | guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ

133

दृष्टं चैवोपदिष्टं च विचारस्तद्विपर्ययः । भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा

dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ | bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā

134

अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च । मनोरथश्च लेशश्च क्षोभोऽथ गुणकीर्तनम्

arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca | manorathaśca leśaśca kṣobho'tha guṇakīrtanam

135

ज्ञेयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च । षट्त्रिंशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत्

jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca | ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet

136

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव चित्रार्थैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam | bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

137

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate | tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

138

सिद्धैरर्थैः समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रयुज्यते । यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prayujyate | yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

139

यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम्

yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt | sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam

140

यत् प्रयोजनसामर्थ्यात् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् । समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः

yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam | samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ

141

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं वाक्यं यत्र समाप्यते । अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः

aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate | anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ

142

सर्वलोकमनोग्राहि यस्तु पक्षार्थसाधकः । हेतोर्निदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः

sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ | hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

143

दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate | prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

144

अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः । लोकस्य हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः

abhūtapūrvo yo'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ | lokasya hṛdayagrāhī so'bhiprāya iti smṛtaḥ

145

यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । परापेक्षाद्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam | parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate

146

निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये । यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम्

niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye | yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam

147

बहूनां च प्रधानानां नाम यत्राभिकीर्त्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं सा सिद्धिरभिधीयते

bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate | abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate

148

सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम्

siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate | viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam

149

गुणाभिधानैर्विविधैर्विपरीतार्थयोजितैः । गुणातिपातो मधुरैर्निष्ठुरार्थैर्भवेदथ

guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ | guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha

150

बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्यजनसम्भवान् । विशेषः कीर्त्यते यस्तु ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः

bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān | viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so'tiśayo budhaiḥ

151

रूपकैरुपसाभिर्वा तुल्यार्थैः सुप्रयोजितैः । अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः

rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ | apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ

152

बहूनां च प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः

bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ | uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ

153

यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते । यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्वर्णतोऽपि वा

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate | yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato'pi vā

154

परिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते । विद्वन्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते

parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate | vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate

155

पूर्वाशयसमानार्थैरप्रत्यक्षार्थसाधनैः । अनेकोपाधिसंयुक्तो विचारः परिकीर्तितः

pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ | anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ

156

विचारस्यान्यथाभावस्तथा दृष्टोपदिष्टयोः । सन्देहात्कल्प्यते यस्तु स विज्ञेयो विपर्ययः

vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ | sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ

157

वाच्यमर्थं परित्यज्य दृष्टादिभिरनेकधा । अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते

vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā | anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate

158

उभयोः प्रीतिजननो विरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः

ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ | arthasya sādhakaścaiva vijñeyo'nunayo budhaiḥ

159

ईप्सितार्थप्रसिद्ध्यर्थं कीर्त्यते यत्र सूरिभिः । प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंज्ञिता

īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ | prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā

160

हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम् । क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमिति स्मृतम्

hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam | kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam

161

यत्र सङ्कीर्तयन् दोषं गुणमर्थेन दर्शयेत् । गुणातिपाताद् दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत्

yatra saṅkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet | guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet

162

अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्योऽर्थः प्रतीयते । वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना सार्थापत्तिरुदाहृता

arthāntarasya kathane yatrānyo'rthaḥ pratīyate | vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā

163

वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिद्धैर्बहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता

vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ | lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā

164

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छ्यते चाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param | pṛcchyate cābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

165

दृष्टश्रुतानुभूतार्थकथनादिसमुद्भवम् । सादृश्यं क्षोभजननं सारूप्यमिति संज्ञितम्

dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam | sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam

166

हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् । अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः

hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam | anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ

167

यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते । सदृशार्थाभिनिष्पत्त्याः स लेश इति कीर्तितः

yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate | sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ

168

परदोषैर्विचित्रार्थैर्यत्रात्मा परिकीर्त्यते । अदृष्टोऽप्यन्योऽपि वा कश्चित् स तु क्षोभ इति स्मृतः

paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate | adṛṣṭo'pyanyo'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ

169

लोके गुणातिरिक्तानां गुणानां यत्र नामभिः । एकोऽपि शब्द्यते तत्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ | eko'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

170

प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः कृत्स्नो यत्र प्रतीयते । वचनेन विनानुक्तसिद्धिः सा परिकीर्तिता

prastāvenaiva śeṣo'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate | vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā

171

यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः । हृष्टप्रकाशनार्थं तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता

yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ | hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā

172

एतानि काव्यस्य च लक्षणानि षट्त्रिंशदुद्देशनिदर्शनानि । प्रबन्धशोभाकरणानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि रसायनानि

etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni | prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ samyak prayojyāni rasāyanāni

अथ सप्तदशोऽध्यायः

एवं तु संस्कृतं पाठ्यं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । प्राकृतस्यापि पाठ्यस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

evaṃ tu saṃskṛtaṃ pāṭhyaṃ mayā proktaṃ dvijottamāḥ | prākṛtasyāpi pāṭhyasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam

एतदेव विपर्यस्तं संस्कारगुणवर्जितम् । विज्ञेयं प्राकृतं पाठ्यं नानावस्थान्तरात्मकम्

etadeva viparyastaṃ saṃskāraguṇavarjitam | vijñeyaṃ prākṛtaṃ pāṭhyaṃ nānāvasthāntarātmakam

त्रिविधं तच्च विज्ञेयं नाट्ययोगे समासतः । समानशब्दं विभ्रष्टं देशीगतमथापि च

trividhaṃ tacca vijñeyaṃ nāṭyayoge samāsataḥ | samānaśabdaṃ vibhraṣṭaṃ deśīgatamathāpi ca

कमलामलरेणुतरङ्गलोलसलिलादिवाक्यसम्पन्नम् । प्राकृतबन्धेष्वेवं संस्कृतमपि योगमुपयाति

kamalāmalareṇutaraṅgalolasalilādivākyasampannam | prākṛtabandheṣvevaṃ saṃskṛtamapi yogamupayāti

ये वर्णाः संयोगात् स्वरवर्णान्यत्वं न्यूनतां चापि । गच्छन्ति पदन्यस्तास्ते विभ्रष्टा इति ज्ञेयाः

ye varṇāḥ saṃyogāt svaravarṇānyatvaṃ nyūnatāṃ cāpi | gacchanti padanyastāste vibhraṣṭā iti jñeyāḥ

ये वर्णा वर्णगता व्यञ्जनयुक्ताश्च ये स्वरा नियताः । तानपरस्परवृत्ते प्राकृतयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

ye varṇā varṇagatā vyañjanayuktāśca ye svarā niyatāḥ | tānaparasparavṛtte prākṛtayuktyā pravakṣyāmi

यथा - एओआरपराणिअ अं आरपरं अ पाअए णत्थि । बसआरमज्झिमाइ अ कच वग्गतवाणिहणाइं

yathā - eoāraparāṇia aṃ āraparaṃ a pāae ṇatthi | basaāramajjhimāi a kaca vaggatavāṇihaṇāiṃ

वच्चन्ति कगतदयवा लोपं अत्थं च से वहन्ति सरा । खधथधभा उण हत्तं उर्वेति अत्थं अ मुञ्चन्ता

vaccanti kagatadayavā lopaṃ atthaṃ ca se vahanti sarā | khadhathadhabhā uṇa hattaṃ urveti atthaṃ a muñcantā

उप्परहुत्तरआरो हेटाहुत्तो अ पाअए णत्थि । मोत्तूण भद्रचोद्रह पद्रह्वदचन्द्रजाई स

upparahuttaraāro heṭāhutto a pāae ṇatthi | mottūṇa bhadracodraha padrahvadacandrajāī sa

खधथधभाण हआरो मुहमेहकहावहूपह्वएसु । कगतदयवाण णिच्चं वीयम्मि ठिओ सरो होई

khadhathadhabhāṇa haāro muhamehakahāvahūpahvaesu | kagatadayavāṇa ṇiccaṃ vīyammi ṭhio saro hoī

छ इति षकारो नित्यं बोद्धव्यः षटपदादियोगेषु । किल शब्दान्त्यो रेफो भवति तथा खु त्ति खलुशब्दः

cha iti ṣakāro nityaṃ boddhavyaḥ ṣaṭapadādiyogeṣu | kila śabdāntyo repho bhavati tathā khu tti khaluśabdaḥ

ड इति च भवति टकारो भटकटककुटीतटाद्येषु । सत्वं च भवति शषयोः सर्वत्र तथा हि स स आदेशः

ḍa iti ca bhavati ṭakāro bhaṭakaṭakakuṭītaṭādyeṣu | satvaṃ ca bhavati śaṣayoḥ sarvatra tathā hi sa sa ādeśaḥ

अष्टस्पश्च दकारो भवत्यनादौ तकार इतराद्यः । बडवातडागतुल्यो भवति डकारोऽपि च ककारः

aṣṭaspaśca dakāro bhavatyanādau takāra itarādyaḥ | baḍavātaḍāgatulyo bhavati ḍakāro'pi ca kakāraḥ

वर्धनगते च भावे धकारवर्णोऽपि ढत्वमुपयाति । सर्वत्र च प्रयोगे भवति नकारोऽपि च णकारः

vardhanagate ca bhāve dhakāravarṇo'pi ḍhatvamupayāti | sarvatra ca prayoge bhavati nakāro'pi ca ṇakāraḥ

आपानम् आवानं भवति पकारेन वत्वयुक्तेन । अयथातथादिकेषु तु भकारवर्णो व्रजीत हत्वम्

āpānam āvānaṃ bhavati pakārena vatvayuktena | ayathātathādikeṣu tu bhakāravarṇo vrajīta hatvam

परुषं फरुसं विद्यात्पकारवर्णोऽपि फत्वमुपयाति । यस्तु मृतः सोऽपि मओ यश्च मृगः सोऽपि हि तथैव

paruṣaṃ pharusaṃ vidyātpakāravarṇo'pi phatvamupayāti | yastu mṛtaḥ so'pi mao yaśca mṛgaḥ so'pi hi tathaiva

ओकारत्वं गच्छेदौकारश्चौषधादिषु नियुक्तः । प्रचलाचिराचलादिषु भवति चकारोऽपि तु यकारः

okāratvaṃ gacchedaukāraścauṣadhādiṣu niyuktaḥ | pracalācirācalādiṣu bhavati cakāro'pi tu yakāraḥ

अपरस्परनिष्पन्ना ह्येवं प्राकृतसमाश्रया वर्णाः । संयुक्तानां तु पुनर्वक्ष्ये परिवृत्तिसंयोगम्

aparasparaniṣpannā hyevaṃ prākṛtasamāśrayā varṇāḥ | saṃyuktānāṃ tu punarvakṣye parivṛttisaṃyogam

श्चप्सत्सध्याः छ इति तथाभ्यह्यध्या भवन्ति तु झकाराः । ष्टः ट्ठः स्तः स्थः ष्मौ म्हः क्ष्णो ह्णः ष्णो ण्हः क्षः खकाररूपोऽपि

ścapsatsadhyāḥ cha iti tathābhyahyadhyā bhavanti tu jhakārāḥ | ṣṭaḥ ṭṭhaḥ staḥ sthaḥ ṣmau mhaḥ kṣṇo hṇaḥ ṣṇo ṇhaḥ kṣaḥ khakārarūpo'pi

आश्चर्यं अच्छरियं निश्चयमिच्छन्ति णिच्छयं च यथा । वत्सं वच्छं च यथा अप्सरसं तद्वदच्छरअम्

āścaryaṃ acchariyaṃ niścayamicchanti ṇicchayaṃ ca yathā | vatsaṃ vacchaṃ ca yathā apsarasaṃ tadvadaccharaam

उत्साहो उच्छाहो पथ्यं च पच्छं विज्ञेयम् । तुभ्यं तुज्झं मह्यं मज्झं विन्ध्यश्च भवति विञ्ज्झोत्ति

utsāho ucchāho pathyaṃ ca pacchaṃ vijñeyam | tubhyaṃ tujjhaṃ mahyaṃ majjhaṃ vindhyaśca bhavati viñjjhotti

दष्टो वट्ठोत्ति तहा हस्तोऽपि च भवति हत्थोत्ति । ग्रीष्मो गिम्होत्ति तथा श्लक्ष्णं सह्णं सदा तु विज्ञेयम्

daṣṭo vaṭṭhotti tahā hasto'pi ca bhavati hatthotti | grīṣmo gimhotti tathā ślakṣṇaṃ sahṇaṃ sadā tu vijñeyam

उष्णं उह्णं यक्षो जक्खो पर्यङ्को भवति पल्लङ्कु । विपरीतं हमयोगे ब्रह्मादौ स्याद् बृहस्पतौ फत्वम्

uṣṇaṃ uhṇaṃ yakṣo jakkho paryaṅko bhavati pallaṅku | viparītaṃ hamayoge brahmādau syād bṛhaspatau phatvam

यज्ञो भवति न जन्नो भीष्मो भिम्होत्ति विज्ञेयः । उपरिगतोऽधस्ताद्वा भवेत्ककारादिकस्तु यो वर्णः

yajño bhavati na janno bhīṣmo bhimhotti vijñeyaḥ | uparigato'dhastādvā bhavetkakārādikastu yo varṇaḥ

स हि संयोगविहीनः शुद्धः कार्यः प्रयोगेऽस्मिन् । एवमेतत्तु विज्ञेयं प्राकृतं संस्कृतं तथा

sa hi saṃyogavihīnaḥ śuddhaḥ kāryaḥ prayoge'smin | evametattu vijñeyaṃ prākṛtaṃ saṃskṛtaṃ tathā

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि देशभाषाविकल्पनम् । भाषा चतुर्विधा ज्ञेया दशरूपे प्रयोगतः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi deśabhāṣāvikalpanam | bhāṣā caturvidhā jñeyā daśarūpe prayogataḥ

संस्कृतं प्राकृतं चैव यत्र पाठ्यं प्रयुज्यते । अतिभाषार्यभाषा च जातिभाषा तथैव च

saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ caiva yatra pāṭhyaṃ prayujyate | atibhāṣāryabhāṣā ca jātibhāṣā tathaiva ca

तथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाट्ये प्रकीर्तिता । अतिभाषा तु देवानामार्यभाषा तु भूभुजाम्

tathā yonyantarī caiva bhāṣā nāṭye prakīrtitā | atibhāṣā tu devānāmāryabhāṣā tu bhūbhujām

संस्कारपाठ्यसंयुक्ता सम्यङ् न्याय्यप्रतिष्ठिता । विविधा जातिभाषा च प्रयोगे समुदाहृता

saṃskārapāṭhyasaṃyuktā samyaṅ nyāyyapratiṣṭhitā | vividhā jātibhāṣā ca prayoge samudāhṛtā

म्लेच्छशब्दोपचारा च भारतं वर्षमाश्रिता । अथ योन्यन्तरी भाषा ग्राम्यारण्यपशूद्भवा

mlecchaśabdopacārā ca bhārataṃ varṣamāśritā | atha yonyantarī bhāṣā grāmyāraṇyapaśūdbhavā

नानाविहङ्गजा चैव नाट्यधर्मी प्रतिष्ठिता

nānāvihaṅgajā caiva nāṭyadharmī pratiṣṭhitā

जातिभाषाश्रयं पाठ्यं द्विविधं समुदाहृतम् । प्राकृतं संस्कृतं चैव चातुर्वर्ण्यसमाश्रयम् । धीरोद्धते सललिते धीरोदात्ते तथैव च

jātibhāṣāśrayaṃ pāṭhyaṃ dvividhaṃ samudāhṛtam | prākṛtaṃ saṃskṛtaṃ caiva cāturvarṇyasamāśrayam | dhīroddhate salalite dhīrodātte tathaiva ca

धीरप्रशान्ते च तथा पाठ्यं योज्यं तु संस्कृतम् । एषामेव तु सर्वेषां नायकानां प्रयोगतः

dhīrapraśānte ca tathā pāṭhyaṃ yojyaṃ tu saṃskṛtam | eṣāmeva tu sarveṣāṃ nāyakānāṃ prayogataḥ

कारणव्यपदेशेन प्राकृतं सम्प्रयोजयेत् । दारिद्र्याध्ययनाभावयदृच्छादिभिरेव च

kāraṇavyapadeśena prākṛtaṃ samprayojayet | dāridryādhyayanābhāvayadṛcchādibhireva ca

ऐश्वर्येण प्रमत्तानां दारिद्र्येण प्लुतात्मनाम् । अनधीतोत्तमानां च संस्कृतं न प्रयोजयेत्

aiśvaryeṇa pramattānāṃ dāridryeṇa plutātmanām | anadhītottamānāṃ ca saṃskṛtaṃ na prayojayet

व्याजलिङ्गप्रविष्टानां श्रमणानां तपस्विनाम् । भिक्षुचक्रचराणां च प्राकृतं सम्प्रयोजयेत्

vyājaliṅgapraviṣṭānāṃ śramaṇānāṃ tapasvinām | bhikṣucakracarāṇāṃ ca prākṛtaṃ samprayojayet

भागवततापसोन्मत्तबालनीचग्रहोपसृष्टेषु । स्त्रीनीचजातिषु तथा नपुंसके प्राकृतं योज्यम्

bhāgavatatāpasonmattabālanīcagrahopasṛṣṭeṣu | strīnīcajātiṣu tathā napuṃsake prākṛtaṃ yojyam

परिव्राण्मुनिशाक्येषु चोक्षेषु श्रोत्रियेषु च । शिष्टा ये चैव लिङ्गस्थाः संस्कृतं तेषु योजयेत्

parivrāṇmuniśākyeṣu cokṣeṣu śrotriyeṣu ca | śiṣṭā ye caiva liṅgasthāḥ saṃskṛtaṃ teṣu yojayet

राज्ञाश्च गणिकायाश्च शिल्पकार्यास्तथैव च । कलावस्थान्तरकृतं योज्यं पाठ्यं तु संस्कृतम्

rājñāśca gaṇikāyāśca śilpakāryāstathaiva ca | kalāvasthāntarakṛtaṃ yojyaṃ pāṭhyaṃ tu saṃskṛtam

सन्धिविग्रहसम्बन्धं तथा च प्राप्तवाग्गतिम् । ग्रहनक्षत्रचरितं खगानां रुतमेव च

sandhivigrahasambandhaṃ tathā ca prāptavāggatim | grahanakṣatracaritaṃ khagānāṃ rutameva ca

सर्वमेतत्तु विज्ञेयं काव्यबन्धे शुभाशुभम्

sarvametattu vijñeyaṃ kāvyabandhe śubhāśubham

क्रीडार्थं सर्वलोकस्य प्रयोगे च सुखाश्रयम् । कलाभ्यासाश्रयं चैव पाठ्यं वेश्यासु संस्कृतम्

krīḍārthaṃ sarvalokasya prayoge ca sukhāśrayam | kalābhyāsāśrayaṃ caiva pāṭhyaṃ veśyāsu saṃskṛtam

कलोपचारज्ञानार्थं क्रीडार्थं पार्थिवस्य च । निर्दिष्टं शिल्पकार्यास्तु नाटके संस्कृतं वचः

kalopacārajñānārthaṃ krīḍārthaṃ pārthivasya ca | nirdiṣṭaṃ śilpakāryāstu nāṭake saṃskṛtaṃ vacaḥ

आम्नायसिद्धं सर्वासां शुभमप्सरसां वचः । संसर्गाद्देवतानां च तद्धि लोकोऽनुवर्तते

āmnāyasiddhaṃ sarvāsāṃ śubhamapsarasāṃ vacaḥ | saṃsargāddevatānāṃ ca taddhi loko'nuvartate

छन्दतः प्राकृतं पाठ्यं स्मृतमप्सरसां भुवि । मानुषाणां च कर्तव्यं कारणार्थव्यपेक्षया

chandataḥ prākṛtaṃ pāṭhyaṃ smṛtamapsarasāṃ bhuvi | mānuṣāṇāṃ ca kartavyaṃ kāraṇārthavyapekṣayā

सर्वास्वेह हि शुद्धासु जातिषु द्विजसत्तमाः । शौरसेनीं समाश्रित्य भाषां काव्येषु योजयेत्

sarvāsveha hi śuddhāsu jātiṣu dvijasattamāḥ | śaurasenīṃ samāśritya bhāṣāṃ kāvyeṣu yojayet

अथवा छन्दतः कार्या देशभाषा प्रयोक्तृभिः । नानादेशसमुत्थं हि काव्यं भवति नाटके

athavā chandataḥ kāryā deśabhāṣā prayoktṛbhiḥ | nānādeśasamutthaṃ hi kāvyaṃ bhavati nāṭake

मागध्यवन्तिजा प्राच्या शौरसेन्यर्धमागधी । बाह्लीका दक्षिणात्या च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः

māgadhyavantijā prācyā śaurasenyardhamāgadhī | bāhlīkā dakṣiṇātyā ca sapta bhāṣāḥ prakīrtitāḥ

शकाराभीरचण्डालशवरद्रमिलोद्रजाः । हीना वनेचराणां च विभाषा नाटके स्मृता

śakārābhīracaṇḍālaśavaradramilodrajāḥ | hīnā vanecarāṇāṃ ca vibhāṣā nāṭake smṛtā

मागधी तु नरेन्द्राणामन्तःपुरसमाश्रया । चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठिनां चार्धमागधी

māgadhī tu narendrāṇāmantaḥpurasamāśrayā | ceṭānāṃ rājaputrāṇāṃ śreṣṭhināṃ cārdhamāgadhī

प्राच्या विदूषकादीनां धूर्तानामप्यवन्तिजा । नायिकानां सखीनां च शूरसेन्यविरोधिनी

prācyā vidūṣakādīnāṃ dhūrtānāmapyavantijā | nāyikānāṃ sakhīnāṃ ca śūrasenyavirodhinī

यौधनागरकादीनां दक्षिणात्याथ दीव्यताम् । बाह्लीकभाषोदीच्यानां खसानां च स्वदेशजा

yaudhanāgarakādīnāṃ dakṣiṇātyātha dīvyatām | bāhlīkabhāṣodīcyānāṃ khasānāṃ ca svadeśajā

शकारघोषकादीनां तत्स्वभावश्च यो गणः । शकारभाषा योक्तव्या चाण्डाली पुल्कसादिषु

śakāraghoṣakādīnāṃ tatsvabhāvaśca yo gaṇaḥ | śakārabhāṣā yoktavyā cāṇḍālī pulkasādiṣu

अङ्गारकारकव्याधकाष्ठयन्त्रोपजीविनाम् । योज्या शकारभाषा तु किञ्चिद्वानौकसी तथा

aṅgārakārakavyādhakāṣṭhayantropajīvinām | yojyā śakārabhāṣā tu kiñcidvānaukasī tathā

गजाश्वाजाविकोष्ट्रादिघोषस्थाननिवासिनाम् । आभीरोक्तिः शावरी वा द्रामिडी वनचारिषु

gajāśvājāvikoṣṭrādighoṣasthānanivāsinām | ābhīroktiḥ śāvarī vā drāmiḍī vanacāriṣu

सुरङ्गाखनकादीनां सन्धिकाराश्वरक्षताम् । व्यसने नायकानां चाप्यात्मरक्षासु मागधी

suraṅgākhanakādīnāṃ sandhikārāśvarakṣatām | vyasane nāyakānāṃ cāpyātmarakṣāsu māgadhī

न बर्बरकिरातान्ध्रद्रमिलाद्यासु जातिषु । नाट्यप्रयोगे कर्तव्यं काव्यं भाषासमाश्रितम्

na barbarakirātāndhradramilādyāsu jātiṣu | nāṭyaprayoge kartavyaṃ kāvyaṃ bhāṣāsamāśritam

गङ्गासागरमध्ये तु ये देशाः सम्प्रकीर्तिताः । एकारबहुलां तेषु भाषां तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

gaṅgāsāgaramadhye tu ye deśāḥ samprakīrtitāḥ | ekārabahulāṃ teṣu bhāṣāṃ tajjñaḥ prayojayet

विन्ध्यसागरमध्ये तु ये देशाः श्रुतिमागताः । नकारबहुलां तेषु भाषां तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

vindhyasāgaramadhye tu ye deśāḥ śrutimāgatāḥ | nakārabahulāṃ teṣu bhāṣāṃ tajjñaḥ prayojayet

सुराष्ट्रावन्तिदेषेषु वेत्रवत्युत्तरेषु च । ये देशास्तेषु कुर्वीत चकारप्रायसंश्रयाम्

surāṣṭrāvantideṣeṣu vetravatyuttareṣu ca | ye deśāsteṣu kurvīta cakāraprāyasaṃśrayām

हिमवत्सिन्धुसौवीरान्ये जनाः समुपाश्रिताः । उकारबहुलां तज्ज्ञस्तेषु भाषां प्रयोजयेत्

himavatsindhusauvīrānye janāḥ samupāśritāḥ | ukārabahulāṃ tajjñasteṣu bhāṣāṃ prayojayet

चर्मण्वतीनदीतीरे ये चार्बुदसमाश्रिताः । तकारबहुलां नित्यं तेषु भाषां प्रयोजयेत्

carmaṇvatīnadītīre ye cārbudasamāśritāḥ | takārabahulāṃ nityaṃ teṣu bhāṣāṃ prayojayet

एवं भाषाविधानं तु कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । अत्र नोक्तं मया यत्तु लोकाद् ग्राह्यं बुधैस्तु तत्

evaṃ bhāṣāvidhānaṃ tu kartavyaṃ nāṭakāśrayam | atra noktaṃ mayā yattu lokād grāhyaṃ budhaistu tat

एवं भाषाविधानं तु मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । पुनर्वाक्यविधानं तु लौकिकं सन्निबोधत

evaṃ bhāṣāvidhānaṃ tu mayā proktaṃ dvijottamāḥ | punarvākyavidhānaṃ tu laukikaṃ sannibodhata

उत्तमैर्मध्यमैर्नीचैर्ये सम्भाष्या यथा नराः । समानोत्कृष्टहीनाश्च नाटके तान्निबोधत

uttamairmadhyamairnīcairye sambhāṣyā yathā narāḥ | samānotkṛṣṭahīnāśca nāṭake tānnibodhata

देवानामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः । भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथा

devānāmapi ye devā mahātmāno maharṣayaḥ | bhagavanniti te vācyā yāsteṣāṃ yoṣitastathā

देवाश्च लिङ्गिनश्चैव नानाश्रुतधराश्च ये । भगवन्निति ये वाच्याः पुरुषैः स्त्रीभिरेव च

devāśca liṅginaścaiva nānāśrutadharāśca ye | bhagavanniti ye vācyāḥ puruṣaiḥ strībhireva ca

आर्येति ब्राह्मणं ब्रूयान्महाराजेति पार्थिवम् । उपाध्यायेति चाचार्यं वृद्धं तातेति चैव हि

āryeti brāhmaṇaṃ brūyānmahārājeti pārthivam | upādhyāyeti cācāryaṃ vṛddhaṃ tāteti caiva hi

नाम्ना राजेति वा वाच्या ब्राह्मणैस्तु नराधिपाः । तत्क्षाम्यं हि महीपालैर्यस्मात्पूज्या द्विजाः स्मृताः

nāmnā rājeti vā vācyā brāhmaṇaistu narādhipāḥ | tatkṣāmyaṃ hi mahīpālairyasmātpūjyā dvijāḥ smṛtāḥ

ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ह्यमात्यः सचिवेति वा । शेषैरन्यैर्जनैर्वाच्यो हीनैरार्येति नित्यशः

brāhmaṇaiḥ sacivo vācyo hyamātyaḥ saciveti vā | śeṣairanyairjanairvācyo hīnairāryeti nityaśaḥ

समैः सम्भाषणं कार्यं येन नाम्ना स संज्ञितः । हीनैः सपरिवारं तु नाम्ना सम्भाष्य उत्तमः

samaiḥ sambhāṣaṇaṃ kāryaṃ yena nāmnā sa saṃjñitaḥ | hīnaiḥ saparivāraṃ tu nāmnā sambhāṣya uttamaḥ

नियोगाधिकृताश्चैव पुरुषा योषितस्तथा । कारुकाः शिल्पिनश्चैव सम्भाष्यास्ते तथैव हि

niyogādhikṛtāścaiva puruṣā yoṣitastathā | kārukāḥ śilpinaścaiva sambhāṣyāste tathaiva hi

मार्षो भावेति वक्तव्यः किञ्चिदूनस्तु मार्षकः । समानोऽथ वयस्येति हं ह्वो हण्डेति वाधमः

mārṣo bhāveti vaktavyaḥ kiñcidūnastu mārṣakaḥ | samāno'tha vayasyeti haṃ hvo haṇḍeti vādhamaḥ

आयुष्मन्निति वाच्यस्तु रथी सूतेन सर्वदा । तपस्वीति प्रशान्तस्तु साधो इति च शब्द्यते

āyuṣmanniti vācyastu rathī sūtena sarvadā | tapasvīti praśāntastu sādho iti ca śabdyate

स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः । सौम्य भद्रमुखेत्येवं हे पूर्वं चाधमं वदेत्

svāmīti yuvarājastu kumāro bhartṛdārakaḥ | saumya bhadramukhetyevaṃ he pūrvaṃ cādhamaṃ vadet

यद्यस्य कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा । स तेन नाम्ना भाष्यो हि नाटकादौ प्रयोक्तृभिः

yadyasya karma śilpaṃ vā vidyā vā jātireva vā | sa tena nāmnā bhāṣyo hi nāṭakādau prayoktṛbhiḥ

वत्स पुत्रक तातेति नाम्ना गोत्रेण वा पुनः । वाच्यः शिष्यः सुतो वापि पित्रा वा गुरुणापि वा

vatsa putraka tāteti nāmnā gotreṇa vā punaḥ | vācyaḥ śiṣyaḥ suto vāpi pitrā vā guruṇāpi vā

सम्भाष्या शाक्यनिर्ग्रन्था भदन्तेति प्रयोक्तृभिः । आमन्त्रणैस्तु पाषण्डाः शेषाः स्वसमयाश्रितैः

sambhāṣyā śākyanirgranthā bhadanteti prayoktṛbhiḥ | āmantraṇaistu pāṣaṇḍāḥ śeṣāḥ svasamayāśritaiḥ

देवेति नृपतिर्वाच्यो भृत्यैः प्रकृतिभिस्तथा । भट्टेति सार्वभौमस्तु नित्यं परिजनेन हि

deveti nṛpatirvācyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhistathā | bhaṭṭeti sārvabhaumastu nityaṃ parijanena hi

राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यो ह्यपत्यप्रत्ययेन वा । वयस्य राजन्निति वा भवेद्वाच्यो महीपतिः

rājannityṛṣibhirvācyo hyapatyapratyayena vā | vayasya rājanniti vā bhavedvācyo mahīpatiḥ

विदूषकेण राज्ञी च चेटी च भवतीत्यपि । नाम्ना वयस्येत्यपि वा राज्ञा वाच्यो विदूषकः

vidūṣakeṇa rājñī ca ceṭī ca bhavatītyapi | nāmnā vayasyetyapi vā rājñā vācyo vidūṣakaḥ

सर्वस्त्रीभिः पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यौवने । अन्यदा पुनरार्येति महाराजेति भूपतिः

sarvastrībhiḥ patirvācya āryaputreti yauvane | anyadā punarāryeti mahārājeti bhūpatiḥ

आर्येति पूर्वजो भ्राता वाच्यः पुत्र इवानुजः । योषिद्भिरथ काम्येति राजपुत्रेति योधनैः

āryeti pūrvajo bhrātā vācyaḥ putra ivānujaḥ | yoṣidbhiratha kāmyeti rājaputreti yodhanaiḥ

पुरुषाभाषणं ह्येव कार्यं नाट्ये प्रयोक्तृभिः । पुनः स्त्रीणां प्रवक्ष्यामि यथाभाष्यास्तु नाटके

puruṣābhāṣaṇaṃ hyeva kāryaṃ nāṭye prayoktṛbhiḥ | punaḥ strīṇāṃ pravakṣyāmi yathābhāṣyāstu nāṭake

तपस्विन्यो देवताश्च वाच्या भगवतीति च । गुरुभार्या तु वक्तव्या स्थानीया भवतीति च

tapasvinyo devatāśca vācyā bhagavatīti ca | gurubhāryā tu vaktavyā sthānīyā bhavatīti ca

गम्या भद्रेति वाच्या वै वृद्धाम्बेति च नाटके । राजपत्न्यस्तु सम्भाष्याः सर्वाः परिजनेन वै

gamyā bhadreti vācyā vai vṛddhāmbeti ca nāṭake | rājapatnyastu sambhāṣyāḥ sarvāḥ parijanena vai

भट्टिनी स्वामिनी देवीत्येवं वै नाटके बुधैः । देवीति महिषी वाच्या राज्ञा परिजनेन वा

bhaṭṭinī svāminī devītyevaṃ vai nāṭake budhaiḥ | devīti mahiṣī vācyā rājñā parijanena vā

भोगिन्यः परिशिष्टास्तु स्वामिन्य इति वा पुनः । कुमार्यश्चैव वक्तव्याः प्रेष्याभिर्भर्तृदारिकाः

bhoginyaḥ pariśiṣṭāstu svāminya iti vā punaḥ | kumāryaścaiva vaktavyāḥ preṣyābhirbhartṛdārikāḥ

स्वसेति भगिनी वाच्या वत्सेति च यवीयसी । ब्राह्मण्यार्येति वक्तव्या लिङ्गस्था व्रतिनी च या

svaseti bhaginī vācyā vatseti ca yavīyasī | brāhmaṇyāryeti vaktavyā liṅgasthā vratinī ca yā

पत्नी चार्येति सम्भाष्या पितृनाम्ना सुतस्य सा । समानाभिस्तथा सख्यो हलेति स्यात्परस्परम्

patnī cāryeti sambhāṣyā pitṛnāmnā sutasya sā | samānābhistathā sakhyo haleti syātparasparam

प्रेष्या हज्जेति वक्तव्या स्त्रियो या तूत्तमा भवेत् । अज्जुकेति च वक्तव्या वेश्या परिजनेन च

preṣyā hajjeti vaktavyā striyo yā tūttamā bhavet | ajjuketi ca vaktavyā veśyā parijanena ca

अत्तेति गणिका माता वाच्या परिजनेन हि । प्रियेति भार्या शृङ्गारे वाच्या राज्ञेतरेण वा

atteti gaṇikā mātā vācyā parijanena hi | priyeti bhāryā śṛṅgāre vācyā rājñetareṇa vā

पुरोधः सार्थवाहानां भार्यास्त्वार्येति सर्वदा । तल्लिङ्गार्थानि नामानि कार्याणि कविभिः सदा

purodhaḥ sārthavāhānāṃ bhāryāstvāryeti sarvadā | talliṅgārthāni nāmāni kāryāṇi kavibhiḥ sadā

औत्पत्तिकानि यानि स्युर्न प्रख्यातानि नाटके । ब्रह्मक्षत्रस्य नामानि गोत्रकर्मानुरूपतः

autpattikāni yāni syurna prakhyātāni nāṭake | brahmakṣatrasya nāmāni gotrakarmānurūpataḥ

काव्ये कार्याणि कविभिः शर्मवर्मकृतानि हि । दत्तप्रायाणि नामानि वणिजां सम्प्रयोजयेत्

kāvye kāryāṇi kavibhiḥ śarmavarmakṛtāni hi | dattaprāyāṇi nāmāni vaṇijāṃ samprayojayet

कापालिकास्तु घण्टान्तनामानः समुदाहृता । शौर्योदात्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्

kāpālikāstu ghaṇṭāntanāmānaḥ samudāhṛtā | śauryodāttāni nāmāni tathā śūreṣu yojayet

विजयार्थानि नामानि राजस्त्रीणां तु नित्यशः । दत्ता मित्रा सेनेति वेश्यानामानि योजयेत्

vijayārthāni nāmāni rājastrīṇāṃ tu nityaśaḥ | dattā mitrā seneti veśyānāmāni yojayet

नानाकुसुमनामानः प्रेष्याः कार्यास्तु नाटके । मङ्गलार्थानि नामानि चेटानामपि योजयेत्

nānākusumanāmānaḥ preṣyāḥ kāryāstu nāṭake | maṅgalārthāni nāmāni ceṭānāmapi yojayet

गम्भीरार्थानि नामानि ह्युत्तमानां प्रयोजयेत् । यस्मान्नामानुसदृशं कर्म तेषां भविष्यति

gambhīrārthāni nāmāni hyuttamānāṃ prayojayet | yasmānnāmānusadṛśaṃ karma teṣāṃ bhaviṣyati

100

जातिचेष्टानुरूपाणि शेषाणामपि कारयेत् । नामानि पुरुषाणां तु स्त्रीणां चोक्तानि तत्त्वतः

jāticeṣṭānurūpāṇi śeṣāṇāmapi kārayet | nāmāni puruṣāṇāṃ tu strīṇāṃ coktāni tattvataḥ

101

एवं नामविधानं तु कर्तव्यं कविभिः सदा । एवं भाषाविधानं तु ज्ञात्वा कर्माण्यशेषतः

evaṃ nāmavidhānaṃ tu kartavyaṃ kavibhiḥ sadā | evaṃ bhāṣāvidhānaṃ tu jñātvā karmāṇyaśeṣataḥ

102

पाठ्यगुणानिदानीं वक्ष्यामः । तद्यथा सप्तस्वराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकुः, षडलङ्काराः, षडङ्गानीति । एषामिदानीं लक्षणमभिव्याख्यास्यामः । तत्र सप्तस्वरा नाम - षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः त एते रसेषूपपाद्याः

pāṭhyaguṇānidānīṃ vakṣyāmaḥ | tadyathā saptasvarāḥ, trīṇi sthānāni, catvāro varṇāḥ, dvividhā kākuḥ, ṣaḍalaṅkārāḥ, ṣaḍaṅgānīti | eṣāmidānīṃ lakṣaṇamabhivyākhyāsyāmaḥ | tatra saptasvarā nāma - ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāḥ ta ete raseṣūpapādyāḥ

103

यथा - ततः पाठ्यं प्रयुञ्जीत षडलङ्कारसंयुतम् । हास्यशृङ्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ

yathā - tataḥ pāṭhyaṃ prayuñjīta ṣaḍalaṅkārasaṃyutam | hāsyaśṛṅgārayoḥ kāryau svarau madhyamapañcamau

104

षड्जर्षभौ तथा चैव वीररौद्राद्भुतेष्वथ । गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे

ṣaḍjarṣabhau tathā caiva vīraraudrādbhuteṣvatha | gāndhāraśca niṣādaśca kartavyau karuṇe rase

105

धैवतश्चैव कर्तव्यो बीभत्से सभयानके । त्रीणि स्थानानि - उरः कण्ठः शिर इति । भवत्यपि च शारीर्यामथ वीणायां त्रिभ्यः स्थानिभ्य एव तु । उरसः शिरसः कण्ठात्स्वरः काकुः प्रवर्तते

dhaivataścaiva kartavyo bībhatse sabhayānake | trīṇi sthānāni - uraḥ kaṇṭhaḥ śira iti | bhavatyapi ca śārīryāmatha vīṇāyāṃ tribhyaḥ sthānibhya eva tu | urasaḥ śirasaḥ kaṇṭhātsvaraḥ kākuḥ pravartate

106

आभाषणं च दूरस्थे शिरसा सम्प्रयोजयेत् । नातिदूरे च कण्ठेन ह्युरसा चैव पार्श्वतः

ābhāṣaṇaṃ ca dūrasthe śirasā samprayojayet | nātidūre ca kaṇṭhena hyurasā caiva pārśvataḥ

107

उरसोदाहृतं वाक्यं शिरसा दीपयेद् बुधः । कण्ठेन शमनं कुर्यात्पाठ्ययोगेषु सर्वदा

urasodāhṛtaṃ vākyaṃ śirasā dīpayed budhaḥ | kaṇṭhena śamanaṃ kuryātpāṭhyayogeṣu sarvadā

108

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितः कम्पितस्तथा । वर्णाश्चत्वार एव स्युः पाठ्ययोगे तपोधनाः

udāttaścānudāttaśca svaritaḥ kampitastathā | varṇāścatvāra eva syuḥ pāṭhyayoge tapodhanāḥ

109

तत्र हास्यशृङ्गारयोः स्वरितोदात्तैर्वर्णैः पाठ्यमुपपाद्यं, वीररौद्राद्भुतेषूदात्तकम्पितैः करुणबीभत्सभयानकेष्वनुदात्तस्वरितकम्पितैरिति । द्विविधा काकुः साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा चेति वाक्यस्य साकाङ्क्षनिराकाङ्क्षकत्वात्

tatra hāsyaśṛṅgārayoḥ svaritodāttairvarṇaiḥ pāṭhyamupapādyaṃ, vīraraudrādbhuteṣūdāttakampitaiḥ karuṇabībhatsabhayānakeṣvanudāttasvaritakampitairiti | dvividhā kākuḥ sākāṅkṣā nirākāṅkṣā ceti vākyasya sākāṅkṣanirākāṅkṣakatvāt

110

अनियुक्तार्थकं वाक्यं साकाङ्क्षमिति संज्ञितम् । नियुक्तार्थं तु यद्वाक्यं निराकाङ्क्षं तदुच्यते

aniyuktārthakaṃ vākyaṃ sākāṅkṣamiti saṃjñitam | niyuktārthaṃ tu yadvākyaṃ nirākāṅkṣaṃ taducyate

112

तत्र साकाङ्क्षं नाम तारादिमन्द्रान्तमनियुक्तार्थमनिर्यातितवर्णालङ्कारं कण्ठोरःस्थानगतम् । निराकाङ्क्षं नाम नियुक्तार्थं निर्यातितवर्णालङ्कारं शिरःस्थानगतं मान्द्रादितारान्तमिति । अथ षडलङ्कारा नाम - उच्चो दीप्तश्च मन्द्रश्च नीचो द्रुतविलम्बितौ । पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा लक्षणं च निबोधत

tatra sākāṅkṣaṃ nāma tārādimandrāntamaniyuktārthamaniryātitavarṇālaṅkāraṃ kaṇṭhoraḥsthānagatam | nirākāṅkṣaṃ nāma niyuktārthaṃ niryātitavarṇālaṅkāraṃ śiraḥsthānagataṃ māndrāditārāntamiti | atha ṣaḍalaṅkārā nāma - ucco dīptaśca mandraśca nīco drutavilambitau | pāṭhyasyaite hyalaṅkārā lakṣaṇaṃ ca nibodhata

114

उच्चो नाम शिरःस्थानगतस्तारस्वरः, स च दूरस्थाभाषणविस्मयोत्तरोत्तरसञ्जल्पदूराह्वानत्रासनाबाधाद्येषु । दीप्तो नाम शिरःस्थानगतस्तारतरः, स चाक्षेपकलहविवादामर्षक्रुष्टाधर्षणक्रोधशौर्यदर्पती- क्ष्णरूक्षाभिधाननिर्भर्त्सनाक्रन्दितादिषु । मन्द्रो नाम उरःस्थानगतो निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यदैन्यव्याधिक्रीडा- गाढशस्त्रक्षतमूर्छामदगुह्यार्थवचनादिषु । नीचो नाम उरःस्थानगतो मन्द्रतरः, स च स्वभावाभाषणव्याधिशमश्रमार्तत्रस्तपतितमूर्छितादिषु । द्रुतो नाम कण्ठगतः स च त्वरितः, लल्लनमन्मनभयशीतज्वरत्रासात्यस्तात्ययिककार्यावेदनादिषु । विलम्बितो नाम कण्ठस्थानगतस्तनुमन्द्रः, स च शृङ्गारकरुणवितर्कितविचारामर्षासूयिताव्यक्तार्थप्रवादलज्जा- चिन्तातर्जनविस्मयदोषानुकीर्तनदीर्घरोगनिपीडनादिषु अत्रानुवंश्या श्लोका भवन्ति ॥ ११३-

ucco nāma śiraḥsthānagatastārasvaraḥ, sa ca dūrasthābhāṣaṇavismayottarottarasañjalpadūrāhvānatrāsanābādhādyeṣu | dīpto nāma śiraḥsthānagatastārataraḥ, sa cākṣepakalahavivādāmarṣakruṣṭādharṣaṇakrodhaśauryadarpatī- kṣṇarūkṣābhidhānanirbhartsanākranditādiṣu | mandro nāma uraḥsthānagato nirvedaglānicintautsukyadainyavyādhikrīḍā- gāḍhaśastrakṣatamūrchāmadaguhyārthavacanādiṣu | nīco nāma uraḥsthānagato mandrataraḥ, sa ca svabhāvābhāṣaṇavyādhiśamaśramārtatrastapatitamūrchitādiṣu | druto nāma kaṇṭhagataḥ sa ca tvaritaḥ, lallanamanmanabhayaśītajvaratrāsātyastātyayikakāryāvedanādiṣu | vilambito nāma kaṇṭhasthānagatastanumandraḥ, sa ca śṛṅgārakaruṇavitarkitavicārāmarṣāsūyitāvyaktārthapravādalajjā- cintātarjanavismayadoṣānukīrtanadīrgharoganipīḍanādiṣu atrānuvaṃśyā ślokā bhavanti || 113-

115

उत्तरोत्तरसञ्जल्पपरुषाक्षेपणेषु च । तीक्ष्णरूक्षाभिनयने आवेगे क्रन्दिते तथा

uttarottarasañjalpaparuṣākṣepaṇeṣu ca | tīkṣṇarūkṣābhinayane āvege krandite tathā

116

परोक्षस्य समाह्वाने तर्जने त्रासने तथा । दूरस्थाभाषणे चैव तथा निर्भर्त्सनेषु च

parokṣasya samāhvāne tarjane trāsane tathā | dūrasthābhāṣaṇe caiva tathā nirbhartsaneṣu ca

117

भावेष्वेतेषु नित्यं हि नानारससमाश्रया । उच्चा दीप्ता द्रुता चैव काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः

bhāveṣveteṣu nityaṃ hi nānārasasamāśrayā | uccā dīptā drutā caiva kākuḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

118

व्याधिते च ज्वरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । नियमस्थे वितर्के च गाढशस्त्रक्षतेषु च

vyādhite ca jvarārte ca bhayārte śītaviplute | niyamasthe vitarke ca gāḍhaśastrakṣateṣu ca

119

गुह्यार्थवचने चैव चिन्तायां तपसि स्थिते । मन्द्रा नीचा च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः

guhyārthavacane caiva cintāyāṃ tapasi sthite | mandrā nīcā ca kartavyā kākurnāṭyaprayoktṛbhiḥ

120

लल्ले च मन्मने चैव भयार्ते शीतविप्लुते । मन्द्रा द्रुता च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः

lalle ca manmane caiva bhayārte śītaviplute | mandrā drutā ca kartavyā kākurnāṭyaprayoktṛbhiḥ

121

दृष्टनष्टानुसरणे इष्टानिष्टश्रुते तथा । इष्टार्थख्यापने चैव चिन्ताध्याने तथैव च

dṛṣṭanaṣṭānusaraṇe iṣṭāniṣṭaśrute tathā | iṣṭārthakhyāpane caiva cintādhyāne tathaiva ca

122

उन्मादेऽसूयिते चैव उपालम्भे तथैव हि । अव्यक्तार्थप्रवादे च कथायोगे तथैव च

unmāde'sūyite caiva upālambhe tathaiva hi | avyaktārthapravāde ca kathāyoge tathaiva ca

123

उत्तरोत्तरसञ्जल्पे कार्येऽतिशयसंयुते । विकृते व्याधिते क्रोधे दुःखे शोके तथैव च

uttarottarasañjalpe kārye'tiśayasaṃyute | vikṛte vyādhite krodhe duḥkhe śoke tathaiva ca

124

विस्मयामर्षयोश्चैव प्रहर्षे परिदेविते । विलम्बिता च दीप्ता च काकुर्मन्द्रा च वै भवेत्

vismayāmarṣayoścaiva praharṣe paridevite | vilambitā ca dīptā ca kākurmandrā ca vai bhavet

125

लघ्वक्षरप्रायकृते गुर्वक्षरकृते तथा । उच्चा दीप्ता च कर्तव्या काकुस्तत्र प्रयोक्तृभिः

laghvakṣaraprāyakṛte gurvakṣarakṛte tathā | uccā dīptā ca kartavyā kākustatra prayoktṛbhiḥ

126

यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च । मन्द्रा विलम्बिता चैव तत्र काकुर्विधीयते

yāni saumyārthayuktāni sukhabhāvakṛtāni ca | mandrā vilambitā caiva tatra kākurvidhīyate

127

यानि स्युस्तीक्ष्णरूक्षाणि दीप्ता चोच्चा च तेष्वपि । एवं नानाश्रयोपेतं पाठ्यं योज्यं प्रयोक्तृभिः

yāni syustīkṣṇarūkṣāṇi dīptā coccā ca teṣvapi | evaṃ nānāśrayopetaṃ pāṭhyaṃ yojyaṃ prayoktṛbhiḥ

128

हास्यशृङ्गारकरुणेष्विष्टा काकुर्विलम्बिता । वीररौद्राद्भुतेषूच्चा दीप्ता वापि प्रशस्यते

hāsyaśṛṅgārakaruṇeṣviṣṭā kākurvilambitā | vīraraudrādbhuteṣūccā dīptā vāpi praśasyate

129

भयानके सबीभत्से द्रुता नीचा च कीर्तिता । एवं भावरसोपेता काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः

bhayānake sabībhatse drutā nīcā ca kīrtitā | evaṃ bhāvarasopetā kākuḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

130

अथाङ्गानि षट् - विच्छेदोऽर्पण विसर्गोऽनुबन्धो दीपनं प्रशमनमिति । तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः । अर्पणं नाम लीलायमानमधुरवल्गुना स्वरेण पूरयतेव रङ्गं यत्पठ्यते तदर्पणम् । विसर्गो नाम वाक्यन्यासः । अनुबन्धो नाम पदान्तरेष्वपि विच्छेदः, अनुच्छ्वसनं वा । दीपनं नाम त्रिस्थानशोभि वर्धमानस्वरं चेति । प्रशमनं नाम तारगतानां स्वराणां प्रशाम्यतामवैस्वर्येणावतारणमिति । एषां च रसगतः प्रयोगः - तत्र हास्यशृङ्गारयोराकाङ्क्षायामर्पणविच्छेददीपनप्रशमनयुक्तं पाठ्यं कार्यम् । दीपनप्रशमनयुक्तं करुणे । विच्छेदप्रशमनदीपनानुबन्धबहुलं वीररौद्राद्भुतेषु विसर्गविच्छेदयुक्तं बीभत्सभयानकयोरिति । सर्वेषामप्येषां मन्द्रमध्यतारकृतः प्रयोगस्त्रिस्थानगतः । तत्र दूरस्थाभाषणे तारं शिरसा, नातिदूरे मध्यं कण्ठेन, पार्श्वतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत्पाठ्यमिति । मन्द्रात्तारं न गच्छेत्, ताराद्वा मन्द्रमिति

athāṅgāni ṣaṭ - vicchedo'rpaṇa visargo'nubandho dīpanaṃ praśamanamiti | tatra vicchedo nāma virāmakṛtaḥ | arpaṇaṃ nāma līlāyamānamadhuravalgunā svareṇa pūrayateva raṅgaṃ yatpaṭhyate tadarpaṇam | visargo nāma vākyanyāsaḥ | anubandho nāma padāntareṣvapi vicchedaḥ, anucchvasanaṃ vā | dīpanaṃ nāma tristhānaśobhi vardhamānasvaraṃ ceti | praśamanaṃ nāma tāragatānāṃ svarāṇāṃ praśāmyatāmavaisvaryeṇāvatāraṇamiti | eṣāṃ ca rasagataḥ prayogaḥ - tatra hāsyaśṛṅgārayorākāṅkṣāyāmarpaṇavicchedadīpanapraśamanayuktaṃ pāṭhyaṃ kāryam | dīpanapraśamanayuktaṃ karuṇe | vicchedapraśamanadīpanānubandhabahulaṃ vīraraudrādbhuteṣu visargavicchedayuktaṃ bībhatsabhayānakayoriti | sarveṣāmapyeṣāṃ mandramadhyatārakṛtaḥ prayogastristhānagataḥ | tatra dūrasthābhāṣaṇe tāraṃ śirasā, nātidūre madhyaṃ kaṇṭhena, pārśvato mandramurasā prayojayetpāṭhyamiti | mandrāttāraṃ na gacchet, tārādvā mandramiti

132

एषां च द्रुतमध्यविलम्बितास्त्रयो लया रसेषूपपाद्याः । तत्र हास्यशृङ्गारयोर्मध्यलयः, करुणे विलम्बितो, वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु द्रुत इति । अथ विरामः अर्धसमाप्तो कार्यवशान्न छन्दोवशात् । कस्मात्, दृश्यन्ते ह्येकद्वित्रिचतुरक्षरा विरामाः । यथा - किं ! गच्छ, मा विश सुदुर्जन ! वारितोऽऽसि कार्यं त्वया न मम सर्वजनोपयुक्तम् । सूचासु चाङ्कुरगते च तथोपचारे - ष्वल्पाक्षराणि हि पदानि भवन्ति काव्ये

eṣāṃ ca drutamadhyavilambitāstrayo layā raseṣūpapādyāḥ | tatra hāsyaśṛṅgārayormadhyalayaḥ, karuṇe vilambito, vīraraudrādbhutabībhatsabhayānakeṣu druta iti | atha virāmaḥ ardhasamāpto kāryavaśānna chandovaśāt | kasmāt, dṛśyante hyekadvitricaturakṣarā virāmāḥ | yathā - kiṃ ! gaccha, mā viśa sudurjana ! vārito''si kāryaṃ tvayā na mama sarvajanopayuktam | sūcāsu cāṅkuragate ca tathopacāre - ṣvalpākṣarāṇi hi padāni bhavanti kāvye

133

एवं विरामे प्रयत्नोऽनुष्ठेयः । कस्मात्, विरामो ह्यर्थानुदर्शकः सः । अत्र श्लोकौ - विरामेषु प्रयत्नो हि नित्यं कार्यः प्रयोक्तृभिः । कस्मादभिनयो ह्यस्मिन्नर्थापेक्षी यतः स्मृतः

evaṃ virāme prayatno'nuṣṭheyaḥ | kasmāt, virāmo hyarthānudarśakaḥ saḥ | atra ślokau - virāmeṣu prayatno hi nityaṃ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ | kasmādabhinayo hyasminnarthāpekṣī yataḥ smṛtaḥ

134

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्र दृष्टिसमन्वितः । वाचिकाभिनयः कार्यो विरामैरर्थदर्शकैः

yatra vyagrāvubhau hastau tatra dṛṣṭisamanvitaḥ | vācikābhinayaḥ kāryo virāmairarthadarśakaiḥ

135

प्रायो वीरे च रौद्रे च करौ प्रहरणाकुलौ । बीभत्से कुत्सितत्वाच्च भवतः कुञ्चितौ करौ

prāyo vīre ca raudre ca karau praharaṇākulau | bībhatse kutsitatvācca bhavataḥ kuñcitau karau

136

हास्ये चोद्देशमात्रेण करुणे च प्रलम्बितौ । अद्भुते विस्मयात्स्तब्धौ भयाच्चैव भयानके

hāsye coddeśamātreṇa karuṇe ca pralambitau | adbhute vismayātstabdhau bhayāccaiva bhayānake

137

एवमादिषु चान्येषु प्रविचारेऽपि हस्तयोः । अलङ्कारविरामाभ्यां साध्यते ह्यर्थनिश्चयः

evamādiṣu cānyeṣu pravicāre'pi hastayoḥ | alaṅkāravirāmābhyāṃ sādhyate hyarthaniścayaḥ

138

ये विरामाः स्मृता वृत्ते तेष्वलङ्कार इष्यते । समाप्तेऽर्थे पदे वापि तथा प्राणवशेन वा

ye virāmāḥ smṛtā vṛtte teṣvalaṅkāra iṣyate | samāpte'rthe pade vāpi tathā prāṇavaśena vā

139

पदवर्णसमासे च द्रुते बह्वर्थसङ्कटे । कार्यो विरामः पादान्ते तथा प्राणवशेन वा

padavarṇasamāse ca drute bahvarthasaṅkaṭe | kāryo virāmaḥ pādānte tathā prāṇavaśena vā

140

शेषमर्थवशेनैव विरामं सम्प्रयोजयेत् । अत्र च भावगतानि च कृष्याक्षराणि बोद्धव्यानि, तद्यथा - आकारैकारसंयुक्तमैकारौकारसंयुतम् । व्यञ्जनं यद्भवेद्दीर्घं कृष्यं तत्तु विधीयते

śeṣamarthavaśenaiva virāmaṃ samprayojayet | atra ca bhāvagatāni ca kṛṣyākṣarāṇi boddhavyāni, tadyathā - ākāraikārasaṃyuktamaikāraukārasaṃyutam | vyañjanaṃ yadbhaveddīrghaṃ kṛṣyaṃ tattu vidhīyate

141

विषादे च वितर्के च प्रश्नेऽथामर्ष एव च । कलाकालप्रमाणेन पाठ्यं कार्यं प्रयोक्तृभिः

viṣāde ca vitarke ca praśne'thāmarṣa eva ca | kalākālapramāṇena pāṭhyaṃ kāryaṃ prayoktṛbhiḥ

142

शेषाणामर्थयोगेन विरामे विरमेदिह । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्कलं च विलम्बितम्

śeṣāṇāmarthayogena virāme viramediha | ekadvitricatuḥpañcaṣaṭkalaṃ ca vilambitam

143

विलम्बिते विरामे हि सदा गुर्वक्षरं भवेत् । षण्णां कलानां परतो विलम्बो च विधीयते

vilambite virāme hi sadā gurvakṣaraṃ bhavet | ṣaṇṇāṃ kalānāṃ parato vilambo ca vidhīyate

144

अथवा कारणोपेतं प्रयोगं कार्यमेव च । समीक्ष्य वृत्ते कर्तव्यो विरामो रसभावतः

athavā kāraṇopetaṃ prayogaṃ kāryameva ca | samīkṣya vṛtte kartavyo virāmo rasabhāvataḥ

145

ये विरामाः स्मृताः पाठ्ये वृत्तपादसमुद्भवाः । उत्क्रम्यापि क्रमं तज्ज्ञैः कार्यास्तेऽर्थवशानुगाः

ye virāmāḥ smṛtāḥ pāṭhye vṛttapādasamudbhavāḥ | utkramyāpi kramaṃ tajjñaiḥ kāryāste'rthavaśānugāḥ

146

नापशब्दं पठेत्तज्ज्ञो भिन्नवृत्तं तथैव हि । विश्रमेन्नाविरामेषु दैन्ये काकुं न दीपयेत्

nāpaśabdaṃ paṭhettajjño bhinnavṛttaṃ tathaiva hi | viśramennāvirāmeṣu dainye kākuṃ na dīpayet

147

वर्जितं काव्यदोषैस्तु लक्षणाढ्यं गुणान्वितम् । स्वरालङ्कारसंयुक्तं पठेत्पाठ्यं यथाविधि

varjitaṃ kāvyadoṣaistu lakṣaṇāḍhyaṃ guṇānvitam | svarālaṅkārasaṃyuktaṃ paṭhetpāṭhyaṃ yathāvidhi

148

अलङ्कारा विरामाश्च ये पाठ्ये संस्कृते स्मृताः । त एव सर्वे कर्तव्या स्त्रीणां पाठ्ये त्वसंस्कृते

alaṅkārā virāmāśca ye pāṭhye saṃskṛte smṛtāḥ | ta eva sarve kartavyā strīṇāṃ pāṭhye tvasaṃskṛte

149

एवमेतत्स्वरकृतं कलाताललयान्वितम् । दशरूपविधाने तु पाठ्यं योज्यं प्रयोक्तृभिः

evametatsvarakṛtaṃ kalātālalayānvitam | daśarūpavidhāne tu pāṭhyaṃ yojyaṃ prayoktṛbhiḥ

150

उक्तं काकुविधानं तु यथावदनुपूर्वशः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दशरूपविकल्पनम्

uktaṃ kākuvidhānaṃ tu yathāvadanupūrvaśaḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daśarūpavikalpanam

अध्यायः १८

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya