2. Nāṭyaśāstra (part 2 of 2)

अथ अष्टादशोऽध्यायः

वर्त्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः

varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam | nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ

नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः

nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca | bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ

ईहामृगश्च विज्ञेया दशेमे नाट्यलक्षणे । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe | eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः । आभ्यो विनिसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः

sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ | ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ

जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि

jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ | yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi

ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमौ । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ

grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau | sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau

ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम्

jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca | sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam

वीथी समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टिकाङ्को व्यायोगो भाणः प्रहसनं डिमः

vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca | utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ

कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम्

kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam

प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम्

prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva | rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam

नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि तन्नाटकं नाम

nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva | aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावचेष्टितं बहुधा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम

nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā | sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

अस्यावस्थोपेतं कार्यं प्रसमीक्ष्य बिन्दुविस्तारात् । कर्तव्योऽङ्कः सोऽपि तु गुणान्वितं नाट्यतत्त्वज्ञैः

asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt | kartavyo'ṅkaḥ so'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः

aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān | nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ

अङ्कसमाप्तिः कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः । वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्यात्

aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ | vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho'tra nityaṃ syāt

यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः । किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽङ्क इति सदावगन्तव्यः

yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ | kiñcidavalagnabinduḥ so'ṅka iti sadāvagantavyaḥ

ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः । नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्कोऽविप्रकृष्टस्तु

ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ | nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko'viprakṛṣṭastu

नायकदेवीगुरुजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु

nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām | naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu

पञ्चाक्षरा दशपरा ह्यङ्काः स्युर्नाटके प्रकरणे च । निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः

pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca | niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ

क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गोऽथ विद्रवोद्वाहौ । अद्भुतसम्भवदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः

krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo'tha vidravodvāhau | adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ

एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वङ्कोऽर्थबीजमधिकृत्य । आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु

ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko'rthabījamadhikṛtya | āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu

एकाङ्केन कदाचिद्बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् । आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि

ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān | āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi

रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः । बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम्

raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ | bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam

न बहूनीह कार्याणि त्वेकाङ्के विनियोजयेत् । आवश्यकानां कार्याणां विरोधो हि तथा भवेत्

na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet | āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet

ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् । विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु

jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām | vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu

दिवसावसानकार्यं यद्यङ्के नोपपद्यते सर्वम् । अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम्

divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam | aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam

विप्रकृष्टं तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः । अङ्कच्छेदेऽथ सङ्क्षेपान्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः

viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ | aṅkacchede'tha saṅkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ

सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा । परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः

sannihitanāyako'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā | parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ

प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दशपरा भवन्त्यङ्काः । अङ्कान्तरसन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः

prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ | aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ

अनयोरन्तरविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । सङ्क्षेपार्थः सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः

anayorantaravihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya | saṅkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ

अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि । तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित्

aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi | tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit

यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् । तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तज्ञैः

yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam | tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ

अङ्कान्तरानुसारी सङ्क्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशकः संविधातव्यः

aṅkāntarānusārī saṅkṣepārthamadhikṛtya bindūnām | prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ

नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रयोगमाश्रित्य कर्तव्यः

nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ | prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ

कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्यविषयाणाम् । अर्थाभिधानयुक्तः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः

kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām | arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ

बह्वाश्रयमपि कार्यं प्रवेशकैः सङ्क्षिपेच्च सन्धिषु वा । बहुचूर्णपदैर्युक्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य

bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṅkṣipecca sandhiṣu vā | bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya

यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् । वृत्तान्तस्वल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः

yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt | vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so'bhidhātavyaḥ

युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव । प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि

yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva | pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni

अङ्के प्रवेशके च प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि । न वधः कर्तव्यः स्याद्योऽभ्युदयी नायकः ख्यातः

aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi | na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ

अपसरणमेव कार्यं ग्रहणं वा सन्धिरेव वा योज्यः । काव्यश्लेषैर्बहुभिर्यथारसं नाट्यतत्त्वज्ञैः

apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ | kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा । ये तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः

na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā | ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ

कार्यं गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यबन्धमासाद्य । ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः

kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya | ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ

सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् । निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्ज्ञैः

sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām | nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso'dbhutastajjñaiḥ

नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् । प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat | prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैर्ज्ञेयम्

yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva | autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam

यदनार्षमथाहार्यं काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम्

yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam | utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam

यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु

yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca | tatprakaraṇe'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu

विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यन्नैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम

vipravaṇiksacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām | caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma

नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम् । बाह्यजनसम्प्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ञैः

nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam | bāhyajanasamprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ

दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्यं प्रकरणे तु

dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam | mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu

सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या

sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām | gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā

यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्री सङ्गमोऽपि स्यात् । अथ कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र

yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo'pi syāt | atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra

यदि वा कारणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात् । अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम्

yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt | avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam

मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽत्र तत्त्वज्ज्ञैः । संस्कृतवचनानुगतः सङ्क्षेपार्थः प्रवेशकवत्

madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako'tra tattvajjñaiḥ | saṃskṛtavacanānugataḥ saṅkṣepārthaḥ praveśakavat

शुद्धः सङ्कीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि कर्तव्यः । मध्यमपात्रः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्यकृतः

śuddhaḥ saṅkīrṇo vā dvividho viṣkambhako'pi kartavyaḥ | madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । सङ्क्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः

aṅkāntarālavihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya | saṅkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ

अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे वा

anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ | prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā

प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसङ्गीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या

prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim | antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā

स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव

strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī | bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva

राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूती सपरिजना नाटिका ज्ञेया

rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā | nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā

अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोर्यतः । अत एव दशैतानि रूपाणीत्युदितानि वै

antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ | ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai

प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं विप्रा मया समासेन । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणं युक्त्या समवकारम्

prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्त्रिशृङ्गारः

devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva | tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ

द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च । वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र

dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca | vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra

अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः । द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः

aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ | dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ

कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु । वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु

kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu | vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu

नाडीसंज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् । तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम्

nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham | tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam

या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसम्पन्ना । कार्या च सा प्रयत्नाद्यथा क्रमेणैव शास्त्रोक्ता

yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisampannā | kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā

अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य । अर्थं हि समवकारे ह्यप्रतिसम्बन्धमिच्छन्ति

aṅko'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya | arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti

युद्धजलसम्भवो वा वाय्वग्निगजेन्द्रसम्भ्रमकृतो वा । नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः

yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasambhramakṛto vā | nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ

वस्तुगतक्रमविहितो देववशाद्वा परप्रयुक्तो वा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटोऽत्र विज्ञेयः

vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā | sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo'tra vijñeyaḥ

त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्यविहितार्थः । शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च

trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ | śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca

यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा । व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मशृङ्गारः

yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā | vrataniyamatapoyukto jñeyo'sau dharmaśṛṅgāraḥ

अर्थस्येच्छायोगाद्बहुधा चैवार्थतोऽर्थशृङ्गारः । स्त्रीसम्प्रयोगविषयेष्वर्थार्था वा रतिर्यत्र

arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato'rthaśṛṅgāraḥ | strīsamprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra

कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा । निभृतं सावेगं वा यस्य भवेत्कामशृङ्गारः

kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā | nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ

उष्णिग्गायत्र्यादीन्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि । वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि

uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni | vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni

एवं कार्यस्तज्ज्ञैर्नानारससंश्रयः समवकारः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि

evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi

दिव्यापुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारकश्चैव

divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ | suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva

उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च । सङ्क्षोभविद्रवकृतः सम्फेटकृतस्तथा चैव

uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca | saṅkṣobhavidravakṛtaḥ sampheṭakṛtastathā caiva

स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च

strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ | īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca

यद्व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव । ईहामृगेऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रिया योगः

yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva | īhāmṛge'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ

यत्र तु वधेप्सितानां वधो ह्युदग्रो भवेद्धि पुरुषाणाम् । किञ्चिद्व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम्

yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām | kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam

ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन । डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena | ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षड्रसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः

prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva | ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ

शृङ्गारहास्यवर्जं शेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनिर्नानाभावोपसम्पन्नः

śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ | dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ

निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाधर्षणसम्फेटकृतश्च कर्तव्यः

nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ | yuddhaniyuddhādharṣaṇasampheṭakṛtaśca kartavyaḥ

मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च

māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca | devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca

षोडशनायकबहुलः सात्वत्त्यारभटीवृत्तिसम्पन्नः । कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसम्पन्नः

ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ | kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ

डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् । व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि

ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam | vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi

व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव

vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ | alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva

बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न च दिव्यनायकयुक्तः कार्यस्त्वेकाङ्क एवायम्

bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre | na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam

न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धः । युद्धनियुद्धाघर्षणसङ्घर्षकृतश्च कर्तव्यः

na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ | yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṅgharṣakṛtaśca kartavyaḥ

एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टाङ्कस्य

evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya

प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् । दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैर्युक्तो भवेत्पुम्भिः

prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt | divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpumbhiḥ

करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्यतप्रहारश्च । स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव

karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca | strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva

नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्त्यारभटिकैशिकीहीनः । कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं ह्युत्सृष्टिकाङ्कस्तु

nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ | kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu

यद्दिव्यनायककृतं काव्यं सङ्ग्रामबन्धवधयुक्तम् । तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु

yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṅgrāmabandhavadhayuktam | tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu

कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु । हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात्

kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu | hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt

उपवनगमनक्रीडा विहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः । तेषु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः

upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ | teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ

100

ये तेषामधिवासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः । सम्भोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन्

ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ | sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin

101

प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा सङ्कीर्णम् । अङ्कस्य लक्षणमिदं व्याख्यातमशेषयोगमात्रगतम्

prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam | aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam

102

प्रहसनमतः परं सलक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि । वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथग्पृथग्लक्षणविशेषम्

prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi | vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam

103

भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हास्यवादसम्बद्धम् । कापुरुषसम्प्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम्

bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham | kāpuruṣasamprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam

104

अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितपदम् । नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु

avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam | niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu

105

वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः । अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु सङ्कीर्णम्

veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ | anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṅkīrṇam

106

लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः । स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः

lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ | sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ

107

वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोग्यम् । भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि

vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam | bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi

108

आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषस्तु । विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च

ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu | vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca

109

परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तमोत्तमग्रथितैः । आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव

paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ | ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva

110

धूर्तविटसम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः

dhūrtaviṭasamprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva | ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ

111

भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् । वीथ्याः सम्प्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः

bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam | vīthyāḥ samprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ

112

सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा

sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ | vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā

113

अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात्प्रकृतिभिस्तिसृभिः । उद्धात्यकावलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापाश्च

adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ | uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca

114

वाक्केल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिबले छलं त्रिगतम् । व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः

vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam | vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ

115

अथ वीथी सम्प्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि । पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात्

atha vīthī samproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi | padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt

116

योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते । यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते

yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate | yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate

117

तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः । आक्षिप्तेऽर्थे तु कस्मिँश्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते

taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ | ākṣipte'rthe tu kasmim̐ścicchubhāśubhasamutthite

118

कौशलादुच्यतेऽन्योऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत् । हास्येनोपगतार्थप्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया

kauśalāducyate'nyo'rthastadavaspanditaṃ bhavet | hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā

119

मूर्खजनसन्निकर्षे हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् । न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ

mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān | na ca gṛhyate'sya vacanaṃ vijñeyo'satpralāpo'sau

120

एकद्विप्रतिवचना वाक्केली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् । यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्तु

ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge'smin | yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu

121

एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् । यत्कारणाद् गुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम्

ekasya cārthahetoḥ sa hāsyajananaḥ prapañcaḥ syāt | yatkāraṇād guṇānāṃ doṣīkaraṇaṃ bhavedvivādakṛtam

122

दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नाम विज्ञेयम् । परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्र

doṣaguṇīkaraṇaṃ vā tanmṛdavaṃ nāma vijñeyam | paravacanamātmanaścottarottarasamudbhavaṃ dvayoryatra

123

अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तद् बुधैर्ज्ञेयम् । अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसन्धानहास्यरोषकरम्

anyonyārthaviśeṣakamadhibalamiti tad budhairjñeyam | anyārthameva vākyaṃ chalamabhisandhānahāsyaroṣakaram

124

श्रुतिसारूप्याद्यस्मिन् बहवोऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते । यद्धास्यमहास्यं वा तत्त्रिगतं नाम विज्ञेयम्

śrutisārūpyādyasmin bahavo'rthā yuktibhirniyujyante | yaddhāsyamahāsyaṃ vā tattrigataṃ nāma vijñeyam

125

प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः । संरम्भसम्भ्रमयुतं विवादयुक्तं तथापवादकृतम्

pratyakṣavṛttirukto vyāhāro hāsyaleśārthaḥ | saṃrambhasambhramayutaṃ vivādayuktaṃ tathāpavādakṛtam

126

बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः । इति दशरूपविधानं सर्वं प्रोक्तं मया हि लक्षणतः । पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधौ लक्षणं वक्ष्ये

bahuvacanākṣepakṛtaṃ gaṇḍaṃ pravadanti tattvajñāḥ | iti daśarūpavidhānaṃ sarvaṃ proktaṃ mayā hi lakṣaṇataḥ | punarasya śarīragataṃ sandhividhau lakṣaṇaṃ vakṣye

अध्यायः १९

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ एकोनविंशोऽध्यायः

इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम् । पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्प्रकल्पितः

itivṛttaṃ tu nāṭyasya śarīraṃ parikīrtitam | pañcabhiḥ sandhibhistasya vibhāgaḥ samprakalpitaḥ

इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत् । आधिकरिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम्

itivṛttaṃ dvidhā caiva budhastu parikalpayet | ādhikarikamekaṃ syāt prāsaṅgikamathāparam

यत्कार्यं हि फलप्राप्त्या सामर्थ्यात्परिकल्प्यते । तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत्प्रासङ्गिकं विदुः

yatkāryaṃ hi phalaprāptyā sāmarthyātparikalpyate | tadādhikārikaṃ jñeyamanyatprāsaṅgikaṃ viduḥ

कारणात्फलयोग्यस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम्

kāraṇātphalayogyasya vṛttaṃ syādādhikārikam | tasyopakaraṇārthaṃ tu kīrtyate hyānuṣaṅgikam

कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विद्ध्युपाश्रयात् । कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलस्य च

kaveḥ prayatnānnetṝṇāṃ yuktānāṃ viddhyupāśrayāt | kalpyate hi phalaprāptiḥ samutkarṣātphalasya ca

(लौकिकी सुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा । दशधा मन्मथावस्था व्यवस्थास्त्रिविधा मता

(laukikī sukhaduḥkhākhyā yathāvasthā rasodbhavā | daśadhā manmathāvasthā vyavasthāstrividhā matā

संसारे फलयागे तु व्यापारः कारणस्य यः । तस्यानुपूर्व्या विज्ञेया पञ्चावस्था प्रयोक्तृभिः

saṃsāre phalayāge tu vyāpāraḥ kāraṇasya yaḥ | tasyānupūrvyā vijñeyā pañcāvasthā prayoktṛbhiḥ

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च सम्भवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः

prārambhaśca prayatnaśca tathā prāpteśca sambhavaḥ | niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaśca pañcamaḥ

औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्बीजस्य निबध्यते । महतः फलयोगस्य स फलारम्भ इष्यते

autsukyamātrabandhastu yadbījasya nibadhyate | mahataḥ phalayogasya sa phalārambha iṣyate

अपश्यतः फलप्राप्तिं व्यापारो यः फलं प्रति । परं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः

apaśyataḥ phalaprāptiṃ vyāpāro yaḥ phalaṃ prati | paraṃ cautsukyagamanaṃ sa prayatnaḥ prakīrtitaḥ

ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्पते । भावमात्रेण तु प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम्

īṣatprāptiryadā kācitphalasya parikalpate | bhāvamātreṇa tu prāhurvidhijñāḥ prāptisambhavam

नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति । नियतां तां फलप्राप्तिं सगुणां परिचक्षते

niyatāṃ tu phalaprāptiṃ yadā bhāvena paśyati | niyatāṃ tāṃ phalaprāptiṃ saguṇāṃ paricakṣate

अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः

abhipretaṃ samagraṃ ca pratirūpaṃ kriyāphalam | itivṛtte bhavedyasmin phalayogaḥ prakīrtitaḥ

सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । एतास्त्वनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि

sarvasyaiva hi kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ | etāstvanukrameṇaiva pañcāvasthā bhavanti hi

आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् । विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः

āsāṃ svabhāvabhinnānāṃ parasparasamāgamāt | vinyāsa ekabhāvena phalahetuḥ prakīrtitaḥ

इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम् । तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत्

itivṛttaṃ samākhyātaṃ pratyagevādhikārikam | tadārambhādi kartavyaṃ phalāntaṃ ca yathā bhavet

पूर्णसन्धि च कर्तव्यं हीनसन्ध्यपि वा पुनः । नियमात् पूर्णसन्धि स्याद्धीनसन्ध्यथ कारणात्

pūrṇasandhi ca kartavyaṃ hīnasandhyapi vā punaḥ | niyamāt pūrṇasandhi syāddhīnasandhyatha kāraṇāt

एकलोपे चतुर्थस्य द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः । द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते

ekalope caturthasya dvilope tricaturthayoḥ | dvitīyatricaturthānāṃ trilope lopa iṣyate

प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत् । यद्वृत्तं सम्भवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः

prāsaṅgike parārthatvānna hyeṣa niyamo bhavet | yadvṛttaṃ sambhavettatra tadyojyamavirodhataḥ

इतिवृत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः । अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा बीजादिका अपि

itivṛtte yathāvasthāḥ pañcārambhādikāḥ smṛtāḥ | arthaprakṛtayaḥ pañca tathā bījādikā api

बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि

bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca | arthaprakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathāvidhi

स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति । फलावसानं यच्चैव बीजं तत्परिकीर्तितम्

svalpamātraṃ samutsṛṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati | phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tatparikīrtitam

प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः

prayojanānāṃ vicchede yadavicchedakāraṇam | yāvatsamāptirbandhasya sa binduḥ parikīrtitaḥ

यद्वृत्तं तु परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम् प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता

yadvṛttaṃ tu parārthaṃ syāt pradhānasyopakārakam pradhānavacca kalpyeta sā patāketi kīrtitā

फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थायैव केवलम् । अनुबन्धविहीनत्वात् प्रकरीति विनिर्दिशेत्

phalaṃ prakalpyate yasyāḥ parārthāyaiva kevalam | anubandhavihīnatvāt prakarīti vinirdiśet

यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते । तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्यं परिकीर्तितम्

yadādhikārikaṃ vastu samyak prājñaiḥ prayujyate | tadartho yaḥ samārambhastatkāryaṃ parikīrtitam

एतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते । तत् प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम्

eteṣāṃ yasya yenārtho yataśca guṇa iṣyate | tat pradhānaṃ tu kartavyaṃ guṇabhūtānyataḥ param

एकोऽनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् । प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते

eko'neko'pi vā sandhiḥ patākāyāṃ tu yo bhavet | pradhānārthānuyāyitvādanusandhiḥ prakīrtyate

आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते । कस्माद्यस्मान्निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते

āgarbhādāvimarśādvā patākā vinivartate | kasmādyasmānnibandho'syāḥ parārthaḥ parikīrtyate

यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन्स्तल्लिन्ङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्

yatrārthe cintite'nyasminstallinṅgo'nyaḥ prayujyate | āgantukena bhāvena patākāsthānakaṃ tu tat

सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपकारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम्

sahasaivārthasampattirguṇavatyupakārataḥ | patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrtitam

वचः सातिशयं क्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् । पताकास्थानकमिदं द्वितीअयं परिकीर्तितम्

vacaḥ sātiśayaṃ kliṣṭaṃ kāvyabandhasamāśrayam | patākāsthānakamidaṃ dvitīayaṃ parikīrtitam

अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते

arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ savinayaṃ bhavet | śliṣṭapratyuttaropetaṃ tṛtīyamidamiṣyate

द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम्

dvyartho vacanavinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvyayojitaḥ | upanyāsasuyuktaśca taccaturthamudāhṛtam

[यत्र सातिशयं वाक्यमर्थोपक्षेपणं भवेत् । विनाशिदृष्टमन्ते च पताकार्धं तु तद्भवेत् ]

[yatra sātiśayaṃ vākyamarthopakṣepaṇaṃ bhavet | vināśidṛṣṭamante ca patākārdhaṃ tu tadbhavet ]

चतुष्पताकापरमं नाटके कार्ययिष्यते । पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः परम्

catuṣpatākāparamaṃ nāṭake kāryayiṣyate | pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ tāṃśca vakṣyāmyataḥ param

मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भो विमर्श एव च । तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च सन्धयः

mukhaṃ pratimukhaṃ caiva garbho vimarśa eva ca | tathā nirvahaṇaṃ ceti nāṭake pañca sandhayaḥ

[पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं प्रधानमनु कीर्त्यते । शेषाः प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यनुसन्धयः ]

[pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ pradhānamanu kīrtyate | śeṣāḥ pradhānasandhīnāmanugrāhyanusandhayaḥ ]

यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम्

yatra bījasamutpattirnānārtharasasambhavā | kāvye śarīrānugatā tanmukhaṃ parikīrtitam

बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित् । मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम्

bījasyodghāṭanaṃ yatra dṛṣṭanaṣṭamiva kvacit | mukhanyastasya sarvatra tadvai pratimukhaṃ smṛtam

उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति सन्ज्ञितः

udbhedastasya bījasya prāptiraprāptireva vā | punaścānveṣaṇaṃ yatra sa garbha iti sanjñitaḥ

गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽथवा । क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः

garbhanirbhinnabījārtho vilobhanakṛto'thavā | krodhavyasanajo vāpi sa vimarśa iti smṛtaḥ

समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तत्

samānayanamarthānāṃ mukhādyānāṃ sabījinām | nānābhāvottarāṇāṃ yadbhavennirvahaṇaṃ tu tat

एते तु सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः । तथा प्रकरणास्यापि शेषाणां च निबोधत

ete tu sandhayo jñeyā nāṭakasya prayoktṛbhiḥ | tathā prakaraṇāsyāpi śeṣāṇāṃ ca nibodhata

डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ । न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा

ḍimaḥ samavakāraśca catuḥsandhī prakīrtitau | na tayoravamarśastu kartavyaḥ kavibhiḥ sadā

व्यायोगेहामृगौ चापि सदा कार्यौ त्रिसन्धिकौ । गर्भावमर्शौ न स्यातां तयोर्वृत्तिश्च कैशिकी

vyāyogehāmṛgau cāpi sadā kāryau trisandhikau | garbhāvamarśau na syātāṃ tayorvṛttiśca kaiśikī

द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यङ्को भाण एव च । मुखनिर्वहने तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा

dvisandhi tu prahasanaṃ vīthyaṅko bhāṇa eva ca | mukhanirvahane tatra kartavye kavibhiḥ sadā

[वीथी चैव हि भाणश्च तथा प्रहसनं पुनः । कैशिकीवृत्तिहीनानि कार्याणि कविभिः सदा ]

[vīthī caiva hi bhāṇaśca tathā prahasanaṃ punaḥ | kaiśikīvṛttihīnāni kāryāṇi kavibhiḥ sadā ]

एवं हि सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः । पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पं निबोधदत

evaṃ hi sandhayaḥ kāryā daśarūpe prayoktṛbhiḥ | punareṣāṃ tu sandhīnāmaṅgakalpaṃ nibodhadata

सन्धिनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः । स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत्

sandhināṃ yāni vṛttāni pradeśeṣvanupūrvaśaḥ | svasampadguṇayuktāni tānyaṅgānyupadhārayet

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्

iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ | rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāṃ caiva gūhanam

आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् । अङ्गानां षड्विधं ह्येतद् दॄष्टं शास्त्रे प्रयोजनम्

āścaryavadabhikhyānaṃ prakāśyānāṃ prakāśanam | aṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ hyetad dṝṣṭaṃ śāstre prayojanam

अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् । अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत्

aṅgahīno naro yadvannaivārambhakṣamo bhavet | aṅgahīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogakṣamaṃ bhavet

उदात्तमपि तत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम् । हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः

udāttamapi tatkāvyaṃ syādaṅgaiḥ parivarjitam | hīnatvāddhi prayogasya na satāṃ rañjayenmanaḥ

काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यदङ्गैः समन्वितम् । दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः

kāvyaṃ yadapi hīnārthaṃ samyadaṅgaiḥ samanvitam | dīptatvāttu prayogasya śobhāmeti na saṃśayaḥ

[तस्मात् सन्धिप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम् । कविनाङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत]

[tasmāt sandhipradeśeṣu yathāyogaṃ yathārasam | kavināṅgāni kāryāṇi samyaktāni nibodhata]

उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना

upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam | yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā

उद्भेदः करणं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे । तथा प्रतिमुखे चैव शृणुताङ्गानि नामतः

udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etānyaṅgāni vai mukhe | tathā pratimukhe caiva śṛṇutāṅgāni nāmataḥ

विलासः परिसर्पश्च विधूतं‍ तापनं तथा । नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगयणं पुनः

vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ tāpanaṃ tathā | narma narmadyutiścaiva tathā pragayaṇaṃ punaḥ

निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च । पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च

nirodhaścaiva vijñeyaḥ paryupāsanameva ca | puṣpaṃ vajramupanyāso varṇasaṃhāra eva ca

एतानि वै प्रतिमुखे गर्भेऽङ्गानि निबोधत । अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः

etāni vai pratimukhe garbhe'ṅgāni nibodhata | abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ

सङ्ग्रहश्चानुमानं च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च । तोटकाधिबले चैव ह्युद्वेगो विद्रवस्तथा

saṅgrahaścānumānaṃ ca prārthanākṣiptameva ca | toṭakādhibale caiva hyudvego vidravastathā

एतान्यङ्गानि वै गर्भे ह्यवमर्शे निबोधत । अपवादश्च सम्फेटो विद्रवः शक्तिरेव च

etānyaṅgāni vai garbhe hyavamarśe nibodhata | apavādaśca sampheṭo vidravaḥ śaktireva ca

व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् ॥ विरोधनमथादानं छादनं च प्ररोचना

vyavasāyaḥ prasaṅgaśca dyutiḥ khedo niṣedhanam || virodhanamathādānaṃ chādanaṃ ca prarocanā

व्यवहारश्च युक्तिश्च विमर्शाङ्गान्यमूनि च । सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्

vyavahāraśca yuktiśca vimarśāṅgānyamūni ca | sandhirnirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam

द्युतिः प्रसाद आनन्दः समयो ह्युपगूहनम् । भाषणं पूर्ववाक्यं च काव्यसंहार एव च

dyutiḥ prasāda ānandaḥ samayo hyupagūhanam | bhāṣaṇaṃ pūrvavākyaṃ ca kāvyasaṃhāra eva ca

प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः । चतुष्षष्ठि बुधैर्ज्ञेयान्येतान्यङ्गानि सन्धिषु

praśastiriti saṃhāre jñeyānyaṅgāni nāmataḥ | catuṣṣaṣṭhi budhairjñeyānyetānyaṅgāni sandhiṣu

[सम्पादनार्थं बीजस्य सम्यक्‍सिद्धिकराणि च । कार्याण्येतानि कविभिर्विभज्यार्थानि नाटके ]

[sampādanārthaṃ bījasya samyaksiddhikarāṇi ca | kāryāṇyetāni kavibhirvibhajyārthāni nāṭake ]

पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् । काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः

punareṣāṃ pravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam | kāvyārthasya samutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ

यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः । तन्निष्पत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा

yadutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikarastu saḥ | tanniṣpattiḥ parinyāso vijñeyaḥ kavibhiḥ sadā

गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम् । सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते

guṇanirvarṇanaṃ caiva vilobhanamiti smṛtam | sampradhāraṇamarthānāṃ yuktirityabhidhīyate

सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिसन्ज्ञिता । बीजार्थस्योपगमनं समाधानमिति स्मृतम्

sukhārthasyābhigamanaṃ prāptirityabhisanjñitā | bījārthasyopagamanaṃ samādhānamiti smṛtam

सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् । कुतूहलोत्तरावेगो विज्ञेया परिभावना

sukhaduḥkhakṛto yo'rthastadvidhānamiti smṛtam | kutūhalottarāvego vijñeyā paribhāvanā

बीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः । प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत्

bījārthasya praroho yaḥ sa udbheda iti smṛtaḥ | prakṛtārthasamārambhaḥ karaṇaṃ nāma tadbhavet

सङ्घातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः । [एतानि तु मुखाङ्गानि वक्ष्ये प्रतिमुखे पुनः]

saṅghātabhedanārtho yaḥ sa bheda iti kīrtitaḥ | [etāni tu mukhāṅgāni vakṣye pratimukhe punaḥ]

समीहा रतिभोगार्था विलास इति सन्ज्ञितः । दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः

samīhā ratibhogārthā vilāsa iti sanjñitaḥ | dṛṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpa iti smṛtaḥ

कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतं ह्यपरिग्रहः । अपायदर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवीत्

kṛtasyānunayasyādau vidhūtaṃ hyaparigrahaḥ | apāyadarśanaṃ yattu tāpanaṃ nāma tadbhavīt

क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं नर्मेति तत्स्मृतम् दोषप्रच्छादनार्थं तु हास्यं नर्मद्युतिः स्मृता

krīḍārthaṃ vihitaṃ yattu hāsyaṃ narmeti tatsmṛtam doṣapracchādanārthaṃ tu hāsyaṃ narmadyutiḥ smṛtā

उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगयणं पुनः । या तु व्यसनसम्प्राप्तिः स निरोधः प्रकीर्तितः

uttarottaravākyaṃ tu bhavetpragayaṇaṃ punaḥ | yā tu vyasanasamprāptiḥ sa nirodhaḥ prakīrtitaḥ

क्रुद्धस्यनुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम् । विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति सन्ज्ञितम्

kruddhasyanunayo yastu bhavettatparyupāsanam | viśeṣavacanaṃ yattu tatpuṣpamiti sanjñitam

प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वज्रं तदभिधीयते । उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासश्च स स्मृतः

pratyakṣarūkṣaṃ yadvākyaṃ vajraṃ tadabhidhīyate | upapattikṛto yo'rtha upanyāsaśca sa smṛtaḥ

चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते । कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः

cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate | kapaṭāpāśrayaṃ vākyamabhūtāharaṇaṃ viduḥ

तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते । चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते । यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम्

tattvārthavacanaṃ caiva mārga ityabhidhīyate | citrārthasamavāye tu vitarko rūpamiṣyate | yatsātiśayavadvākyaṃ tadudāharaṇaṃ smṛtam

भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते । सामदानादिसम्पन्नः सङ्ग्रहः परिकीर्तितः

bhāvatattvopalabdhistu krama ityabhidhīyate | sāmadānādisampannaḥ saṅgrahaḥ parikīrtitaḥ

रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् । रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् । गर्भस्योद्भेदनं यत्साक्षिप्तिरित्यभिधीयते

rūpānurūpagamanamanumānamiti smṛtam | ratiharṣotsavānāṃ tu prārthanā prārthanā bhavet | garbhasyodbhedanaṃ yatsākṣiptirityabhidhīyate

संरम्भवचनं चैव तोटकं त्विति सन्ज्ञितम् । कपटेनातिसन्धानं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः

saṃrambhavacanaṃ caiva toṭakaṃ tviti sanjñitam | kapaṭenātisandhānaṃ bruvate'dhibalaṃ budhāḥ

भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः । शङ्का भयत्रासकृतो विद्रयः समुदाहृतः

bhayaṃ nṛpāridasyūtthamudvegaḥ parikīrtitaḥ | śaṅkā bhayatrāsakṛto vidrayaḥ samudāhṛtaḥ

दोषप्रख्यापनं यत्तु सोऽपवाद इति स्मृतः । रोषग्रथितवाक्यं तु सम्फेटः परिकीर्तितः

doṣaprakhyāpanaṃ yattu so'pavāda iti smṛtaḥ | roṣagrathitavākyaṃ tu sampheṭaḥ parikīrtitaḥ

गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रवः परिकीर्तितः । विरोधिप्रशमो यश्च स शक्तिः परिकीर्तिता

guruvyatikramo yastu sa dravaḥ parikīrtitaḥ | virodhipraśamo yaśca sa śaktiḥ parikīrtitā

व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसम्भवः । प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणा परिकीर्तनम्

vyavasāyaśca vijñeyaḥ pratijñāhetusambhavaḥ | prasaṅgaścaiva vijñeyo gurūṇā parikīrtanam

वाक्यमाधर्षसंयुक्तं द्युतिस्तज्ज्ञैरुदाहृता । मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः

vākyamādharṣasaṃyuktaṃ dyutistajjñairudāhṛtā | manaśceṣṭāviniṣpannaḥ śramaḥ kheda udāhṛtaḥ

ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः । कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम्

īpsitārthapratīghātaḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ | kāryātyayopagamanaṃ virodhanamiti smṛtam

बीजकार्योपगमनमातानमिति सन्ज्ञितम् । अपमानकृतं वाक्यं कार्यार्थं च्छादनं भवेत्

bījakāryopagamanamātānamiti sanjñitam | apamānakṛtaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ cchādanaṃ bhavet

प्ररोचना स विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी । [प्रत्यक्षवचनं यत्तु स व्याहार इति स्मृतः

prarocanā sa vijñeyā saṃhārārthapradarśinī | [pratyakṣavacanaṃ yattu sa vyāhāra iti smṛtaḥ

सविच्छेदं वचो यत्र सा युक्तिरिति सन्ज्ञिता । ज्ञेया विचलना तज्ज्ञैरवमानार्थसंयुत]

savicchedaṃ vaco yatra sā yuktiriti sanjñitā | jñeyā vicalanā tajjñairavamānārthasaṃyuta]

[एतान्यवमृशेऽङ्गानि संहारे तु निबोधत] । मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते

[etānyavamṛśe'ṅgāni saṃhāre tu nibodhata] | mukhabījopagamanaṃ sandhirityabhidhīyate

कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः । उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम्

kāryasyānveṣaṇaṃ yuktyā nirodha iti kīrtitaḥ | upakṣepastu kāryāṇāṃ grathanaṃ parikīrtitam

अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः । परिवादकृतं यस्यात्तदाहुः परिभाषणम्

anubhūtārthakathanaṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ | parivādakṛtaṃ yasyāttadāhuḥ paribhāṣaṇam

100

लब्धस्यार्थस्य शमनं द्युतिमाचक्षते पुनः । समागमस्तथार्थानामानन्दः परिकीर्तितः

labdhasyārthasya śamanaṃ dyutimācakṣate punaḥ | samāgamastathārthānāmānandaḥ parikīrtitaḥ

101

दुःखस्यापगमो यस्तु समयः स निगद्यते । शुश्रूषाद्युपसम्पन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते

duḥkhasyāpagamo yastu samayaḥ sa nigadyate | śuśrūṣādyupasampannaḥ prasādaḥ prītirucyate

102

अद्भुतस्य तु सम्प्राप्तिरूपगूहनमिष्यते । सामदानादि सम्पन्नं भाषणं समुदाहृतम्

adbhutasya tu samprāptirūpagūhanamiṣyate | sāmadānādi sampannaṃ bhāṣaṇaṃ samudāhṛtam

103

पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम् । वरप्रदानसम्प्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते

pūrvavākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthapradarśanam | varapradānasamprāptiḥ kāvyasaṃhāra iṣyate

104

नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते । यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके

nṛpadeśapraśāntiśca praśastirabhidhīyate | yathāsandhi tu kartavyānyetānyaṅgāni nāṭake

105

कविभिः काव्यकुशलै रसभावमपेक्ष्य तु । संमिश्राणि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः

kavibhiḥ kāvyakuśalai rasabhāvamapekṣya tu | saṃmiśrāṇi kadācittu dvitriyogena vā punaḥ

106

ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च कार्याण्यङ्गानि सन्धिषु । एतेषामेव चाङ्गानां सम्बद्धान्यर्थयुक्तितः

jñātvā kāryamavasthāṃ ca kāryāṇyaṅgāni sandhiṣu | eteṣāmeva cāṅgānāṃ sambaddhānyarthayuktitaḥ

107

सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः । सामभेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च

sandhyantarāṇi sandhīnāṃ viśeṣāstvekaviṃśatiḥ | sāmabhedastathā daṇḍaḥ pradānaṃ vadha eva ca

108

प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च । साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च

pratyutpannamatitvaṃ ca gotraskhalitameva ca | sāhasaṃ ca bhayaṃ caiva hrīrmāyā krodha eva ca

109

ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वपधारणम् । दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति स्मृतम्

ojaḥ saṃvaraṇaṃ bhrāntistathā hetvapadhāraṇam | dūto lekhastathā svapnaścitraṃ mada iti smṛtam

110

[विष्कम्भचूलिका चैव तथ चैव प्रवेशकः । अङ्कावतारोऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम्

[viṣkambhacūlikā caiva tatha caiva praveśakaḥ | aṅkāvatāro'ṅkamukhamarthopakṣepapañcakam

111

मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसञ्चारः । विष्कम्भकस्तु कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः

madhyamapuruṣaniyojyo nāṭakamukhasandhimātrasañcāraḥ | viṣkambhakastu kāryaḥ purohitāmātyakañcukibhiḥ

112

शुद्धः सङ्कीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः । मध्यमपात्रैः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्यकृतः

śuddhaḥ saṅkīrṇo vā dvividho viṣkambhakastu vijñeyaḥ | madhyamapātraiḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

113

अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूतादिभिरनेकधा । अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका

antaryavanikāsaṃsthaiḥ sūtādibhiranekadhā | arthopakṣepaṇaṃ yattu kriyate sā hi cūlikā

114

अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः

aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām | prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśako nāma vijñeyaḥ

115

अङ्कान्त एव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य । बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्कावतारोऽसौ

aṅkānta eva cāṅko nipatati yasmin prayogamāsādya | bījārthayuktiyukto jñeyo hyaṅkāvatāro'sau

116

विष्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यदुपक्षिप्यते पूर्वं तदङ्कमुखमुच्यते ]

viṣliṣṭamukhamaṅkasya striyā vā puruṣeṇa vā | yadupakṣipyate pūrvaṃ tadaṅkamukhamucyate ]

117

अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगीनि । अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैअकप्रयोज्यानि

anyānyapi lāsyavidhāvaṅgāni tu nāṭakopayogīni | asmādviniḥsṛtāni tu bhāṇa ivaiakaprayojyāni

118

[भाणाकृतिवल्लास्यं विज्ञेयं त्वेकपात्रहार्यं वा । प्रकरणवदूह्य कार्यासंस्तवयुक्तं विविधभावम्]

[bhāṇākṛtivallāsyaṃ vijñeyaṃ tvekapātrahāryaṃ vā | prakaraṇavadūhya kāryāsaṃstavayuktaṃ vividhabhāvam]

119

गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम्

geyapadaṃ sthitapāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā | pracchedakaṃ trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam

120

उत्तमोत्तमकं चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम्

uttamottamakaṃ caivamuktapratyuktameva ca | lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśalakṣaṇam

121

आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोपबृंहितम् । गायनेऐर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते

āsaneṣūpaviṣṭairyattantrībhāṇḍopabṛṃhitam | gāyaneairgīyate śuṣkaṃ tadgeyapadamucyate

122

[या नृत्यत्यासना नारी गेयं प्रियगुणान्वितम् । साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्गेयपदमुच्यते ]

[yā nṛtyatyāsanā nārī geyaṃ priyaguṇānvitam | sāṅgopāṅgavidhānena tadgeyapadamucyate ]

123

प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदात्तरसं स्थिता । मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाठ्यं तदुच्यते

prākṛtaṃ yadviyuktā tu paṭhedāttarasaṃ sthitā | madanānalataptāṅgī sthitapāṭhyaṃ taducyate

124

[बहुचारीसमायुक्तं पञ्चपाणिकलानुगम् । चञ्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते ]

[bahucārīsamāyuktaṃ pañcapāṇikalānugam | cañcatpuṭena vā yuktaṃ sthitapāṭhyaṃ vidhīyate ]

125

आसीनमास्यते यत्र सर्वातोद्यविवर्जितम् । अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकसमन्वितम्

āsīnamāsyate yatra sarvātodyavivarjitam | aprasāritagātraṃ ca cintāśokasamanvitam

126

नृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संश्रितन् । चेष्टाभिश्चाश्रयः पुंसा यत्र सा पुष्पगण्डिका

nṛttāni vividhāni syurgeyaṃ gāne ca saṃśritan | ceṣṭābhiścāśrayaḥ puṃsā yatra sā puṣpagaṇḍikā

127

[यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत् । सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका

[yatra strī naraveṣeṇa lalitaṃ saṃskṛtaṃ paṭhet | sakhīnāṃ tu vinodāya sā jñeyā puṣpagaṇḍikā

128

नृत्तं तु विविधं यत्र गीतं चातोद्यसंयुतम् । स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका]

nṛttaṃ tu vividhaṃ yatra gītaṃ cātodyasaṃyutam | striyaḥ puṃvacca ceṣṭante sā jñeyā puṣpagaṇḍikā]

129

प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः । स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु

pracchedakaḥ sa vijñeyo yatra candrātapāhatāḥ | striyaḥ priyeṣu sajjante hyapi vipriyakāriṣu

130

अनिष्ठुरश्लक्ष्णपदं समवृत्तैरलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमिति स्मृतम्

aniṣṭhuraślakṣṇapadaṃ samavṛttairalaṅkṛtam | nāṭyaṃ puruṣabhāvāḍhyaṃ trimūḍhakamiti smṛtam

131

पात्रं विभ्रष्टसङ्केतं सुव्यक्तकरणान्वितम् । प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः

pātraṃ vibhraṣṭasaṅketaṃ suvyaktakaraṇānvitam | prākṛtairvacanairyuktaṃ viduḥ saindhavakaṃ budhāḥ

132

[रूपवाद्यादिसंयुक्तं पाठ्येन च विवर्जितम् । नाट्यं हि तत्तु विज्ञेयं सैन्धवं नाट्यकोविदैः]

[rūpavādyādisaṃyuktaṃ pāṭhyena ca vivarjitam | nāṭyaṃ hi tattu vijñeyaṃ saindhavaṃ nāṭyakovidaiḥ]

133

मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरश्रपदक्रमम् । श्लिष्टभावरसोपेतं वैचित्र्यार्थं द्विमूढके

mukhapratimukhopetaṃ caturaśrapadakramam | śliṣṭabhāvarasopetaṃ vaicitryārthaṃ dvimūḍhake

134

उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् । विचित्रैः लोकबन्धैश्च हेलाहावविचित्रितम्

uttamottamakaṃ vidyādanekarasasaṃśrayam | vicitraiḥ lokabandhaiśca helāhāvavicitritam

135

कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् । उक्तप्रत्युक्तमेवं स्याच्चित्रगीतार्थयोजितम्

kopaprasādajanitaṃ sādhikṣepapadāśrayam | uktapratyuktamevaṃ syāccitragītārthayojitam

136

यत्र प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मदनानलतप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते

yatra priyākṛtiṃ dṛṣṭvā vinodayati mānasam | madanānalataptāṅgī taccitrapadamucyate

137

दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता । करोतिविविधान् भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते

dṛṣṭvā svapne priyaṃ yatra madanānalatāpitā | karotivividhān bhāvāṃstadvai bhāvikamucyate

138

एतेषां लास्यविधौ विज्ञेयं लक्षणं प्रयोगज्ञैः । तदिहैव तु यन्नौक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तहेतोस्तु

eteṣāṃ lāsyavidhau vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ prayogajñaiḥ | tadihaiva tu yannauktaṃ prasaṅgavinivṛttahetostu

139

पञ्चसन्धि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालङ्कारभूषितम्

pañcasandhi caturvṛtti catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyutam | ṣaṭtriṃśallakṣaṇopetaṃ guṇālaṅkārabhūṣitam

140

महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् । महापुरुषसञ्चारं साध्वाचारजनप्रियम्

mahārasaṃ mahābhogamudāttavacanānvitam | mahāpuruṣasañcāraṃ sādhvācārajanapriyam

141

सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम् । मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

suśliṣṭasandhisaṃyogaṃ suprayogaṃ sukhāśrayam | mṛduśabdābhidhānaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

142

अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा । नानापुरुषसञ्चारा नाटकेऽसौ विधीयते

avasthā yā tu lokasya sukhaduḥkhasamudbhavā | nānāpuruṣasañcārā nāṭake'sau vidhīyate

143

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । न तत् कर्म न वा योगो नाट्येऽसिम्न्यन्न दृश्यते

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā | na tat karma na vā yogo nāṭye'simnyanna dṛśyate

144

योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः । सोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते

yo'yaṃ svabhāvo lokasya nānāvasthāntarātmakaḥ | so'ṅgādyabhinayairyukto nāṭyamityabhidhīyate

145

देवतानामृषीनां च राज्ञां चोत्कृष्टमेधसाम् । पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्

devatānāmṛṣīnāṃ ca rājñāṃ cotkṛṣṭamedhasām | pūrvavṛttānucaritaṃ nāṭakaṃ nāma tadbhavet

146

यस्मात्स्वभावं सन्त्यज्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः । प्रयुज्यते ज्ञायते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम्

yasmātsvabhāvaṃ santyajya sāṅgopāṅgagatikramaiḥ | prayujyate jñāyate ca tasmādvai nāṭakaṃ smṛtam

147

सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः । नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते

sarvabhāvaiḥ sarvarasaiḥ sarvakarmapravṛttibhiḥ | nānāvasthāntaropetaṃ nāṭakaṃ saṃvidhīyate

148

[अनेकशिल्पजातानि नैककर्मक्रिअयाणि च । तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ]

[anekaśilpajātāni naikakarmakriayāṇi ca | tānyaśeṣāṇi rūpāṇi kartavyāni prayoktṛbhiḥ ]

149

लोकस्वभावं सम्प्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम् । सम्भोगं चैव युक्तिं च ततः कार्यं तु नाटकम्

lokasvabhāvaṃ samprekṣya narāṇāṃ ca balābalam | sambhogaṃ caiva yuktiṃ ca tataḥ kāryaṃ tu nāṭakam

150

भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः । ये चापि हि भविष्यन्ति ते यत्नश्रुतबुद्धयः

bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ | ye cāpi hi bhaviṣyanti te yatnaśrutabuddhayaḥ

151

कर्मशिल्पानि शास्त्राणि विचक्षणबलानि च । सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोकः प्रणश्यति

karmaśilpāni śāstrāṇi vicakṣaṇabalāni ca | sarvāṇyetāni naśyanti yadā lokaḥ praṇaśyati

152

तदेवं लोकभाषाणां प्रसमीक्ष्य बलाबलम् । मृदुशब्दं सुखार्थं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

tadevaṃ lokabhāṣāṇāṃ prasamīkṣya balābalam | mṛduśabdaṃ sukhārthaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

153

चैक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये । वेश्या इव न ते भान्ति कमण्डलुधरैर्द्विजैः

caikrīḍitādyaiḥ śabdaistu kāvyabandhā bhavanti ye | veśyā iva na te bhānti kamaṇḍaludharairdvijaiḥ

154

दशरूपविधानं च मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम्

daśarūpavidhānaṃ ca mayā proktaṃ dvijottamāḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vṛttīnāmiha lakṣaṇam

अध्यायः २०

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ विंशोऽध्यायः

समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्याम्यनुपूर्वशः । यथा वस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विकल्पनम्

samutthānaṃ tu vṛttīnāṃ vyākhyāmyanupūrvaśaḥ | yathā vastūdbhavaṃ caiva kāvyānāṃ ca vikalpanam

एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा । शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् संक्षिप्य मायया

ekārṇavaṃ jagat kṛtvā bhagavānacyuto yadā | śete sma nāgaparyaṅke lokān saṃkṣipya māyayā

अथ वीर्यबलोन्मतावसुरौ मधुकैअटभौ । तर्जयामासतुर्देवं तरसा युद्धकाङ्क्षया

atha vīryabalonmatāvasurau madhukaiaṭabhau | tarjayāmāsaturdevaṃ tarasā yuddhakāṅkṣayā

निजबाहू विमृदनन्तौ भूतभावनमक्षयम् । जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम्

nijabāhū vimṛdanantau bhūtabhāvanamakṣayam | jānubhirmuṣṭibhiścaiva yodhayāmāsatuḥ prabhum

बहुभिः परुषैर्वाक्यैरन्योन्यसमभिद्रवम् । नानाधिक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोदधिम्

bahubhiḥ paruṣairvākyairanyonyasamabhidravam | nānādhikṣepavacanaiḥ kampayantāvivodadhim

तयोर्नानाप्रकाराणि वचांसि वदतोस्तदा । श्रुत्वा त्वभिहतमना द्रुहिणो वाक्यमब्रवीत्

tayornānāprakārāṇi vacāṃsi vadatostadā | śrutvā tvabhihatamanā druhiṇo vākyamabravīt

किमिदं भरतीवृत्तिर्वाग्भिरेव प्रवर्तते । उत्तरोत्तरसम्बद्धा नन्विमौ निधनं नयः

kimidaṃ bharatīvṛttirvāgbhireva pravartate | uttarottarasambaddhā nanvimau nidhanaṃ nayaḥ

पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः । कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता

pitāmahavacaḥ śrutvā provāca madhusūdanaḥ | kāryahetormayā brahman bhāratīyaṃ vinirmitā

वदतां वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति । तस्मादेतौ निहन्म्यद्येत्युवाच वचनं हरिः

vadatāṃ vākyabhūyiṣṭhā bhāratīyaṃ bhaviṣyati | tasmādetau nihanmyadyetyuvāca vacanaṃ hariḥ

शुद्धैरविकृतैरङ्गैः साङ्गहारैस्तथा भृशम् । योधयामासतुर्दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ

śuddhairavikṛtairaṅgaiḥ sāṅgahāraistathā bhṛśam | yodhayāmāsaturdaityau yuddhamārgaviśāradau

भूमिसंयोगसंस्थानैः पदन्यासैर्हरेस्तदा । अतिभारोऽभवद् भूमेर्भारती तत्र निर्मिता

bhūmisaṃyogasaṃsthānaiḥ padanyāsairharestadā | atibhāro'bhavad bhūmerbhāratī tatra nirmitā

वल्गितैः शार्ङ्गधनुषस्तीव्रैर्दीप्ततथैरथ । सत्वाधिकैरसम्भ्रान्तैः सात्त्वती तत्र निर्मिता

valgitaiḥ śārṅgadhanuṣastīvrairdīptatathairatha | satvādhikairasambhrāntaiḥ sāttvatī tatra nirmitā

विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमन्वितैः । बबन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता

vicitrairaṅgahāraistu devo līlāsamanvitaiḥ | babandha yacchikhāpāśaṃ kaiśikī tatra nirmitā

संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारी समुत्थितैः । नियुद्धकरणैश्चित्रैरुत्पन्नारभटी ततः

saṃrambhāvegabahulairnānācārī samutthitaiḥ | niyuddhakaraṇaiścitrairutpannārabhaṭī tataḥ

यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिषु संस्थिताम् । तां तदर्थानुगैर्जप्येऐर्द्रुहिणः प्रत्यपूजयत्

yāṃ yāṃ devaḥ samācaṣṭe kriyāṃ vṛttiṣu saṃsthitām | tāṃ tadarthānugairjapyeairdruhiṇaḥ pratyapūjayat

यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभौ । ततोऽब्रवीत् पद्मयोनिर्नारायणमरिन्दमम्

yadā hatau tāvasurau hariṇā madhukaiṭabhau | tato'bravīt padmayonirnārāyaṇamarindamam

अहो विचित्रैर्विषमैः स्फुटैः सललितैरपि । अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम्

aho vicitrairviṣamaiḥ sphuṭaiḥ salalitairapi | aṅgahāraiḥ kṛtaṃ deva tvayā dānavanāśanam

तस्मादयं हि लोकस्य नियुद्धसमयक्रमः । सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसन्ज्ञो भविष्यति

tasmādayaṃ hi lokasya niyuddhasamayakramaḥ | sarvaśastravimokṣeṣu nyāyasanjño bhaviṣyati

न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः । यस्माद्युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्यायाः प्रकीर्तिताः

nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ | yasmādyuddhāni vartante tasmānyāyāḥ prakīrtitāḥ

[चारीषु च समुत्पन्नो नानाचारीसमाश्रयः । न्यायसन्ज्ञः कृतो ह्येष द्रुहिणेन महात्मना

[cārīṣu ca samutpanno nānācārīsamāśrayaḥ | nyāyasanjñaḥ kṛto hyeṣa druhiṇena mahātmanā

ततो वेदेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना । पुनरिष्वस्त्रजाते च नानाचारीसमाकुले

tato vedeṣu nikṣiptā druhiṇena mahātmanā | punariṣvastrajāte ca nānācārīsamākule

पुनर्नाट्यप्रयोगेषु नानाभावसम्न्विताः । वृत्तिसन्ज्ञाः कृता ह्येताः काव्यबन्धसमाश्रयाः]

punarnāṭyaprayogeṣu nānābhāvasamnvitāḥ | vṛttisanjñāḥ kṛtā hyetāḥ kāvyabandhasamāśrayāḥ]

चरितैर्यस्य देवस्य जप्यं यद्यादृशं कृतम् । ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिअः कृता पाठ्यादिसंयुता

caritairyasya devasya japyaṃ yadyādṛśaṃ kṛtam | ṛṣibhistādṛśī vṛttiaḥ kṛtā pāṭhyādisaṃyutā

नाट्यवेदसमुत्पना वागङ्गाभिनयात्मिका । मया काव्यक्रिअयाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया

nāṭyavedasamutpanā vāgaṅgābhinayātmikā | mayā kāvyakriayāhetoḥ prakṣiptā druhiṇājñayā

ऋग्वेदाद्भारती क्षिप्ता यजुर्वेदाच्च सात्त्वती । कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणादपि

ṛgvedādbhāratī kṣiptā yajurvedācca sāttvatī | kaiśikī sāmavedācca śeṣā cātharvaṇādapi

या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता सङ्कृतपाठ्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः

yā vākpradhānā puruṣaprayojyā strīvarjitā saṅkṛtapāṭhyayuktā | svanāmadheyairbharataiḥ prayuktā sā bhāratī nāma bhavettu vṛttiḥ

भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः । प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा

bhedāstasyāstu vijñeyāścatvāro'ṅgatvamāgatāḥ | prarocanāmukhaṃ caiva vīthī prahasanaṃ tathā

जयाभ्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा । सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना

jayābhyudayinī caiva maṅgalyā vijayāvahā | sarvapāpapraśamanī pūrvaraṅge prarocanā

[उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया । सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना]

[upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā | siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sā prarocanā]

नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्तु कुर्वते

naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā | sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yattu kurvate

चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्यारोत्थैर्वीत्थ्यङ्गेरन्यथापि वा । आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि वा

citrairvākyaiḥ svakāryārotthairvītthyaṅgeranyathāpi vā | āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi vā

[लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीत्थ्याः प्रहसनस्य च । आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः]

[lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vītthyāḥ prahasanasya ca | āmukhāṅgānyato vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ]

उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा । प्रवृत्तकावलगिते पञ्चाङ्गान्यामुखस्य तु

uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayastathā | pravṛttakāvalagite pañcāṅgānyāmukhasya tu

उद्धात्यकावलगितलक्षणं कथितं मया । शेषाणां लक्षणं विप्रा व्याख्यास्याम्यानुपूर्वशः

uddhātyakāvalagitalakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā | śeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ viprā vyākhyāsyāmyānupūrvaśaḥ

सुत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा । गृहीतां प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातः स कीर्तितः

sutradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā | gṛhītāṃ praviśetpātraṃ kathoddhātaḥ sa kīrtitaḥ

प्रयोगे तु प्रयोगं तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् । ततश्च प्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः

prayoge tu prayogaṃ tu sūtradhāraḥ prayojayet | tataśca praviśetpātraṃ prayogātiśayo hi saḥ

कालप्रवृत्तिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते । तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तकम्

kālapravṛttimāśritya varṇanā yā prayujyate | tadāśrayācca pātrasya praveśastatpravṛttakam

एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वार्थयुक्तिभिः । [तस्मादङ्गद्वयस्यापि सम्भवो न निवार्यते

eṣāmanyatamaṃ śliṣṭaṃ yojayitvārthayuktibhiḥ | [tasmādaṅgadvayasyāpi sambhavo na nivāryate

पात्रग्रन्थैरसम्बाध प्रकुर्यादामुखं ततः । एवमेतद्बुधैर्ज्ञेयमामुखं विविधाश्रयम्

pātragranthairasambādha prakuryādāmukhaṃ tataḥ | evametadbudhairjñeyamāmukhaṃ vividhāśrayam

लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च । [इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं भारती मयाभिहिता । सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ]

lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vīthyāḥ prahasanasya ca | [ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ bhāratī mayābhihitā | sāttvatyāstu vidhānaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi ]

या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च । हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः

yā sāttvateneha guṇena yuktā nyāyena vṛttena samanvitā ca | harṣotkaṭā saṃhṛtaśokabhāvā sā sāttvatī nāma bhavettu vṛttiḥ

वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु । सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्त्वती वृत्तिः

vāgaṅgābhinayavatī sattvotthānavacanaprakaraṇeṣu | sattvādhikārayuktā vijñeyā sāttvatī vṛttiḥ

वीराद्भुतरौद्ररसा निरस्तशृङ्गारकरुणनिर्वेदा । उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च

vīrādbhutaraudrarasā nirastaśṛṅgārakaruṇanirvedā | uddhatapuruṣaprāyā parasparādharṣaṇakṛtā ca

उत्थापकश्च परिवर्तकश्च सल्लापकश्च सङ्घात्यः । चत्वारोऽस्या भेदा विज्ञेया नाट्यकोविदैअः

utthāpakaśca parivartakaśca sallāpakaśca saṅghātyaḥ | catvāro'syā bhedā vijñeyā nāṭyakovidaiaḥ

अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम् । इति सङ्घर्षसमुत्थस्तज्ज्ञैरुत्थापको ज्ञेयः

ahamapyutthāsyāmi tvaṃ tāvaddarśayātmanaḥ śaktim | iti saṅgharṣasamutthastajjñairutthāpako jñeyaḥ

उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् । अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः

utthānasamārabdhānarthānutsṛjya yo'rthayogavaśāt | anyānarthān bhajate sa cāpi parivartako jñeyaḥ

[निर्दिष्टवस्तुविषयः प्रपञ्चबद्धस्त्रिहास्यसंयुक्तः । सङ्घर्षविशेषकृतस्त्रिविधः परिवर्तको ज्ञेयः]

[nirdiṣṭavastuviṣayaḥ prapañcabaddhastrihāsyasaṃyuktaḥ | saṅgharṣaviśeṣakṛtastrividhaḥ parivartako jñeyaḥ]

साधर्षजो निराधर्षजोऽपि वा रागवचसंयुक्तः । साधिक्षेपालापो ज्ञेयः सल्लापकः सोऽपि

sādharṣajo nirādharṣajo'pi vā rāgavacasaṃyuktaḥ | sādhikṣepālāpo jñeyaḥ sallāpakaḥ so'pi

[धर्माधर्मसमुत्थं यत्र भवेद्रागदोषसंयुक्तम् । साधिक्षेपं च वचो ज्ञेयः संलापको नाम]

[dharmādharmasamutthaṃ yatra bhavedrāgadoṣasaṃyuktam | sādhikṣepaṃ ca vaco jñeyaḥ saṃlāpako nāma]

मन्त्रर्थवाक्यशक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा । सङ्घातभेदजननस्तज्ज्ञैः सङ्घात्यको ज्ञेयः

mantrarthavākyaśaktyā daivavaśādātmadoṣayogādvā | saṅghātabhedajananastajjñaiḥ saṅghātyako jñeyaḥ

[बहुकपटसंश्रयाणां परोपघाताशयप्रयुक्तानाम् । कूटानां सङ्घातो विज्ञेयः कूटसङ्घात्यः ]

[bahukapaṭasaṃśrayāṇāṃ paropaghātāśayaprayuktānām | kūṭānāṃ saṅghāto vijñeyaḥ kūṭasaṅghātyaḥ ]

इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं सात्त्वती मयाभिहिता । कैशिक्यास्त्वथ लक्षणमतःपरं सम्प्रवक्ष्यामि

ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ sāttvatī mayābhihitā | kaiśikyāstvatha lakṣaṇamataḥparaṃ sampravakṣyāmi

या श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता । कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति

yā ślakṣṇanaipathyaviśeṣacitrā strīsaṃyutā yā bahunṛttagītā | kāmopabhogaprabhavopacārā tāṃ kaiśikīṃ vṛttimudāharanti

[बहुवद्यनृत्तगीता शृङ्गाराभिनयचित्रनैपथ्या । माल्यालङ्कारयुक्ता प्रशस्तवेषा च कान्ता च

[bahuvadyanṛttagītā śṛṅgārābhinayacitranaipathyā | mālyālaṅkārayuktā praśastaveṣā ca kāntā ca

चित्रपदवाक्यबन्धैरलङ्कृता हसितरुदितरोषादैः । स्त्रीपुरुषकामयुक्ता विज्ञेया कैशिकीवृत्तिः]

citrapadavākyabandhairalaṅkṛtā hasitaruditaroṣādaiḥ | strīpuruṣakāmayuktā vijñeyā kaiśikīvṛttiḥ]

नर्म च नर्मस्फुञ्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च । कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते समाख्याताः

narma ca narmasphuñjo narmasphoṭo'tha narmagarbhaśca | kaiśikyāścatvāro bhedā hyete samākhyātāḥ

आस्थापितशृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम् । हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात्

āsthāpitaśṛṅgāraṃ viśuddhakaraṇaṃ nivṛttavīrarasam | hāsyapravacanabahulaṃ narma trividhaṃ vijānīyāt

ईर्ष्याक्रोधप्रायं सोपालम्भकरणानुविद्धं च । आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म

īrṣyākrodhaprāyaṃ sopālambhakaraṇānuviddhaṃ ca | ātmopakṣepakṛtaṃ savipralambhaṃ smṛtaṃ narma

नवसङ्गमसम्भोगो रतिसमुदयवेषवाक्यसंयुक्तः । ज्ञेयो नर्मस्फुञ्जो ह्यवसानभयात्मकश्चैव

navasaṅgamasambhogo ratisamudayaveṣavākyasaṃyuktaḥ | jñeyo narmasphuñjo hyavasānabhayātmakaścaiva

विविधानां भवानां लवैर्लवैर्भूषितो बहुविशेषैः । असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः

vividhānāṃ bhavānāṃ lavairlavairbhūṣito bahuviśeṣaiḥ | asamagrākṣiptaraso narmasphoṭastu vijñeyaḥ

विज्ञानरूपशोभा धनादिभिर्नायको गणैर्यत्र । प्रच्छनां व्यवहर्ते कर्यवषान्नर्मगर्भोऽसौ

vijñānarūpaśobhā dhanādibhirnāyako gaṇairyatra | pracchanāṃ vyavaharte karyavaṣānnarmagarbho'sau

[पूर्वस्थितौ विपद्येत नायको यत्र चापरस्तिष्ठेत् । तमपीह नर्मगर्भं विद्यान्नाट्यप्रयोगेषु ]

[pūrvasthitau vipadyeta nāyako yatra cāparastiṣṭhet | tamapīha narmagarbhaṃ vidyānnāṭyaprayogeṣu ]

इत्यष्टार्शविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मयाभिहिता । अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामरभटिं सम्प्रवक्ष्य्यमि

ityaṣṭārśavikalpā vṛttiriyaṃ kaiśikī mayābhihitā | ata ūrdhvamuddhatarasāmarabhaṭiṃ sampravakṣyyami

आरभटप्रायगुणा तथैव बहुकपटवञ्चनोपेता । दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया

ārabhaṭaprāyaguṇā tathaiva bahukapaṭavañcanopetā | dambhānṛtavacanavatī tvārabhaṭī nāma vijñeyā

[आवपाताप्लुलङ्गितानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणी युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति

[āvapātāplulaṅgitāni cchedyāni māyākṛtamindrajālam | citrāṇī yuddhāni ca yatra nityaṃ tāṃ tādṛśīmārabhaṭīṃ vadanti

शाड्गुण्यसमार्ब्धा हठातिसन्धानविद्रवोपेता । लाभालाभार्थकृता विज्ञेया वृत्तिरारभटी

śāḍguṇyasamārbdhā haṭhātisandhānavidravopetā | lābhālābhārthakṛtā vijñeyā vṛttirārabhaṭī

संक्षिप्तकावपतौ वस्तूत्थापनमथापि सम्फेटः । एते ह्यस्या भेदा लक्षणमेषं प्रवक्ष्यामि

saṃkṣiptakāvapatau vastūtthāpanamathāpi sampheṭaḥ | ete hyasyā bhedā lakṣaṇameṣaṃ pravakṣyāmi

अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः । संक्षिप्तवस्तु विषयो ज्ञेयः संक्षिप्तकओ नाम

anvarthaśilpayukto bahupustotthānacitranepathyaḥ | saṃkṣiptavastu viṣayo jñeyaḥ saṃkṣiptakao nāma

भयहर्षसमुत्थानं विद्रवविनिपातसम्भ्रमाचरणम् । क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानीयात्

bhayaharṣasamutthānaṃ vidravavinipātasambhramācaraṇam | kṣiprapraveśanirgamamavapātamimaṃ vijānīyāt

सर्वरससमासकृतं सविद्रव्व्विद्रवाश्रयं व्वपि । नाट्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ञेयम्

sarvarasasamāsakṛtaṃ savidravvvidravāśrayaṃ vvapi | nāṭyaṃ vibhāvyate yattadvastūtthāpanaṃ jñeyam

संरम्भसम्प्रयुक्तो बहुयुद्धकपटनिर्भेदः । शस्त्रप्रहरबहुलः सम्फेटो नाम विज्ञेयः

saṃrambhasamprayukto bahuyuddhakapaṭanirbhedaḥ | śastrapraharabahulaḥ sampheṭo nāma vijñeyaḥ

एवमेता बुधैर्ज्ञेया वृत्तयो नाट्यसंश्रया । रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत

evametā budhairjñeyā vṛttayo nāṭyasaṃśrayā | rasaprayogamāsāṃ ca kīrtyamānaṃ nibodhata

हास्यशृङ्गरबहुला कैशिकी परिचक्षिता । सत्त्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतशमाश्रयाः

hāsyaśṛṅgarabahulā kaiśikī paricakṣitā | sattvatī cāpi vijñeyā vīrādbhutaśamāśrayāḥ

रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः । बीभत्से करुणे चैव भारती सम्प्रकीर्तिता

raudre bhayānake caiva vijñeyārabhaṭī budhaiḥ | bībhatse karuṇe caiva bhāratī samprakīrtitā

[ न ह्येकरसजं कव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः । भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा

[ na hyekarasajaṃ kavyaṃ kiñcidasti prayogataḥ | bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva vā

सर्वेषां समवेतानां यस्य रूपं भवेद्बहु । स मन्तव्यो रस स्थायि शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः]

sarveṣāṃ samavetānāṃ yasya rūpaṃ bhavedbahu | sa mantavyo rasa sthāyi śeṣāḥ sañcāriṇaḥ smṛtāḥ]

वृत्यन्त एशोऽभिनयो मयोक्तो वागङ्गसत्त्वप्रभवो यथावद् । आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं तु भूयः

vṛtyanta eśo'bhinayo mayokto vāgaṅgasattvaprabhavo yathāvad | āhāryamevābhinayaṃ prayoge vakṣyāmi nepathyakṛtaṃ tu bhūyaḥ

अध्यायः २१

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ एकविंशोऽध्यायः

आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । य्स्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहार्याभिनये स्थितः

āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ | ysmāt prayogaḥ sarvo'yamāhāryābhinaye sthitaḥ

नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः । अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः

nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ | aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ

आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता

āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ | tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā

[तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता । नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥]

[tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimicchatā | nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam ||]

चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च । तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च

caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto'laṅkāra eva ca | tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca

पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः । सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः

pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ | sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ

किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः । सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः

kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ | sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ

व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः । वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु सन्ज्ञितः

vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ | veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu sanjñitaḥ

शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः । ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति सन्ज्ञितः

śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ | ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti sanjñitaḥ

अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् । नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः

alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām | nānāvidhaḥ samāyogo'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ

वेष्टिमं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रन्थिमं तथा । प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम्

veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ granthimaṃ tathā | prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam

चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः । आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च

caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ | āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca

आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् । आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः

āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam | āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ

श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा । प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च

śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā | prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca

भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् । नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम्

bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam | nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam

चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् । कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते

cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam | kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate

मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् । वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम्

muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam | vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam

हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् । रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम्

hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam | rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam

केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे । त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम्

keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe | trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam

व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् । तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम्

vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam | talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam

अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः । देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम्

ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ | devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām

शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च । चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम्

śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca | cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam

शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् । कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः

śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam | kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ

ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् । भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा

lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam | bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā

कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका । कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च

karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā | kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca

नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि । कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च

nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi | karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca

तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् । त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम्

tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam | trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam

नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् । दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा

netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam | dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā

रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः । मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः

rāgāntaravikalpo'tha śobhanenādhikojvalaḥ | mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ

सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः । अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः

suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ | aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ

विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् । मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका

vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam | muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā

रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् । द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च

ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam | dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca

तथा शृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् । अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम्

tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam | aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam

नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् । मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम्

nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam | maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam

खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् । कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम्

kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam | kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam

मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् । मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा

mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam | muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā

रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् । एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका

raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam | ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā

द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः । द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा

dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ | dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā

मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् । नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम्

muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām | nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam

सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् । जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम्

saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam | jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam

अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् । तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः

aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam | tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ

अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च । एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि

aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca | etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi

यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा

yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ | āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā

विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः । न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा

viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ | na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā

स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् । विभागतोऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत्

svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam | vibhāgato'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet

यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् । न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु

yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam | na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru

खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते

khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt | gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate

गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः । तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत्

gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ | tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet

रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् । स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते

ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet | svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate

यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् । [वेष्टितं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रथिमं तथ

yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam | [veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ grathimaṃ tatha

लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् । आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसम्भवम्

lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam | ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasambhavam

तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्] । दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः

tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] | divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ

मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः । भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः

mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ | bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ

दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा । विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम्

divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā | vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām

ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते । तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम्

ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate | tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām

दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् । शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम्

divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam | śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam

विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः । यक्षिण्योऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः

vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ | yakṣiṇyo'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ

समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा । दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम्

samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā | divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam

मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः । कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः

muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ | kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ

न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः । मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम्

na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ | muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām

तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् । पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम्

tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam | padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam

वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा । इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम्

vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā | indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam

सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् । वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम्

sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam | vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām

शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः । पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः

śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ | puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ

दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः । एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः

divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ | evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ

अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा । मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः

avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā | mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ

वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत । आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम्

veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata | āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam

गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् । आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु

gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam | ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu

शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् । तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम्

śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram | tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam

आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् । तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम्

ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam | tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam

कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् । [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्]

kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam | [gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam]

देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् । वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम्

deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet | veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam

[आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत्] । अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति

[āgamaṃ cāpi naipathye nāṭyasyaivaṃ prayojayet] | adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati

मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् । तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च

mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet | tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca

वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः । विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह

veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ | vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha

नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः । एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः

nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ | evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ

पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः । तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः

puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ | tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ

ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः । सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च

tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ | sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca

एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि

ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam | saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः । सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः

tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ | sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ

सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः । सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः

sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ | sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ

पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते । नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते

pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate | nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate

रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः । एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे

raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ | ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare

त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः सम्प्रकीर्तिताः । बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः

tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ samprakīrtitāḥ | balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ

दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् । नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके

durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet | nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro'nye tu varṇake

बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः । एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम्

balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ | evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam

ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः । वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम्

tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ | vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam

नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् । स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः

nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam | svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ

आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता । यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम्

ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā | yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam

तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः । वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा

tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ | veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā

परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः

parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ | devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ

प्राणिसन्ज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च येऽपरे । [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च

prāṇisanjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye'pare | [strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca

नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसन्ज्ञया] । शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा

nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisanjñayā] | śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā

नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः । अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः

nānāpraharaṇādyāśca te'prāṇina iti smṛtāḥ | athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ

वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु । वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च

veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu | varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca

कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् । देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा

kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām | devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā

रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः

rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ | somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ

समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा । रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ

samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā | raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau

नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः । दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः

nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ | daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ

100

पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः । भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः

piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ | bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ

101

कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः । जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः

kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ | jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ

102

उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः । भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा

uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ | bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā

103

केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः । नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः

ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ | nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ

104

विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः । पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत

vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ | punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata

105

राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः

rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca | ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ

106

कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः । आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः

kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ | āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ

107

ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः । तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः

ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ | tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ

108

कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः । वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः

kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ | varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ

109

देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् । विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः

deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam | vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ

110

किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः । पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः

kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ | pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ

111

शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये । प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम्

śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye | prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam

112

पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः

pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ | aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ

113

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि । वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi | vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ

114

एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् । श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयोऽनुगम्

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām | śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo'nugam

115

शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च । भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम्

śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca | bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam

116

शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् । मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः

śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām | madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

117

दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः । पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः

divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ | pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ

118

शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये । तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः

śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye | teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ

119

अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् । व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत्

anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām | vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet

120

ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः । तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम्

ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ | tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam

121

एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान्

evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān

122

शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते । तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate | teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

123

देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते । तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा

devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite | tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā

124

धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः

dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā | veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ

125

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ

126

वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् । वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम्

vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām | vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām

127

विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः । शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः

viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ | śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ

128

उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च । व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते

unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca | vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate

129

शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च । योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः

śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca | yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ

130

कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः । मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च

kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ | muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca

131

व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः । चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत्

vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ | cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet

132

परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते । नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ

parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate | nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha

133

कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः । अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः

kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ | antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ

134

काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्तेऽपि यथाविधि । अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ

kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste'pi yathāvidhi | avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha

135

वेषः साङ्ग्रामिकश्चैव शूराणां सम्प्रकीर्तितः । विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः

veṣaḥ sāṅgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ samprakīrtitaḥ | vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ

136

चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च । केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले

citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca | kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale

137

एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः । उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च

evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo'nugaḥ | uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

138

एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये । नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा

evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye | nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā

139

तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम्

tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam | divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam

140

पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः । त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः

pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ | trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ

141

देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् । कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः

devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām | kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ

142

उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः । मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः

uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ | madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ

143

नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः । विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च

narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ | vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca

144

ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः । राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि

granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ | rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi

145

हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् । उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः

haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet | uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ

146

कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे । केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति

kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive | keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti

147

भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया । केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम्

bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā | keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam

148

सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि । योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः

senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi | yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ

149

अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत्

amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām | veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet

150

पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः

piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām | anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ

151

शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च । शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च

śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca | śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca

152

तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः । मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा

tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ | muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā

153

धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः । शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः

dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ | śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ

154

बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् । जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः

bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam | jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ

155

चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा । विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा

ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā | vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā

156

शीषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् । शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम्

śīṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam | śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam

157

भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि । एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत्

bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi | evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet

158

पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसम्भवाम् । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम्

pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasambhavām | strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm

159

सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः । तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः

sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ | teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ

160

इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः सम्प्रतिष्ठिताः । दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते

iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ sampratiṣṭhitāḥ | dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate

161

एवं ज्ञीयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसम्भवा । सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

evaṃ jñīyāṅgaracanā nānāprakṛtisambhavā | sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

162

यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति सन्ज्ञितः । चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः

yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti sanjñitaḥ | catuṣpado'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ

163

उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् । ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः

uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān | grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ

164

ये ते तु यद्धसम्फेटैरुपरोधैस्तथैव च । नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः

ye te tu yaddhasampheṭairuparodhaistathaiva ca | nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ

165

आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः । तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः

āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ | tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ

166

भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ । अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा

bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha | aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā

167

अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामोऽस्य द्विहस्तकः । शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते

aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo'sya dvihastakaḥ | śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate

168

अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः । द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास इष्यते

aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ | dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato'rdhaṃ prāsa iṣyate

169

प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः । विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः

prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ | viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ

170

शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं सम्प्रघण्टिकम् । त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः

śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ sampraghaṇṭikam | triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ

171

जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् । छत्रं चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च

jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam | chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca

172

यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् । यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्सम्प्रकीर्तितम्

yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam | yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsamprakīrtitam

173

यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् । जर्जरे दण्डकाष्ठे च सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam | jarjare daṇḍakāṣṭhe ca sampravakṣyāmi lakṣaṇam

174

माहेन्द्रा वै ध्वजाज़् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा । एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः

māhendrā vai dhvajāj proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā | eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ

175

अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः । वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ | veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

176

श्वेतभूम्यां तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा । सङ्ग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः

śvetabhūmyāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā | saṅgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ

177

प्रमाणमङ्गुलानां तु शतमष्टोत्तर<ं भवेत् । पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च

pramāṇamaṅgulānāṃ tu śatamaṣṭottara<ṃ bhavet | pañcaparvā caturgranthistālamātrastathaiva ca

178

स्थूलग्रन्थिर्न कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान् । न कृमिक्षतपर्वा च न हीनश्चान्यवेणुभिः

sthūlagranthirna kartavyo na śākhī na ca kīṭavān | na kṛmikṣataparvā ca na hīnaścānyaveṇubhiḥ

179

मधुसर्पिस्सर्षपाक्तं माल्यधूपपुरस्कृतम् । उपास्य विधिवद्वेणुं गृह्णियाज्जर्जरं प्रति

madhusarpissarṣapāktaṃ mālyadhūpapuraskṛtam | upāsya vidhivadveṇuṃ gṛhṇiyājjarjaraṃ prati

180

यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेब्द्रे तु ध्वजे स्मृतः । स जर्जरस्य कर्तव्यः पुष्यवेणुसमाश्रयः

yo vidhiryaḥ kramaścaiva māhebdre tu dhvaje smṛtaḥ | sa jarjarasya kartavyaḥ puṣyaveṇusamāśrayaḥ

181

भवेद्यो दीर्घपर्वा तु तनुपत्रस्तथैव च । पर्वाग्रतण्डुलश्चैव पुष्यवेणुः स कीर्तितः

bhavedyo dīrghaparvā tu tanupatrastathaiva ca | parvāgrataṇḍulaścaiva puṣyaveṇuḥ sa kīrtitaḥ

182

विधिरेष मया प्रोक्तो जर्जरस्य प्रमाणतज़्ः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम्

vidhireṣa mayā prokto jarjarasya pramāṇatajḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍakāṣṭhasya lakṣaṇam

183

कपित्थबिल्ववंशेभ्यो दण्डकाष्ठं भवेदथ । वक्रं चैव हि कर्तव्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम्

kapitthabilvavaṃśebhyo daṇḍakāṣṭhaṃ bhavedatha | vakraṃ caiva hi kartavyaṃ tribhāge lakṣaṇānvitam

184

कीटैर्नोपहतं यच्च व्याधिना न च पीडितम् । मन्दशाखं भवेद्यच्च दण्डकाष्ठं तु तद्भवेत्

kīṭairnopahataṃ yacca vyādhinā na ca pīḍitam | mandaśākhaṃ bhavedyacca daṇḍakāṣṭhaṃ tu tadbhavet

185

यस्त्वेभिर्लक्षणैर्हीनं दण्डकाष्ठं सजर्जरम् । कारयेत्स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाद्‍ध्रुवम्

yastvebhirlakṣaṇairhīnaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ sajarjaram | kārayetsa tvapacayaṃ mahāntaṃ prāpnuyāddhruvam

186

अथ शीर्षविभागार्थं घटी कार्या प्रयत्नतः । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वात्रिंशत्यङ्गुलानि वै

atha śīrṣavibhāgārthaṃ ghaṭī kāryā prayatnataḥ | svapramāṇavinirdiṣṭā dvātriṃśatyaṅgulāni vai

187

बिल्वमध्येन कर्तव्या घटी सिरसमाश्रया । स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च समन्विता

bilvamadhyena kartavyā ghaṭī sirasamāśrayā | svinnena bilvakalkena draveṇa ca samanvitā

188

भस्मना वा तुषैर्वापि कारयेत्प्रतिशीर्षकम् । सञ्छाद्य तु ततो वस्त्रैर्बिल्वदुग्धैर्घटाश्रयैः

bhasmanā vā tuṣairvāpi kārayetpratiśīrṣakam | sañchādya tu tato vastrairbilvadugdhairghaṭāśrayaiḥ

189

बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्ध्वा संयोजयेद्घटीम् । न स्थूलां नानतां तन्वीं दीर्घां नैव च कारयेत्

bilvakalkena cīraṃ tu digdhvā saṃyojayedghaṭīm | na sthūlāṃ nānatāṃ tanvīṃ dīrghāṃ naiva ca kārayet

190

तस्यामातपशुष्कायां सुशुष्कायामथापि वा । छेद्यं बुधाः प्रकुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा

tasyāmātapaśuṣkāyāṃ suśuṣkāyāmathāpi vā | chedyaṃ budhāḥ prakurvanti vidhidṛṣṭena karmaṇā

191

सुतीक्ष्णेन तु शस्त्रेण अर्धार्धं प्रविभज्य च । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टं ललाटकृतकोणकम्

sutīkṣṇena tu śastreṇa ardhārdhaṃ pravibhajya ca | svapramāṇavinirdiṣṭaṃ lalāṭakṛtakoṇakam

192

अर्धाङ्गुलं ललाटं तु कार्यं छेद्यं षडङ्गुलम् । अर्धार्धमङ्गुलं छेद्यं कटयोर्द्व्यङ्गुलं भवेत्

ardhāṅgulaṃ lalāṭaṃ tu kāryaṃ chedyaṃ ṣaḍaṅgulam | ardhārdhamaṅgulaṃ chedyaṃ kaṭayordvyaṅgulaṃ bhavet

193

कटान्ते कर्णनालस्य छेद्यं द्व्यधिकमङ्गुलम् । त्र्यङ्गुलं कर्णविवरं तथा स्याच्छेद्यमेव हि

kaṭānte karṇanālasya chedyaṃ dvyadhikamaṅgulam | tryaṅgulaṃ karṇavivaraṃ tathā syācchedyameva hi

194

ततश्चैवावटुः कार्या सुसमा द्वादशाङ्गुला । घट्यां ह्येतत्सदा च्छेद्ये विधानं विहितं मया

tataścaivāvaṭuḥ kāryā susamā dvādaśāṅgulā | ghaṭyāṃ hyetatsadā cchedye vidhānaṃ vihitaṃ mayā

194

तस्योपरिगता कार्या मुकुटा बहुशिल्पजाः । नानारत्नप्रतिच्छन्ना बहुरूपोपशोभिताः

tasyoparigatā kāryā mukuṭā bahuśilpajāḥ | nānāratnapraticchannā bahurūpopaśobhitāḥ

196

तथोपकरणानीह नाट्ययोगकृतानि वै । बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वीत प्रकृतिं प्रति

tathopakaraṇānīha nāṭyayogakṛtāni vai | bahuprakārayuktāni kurvīta prakṛtiṃ prati

197

यत्किञ्चिदस्मिन् लोके तु चराचरसमन्विते । विहितं कर्म शिल्पं वा तत्तूपकरणं स्मृतम्

yatkiñcidasmin loke tu carācarasamanvite | vihitaṃ karma śilpaṃ vā tattūpakaraṇaṃ smṛtam

198

यद्यस्य विषयं प्राप्तं तत्तदेवाभिगच्छति । नास्तन्तः पुरुषाणां हि नाट्योपकरणाश्रये

yadyasya viṣayaṃ prāptaṃ tattadevābhigacchati | nāstantaḥ puruṣāṇāṃ hi nāṭyopakaraṇāśraye

199

यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोगक्रियापि वा । तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा

yadyenotpāditaṃ karma śilpayogakriyāpi vā | tasya tena kṛtā sṛṣṭiḥ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā

200

या काष्ठयन्त्रभूयिष्ठा कृता सृष्टिर्महात्मना । न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात्खेदावहा हि सा

yā kāṣṭhayantrabhūyiṣṭhā kṛtā sṛṣṭirmahātmanā | na sāsmākaṃ nāṭyayoge kasmātkhedāvahā hi sā

201

यद्द्रव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् । तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्यूपकरणं भवेत्

yaddravyaṃ jīvaloke tu nānālakṣaṇalakṣitam | tasyānukṛtisaṃsthānaṃ nāṭyūpakaraṇaṃ bhavet

202

प्रासादगृहयानानि नानाप्रहरणानि च । न शक्यं तानि वै कर्तुं यथोक्तानीह लक्षणैः

prāsādagṛhayānāni nānāpraharaṇāni ca | na śakyaṃ tāni vai kartuṃ yathoktānīha lakṣaṇaiḥ

203

लोकधर्मी भवेत्त्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा । स्वभावो लोकधर्मी तु विभावो नाट्यमेव हि

lokadharmī bhavettvanyā nāṭyadharmī tathāparā | svabhāvo lokadharmī tu vibhāvo nāṭyameva hi

अथ एकविंशोऽध्यायः (cont. 2)

204

आयसं न तु कर्तव्यं न च सारमयं तथा । नाट्योपकरणं तज्ज्ञैर्गुरुखेदकर< भवेत्

āyasaṃ na tu kartavyaṃ na ca sāramayaṃ tathā | nāṭyopakaraṇaṃ tajjñairgurukhedakara< bhavet

205

काष्ठचर्मसु वस्त्र्षु जतुवेणुदलेषु च । नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत्

kāṣṭhacarmasu vastrṣu jatuveṇudaleṣu ca | nāṭyopakaraṇānīha laghukarmāṇi kārayet

206

चर्मवर्मध्वजाः शैलाः प्रासादा देवतागृहाः । हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च

carmavarmadhvajāḥ śailāḥ prāsādā devatāgṛhāḥ | hayavāraṇayānāni vimānāni gṛhāṇi ca

207

पूर्वं वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः । ततः सुरङ्गैरच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत्

pūrvaṃ veṇudalaiḥ kṛtvā kṛtīrbhāvasamāśrayāḥ | tataḥ suraṅgairacchādya vastraiḥ sārūpyamānayet

208

अथवा यदि वस्त्राणामसान्निध्यं भवेदिह । तालीयैर्वा किलिञ्जैर्वा श्लक्ष्णैर्वस्त्रक्रिया भवेत्

athavā yadi vastrāṇāmasānnidhyaṃ bhavediha | tālīyairvā kiliñjairvā ślakṣṇairvastrakriyā bhavet

209

तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः । जन्तुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि नाटके

tathā praharaṇāni syustṛṇaveṇudalādibhiḥ | jantubhāṇḍakriyābhiśca nānārūpāṇi nāṭake

210

प्रतिपादं प्रतिशिरः प्रतिहस्तं प्रतित्वचम् । तृणैः किलिञ्जैर्भाण्डैर्वा सारूप्याणि तु कारयेत्

pratipādaṃ pratiśiraḥ pratihastaṃ pratitvacam | tṛṇaiḥ kiliñjairbhāṇḍairvā sārūpyāṇi tu kārayet

211

यद्यस्य सदृशं रूपं सारूप्यगुणसम्भवम् । मृण्मयं तत्तु कृत्स्नं तु नानारूपं तु कारयेत्

yadyasya sadṛśaṃ rūpaṃ sārūpyaguṇasambhavam | mṛṇmayaṃ tattu kṛtsnaṃ tu nānārūpaṃ tu kārayet

212

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षयाभ्रदलेन च । नागास्ते विविधाः कार्या ह्यतसीशणबिल्वजैः

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayābhradalena ca | nāgāste vividhāḥ kāryā hyatasīśaṇabilvajaiḥ

213

नानाकुसुमजातीश्च फलानि विविधानि च । भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षया वापि कारयेत्

nānākusumajātīśca phalāni vividhāni ca | bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayā vāpi kārayet

214

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैस्ताम्रपत्रैस्तथैव च । सम्यक्‍च नीलीरागेणाप्यभ्रपत्रेण चैव हि

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭaistāmrapatraistathaiva ca | samyakca nīlīrāgeṇāpyabhrapatreṇa caiva hi

215

रञ्जितेनाभ्रपत्रेण मणीश्चैव प्रकारयेत् । उपाश्रयमथाप्येषं शुल्बवङ्गेन कारयेत्

rañjitenābhrapatreṇa maṇīścaiva prakārayet | upāśrayamathāpyeṣaṃ śulbavaṅgena kārayet

216

विविधा मुकुटा दिवा पूर्वं ये गदिता मया । तेऽभ्रपत्रोज्वलाः कार्या मणीव्यालोपशोभिताः

vividhā mukuṭā divā pūrvaṃ ye gaditā mayā | te'bhrapatrojvalāḥ kāryā maṇīvyālopaśobhitāḥ

217

न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषां हि समुदाहृतम् । आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यमूहापोहप्रयोजितम्

na śāstraprabhavaṃ karma teṣāṃ hi samudāhṛtam | ācāryabuddhyā kartavyamūhāpohaprayojitam

218

एष मर्त्यक्रियायोगो भविष्यत्कल्पितो मया । कस्मादल्पबलत्वं हि मनुष्येषु भविष्यति

eṣa martyakriyāyogo bhaviṣyatkalpito mayā | kasmādalpabalatvaṃ hi manuṣyeṣu bhaviṣyati

219

मर्त्यानामपि नो शक्या विभावाः सर्वकाञ्चनाः । नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा

martyānāmapi no śakyā vibhāvāḥ sarvakāñcanāḥ | neṣṭāḥ suvarṇaratnaistu mukuṭā bhūṣaṇāni vā

220

युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा वृष्टिव्यापारकर्मणि । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते

yuddhe niyuddhe nṛtte vā vṛṣṭivyāpārakarmaṇi | gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate

221

स्वेदमूर्छाक्लमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति । प्राणात्ययः कदाचिच्च भवेद्व्यायतचेष्टया

svedamūrchāklamārtasya prayogastu vinaśyati | prāṇātyayaḥ kadācicca bhavedvyāyataceṣṭayā

222

तस्मात्ताम्रमयैः पत्रैरभ्रकै रञ्जितैरपि । भेण्डैरपि मधूच्छिष्टैः कार्याण्याभरणानि तु

tasmāttāmramayaiḥ patrairabhrakai rañjitairapi | bheṇḍairapi madhūcchiṣṭaiḥ kāryāṇyābharaṇāni tu

223

एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन च । नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक् प्रयोजयेत्

evaṃ lokopacāreṇa svabuddhivibhavena ca | nāṭyopakaraṇānīha budhaḥ samyak prayojayet

224

न भेद्यं नैव च च्छेद्यं न प्रहर्तव्यमेव च । रङ्गे प्रहरणैः कार्यं सन्ज्ञामात्रं तु कारयेत्

na bhedyaṃ naiva ca cchedyaṃ na prahartavyameva ca | raṅge praharaṇaiḥ kāryaṃ sanjñāmātraṃ tu kārayet

225

अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामायाकृतेन वा । शस्त्रमोक्षः प्रकर्तव्यो रङ्गमध्ये प्रयोक्तृभिः

athavā yogaśikṣābhirvidyāmāyākṛtena vā | śastramokṣaḥ prakartavyo raṅgamadhye prayoktṛbhiḥ

226

एवं नानाप्रकारैस्तु आयुधाभरणानि च । नोक्तानि यानि च मया लोकाद् ग्राह्याणि तान्यपि

evaṃ nānāprakāraistu āyudhābharaṇāni ca | noktāni yāni ca mayā lokād grāhyāṇi tānyapi

227

आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति

āhāryābhinayo hyeṣa mayā proktaḥ samāsataḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ prati

अध्यायः २२

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ द्वाविंशोऽध्यायः

सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यं सत्त्वे प्रतिष्ठितम्

sāmānyābhinayo nāma jñeyo vāgaṅgasattvajaḥ | tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyaṃ sattve pratiṣṭhitam

सत्त्वातिरिक्तोऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते । समसत्त्वो भवेन्मध्यः सत्वहीनोऽधमः स्मृतः

sattvātirikto'bhinayo jyeṣṭha ityabhidhīyate | samasattvo bhavenmadhyaḥ satvahīno'dhamaḥ smṛtaḥ

अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विज्ञेयं भावसंश्रयम् । यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्रादिभिर्गुणैः

avyaktarūpaṃ sattvaṃ hi vijñeyaṃ bhāvasaṃśrayam | yathāsthānarasopetaṃ romāñcāsrādibhirguṇaiḥ

अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैर्ज्ञेया भावरसाश्रयाः । यौवनेऽभ्यधिकाः स्त्रीणा विकारा वक्त्रगात्रजाः

alaṅkārāstu nāṭyajñairjñeyā bhāvarasāśrayāḥ | yauvane'bhyadhikāḥ strīṇā vikārā vaktragātrajāḥ

आदौ त्रयोऽङ्गजस्तेषां दश स्वाभाविकाः परे । अयत्नजाः पुनः सप्त रसभावोपबृंहिताः

ādau trayo'ṅgajasteṣāṃ daśa svābhāvikāḥ pare | ayatnajāḥ punaḥ sapta rasabhāvopabṛṃhitāḥ

देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः । भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता

dehātmakaṃ bhavetsattvaṃ sattvādbhāvaḥ samutthitaḥ | bhāvātsamutthito hāvo hāvāddhelā samutthitā

हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः । सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः

helā hāvaśca bhāvaśca parasparasamutthitāḥ | sattvabhede bhavantyete śarīre prakṛtisthitāḥ

वागङ्गमुखरागैश्च सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते

vāgaṅgamukharāgaiśca sattvenābhinayena ca | kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate

[भावस्यातिकृतं सत्त्वं व्यतिरिक्तं स्वयोनिषु । नैकावस्थान्तरकृतं भावं तमिह निर्दिशेत्]

[bhāvasyātikṛtaṃ sattvaṃ vyatiriktaṃ svayoniṣu | naikāvasthāntarakṛtaṃ bhāvaṃ tamiha nirdiśet]

तत्राक्षिभ्रूविकाराढ्यः शृङ्गाराकारसूचकः । सग्रीवारेचको ज्ञेयो हावः स्थितसमुत्थितः

tatrākṣibhrūvikārāḍhyaḥ śṛṅgārākārasūcakaḥ | sagrīvārecako jñeyo hāvaḥ sthitasamutthitaḥ

यो वै हावः स एवैषा शृङ्गाररससम्भवा । समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका

yo vai hāvaḥ sa evaiṣā śṛṅgārarasasambhavā | samākhyātā budhairhelā lalitābhinayātmikā

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टिमितं बिब्बोको ललितं तथा

līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilikiñcitam | moṭṭāyitaṃ kuṭṭimitaṃ bibboko lalitaṃ tathā

विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः । पुनरेषां स्वरूपाणि प्रवक्ष्यामि पृथक्पृथक्

vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa strīṇāṃ svabhāvajāḥ | punareṣāṃ svarūpāṇi pravakṣyāmi pṛthakpṛthak

वागङ्गालङ्कारैः शिष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः । इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः

vāgaṅgālaṅkāraiḥ śiṣṭaiḥ prītiprayojitairmadhuraiḥ | iṣṭajanasyānukṛtirlīlā jñeyā prayogajñaiḥ

स्थानासनगमनानां हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात्

sthānāsanagamanānāṃ hastabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva | utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt

माल्याच्छादनभूषण विलेपनानामनादरन्यासः । स्वल्पोऽपि परां शोभां जनयति यस्मात्तु विच्छितिः

mālyācchādanabhūṣaṇa vilepanānāmanādaranyāsaḥ | svalpo'pi parāṃ śobhāṃ janayati yasmāttu vicchitiḥ

विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वानाम् । मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः

vividhānāmarthānāṃ vāgaṅgāhāryasattvānām | madarāgaharṣajanito vyatyāso vibhramo jñeyaḥ

स्मितरुदितहसितभयहर्षगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम्। सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलिकिञ्चितं ज्ञेयम्

smitaruditahasitabhayaharṣagarvaduḥkhaśramābhilāṣāṇām| saṅkarakaraṇaṃ harṣādasakṛt kilikiñcitaṃ jñeyam

इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शने वापि । तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोट्टायितं नाम

iṣṭajanasya kathāyāṃ līlāhelādidarśane vāpi | tadbhāvabhāvanākṛtamuktaṃ moṭṭāyitaṃ nāma

केशस्तनधरादिग्रहणादतिहर्षसम्भ्रमोत्पन्नम् । कुट्टमितं विज्ञेअयं सुखमपि दुःखोपचारेण

keśastanadharādigrahaṇādatiharṣasambhramotpannam | kuṭṭamitaṃ vijñeayaṃ sukhamapi duḥkhopacāreṇa

इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसम्भूतः । स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बोको नाम विज्ञेयः

iṣṭānāṃ bhāvānāṃ prāptāvabhimānagarvasambhūtaḥ | strīṇāmanādarakṛto bibboko nāma vijñeyaḥ

हस्तपादाङ्गविन्यासो भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः । सौकुमार्याद्भवेद्यस्तु ललितं तत्प्रकीर्तितम्

hastapādāṅgavinyāso bhrūnetroṣṭhaprayojitaḥ | saukumāryādbhavedyastu lalitaṃ tatprakīrtitam

[करचरणाङ्गन्यासः सभ्रूनेत्रोष्ठसम्प्रयुक्तस्तु । सुकुमारविधानेन स्त्रीभिउरितीदं स्मृतं ललितम्]

[karacaraṇāṅganyāsaḥ sabhrūnetroṣṭhasamprayuktastu | sukumāravidhānena strībhiuritīdaṃ smṛtaṃ lalitam]

वाक्यानां प्रीतियुक्तानां प्राप्तानां यदभाषणम् । व्याजात्स्वभावतो वापि विहृतं नाम तद्भवेत्

vākyānāṃ prītiyuktānāṃ prāptānāṃ yadabhāṣaṇam | vyājātsvabhāvato vāpi vihṛtaṃ nāma tadbhavet

[प्राप्तानामपि वचसां क्रियते यदभाषणं ह्रिया स्त्रीभिः । व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम्]

[prāptānāmapi vacasāṃ kriyate yadabhāṣaṇaṃ hriyā strībhiḥ | vyājātsvabhāvato vāpyetatsamudāhṛtaṃ vihṛtam]

शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च । धैर्यं प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः

śobhā kāntiśca dīptiśca tathā mādhuryameva ca | dhairyaṃ prāgalbhyamaudāryamityete syurayatnajāḥ

रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितैः । अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तिता

rūpayauvanalāvaṇyairupabhogopabṛṃhitaiḥ | alaṅkaraṇamaṅgānāṃ śobheti parikīrtitā

विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैवापूर्णमन्मथा । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते

vijñeyā ca tathā kāntiḥ śobhaivāpūrṇamanmathā | kāntirevātivistīrṇā dīptirityabhidhīyate

सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललितेषु च । अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति सन्ज्ञितम्

sarvāvasthāviśeṣeṣu dīpteṣu laliteṣu ca | anulbaṇatvaṃ ceṣṭāyā mādhuryamiti sanjñitam

चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना । स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधीयते

cāpalenānupahatā sarvārtheṣvavikatthanā | svābhāvikī cittavṛttirdhairyamityabhidhīyate

प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम् । औदार्यं प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः

prayoganissādhvasatā prāgalbhyaṃ samudāhṛtam | audāryaṃ praśrayaḥ proktaḥ sarvāvasthānugo budhaiḥ

सुकुमारे भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मिके । विलासललिते हित्वा दीप्तेऽप्येते भवन्ति हि

sukumāre bhavantyete prayoge lalitātmike | vilāsalalite hitvā dīpte'pyete bhavanti hi

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि सत्त्वभेदास्तु पौरुषाः

śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca | lalitaudāryatejāṃsi sattvabhedāstu pauruṣāḥ

दाक्ष्यं शौर्यमथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम् । उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यतः शोभेति सा स्मृता

dākṣyaṃ śauryamathotsāho nīcārtheṣu jugupsanam | uttamaiśca guṇaiḥ spardhā yataḥ śobheti sā smṛtā

धीरसञ्चारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाञ्चिता । स्मितपूर्वमथालापो विलास इति कीर्तितः

dhīrasañcāriṇī dṛṣṭirgatirgovṛṣabhāñcitā | smitapūrvamathālāpo vilāsa iti kīrtitaḥ

अभ्यासत्करणानां तु श्लिष्टत्वं यत्र जायते । महत्स्वपि विकारेषु तन्माधुर्यमिति स्मृतम्

abhyāsatkaraṇānāṃ tu śliṣṭatvaṃ yatra jāyate | mahatsvapi vikāreṣu tanmādhuryamiti smṛtam

धर्र्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात् । व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिसन्ज्ञितम्

dharrmārthakāmasaṃyuktācchubhāśubhasamutthitāt | vyavasāyādacalanaṃ sthairyamityabhisanjñitam

यस्य प्रभावादाकारा हर्षक्रोधभयादिषु । भावेषु नोपलक्ष्यन्ते तद्गाम्भीर्यमिति स्मृतम्

yasya prabhāvādākārā harṣakrodhabhayādiṣu | bhāveṣu nopalakṣyante tadgāmbhīryamiti smṛtam

अबुद्धिपूर्वकं यत्तु निर्विकारस्वभाजम् । शृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम्

abuddhipūrvakaṃ yattu nirvikārasvabhājam | śṛṅgārākāraceṣṭatvaṃ lalitaṃ tadudāhṛtam

दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम् । स्वजने च परे वापि तदौदार्यं प्रकीर्तितम्

dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam | svajane ca pare vāpi tadaudāryaṃ prakīrtitam

अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणत्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम्

adhikṣepāvamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat | prāṇatyaye'pyasahanaṃ tattejaḥ samudāhṛtam

सत्त्वजोऽभिनयोः पूर्वं मया प्रोक्तओ द्विजोत्तमाः । शारीरं चाप्याभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

sattvajo'bhinayoḥ pūrvaṃ mayā proktao dvijottamāḥ | śārīraṃ cāpyābhinayaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्कुरस्तथा । शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्त्यङ्कुर एव च

ṣaḍātmakastu śārīro vākyaṃ sūcāṅkurastathā | śākhā nāṭyāyitaṃ caiva nivṛttyaṅkura eva ca

नानारसार्थयुक्तैर्वृत्तनिबन्धैः कृतः सचूर्णपदैः । प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्ज्ञेयः

nānārasārthayuktairvṛttanibandhaiḥ kṛtaḥ sacūrṇapadaiḥ | prākṛtasaṃskṛtapāṭho vākyābhinayo budhairjñeyaḥ

वाक्यर्थो वाक्यं वा सत्त्वाङ्गैः सूच्यते यदा पूर्वम् । पश्चाद्वाक्याभिनयः सूचेत्यभिसन्ज्ञिता सा तु

vākyartho vākyaṃ vā sattvāṅgaiḥ sūcyate yadā pūrvam | paścādvākyābhinayaḥ sūcetyabhisanjñitā sā tu

हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः । सूचैवोत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कुराभिनयः

hṛdayastho nirvacanairaṅgābhinayaḥ kṛto nipuṇasādhyaḥ | sūcaivotpattikṛto vijñeyastvaṅkurābhinayaḥ

यत्तु शिरोमुखजङ्घोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते । शाखादर्शनमार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः

yattu śiromukhajaṅghorupāṇipādairyathākramaṃ kriyate | śākhādarśanamārgaḥ śākhābhinayaḥ sa vijñeyaḥ

नाट्यायितमुपचारैर्यः क्रियतेऽभिनयसूचया नाट्ये । कालप्रकर्षहेतोः प्रवेशकैः सङ्गमो यावत्

nāṭyāyitamupacārairyaḥ kriyate'bhinayasūcayā nāṭye | kālaprakarṣahetoḥ praveśakaiḥ saṅgamo yāvat

स्थाने ध्रुवास्वभिनयो यः क्रियते हर्षशोकरोषाद्यैः । भावरससम्प्रयुक्तैर्ज्ञेयं नाट्यायितं तदपि

sthāne dhruvāsvabhinayo yaḥ kriyate harṣaśokaroṣādyaiḥ | bhāvarasasamprayuktairjñeyaṃ nāṭyāyitaṃ tadapi

यत्रान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः । तत्सम्बन्धार्थकथं भवेन्निवृत्त्यङ्कुरः सोऽथ

yatrānyoktaṃ vākyaṃ sūcābhinayena yojayedanyaḥ | tatsambandhārthakathaṃ bhavennivṛttyaṅkuraḥ so'tha

एतेषां तु भवेन्मार्गो यथाभावरसान्वितः । काव्यवस्तुषु निर्दिष्टो द्वादशाभिनयात्मकः

eteṣāṃ tu bhavenmārgo yathābhāvarasānvitaḥ | kāvyavastuṣu nirdiṣṭo dvādaśābhinayātmakaḥ

आलापश्च प्रलापश्च विलापः स्यात्तथैव च । अनुलापोऽथ संलापस्त्वपलापस्तथैव च

ālāpaśca pralāpaśca vilāpaḥ syāttathaiva ca | anulāpo'tha saṃlāpastvapalāpastathaiva ca

सन्देशाश्चातिदेशश्च निर्देशः स्यात्तथापरः । उपदेशोऽपदेशश्च व्यपदेशश्च कीर्तितः

sandeśāścātideśaśca nirdeśaḥ syāttathāparaḥ | upadeśo'padeśaśca vyapadeśaśca kīrtitaḥ

आभाषणं तु यद्वाक्यमालापो नाम स स्मृतः । अनर्थकं वचो यत्तु प्रलापः स तु कीर्तितः

ābhāṣaṇaṃ tu yadvākyamālāpo nāma sa smṛtaḥ | anarthakaṃ vaco yattu pralāpaḥ sa tu kīrtitaḥ

करुणप्रभवो यस्तु विलापः स तु कीर्तितः । बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति स्मृतः

karuṇaprabhavo yastu vilāpaḥ sa tu kīrtitaḥ | bahuśo'bhihitaṃ vākyamanulāpa iti smṛtaḥ

उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति कीर्तितः । पूर्वोक्तस्यान्यथावादो ह्यपलाप इति स्मृतः

uktipratyuktisaṃyuktaḥ saṃlāpa iti kīrtitaḥ | pūrvoktasyānyathāvādo hyapalāpa iti smṛtaḥ

तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश उच्यते । यत्त्वयोक्तं मयोक्तं तत्सोऽतिदेश इति स्मृतः

tadidaṃ vacanaṃ brūhītyeṣa sandeśa ucyate | yattvayoktaṃ mayoktaṃ tatso'tideśa iti smṛtaḥ

स एषोऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति कीर्तितः । व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इहोच्यते

sa eṣo'haṃ bravīmīti nirdeśa iti kīrtitaḥ | vyājāntareṇa kathanaṃ vyapadeśa ihocyate

इदं कुरु गृहाणेति ह्युपदेशः प्रकीर्तितः । अन्यार्थकथनं यत् स्यात् सोऽपदेशः प्रकीर्तितः

idaṃ kuru gṛhāṇeti hyupadeśaḥ prakīrtitaḥ | anyārthakathanaṃ yat syāt so'padeśaḥ prakīrtitaḥ

एते मार्गास्तु विज्ञेयाः सर्वाभिनययोजकाः । सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्

ete mārgāstu vijñeyāḥ sarvābhinayayojakāḥ | saptaprakārameteṣāṃ punarvakṣyāmi lakṣaṇam

प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः । आत्मस्थश्च परस्थश्च प्रकाराः सप्त एव तु

pratyakṣaśca parokṣaśca tathā kālakṛtāstrayaḥ | ātmasthaśca parasthaśca prakārāḥ sapta eva tu

एषा ब्रवीमि नाहं भो वदामीति च यद्वचः । प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च वर्तमानश्च तद्भवेत्

eṣā bravīmi nāhaṃ bho vadāmīti ca yadvacaḥ | pratyakṣaśca parokṣaśca vartamānaśca tadbhavet

अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव । आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः

ahaṃ karomi gacchāmi vadāmi vacanaṃ tava | ātmastho vartamānaśca pratyakṣaścaiva sa smṛtaḥ

करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामीति यद्वचः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च

kariṣyāmi gamiṣyāmi vadiṣyāmīti yadvacaḥ | ātmasthaśca parokṣaśca bhaviṣyatkāla eva ca

हता जिता च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्गणाः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च वृत्तकालश्च स स्मृतः

hatā jitā ca bhagnāśca mayā sarve dviṣadgaṇāḥ | ātmasthaśca parokṣaśca vṛttakālaśca sa smṛtaḥ

[त्वया हत जिताश्चेति यो वदेन्नाट्यकर्मणि । परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तथैव च

[tvayā hata jitāśceti yo vadennāṭyakarmaṇi | parokṣaśca parasthaśca vṛttakālastathaiva ca

एष ब्रवीमि कुरुते गच्छतीत्यादि यद्वचः । परस्थो वर्तमानश्च (प्रत्यक्षश्च) भवेत्तथा

eṣa bravīmi kurute gacchatītyādi yadvacaḥ | parastho vartamānaśca (pratyakṣaśca) bhavettathā

स गच्छति करोतीति वचनं यदुताहृतम् । परस्थं वर्तमानं च परोक्षं चैव तद्भवेत्

sa gacchati karotīti vacanaṃ yadutāhṛtam | parasthaṃ vartamānaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet

करिष्यन्ति गमिष्यन्ति वदिष्यन्तीति यद्वचः । परस्थमेष्यत्कालं च परोक्षं चैव तद्भवेत्]

kariṣyanti gamiṣyanti vadiṣyantīti yadvacaḥ | parasthameṣyatkālaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet]

हस्तमन्तरतः कृत्वा यद्वदेन्नाट्यकर्मणि । आत्मस्थं हृदयस्थं च परोक्षं चैव तन्मतम्

hastamantarataḥ kṛtvā yadvadennāṭyakarmaṇi | ātmasthaṃ hṛdayasthaṃ ca parokṣaṃ caiva tanmatam

परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् । सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधा

pareṣāmātmanaścaiva kālasya ca viśeṣaṇāt | saptaprakārasyāsyaiva bhedā jñeyā anekadhā

एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः । एतेष्विह विनिष्पन्नो विविधोऽभिनयो भवेत्

ete prayogā vijñeyā mārgābhinayayojitāḥ | eteṣviha viniṣpanno vividho'bhinayo bhavet

शिरो हस्तकटीवक्षोजङ्घोरुकरणेषु तु । समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः

śiro hastakaṭīvakṣojaṅghorukaraṇeṣu tu | samaḥ karmavibhāgo yaḥ sāmānyābhinayastu saḥ

ललितैर्हस्तसञ्चारस्तथा मृद्वङ्गचेष्टितैः । अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः

lalitairhastasañcārastathā mṛdvaṅgaceṣṭitaiḥ | abhineyastu nāṭyajñai rasabhāvasamanvitaiḥ

अनुद्धतमसम्भ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियतात्मकम्

anuddhatamasambhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam | layatālakalāpātapramāṇaniyatātmakam

सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत्

suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam | yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ jñeyamābhyantaraṃ tu tat

एतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम् । अनिबद्धगीतवाद्यं नाट्यं बाह्यमिति स्मृतम्

etadeva viparyastaṃ svacchandagaticeṣṭitam | anibaddhagītavādyaṃ nāṭyaṃ bāhyamiti smṛtam

लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्धि तदाभ्यन्तरमिष्यते । शास्त्रबाह्यं भवेद्यत्तु तद्बाह्यमिति भण्यते

lakṣaṇābhyantaratvāddhi tadābhyantaramiṣyate | śāstrabāhyaṃ bhavedyattu tadbāhyamiti bhaṇyate

अनेन लक्ष्यते यस्मात् प्रयोगः कर्म चैव हि । तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्येऽस्मिन् सम्प्रयोजितम्

anena lakṣyate yasmāt prayogaḥ karma caiva hi | tasmāllakṣaṇametaddhi nāṭye'smin samprayojitam

अनाचार्योषिता ये च ये च शास्त्रबहिष्कृताः । बाह्यं प्रयुञ्जते ते तु अज्ञात्वाचार्यकीं क्रियाम्

anācāryoṣitā ye ca ye ca śāstrabahiṣkṛtāḥ | bāhyaṃ prayuñjate te tu ajñātvācāryakīṃ kriyām

शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं तथैव च । इन्द्रियानीइन्द्रियार्थांश्च भावैरभिनयेद्बुधः

śabdaṃ sparśaṃ ca rūpaṃ ca rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca | indriyānīindriyārthāṃśca bhāvairabhinayedbudhaḥ

कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्श्वनतं तथा । तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत्

kṛtvā sācīkṛtāṃ dṛṣṭiṃ śiraḥ pārśvanataṃ tathā | tarjanī karṇadeśe ca budhaḥ śabdaṃ vinirdiśet

किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च । तथांऽसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत्

kiñcidākuñcite netre kṛtvā bhrūkṣepameva ca | tathāṃ'sagaṇḍayoḥ sparśāt sparśamevaṃ vinirdiśet

कृत्वा पताकौ मूर्धस्थौ किञ्चित्प्रचलिताननः । निर्वर्णयन्त्या दृष्ट्या च रूपं त्वभिनयेद् बुधः

kṛtvā patākau mūrdhasthau kiñcitpracalitānanaḥ | nirvarṇayantyā dṛṣṭyā ca rūpaṃ tvabhinayed budhaḥ

किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम् । एकोच्छ्वासेन चेष्टौ तु रसगन्धौ विनिर्दिशेत्

kiñcidākuñcite netre kṛtvotphullāṃ ca nāsikām | ekocchvāsena ceṣṭau tu rasagandhau vinirdiśet

पञ्चानामिन्द्रियार्थानां भावा ह्येतेऽनुभाविनः । श्रोत्रत्वङ्नेत्रजिह्वानां घ्राणस्य च तथैव हि

pañcānāmindriyārthānāṃ bhāvā hyete'nubhāvinaḥ | śrotratvaṅnetrajihvānāṃ ghrāṇasya ca tathaiva hi

इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति ह्यनुभाविनः । न वेत्ति ह्यमनाः किञ्चिद्विषयं पञ्चधागतम्

indriyārthāḥ samanaso bhavanti hyanubhāvinaḥ | na vetti hyamanāḥ kiñcidviṣayaṃ pañcadhāgatam

मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयोऽभिनये बुधैः । इष्टस्तथा ह्यनिष्टश्च मध्यस्थश्च तथैव हि

manasastrividho bhāvo vijñeyo'bhinaye budhaiḥ | iṣṭastathā hyaniṣṭaśca madhyasthaśca tathaiva hi

प्रह्लादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च । वदनस्य विकासेन कुर्यादिष्टनिदर्शनम्

prahlādanena gātrasya tathā pulakitena ca | vadanasya vikāsena kuryādiṣṭanidarśanam

इष्टे शब्दे तथा रूपे स्पर्शे गन्धे तथा रसे । इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तैः सौमुख्यं सम्प्रदर्शयेत्

iṣṭe śabde tathā rūpe sparśe gandhe tathā rase | indriyairmanasā prāptaiḥ saumukhyaṃ sampradarśayet

परावृत्तेन शिरसा नेत्रनासाविकर्षणैः । चक्षुषश्चाप्रदानेन ह्यनिष्टमभिनिर्दिशेत्

parāvṛttena śirasā netranāsāvikarṣaṇaiḥ | cakṣuṣaścāpradānena hyaniṣṭamabhinirdiśet

नातिहृष्टेन मनसा न चात्यर्थजुगुप्सया । मध्यस्थनैव भावेन मध्यस्थमभिनिर्दिशेत्

nātihṛṣṭena manasā na cātyarthajugupsayā | madhyasthanaiva bhāvena madhyasthamabhinirdiśet

तेनेदं तस्य वापीदं स एवं प्रकरोति वा । परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः

tenedaṃ tasya vāpīdaṃ sa evaṃ prakaroti vā | parokṣābhinayo yastu madhyastha iti sa smṛtaḥ

आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादात्मस्थ इति स स्मृतः । परार्थवर्णना यत्र परस्थः स तु सन्ज्ञितः

ātmānubhāvī yo'rthaḥ syādātmastha iti sa smṛtaḥ | parārthavarṇanā yatra parasthaḥ sa tu sanjñitaḥ

प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते । स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा परिकल्पितः

prāyeṇa sarvabhāvānāṃ kāmānniṣpattiriṣyate | sa cecchāguṇasampanno bahudhā parikalpitaḥ

धर्मकामोऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथैव च । स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु काम इति स्मृतः

dharmakāmo'rthakāmaśca mokṣakāmastathaiva ca | strīpuṃsayostu yogo yaḥ sa tu kāma iti smṛtaḥ

सर्वस्यैव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः । भूयिष्ठं दृष्यते कामः स सुखं व्यसनेष्वपि

sarvasyaiva hi lokasya sukhaduḥkhanibarhaṇaḥ | bhūyiṣṭhaṃ dṛṣyate kāmaḥ sa sukhaṃ vyasaneṣvapi

यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसम्भोगकारकः । स शृङ्गार इति ज्ञेय उपचारकृतः शुभः

yaḥ strīpuruṣasaṃyogo ratisambhogakārakaḥ | sa śṛṅgāra iti jñeya upacārakṛtaḥ śubhaḥ

भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुखमिच्छति सर्वदा । सुखस्य हि स्त्रियो मूलं नाना शीलाश्चा ताः पुनः

bhūyiṣṭhameva loko'yaṃ sukhamicchati sarvadā | sukhasya hi striyo mūlaṃ nānā śīlāścā tāḥ punaḥ

100

देवदानवगन्धर्वरक्षोनागपतत्रिणाम् । पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम्

devadānavagandharvarakṣonāgapatatriṇām | piśācayakṣavyālānāṃ naravānarahastinām

101

मृगमीनोष्ट्रमकरखरसूकरवाजिनाम् । महीषाजगवादीनां तुल्यशीलाः स्त्रियः स्मृताः

mṛgamīnoṣṭramakarakharasūkaravājinām | mahīṣājagavādīnāṃ tulyaśīlāḥ striyaḥ smṛtāḥ

102

स्निग्धैरङ्गैरुपाङ्गैश्च स्थिरा मन्दनिमेषिणि । अरोगा दीप्त्युपेता च दानसत्त्वार्जवान्विता

snigdhairaṅgairupāṅgaiśca sthirā mandanimeṣiṇi | arogā dīptyupetā ca dānasattvārjavānvitā

103

अल्पस्वेदा समरता स्वल्पभुक् सुरतप्रिया । गन्धपुष्परता हृद्या देवशीलाङ्गना स्मृता

alpasvedā samaratā svalpabhuk suratapriyā | gandhapuṣparatā hṛdyā devaśīlāṅganā smṛtā

104

अधर्मशाठ्याभिरता स्थिरक्रोधातिनिष्ठुरा । मद्यमांसप्रिअया नित्यं कोपना चातिमानिनी

adharmaśāṭhyābhiratā sthirakrodhātiniṣṭhurā | madyamāṃsapriayā nityaṃ kopanā cātimāninī

105

चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया । ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं शीलमाश्रिता ,,

capalā cātilubdhā ca paruṣā kalahapriyā | īrṣyāśīlā calasnehā cāsuraṃ śīlamāśritā ,,

106

क्रीडापरा चारुनेत्रा नखदन्तैः सुपुष्पितैः । स्वऽङ्गी च स्थिरभाषी च मन्दापत्या रतिप्रिया

krīḍāparā cārunetrā nakhadantaiḥ supuṣpitaiḥ | sva'ṅgī ca sthirabhāṣī ca mandāpatyā ratipriyā

107

गीते वाद्ये च नृत्ते च रता हृष्टा मृजावती । गन्धर्वसत्त्वा विज्ञेया स्निग्धत्वक्केशलोचना

gīte vādye ca nṛtte ca ratā hṛṣṭā mṛjāvatī | gandharvasattvā vijñeyā snigdhatvakkeśalocanā

108

बृहद्व्यायतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना । खररोमा दिवास्वप्ननिरतात्युच्चभाषिणी

bṛhadvyāyatasarvāṅgī raktavistīrṇalocanā | khararomā divāsvapnaniratātyuccabhāṣiṇī

109

नखदन्तक्षतकरी क्रोधेर्ष्याकलहप्रिया । निशाविहारशीला च राक्षसं शीलमाश्रिता

nakhadantakṣatakarī krodherṣyākalahapriyā | niśāvihāraśīlā ca rākṣasaṃ śīlamāśritā

110

तीक्ष्णनासाग्रदशना सुतनुस्ताम्रलोचना । नीलोत्पलसवर्णा च स्वप्नशीलाऽतिकोपना

tīkṣṇanāsāgradaśanā sutanustāmralocanā | nīlotpalasavarṇā ca svapnaśīlā'tikopanā

111

तिर्यग्गतिश्चलारम्भा बहुश्वासातिमानिनी । गन्धमाल्यासवरतानागसत्त्वाऽङ्गना स्मृता

tiryaggatiścalārambhā bahuśvāsātimāninī | gandhamālyāsavaratānāgasattvā'ṅganā smṛtā

112

अत्यन्तव्यावृतास्या च तीक्ष्णशीला सरित्प्रिया । सुरासवक्षीररता बह्वपत्या फलप्रिया

atyantavyāvṛtāsyā ca tīkṣṇaśīlā saritpriyā | surāsavakṣīraratā bahvapatyā phalapriyā

113

नित्यं श्वसनशीलाच तथोद्यानवनप्रिया । चपला बहुवाक्छीघ्रा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता

nityaṃ śvasanaśīlāca tathodyānavanapriyā | capalā bahuvākchīghrā śākunaṃ sattvamāśritā

114

ऊनाधिकाङ्गुलिकरा रात्रौ निष्कुटचारिणि । बालोद्वेजनशीला च पिशुना क्लिष्टभाषिणि

ūnādhikāṅgulikarā rātrau niṣkuṭacāriṇi | bālodvejanaśīlā ca piśunā kliṣṭabhāṣiṇi

115

सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङ्गी महास्वना । पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांसबलिप्रिया

surate kutsitācārā romaśāṅgī mahāsvanā | piśācasattvā vijñeyā madyamāṃsabalipriyā

117

स्वप्नप्रस्वेदनाङ्गी च स्थिरशय्यासनप्रिया । मेधाविनी बुद्धिमती मद्यगन्धामिषप्रिया ,, ११६,, चिरदृष्टेषु हर्षं च कृतज्ञत्वादुपैति सा । अदीर्घशायिनी चैव यक्षशीलाऽङ्गना स्मृता

svapnaprasvedanāṅgī ca sthiraśayyāsanapriyā | medhāvinī buddhimatī madyagandhāmiṣapriyā ,, 116,, ciradṛṣṭeṣu harṣaṃ ca kṛtajñatvādupaiti sā | adīrghaśāyinī caiva yakṣaśīlā'ṅganā smṛtā

118

तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरस्वरा । शठानृतोद्धतकथा व्यालसत्त्वा च पिङ्गदृक्

tulyamānāvamānā yā paruṣatvak kharasvarā | śaṭhānṛtoddhatakathā vyālasattvā ca piṅgadṛk

120

विभक्ताङ्गी कृतज्ञा च गुरुदेवद्विजप्रिया । धर्मकामार्थनिरता ह्यहङ्कारविवर्जिता । सुहृत्प्रिया सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता

vibhaktāṅgī kṛtajñā ca gurudevadvijapriyā | dharmakāmārthaniratā hyahaṅkāravivarjitā | suhṛtpriyā suśīlā ca mānuṣaṃ sattvamāśritā

121

संहताल्पतनुर्हृष्टा पिङ्गरोमा छलप्रिया । प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षारामवनप्रिया

saṃhatālpatanurhṛṣṭā piṅgaromā chalapriyā | pragalbhā capalā tīkṣṇā vṛkṣārāmavanapriyā

122

स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहुमन्यते । प्रसह्यरतिशीला च वानरं सत्त्वमाश्रिता

svalpamapyupakāraṃ tu nityaṃ yā bahumanyate | prasahyaratiśīlā ca vānaraṃ sattvamāśritā

123

महाहनुललाटा च शरीरोपचयान्विता । पिङ्गाक्षी रोमशाङ्गी च गन्धमाल्यासवप्रिया

mahāhanulalāṭā ca śarīropacayānvitā | piṅgākṣī romaśāṅgī ca gandhamālyāsavapriyā

124

कोपना स्थिरचित्ता च जलोद्यानवनप्रिया । मधुराभिरता चैव हस्तिसत्त्वा प्रकीर्तिता

kopanā sthiracittā ca jalodyānavanapriyā | madhurābhiratā caiva hastisattvā prakīrtitā

125

स्वल्पोदरी भग्ननासा तनुजङ्घा वनप्रिया । चलवीस्तीर्णनयना चपला शीघ्रगामिनी

svalpodarī bhagnanāsā tanujaṅghā vanapriyā | calavīstīrṇanayanā capalā śīghragāminī

126

दिवात्रासपरा नित्यं गीतवाद्यरतिप्रिया । निवासस्थिरचित्ता च मृगसत्त्वा प्रकीर्तिता

divātrāsaparā nityaṃ gītavādyaratipriyā | nivāsasthiracittā ca mṛgasattvā prakīrtitā

127

दीर्घपीनोन्नतोरस्का चला नातिनिमेषिणी । बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्त्वा जलप्रिया

dīrghapīnonnatoraskā calā nātinimeṣiṇī | bahubhṛtyā bahusutā matsyasattvā jalapriyā

128

लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किञ्चिद्विकटगामिनी । कृशोदरी पुष्पफललवणाम्लकटुप्रिया

lamboṣṭhī svedabahulā kiñcidvikaṭagāminī | kṛśodarī puṣpaphalalavaṇāmlakaṭupriyā

129

उद्बन्धकटिपार्श्वा च खरनिष्ठुरभाषिणी । अत्युन्नतकटीग्रीवा उष्ट्रसत्त्वाऽटवीप्रिया

udbandhakaṭipārśvā ca kharaniṣṭhurabhāṣiṇī | atyunnatakaṭīgrīvā uṣṭrasattvā'ṭavīpriyā

130

स्थूलशीर्षाञ्चितग्रीवा दारितास्या महस्वना । ज्ञेया मकरसत्त्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्युता

sthūlaśīrṣāñcitagrīvā dāritāsyā mahasvanā | jñeyā makarasattvā ca krūrā matsyaguṇairyutā

131

स्थूलजिह्वोष्ठदशना रूक्षत्वक्कटुभाषिणी । रतियुद्धकरी धृष्टा नखदन्तक्षतप्रिया

sthūlajihvoṣṭhadaśanā rūkṣatvakkaṭubhāṣiṇī | ratiyuddhakarī dhṛṣṭā nakhadantakṣatapriyā

132

सपत्नीद्वेषिणी दक्षा चपला शीघ्रगामिनी । सरोगा बह्वपत्या च खरसत्त्वा प्रकीर्तिता

sapatnīdveṣiṇī dakṣā capalā śīghragāminī | sarogā bahvapatyā ca kharasattvā prakīrtitā

133

दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाली बलान्विता । सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया

dīrghapṛṣṭhodaramukhī romaśālī balānvitā | susaṃkṣiptalalāṭā ca kandamūlaphalapriyā

134

कृष्णा दंष्टोत्कटमुखी ह्रस्वोदरशिरोरुहा । हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सत्त्वमाश्रिता

kṛṣṇā daṃṣṭotkaṭamukhī hrasvodaraśiroruhā | hīnācārā bahvapatyā saukaraṃ sattvamāśritā

135

स्थिरा विभक्तपार्श्वोरुकटीपृष्ठशिरोधरा । सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा

sthirā vibhaktapārśvorukaṭīpṛṣṭhaśirodharā | subhagā dānaśīlā ca ṛjusthūlaśiroruhā

136

कृशा चञ्चलचित्ता च स्निग्धवाक्छीघ्रगामिनी । कामक्रोधपरा चैव हयसत्त्वाङ्गना स्मृता

kṛśā cañcalacittā ca snigdhavākchīghragāminī | kāmakrodhaparā caiva hayasattvāṅganā smṛtā

137

स्थूलपृष्ठाक्षिदशना तनुपार्श्वोदरा स्थिरा । हरिरोमाञ्चिता रौद्री लोकद्विष्टा रतिप्रिया

sthūlapṛṣṭhākṣidaśanā tanupārśvodarā sthirā | hariromāñcitā raudrī lokadviṣṭā ratipriyā

138

किञ्चिदुन्नतवक्त्रा च जलक्रीडावनप्रिया । बृहल्ललाटा सुश्रोणी माहिषं सत्त्वमाश्रिता

kiñcidunnatavaktrā ca jalakrīḍāvanapriyā | bṛhallalāṭā suśroṇī māhiṣaṃ sattvamāśritā

139

कृशा तनुभुजोरस्का निष्टब्धस्थिरलोचना । संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोमसमाचिता

kṛśā tanubhujoraskā niṣṭabdhasthiralocanā | saṃkṣiptapāṇipādā ca sūkṣmaromasamācitā

140

भयशीला जलोद्विग्ना बह्वपत्या वनप्रिया । चञ्चला शीघ्रगमना ह्यजसत्त्वाऽङ्गना स्मृता

bhayaśīlā jalodvignā bahvapatyā vanapriyā | cañcalā śīghragamanā hyajasattvā'ṅganā smṛtā

141

उद्बन्धगात्रनयना विजृम्भणपरायणा । दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषिता

udbandhagātranayanā vijṛmbhaṇaparāyaṇā | dīrghālpavadanā svalpapāṇipādavibhūṣitā

142

उच्चःस्वना स्वल्पनिद्रा क्रोधना सुकृतप्रिया । हीनाचारा कृतज्ञा च श्वशीला परिकीर्तिता

uccaḥsvanā svalpanidrā krodhanā sukṛtapriyā | hīnācārā kṛtajñā ca śvaśīlā parikīrtitā

143

पृथुपीनून्नतश्रोणी तनुजङ्घा सुहृत्प्रिया । संक्षिप्तपाणिपादा च दृढारम्भा प्रजाहिता

pṛthupīnūnnataśroṇī tanujaṅghā suhṛtpriyā | saṃkṣiptapāṇipādā ca dṛḍhārambhā prajāhitā

144

पितृदेवार्चनरता सत्यशौचगुरुप्रिया । स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता

pitṛdevārcanaratā satyaśaucagurupriyā | sthirā parikleśasahā gavāṃ sattvaṃ samāśritā

145

नानाशीलाः स्त्रियो ज्ञेयाः स्वं स्वं सत्त्वं समाश्रिताः । विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसेवेत ताः पुनः

nānāśīlāḥ striyo jñeyāḥ svaṃ svaṃ sattvaṃ samāśritāḥ | vijñāya ca yathāsattvamupaseveta tāḥ punaḥ

146

उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत्

upacāro yathāsattvaṃ strīṇāmalpo'pi harṣadaḥ | mahānapyanyathāyukto naiva tuṣṭikaro bhavet

147

यथा सम्प्रर्थितावाप्त्या रतिः समुपजायते । स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपचारो विधीयते

yathā samprarthitāvāptyā ratiḥ samupajāyate | strīpuṃsayośca ratyarthamupacāro vidhīyate

148

धर्मार्थं हि तपश्चर्या सुखार्थं धर्म इष्यते । सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु सम्भोग इष्यते

dharmārthaṃ hi tapaścaryā sukhārthaṃ dharma iṣyate | sukhasya mūlaṃ pramadāstāsu sambhoga iṣyate

149

कामोपभागो द्विविधो नाट्यधर्मेऽभिधीयते । बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नारीपुरुषसंश्रयः

kāmopabhāgo dvividho nāṭyadharme'bhidhīyate | bāhyābhyantarataścaiva nārīpuruṣasaṃśrayaḥ

150

आभ्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके । बाह्यो वेश्यागतश्चैव स च प्रकरणे भवेत्

ābhyantaraḥ pārthivānāṃ sa ca kāryastu nāṭake | bāhyo veśyāgataścaiva sa ca prakaraṇe bhavet

151

तत्र राजोपभोगं तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । उपचारविधिं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

tatra rājopabhogaṃ tu vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ | upacāravidhiṃ samyak kāmatantrasamutthitam

152

त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानासत्त्वसमुद्भवा । बाह्या चाभ्यन्तरा चैव स्याद्बाह्याभ्यन्तरापरा

trividhā prakṛtiḥ strīṇāṃ nānāsattvasamudbhavā | bāhyā cābhyantarā caiva syādbāhyābhyantarāparā

153

कुलीनाभ्यन्तरा ज्ञेया बाह्या वेश्याङ्गना स्मृता । कृतशौचा तु या नारी सा बाह्याभ्यन्तरा स्मृता

kulīnābhyantarā jñeyā bāhyā veśyāṅganā smṛtā | kṛtaśaucā tu yā nārī sā bāhyābhyantarā smṛtā

154

अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा । न हि राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग इष्यते

antaḥpuropacāre tu kulajā kanyakāpi vā | na hi rājopacāre tu bāhyastrībhoga iṣyate

155

आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो बाह्यो बाह्यजनस्य च । दिव्यवेशाङ्गनानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः

ābhyantaro bhavedrājño bāhyo bāhyajanasya ca | divyaveśāṅganānāṃ hi rājñāṃ bhavati saṅgamaḥ

156

कुलजाकामितं यच्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि । या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा

kulajākāmitaṃ yacca tajjñeyaṃ kanyakāsvapi | yā cāpi veśyā sāpyatra yathaiva kulajā tathā

157

इह कामसमुत्पतीर्नानाभावसमुद्भवा । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा

iha kāmasamutpatīrnānābhāvasamudbhavā | strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vā uttamādhamamadhyamā

158

श्रवणाद्दर्शनाद्रूपादङ्गलीलाविचेष्टितैः । मधुरैश्च समालापैः कामः समुपजायते

śravaṇāddarśanādrūpādaṅgalīlāviceṣṭitaiḥ | madhuraiśca samālāpaiḥ kāmaḥ samupajāyate

159

रूपगुणादिसमेतं कलादिविज्ञानयौवनोपेतम् । दृष्ट्वा पुरुषविशेषं नारी मदनातुरा भवति

rūpaguṇādisametaṃ kalādivijñānayauvanopetam | dṛṣṭvā puruṣaviśeṣaṃ nārī madanāturā bhavati

160

ततः कामयमानानां नृणां स्त्रीणामथापि च । कामाभावेङ्गितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत्

tataḥ kāmayamānānāṃ nṛṇāṃ strīṇāmathāpi ca | kāmābhāveṅgitānīha tajjñaḥ samupalakṣayet

161

ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा । स्रस्तोत्तरपुटा चैव काम्या दृष्टिर्भवेदिह

lalitā calapakṣmā ca tathā ca mukulekṣaṇā | srastottarapuṭā caiva kāmyā dṛṣṭirbhavediha

161

[वलितान्ता सलालित्यसम्मितैर्व्यञ्जितैरस्तथा । दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धावलोकने ॥]

[valitāntā salālityasammitairvyañjitairastathā | dṛṣṭiḥ sā lalitā nāma strīṇāmardhāvalokane ||]

163

ईष्त्संरक्तगण्डस्तु सस्वेदलवचित्रितः । प्रस्पन्दमानरोमाञ्चो मुखरागो भवेदिह

īṣtsaṃraktagaṇḍastu sasvedalavacitritaḥ | praspandamānaromāñco mukharāgo bhavediha

164

काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितैः । तथाभरणसंस्पर्शैः कर्णकण्डुयनैरपि

kāmyenāṅgavikāreṇa sakaṭākṣanirīkṣitaiḥ | tathābharaṇasaṃsparśaiḥ karṇakaṇḍuyanairapi

165

अङ्गुष्ठाग्रविलिखनैः स्तननाभिप्रदर्शनैः । नखनिस्तोदनाच्चैव केशसंयमनादपि

aṅguṣṭhāgravilikhanaiḥ stananābhipradarśanaiḥ | nakhanistodanāccaiva keśasaṃyamanādapi

166

वेश्यामेवंविधैर्भावैर्लक्षयेन्मदनातुराम् । कुलजायास्तथा चैव प्रवक्ष्यामीङ्गितानि तु

veśyāmevaṃvidhairbhāvairlakṣayenmadanāturām | kulajāyāstathā caiva pravakṣyāmīṅgitāni tu

167

प्रहसन्तीव नेत्राभ्यां प्रततं च निरीक्षते । स्मयते सा निगूढं च वाचं चाधोमुखी वदेत्

prahasantīva netrābhyāṃ pratataṃ ca nirīkṣate | smayate sā nigūḍhaṃ ca vācaṃ cādhomukhī vadet

168

स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगूहनी । प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाङ्गना

smitottarā mandavākyā svedākāranigūhanī | praspanditādharā caiva cakitā ca kulāṅganā

169

एवंविधैः कामलिङ्गैरप्राप्तसुरतोत्सवा । दशस्थानगतं कामं नानाभावैः प्रदर्शयेत्

evaṃvidhaiḥ kāmaliṅgairaprāptasuratotsavā | daśasthānagataṃ kāmaṃ nānābhāvaiḥ pradarśayet

170

प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत् । अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम्

prathame tvabhilāṣaḥ syād dvitīye cintanaṃ bhavet | anusmṛtistṛtīye tu caturthe guṇakīrtanam

171

उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्व्याधिस्तथाष्टमे

udvegaḥ pañcame prokto vilāpaḥ ṣaṣṭha ucyate | unmādaḥ saptame jñeyo bhavedvyādhistathāṣṭame

172

नवमे जडता चैव दशमे मरणं भवेत् । स्त्रीपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत

navame jaḍatā caiva daśame maraṇaṃ bhavet | strīpuṃsayoreṣa vidhirlakṣaṇaṃ ca nibodhata

173

व्यवसायात्समारब्धः सङ्कल्पेच्छासमुद्भवः । समागमोपायकृतः सोऽभिलाषः प्रकीर्तितः

vyavasāyātsamārabdhaḥ saṅkalpecchāsamudbhavaḥ | samāgamopāyakṛtaḥ so'bhilāṣaḥ prakīrtitaḥ

174

निर्याति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्य । तिष्ठति च दर्शनपथे प्रथमस्थाने स्थिता कामे

niryāti viśati ca muhuḥ karoti cākārameva madanasya | tiṣṭhati ca darśanapathe prathamasthāne sthitā kāme

175

केनोपायेन सम्प्राप्तिः कथं वासौ भवेन्मम । दूतीनिवेदितैर्भावैरिति चिन्तां निदर्शयेत्

kenopāyena samprāptiḥ kathaṃ vāsau bhavenmama | dūtīniveditairbhāvairiti cintāṃ nidarśayet

176

आकेकरार्धविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः । नीवीनाभ्याः संस्पर्शनं च कार्यं द्वितीये तु

ākekarārdhaviprekṣitāni valayaraśanāparāmarśaḥ | nīvīnābhyāḥ saṃsparśanaṃ ca kāryaṃ dvitīye tu

177

सुमुहुर्मुहुर्निःश्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः । प्रद्वेषाच्चान्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता

sumuhurmuhurniḥśvasitairmanorathavicintanaiḥ | pradveṣāccānyakāryāṇāmanusmṛtirudāhṛtā

178

नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि विहस्ता । तच्चिन्तोपगतत्वात् तृतीयमेव प्रयुञ्जीत

naivāsane na śayane dhṛtimupalabhate svakarmaṇi vihastā | taccintopagatatvāt tṛtīyameva prayuñjīta

179

अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टाहसितेक्षितैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत् स्याद् गुणकीर्तनम्

aṅgapratyaṅgalīlābhirvākceṣṭāhasitekṣitaiḥ | nāstyanyaḥ sadṛśastenetyetat syād guṇakīrtanam

180

गुणकीर्तनोल्लुकसनैरश्रुस्वेदापमार्जनैश्चापि । दूत्यविरहविस्रम्भैरभिनययोगश्चतुर्थे तु

guṇakīrtanollukasanairaśrusvedāpamārjanaiścāpi | dūtyavirahavisrambhairabhinayayogaścaturthe tu

181

आसने शयने चापि न तुष्यति न तिष्ठति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता

āsane śayane cāpi na tuṣyati na tiṣṭhati | nityamevotsukā ca syādudvegasthānamāśritā

182

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । कुर्यात्तदेवमत्यन्तमुद्वेगाभिनयेन च

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca | kuryāttadevamatyantamudvegābhinayena ca

183

इह स्थित इहासीन इह चोपगतो मया । इति तैस्तैर्विलपितैर्विलापं सम्प्रयोजयेत्

iha sthita ihāsīna iha copagato mayā | iti taistairvilapitairvilāpaṃ samprayojayet

184

उद्विग्नात्यर्थमौत्सुक्यादधृत्या च विलापिनी । ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता

udvignātyarthamautsukyādadhṛtyā ca vilāpinī | tatastataśca bhramati vilāpasthānamāśritā

185

तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि । पुंसः प्रद्वेष्टि चाप्यन्यानुन्मादः सम्प्रकीर्तितः

tatsaṃśritāṃ kathāṃ yuṅkte sarvāvasthāgatāpi hi | puṃsaḥ pradveṣṭi cāpyanyānunmādaḥ samprakīrtitaḥ

186

तिष्ठत्यनिमिषदृष्टिर्दीर्घं निःश्वसिति गच्छति ध्यानम् । रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे

tiṣṭhatyanimiṣadṛṣṭirdīrghaṃ niḥśvasiti gacchati dhyānam | roditi vihārakāle nāṭyamidaṃ syāttathonmāde

187

सामदानार्थसम्भोगैः काम्यैः सम्प्रेषणैरपि । सर्वैर्निराकृतैः पश्चाद् व्याधिः समुपजायते

sāmadānārthasambhogaiḥ kāmyaiḥ sampreṣaṇairapi | sarvairnirākṛtaiḥ paścād vyādhiḥ samupajāyate

188

मुह्यति हृदयं क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा । न धृतिं चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुञ्जीत

muhyati hṛdayaṃ kvāpi prayāti śirasaśca vedanā tīvrā | na dhṛtiṃ cāpyupalabhate hyaṣṭamamevaṃ prayuñjīta

189

पृष्टा न किञ्चित् प्रब्रते न शृणोति न पश्यति । हाकष्टवाक्या तूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः

pṛṣṭā na kiñcit prabrate na śṛṇoti na paśyati | hākaṣṭavākyā tūṣṇīkā jaḍatāyāṃ gatasmṛtiḥ

190

अकाण्डे दत्तहुङ्कारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका । श्वासग्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत्

akāṇḍe dattahuṅkārā tathā praśithilāṅgikā | śvāsagrastānanā caiva jaḍatābhinaye bhavet

191

सर्वैः कृतैः प्रतीकारैर्यदी नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः

sarvaiḥ kṛtaiḥ pratīkārairyadī nāsti samāgamaḥ | kāmāgninā pradīptāyā jāyate maraṇaṃ tataḥ

192

एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य तु । अप्राप्तौ यानि कामस्य वर्जयित्वा तु नैधनम्

evaṃ sthānāni kāryāṇi kāmatantraṃ samīkṣya tu | aprāptau yāni kāmasya varjayitvā tu naidhanam

193

विविधैः पुरुषोऽप्येवं विप्रलम्भसमुद्भवैः । भावैरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत्

vividhaiḥ puruṣo'pyevaṃ vipralambhasamudbhavaiḥ | bhāvairetāni kāmasya nānārūpāṇi yojayet

194

एवं कामयमानानां स्त्रीणा नृणामथापि वा । सामान्यगुणयोगेन युञ्जीताभिनयं बुधः

evaṃ kāmayamānānāṃ strīṇā nṛṇāmathāpi vā | sāmānyaguṇayogena yuñjītābhinayaṃ budhaḥ

195

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । तथानुगमन्नाच्चापि तथैवाध्वनिरीक्षणात्

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca | tathānugamannāccāpi tathaivādhvanirīkṣaṇāt

196

आकाशवीक्षणाच्चापि तथा दीनप्रभाषणात् । स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा सापाश्रयाश्रयात्

ākāśavīkṣaṇāccāpi tathā dīnaprabhāṣaṇāt | sparśanānmoṭanāccāpi tathā sāpāśrayāśrayāt

197

एभिर्नानाश्रयोत्पन्नैर्विप्रलम्भसमुद्भवैः । कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं सम्प्रयोजयेत्

ebhirnānāśrayotpannairvipralambhasamudbhavaiḥ | kāmasthānāni sarvāṇi bhūyiṣṭhaṃ samprayojayet

198

स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च । कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषेवते

srajo bhūṣaṇagandhāṃśca gṛhāṇyupavanāni ca | kāmāgninā dahyamānaḥ śītalāni niṣevate

199

प्रदह्यमानः कामार्तो बहुस्थानसमर्दितः । प्रेषयेत्कामतो दूतीमात्मावस्थाप्रदर्शिनीम्

pradahyamānaḥ kāmārto bahusthānasamarditaḥ | preṣayetkāmato dūtīmātmāvasthāpradarśinīm

200

सन्देशं चैव दूत्यास्तु प्रदद्यान्मदनाश्रयम् । तस्येयं समवस्थेति कथयेद्विनयेन सा

sandeśaṃ caiva dūtyāstu pradadyānmadanāśrayam | tasyeyaṃ samavastheti kathayedvinayena sā

201

अथावेदितभावार्थो रत्युपायं विचिन्तयेत् । अयं विधिर्विधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकामिते

athāveditabhāvārtho ratyupāyaṃ vicintayet | ayaṃ vidhirvidhānajñaiḥ kāryaḥ pracchannakāmite

202

विधिं राजोपचारस्य पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः । अभ्यन्तरगतं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

vidhiṃ rājopacārasya punarvakṣyāmi tattvataḥ | abhyantaragataṃ samyak kāmatantrasamutthitam

203

सुखदुःखकृतान् भावान् नानाशीलसमुत्थितान् । यान्यान् प्रकुरुते राजा तान्स्तान् लोकानुवर्तते

sukhaduḥkhakṛtān bhāvān nānāśīlasamutthitān | yānyān prakurute rājā tānstān lokānuvartate

204

न दुर्लभाः पार्थिवानां स्त्र्यर्थमाज्ञाकृताः गुणाः । दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत्

na durlabhāḥ pārthivānāṃ stryarthamājñākṛtāḥ guṇāḥ | dākṣiṇyāttu samudbhūtaḥ kāmo ratikaro bhavet

अथ द्वाविंशोऽध्यायः (cont. 2)

205

बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च । प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कार्यं परिजनं प्रति

bahumānena devīnāṃ vallabhānāṃ bhayena ca | pracchannakāmitaṃ rājñā kāryaṃ parijanaṃ prati

206

यद्यप्यस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्रमनेकधा । प्रच्छन्नाकामितं यत्तु तद्वै रतिकरं भवेत्

yadyapyasti narendrāṇāṃ kāmatantramanekadhā | pracchannākāmitaṃ yattu tadvai ratikaraṃ bhavet

207

यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते । दुर्लभत्वं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः

yadvāmābhiniveśitvaṃ yataśca vinivāryate | durlabhatvaṃ ca yannāryāḥ sā kāmasya parā ratiḥ

208

राज्ञामन्तःपुरजने दिवासम्भोग इष्यते । वासोअपचारो यश्चैअषां स रात्रौ परिकीर्तितः

rājñāmantaḥpurajane divāsambhoga iṣyate | vāsoapacāro yaścaiaṣāṃ sa rātrau parikīrtitaḥ

209

परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा । दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः

paripāṭyāṃ phalārthe vā nave prasava eva vā | duḥkhe caiva pramode ca ṣaḍete vāsakāḥ smṛtāḥ

210

उचिते वासके स्त्रीनामृतुकालेऽपि वा नृपैः । प्रेष्याणामथवेष्टानां कार्यं चैवोपसर्पणम्

ucite vāsake strīnāmṛtukāle'pi vā nṛpaiḥ | preṣyāṇāmathaveṣṭānāṃ kāryaṃ caivopasarpaṇam

211

तत्र वासकसज्जा च विरहोत्कण्ठितापि वा । स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा

tatra vāsakasajjā ca virahotkaṇṭhitāpi vā | svādhīnabhartṛkā cāpi kalahāntaritāpi vā

212

खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका । तथाभिसारिका चैव ज्ञेयास्त्वष्टौ तु नयिकाः

khaṇḍitā vipralabdhā vā tathā proṣitabhartṛkā | tathābhisārikā caiva jñeyāstvaṣṭau tu nayikāḥ

213

उचिते वासकए या तु रतिसम्भोगलालसा । मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका

ucite vāsakae yā tu ratisambhogalālasā | maṇḍanaṃ kurute hṛṣṭā sā vai vāsakasajjikā

214

अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तदनागतदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा

anekakāryavyāsaṅgādyasyā nāgacchati priyaḥ | tadanāgataduḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā

215

सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्श्वे तु नायकः । सान्द्रामोदगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तृका

suratātirasairbaddho yasyāḥ pārśve tu nāyakaḥ | sāndrāmodaguṇaprāptā bhavet svādhīnabhartṛkā

216

ईर्ष्याकलहनिष्क्रान्तो यस्या नागच्छति प्रियः । सामर्षवशसम्प्राप्ता कलहान्तरिता भवेत्

īrṣyākalahaniṣkrānto yasyā nāgacchati priyaḥ | sāmarṣavaśasamprāptā kalahāntaritā bhavet

217

व्यासङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः । तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता

vyāsaṅgāducite yasyā vāsake nāgataḥ priyaḥ | tadanāgamaduḥkhārtā khaṇḍitā sā prakīrtitā

218

यस्या दूतीं प्रियः प्रेष्य दत्त्वा सङ्केतमेव वा । नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत्

yasyā dūtīṃ priyaḥ preṣya dattvā saṅketameva vā | nāgataḥ kāraṇeneha vipralabdhā tu sā bhavet

219

नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः प्रियः । सारूढालककेशान्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका

nānākāryāṇi sandhāya yasyā vai proṣitaḥ priyaḥ | sārūḍhālakakeśāntā bhavet proṣitabhartṛkā

220

हित्वा लज्जां तु या श्लिष्टा मदेन मदनेन च । अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका

hitvā lajjāṃ tu yā śliṣṭā madena madanena ca | abhisārayate kāntaṃ sā bhavedabhisārikā

221

आस्ववस्थासु विज्ञेया नायिका नाटकाश्रया । एतासां चैव वक्ष्यामि कामतन्त्रमनेकधा

āsvavasthāsu vijñeyā nāyikā nāṭakāśrayā | etāsāṃ caiva vakṣyāmi kāmatantramanekadhā

222

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । सखीभिः सह संलापैरात्मावस्थावलोकनैः

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca | sakhībhiḥ saha saṃlāpairātmāvasthāvalokanaiḥ

223

ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च । निर्भूषणमृजात्वेन दुःखेन रुदितेन च

glānidainyāśrupātaiśca roṣasyāgamanena ca | nirbhūṣaṇamṛjātvena duḥkhena ruditena ca

224

खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा । तथा प्रोषितकान्ता च भावानेतान् प्रयोजयेत्

khaṇḍitā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā | tathā proṣitakāntā ca bhāvānetān prayojayet

225

विचित्रोज्ज्वलवेषा तु प्रमोदोद्योतितानना । उदीर्णशोभा च तथा कार्या स्वाधीनभर्तृका

vicitrojjvalaveṣā tu pramododyotitānanā | udīrṇaśobhā ca tathā kāryā svādhīnabhartṛkā

226

वेश्यायाः कुलजायायाश्च प्रेष्यायाश्च प्रयोक्तृभिः । एभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम्

veśyāyāḥ kulajāyāyāśca preṣyāyāśca prayoktṛbhiḥ | ebhirbhāvaviśeṣaistu kartavyamabhisāraṇam

227

समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनावृता । नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः

samadā mṛduceṣṭā ca tathā parijanāvṛtā | nānābharaṇacitrāṅgī gacchedveśyāṅganā śanaiḥ

228

संलीना स्वेषु गात्रेषु त्रस्ता विनमितानना । अवकुण्ठनसंविता हच्छेत्तु कुलजाङ्गना

saṃlīnā sveṣu gātreṣu trastā vinamitānanā | avakuṇṭhanasaṃvitā hacchettu kulajāṅganā

229

मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसञ्चारा गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम्

madaskhalitasaṃlāpā vibhramotphullalocanā | āviddhagatisañcārā gacchetpreṣyā samuddhatam

230

गत्वा सा चेद्यदा तत्र पश्येत्सुप्तं प्रियं तदा । अनेन तूपचारेण तस्य कुर्यात्प्रबोधनम्

gatvā sā cedyadā tatra paśyetsuptaṃ priyaṃ tadā | anena tūpacāreṇa tasya kuryātprabodhanam

231

अलङ्कारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः । प्रेष्या तु वस्त्रव्यजनैः कुर्वीत प्रतिबोधनम्

alaṅkāreṇa kulajā veśyā gandhaistu śītalaiḥ | preṣyā tu vastravyajanaiḥ kurvīta pratibodhanam

232

कुलाङ्गनानामेवायं नोक्तः कामाश्रयो विधिः । सर्वावस्थानुभाव्यं हि यस्माद्भवति नाटकम्

kulāṅganānāmevāyaṃ noktaḥ kāmāśrayo vidhiḥ | sarvāvasthānubhāvyaṃ hi yasmādbhavati nāṭakam

233

नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे । सापदेशैरुपायैस्तु वासकं सम्प्रयोजयेत्

navakāmapravṛttāyā kruddhāyā vā samāgame | sāpadeśairupāyaistu vāsakaṃ samprayojayet

234

नानालङ्करवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि । प्रिययोजितभुक्तानि निषेवेत मुदान्वितः

nānālaṅkaravastrāṇi gandhamālyāni caiva hi | priyayojitabhuktāni niṣeveta mudānvitaḥ

235

न तथा भवति मनुष्यो मदनवशः कामिनीमलभमानः । द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथ सङ्गतः प्रियया

na tathā bhavati manuṣyo madanavaśaḥ kāminīmalabhamānaḥ | dviguṇopajātaharṣo bhavati yatha saṅgataḥ priyayā

236

विलासभावेङ्गितवाक्यलीलामाधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः । परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः

vilāsabhāveṅgitavākyalīlāmādhuryavistāraguṇopapannaḥ | parasparapremanirīkṣitena samāgamaḥ kāmakṛtastu kāryaḥ

237

ततः प्रवृत्ते मदने उपचारसमुद्भवे । वासोपचारः कर्तव्यो नायकागमनं प्रति

tataḥ pravṛtte madane upacārasamudbhave | vāsopacāraḥ kartavyo nāyakāgamanaṃ prati

238

गन्धमाल्ये गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च । आदर्शो लीलया गृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः

gandhamālye gṛhītvā tu cūrṇavāsastathaiva ca | ādarśo līlayā gṛhyaśchandato vā punaḥ punaḥ

239

वासोपचारे नात्यर्थं भूषणग्रहणं भवेत् । रशनानूपुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते

vāsopacāre nātyarthaṃ bhūṣaṇagrahaṇaṃ bhavet | raśanānūpuraprāyaṃ svanavacca praśasyate

140

नाम्बरग्रहणं रङ्गे न स्नानं न विलेपनम् । नाञ्जनं नाङ्गरागश्च केशसंयमनं तथा

nāmbaragrahaṇaṃ raṅge na snānaṃ na vilepanam | nāñjanaṃ nāṅgarāgaśca keśasaṃyamanaṃ tathā

241

नाप्रावृत्ता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु । उत्तमा मध्यमा वापि कुर्वीत प्रमदा क्वचित्

nāprāvṛttā naikavastrā na rāgamadharasya tu | uttamā madhyamā vāpi kurvīta pramadā kvacit

242

अधमानां भवेदेष सर्व एव विधिः सदा । कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि न कारयेत्

adhamānāṃ bhavedeṣa sarva eva vidhiḥ sadā | kāraṇāntaramāsādya tasmādapi na kārayet

243

प्रेष्यादीनां च नारीणां नराणां वापि नाटके । भूषणग्रहणं कार्यं पुष्पग्रहणमेव च

preṣyādīnāṃ ca nārīṇāṃ narāṇāṃ vāpi nāṭake | bhūṣaṇagrahaṇaṃ kāryaṃ puṣpagrahaṇameva ca

244

गृहीतमण्डना चापि प्रतीक्षेत प्रियागमम् । लीलया मण्डितं वेषं कुर्याद्यन्न विरुध्यते

gṛhītamaṇḍanā cāpi pratīkṣeta priyāgamam | līlayā maṇḍitaṃ veṣaṃ kuryādyanna virudhyate

245

विधिवद्वासकं कुर्यान्नायिका नायकागमे । प्रतीक्षमाणा च ततो नालिकाशब्दमादिशेत्

vidhivadvāsakaṃ kuryānnāyikā nāyakāgame | pratīkṣamāṇā ca tato nālikāśabdamādiśet

246

श्रुत्वा तु नालिकाशब्दं नायकागमविक्लवा । विषण्णा वेपमाना च गच्छेत्तोरणमेव च

śrutvā tu nālikāśabdaṃ nāyakāgamaviklavā | viṣaṇṇā vepamānā ca gacchettoraṇameva ca

247

तोरणं वामहस्तेन कवाटं दक्षिणेन च । गृहीत्वा तोरणाश्लिष्टा सम्प्रतीक्षेत नायकम्

toraṇaṃ vāmahastena kavāṭaṃ dakṣiṇena ca | gṛhītvā toraṇāśliṣṭā sampratīkṣeta nāyakam

248

शङ्कां चिन्तां भयं चैव प्रकुर्यात्तोरणाश्रिता । अदृष्ट्वा रमणं नारी विषण्णा च क्षणं भवेत्

śaṅkāṃ cintāṃ bhayaṃ caiva prakuryāttoraṇāśritā | adṛṣṭvā ramaṇaṃ nārī viṣaṇṇā ca kṣaṇaṃ bhavet

249

दीर्घं चैव विनिःश्वस्य नयनाम्बु निपातयेत् । सन्नं च हृदयं कृत्वा विसृजेतदङ्गमासने

dīrghaṃ caiva viniḥśvasya nayanāmbu nipātayet | sannaṃ ca hṛdayaṃ kṛtvā visṛjetadaṅgamāsane

250

व्याक्षेपाद्विमृशेच्चापि नायकागमनं प्रति । तैस्तैर्विचारणोपायैः शुभाशुभसमुत्थितैः

vyākṣepādvimṛśeccāpi nāyakāgamanaṃ prati | taistairvicāraṇopāyaiḥ śubhāśubhasamutthitaiḥ

251

गुरुकार्येण मित्रैर्वा मन्त्रिणा राज्यचिन्तया । अनुबद्धः प्रियं किं नु वृतो वल्लभयापि वा

gurukāryeṇa mitrairvā mantriṇā rājyacintayā | anubaddhaḥ priyaṃ kiṃ nu vṛto vallabhayāpi vā

252

उत्पातान्निर्दिशेच्चापि शुभाशुभसमुत्थितान् । निमितैरात्मसंस्थैस्तु स्फुरितैः स्पन्दिअतैस्तथा

utpātānnirdiśeccāpi śubhāśubhasamutthitān | nimitairātmasaṃsthaistu sphuritaiḥ spandiataistathā

253

शोभनेषु तु कार्येषु निमित्तं वामतः स्त्रियाः । अनिष्टेष्वथ सर्वेषु निमित्तं दक्षिणं भवेत्

śobhaneṣu tu kāryeṣu nimittaṃ vāmataḥ striyāḥ | aniṣṭeṣvatha sarveṣu nimittaṃ dakṣiṇaṃ bhavet

254

सव्यं नेत्रं ललाटं च भ्रूनासोष्ठं तथैव च । उरुबाहुस्तनं चैव स्फुरेद्यदि समागमः

savyaṃ netraṃ lalāṭaṃ ca bhrūnāsoṣṭhaṃ tathaiva ca | urubāhustanaṃ caiva sphuredyadi samāgamaḥ

255

एतेषमन्यथाभावे दुर्निमित्तं विनिर्दिशेत् । दर्शने दुर्निमित्तस्य मोहं गच्छेत्क्षणं ततः

eteṣamanyathābhāve durnimittaṃ vinirdiśet | darśane durnimittasya mohaṃ gacchetkṣaṇaṃ tataḥ

256

अनागमे नायकस्य कार्यो गण्डाश्रयः करः । भूषणे चाप्यवज्ञानं रोदनं च समाचरेत्

anāgame nāyakasya kāryo gaṇḍāśrayaḥ karaḥ | bhūṣaṇe cāpyavajñānaṃ rodanaṃ ca samācaret

257

अथ चेच्छोभनं तत्स्यान्निमित्तं नायकागमे । सूच्यो नायिकयासन्नो गन्धाघ्राणेन नायकः

atha cecchobhanaṃ tatsyānnimittaṃ nāyakāgame | sūcyo nāyikayāsanno gandhāghrāṇena nāyakaḥ

258

दृष्ट्वा चोत्थाय संहृष्टा प्रत्युद्गच्छेद्यथाविधि । ततः कान्तं निरीक्षेत प्रहर्षोत्फुल्ललोचना

dṛṣṭvā cotthāya saṃhṛṣṭā pratyudgacchedyathāvidhi | tataḥ kāntaṃ nirīkṣeta praharṣotphullalocanā

159

सखीस्कन्धार्पितकरा कृत्वा स्थानकमायतम् । दर्शयेत ततः कान्तं सचिह्नं सरसव्रणम्

sakhīskandhārpitakarā kṛtvā sthānakamāyatam | darśayeta tataḥ kāntaṃ sacihnaṃ sarasavraṇam

260

यदि स्यादपराद्धस्तु कृतैस्तैस्तैरुपक्रमैः । उपालम्भकृअतैर्वाक्यैरुपालभ्यस्तु नायकः

yadi syādaparāddhastu kṛtaistaistairupakramaiḥ | upālambhakṛatairvākyairupālabhyastu nāyakaḥ

261

मानापमानसंमोहैरवहित्थभयक्रमैः । वचनस्य समुत्पत्तिः स्त्रीणामीर्ष्याकृता भवेत्

mānāpamānasaṃmohairavahitthabhayakramaiḥ | vacanasya samutpattiḥ strīṇāmīrṣyākṛtā bhavet

262

विस्रम्भस्नेहरागेषु सन्देहे प्रणये तथा । परितोषे च घर्षे च दाक्षिण्याक्षेपविभ्रमे

visrambhasneharāgeṣu sandehe praṇaye tathā | paritoṣe ca gharṣe ca dākṣiṇyākṣepavibhrame

263

धर्मार्थकामयोगेषु प्रच्छन्नवचनेषु च । हास्ये कुतूहले चैव सम्भ्रमे व्यसने तथा

dharmārthakāmayogeṣu pracchannavacaneṣu ca | hāsye kutūhale caiva sambhrame vyasane tathā

264

स्त्रीपुंसयोः क्रोधकृते पृथङ्मिश्रे तथापि वा । अनाभाष्योऽपि सम्भाष्यः प्रिय एभिस्तु कारणैः

strīpuṃsayoḥ krodhakṛte pṛthaṅmiśre tathāpi vā | anābhāṣyo'pi sambhāṣyaḥ priya ebhistu kāraṇaiḥ

265

यत्र स्नेहो भवेत्तत्र हीर्ष्या मदनसम्भवा । चतस्रो योनयस्तस्याः कीर्त्यमाना निबोधत

yatra sneho bhavettatra hīrṣyā madanasambhavā | catasro yonayastasyāḥ kīrtyamānā nibodhata

266

वैमनस्यं व्यलीकं च विप्रियं मन्युरेव च । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम्

vaimanasyaṃ vyalīkaṃ ca vipriyaṃ manyureva ca | eteṣāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam

267

निद्राखेदालसगतिं सचिह्नं सरसव्रणम् । एवविधं प्रियं दृष्ट्वा वैमनस्यं भवेत् स्त्रियाः

nidrākhedālasagatiṃ sacihnaṃ sarasavraṇam | evavidhaṃ priyaṃ dṛṣṭvā vaimanasyaṃ bhavet striyāḥ

268

निद्राभ्यसूयितावेक्षणेन रोषप्रकम्पमानाङ्ग्या । साध्विति सुष्ठ्विति वचनैः शोभत इत्येवमभिनेयम्

nidrābhyasūyitāvekṣaṇena roṣaprakampamānāṅgyā | sādhviti suṣṭhviti vacanaiḥ śobhata ityevamabhineyam

269

बहुधा वार्यमाणोऽपि यस्तस्मिन्नेव दृश्यते । सङ्घर्षमत्सरात्तत्र व्यलीकं जायते स्त्रियाः

bahudhā vāryamāṇo'pi yastasminneva dṛśyate | saṅgharṣamatsarāttatra vyalīkaṃ jāyate striyāḥ

270

कृत्वोरसि वामकरं दक्षिणहस्तं तथा विधुन्वन्त्या । चरणविनिष्ठम्भेन च कार्योऽभिनयो व्यलीके तु

kṛtvorasi vāmakaraṃ dakṣiṇahastaṃ tathā vidhunvantyā | caraṇaviniṣṭhambhena ca kāryo'bhinayo vyalīke tu

271

जीवन्त्या त्वयि जीवामि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया । उक्त्वैवं योऽन्यथा कुर्याद्विप्रियं तत्र जायते

jīvantyā tvayi jīvāmi dāso'haṃ tvaṃ ca me priyā | uktvaivaṃ yo'nyathā kuryādvipriyaṃ tatra jāyate

272

दूतीलेखप्रतिवचनभेदनैः क्रोधहसितरुदितैश्च । विप्रियकरणेऽभिनयः सशिरःकम्पैश्च कर्तव्यः

dūtīlekhaprativacanabhedanaiḥ krodhahasitaruditaiśca | vipriyakaraṇe'bhinayaḥ saśiraḥkampaiśca kartavyaḥ

273

प्रतिपक्षसकाशात्तु यः सौभाग्यविकत्थनः । उपसर्पेत् सचिन्ह्नस्तु मन्युस्तत्रोपजायते

pratipakṣasakāśāttu yaḥ saubhāgyavikatthanaḥ | upasarpet sacinhnastu manyustatropajāyate

274

वलयपरिवर्तनैरथ सुशिथलमुत्क्षेपेणेन रशनायाः । मन्युस्त्वभिनेतव्यः सशङ्कितं बाष्पपूर्णाक्ष्या

valayaparivartanairatha suśithalamutkṣepeṇena raśanāyāḥ | manyustvabhinetavyaḥ saśaṅkitaṃ bāṣpapūrṇākṣyā

275

दृष्ट्वा स्थितं प्रियतमं सशङ्कितं सापराधमतिलज्जम् । ईर्ष्यावचनसमुत्थैः खेदयितव्यो ह्युपालम्भैः

dṛṣṭvā sthitaṃ priyatamaṃ saśaṅkitaṃ sāparādhamatilajjam | īrṣyāvacanasamutthaiḥ khedayitavyo hyupālambhaiḥ

276

न च निष्ठुरमभिभाष्यो न चाप्यतिक्रोधनस्तु परिहासः । बाष्पोन्मिश्रैर्वचनैरात्मोपन्याससंयुक्तैः

na ca niṣṭhuramabhibhāṣyo na cāpyatikrodhanastu parihāsaḥ | bāṣponmiśrairvacanairātmopanyāsasaṃyuktaiḥ

277

मध्याङ्गुल्यङ्गुष्ठाग्रविच्यवात्पाणिनोरसि कृतेन । उद्वर्तितनेत्रतया प्रततैरभिवीक्षणैश्चापि

madhyāṅgulyaṅguṣṭhāgravicyavātpāṇinorasi kṛtena | udvartitanetratayā pratatairabhivīkṣaṇaiścāpi

278

कटिहस्तविवर्तनया विच्छिन्नतया तथाञ्जलेः करणात् । मूर्धभ्रमणनिहञ्चितनिपातसंश्लेअष्णाच्चापि

kaṭihastavivartanayā vicchinnatayā tathāñjaleḥ karaṇāt | mūrdhabhramaṇanihañcitanipātasaṃśleaṣṇāccāpi

279

अवहित्थवीक्षणाद्वा अङ्गुलिभङ्गेन तर्जनैललितैः । एभिर्भावविशेषैरनुनयनेष्वभिनयः कार्यः

avahitthavīkṣaṇādvā aṅgulibhaṅgena tarjanailalitaiḥ | ebhirbhāvaviśeṣairanunayaneṣvabhinayaḥ kāryaḥ

280

शोभसे साधु दृष्टोऽसि गच्छ त्वं किंं विलम्बसे । मा मां स्प्राक्षीः प्रिया यत्र तत्र या ते हृदि स्थिता

śobhase sādhu dṛṣṭo'si gaccha tvaṃ kiṃṃ vilambase | mā māṃ sprākṣīḥ priyā yatra tatra yā te hṛdi sthitā

281

गच्छेत्युक्त्वा परावृत्य विनिवृत्तान्तरेण तु । केनचिद्वचनार्थेन प्रहर्षं योजयेत्पुनः

gacchetyuktvā parāvṛtya vinivṛttāntareṇa tu | kenacidvacanārthena praharṣaṃ yojayetpunaḥ

282

रभसग्रहणाच्चापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या ह्यपराधं समीक्ष्य तु

rabhasagrahaṇāccāpi haste vastre ca mūrdhani | kāryaṃ prasādanaṃ nāryā hyaparādhaṃ samīkṣya tu

283

हस्ते वस्त्रेऽथ केशान्ते नार्याप्यथ गृहीतया । कान्तमेवोपसर्पन्त्या कर्तव्यं मोक्षणं शनैः

haste vastre'tha keśānte nāryāpyatha gṛhītayā | kāntamevopasarpantyā kartavyaṃ mokṣaṇaṃ śanaiḥ

284

गृहीतायाथ केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽथवा पुनः । हुं मुञ्चेत्युपसर्पन्त्या वाच्यः स्पर्शालसं प्रियः

gṛhītāyātha keśānte haste vastre'thavā punaḥ | huṃ muñcetyupasarpantyā vācyaḥ sparśālasaṃ priyaḥ

285

पादाग्रस्थितया नार्या किञ्चित्कुट्टमितोत्कटम् । अश्वक्रान्तेन कर्तव्यं केशानां मोक्षणं शनैः

pādāgrasthitayā nāryā kiñcitkuṭṭamitotkaṭam | aśvakrāntena kartavyaṃ keśānāṃ mokṣaṇaṃ śanaiḥ

286

अमुच्यमाने केशान्ते सञ्जातस्वेदलेशया । हं हु मुञ्चापसर्पेति वाच्यः स्पर्शालसाङ्गया

amucyamāne keśānte sañjātasvedaleśayā | haṃ hu muñcāpasarpeti vācyaḥ sparśālasāṅgayā

287

गच्छेति रोषवाक्येन गत्वा प्रतिनिवृत्य च । केनचिद्वचनार्थेन वाच्यं यास्यसि नेति च

gaccheti roṣavākyena gatvā pratinivṛtya ca | kenacidvacanārthena vācyaṃ yāsyasi neti ca

288

विधूननेन हस्तेन हुङ्कारं सम्प्रयोजयेत् । स चावधूनने कार्यः शपथैर्व्याज एव च

vidhūnanena hastena huṅkāraṃ samprayojayet | sa cāvadhūnane kāryaḥ śapathairvyāja eva ca

289

अक्ष्णोः संवरणे कार्यं पृष्ठतश्चोपगूहनम् । नार्यास्त्वपहृते वस्त्रे दीपच्छादनमेव च

akṣṇoḥ saṃvaraṇe kāryaṃ pṛṣṭhataścopagūhanam | nāryāstvapahṛte vastre dīpacchādanameva ca

290

तावत् खेदयितव्यस्तु यावत्पादगतो भवेत् । ततश्चरणयोर्याते कुर्याद्दूतीनिरीक्षणम्

tāvat khedayitavyastu yāvatpādagato bhavet | tataścaraṇayoryāte kuryāddūtīnirīkṣaṇam

291

उत्थाप्यालिङ्गयेच्चैव नायिका नायकं ततः । रतिभोगगता हृष्टा शयनाभिमुखी व्रजेत्

utthāpyāliṅgayeccaiva nāyikā nāyakaṃ tataḥ | ratibhogagatā hṛṣṭā śayanābhimukhī vrajet

292

एतद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत् । यदा शृङ्गारसंयुक्तं रतिसम्भोगकारणम्

etadgītavidhānena sukumāreṇa yojayet | yadā śṛṅgārasaṃyuktaṃ ratisambhogakāraṇam

293

यदा चाकाशपुरुषपरस्थवचनाश्रयम् । भवेत्काव्यं तदा ह्येष कर्तव्योऽभिनयः स्त्रिया

yadā cākāśapuruṣaparasthavacanāśrayam | bhavetkāvyaṃ tadā hyeṣa kartavyo'bhinayaḥ striyā

294

यदन्तपुरसम्बन्धं कार्यं भवति नाटके । शृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष विधिर्भवेत्

yadantapurasambandhaṃ kāryaṃ bhavati nāṭake | śṛṅgārarasasaṃyuktaṃ tatrāpyeṣa vidhirbhavet

295

न कार्यं शयनं रङ्गे नाट्यधर्मं विजानता । केनचिद्वचनार्थेन अङ्कच्छेदो विधीयते

na kāryaṃ śayanaṃ raṅge nāṭyadharmaṃ vijānatā | kenacidvacanārthena aṅkacchedo vidhīyate

296

यद्वा शयीतार्थवशादेकाकी सहितोऽपि वा । चुम्बनालिङ्गनं चैव तथ गुह्यं च यद्भवेत्

yadvā śayītārthavaśādekākī sahito'pi vā | cumbanāliṅganaṃ caiva tatha guhyaṃ ca yadbhavet

297

दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यं नीवीस्रंसनमेव च । स्तनान्तरविमर्दं च रङ्गमध्ये न कारयेत्

dantacchedyaṃ nakhacchedyaṃ nīvīsraṃsanameva ca | stanāntaravimardaṃ ca raṅgamadhye na kārayet

298

भोजनं सलिलक्रीडा तथा लज्जाकरं च यत् । एवंविधं भवेद्यद्यत्तत्तद्रङ्गे न कारयेत्

bhojanaṃ salilakrīḍā tathā lajjākaraṃ ca yat | evaṃvidhaṃ bhavedyadyattattadraṅge na kārayet

299

पितापुत्रस्नुषाश्वश्रूदृश्यं यस्मात्तु नाटकम् । तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः

pitāputrasnuṣāśvaśrūdṛśyaṃ yasmāttu nāṭakam | tasmādetāni sarvāṇi varjanīyāni yatnataḥ

300

वाक्यैः सातिशयैः श्रव्यैर्मधुरैर्नातिनिष्ठुरैः । हितोपदेशसंयुक्तैस्तज्ज्ञः कुर्यात्तु नाटकम्

vākyaiḥ sātiśayaiḥ śravyairmadhurairnātiniṣṭhuraiḥ | hitopadeśasaṃyuktaistajjñaḥ kuryāttu nāṭakam

301

एवमन्तःपुरकृतः कार्यस्त्वभिनयो बुधः । समागमेऽथ नारीणां वाच्यानि मदनाश्रये

evamantaḥpurakṛtaḥ kāryastvabhinayo budhaḥ | samāgame'tha nārīṇāṃ vācyāni madanāśraye

302

प्रियेषु वचनानीह यानि तानि निबोधत । प्रिअयः कान्तो विनीतश्च नाथः स्वाम्यथ जीवितम्

priyeṣu vacanānīha yāni tāni nibodhata | priayaḥ kānto vinītaśca nāthaḥ svāmyatha jīvitam

303

नन्दनश्चेत्यभिप्रीते वचनानि भवन्ति हि । दुःशीलोऽथ दुराचारः शठो वामो विकत्थनः

nandanaścetyabhiprīte vacanāni bhavanti hi | duḥśīlo'tha durācāraḥ śaṭho vāmo vikatthanaḥ

304

निर्लज्जो निष्ठुरश्चैअव प्रियः क्रोधेऽभिधीयते । यो विप्रियं न कुरुते न चायुक्तं प्रभाषते

nirlajjo niṣṭhuraścaiava priyaḥ krodhe'bhidhīyate | yo vipriyaṃ na kurute na cāyuktaṃ prabhāṣate

305

तथार्जवसमाचारः स प्रियस्त्वभिधीयते । अन्यनारीसमुद्भूतं चिह्नं यस्य न दृष्यते

tathārjavasamācāraḥ sa priyastvabhidhīyate | anyanārīsamudbhūtaṃ cihnaṃ yasya na dṛṣyate

306

अधरे वा शरीरे वा स कान्त इति भाष्यते । सङ्क्रुद्धेऽपि हि यो नार्या नोत्तरं प्रतिपद्यते

adhare vā śarīre vā sa kānta iti bhāṣyate | saṅkruddhe'pi hi yo nāryā nottaraṃ pratipadyate

307

परुषं वा न वदति विनीतः साऽभिधीयते । हितैषी रक्षणे शक्तो न मानी न च मत्सरी

paruṣaṃ vā na vadati vinītaḥ sā'bhidhīyate | hitaiṣī rakṣaṇe śakto na mānī na ca matsarī

308

सर्वकार्येष्वसंमूढः स नाथ इति सन्ज्ञितः । सामदानार्थसम्भोगैस्तथा लालनपालनैः

sarvakāryeṣvasaṃmūḍhaḥ sa nātha iti sanjñitaḥ | sāmadānārthasambhogaistathā lālanapālanaiḥ

309

नारीं निषेवते यस्तु स स्वामीत्यभिधीयते । नारीप्सितैरभिप्रायैर्निपुणं शयनक्रियाम्

nārīṃ niṣevate yastu sa svāmītyabhidhīyate | nārīpsitairabhiprāyairnipuṇaṃ śayanakriyām

310

करोति यस्तु सम्भोगे स जीवितमिति स्मृतः । कुलीनो धृतिमान्दक्षो दक्षिणो वाग्विशारदः

karoti yastu sambhoge sa jīvitamiti smṛtaḥ | kulīno dhṛtimāndakṣo dakṣiṇo vāgviśāradaḥ

311

श्लाघनीयः सखीमध्ये नन्दनः सोऽभिधीयते । एते वचनविन्यासा रतिप्रीतिकराः स्मृताः

ślāghanīyaḥ sakhīmadhye nandanaḥ so'bhidhīyate | ete vacanavinyāsā ratiprītikarāḥ smṛtāḥ

312

तथा चाप्रीतिवाक्यानि गदतो मे निबोधत । निष्ठुरश्चाहिष्णुश्च मानि धृष्टो विकत्थनः

tathā cāprītivākyāni gadato me nibodhata | niṣṭhuraścāhiṣṇuśca māni dhṛṣṭo vikatthanaḥ

313

अनवस्थितचित्तश्च दुःशील इति स स्मृतः । ताडनं बन्धनं चापि यो विमृश्य समाचरेत्

anavasthitacittaśca duḥśīla iti sa smṛtaḥ | tāḍanaṃ bandhanaṃ cāpi yo vimṛśya samācaret

314

तथा परुषवाक्यश्च दुराचारः स तन्यते । वाचैअव मधुरो यस्तु कर्मण नोपपादकः

tathā paruṣavākyaśca durācāraḥ sa tanyate | vācaiava madhuro yastu karmaṇa nopapādakaḥ

315

योषितः किञ्चिदप्यर्थं स शठः परिभाष्यते । वार्यते यत्र यत्रार्थे तत्तदेव करोति यः

yoṣitaḥ kiñcidapyarthaṃ sa śaṭhaḥ paribhāṣyate | vāryate yatra yatrārthe tattadeva karoti yaḥ

316

विपरीतनिवेशी च स वाम इति सन्ज्ञितः । सरसव्रणचिह्नो यः स्त्रीसौभाग्यविकत्थनः

viparītaniveśī ca sa vāma iti sanjñitaḥ | sarasavraṇacihno yaḥ strīsaubhāgyavikatthanaḥ

317

अतिमानी तथा स्तब्धो विकत्थन इति स्मृतः । वार्यमाणो दृढतरं यो नारीमुपसर्पति

atimānī tathā stabdho vikatthana iti smṛtaḥ | vāryamāṇo dṛḍhataraṃ yo nārīmupasarpati

318

सचिह्नाः सापराधश्च स निर्लज्ज इति स्मृतः । योऽपराद्धस्तु सहसा नारीं सेवितुमिच्छति

sacihnāḥ sāparādhaśca sa nirlajja iti smṛtaḥ | yo'parāddhastu sahasā nārīṃ sevitumicchati

319

अप्रसादनबुद्धिश्च निष्ठुरः सोऽभिधीयते । एते वचनविन्यासाः प्रियाप्रियविभाषिताः

aprasādanabuddhiśca niṣṭhuraḥ so'bhidhīyate | ete vacanavinyāsāḥ priyāpriyavibhāṣitāḥ

320

नर्तकीसंश्रिताः कार्या बहवोऽन्येऽपि नाटके । एष गीतविधाने तु सुकुमारे विधिर्भवेत्

nartakīsaṃśritāḥ kāryā bahavo'nye'pi nāṭake | eṣa gītavidhāne tu sukumāre vidhirbhavet

321

शृङ्गाररससम्भूतो रतिसम्भोगखेदनः । यच्चैवाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम्

śṛṅgārarasasambhūto ratisambhogakhedanaḥ | yaccaivākāśapuruṣaṃ parasthavacanāśrayam

322

शृङ्गार एवं वाच्यं स्यात्तत्राप्येष क्रमो भवेत् । यद्वा पुरुसम्बन्धं कार्यं भवति नाटके

śṛṅgāra evaṃ vācyaṃ syāttatrāpyeṣa kramo bhavet | yadvā purusambandhaṃ kāryaṃ bhavati nāṭake

323

शृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष क्रमो भवेत् । एवमन्तःपुरगतः प्रयोज्योऽभिनयो भवेत्

śṛṅgārarasasaṃyuktaṃ tatrāpyeṣa kramo bhavet | evamantaḥpuragataḥ prayojyo'bhinayo bhavet

324

दिव्याङ्गनानां तु विधिं व्याख्यास्यम्यनुपूर्वशः । नित्यमेवोज्वलो वेषो नित्यं प्रमुदितं मनः

divyāṅganānāṃ tu vidhiṃ vyākhyāsyamyanupūrvaśaḥ | nityamevojvalo veṣo nityaṃ pramuditaṃ manaḥ

325

नित्यमेव सुखः कालो देवानां ललिताश्रयः । न चैर्ष्या नैव च क्रोधो नासूया न प्रसादनम्

nityameva sukhaḥ kālo devānāṃ lalitāśrayaḥ | na cairṣyā naiva ca krodho nāsūyā na prasādanam

326

दिव्यानां दृष्यते पुंसां शृङ्गारे योषितां तथा । ये भावा मानुषाणां स्युर्यदङ्गं यच्च चेष्टितम्

divyānāṃ dṛṣyate puṃsāṃ śṛṅgāre yoṣitāṃ tathā | ye bhāvā mānuṣāṇāṃ syuryadaṅgaṃ yacca ceṣṭitam

327

सर्वं तदेव कर्तव्यं दिव्यैर्मानुषसङ्गमे । यदा मानुषसम्भोगो दिव्यानां योषितां भवत्

sarvaṃ tadeva kartavyaṃ divyairmānuṣasaṅgame | yadā mānuṣasambhogo divyānāṃ yoṣitāṃ bhavat

328

तदा सर्वाः प्रकर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः । शापभ्रंशात्तु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया

tadā sarvāḥ prakartavyā ye bhāvā mānuṣāśrayāḥ | śāpabhraṃśāttu divyānāṃ tathā cāpatyalipsayā

329

कार्यो मानुषसंयोगः शृङ्गाररससंश्रयः । पुष्पैर्भूषणजैः शब्दैरदृश्यापि प्रलोभयेत्

kāryo mānuṣasaṃyogaḥ śṛṅgārarasasaṃśrayaḥ | puṣpairbhūṣaṇajaiḥ śabdairadṛśyāpi pralobhayet

330

पुनः सन्दर्शनं दत्त्वा क्षणादन्तरिता भवेत् । वस्त्राभरणमाल्याद्यैर्लेखसम्प्रेषणैरपि

punaḥ sandarśanaṃ dattvā kṣaṇādantaritā bhavet | vastrābharaṇamālyādyairlekhasampreṣaṇairapi

331

ईदृशैरुपचारैस्तु समुन्माद्यस्तु नायकः । उन्मादनात्समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत्

īdṛśairupacāraistu samunmādyastu nāyakaḥ | unmādanātsamudbhūtaḥ kāmo ratikaro bhavet

332

स्वभावोपगतो यस्तु नासावत्यर्थभाविकः । एवं राजोपचारो हि कर्तव्योऽभ्यन्तराश्रयः

svabhāvopagato yastu nāsāvatyarthabhāvikaḥ | evaṃ rājopacāro hi kartavyo'bhyantarāśrayaḥ

अध्यायः २३

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ त्रयोविंशोऽध्यायः

विशेषयेत्कलाः सर्वा यस्मात्तस्मात्तु वैशिकः । वेशोपचारे साधुर्वा वैशिकः परिकीर्तितः

viśeṣayetkalāḥ sarvā yasmāttasmāttu vaiśikaḥ | veśopacāre sādhurvā vaiśikaḥ parikīrtitaḥ

यो हि सर्वकलोपेतः सर्वशिल्पविचक्षणः । स्त्रीचित्तग्रहणाभिज्ञो वैशिकः स भवेत्पुमान्

yo hi sarvakalopetaḥ sarvaśilpavicakṣaṇaḥ | strīcittagrahaṇābhijño vaiśikaḥ sa bhavetpumān

गुणस्तस्य तु विज्ञेयाः स्वशरीरसमुत्थिताः । आहार्याः सहजाश्चैव त्रयस्त्रिंशत्समासतः

guṇastasya tu vijñeyāḥ svaśarīrasamutthitāḥ | āhāryāḥ sahajāścaiva trayastriṃśatsamāsataḥ

शास्त्रविच्छिल्पसम्पन्नो रूपवान् प्रियदर्शनः विक्रान्तो धृतिमांश्चैव वयोवेषकुलान्वितः

śāstravicchilpasampanno rūpavān priyadarśanaḥ vikrānto dhṛtimāṃścaiva vayoveṣakulānvitaḥ

सुरभिर्मधुरस्त्यागि सहिष्णुरविकत्थनः अशङ्कितः प्रियाभाषी चतुरः शुभदः शुचिः

surabhirmadhurastyāgi sahiṣṇuravikatthanaḥ aśaṅkitaḥ priyābhāṣī caturaḥ śubhadaḥ śuciḥ

कामोपचारकुशलो दक्षिणो देशकालवित् । अदीनवाक्यः स्मितवान् वाग्मी दक्षः प्रियंवदः

kāmopacārakuśalo dakṣiṇo deśakālavit | adīnavākyaḥ smitavān vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ

स्त्रीलुब्धाः संविभागी च श्रद्धधानो दृढस्मृतिः । गम्यासु चाप्यविस्रम्भी मानी चेति हि वैशिकः

strīlubdhāḥ saṃvibhāgī ca śraddhadhāno dṛḍhasmṛtiḥ | gamyāsu cāpyavisrambhī mānī ceti hi vaiśikaḥ

अनुयुक्तः शुचिर्दक्षो दक्षिणः प्रतिपत्तिमान् । भवेच्चित्राभिधायी च वयस्यस्तस्य तद्गुणः

anuyuktaḥ śucirdakṣo dakṣiṇaḥ pratipattimān | bhaveccitrābhidhāyī ca vayasyastasya tadguṇaḥ

विज्ञानगुणसम्पना कथिनी लिङ्गिनी तथा । प्रातिवेश्या सखी दासी कुमारी कारुशिल्पिनी

vijñānaguṇasampanā kathinī liṅginī tathā | prātiveśyā sakhī dāsī kumārī kāruśilpinī

धात्री पाषण्डिनी चैव तथा रङ्गोपजीविनी । प्रोत्साहनेऽथकुशला मधुरकथा दक्षिणाथकालज्ञा

dhātrī pāṣaṇḍinī caiva tathā raṅgopajīvinī | protsāhane'thakuśalā madhurakathā dakṣiṇāthakālajñā

लडहा संवृतमन्त्रा दूती त्वेभिर्गुणैः कार्या । तयाप्युत्साहनं कार्यं नानादर्शितकारणम्

laḍahā saṃvṛtamantrā dūtī tvebhirguṇaiḥ kāryā | tayāpyutsāhanaṃ kāryaṃ nānādarśitakāraṇam

यथोक्तकथनं चैव तथा भावप्रदर्शनम् । न जडं रूपसम्पन्नं नार्थवन्तं न चातुरम्

yathoktakathanaṃ caiva tathā bhāvapradarśanam | na jaḍaṃ rūpasampannaṃ nārthavantaṃ na cāturam

दूतं वाऽप्यथवा दूतीं बुधः कुर्यात्कदाचन । कुलभोगधनाधिक्यैः कृत्वाधिकविकत्थनम्

dūtaṃ vā'pyathavā dūtīṃ budhaḥ kuryātkadācana | kulabhogadhanādhikyaiḥ kṛtvādhikavikatthanam

दूती निवेदयेत्काममर्थांश्चैवानुवर्णयेत् । न चाकामप्रवृत्तायाः कृद्धाया वापि सङ्गमः

dūtī nivedayetkāmamarthāṃścaivānuvarṇayet | na cākāmapravṛttāyāḥ kṛddhāyā vāpi saṅgamaḥ

नानुपायः प्रकर्तव्यो दूत्या हि पुरुषाश्रयः । उत्सवे रत्रिसञ्चार उद्द्याने मित्रवेश्मनि

nānupāyaḥ prakartavyo dūtyā hi puruṣāśrayaḥ | utsave ratrisañcāra uddyāne mitraveśmani

धात्रिगृहेषु सख्या वा तथा चैव निमन्त्रणे । व्याधितव्यपदेशेन शुन्यागारनिवेशने

dhātrigṛheṣu sakhyā vā tathā caiva nimantraṇe | vyādhitavyapadeśena śunyāgāraniveśane

कार्यः समागमो नॄणां स्त्रीभिः प्रथमसङ्गमे । एवं समागमं कृत्वा सोपायं विधिपूर्वकम्

kāryaḥ samāgamo nṝṇāṃ strībhiḥ prathamasaṅgame | evaṃ samāgamaṃ kṛtvā sopāyaṃ vidhipūrvakam

अनुरक्ता विरक्ता वा लिङ्गाकारैस्तु लक्षयेत् । स्वभावभावातिशयैर्नारी या मदनाश्रया

anuraktā viraktā vā liṅgākāraistu lakṣayet | svabhāvabhāvātiśayairnārī yā madanāśrayā

करोति निभृतां लीलां नित्यं सा मदनातुरा । सखीमध्ये गुणान् ब्रूते स्वधनं च प्रयच्छति

karoti nibhṛtāṃ līlāṃ nityaṃ sā madanāturā | sakhīmadhye guṇān brūte svadhanaṃ ca prayacchati

पूजयत्यस्य मित्राणि द्वेष्टि शत्रुजनं सदा । गमागमे सखीनां या हृष्टा भवति चाधिकम्

pūjayatyasya mitrāṇi dveṣṭi śatrujanaṃ sadā | gamāgame sakhīnāṃ yā hṛṣṭā bhavati cādhikam

तुष्यत्यस्य कथाभिस्तु सस्नेहं च निरीक्षते । सुप्ते तु पश्चात् स्वपिति चुम्बिता प्रतिचुम्बति

tuṣyatyasya kathābhistu sasnehaṃ ca nirīkṣate | supte tu paścāt svapiti cumbitā praticumbati

उत्तिष्ठत्यपि पूर्वं च तथा क्लेशसहापि च । उत्सवे मुदिता या च व्यसने या च दुःखिता

uttiṣṭhatyapi pūrvaṃ ca tathā kleśasahāpi ca | utsave muditā yā ca vyasane yā ca duḥkhitā

एवंविधैर्गुणैर्युक्ता त्वनुरक्ता तु सा स्मृता । विरक्तायास्तु चिन्हानि चुम्बिता नाभिचुम्बति

evaṃvidhairguṇairyuktā tvanuraktā tu sā smṛtā | viraktāyāstu cinhāni cumbitā nābhicumbati

अध्यायः २४

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

चतुर्विंशोऽध्यायः

समासतस्तु प्रकृतिस्त्रिविधा परिकीर्तिता । पुरुषाणामथ स्त्रीणामुत्तमाधममध्यमा

samāsatastu prakṛtistrividhā parikīrtitā | puruṣāṇāmatha strīṇāmuttamādhamamadhyamā

जितेन्द्रिय ज्ञानवती नानाशिल्पविचक्षणा । दक्षिणाधमहालक्ष्या भीतानां परिसान्त्वनी

jitendriya jñānavatī nānāśilpavicakṣaṇā | dakṣiṇādhamahālakṣyā bhītānāṃ parisāntvanī

नानाशास्त्रार्थसम्पन्ना गाम्भीर्यौदार्यशालिनी । स्थैर्यत्यागगुणोपेता ज्ञेया प्रकृतिरुत्तमा

nānāśāstrārthasampannā gāmbhīryaudāryaśālinī | sthairyatyāgaguṇopetā jñeyā prakṛtiruttamā

लोकोपचारचतुरा शिल्पशास्त्रविशारदा । विज्ञानमाधुर्ययुता मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

lokopacāracaturā śilpaśāstraviśāradā | vijñānamādhuryayutā madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

रूक्षवाचोऽथ दुःशीलाः कुसत्त्वाः स्थूलबुद्धयः । क्रोधनाघातकाश्चैव मित्रघ्नाश्छिद्रमानिनः

rūkṣavāco'tha duḥśīlāḥ kusattvāḥ sthūlabuddhayaḥ | krodhanāghātakāścaiva mitraghnāśchidramāninaḥ

पिशुनास्तूद्धतैर्वाक्यैरकृतज्ञास्तथालसाः । मान्यामान्या विशेषज्ञा स्त्रीलोलाः कलहप्रियाः

piśunāstūddhatairvākyairakṛtajñāstathālasāḥ | mānyāmānyā viśeṣajñā strīlolāḥ kalahapriyāḥ

सूचकाः पापकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । एभिर्दोषैस्तुसम्पन्ना भवन्तीहाधमा नराः

sūcakāḥ pāpakarmāṇaḥ paradravyāpahāriṇaḥ | ebhirdoṣaistusampannā bhavantīhādhamā narāḥ

एवं तु शीलतो नॄणां प्रकृतिस्त्रिविधा स्मृता । स्त्रीणां पुनश्च प्रकृतिं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

evaṃ tu śīlato nṝṇāṃ prakṛtistrividhā smṛtā | strīṇāṃ punaśca prakṛtiṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

मृदुभाबा चाचपला स्मितभाषिण्यनिष्ठुरा । गुरूणां वचने दक्षा सलज्जा विनयान्विता

mṛdubhābā cācapalā smitabhāṣiṇyaniṣṭhurā | gurūṇāṃ vacane dakṣā salajjā vinayānvitā

रूपाभिजनमाधुर्यैर्गुणैः स्वाभाविकेर्युता । गाम्भीर्यधैर्यसम्पन्ना विज्ञेया प्रमदोत्तमा

rūpābhijanamādhuryairguṇaiḥ svābhāvikeryutā | gāmbhīryadhairyasampannā vijñeyā pramadottamā

नात्युत्कृष्टैरनिखिलैरेभिरेवान्विता गुणैः । अल्पदोषानुविद्धा च मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

nātyutkṛṣṭairanikhilairebhirevānvitā guṇaiḥ | alpadoṣānuviddhā ca madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

अधमा प्रकृतिर्या तु पुरुषाणां प्रकीर्तिता । विज्ञेया सैव नारीणामधमानां समासतः

adhamā prakṛtiryā tu puruṣāṇāṃ prakīrtitā | vijñeyā saiva nārīṇāmadhamānāṃ samāsataḥ

नपुंसकस्तु विज्ञेयः सङ्कीर्णोऽधम एव च । प्रेष्यादिरपि विज्ञेया सङ्कीर्णा प्रकृतिद्विजाः

napuṃsakastu vijñeyaḥ saṅkīrṇo'dhama eva ca | preṣyādirapi vijñeyā saṅkīrṇā prakṛtidvijāḥ

शकारश्च विटश्चैव ये चान्येप्येवमादयः । सङ्कीर्णास्तेऽपि विज्ञेया ह्यधमा नाटके बुधैः

śakāraśca viṭaścaiva ye cānyepyevamādayaḥ | saṅkīrṇāste'pi vijñeyā hyadhamā nāṭake budhaiḥ

एता ज्ञेयाः प्रकृतयः पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । आसां तु सम्प्रवक्ष्यामि विधानं शीलसंश्रयम्

etā jñeyāḥ prakṛtayaḥ puruṣastrīnapuṃsakaiḥ | āsāṃ tu sampravakṣyāmi vidhānaṃ śīlasaṃśrayam

अत्र चत्वार एव स्युर्नायकाः परिकीर्तिताः । मध्यमोत्तमप्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः

atra catvāra eva syurnāyakāḥ parikīrtitāḥ | madhyamottamaprakṛtau nānālakṣaṇalakṣitāḥ

धीरोद्धता धीरललिता धीरोदात्तास्तथैव च । धीरप्रशान्तकाश्चैव नायकाः परिकीर्तिताः

dhīroddhatā dhīralalitā dhīrodāttāstathaiva ca | dhīrapraśāntakāścaiva nāyakāḥ parikīrtitāḥ

देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्युर्धीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ

devā dhīroddhatā jñeyāḥ syurdhīralalitā nṛpāḥ | senāpatiramātyaśca dhīrodāttau prakīrtitau

धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वाणिजस्तथा । एतेषां तु पुनर्ज्ञेयाश्चत्वारस्तु विदूषकः

dhīrapraśāntā vijñeyā brāhmaṇā vāṇijastathā | eteṣāṃ tu punarjñeyāścatvārastu vidūṣakaḥ

लिङ्गी द्विजो राजजीवी शिष्यश्चेति यथाक्रमम् । देवक्षितिभृतामात्यब्राह्मणानां प्रयोजयेत्

liṅgī dvijo rājajīvī śiṣyaśceti yathākramam | devakṣitibhṛtāmātyabrāhmaṇānāṃ prayojayet

विप्रलम्भसुहृदोमी सङ्कथालापपेशलाः । व्यसनी प्राप्य दुःखं वा युज्यतेऽभ्युदयेन यः

vipralambhasuhṛdomī saṅkathālāpapeśalāḥ | vyasanī prāpya duḥkhaṃ vā yujyate'bhyudayena yaḥ

तथा पुरुषमाहुस्तं प्रधानं नायकं बुधाः । यत्रानेकस्य भवतो व्यसनाभ्युदयौ पुनः

tathā puruṣamāhustaṃ pradhānaṃ nāyakaṃ budhāḥ | yatrānekasya bhavato vyasanābhyudayau punaḥ

सपुष्टौ यत्र तौ स्यातां न भवेत्तत्र नायकः । दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा

sapuṣṭau yatra tau syātāṃ na bhavettatra nāyakaḥ | divyā ca nṛpapatnī ca kulastrī gaṇikā tathā

एतास्तु नायिका ज्ञेय नानाप्रकृतिलक्षणाः । धीरा च ललिता च स्यादुदात्ता निभृता तथा

etāstu nāyikā jñeya nānāprakṛtilakṣaṇāḥ | dhīrā ca lalitā ca syādudāttā nibhṛtā tathā

दिव्या राजाङ्गनाश्चैव गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । उदात्ता निभृता चैव भवेत्तु कुलजाङ्गना

divyā rājāṅganāścaiva guṇairyuktā bhavanti hi | udāttā nibhṛtā caiva bhavettu kulajāṅganā

ललिते चाभ्युदात्ते च गणिकाशिल्पकारिके । [प्रकृतीनां तु सर्वासामुपचाराद् द्विधा स्मृताः

lalite cābhyudātte ca gaṇikāśilpakārike | [prakṛtīnāṃ tu sarvāsāmupacārād dvidhā smṛtāḥ

बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चैव तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम् । तत्र राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरो हि सः

bāhyaścābhyantaraścaiva tayorvakṣyāmi lakṣaṇam | tatra rājopacāro yo bhavedābhyantaro hi saḥ

ततो वाक्योपचारस्तु यस्य बाह्यः स उच्यते । अथ राजोपचारे च राज्ञामन्तःपुराश्रितम्

tato vākyopacārastu yasya bāhyaḥ sa ucyate | atha rājopacāre ca rājñāmantaḥpurāśritam

स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि विभक्तमुपचारतः । ] राजोपचारं वक्ष्यामि ह्यन्तःपुरसमाश्रयम्

strīvibhāgaṃ pravakṣyāmi vibhaktamupacārataḥ | ] rājopacāraṃ vakṣyāmi hyantaḥpurasamāśrayam

महादेवी तथा देव्यः स्वामिन्यः स्थापिता अपि । भोगिन्यः शिल्पकारिण्यो नाटकीयाः सनर्तकाः

mahādevī tathā devyaḥ svāminyaḥ sthāpitā api | bhoginyaḥ śilpakāriṇyo nāṭakīyāḥ sanartakāḥ

अनुचारिकाश्च विज्ञेयास्तथा च परिचारिकाः । तथा सञ्चारिकाश्चैव तथा प्रेषणकारिकाः

anucārikāśca vijñeyāstathā ca paricārikāḥ | tathā sañcārikāścaiva tathā preṣaṇakārikāḥ

महत्तर्यः प्रतीहार्यः कुमार्यः स्थविरा अपि । आयुक्तिकाश्च नृपतेरयमन्तःपुरो जनः

mahattaryaḥ pratīhāryaḥ kumāryaḥ sthavirā api | āyuktikāśca nṛpaterayamantaḥpuro janaḥ

अत्र मूर्धाभिषिक्ता या कुलशीलसमन्विता । गुणैर्युक्ता वयस्स्था च मध्यस्था क्रोधना तथा

atra mūrdhābhiṣiktā yā kulaśīlasamanvitā | guṇairyuktā vayassthā ca madhyasthā krodhanā tathā

मुक्तेर्ष्या नृपशीलज्ञा सुखदुःखसहा समा । शान्तिस्वस्त्ययनैर्भर्तुस्सततं मङ्गलैषिणी

mukterṣyā nṛpaśīlajñā sukhaduḥkhasahā samā | śāntisvastyayanairbhartussatataṃ maṅgalaiṣiṇī

शान्ता पतिव्रता धीरा अन्तःपुरहिते रता । एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महदेवीत्युदाहृता

śāntā pativratā dhīrā antaḥpurahite ratā | ebhirguṇaistu saṃyuktā mahadevītyudāhṛtā

एभिरेव गुणैर्युक्तास्तत्संस्कारविवर्जिताः । गर्विताश्चातिसौभाग्याः पतिसम्भोगतत्पराः

ebhireva guṇairyuktāstatsaṃskāravivarjitāḥ | garvitāścātisaubhāgyāḥ patisambhogatatparāḥ

शुचिनित्योज्वलाकाराः पतिपक्षाभ्यसूयकाः । वयोरूपगुणाढ्या यास्ता देव्य इति भाषिताः

śucinityojvalākārāḥ patipakṣābhyasūyakāḥ | vayorūpaguṇāḍhyā yāstā devya iti bhāṣitāḥ

सेनापतेरमात्यानां भृत्यानामथवा पुनः । भवेयुस्तनया यास्तु प्रतिसम्मानवर्जिताः

senāpateramātyānāṃ bhṛtyānāmathavā punaḥ | bhaveyustanayā yāstu pratisammānavarjitāḥ

शीलरूपगुणैर्यास्तु सम्पन्ना नृपतेर्हिताः । स्वगुणैर्लब्धसम्माना स्वामिन्य इति ताः स्मृताः

śīlarūpaguṇairyāstu sampannā nṛpaterhitāḥ | svaguṇairlabdhasammānā svāminya iti tāḥ smṛtāḥ

रूपयौवनशालिन्यः कर्कशा विभ्रमान्विताः । रतिसम्भोगकुशलाः प्रतिपक्षाभ्यसूयकाः

rūpayauvanaśālinyaḥ karkaśā vibhramānvitāḥ | ratisambhogakuśalāḥ pratipakṣābhyasūyakāḥ

दक्षा भर्तुश्च चित्तज्ञा गन्धमाल्योज्वलास्सदा । नृपतेश्छन्दवर्तिन्यो न हीर्ष्यामानगर्विताः

dakṣā bhartuśca cittajñā gandhamālyojvalāssadā | nṛpateśchandavartinyo na hīrṣyāmānagarvitāḥ

उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या न निष्ठुराः । मान्यामान्यविशेषज्ञाः स्थापिता इति ताः स्मृताः

utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā na niṣṭhurāḥ | mānyāmānyaviśeṣajñāḥ sthāpitā iti tāḥ smṛtāḥ

कुलशीललब्धपूजामृदवो नातिचोद्भटाः । मध्यस्था निभृताः क्षान्ता भोगिन्य इति ताः स्मृताः

kulaśīlalabdhapūjāmṛdavo nāticodbhaṭāḥ | madhyasthā nibhṛtāḥ kṣāntā bhoginya iti tāḥ smṛtāḥ

नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणाः । गन्धपुष्पविभागज्ञा लेख्यालेख्यविकल्पिकाः

nānākalāviśeṣajñā nānāśilpavicakṣaṇāḥ | gandhapuṣpavibhāgajñā lekhyālekhyavikalpikāḥ

शयनासनभागज्ञाश्चतुरा मधुरास्तथा । दक्षाः सौम्याः स्फुटाः श्लिष्ठा निभृताः शिल्पकारिकाः

śayanāsanabhāgajñāścaturā madhurāstathā | dakṣāḥ saumyāḥ sphuṭāḥ śliṣṭhā nibhṛtāḥ śilpakārikāḥ

ग्रहमोक्षलयज्ञा या रसभावविकल्पिकाः । चतुरानाट्यकुशलाश्चोहापोहविचक्षणाः

grahamokṣalayajñā yā rasabhāvavikalpikāḥ | caturānāṭyakuśalāścohāpohavicakṣaṇāḥ

रूपयौवनसम्पन्ना नाटकीयास्तु ताः स्मृताः । हेलाभावविशेषाढ्या सत्वेनाभिनयेन च

rūpayauvanasampannā nāṭakīyāstu tāḥ smṛtāḥ | helābhāvaviśeṣāḍhyā satvenābhinayena ca

माधुर्येन च सम्पन्ना ह्यातोद्यकुशला तथा । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना चतुष्षष्ठिकलान्विता

mādhuryena ca sampannā hyātodyakuśalā tathā | aṅgapratyaṅgasampannā catuṣṣaṣṭhikalānvitā

चतुराः प्रश्नयोपेताः स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः । सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालस्या जितश्रमा

caturāḥ praśnayopetāḥ strīdoṣaiśca vivarjitāḥ | sadā pragalbhā ca tathā tyaktālasyā jitaśramā

नानाशिल्पप्रयोगज्ञा नृत्तगीतविचक्षणा । अथ रूपगुणौदार्यधैर्यसौभाग्यशीलसम्पन्ना

nānāśilpaprayogajñā nṛttagītavicakṣaṇā | atha rūpaguṇaudāryadhairyasaubhāgyaśīlasampannā

पेशलमधुरस्निग्धानुनादिकलचित्रकण्ठा च । समागतासु नारीषु रूपयौवनकन्तिभिः

peśalamadhurasnigdhānunādikalacitrakaṇṭhā ca | samāgatāsu nārīṣu rūpayauvanakantibhiḥ

न दृश्यते गुणैर्स्तुल्या यस्याः सा नर्तकी स्मृता । सर्वावस्थोपचारेषु या न मुञ्चति पर्थिवम्

na dṛśyate guṇairstulyā yasyāḥ sā nartakī smṛtā | sarvāvasthopacāreṣu yā na muñcati parthivam

विज्ञेया दक्षिणा दक्षा नाट्यज्ञैरनुचारिका । शय्यापाली छत्रधारी तथा व्यजनधारिणी

vijñeyā dakṣiṇā dakṣā nāṭyajñairanucārikā | śayyāpālī chatradhārī tathā vyajanadhāriṇī

संवाहिका गन्धयोक्त्री तथा चैव प्रसाधिका । तथाभरणयोक्त्री च माल्यसंयोजिका तथा

saṃvāhikā gandhayoktrī tathā caiva prasādhikā | tathābharaṇayoktrī ca mālyasaṃyojikā tathā

एवं विधा भवेयुर्याः ता ज्ञेयाः परिचारिकाः । नानाकक्ष्या विचारिण्यः तथोअपवनसञ्चराः

evaṃ vidhā bhaveyuryāḥ tā jñeyāḥ paricārikāḥ | nānākakṣyā vicāriṇyaḥ tathoapavanasañcarāḥ

देवतायतनक्रीडा प्रासादपरिचारिकाः । यामकिन्यस्तथा चैव याश्चैवं लक्षणाः स्त्रियः

devatāyatanakrīḍā prāsādaparicārikāḥ | yāmakinyastathā caiva yāścaivaṃ lakṣaṇāḥ striyaḥ

सञ्चारिकास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैः समुदाहृताः । प्रेषणेऽकामसंयुक्ते गुह्यागुह्यसमुत्थिते

sañcārikāstu vijñeyā nāṭyajñaiḥ samudāhṛtāḥ | preṣaṇe'kāmasaṃyukte guhyāguhyasamutthite

नृपैर्यास्तु नियुज्यन्ते ताः ज्ञेयाः परिचारिकाः । सर्वान्तःपुररक्षासु स्तुतिस्वस्त्ययनेन च

nṛpairyāstu niyujyante tāḥ jñeyāḥ paricārikāḥ | sarvāntaḥpurarakṣāsu stutisvastyayanena ca

या वृद्धिमभिनन्दन्ति ता विज्ञेया महत्तराः । सन्धिविग्रहसम्बद्धनानाचारसमुत्थितम्

yā vṛddhimabhinandanti tā vijñeyā mahattarāḥ | sandhivigrahasambaddhanānācārasamutthitam

निवेदयन्ति याः कार्यं प्रतिहार्यस्तु ताः स्मृताः । अप्राप्तरससम्भोगा न सम्भ्रान्ता न चोद्भटाः

nivedayanti yāḥ kāryaṃ pratihāryastu tāḥ smṛtāḥ | aprāptarasasambhogā na sambhrāntā na codbhaṭāḥ

निभृताश्च सलज्जाश्च कुमार्यो बालिकाः स्मृताः । पुर्वराजनयज्ञा याः पुर्वराजाभिपूजिताः

nibhṛtāśca salajjāśca kumāryo bālikāḥ smṛtāḥ | purvarājanayajñā yāḥ purvarājābhipūjitāḥ

पुर्वराजानुचरितास्ता वृद्धा इति सुज्ञिताः । भाण्डागारेष्वधिकृताश्चायुधाधिकृतास्तथा

purvarājānucaritāstā vṛddhā iti sujñitāḥ | bhāṇḍāgāreṣvadhikṛtāścāyudhādhikṛtāstathā

फलमूलौषधीनां च तथा चैवान्ववेक्षकी । गन्धाभरणवस्त्राणां माल्यानां चैव चिन्तिका

phalamūlauṣadhīnāṃ ca tathā caivānvavekṣakī | gandhābharaṇavastrāṇāṃ mālyānāṃ caiva cintikā

बह्वाश्रये तथा युक्ता ज्ञेया ह्यायुक्तिकास्तु ताः । इत्यन्तःपुरचारिण्यः स्त्रियः प्रोक्ता समासतः

bahvāśraye tathā yuktā jñeyā hyāyuktikāstu tāḥ | ityantaḥpuracāriṇyaḥ striyaḥ proktā samāsataḥ

विशेषणविशेषेण तासां वक्ष्यामि वै द्विजाः । अनुरक्ताश्च भक्ताश्च नानापार्श्वसमुत्थिताः

viśeṣaṇaviśeṣeṇa tāsāṃ vakṣyāmi vai dvijāḥ | anuraktāśca bhaktāśca nānāpārśvasamutthitāḥ

या नियुक्ता नियोगेषु कार्येषु विविधेषु च । न चोद्भटा असम्भ्रान्ता न लुब्धा नापि निष्ठुराः

yā niyuktā niyogeṣu kāryeṣu vividheṣu ca | na codbhaṭā asambhrāntā na lubdhā nāpi niṣṭhurāḥ

दान्ताः क्षान्ताः प्रसन्नाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । अकामा लोभडीनाश्च स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः

dāntāḥ kṣāntāḥ prasannāśca jitakrodhā jitendriyāḥ | akāmā lobhaḍīnāśca strīdoṣaiśca vivarjitāḥ

सा त्वन्तःपुरसञ्चारे योज्या पार्थिववेश्मनि । कारुकाः कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षवराः पुनः

sā tvantaḥpurasañcāre yojyā pārthivaveśmani | kārukāḥ kañcukīyāśca tathā varṣavarāḥ punaḥ

औपस्थायिकनिर्मुण्डा स्त्रीणा प्रेषणकर्मणि । रक्षणं च कुमारीणां बालिकानां प्रयोजयेत्

aupasthāyikanirmuṇḍā strīṇā preṣaṇakarmaṇi | rakṣaṇaṃ ca kumārīṇāṃ bālikānāṃ prayojayet

अन्तःपुराधिकारेषु राजचर्यानुवर्त्तिनाम् । सर्ववृत्तान्तसंवाहाः पत्यागारे नियोजयेत्

antaḥpurādhikāreṣu rājacaryānuvarttinām | sarvavṛttāntasaṃvāhāḥ patyāgāre niyojayet

विनीताः स्वल्पसत्त्वा ये क्लीबा वै स्त्रीस्वभाविकाः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवराः स्मृताः

vinītāḥ svalpasattvā ye klībā vai strīsvabhāvikāḥ | jātyā na doṣiṇaścaiva te vai varṣavarāḥ smṛtāḥ

ब्रह्माणाः कुशला वृद्धाः कामदोषविवर्जिताः । प्रयोजनेषु देवीनां प्रयोक्तव्या नृपैः सदा

brahmāṇāḥ kuśalā vṛddhāḥ kāmadoṣavivarjitāḥ | prayojaneṣu devīnāṃ prayoktavyā nṛpaiḥ sadā

एतदष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि बाह्यं पुरुषसम्भवम्

etadaṣṭādaśavidhaṃ proktamantaḥpuraṃ mayā | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bāhyaṃ puruṣasambhavam

राजा सेनापतिश्चैव पुरोधा मन्त्रिणस्तथा । सचिवाः प्राड्विवाकाश्च कुमाराधिकृतास्तथा

rājā senāpatiścaiva purodhā mantriṇastathā | sacivāḥ prāḍvivākāśca kumārādhikṛtāstathā

एके चान्ये च बहवो मान्या ज्ञेया नृपस्य तु । वेशेषमेषां वक्ष्यामि लक्षणेन निबोधत

eke cānye ca bahavo mānyā jñeyā nṛpasya tu | veśeṣameṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇena nibodhata

बलवान् बुद्धिसम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । दक्षः प्रगल्भो धृतिमान् विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः

balavān buddhisampannaḥ satyavādī jitendriyaḥ | dakṣaḥ pragalbho dhṛtimān vikrānto matimāñchuciḥ

दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवाङ्मृदुः । लोकपालव्रतधरः कर्ममार्गविशारदः

dīrghadarśī mahotsāhaḥ kṛtajñaḥ priyavāṅmṛduḥ | lokapālavratadharaḥ karmamārgaviśāradaḥ

उत्थितश्चाप्रमत्तश्च वृद्धसेव्यर्थशास्त्रवित् । परभावेङ्गिताभिज्ञः शूरो रक्षासमन्वितः

utthitaścāpramattaśca vṛddhasevyarthaśāstravit | parabhāveṅgitābhijñaḥ śūro rakṣāsamanvitaḥ

ऊहापोहविचारी च नानाशिल्पप्रयोजकः । नीतिशास्त्रार्थकुशलस्तथा चैवानुरागवान्

ūhāpohavicārī ca nānāśilpaprayojakaḥ | nītiśāstrārthakuśalastathā caivānurāgavān

धर्मज्ञोऽव्यसनी चैव गुणैरेतेर्भवेन्नृपः । कुलीना बुद्धिसम्पन्ना नानाशास्त्रविपश्चिताः

dharmajño'vyasanī caiva guṇaireterbhavennṛpaḥ | kulīnā buddhisampannā nānāśāstravipaścitāḥ

स्निग्धा परेरहार्यश्च न प्रमत्ताश्च देशजाः । अलुब्धाश्च विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा

snigdhā parerahāryaśca na pramattāśca deśajāḥ | alubdhāśca vinītāśca śucayo dhārmikāstathā

पुरोधो मन्त्रिणस्त्वेभिर्गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । बुद्धिमान्नीतिसम्पन्नस्त्यक्तालस्यः प्रियंवदः

purodho mantriṇastvebhirguṇairyuktā bhavanti hi | buddhimānnītisampannastyaktālasyaḥ priyaṃvadaḥ

पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालविशेषवित् । अर्थशास्त्रार्थकुशलो ह्यनुरक्तः कुलोद्भवः

pararandhravidhijñaśca yātrākālaviśeṣavit | arthaśāstrārthakuśalo hyanuraktaḥ kulodbhavaḥ

देशवित्कालविच्चैव कर्तव्यः क्षितिपैः सदा । व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः

deśavitkālaviccaiva kartavyaḥ kṣitipaiḥ sadā | vyavahārārthatattvajñā buddhimanto bahuśrutāḥ

मध्यस्था धार्मिका धीराः कार्याकार्यविवेकिनः । क्षान्ता दान्ता जितक्रोधा सर्वत्र समदर्शिनः

madhyasthā dhārmikā dhīrāḥ kāryākāryavivekinaḥ | kṣāntā dāntā jitakrodhā sarvatra samadarśinaḥ

ईदृशः प्राड्विवाकास्तु स्थाप्या धर्मासने द्विजाः । उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या जितश्रमाः

īdṛśaḥ prāḍvivākāstu sthāpyā dharmāsane dvijāḥ | utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā jitaśramāḥ

स्निग्धा शान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा । नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः

snigdhā śāntā vinītāśca madhyasthā nipuṇāstathā | nayajñā vinayajñāśca ūhāpohavicakṣaṇāḥ

सर्वशात्रार्थसम्पन्नाः कुमाराधिकृतास्तथा । बृहस्पतिमतादेषां गुणांश्चाभिकांक्षयेत्

sarvaśātrārthasampannāḥ kumārādhikṛtāstathā | bṛhaspatimatādeṣāṃ guṇāṃścābhikāṃkṣayet

विज्ञेयं चोपहार्यं च सभ्यानां च विकल्पनम् । इत्येष वो मया प्रोक्तः प्राड्विवाकनिर्णयः

vijñeyaṃ copahāryaṃ ca sabhyānāṃ ca vikalpanam | ityeṣa vo mayā proktaḥ prāḍvivākanirṇayaḥ

अध्यायः २५

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

पञ्चविंशोऽध्यायः

अङ्गाभिनयस्यैव यो विशेषः क्वचित् क्वचित् । अनुक्त उच्यते चित्रः चित्राभिनयस्स्मृतः

aṅgābhinayasyaiva yo viśeṣaḥ kvacit kvacit | anukta ucyate citraḥ citrābhinayassmṛtaḥ

उत्तानौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ । उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणात्

uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau | udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇāt

प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा । ऋतून् घनान् वनान्तांश्च विस्तीर्णांश्च जलाशयान्

prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā | ṛtūn ghanān vanāntāṃśca vistīrṇāṃśca jalāśayān

दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किञ्चित् स्वस्थं च यद्भवेत् । तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः

diśo grahān sanakṣatrān kiñcit svasthaṃ ca yadbhavet | tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ

एभिरेव करैर्भूयस्तेनैव शिरसा पुनः । अधो निरीक्षणेनाथ भूमिस्थान् सम्प्रदर्शयेत्

ebhireva karairbhūyastenaiva śirasā punaḥ | adho nirīkṣaṇenātha bhūmisthān sampradarśayet

स्पर्शस्य ग्रहणेनैव तथोल्लुकसनेन च । चन्द्रज्योस्त्नां सुखं वायुं रसं गन्धं च निर्दिशेत्

sparśasya grahaṇenaiva tathollukasanena ca | candrajyostnāṃ sukhaṃ vāyuṃ rasaṃ gandhaṃ ca nirdiśet

वस्त्रावकुण्ठनात्सूर्यं रजोधूमानिलांस्तथा । भूमितापमथोष्णं च कुर्याच्छायाभिलाषतः

vastrāvakuṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānilāṃstathā | bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchāyābhilāṣataḥ

ऊर्ध्वाकेकरदृष्टिस्तु मध्याह्ने सूर्यमादिशेत् । उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थैः प्रदर्शयेत्

ūrdhvākekaradṛṣṭistu madhyāhne sūryamādiśet | udayāstagataṃ caiva vismayārthaiḥ pradarśayet

यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुस्वभावकृतानि च । गात्रस्पर्शैस्सरोमाञ्चैस्तेषामभिनयो भवेत्

yāni saumyārthayuktāni susvabhāvakṛtāni ca | gātrasparśaissaromāñcaisteṣāmabhinayo bhavet

यानि स्युस्तीक्ष्णरूपाणि तानि चाभिनयेत्सुधीः । असंस्पर्शैस्तथोद्वेगैस्तथा मुखविकुण्ठनैः

yāni syustīkṣṇarūpāṇi tāni cābhinayetsudhīḥ | asaṃsparśaistathodvegaistathā mukhavikuṇṭhanaiḥ

गम्भीरोदातसंयुक्तानर्थानभिनयेद्बुधः । साटोपैश्च सगर्वैश्च गात्रैः सौष्ठवसंयुतैः

gambhīrodātasaṃyuktānarthānabhinayedbudhaḥ | sāṭopaiśca sagarvaiśca gātraiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ

यज्ञोपवीतदेशस्थमरालं हासमादिशेत् । स्वस्तिकौ विच्युतौ हारस्रग्दामार्थान् निदर्शयेत्

yajñopavītadeśasthamarālaṃ hāsamādiśet | svastikau vicyutau hārasragdāmārthān nidarśayet

भ्रमणेन प्रदर्शिन्या दृष्टेः परिगमेन च । अलपद्मकपीडायाः सर्वार्थग्रहणं भवेत्

bhramaṇena pradarśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca | alapadmakapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet

श्रव्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकनैः । आत्मस्थं परसंस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्दिशेत्

śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ | ātmasthaṃ parasaṃsthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet

विद्युदुल्काघनरवाविष्फुलिङ्गार्चिषस्तथा । त्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः

vidyudulkāghanaravāviṣphuliṅgārciṣastathā | trastāṅgākṣinimeṣaiśca te'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ

उद्वेष्टितकरावृत्तौ करौ कृत्वा नतं शिरः । असंस्पर्शे तथानिष्टे जिह्मदृष्टेन कारयेत्

udveṣṭitakarāvṛttau karau kṛtvā nataṃ śiraḥ | asaṃsparśe tathāniṣṭe jihmadṛṣṭena kārayet

वायुमुष्णं तमस्तेजो मुखप्रच्छादनेन च । रेणुतोयपतङ्गांश्च भ्रमरांश्च निवारयेत्

vāyumuṣṇaṃ tamastejo mukhapracchādanena ca | reṇutoyapataṅgāṃśca bhramarāṃśca nivārayet

कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ । सिअंहर्क्षवानरव्याघ्रश्वापदांश्च निरूपयेत्

kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau | siaṃharkṣavānaravyāghraśvāpadāṃśca nirūpayet

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । खटकस्वस्थिकौ चापि प्रतोदग्रहणे स्मृतौ

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane | khaṭakasvasthikau cāpi pratodagrahaṇe smṛtau

एकं द्वि त्रीणि चत्वारि पञ्च षट् सप्त चाष्टधा । नव वा दश वापि स्युर्गणनाङ्गुलिभिर्भवेत्

ekaṃ dvi trīṇi catvāri pañca ṣaṭ sapta cāṣṭadhā | nava vā daśa vāpi syurgaṇanāṅgulibhirbhavet

दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राख्यास्तथैव च । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां प्रयोज्यास्ताः प्रयोक्तृभिः

daśākhyāśca śatākhyāśca sahasrākhyāstathaiva ca | patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ prayojyāstāḥ prayoktṛbhiḥ

दशाख्यगणनायास्तु परतो या भवेदिह । वाक्यार्थेनैव साध्यासौ परोक्षाभिनयेन च

daśākhyagaṇanāyāstu parato yā bhavediha | vākyārthenaiva sādhyāsau parokṣābhinayena ca

छत्रध्वजपताकाश्च निर्देश्या दण्डधारणात् । नानाप्रहरणं चाथ निर्देश्यं धारणाश्रयम्

chatradhvajapatākāśca nirdeśyā daṇḍadhāraṇāt | nānāpraharaṇaṃ cātha nirdeśyaṃ dhāraṇāśrayam

एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः किञ्चिन्नतशिरास्तथा । सव्यहस्तश्च सन्दंशः स्मृते ध्याने वितर्किते

ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ kiñcinnataśirāstathā | savyahastaśca sandaṃśaḥ smṛte dhyāne vitarkite

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसपक्षौ प्रदक्षिणौ । अपत्यरूपणे कार्यावुछ्रयौ च प्रयोक्तृभिः

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣau pradakṣiṇau | apatyarūpaṇe kāryāvuchrayau ca prayoktṛbhiḥ

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसवक्त्रं तथोर्ध्वगम् । प्रसादयच्च यं मानं दीर्घसत्वं च निर्दिशेत्

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsavaktraṃ tathordhvagam | prasādayacca yaṃ mānaṃ dīrghasatvaṃ ca nirdiśet

अरालं च शिरस्थाने समुद्वाह्य तु वामकम् । गते निर्वृत्ते ध्वस्ते च श्रान्तवाक्ये च योजयेत्

arālaṃ ca śirasthāne samudvāhya tu vāmakam | gate nirvṛtte dhvaste ca śrāntavākye ca yojayet

सर्वेन्द्रियस्वस्थतया प्रसन्नवदनस्तथा । विचित्रभूतलालोकैः शरदन्तु विनिर्दिशेत्

sarvendriyasvasthatayā prasannavadanastathā | vicitrabhūtalālokaiḥ śaradantu vinirdiśet

गात्रसङ्कोचनाच्चापि सूर्याग्निपटुसेवनात् । हेमन्तस्त्वभिनेतव्यः पुरुषैर्मध्यमाधमैः

gātrasaṅkocanāccāpi sūryāgnipaṭusevanāt | hemantastvabhinetavyaḥ puruṣairmadhyamādhamaiḥ

शिरोदन्तोष्ठकम्पेन गात्रसङ्कोचनेन च । कूजितैश्च सशीत्कारैरधमश्शीतमादिशेत्

śirodantoṣṭhakampena gātrasaṅkocanena ca | kūjitaiśca saśītkārairadhamaśśītamādiśet

अवस्थान्तरमासाद्य कदाचित्तूत्तमरैरपि । शीताभिनयनं कूर्याद्देवाद्व्यसनसम्भवम्

avasthāntaramāsādya kadācittūttamarairapi | śītābhinayanaṃ kūryāddevādvyasanasambhavam

ऋतुजानां तु पुष्पाणां गन्धघ्राणैस्तथैव च । रूक्षस्य वायोः स्पर्शाच्च शिशिरं रूपयेद्बुधः

ṛtujānāṃ tu puṣpāṇāṃ gandhaghrāṇaistathaiva ca | rūkṣasya vāyoḥ sparśācca śiśiraṃ rūpayedbudhaḥ

प्रमोदजननारम्भैरुपभोगैः पृथग्विधिः । वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात्

pramodajananārambhairupabhogaiḥ pṛthagvidhiḥ | vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt

स्वेद प्रमार्जनैश्चैव भूमितापैः सवीजनैः । उष्णस्य वायोः स्पर्शेन ग्रीष्मं त्वभिनयेद्बुधः

sveda pramārjanaiścaiva bhūmitāpaiḥ savījanaiḥ | uṣṇasya vāyoḥ sparśena grīṣmaṃ tvabhinayedbudhaḥ

कदम्बनीपकुटपैः शाद्वलैः सेन्द्रगोपकैः । मेघवातैः सुखस्पर्शैः प्रावृट्कालं प्रदर्शयेत्

kadambanīpakuṭapaiḥ śādvalaiḥ sendragopakaiḥ | meghavātaiḥ sukhasparśaiḥ prāvṛṭkālaṃ pradarśayet

मेघौघनादैर्गम्भीरैर्धाराप्रपतनैस्तदा । विद्युन्निर्घातघोषैश्च वर्षारात्रं समादिशेत्

meghaughanādairgambhīrairdhārāprapatanaistadā | vidyunnirghātaghoṣaiśca varṣārātraṃ samādiśet

यद्यस्य चिह्नं वेषो वा कर्म वा रूपमेव वा । निर्देश्यः स ऋतुस्तेन इष्टानिष्टार्थदर्शनात्

yadyasya cihnaṃ veṣo vā karma vā rūpameva vā | nirdeśyaḥ sa ṛtustena iṣṭāniṣṭārthadarśanāt

एतानृतूनर्थवशाद्दर्शयेद्धि रसानुगान् । सुखिनस्तु सुखोपेतान् सुःखार्थान् दुःखसंयुतान्

etānṛtūnarthavaśāddarśayeddhi rasānugān | sukhinastu sukhopetān suḥkhārthān duḥkhasaṃyutān

यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेअन वा । स तदाहितसङ्कारः सर्वं पश्यति तन्मयम्

yo yena bhāvenāviṣṭaḥ sukhadenetareana vā | sa tadāhitasaṅkāraḥ sarvaṃ paśyati tanmayam

भावाभिनयनं कुर्याद्विभावानां निदर्शनैः । तथैव चानुभावानां भावसिद्धिः प्रवर्तिता

bhāvābhinayanaṃ kuryādvibhāvānāṃ nidarśanaiḥ | tathaiva cānubhāvānāṃ bhāvasiddhiḥ pravartitā

विभावेनाहृतं कार्यमनुभावेन नीयते । आत्मानुभवनं भावो विभावः परदर्शनम्

vibhāvenāhṛtaṃ kāryamanubhāvena nīyate | ātmānubhavanaṃ bhāvo vibhāvaḥ paradarśanam

गुरुर्मित्रं सखा स्निग्धः सम्बन्धी बन्धुरेव वा । आवेद्यते हि यः प्राप्तः स विभाव इति स्मृतः

gururmitraṃ sakhā snigdhaḥ sambandhī bandhureva vā | āvedyate hi yaḥ prāptaḥ sa vibhāva iti smṛtaḥ

यत्त्वस्य सम्भ्रमोत्थानैरर्घ्यपाद्यासनादिभिः । पूजनं क्रियते भक्त्या सोऽनुभावः प्रकीर्तितः

yattvasya sambhramotthānairarghyapādyāsanādibhiḥ | pūjanaṃ kriyate bhaktyā so'nubhāvaḥ prakīrtitaḥ

एवमन्येष्वपि ज्ञेयो नानाकार्यप्रदर्शनात् । विभावो वापि भावो वा विज्ञेयोऽर्थवशाद्बुधैः

evamanyeṣvapi jñeyo nānākāryapradarśanāt | vibhāvo vāpi bhāvo vā vijñeyo'rthavaśādbudhaiḥ

यस्त्वपि प्रतिसन्देशो दूतस्येह प्रदीयते । सोऽनुभाव इति ज्ञेयः प्रतिसन्देशदर्शितः

yastvapi pratisandeśo dūtasyeha pradīyate | so'nubhāva iti jñeyaḥ pratisandeśadarśitaḥ

एवं भावो विभावो वाप्यनुभावश्च कीर्तितः । पुरुषैरभिनेयः स्यात्प्रमदाभिरथापि वा

evaṃ bhāvo vibhāvo vāpyanubhāvaśca kīrtitaḥ | puruṣairabhineyaḥ syātpramadābhirathāpi vā

स्वभावाभिनये स्थानं पुंसां कार्यं तु वैष्णवम् । आयतं वावहित्थं वा स्त्रीणां कार्यं स्वभावतः

svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃsāṃ kāryaṃ tu vaiṣṇavam | āyataṃ vāvahitthaṃ vā strīṇāṃ kāryaṃ svabhāvataḥ

प्रयोजनवशाच्चैव शेषाण्यपि भवन्ति हि । नानाभवाभिनयनैः प्रयोगैश्च पृथग्विधैः

prayojanavaśāccaiva śeṣāṇyapi bhavanti hi | nānābhavābhinayanaiḥ prayogaiśca pṛthagvidhaiḥ

धैर्यलीलाङ्गसम्पन्नं पुरुषाणां विचेष्टितम् । मृदुलीलाङ्गहारैश्च स्त्रीणां कार्यं तु चेष्टितम्

dhairyalīlāṅgasampannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam | mṛdulīlāṅgahāraiśca strīṇāṃ kāryaṃ tu ceṣṭitam

करपादाङ्गसञ्चारास्स्त्रीणां तु ललिताः स्मृताः । सुधीरश्चोद्धतश्चैव पुरुषाणां प्रयोक्तृभिः

karapādāṅgasañcārāsstrīṇāṃ tu lalitāḥ smṛtāḥ | sudhīraścoddhataścaiva puruṣāṇāṃ prayoktṛbhiḥ

यथा रसं यथा भावं स्त्रीणां भावप्रदर्शनम् । नराणां प्रमदानां च भावाभिनयनं पृथक्

yathā rasaṃ yathā bhāvaṃ strīṇāṃ bhāvapradarśanam | narāṇāṃ pramadānāṃ ca bhāvābhinayanaṃ pṛthak

भावानुभावनं युक्तं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । आलिङ्गनेन गात्राणां सस्मितेन च चक्षुषा

bhāvānubhāvanaṃ yuktaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ | āliṅganena gātrāṇāṃ sasmitena ca cakṣuṣā

तथोल्लुकसानच्चापि हर्षं सन्दर्शयेन्नरः । क्षिप्रस!न्जातरोमाञ्चात् बाष्पेणावृतलोचना

tathollukasānaccāpi harṣaṃ sandarśayennaraḥ | kṣiprasa!njātaromāñcāt bāṣpeṇāvṛtalocanā

कुर्वीत नर्तकी हर्षं प्रीत्या वाक्यैश्च सस्मितैः । उद्वृत्तरक्तनेत्रश्च सन्दष्टाधर एव च

kurvīta nartakī harṣaṃ prītyā vākyaiśca sasmitaiḥ | udvṛttaraktanetraśca sandaṣṭādhara eva ca

निश्वासकम्पिताङ्गश्च क्रोधं चाभिनयेन्नरः । नेत्राभ्यां बाष्पपूर्णाभ्यां चिबुकौष्ठप्रकम्पनात्

niśvāsakampitāṅgaśca krodhaṃ cābhinayennaraḥ | netrābhyāṃ bāṣpapūrṇābhyāṃ cibukauṣṭhaprakampanāt

शिरसः कम्पनाच्चैव भ्रुकुटीकरणेन च । मौनेनाङ्गुलिभङ्गेन माल्याभरणवर्जनात्

śirasaḥ kampanāccaiva bhrukuṭīkaraṇena ca | maunenāṅgulibhaṅgena mālyābharaṇavarjanāt

आयतकस्थानकक्षाया ईर्ष्या क्रोधे भवेत्स्त्रियाः । निश्वासोच्छ्वासबहुलैरधोमुखविचिन्तनैः

āyatakasthānakakṣāyā īrṣyā krodhe bhavetstriyāḥ | niśvāsocchvāsabahulairadhomukhavicintanaiḥ

आकाशवचनाच्चापि दुःखं पुंसां तु योजयेत् । रुदितैः श्वसितैश्चैव शिरोभिहननेन च

ākāśavacanāccāpi duḥkhaṃ puṃsāṃ tu yojayet | ruditaiḥ śvasitaiścaiva śirobhihananena ca

भूमिपाताभिघातैश्च दुःखं स्त्रीषु प्रयोजयेत् । आनन्दजं चार्तिजं वा ईर्ष्यासम्भूतमेव वा

bhūmipātābhighātaiśca duḥkhaṃ strīṣu prayojayet | ānandajaṃ cārtijaṃ vā īrṣyāsambhūtameva vā

यत्पूर्वमुक्तं रुदितं तत्स्त्रीनीचेषु योजयेत् । सम्भ्रमावेगचेष्टाभिश्शस्त्रसम्पातनेन च

yatpūrvamuktaṃ ruditaṃ tatstrīnīceṣu yojayet | sambhramāvegaceṣṭābhiśśastrasampātanena ca

पुरुषाणां भयं कार्यं धैर्यावेगबलादिभिः । चलतारकनेत्रत्वाद्गात्रैः स्फुरितकम्पितैः

puruṣāṇāṃ bhayaṃ kāryaṃ dhairyāvegabalādibhiḥ | calatārakanetratvādgātraiḥ sphuritakampitaiḥ

सन्त्रस्तहृदयत्वाच्च पार्श्वाभ्यामवलोकनैः । भर्तृरन्वेषणाच्चैवमुच्चैराक्रन्दनादपि

santrastahṛdayatvācca pārśvābhyāmavalokanaiḥ | bhartṛranveṣaṇāccaivamuccairākrandanādapi

प्रियस्यालिङ्गनाच्चैव भयं कार्यं भवेत्स्त्रियाः । मदा येऽभिहिताः पूर्वं ते स्त्रीनीचेषु योजयेत्

priyasyāliṅganāccaiva bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyāḥ | madā ye'bhihitāḥ pūrvaṃ te strīnīceṣu yojayet

मृदुभिः स्खलितैर्नित्यमाकाशस्यावलम्बनात् । नेत्रावघूर्णनैश्चैव सालस्यैः कथितैस्तथा

mṛdubhiḥ skhalitairnityamākāśasyāvalambanāt | netrāvaghūrṇanaiścaiva sālasyaiḥ kathitaistathā

गात्राणां कम्पनैश्चैव मदः कार्यो भवेत्स्त्रियाः । अनेन विधिना कार्यः प्रयोगाः कारणोत्थिताः

gātrāṇāṃ kampanaiścaiva madaḥ kāryo bhavetstriyāḥ | anena vidhinā kāryaḥ prayogāḥ kāraṇotthitāḥ

पौरुषः स्त्रीकृतो वापि भावा ह्यभिनयं प्रति । सर्वे सललिता भावास्स्त्रीभिः कार्याः प्रयत्नतः

pauruṣaḥ strīkṛto vāpi bhāvā hyabhinayaṃ prati | sarve salalitā bhāvāsstrībhiḥ kāryāḥ prayatnataḥ

धैर्यमाधुर्यसम्पन्ना भावाः कार्यास्तु पौरुषाः । त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु वलिताभ्यां प्रयोजयेत्

dhairyamādhuryasampannā bhāvāḥ kāryāstu pauruṣāḥ | tripatākāṅgulībhyāṃ tu valitābhyāṃ prayojayet

शुकाश्च सारिकाश्चैव सूक्ष्मा ये चापि पक्षिणः । शिखिसारसहंसाद्याः स्थूला येऽपि स्वभावतः

śukāśca sārikāścaiva sūkṣmā ye cāpi pakṣiṇaḥ | śikhisārasahaṃsādyāḥ sthūlā ye'pi svabhāvataḥ

रेचकैरङ्गहारैश्च तेषामभिनयो भवेत् । खरोष्ट्राश्वतरासिंहव्याघ्रगोमहिषादय

recakairaṅgahāraiśca teṣāmabhinayo bhavet | kharoṣṭrāśvatarāsiṃhavyāghragomahiṣādaya

गतिप्रचरैरङ्गैश्च तेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः । भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवाः सहराक्षसैः

gatipracarairaṅgaiśca te'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ | bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavāḥ saharākṣasaiḥ

अङ्गहारैरविनिर्देश्या नामसङ्कीर्तनादपि । अङ्गहारैर्विनिर्देश्या अप्रत्यक्षा भवन्ति ये

aṅgahārairavinirdeśyā nāmasaṅkīrtanādapi | aṅgahārairvinirdeśyā apratyakṣā bhavanti ye

प्रत्यक्षास्त्वभिनेतव्या भयोद्वेगैः सविस्मयैः । देवाश्च चिह्नैश्च प्रणामकरणैर्भावैश्च विचेष्टितैः

pratyakṣāstvabhinetavyā bhayodvegaiḥ savismayaiḥ | devāśca cihnaiśca praṇāmakaraṇairbhāvaiśca viceṣṭitaiḥ

अभिनेयो ह्यर्थवशादप्रत्यक्षाः प्रयोगज्ञैः । सव्योत्थितेन हस्तेन ह्यरालेन शिरः स्पृशेत्

abhineyo hyarthavaśādapratyakṣāḥ prayogajñaiḥ | savyotthitena hastena hyarālena śiraḥ spṛśet

नरेऽह्यभिवादनं ह्येतदप्रत्यक्षे विधीयते । खटकावर्धमानेन कपोताख्येन वा पुनः

nare'hyabhivādanaṃ hyetadapratyakṣe vidhīyate | khaṭakāvardhamānena kapotākhyena vā punaḥ

दैवतानि गुरूंश्चैव प्रमदाश्चाभिवादयेत् । दिवौकसश्च ये पूज्याः प्रत्यक्षाश्च भवन्ति ये

daivatāni gurūṃścaiva pramadāścābhivādayet | divaukasaśca ye pūjyāḥ pratyakṣāśca bhavanti ye

तान् प्रमाणैः प्रभावैश्च गम्भीरार्थैश्च योजयेत् । महाजनं सखीवर्गं विटधूर्तजनं तथा

tān pramāṇaiḥ prabhāvaiśca gambhīrārthaiśca yojayet | mahājanaṃ sakhīvargaṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā

परिमण्डलसंस्थेन हस्तेनाभिनयेनन्नरः । पर्वतान् प्रांशुयोगेन वृक्षांश्चैव समुच्छ्रितान्

parimaṇḍalasaṃsthena hastenābhinayenannaraḥ | parvatān prāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samucchritān

प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रयोजयेत् । समूहसागरं सेना बहुविस्तीर्णमेव च

prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ prayojayet | samūhasāgaraṃ senā bahuvistīrṇameva ca

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत् । शौर्यं धैर्यं च गर्वं च दर्पमौदार्यमुच्छ्रयम्

patākābhyāṃ tu hastābhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet | śauryaṃ dhairyaṃ ca garvaṃ ca darpamaudāryamucchrayam

ललाटदेशस्थानेन त्वरालेनाभिदर्शयेत् । वक्षोदेशादपाविद्धौ करौ तु मृगशीर्षकौ

lalāṭadeśasthānena tvarālenābhidarśayet | vakṣodeśādapāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau

विस्तीर्णप्रद्रुतोत्क्षेपौ योज्यौ यस्यादपावृतम् । अधोमुखोत्तानतलौ हस्तौ किञ्चित्प्रसारितौ

vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yasyādapāvṛtam | adhomukhottānatalau hastau kiñcitprasāritau

कृत्वा त्वभिनयेद्वेलां बिलद्वारं गृहं गुहान् । कामं शापग्रहग्रस्तान् ज्वरोपहतचेतसः

kṛtvā tvabhinayedvelāṃ biladvāraṃ gṛhaṃ guhān | kāmaṃ śāpagrahagrastān jvaropahatacetasaḥ

एतेषां चेष्टितं कुर्यादङ्गाद्यैः सदृशैर्बुधैः । दोलाभिनयनं कुर्याद्दोलायास्तु विलोकनैः

eteṣāṃ ceṣṭitaṃ kuryādaṅgādyaiḥ sadṛśairbudhaiḥ | dolābhinayanaṃ kuryāddolāyāstu vilokanaiḥ

सम्भोक्षेण च गात्राणां रज्वश्वाग्रहणेन च । यदा चाङ्गवती डोला प्रत्यक्षा पुस्तजा भवेत्

sambhokṣeṇa ca gātrāṇāṃ rajvaśvāgrahaṇena ca | yadā cāṅgavatī ḍolā pratyakṣā pustajā bhavet

आसनेषु प्रविष्टानां कर्तव्यं तत्र डोलनम् । आकाशवचनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च

āsaneṣu praviṣṭānāṃ kartavyaṃ tatra ḍolanam | ākāśavacanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca

अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च । दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरनिवेदनम्

apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca | dūrasthābhāṣaṇaṃ yatsyādaśarīranivedanam

परोक्षान्तरितं वाक्यमाकाशवचनं तु तत् । तत्रोत्तरकृतैर्वाक्यैः संलापं सम्प्रयोजयेत्

parokṣāntaritaṃ vākyamākāśavacanaṃ tu tat | tatrottarakṛtairvākyaiḥ saṃlāpaṃ samprayojayet

नानाकारणसंयुक्तैः काव्यभावसमुत्थितैः । हृदयस्य वचो यत्तू तदात्मगतमीष्यते

nānākāraṇasaṃyuktaiḥ kāvyabhāvasamutthitaiḥ | hṛdayasya vaco yattū tadātmagatamīṣyate

सवितर्कं च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु । निगूढभावसंयुक्तमपवारितकं स्मृतम्

savitarkaṃ ca tadyojyaṃ prāyaśo nāṭakādiṣu | nigūḍhabhāvasaṃyuktamapavāritakaṃ smṛtam

कार्यवशादश्रवणं पार्श्वगतैर्यज्जनान्तिकं तत्स्यात् । हृदयस्थं सविकल्पं भावस्थं चात्मगतमेव

kāryavaśādaśravaṇaṃ pārśvagatairyajjanāntikaṃ tatsyāt | hṛdayasthaṃ savikalpaṃ bhāvasthaṃ cātmagatameva

इति गूढार्थयुक्तानि वचनानीह नाटके । जनान्तिकानि कर्णे तु तानि योज्यानि योक्तृभिः

iti gūḍhārthayuktāni vacanānīha nāṭake | janāntikāni karṇe tu tāni yojyāni yoktṛbhiḥ

पूर्ववृत्तं तु यत्कार्यं भूयः कथ्यं तु कारणात् । कर्णप्रदेशे तद्वाच्यं मागात्तत्पुनरुक्तताम्

pūrvavṛttaṃ tu yatkāryaṃ bhūyaḥ kathyaṃ tu kāraṇāt | karṇapradeśe tadvācyaṃ māgāttatpunaruktatām

अव्यभिचारेण पठेदाकाशजनान्तिकात्मगतपाठ्यम् । प्रत्यक्षपरोक्षकृतानामात्मसमुत्थान् परकृतांश्च

avyabhicāreṇa paṭhedākāśajanāntikātmagatapāṭhyam | pratyakṣaparokṣakṛtānāmātmasamutthān parakṛtāṃśca

हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोक्तृभिः । जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा

hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ | janāntikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā

स्वप्नायितवाक्यार्थैस्त्वभिनेयो न खलु हस्तसञ्चारैः । सुप्ताभिहितैरेव तु वाक्यार्थैः सोऽभिनेयः स्यात्

svapnāyitavākyārthaistvabhineyo na khalu hastasañcāraiḥ | suptābhihitaireva tu vākyārthaiḥ so'bhineyaḥ syāt

मन्दस्वरसञ्चारैर्व्यक्ताव्यक्तं पुनरुक्तवचनार्थम् । पूर्वानुस्मरणकृतं कार्यं स्वप्नाञ्चिते पाठ्यम्

mandasvarasañcārairvyaktāvyaktaṃ punaruktavacanārtham | pūrvānusmaraṇakṛtaṃ kāryaṃ svapnāñcite pāṭhyam

प्रशिथिलगुरुकरुणाक्षरघण्टानुस्वरितवाक्यगद्गदजैः । हिक्काश्वसोपेतां काकुं कुर्यान्मरणकाले

praśithilagurukaruṇākṣaraghaṇṭānusvaritavākyagadgadajaiḥ | hikkāśvasopetāṃ kākuṃ kuryānmaraṇakāle

हिक्काश्वासोपेतां मूर्च्छोपगमे मरणवत्कथयेत् । अतिमत्तेष्वपि कार्यं तद्वत्स्वप्नायिते यथा पाठ्यम्

hikkāśvāsopetāṃ mūrcchopagame maraṇavatkathayet | atimatteṣvapi kāryaṃ tadvatsvapnāyite yathā pāṭhyam

वृद्धानां योजयेत्पाठ्यं गद्गदस्खलिताक्षरम् । असमाप्ताक्षरं चैव बालानां तु कलस्वनम्

vṛddhānāṃ yojayetpāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram | asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam

100

नानाभावोपगतं मरणाभिनये बहुकीर्तितं तु । विक्षिप्तहस्तपादैर्निभृतैः सन्नैस्तथा कार्यम्

nānābhāvopagataṃ maraṇābhinaye bahukīrtitaṃ tu | vikṣiptahastapādairnibhṛtaiḥ sannaistathā kāryam

101

व्याधिप्लुते च मरणं निषण्णगात्रैस्तु सम्प्रयोक्तव्यम् । हिक्काश्वासोपेतं तथा पराधीनगात्रसञ्चारम्

vyādhiplute ca maraṇaṃ niṣaṇṇagātraistu samprayoktavyam | hikkāśvāsopetaṃ tathā parādhīnagātrasañcāram

102

विषपीतेऽपि च मरणं कार्यं विक्षिप्तगात्रकरचरणम् । विषवेगसम्प्रयुक्तं विस्फुरिताङ्गक्रियोपेतम्

viṣapīte'pi ca maraṇaṃ kāryaṃ vikṣiptagātrakaracaraṇam | viṣavegasamprayuktaṃ visphuritāṅgakriyopetam

103

प्रथेमे वेगे कार्श्यं त्वभिनेये वेपथुर्द्वितीये तु । दाहस्तथा तृतीये विलल्लिका स्याच्चतुर्थे तु

pratheme vege kārśyaṃ tvabhineye vepathurdvitīye tu | dāhastathā tṛtīye vilallikā syāccaturthe tu

104

फेनस्तु पञ्चमस्थे तु ग्रीवा षष्ठे तु भज्यते । जडता सप्तमे तु स्यान्मरणं त्वष्टमे भवेत्

phenastu pañcamasthe tu grīvā ṣaṣṭhe tu bhajyate | jaḍatā saptame tu syānmaraṇaṃ tvaṣṭame bhavet

105

तत्र प्रथमवेगे तु क्षामवक्रकपोलता । कृशत्वेऽभिनयः कार्यो वाक्यानामल्पभाषणम्

tatra prathamavege tu kṣāmavakrakapolatā | kṛśatve'bhinayaḥ kāryo vākyānāmalpabhāṣaṇam

106

सर्वाङ्गवेपथुं च कण्डूयनं तथाङ्गानाम् । विक्षिप्तहस्तगात्रं दाहं चैवाप्यभिनयेत्तु

sarvāṅgavepathuṃ ca kaṇḍūyanaṃ tathāṅgānām | vikṣiptahastagātraṃ dāhaṃ caivāpyabhinayettu

107

उद्वृत्तनिमेषत्वादुद्गारच्छर्दनैस्तथाक्षेपैः । अव्यक्ताक्षरकथनैः विलल्लिकामभिनयेदेवम्

udvṛttanimeṣatvādudgāracchardanaistathākṣepaiḥ | avyaktākṣarakathanaiḥ vilallikāmabhinayedevam

108

उद्गारवमनयोगैः शिरसश्च विलोलनैरनेकविधैः । फेनस्त्वभिनेतव्यो निःसन्ज्ञतया निमेषैश्च

udgāravamanayogaiḥ śirasaśca vilolanairanekavidhaiḥ | phenastvabhinetavyo niḥsanjñatayā nimeṣaiśca

109

अंसकपोलस्पर्शः शिरसोऽथ विनामनं शिरोऽपाङ्गः । सर्वेन्द्रिअयसंमोहाज्जडतामेवं त्वभिनयेत्तु

aṃsakapolasparśaḥ śiraso'tha vināmanaṃ śiro'pāṅgaḥ | sarvendriayasaṃmohājjaḍatāmevaṃ tvabhinayettu

110

संमीलितनेत्रत्वात् व्याधिविवृद्धौ भुजङ्गदशनाद्वा । एवं हि नाट्यधर्मे मरणानि बुधैः प्रयोज्यानि

saṃmīlitanetratvāt vyādhivivṛddhau bhujaṅgadaśanādvā | evaṃ hi nāṭyadharme maraṇāni budhaiḥ prayojyāni

111

सम्भ्रमेष्वथ रोषेषु शोकावेशकृतेषु च । यानि वाक्यानि युज्यन्ते पुनरुक्तं न तेष्विह

sambhrameṣvatha roṣeṣu śokāveśakṛteṣu ca | yāni vākyāni yujyante punaruktaṃ na teṣviha

112

साध्वहो मां च हेहेति किं त्वं मामावदेति च । एवंविधानि कार्याणि द्वित्रिसङ्ख्यानि कारयेत्

sādhvaho māṃ ca heheti kiṃ tvaṃ māmāvadeti ca | evaṃvidhāni kāryāṇi dvitrisaṅkhyāni kārayet

113

प्रत्यङ्गहीनं यत्काव्यं विकृतं च प्रयुज्यते । न लक्षणकृतस्तत्र कार्यस्त्वभिनयो बुधैः

pratyaṅgahīnaṃ yatkāvyaṃ vikṛtaṃ ca prayujyate | na lakṣaṇakṛtastatra kāryastvabhinayo budhaiḥ

114

भावो यत्रोत्तमानां तु न तं मध्येषु योजयेत् । यो भावश्चैव मध्यानां न ते नीचेषु योजयेत्

bhāvo yatrottamānāṃ tu na taṃ madhyeṣu yojayet | yo bhāvaścaiva madhyānāṃ na te nīceṣu yojayet

115

पृथक् पृथग्भावरसैरात्मचेष्टासमुत्थितैः । ज्येष्ठमध्यमनीचेषु नाट्यं रागं हि गच्छति

pṛthak pṛthagbhāvarasairātmaceṣṭāsamutthitaiḥ | jyeṣṭhamadhyamanīceṣu nāṭyaṃ rāgaṃ hi gacchati

116

एतेऽभिनयविशेषाः कर्तव्याः सत्त्वभावसंयुक्ताः । अन्ये तु लौकिका ये तु ते सर्वे लोकवत्कार्याः

ete'bhinayaviśeṣāḥ kartavyāḥ sattvabhāvasaṃyuktāḥ | anye tu laukikā ye tu te sarve lokavatkāryāḥ

117

नानाविधैर्यथा पुष्पैर्मालां ग्रथ्नाति माल्यकृत् । अङ्गोपाङ्गै रसैर्भावैस्तथा नाट्यं प्रयोजयेत्

nānāvidhairyathā puṣpairmālāṃ grathnāti mālyakṛt | aṅgopāṅgai rasairbhāvaistathā nāṭyaṃ prayojayet

118

या यस्य लीला नियता गतिश्च रङ्गप्रविष्टस्य निधानयुक्तः । तामेव कुर्यादविमुक्तसत्त्वो यावन्नरङ्गात्प्रतिनिर्वृतः स्यात्

yā yasya līlā niyatā gatiśca raṅgapraviṣṭasya nidhānayuktaḥ | tāmeva kuryādavimuktasattvo yāvannaraṅgātpratinirvṛtaḥ syāt

119

एवमेते मया प्रोक्ता नाट्ये चाभिनयाः क्रमात् । अन्ये तु लौकिका ये ते लोकाद्ग्राह्याः सदा बुधैः

evamete mayā proktā nāṭye cābhinayāḥ kramāt | anye tu laukikā ye te lokādgrāhyāḥ sadā budhaiḥ

120

लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम्

loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam | vedādhyātmapadārtheṣu prāyo nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

121

वेदाध्यात्मोपपन्नं तु शब्दच्छन्दस्समन्वितम् । लोकसिद्धं भवेत्सिद्धं नाट्यं लोकात्मकं तथा

vedādhyātmopapannaṃ tu śabdacchandassamanvitam | lokasiddhaṃ bhavetsiddhaṃ nāṭyaṃ lokātmakaṃ tathā

122

न च शक्यं हि लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च । शास्त्रेण निर्णयं कर्तुं भावचेष्टाविधिं प्रति

na ca śakyaṃ hi lokasya sthāvarasya carasya ca | śāstreṇa nirṇayaṃ kartuṃ bhāvaceṣṭāvidhiṃ prati

123

नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं प्रतिष्ठिअतम् । तस्माल्लोकप्रमाणं हि विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः

nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ pratiṣṭhiatam | tasmāllokapramāṇaṃ hi vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

124

एतान् विधींश्चाभिनयस्य सम्यग्विज्ञाय रङ्गे मनुजः प्रयुङ्क्ते । स नाट्यतत्त्वाभिनयप्रयोक्ता संमानमग्र्यं लभते हि लोके

etān vidhīṃścābhinayasya samyagvijñāya raṅge manujaḥ prayuṅkte | sa nāṭyatattvābhinayaprayoktā saṃmānamagryaṃ labhate hi loke

125

एवमेते ह्यभिनया वाङ्नेपथ्याङ्गसम्भवाः प्रयोगज्ञेन कर्तव्या नाटके सिद्धिमिच्छता

evamete hyabhinayā vāṅnepathyāṅgasambhavāḥ prayogajñena kartavyā nāṭake siddhimicchatā

अध्यायः २६

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

षड्विंशोऽध्यायः

अनुरूपा विरूपा च तथा रूपानुरूपिणी । त्रिप्रकारेह पात्राणां प्रकृतिश्च विभाविता

anurūpā virūpā ca tathā rūpānurūpiṇī | triprakāreha pātrāṇāṃ prakṛtiśca vibhāvitā

नानावस्थाक्रियोपेता भूमिका प्रकृतिस्तथा । भृशमुद्योतयेन्नाट्यं स्वभावकरणाश्रयम्

nānāvasthākriyopetā bhūmikā prakṛtistathā | bhṛśamudyotayennāṭyaṃ svabhāvakaraṇāśrayam

बहुबाहूबहुमुखास्तथा च विकृताननाः । पशुश्वापदवक्त्राश्च खरोष्ट्राश्च गजाननाः

bahubāhūbahumukhāstathā ca vikṛtānanāḥ | paśuśvāpadavaktrāśca kharoṣṭrāśca gajānanāḥ

एते चान्ये च बहवो नानारूपा भवन्ति ये । आचार्येण तु ते कार्या मृत्काष्ठजतुचर्मभिः

ete cānye ca bahavo nānārūpā bhavanti ye | ācāryeṇa tu te kāryā mṛtkāṣṭhajatucarmabhiḥ

स्वाभाविकेन रूपेन प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । आत्मरूपमवच्छाद्य वर्णकैर्भूषणैरपि

svābhāvikena rūpena praviśedraṅgamaṇḍalam | ātmarūpamavacchādya varṇakairbhūṣaṇairapi

यादृशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तत्र तादृशम् ॥ वयोवेषानुरूपेण प्रयोज्यं नाट्यकर्मणि

yādṛśaṃ yasya yadrūpaṃ prakṛtyā tatra tādṛśam || vayoveṣānurūpeṇa prayojyaṃ nāṭyakarmaṇi

यथा जीवत्स्वभावं हि परित्यज्यान्यदेहिकम् । परभावं प्रकुरुते परभावं समाश्रितः

yathā jīvatsvabhāvaṃ hi parityajyānyadehikam | parabhāvaṃ prakurute parabhāvaṃ samāśritaḥ

एवं बुधः परम्भावं सोऽस्मीति मनसा स्मरन् । येषां वागङ्गलीलाभिश्चेष्टाभिस्तु समाचरेत्

evaṃ budhaḥ parambhāvaṃ so'smīti manasā smaran | yeṣāṃ vāgaṅgalīlābhiśceṣṭābhistu samācaret

सुकुमारप्रयोगो यो राज्ञामामोदसम्भवः । शृङ्गाररसमासाद्य तन्नारीषु प्रयोजयेत्

sukumāraprayogo yo rājñāmāmodasambhavaḥ | śṛṅgārarasamāsādya tannārīṣu prayojayet

युद्धोद्धताविद्धकृता संरम्भारभटाश्च ये । न ते स्त्रीभिः प्रयोक्तव्याः योक्तव्याः पुरुषेषु ते

yuddhoddhatāviddhakṛtā saṃrambhārabhaṭāśca ye | na te strībhiḥ prayoktavyāḥ yoktavyāḥ puruṣeṣu te

अनुद्भटमसम्भ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियताक्षरम्

anudbhaṭamasambhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam | layatālakalāpātapramāṇaniyatākṣaram

सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । ईदृशं यद्भवेन्नाट्यं नारीभिश्च प्रयोजयेत्

suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam | īdṛśaṃ yadbhavennāṭyaṃ nārībhiśca prayojayet

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्भूमिकाविनिवेशनम् । स्त्रियो हि स्त्रीगतो भावः पौरुषः पुरुषस्यच

evaṃ kāryaṃ prayogajñairbhūmikāviniveśanam | striyo hi strīgato bhāvaḥ pauruṣaḥ puruṣasyaca

यथा वयो यथावस्थमनुरूपेति सा स्मृता । पुरुषः स्त्रीकृतं भावं रूपात्प्रकुरुते तु यः

yathā vayo yathāvasthamanurūpeti sā smṛtā | puruṣaḥ strīkṛtaṃ bhāvaṃ rūpātprakurute tu yaḥ

रूपानुरूपा सा ज्ञेया प्रयोगे प्रकृतिर्बुधः । छन्दतः पौरुषीं भूमिं स्त्री कुर्यादनुरूपतः

rūpānurūpā sā jñeyā prayoge prakṛtirbudhaḥ | chandataḥ pauruṣīṃ bhūmiṃ strī kuryādanurūpataḥ

न परस्परचेष्टासु कार्यौ स्थविरबालिशौ । पाठ्यप्रयोगे पुरुषाः प्रयोक्तव्या हि संस्कृते

na parasparaceṣṭāsu kāryau sthavirabāliśau | pāṭhyaprayoge puruṣāḥ prayoktavyā hi saṃskṛte

स्त्रीणां स्वभावमधुराः कण्ठाः पुंसां तु बलवन्तः । यद्यपि पुरुषो विद्यात् गीतविधानं च लक्षणोपेतम्

strīṇāṃ svabhāvamadhurāḥ kaṇṭhāḥ puṃsāṃ tu balavantaḥ | yadyapi puruṣo vidyāt gītavidhānaṃ ca lakṣaṇopetam

माधुर्यगुणविहीनं शोभां जनयेन्न तद्गीतम् । यत्र स्त्रीणां पाठ्याद्गुणैर्नराणां च कण्ठमाधुर्यम्

mādhuryaguṇavihīnaṃ śobhāṃ janayenna tadgītam | yatra strīṇāṃ pāṭhyādguṇairnarāṇāṃ ca kaṇṭhamādhuryam

प्रकृतिविपर्ययजनितौ विज्ञेयौ तावलङ्कारौ । प्रायेण देवपार्थिवसेनापतिमुख्यपुरुषभवनेषु

prakṛtiviparyayajanitau vijñeyau tāvalaṅkārau | prāyeṇa devapārthivasenāpatimukhyapuruṣabhavaneṣu

स्त्रीजनकृताः प्रयोगा भवन्ति पुरुषस्वभावेन । रम्भोर्वशीप्रभृतिषु स्वर्गे नाट्यं प्रतिष्ठितम्

strījanakṛtāḥ prayogā bhavanti puruṣasvabhāvena | rambhorvaśīprabhṛtiṣu svarge nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

तथैव मानुषे लोके राज्ञामन्तःपुरेष्विह । उपदेष्टव्यमाचार्यैः प्रयत्नेनाङ्गनाजने

tathaiva mānuṣe loke rājñāmantaḥpureṣviha | upadeṣṭavyamācāryaiḥ prayatnenāṅganājane

न स्वयं भूमिकाभ्यासो बुधैः कार्यस्तु नाटके । स्त्रीषु योज्यः प्रयत्नेन प्रयोगः पुरुषाश्रयः

na svayaṃ bhūmikābhyāso budhaiḥ kāryastu nāṭake | strīṣu yojyaḥ prayatnena prayogaḥ puruṣāśrayaḥ

यस्मात्स्वभावोपगतो विलासः स्त्रीषु विद्यते । तस्मात्स्वभावमधुरमङ्गं सुलभसौष्ठवम्

yasmātsvabhāvopagato vilāsaḥ strīṣu vidyate | tasmātsvabhāvamadhuramaṅgaṃ sulabhasauṣṭhavam

ललितं सौष्ठवं यच्च सोऽलङ्कारः परो मतः । प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः

lalitaṃ sauṣṭhavaṃ yacca so'laṅkāraḥ paro mataḥ | prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ

सुकुमारस्तथाविद्धो नानाभावरसाश्रयः । नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्क एव च

sukumārastathāviddho nānābhāvarasāśrayaḥ | nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅka eva ca

ज्ञेयानि सुकुमाराणि मानुषैराश्रितानि तु । सुकुमारप्रयोगोऽयं राज्ञामामोदकारकः

jñeyāni sukumārāṇi mānuṣairāśritāni tu | sukumāraprayogo'yaṃ rājñāmāmodakārakaḥ

शृङ्गारसमासाद्य स्त्रीणां तत्तु प्रयोजयेत् । युद्धोद्धताविद्धकृतासंरम्भारभटाश्च ये

śṛṅgārasamāsādya strīṇāṃ tattu prayojayet | yuddhoddhatāviddhakṛtāsaṃrambhārabhaṭāśca ye

न ते स्त्रीणां प्रकर्तव्याः कर्तव्याः पुरुषैर्हि ते । यथाविद्धाङ्गहारं तु भेद्यभेद्याहवात्मकम्

na te strīṇāṃ prakartavyāḥ kartavyāḥ puruṣairhi te | yathāviddhāṅgahāraṃ tu bhedyabhedyāhavātmakam

मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनैपथ्यदीपितम् । पुरुषप्रायसञ्चारमल्पस्त्रीकमथोद्धतम्

māyendrajālabahulaṃ pustanaipathyadīpitam | puruṣaprāyasañcāramalpastrīkamathoddhatam

सात्वत्यारभटीइयुक्तं नाट्यमाविद्धसन्ज्ञितम् । डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा

sātvatyārabhaṭīiyuktaṃ nāṭyamāviddhasanjñitam | ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā

एतान्याविद्धसन्ज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः । एषां प्रयोगः कर्तव्यो देवदानवराक्षसैः

etānyāviddhasanjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ | eṣāṃ prayogaḥ kartavyo devadānavarākṣasaiḥ

उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यसमन्विताः । योग्यः स च प्रयत्नः कर्तव्यः सततप्रमादेन

uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryasamanvitāḥ | yogyaḥ sa ca prayatnaḥ kartavyaḥ satatapramādena

न हि योग्यया विना भवति च भावरससौष्ठवं किञ्चित् । सङ्गीतपरिक्लेशो नित्यं प्रमदाजनस्य गुण एव

na hi yogyayā vinā bhavati ca bhāvarasasauṣṭhavaṃ kiñcit | saṅgītaparikleśo nityaṃ pramadājanasya guṇa eva

यन्मधुरकर्कशत्वं लभते नाट्यप्रयोगेण । प्रमदाः नाट्यविलासैर्लभते यत् कुसुमैर्विचित्रलावण्यम् । कामोपचारकुशला भवन्ति च काम्या विशेषेण

yanmadhurakarkaśatvaṃ labhate nāṭyaprayogeṇa | pramadāḥ nāṭyavilāsairlabhate yat kusumairvicitralāvaṇyam | kāmopacārakuśalā bhavanti ca kāmyā viśeṣeṇa

गीतं वृत्तं तथा वाद्यं प्रस्तारगमनक्रिया । शिष्यनिष्पादनं चैव षडाचार्यगुणाः स्मृताः

gītaṃ vṛttaṃ tathā vādyaṃ prastāragamanakriyā | śiṣyaniṣpādanaṃ caiva ṣaḍācāryaguṇāḥ smṛtāḥ

एतानि पञ्च यो वेत्ति स आचार्यः प्रकीर्तितः । ऊहापोहौ मतिश्चैव स्मृतिर्मेधा तथैव च

etāni pañca yo vetti sa ācāryaḥ prakīrtitaḥ | ūhāpohau matiścaiva smṛtirmedhā tathaiva ca

मेधास्मृतिर्गुणश्लाघारागः सङ्घर्ष एव च । उत्साहश्च षडेवैतान् शिष्यस्यापि गुणान् विदुः

medhāsmṛtirguṇaślāghārāgaḥ saṅgharṣa eva ca | utsāhaśca ṣaḍevaitān śiṣyasyāpi guṇān viduḥ

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्नानाभूमिविकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सिद्धीनामपि लक्षणम्

evaṃ kāryaṃ prayogajñairnānābhūmivikalpanam | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi siddhīnāmapi lakṣaṇam

अध्यायः २७

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ सप्तविंशोऽध्यायः

सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयम् । यस्मात्प्रयोगः सर्वोऽयं सिद्ध्यर्थंं सम्प्रदर्शितः

siddhīnāṃ tu pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam | yasmātprayogaḥ sarvo'yaṃ siddhyarthaṃṃ sampradarśitaḥ

सिद्धिस्तु द्विविधा ज्ञेया वाङ्मनोङ्गसमुद्भवा । दैवी च मानुषी चैव नानाभावसमुत्थिता

siddhistu dvividhā jñeyā vāṅmanoṅgasamudbhavā | daivī ca mānuṣī caiva nānābhāvasamutthitā

दशाङ्गा मानुषी सिद्धीर्दैवी तु द्विविधा स्मृता । नानासत्त्वाश्रयकृता वाङ्नैपथ्यशरीरजा

daśāṅgā mānuṣī siddhīrdaivī tu dvividhā smṛtā | nānāsattvāśrayakṛtā vāṅnaipathyaśarīrajā

स्मितापहासिनी हासा साध्वहो कष्टमेव च । प्रबद्धनादा च तथा सिद्धिर्ज्ञेयाथ वाङ्मयी

smitāpahāsinī hāsā sādhvaho kaṣṭameva ca | prabaddhanādā ca tathā siddhirjñeyātha vāṅmayī

पुलकैश्च सरोमाञ्चैरभ्युत्थानैस्तथैव च । चेलदानाङ्गुलिक्षेपैः शारीरी सिद्धिरिष्यते

pulakaiśca saromāñcairabhyutthānaistathaiva ca | celadānāṅgulikṣepaiḥ śārīrī siddhiriṣyate

किञ्चिच्छिष्टो रसो हास्यो नृत्यद्भिर्यत्र युज्यते । स्मितेन स प्रतिग्राह्यः प्रेक्षकैर्नित्यमेव च

kiñcicchiṣṭo raso hāsyo nṛtyadbhiryatra yujyate | smitena sa pratigrāhyaḥ prekṣakairnityameva ca

किञ्चिदस्पष्टहास्यं यत्तथा वचनमेव च । अर्थहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव हि

kiñcidaspaṣṭahāsyaṃ yattathā vacanameva ca | arthahāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva hi

विदूषकोच्छेदकृतं भवेच्छिल्पकृतं च यत् । अतिहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव तु

vidūṣakocchedakṛtaṃ bhavecchilpakṛtaṃ ca yat | atihāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva tu

अहोकारस्तथा कार्यो नृणां प्रकृतिसम्भवः । यद्धर्मपदसंयुक्तं यथातिशयसम्भवम्

ahokārastathā kāryo nṛṇāṃ prakṛtisambhavaḥ | yaddharmapadasaṃyuktaṃ yathātiśayasambhavam

तत्र साध्विति यद्वाक्यं प्रयोक्तव्यं हि साधकैः । विस्मयाविष्टभावेषु प्रहर्षार्थेषु चैव हि

tatra sādhviti yadvākyaṃ prayoktavyaṃ hi sādhakaiḥ | vismayāviṣṭabhāveṣu praharṣārtheṣu caiva hi

करुणेऽपि प्रयोक्तव्यं कष्टं शास्त्रकृतेन तु । प्रबद्धनादा च तथा विस्मयार्थेषु नित्यशः

karuṇe'pi prayoktavyaṃ kaṣṭaṃ śāstrakṛtena tu | prabaddhanādā ca tathā vismayārtheṣu nityaśaḥ

साधिक्षेपेषु वाक्येषु प्रस्पन्दिततनूरुहैः । कुतूहलोत्तरावेधैर्बहुमानेन साधयेत्

sādhikṣepeṣu vākyeṣu praspanditatanūruhaiḥ | kutūhalottarāvedhairbahumānena sādhayet

दीप्तप्रदेशं यत्कार्यं छेद्यभेद्याहवात्मकम् । सविद्रवमथोत्फुल्लं तथा युद्धनियुद्धजम्

dīptapradeśaṃ yatkāryaṃ chedyabhedyāhavātmakam | savidravamathotphullaṃ tathā yuddhaniyuddhajam

प्रकम्पितांसशीर्षञ्च साश्रं सोत्थानमेव च । तत्प्रेक्षकैस्तु कुशलैस्साध्यमेवं विधानतः

prakampitāṃsaśīrṣañca sāśraṃ sotthānameva ca | tatprekṣakaistu kuśalaissādhyamevaṃ vidhānataḥ

एवं साधयितव्यैषा तज्ज्ञैः सिद्धिस्तु मानुषी । दैविकीञ्च पुनः सिद्धिं सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

evaṃ sādhayitavyaiṣā tajjñaiḥ siddhistu mānuṣī | daivikīñca punaḥ siddhiṃ sampravakṣyāmi tattvataḥ

या भावातिशयोपेता सत्त्वयुक्ता तथैव च । सा प्रेक्षकैस्तु कर्तव्या दैवी सिद्धिः प्रयोगतः

yā bhāvātiśayopetā sattvayuktā tathaiva ca | sā prekṣakaistu kartavyā daivī siddhiḥ prayogataḥ

न शब्दो न यत्र न क्षोभो न चोत्पातनिदर्शनम् । सम्पूर्णता च रङ्गस्य दैवी सिद्धिस्तु सा स्मृता

na śabdo na yatra na kṣobho na cotpātanidarśanam | sampūrṇatā ca raṅgasya daivī siddhistu sā smṛtā

दैवी च मानुषी चैव सिद्धिरेषा मयोदिता । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि घातान्दैवसमुत्थितन्

daivī ca mānuṣī caiva siddhireṣā mayoditā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ghātāndaivasamutthitan

दैवात्मपरसमुत्था त्रिविधा घाता बुधैस्तु विज्ञेया । औत्पातिकश्चतुर्थः कदाचिदथ सम्भवत्येषु

daivātmaparasamutthā trividhā ghātā budhaistu vijñeyā | autpātikaścaturthaḥ kadācidatha sambhavatyeṣu

वाताग्निवर्षकुञ्जरभुजङ्गमण्डपनिपाताः । कीटव्यालपिपीलिकपशुप्रवेशनाश्च दैवककृता

vātāgnivarṣakuñjarabhujaṅgamaṇḍapanipātāḥ | kīṭavyālapipīlikapaśupraveśanāśca daivakakṛtā

घातनतः परमहं परयुक्तान् सम्प्रवक्ष्यामि । [वैवर्ण्यं चाचेष्टं विभ्रमितत्वं स्मृतिप्रमोहश्च

ghātanataḥ paramahaṃ parayuktān sampravakṣyāmi | [vaivarṇyaṃ cāceṣṭaṃ vibhramitatvaṃ smṛtipramohaśca

अन्यवचनं च काव्यं तथाङ्गदोषो विहस्तत्वम् । एते त्वात्मसमुत्था घाता ज्ञेया प्रयोगज्ञैः ॥ २२॥] मात्सर्याद्द्वेषाद्वा तत्पक्षत्वात्तथार्थभेदत्वात् । एते तु परसमुत्था ज्ञेया घाता बुधैर्नित्यम्

anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathāṅgadoṣo vihastatvam | ete tvātmasamutthā ghātā jñeyā prayogajñaiḥ || 22||] mātsaryāddveṣādvā tatpakṣatvāttathārthabhedatvāt | ete tu parasamutthā jñeyā ghātā budhairnityam

अतिहसितरुदितविस्फोटितान्यथोत्कृष्टनालिकापाताः । गोमयलोष्टपिपीलिकाविक्षेपाश्चारिसम्भूताः

atihasitaruditavisphoṭitānyathotkṛṣṭanālikāpātāḥ | gomayaloṣṭapipīlikāvikṣepāścārisambhūtāḥ

औत्पतिकाश्च घाता मत्तोन्मत्तप्रवेशलिङ्गकृतः । पुनरात्मसमुत्था ये घातांस्तांस्तान् प्रवक्ष्यामि

autpatikāśca ghātā mattonmattapraveśaliṅgakṛtaḥ | punarātmasamutthā ye ghātāṃstāṃstān pravakṣyāmi

वैलक्षण्यमचेष्टितविभूमिकत्वं स्मृतिप्रमोषश्च । अन्यवचनं च काव्यं तथार्तनादो विहस्तत्वम्

vailakṣaṇyamaceṣṭitavibhūmikatvaṃ smṛtipramoṣaśca | anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathārtanādo vihastatvam

अतिहसितरुदितविस्वरपिपीलिकाकीटपशुविरावाश्च । मुकुटाभरणनिपाता पुष्करजाः काव्यदोषाश्च

atihasitaruditavisvarapipīlikākīṭapaśuvirāvāśca | mukuṭābharaṇanipātā puṣkarajāḥ kāvyadoṣāśca

अतिहसितरुदितहसितानि सिद्धैर्भावस्य दूषकाणि स्युः । कीटपिपीलिकपाता सिद्धिं सर्वात्मना घ्नान्त

atihasitaruditahasitāni siddhairbhāvasya dūṣakāṇi syuḥ | kīṭapipīlikapātā siddhiṃ sarvātmanā ghnānta

विवस्वरमजाततालं वर्णस्वरसम्पदा च परिहीणम् । अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधं हन्यात्

vivasvaramajātatālaṃ varṇasvarasampadā ca parihīṇam | ajñātasthānalayaṃ svaragatamevaṃvidhaṃ hanyāt

मुकुटाभरणनिपातः प्रबद्धनादश्च नाशनो भवति । पशुविशसनं तथ अ स्याद्बहुवचनघ्नं प्रयोगेषु

mukuṭābharaṇanipātaḥ prabaddhanādaśca nāśano bhavati | paśuviśasanaṃ tatha a syādbahuvacanaghnaṃ prayogeṣu

विषमं मानविहीनं विमार्जनं चाकुलप्रहारं च । अविभक्तग्रहमोक्षं पुष्करगतमीदृशं हन्ति

viṣamaṃ mānavihīnaṃ vimārjanaṃ cākulaprahāraṃ ca | avibhaktagrahamokṣaṃ puṣkaragatamīdṛśaṃ hanti

पुनरुक्तो ह्यसमासो विभक्तिभेदो विसन्धयोऽपार्थः । त्रैलिङ्गजश्च दोषः प्रत्यक्षपरोक्षसंमोहाः

punarukto hyasamāso vibhaktibhedo visandhayo'pārthaḥ | trailiṅgajaśca doṣaḥ pratyakṣaparokṣasaṃmohāḥ

छन्दोवृत्तत्यागो गुरुलाघवसङ्करो यतेर्भेदः । एतानि यथा स्थूलं घातस्थानानि काव्यस्य

chandovṛttatyāgo gurulāghavasaṅkaro yaterbhedaḥ | etāni yathā sthūlaṃ ghātasthānāni kāvyasya

ज्ञेयौ तु काव्यजातौ द्वौ घातावप्रतिक्रियौ नित्यम् । प्रकृतिव्यसनसमुत्थः शेषोदकनालिकत्वम्

jñeyau tu kāvyajātau dvau ghātāvapratikriyau nityam | prakṛtivyasanasamutthaḥ śeṣodakanālikatvam

अप्रतिभागं स्खलनं विस्वरमुच्चारणं च काव्यस्य । अस्थानभूषणत्वं पतनं मुकुटस्य विभ्रंशः

apratibhāgaṃ skhalanaṃ visvaramuccāraṇaṃ ca kāvyasya | asthānabhūṣaṇatvaṃ patanaṃ mukuṭasya vibhraṃśaḥ

वाजिस्यन्दनकुञ्जरखरोष्ट्रशिबिकाविमानयानानाम् । आरोहणावतरणेष्वनभिज्ञत्वं विहस्त्वम्

vājisyandanakuñjarakharoṣṭraśibikāvimānayānānām | ārohaṇāvataraṇeṣvanabhijñatvaṃ vihastvam

प्रहरणकवचानामप्ययथाग्रहणं विधारणं चापि । अमुकुटभूषणयोगश्चिरप्रवेशोऽथवा रङ्गे

praharaṇakavacānāmapyayathāgrahaṇaṃ vidhāraṇaṃ cāpi | amukuṭabhūṣaṇayogaścirapraveśo'thavā raṅge

एभिः स्थानविशेषैर्घाता लक्ष्यास्तु सूरिभिः कुशलैः । यूपाग्निचयनदर्भस्त्रग्भाण्डपरिग्रहान्मुक्त्वा

ebhiḥ sthānaviśeṣairghātā lakṣyāstu sūribhiḥ kuśalaiḥ | yūpāgnicayanadarbhastragbhāṇḍaparigrahānmuktvā

सिद्ध्या मिश्रो घातस्सर्वगतश्चैकदेशजो वापि । नाट्यकुशलैः सलेख्या सिद्धिर्वा स्याद्विघातो वा

siddhyā miśro ghātassarvagataścaikadeśajo vāpi | nāṭyakuśalaiḥ salekhyā siddhirvā syādvighāto vā

नालेख्यो बहुदिनजः सर्वगतोऽव्यक्तलक्षणविशेषः । यस्त्वैकदिवसजातस्स प्रत्यवरोऽपि लेख्यस्स्यात्

nālekhyo bahudinajaḥ sarvagato'vyaktalakṣaṇaviśeṣaḥ | yastvaikadivasajātassa pratyavaro'pi lekhyassyāt

जर्जरमोक्ष्यस्यान्ते सिद्धेर्मोक्षस्तु नालिकायास्तु । कर्तव्यस्त्विह सततं नाट्यज्ञैः प्राश्निकैर्विधिना

jarjaramokṣyasyānte siddhermokṣastu nālikāyāstu | kartavyastviha satataṃ nāṭyajñaiḥ prāśnikairvidhinā

दैन्ये दीनत्वमायान्ति ते नाट्ये प्रेक्षकाः स्मृताः । ये तुष्टौ तुष्टिमायान्ति शोके शोकं व्रजन्ति च

dainye dīnatvamāyānti te nāṭye prekṣakāḥ smṛtāḥ | ye tuṣṭau tuṣṭimāyānti śoke śokaṃ vrajanti ca

योऽन्यस्य महे मूर्धो नान्दीश्लोकं पठेद्धि देवस्य । स्ववशेन पूर्वरङ्गे सिद्धेर्घातः प्रयोगस्य

yo'nyasya mahe mūrdho nāndīślokaṃ paṭheddhi devasya | svavaśena pūrvaraṅge siddherghātaḥ prayogasya

यो देशभावरहितं भाषाकाव्यं प्रयोजयेद्बुद्ध्या । तस्याप्यभिलेख्यः स्याद्घातो देशः प्रयोगज्ञैः

yo deśabhāvarahitaṃ bhāṣākāvyaṃ prayojayedbuddhyā | tasyāpyabhilekhyaḥ syādghāto deśaḥ prayogajñaiḥ

कः शक्तो नाट्यविधौ यथावदुपपादनं प्रयोगस्य । कर्तुं व्यग्रमना वा यथावदुक्तं परिज्ञातम्

kaḥ śakto nāṭyavidhau yathāvadupapādanaṃ prayogasya | kartuṃ vyagramanā vā yathāvaduktaṃ parijñātam

तस्माद्गम्भीरार्थाः शब्दा ये लोकवेदसंसिद्धाः । सर्वजनेन ग्राह्या योज्या नाटके विधिवत्

tasmādgambhīrārthāḥ śabdā ye lokavedasaṃsiddhāḥ | sarvajanena grāhyā yojyā nāṭake vidhivat

न च किञ्चिद्गुणहीनं दोषैः परिवर्जितं न चाकिञ्चित् । तस्मान्नाट्यप्रकृतौ दोषा नाट्यार्थतो ग्राह्या

na ca kiñcidguṇahīnaṃ doṣaiḥ parivarjitaṃ na cākiñcit | tasmānnāṭyaprakṛtau doṣā nāṭyārthato grāhyā

न च नादरस्तु कार्यो नटेन वागङ्गसत्त्वनेपथ्ये । रसभावयोश्च गीतेष्वातोद्ये लोकयुक्त्यां च

na ca nādarastu kāryo naṭena vāgaṅgasattvanepathye | rasabhāvayośca gīteṣvātodye lokayuktyāṃ ca

एवमेतत्तु विज्ञेयं सिद्धीनां लक्षणं बुधैः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राश्निकानां तु लक्षणम्

evametattu vijñeyaṃ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāśnikānāṃ tu lakṣaṇam

चारित्राभिजनोपेताः शान्तवृत्ताः कृतश्रमाः । यशोधर्मपराश्चैव मध्यस्थवयसान्विताः

cāritrābhijanopetāḥ śāntavṛttāḥ kṛtaśramāḥ | yaśodharmaparāścaiva madhyasthavayasānvitāḥ

षडङ्गनाट्यकुशलाः प्रबुद्धाः शुचयः समाः । चतुरातोद्यकुशलाः वृत्तज्ञास्तत्त्वदर्शिनः

ṣaḍaṅganāṭyakuśalāḥ prabuddhāḥ śucayaḥ samāḥ | caturātodyakuśalāḥ vṛttajñāstattvadarśinaḥ

देशभाषाविधानज्ञाः कलाशिल्पप्रयोजकाः ॥ चतुर्थाभिनयोपेता रसभावविकल्पकाः

deśabhāṣāvidhānajñāḥ kalāśilpaprayojakāḥ || caturthābhinayopetā rasabhāvavikalpakāḥ

शब्दच्छन्दोविधानज्ञा नानाशास्त्रविचक्षणाः । एवं विधास्तु कर्तव्याः प्राश्निका दशरूपके

śabdacchandovidhānajñā nānāśāstravicakṣaṇāḥ | evaṃ vidhāstu kartavyāḥ prāśnikā daśarūpake

अव्यग्रैरिन्द्रियैः शुद्ध ऊहापोहविशारदः । त्यक्तदोषोनुअरागी च स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः

avyagrairindriyaiḥ śuddha ūhāpohaviśāradaḥ | tyaktadoṣonuarāgī ca sa nāṭye prekṣakaḥ smṛtaḥ

न चैवेते गुणाः सम्यक् सर्वस्मिन् प्रेक्षके स्मृताः । विज्ञेयस्याप्रमेयत्वात्सङ्कीर्णानां च पार्षदि

na caivete guṇāḥ samyak sarvasmin prekṣake smṛtāḥ | vijñeyasyāprameyatvātsaṅkīrṇānāṃ ca pārṣadi

यद्यस्य शिल्पं नेपथ्यं कर्मचेष्टितमेव वा । तत्तथा तेन कार्यं तु स्वकर्मविषयं प्रति

yadyasya śilpaṃ nepathyaṃ karmaceṣṭitameva vā | tattathā tena kāryaṃ tu svakarmaviṣayaṃ prati

नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं विनिर्मितम् । उत्तमाधममध्यानां वृद्धबालिशयोषिताम्

nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ vinirmitam | uttamādhamamadhyānāṃ vṛddhabāliśayoṣitām

तुष्यन्ति तरुणाः कामे विदग्धाः समयात्विते । अर्थेष्वर्थपराश्चैव मोक्षे चाथ विरागिणः

tuṣyanti taruṇāḥ kāme vidagdhāḥ samayātvite | artheṣvarthaparāścaiva mokṣe cātha virāgiṇaḥ

शूरास्तु वीररौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च । धर्माख्याने पुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः

śūrāstu vīraraudreṣu niyuddheṣvāhaveṣu ca | dharmākhyāne purāṇeṣu vṛddhāstuṣyanti nityaśaḥ

न शक्यमधमैर्ज्ञातुमुत्तमानां विचेष्टितम् । तत्त्वभावेषु सर्वेषु तुष्यन्ति सततं बुधाः

na śakyamadhamairjñātumuttamānāṃ viceṣṭitam | tattvabhāveṣu sarveṣu tuṣyanti satataṃ budhāḥ

बाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यनैपथ्ययोः सदा । यस्तुष्टो तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च

bālā mūrkhāḥ striyaścaiva hāsyanaipathyayoḥ sadā | yastuṣṭo tuṣṭimāyāti śoke śokamupaiti ca

क्रुद्धः क्रोधे भये भीतः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः । एवं भावानुकरणे यो यस्मिन् प्रविशेन्नरः

kruddhaḥ krodhe bhaye bhītaḥ sa śreṣṭhaḥ prekṣakaḥ smṛtaḥ | evaṃ bhāvānukaraṇe yo yasmin praviśennaraḥ

स तत्र प्रेक्षको ज्ञेयो गुणैरेभिरलङ्कृतः । एवं हि प्रेक्षका ज्ञेयाः प्रयोगे दशरूपतः

sa tatra prekṣako jñeyo guṇairebhiralaṅkṛtaḥ | evaṃ hi prekṣakā jñeyāḥ prayoge daśarūpataḥ

सङ्घर्षे तु समुत्पन्ने प्राश्निकान् संनिबोधत । यज्ञविन्नर्तकश्चैव छन्दोविच्छब्दवित्तथा

saṅgharṣe tu samutpanne prāśnikān saṃnibodhata | yajñavinnartakaścaiva chandovicchabdavittathā

अस्त्रविच्चित्रकृद्वेश्या गन्धर्वो रजसेवकः । यज्ञविद्यज्ञयोगे तु नर्तकोऽभिनये स्मृतः

astraviccitrakṛdveśyā gandharvo rajasevakaḥ | yajñavidyajñayoge tu nartako'bhinaye smṛtaḥ

छन्दोविद्वृत्तबन्धेषु शब्दवित्पाठ्यविस्तरे । इष्वस्त्रवित्सौष्ठवे तु नेपथ्ये चैव चित्रकृत्

chandovidvṛttabandheṣu śabdavitpāṭhyavistare | iṣvastravitsauṣṭhave tu nepathye caiva citrakṛt

कामोपचारे वेश्या च गान्धर्वः स्वरकर्मणि । सेवकस्तूपचारे स्यादेते वै प्राश्निकाः स्मृताः

kāmopacāre veśyā ca gāndharvaḥ svarakarmaṇi | sevakastūpacāre syādete vai prāśnikāḥ smṛtāḥ

एभिर्दृष्टान्तसंयुक्तैर्दोषा वाच्यास्तथा गुणाः । अशास्त्रज्ञा विवादेषु यथा प्रकृतिकर्मतः

ebhirdṛṣṭāntasaṃyuktairdoṣā vācyāstathā guṇāḥ | aśāstrajñā vivādeṣu yathā prakṛtikarmataḥ

अथैते प्रश्निका ज्ञेयाः कथिता ये मयानघाः । शास्त्रज्ञानाद्यदा तु स्यात्सङ्घर्षः शास्त्रसंश्रयः

athaite praśnikā jñeyāḥ kathitā ye mayānaghāḥ | śāstrajñānādyadā tu syātsaṅgharṣaḥ śāstrasaṃśrayaḥ

शास्त्रप्रामाणनिर्माणैर्व्यवहारो भवेत्तदा । भर्तृनियोगादन्योऽन्यविग्रात्स्पर्धयापि भरतानाम्

śāstraprāmāṇanirmāṇairvyavahāro bhavettadā | bhartṛniyogādanyo'nyavigrātspardhayāpi bharatānām

अर्थपताका हेतोस्सङ्घर्षो नाम सम्भवति । तेषां कार्यं व्यवहारदर्शनं पक्षपातविरहेण

arthapatākā hetossaṅgharṣo nāma sambhavati | teṣāṃ kāryaṃ vyavahāradarśanaṃ pakṣapātaviraheṇa

कृत्वा पणं पताकां व्यवहारः स भवितव्यस्तु । सर्वैरनन्यमतिभिः सुखोपविष्टैश्च शुद्धभावैश्च

kṛtvā paṇaṃ patākāṃ vyavahāraḥ sa bhavitavyastu | sarvairananyamatibhiḥ sukhopaviṣṭaiśca śuddhabhāvaiśca

यैर्लेखकगमकसहायास्सह सिद्धिभिर्घाताः । नात्यासनैर्नदूरसंस्थितैः प्रेक्षकैस्तु भवितव्यम्

yairlekhakagamakasahāyāssaha siddhibhirghātāḥ | nātyāsanairnadūrasaṃsthitaiḥ prekṣakaistu bhavitavyam

तेषामासनयोगो द्वादशहस्तस्थितः कार्यः । यानि विहितानि पूर्वं सिद्धिस्थानानि तानि लक्ष्याणि

teṣāmāsanayogo dvādaśahastasthitaḥ kāryaḥ | yāni vihitāni pūrvaṃ siddhisthānāni tāni lakṣyāṇi

घाताश्च लक्षणीयाः प्रयोगतो नाट्ययोगे तु । दैवाद्घातसमुत्थाः परोत्थिता वा बुधैर्नवैर्लेख्याः

ghātāśca lakṣaṇīyāḥ prayogato nāṭyayoge tu | daivādghātasamutthāḥ parotthitā vā budhairnavairlekhyāḥ

घाता नाट्यसमुत्था ह्यात्मसमुत्थास्तु लेख्याः स्युः । घाता यस्य त्वल्पाः सङ्ख्याताः सिद्धयश्च बहुलाः स्युः

ghātā nāṭyasamutthā hyātmasamutthāstu lekhyāḥ syuḥ | ghātā yasya tvalpāḥ saṅkhyātāḥ siddhayaśca bahulāḥ syuḥ

विदितं कृत्वा राज्ञस्तस्मै देया पताका हि । सिध्यतिशयात्पताका समसिद्धौ पार्थिवाज्ञया देया

viditaṃ kṛtvā rājñastasmai deyā patākā hi | sidhyatiśayātpatākā samasiddhau pārthivājñayā deyā

अथ नरपतिः समः स्यादुभयोरपि सा तदा देया । एवं विधिज्ञैर्यष्टव्यो व्यवहारः समञ्जसाम्

atha narapatiḥ samaḥ syādubhayorapi sā tadā deyā | evaṃ vidhijñairyaṣṭavyo vyavahāraḥ samañjasām

स्वस्थचित्तसुखासिनैः सुविशिष्टैर्गुणार्थिभिः । विमृश्य प्रेक्षकैर्ग्राह्यं सर्वरागपराङ्गमुखैः

svasthacittasukhāsinaiḥ suviśiṣṭairguṇārthibhiḥ | vimṛśya prekṣakairgrāhyaṃ sarvarāgaparāṅgamukhaiḥ

साधन दूषणाभासः प्रयोगसमयाश्रितैः । समत्वमङ्गमाधुर्यं पाठ्यं प्रकृतयो रसाः

sādhana dūṣaṇābhāsaḥ prayogasamayāśritaiḥ | samatvamaṅgamādhuryaṃ pāṭhyaṃ prakṛtayo rasāḥ

वाद्यं गानं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः । गीतवादित्रतालेन कलान्तरकलासु च

vādyaṃ gānaṃ sanepathyametajjñeyaṃ prayatnataḥ | gītavāditratālena kalāntarakalāsu ca

उअदङ्गं क्रियते नाट्यं समन्तात् सममुच्यते । अङ्गोपाङ्गसमायुक्तं गीतताललयान्वितम्

uadaṅgaṃ kriyate nāṭyaṃ samantāt samamucyate | aṅgopāṅgasamāyuktaṃ gītatālalayānvitam

गानवाद्यसमत्वं च तद्बुधैः सममुच्यते । सनिर्भुग्नमुरः कृत्वा चतुरश्रक्रुतौ करौ

gānavādyasamatvaṃ ca tadbudhaiḥ samamucyate | sanirbhugnamuraḥ kṛtvā caturaśrakrutau karau

ग्रीवाञ्चिता तथा कर्या त्वङ्गमाधुर्यमेव च । पूर्व्रोक्तानीह शेषाणि यानि द्रव्याणि साधकै ह्

grīvāñcitā tathā karyā tvaṅgamādhuryameva ca | pūrvroktānīha śeṣāṇi yāni dravyāṇi sādhakai h

वद्यादीनां पुनर्वुप्रा लक्षणं सन्निबोधत । वाद्यप्रभृतयो गानं वाद्यमाणानि निर्दिशेत्

vadyādīnāṃ punarvuprā lakṣaṇaṃ sannibodhata | vādyaprabhṛtayo gānaṃ vādyamāṇāni nirdiśet

यानि स्थानानि सिद्धीनां तैः सिद्धिं तु प्रकाशयेत् । हर्षादङ्गसमुद्भूतां नानारससमुत्थिताम्

yāni sthānāni siddhīnāṃ taiḥ siddhiṃ tu prakāśayet | harṣādaṅgasamudbhūtāṃ nānārasasamutthitām

वारकालास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैर्विविधाश्रयाः । दिवसैश्चैव रात्रिश्च तयोर्वारान् निबोधत

vārakālāstu vijñeyā nāṭyajñairvividhāśrayāḥ | divasaiścaiva rātriśca tayorvārān nibodhata

पूर्वाह्णस्त्वथ मध्याह्नस्त्वपराह्णस्तथैव च । दिवा समुत्था विज्ञेया नाट्यवाराः प्रयोगतः

pūrvāhṇastvatha madhyāhnastvaparāhṇastathaiva ca | divā samutthā vijñeyā nāṭyavārāḥ prayogataḥ

प्रादोषिकार्धरात्रिश्च तथा प्राभातिकोऽपरः । नाट्यवारा भवन्त्येते रात्रावित्यनुपूर्वशः

prādoṣikārdharātriśca tathā prābhātiko'paraḥ | nāṭyavārā bhavantyete rātrāvityanupūrvaśaḥ

एतेषां अत्र यद्योज्यं नाट्यकार्यं रसाश्रयम् । तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वारकालसमाश्रयम्

eteṣāṃ atra yadyojyaṃ nāṭyakāryaṃ rasāśrayam | tadahaṃ sampravakṣyāmi vārakālasamāśrayam

यच्छ्रोत्ररमणीयं स्याद्धर्मोत्थनकृतं च यत् । पूर्वाह्णे तत्प्रयोक्तव्यं शुद्धं वा विकृतं तथा

yacchrotraramaṇīyaṃ syāddharmotthanakṛtaṃ ca yat | pūrvāhṇe tatprayoktavyaṃ śuddhaṃ vā vikṛtaṃ tathā

सत्त्वोत्थानगुणैर्युक्तं वाद्यभूयिष्ठमेव च । पुष्कलं सत्त्वयुक्तं च अपराह्णे प्रयोजयेत्

sattvotthānaguṇairyuktaṃ vādyabhūyiṣṭhameva ca | puṣkalaṃ sattvayuktaṃ ca aparāhṇe prayojayet

कैशिकीवृत्तिसंयुक्तं शृङ्गारससंश्रयम् । नृत्यवादित्रगीताढ्यं प्रदोषे नाट्यमिष्यते

kaiśikīvṛttisaṃyuktaṃ śṛṅgārasasaṃśrayam | nṛtyavāditragītāḍhyaṃ pradoṣe nāṭyamiṣyate

यन्नर्महास्यबहुलं करुणप्रायमेव च । प्रभातकाले तत्कार्यं नाट्यं निद्राविनाशनम्

yannarmahāsyabahulaṃ karuṇaprāyameva ca | prabhātakāle tatkāryaṃ nāṭyaṃ nidrāvināśanam

अर्धरात्रे नियुञ्जीत समध्याह्ने तथैव च । सन्ध्याभोजनकाले च नाट्यं नैव प्रयोजयेत्

ardharātre niyuñjīta samadhyāhne tathaiva ca | sandhyābhojanakāle ca nāṭyaṃ naiva prayojayet

एवं कालं च देशं च समीक्ष्य च बलाबलम् । नित्यं नाट्यं प्रयुञ्जीत यथाभावं यथारसम्

evaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca samīkṣya ca balābalam | nityaṃ nāṭyaṃ prayuñjīta yathābhāvaṃ yathārasam

अथव देशकालौ च न परीक्ष्यौ प्रयोक्तृभिः यथैवाज्ञापयेद्भर्ता तदा योज्यमसंशयम्

athava deśakālau ca na parīkṣyau prayoktṛbhiḥ yathaivājñāpayedbhartā tadā yojyamasaṃśayam

तथा समुदिआताश्चैव विज्ञेया नाटकाश्रिताः । पात्रं प्रयोगमृद्धिश्च विज्ञेयास्तु त्रयो गुणाः

tathā samudiātāścaiva vijñeyā nāṭakāśritāḥ | pātraṃ prayogamṛddhiśca vijñeyāstu trayo guṇāḥ

बुद्धिमत्वं सुरूपत्वं लयतालज्ञता तथा । रसभावज्ञता चैव वयस्स्थत्वं कुतूहलम्

buddhimatvaṃ surūpatvaṃ layatālajñatā tathā | rasabhāvajñatā caiva vayassthatvaṃ kutūhalam

100

ग्रहणं धारणं चैव गात्रावैकल्यमेव च । निजसाध्वसतोत्साह इति पात्रगतो विधिः

grahaṇaṃ dhāraṇaṃ caiva gātrāvaikalyameva ca | nijasādhvasatotsāha iti pātragato vidhiḥ

101

सुवाद्यता सुगानत्वं सुपाठ्यत्वं तथैव च । शास्त्रकर्मसमायोगः प्रयोग इति सन्ज्ञितः

suvādyatā sugānatvaṃ supāṭhyatvaṃ tathaiva ca | śāstrakarmasamāyogaḥ prayoga iti sanjñitaḥ

102

शुचिभूषणतायां तु माल्याभरणवाससाम् । विचित्ररचना चैव समृद्धिरिति सन्ज्ञिता

śucibhūṣaṇatāyāṃ tu mālyābharaṇavāsasām | vicitraracanā caiva samṛddhiriti sanjñitā

103

यदा समुदिताः सर्वे एकीभूता भवन्ति हि । अलङ्काराः सकुतपा मन्तव्यो नाटकाश्रयाः

yadā samuditāḥ sarve ekībhūtā bhavanti hi | alaṅkārāḥ sakutapā mantavyo nāṭakāśrayāḥ

104

एतदुक्तं द्विजश्रेष्ठाः सिद्धीनां लक्षणं मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्याम्यातोद्यानां विकल्पनम्

etaduktaṃ dvijaśreṣṭhāḥ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ mayā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmyātodyānāṃ vikalpanam

अथ अष्टाविंशोऽध्यायः

आतोद्यविधिमिदानीं वक्ष्यामः । ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च । चतुर्विधं तु विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम्

ātodyavidhimidānīṃ vakṣyāmaḥ | tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca | caturvidhaṃ tu vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam

ततं तन्त्रीकृतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् । घनं तालस्तु विज्ञेयः सुषिरो वंश उच्यते

tataṃ tantrīkṛtaṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram | ghanaṃ tālastu vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa ucyate

प्रयोगस्त्रिविधो ह्येषां विज्ञेयो नाटकाश्रयः । ततं चैवावनद्धं च तथा नाट्यकृतोऽपरः

prayogastrividho hyeṣāṃ vijñeyo nāṭakāśrayaḥ | tataṃ caivāvanaddhaṃ ca tathā nāṭyakṛto'paraḥ

ततः कुतपविन्यासो गायनः सपरिग्रहः । वैपञ्‍चिको वैणिकश्‍च वंशवादस्तथैव च

tataḥ kutapavinyāso gāyanaḥ saparigrahaḥ | vaipañciko vaiṇikaśca vaṃśavādastathaiva ca

मार्दङ्गिकः पाणविकस्तथा दार्दुरिको बुधैः । अवनद्धविधावेष कुतपः समुदाहृतः ॥ ५ ॥ ११/

mārdaṅgikaḥ pāṇavikastathā dārduriko budhaiḥ | avanaddhavidhāveṣa kutapaḥ samudāhṛtaḥ || 5 || 11/

उत्तमाधममध्याभिस्तथा प्रकृतिभिर्युतः । कुतपो नाट्ययोगे तु नानादेशसमाश्रयः

uttamādhamamadhyābhistathā prakṛtibhiryutaḥ | kutapo nāṭyayoge tu nānādeśasamāśrayaḥ

एवं गानं च वाद्यं च नाट्यं च विविधाश्रयम् । अलातचक्रप्रतिमं कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः

evaṃ gānaṃ ca vādyaṃ ca nāṭyaṃ ca vividhāśrayam | alātacakrapratimaṃ kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तं नानातोद्यसमाश्रयम् । गान्धर्वमिति तज्‍ज्ञेयं स्वरतालपदात्मकम्

yattu tantrīkṛtaṃ proktaṃ nānātodyasamāśrayam | gāndharvamiti tajjñeyaṃ svaratālapadātmakam

अत्यर्थमिष्टं देवानां तथा प्रीतिकरं पुनः । गन्धर्वाणां च यस्माद्धि तस्माद्‍गन्धर्वमुच्यते

atyarthamiṣṭaṃ devānāṃ tathā prītikaraṃ punaḥ | gandharvāṇāṃ ca yasmāddhi tasmādgandharvamucyate

अस्य योनिर्भवेद्‍गानं वीणा वंशस्तथैव च । एतेषां चैव वक्ष्यामि विधिं स्वरसमुत्थितम्

asya yonirbhavedgānaṃ vīṇā vaṃśastathaiva ca | eteṣāṃ caiva vakṣyāmi vidhiṃ svarasamutthitam

गान्धर्वं त्रिविधं विद्यात्स्वरतालपदात्मकम् । त्रिविधस्यापि वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि

gāndharvaṃ trividhaṃ vidyātsvaratālapadātmakam | trividhasyāpi vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi

द्व्‍यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्च प्रकीर्तिताः । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि विधानं लक्षणान्वितम्

dvyadhiṣṭhānāḥ svarā vaiṇāḥ śārīrāśca prakīrtitāḥ | eteṣāṃ sampravakṣyāmi vidhānaṃ lakṣaṇānvitam

स्वरा ग्रामौ मूर्च्छनाश्‍च तानाः स्थानानि वृत्तयः । शुष्कं साधारणे वर्णा ह्यलङ्काराश्‍च धातवः

svarā grāmau mūrcchanāśca tānāḥ sthānāni vṛttayaḥ | śuṣkaṃ sādhāraṇe varṇā hyalaṅkārāśca dhātavaḥ

श्रुतयो यतयश्‍चैव नित्यं स्वरगतात्मकाः । दारव्यां समवायस्तु वीणायां समुदाहृतः

śrutayo yatayaścaiva nityaṃ svaragatātmakāḥ | dāravyāṃ samavāyastu vīṇāyāṃ samudāhṛtaḥ

स्वरा ग्रामावलङ्‍कारा वर्णाः स्थानानि जातयः । साधारणे च शरीर्यां वीणायामेष सङ्ग्रहः

svarā grāmāvalaṅkārā varṇāḥ sthānāni jātayaḥ | sādhāraṇe ca śarīryāṃ vīṇāyāmeṣa saṅgrahaḥ

व्यञ्‍जनानि स्वरा वर्णाः सन्धयोऽथ विभक्‍तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्‍च निपातास्तद्धिताः कृतः

vyañjanāni svarā varṇāḥ sandhayo'tha vibhaktayaḥ | nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāḥ kṛtaḥ

छन्दोविधिरलङ्‍कारा ज्ञेयः पदगतो विधिः । निबद्धं चानिबद्धं च द्विविधं तत्पदं स्मृतम्

chandovidhiralaṅkārā jñeyaḥ padagato vidhiḥ | nibaddhaṃ cānibaddhaṃ ca dvividhaṃ tatpadaṃ smṛtam

ध्रुवस्त्वावापनिष्कामौ विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । शम्या तालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः

dhruvastvāvāpaniṣkāmau vikṣepo'tha praveśanam | śamyā tālaḥ sannipātaḥ parivartaḥ savastukaḥ

मात्रा प्रकरणाङ्‍गानि विवारी यतयो लयाः । गीतयोऽवयवा मार्गाः पादमार्गाः सपाणयः

mātrā prakaraṇāṅgāni vivārī yatayo layāḥ | gītayo'vayavā mārgāḥ pādamārgāḥ sapāṇayaḥ

इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं बुधैः । गान्धर्वसङ्ग्रहो ह्येष विस्तरं तु निबोधत

ityekaviṃśatividhaṃ jñeyaṃ tālagataṃ budhaiḥ | gāndharvasaṅgraho hyeṣa vistaraṃ tu nibodhata

तत्र स्वराः - षड्‍जश्‍च ऋषभश्‍चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्‍चमो धैवतश्‍चैव सप्तमोऽथ निषादवान्

tatra svarāḥ - ṣaḍjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā | pañcamo dhaivataścaiva saptamo'tha niṣādavān

चतुर्विधत्वमेतेषां विज्ञेयं गानयोक्‍तृभिः । वादी चैवाथ संवादी विवादी चानुवाद्यपि

caturvidhatvameteṣāṃ vijñeyaṃ gānayoktṛbhiḥ | vādī caivātha saṃvādī vivādī cānuvādyapi

संवादो मध्यमग्रामे पञ्‍चमस्यर्षभस्य च । षड्‍जग्रामे तु षड्‍जस्य संवादः पञ्‍चमस्य च

saṃvādo madhyamagrāme pañcamasyarṣabhasya ca | ṣaḍjagrāme tu ṣaḍjasya saṃvādaḥ pañcamasya ca

तिस्रो द्वे च चतस्रश्‍च चतस्रस्तिस्र एव च । द्वे चैवाद्य चतस्रश्‍च षड्‍जग्रामे भवेद्विधिः

tisro dve ca catasraśca catasrastisra eva ca | dve caivādya catasraśca ṣaḍjagrāme bhavedvidhiḥ

चतुःश्रुतिर्भवेत् षड्‍ज ऋषभस्त्रिश्रुतिः स्मृतः । द्विश्रुतिश्‍चैव गान्धारो मध्यमश्‍च चतुःश्रुतिः

catuḥśrutirbhavet ṣaḍja ṛṣabhastriśrutiḥ smṛtaḥ | dviśrutiścaiva gāndhāro madhyamaśca catuḥśrutiḥ

पञ्‍चमस्तद्वदेव स्यात् त्रिश्रुतिर्धैवतो मतः । द्विश्रुतिश्‍च निषादः स्यात् षड्‍जग्रामे विधिर्भवेत्

pañcamastadvadeva syāt triśrutirdhaivato mataḥ | dviśrutiśca niṣādaḥ syāt ṣaḍjagrāme vidhirbhavet

अथ मूर्च्छनाः द्वैग्रामिक्यश्‍चतुर्दश - आदावुत्तरमन्द्रा स्याद्रजनी चोत्तरायता । चतुर्थी शुद्धषड्‍जा तु पञ्‍चमी मत्सरीकृता

atha mūrcchanāḥ dvaigrāmikyaścaturdaśa - ādāvuttaramandrā syādrajanī cottarāyatā | caturthī śuddhaṣaḍjā tu pañcamī matsarīkṛtā

अश्वक्रान्ता तथा षष्ठी सप्‍तमी चाभिरुद्‍गता । षड्‍जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः

aśvakrāntā tathā ṣaṣṭhī saptamī cābhirudgatā | ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ

षड्‍जे चोत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरुद्‍गता । अश्वक्रान्ता तु गान्धारे मध्यमे मत्सरीकृता

ṣaḍje cottaramandrā syādṛṣabhe cābhirudgatā | aśvakrāntā tu gāndhāre madhyame matsarīkṛtā

पञ्‍चमे शुद्धषड्‍जा स्याद्‍धैवते चोत्तरायता । निषादे रजनी च स्यादित्येताः षड्‍जमूर्च्छनाः

pañcame śuddhaṣaḍjā syāddhaivate cottarāyatā | niṣāde rajanī ca syādityetāḥ ṣaḍjamūrcchanāḥ

अथ मध्यमग्रामे - सौवीरी हरिणाश्‍वा च स्यात्कलोपनता तथा । शुद्धमध्या तथा मार्गी पौरवी हृष्यका तथा । मध्यमग्रामजा ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः

atha madhyamagrāme - sauvīrī hariṇāśvā ca syātkalopanatā tathā | śuddhamadhyā tathā mārgī pauravī hṛṣyakā tathā | madhyamagrāmajā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ

अपि च - क्रमयुक्‍ताः स्वराः सप्त मूर्च्छनेत्यभिसंज्ञिताः । षट्‍पञ्‍चस्वरकास्तानाः षाडवौडुविताश्रयाः

api ca - kramayuktāḥ svarāḥ sapta mūrcchanetyabhisaṃjñitāḥ | ṣaṭpañcasvarakāstānāḥ ṣāḍavauḍuvitāśrayāḥ

साधारणकृताश्‍चैव काकलीसमलङ्‍कृताः । अन्तरस्वरसंयुक्‍ता मूर्च्छना ग्रामयोर्द्वयोः

sādhāraṇakṛtāścaiva kākalīsamalaṅkṛtāḥ | antarasvarasaṃyuktā mūrcchanā grāmayordvayoḥ

यथा - छायासु भवति शीतं प्रस्वेदो भवति चातपस्थस्य । न च नागतो वसन्तो न च निःशेषः शिशिरकालः

yathā - chāyāsu bhavati śītaṃ prasvedo bhavati cātapasthasya | na ca nāgato vasanto na ca niḥśeṣaḥ śiśirakālaḥ

भवतश्‍चात्र - अन्तरस्वरसंयोगो नित्यमारोहिसंश्रयः । कार्यो ह्यल्पो विशेषेण नावरोही कदाचन

bhavataścātra - antarasvarasaṃyogo nityamārohisaṃśrayaḥ | kāryo hyalpo viśeṣeṇa nāvarohī kadācana

क्रियमाणोऽवरोही स्यादल्पो वा यदि वा बहुः । जातिरागं श्रुतिं चैव नयन्ते त्वन्तरस्वराः ॥ ३६ ॥ इति॥ जातीरिदानीं वक्ष्यामः । स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा पञ्‍चमी चैव षड्‍जमध्या तथैव च

kriyamāṇo'varohī syādalpo vā yadi vā bahuḥ | jātirāgaṃ śrutiṃ caiva nayante tvantarasvarāḥ || 36 || iti|| jātīridānīṃ vakṣyāmaḥ | svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ | madhyamā pañcamī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca

आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्‍जमध्यमपञ्‍चमाः । यथा स्वं दुर्बलतरा व्यक्‍ता सा पञ्‍चमी तथा

āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ | yathā svaṃ durbalatarā vyaktā sā pañcamī tathā

जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितं पुरा । तास्त्वहं वर्तयिष्यामि ग्रहांशादिविभागतः

jātayo'ṣṭādaśetyevaṃ brahmaṇābhihitaṃ purā | tāstvahaṃ vartayiṣyāmi grahāṃśādivibhāgataḥ

षाड्‍जी चैवार्षभी चैव धैवत्यथ निषादिनी । षड्‍जोदीच्यवती चैव तथा वै षड्‍जकैशिकी

ṣāḍjī caivārṣabhī caiva dhaivatyatha niṣādinī | ṣaḍjodīcyavatī caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī

षड्‍जमध्या तथा चैव षड्‍जग्रामसमाश्रयाः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रिताः

ṣaḍjamadhyā tathā caiva ṣaḍjagrāmasamāśrayāḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśritāḥ

गान्धारी मध्यमा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा । पञ्‍चमी रक्‍तगान्धारी तथा गान्धारपञ्‍चमी

gāndhārī madhyamā caiva gāndhārodīcyavā tathā | pañcamī raktagāndhārī tathā gāndhārapañcamī

मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ति तथैव च । कर्मारवी च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी मता

madhyamodīcyavā caiva nandayanti tathaiva ca | karmāravī ca vijñeyā tathāndhrī kaiśikī matā

स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा षड्‍जमध्या च पञ्‍चमी चैव सूरिभिः

svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ | madhyamā ṣaḍjamadhyā ca pañcamī caiva sūribhiḥ

आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्‍जमध्यमपञ्‍चमाः । यथास्वं दुर्बलतरं व्यत्यासात्त्वत्र पञ्‍चमी

āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ | yathāsvaṃ durbalataraṃ vyatyāsāttvatra pañcamī

शुद्धा विकृताश्‍चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशान्यास्तु

śuddhā vikṛtāścaiva hi samavāyājjātayastu jāyante | punarevāśuddhakṛtā bhavantyathaikādaśānyāstu

तासां यन्निर्वृत्ताः स्वरेष्वथांशेषु जातिषु च जातिः । तद्वक्ष्यामि यथावत्संक्षेपेण क्रमेणेह

tāsāṃ yannirvṛttāḥ svareṣvathāṃśeṣu jātiṣu ca jātiḥ | tadvakṣyāmi yathāvatsaṃkṣepeṇa krameṇeha

परस्परविनिष्पन्ना ज्ञेया ह्येवं तु जातयः । पृथग्लक्षणसंयुक्‍ता द्वैग्रामिकाः स्वराश्रयाः

parasparaviniṣpannā jñeyā hyevaṃ tu jātayaḥ | pṛthaglakṣaṇasaṃyuktā dvaigrāmikāḥ svarāśrayāḥ

चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्‍तस्वरा बुधैः । चतस्रः षट्‍स्वरा ज्ञेयाः स्मृताः पञ्‍चस्वरा दश

catasro jātayo nityaṃ jñeyāḥ saptasvarā budhaiḥ | catasraḥ ṣaṭsvarā jñeyāḥ smṛtāḥ pañcasvarā daśa

मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्‍जकैशिकी । कार्मारवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्‍चमी

madhyamodīcyavā caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī | kārmāravī ca sampūrṇā tathā gāndhārapañcamī

षाड्‍ज्यान्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा । चतस्रः षट्‍स्वरा ह्येताः ज्ञेयाः पञ्‍च स्वरा दश

ṣāḍjyāndhrī nandayantī ca gāndhārodīcyavā tathā | catasraḥ ṣaṭsvarā hyetāḥ jñeyāḥ pañca svarā daśa

नैषादी चार्षभी चैव धैवती षड्‍जमध्यमा । षड्‍जोदीच्यवती चैव पञ्‍च षड्‍जाश्रिताः स्मृताः

naiṣādī cārṣabhī caiva dhaivatī ṣaḍjamadhyamā | ṣaḍjodīcyavatī caiva pañca ṣaḍjāśritāḥ smṛtāḥ

गान्धारी रक्‍तगान्धारी मध्यमा पञ्‍चमी तथा । कैशिकी चैव पञ्‍चैता मध्यमग्रामसंश्रयाः

gāndhārī raktagāndhārī madhyamā pañcamī tathā | kaiśikī caiva pañcaitā madhyamagrāmasaṃśrayāḥ

यास्ताः सप्‍तस्वरा ज्ञेया याश्‍चैताः षट्‍स्वराः स्मृताः । कदाचित् षाडवीभूताः कदाचिच्‍चौडुवे मताः

yāstāḥ saptasvarā jñeyā yāścaitāḥ ṣaṭsvarāḥ smṛtāḥ | kadācit ṣāḍavībhūtāḥ kadāciccauḍuve matāḥ

षड्‍जग्रामे तु सम्पूर्णा विज्ञेया षड्‍जकैशिकी । षट्‍स्वरा चैव विज्ञेया षाड्‍जी गान्धारयोगतः

ṣaḍjagrāme tu sampūrṇā vijñeyā ṣaḍjakaiśikī | ṣaṭsvarā caiva vijñeyā ṣāḍjī gāndhārayogataḥ

गान्धारपञ्‍चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । पुनश्‍च षट्‍स्वरा ज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः

gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā | punaśca ṣaṭsvarā jñeyā gāndhārodīcyavā budhaiḥ

आन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रयाः । एवमेता बुधैर्ज्ञेया द्वैग्रामिक्योऽपि जातयः

āndhrī ca nandayantī ca madhyamagrāmasaṃśrayāḥ | evametā budhairjñeyā dvaigrāmikyo'pi jātayaḥ

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तासामंशविकल्पनम् । षट्‍स्वराः सप्‍तमे ह्यंशे नेष्यन्ते षड्‍जमध्यमाः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tāsāmaṃśavikalpanam | ṣaṭsvarāḥ saptame hyaṃśe neṣyante ṣaḍjamadhyamāḥ

संवाद्यलोपाद्‍गान्धारे तद्‍वदेव हि नेष्यते । गान्धारीरक्‍तगान्धारीकैशिकीनां तु पञ्‍चमः

saṃvādyalopādgāndhāre tadvadeva hi neṣyate | gāndhārīraktagāndhārīkaiśikīnāṃ tu pañcamaḥ

षड्‍जायां चैव गान्धारमंशकं विद्धि षाडवम् । षाडवं धैवते नास्ति षड्‍जोदीच्यामथांशके

ṣaḍjāyāṃ caiva gāndhāramaṃśakaṃ viddhi ṣāḍavam | ṣāḍavaṃ dhaivate nāsti ṣaḍjodīcyāmathāṃśake

संवाद्यलोपात्सप्‍तैताः षाट्‍स्वर्येण विवर्जिताः । गान्धारीरक्‍तगान्धार्योः षड्‍जमध्यमपञ्‍चमाः

saṃvādyalopātsaptaitāḥ ṣāṭsvaryeṇa vivarjitāḥ | gāndhārīraktagāndhāryoḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ

सप्‍तमश्‍चैव विज्ञेयो येषु नौडुवितं भवेत् । द्वौ षड्‍जमध्यमांशो तु गान्धारोऽथ निषादवान्

saptamaścaiva vijñeyo yeṣu nauḍuvitaṃ bhavet | dvau ṣaḍjamadhyamāṃśo tu gāndhāro'tha niṣādavān

ऋषभश्‍चैव पञ्‍चम्यां कैशिक्यां चैव धैवतः । एवं तु द्वादशैवेह वर्ज्याः पञ्‍च स्वराः सदा

ṛṣabhaścaiva pañcamyāṃ kaiśikyāṃ caiva dhaivataḥ | evaṃ tu dvādaśaiveha varjyāḥ pañca svarāḥ sadā

तास्त्वनौडुविता नित्यं कर्तव्या हि स्वराश्रयाः । सर्वस्वराणां नाशस्तु विहितस्त्वथ जातिषु

tāstvanauḍuvitā nityaṃ kartavyā hi svarāśrayāḥ | sarvasvarāṇāṃ nāśastu vihitastvatha jātiṣu

न मध्यमस्य नाशस्तु कर्तव्यो हि कदाचन । सर्वस्वराणां प्रवरो ह्यनाशी मध्यमः स्मृतः । गान्धर्वकल्‍पे विहितः सामस्वपि च मध्यमः

na madhyamasya nāśastu kartavyo hi kadācana | sarvasvarāṇāṃ pravaro hyanāśī madhyamaḥ smṛtaḥ | gāndharvakalpe vihitaḥ sāmasvapi ca madhyamaḥ

दशकं जातिलक्षणम् - ग्रहांशौ तारमन्द्रौ च न्यासोऽपन्यास एव च । अल्पत्‍वं च बहुत्‍वं च षाडवौडुविते तथा

daśakaṃ jātilakṣaṇam - grahāṃśau tāramandrau ca nyāso'panyāsa eva ca | alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavauḍuvite tathā

अथ ग्रहाः । ग्रहास्तु सर्वजातीनामंशवत्‍परिकीर्तिताः । यत्‍प्रवृत्तं भवेद्‍गेयमंशो ग्रहविकल्‍पितः

atha grahāḥ | grahāstu sarvajātīnāmaṃśavatparikīrtitāḥ | yatpravṛttaṃ bhavedgeyamaṃśo grahavikalpitaḥ

तत्रांशो नाम - यस्मिन् भवति रागश्‍च यस्माच्‍चैव प्रवर्तते । मन्द्रश्‍च तारमन्द्रश्‍च योऽत्यर्थं चोपलभ्यते

tatrāṃśo nāma - yasmin bhavati rāgaśca yasmāccaiva pravartate | mandraśca tāramandraśca yo'tyarthaṃ copalabhyate

ग्रहापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । अनुवृत्तश्‍च यस्येह सोंऽशः स्याद्दशलक्षणः

grahāpanyāsavinyāsasaṃnyāsanyāsagocaraḥ | anuvṛttaśca yasyeha soṃ'śaḥ syāddaśalakṣaṇaḥ

पञ्‍चस्वरपरा तारगतिर्यथा अंशात्तारगतिं विद्यादाचतुर्थस्वरादिह । आ पञ्‍चमात्पञ्‍चमाद्वा नातःपरमिहेष्यते

pañcasvaraparā tāragatiryathā aṃśāttāragatiṃ vidyādācaturthasvarādiha | ā pañcamātpañcamādvā nātaḥparamiheṣyate

त्रिधा मन्द्रगतिः । अंशपरा न्यासपरा अपरन्यासपरा चेति । मन्द्रस्त्‍वंशपरो नास्ति न्यासौ तु द्वौ व्यवस्थितौ । गान्धारन्यासलिङ्‍गे तु दृष्टमार्षभसेवनम्

tridhā mandragatiḥ | aṃśaparā nyāsaparā aparanyāsaparā ceti | mandrastvaṃśaparo nāsti nyāsau tu dvau vyavasthitau | gāndhāranyāsaliṅge tu dṛṣṭamārṣabhasevanam

अथ न्यास एकविंशतिसङ्‍ख्यः । अङ्‍गसमाप्‍तौ न्यासः । तद्वदपन्यासो ह्यङ्‍गमध्ये षट्‍पञ्‍चाशत्सङ्‍ख्यः । यथा - न्यासोऽङ्‍गसमाप्‍तौ स चैकविंशतिसङ्‍ख्यस्तथा । १६ अक्षराणि षट्‍पञ्‍चाशत्सङ्ख्योऽपन्यासोऽङ्‍गमध्ये भवेत्

atha nyāsa ekaviṃśatisaṅkhyaḥ | aṅgasamāptau nyāsaḥ | tadvadapanyāso hyaṅgamadhye ṣaṭpañcāśatsaṅkhyaḥ | yathā - nyāso'ṅgasamāptau sa caikaviṃśatisaṅkhyastathā | 16 akṣarāṇi ṣaṭpañcāśatsaṅkhyo'panyāso'ṅgamadhye bhavet

तत्र प्रथमं विदारीमध्ये न्यासस्वरप्रयुक्‍तस्तु । विवदनशीलं मुक्‍त्वा संन्यासः सोऽभिधातव्यः । कृत्‍वा पदावसाने विन्यासात्क्‍वापि विन्यासः

tatra prathamaṃ vidārīmadhye nyāsasvaraprayuktastu | vivadanaśīlaṃ muktvā saṃnyāsaḥ so'bhidhātavyaḥ | kṛtvā padāvasāne vinyāsātkvāpi vinyāsaḥ

तथा - अल्‍पत्वेऽथ बहुत्‍वे बलवदबलता विनिश्‍चयादेव । जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्‍पत्वं द्विविधमेतत्

tathā - alpatve'tha bahutve balavadabalatā viniścayādeva | jātisvaraistu nityaṃ jātyalpatvaṃ dvividhametat

सञ्‍चारांशे बलस्थानामल्पत्वे दुर्बलासु च । न्यासश्‍चान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकारकः

sañcārāṃśe balasthānāmalpatve durbalāsu ca | nyāsaścāntaramārgastu jātīnāṃ vyaktikārakaḥ

पञ्‍चस्वरमौडुवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगज्ञैः । त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्‍तं लक्षणं चास्य

pañcasvaramauḍuvitaṃ vijñeyaṃ daśavidhaṃ prayogajñaiḥ | triṃśatprakāravihitaṃ pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ cāsya

षट्‍स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्‍चस्वरस्य च । चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्विह

ṣaṭsvarasya prayogo'sti tathā pañcasvarasya ca | catuḥsvaraprayogo'pi hyavakṛṣṭadhruvāsviha

द्वैग्रामिकीणां जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । अंशास्त्रिषष्टिर्विज्ञेयास्तेषां चैवांशवद् ग्रहाः

dvaigrāmikīṇāṃ jātīnāṃ sarvāsāmapi nityaśaḥ | aṃśāstriṣaṣṭirvijñeyāsteṣāṃ caivāṃśavad grahāḥ

अंशग्रहमिदानीं वक्ष्यामः । तत्र - मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च । तथा गान्धारपञ्‍चम्याः पञ्‍चमोंऽशो ग्रहस्तथा

aṃśagrahamidānīṃ vakṣyāmaḥ | tatra - madhyamodīcyavāyāstu nandayantyāstathaiva ca | tathā gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śo grahastathā

धैवत्याश्‍च तथा ह्यंशौ विज्ञेयौ धैवतर्षभौ । पञ्‍चम्याश्‍च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशौ पञ्‍चमर्षभौ

dhaivatyāśca tathā hyaṃśau vijñeyau dhaivatarṣabhau | pañcamyāśca tathā jñeyau grahāṃśau pañcamarṣabhau

गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशौ षड्‍जमध्यमौ । आर्षभ्याश्‍च ग्रहा अंशा धैवतर्षभसप्‍तमाः

gāndhārodīcyavāyāstu grahāṃśau ṣaḍjamadhyamau | ārṣabhyāśca grahā aṃśā dhaivatarṣabhasaptamāḥ

गान्धारश्‍च निषादश्‍च ह्यार्षभश्‍च तथापरः । निषादिन्यास्त्रयो ह्येते ग्रहा अंशाश्‍च कीर्तिताः

gāndhāraśca niṣādaśca hyārṣabhaśca tathāparaḥ | niṣādinyāstrayo hyete grahā aṃśāśca kīrtitāḥ

षड्‍जपञ्‍चमगान्धारैस्‍त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया षड्‍जकैशिकी

ṣaḍjapañcamagāndhāraistribhireva prakīrtitāḥ | aṃśairgrahaistathā caiva vijñeyā ṣaḍjakaiśikī

षड्‍जश्‍च मध्यमश्‍चैव निषादो धैवतस्तथा । षड्‍जोदीच्यवतीजातेर्ग्रहा अंशाश्‍च कीर्तिताः

ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā | ṣaḍjodīcyavatījātergrahā aṃśāśca kīrtitāḥ

पञ्‍चमश्‍चार्षभश्‍चैव निषादो धैवतस्तथा । कार्मारव्या बुधैरंशा ग्रहाश्‍च परिकीर्तिताः

pañcamaścārṣabhaścaiva niṣādo dhaivatastathā | kārmāravyā budhairaṃśā grahāśca parikīrtitāḥ

गान्धारश्‍चार्षभश्‍चैव पञ्‍चमोऽथ निषादवान् । चत्वरोंशा भवन्त्यान्‍ध्र्या ग्रहाश्‍चैव तथैव हि

gāndhāraścārṣabhaścaiva pañcamo'tha niṣādavān | catvaroṃśā bhavantyāndhryā grahāścaiva tathaiva hi

षड्‍जश्‍चाथर्षभश्‍चैव मध्यमः पञ्‍चमस्तथा । मध्यमाया ग्रहा ज्ञेया अंशाश्‍चैव सधैवताः

ṣaḍjaścātharṣabhaścaiva madhyamaḥ pañcamastathā | madhyamāyā grahā jñeyā aṃśāścaiva sadhaivatāḥ

निषादषड्‍जगान्धारमध्यमाः पञ्‍चमस्तथा । गान्धारीरक्‍तगान्धार्योर्ग्रहा अंशाः प्रकीर्तिताः

niṣādaṣaḍjagāndhāramadhyamāḥ pañcamastathā | gāndhārīraktagāndhāryorgrahā aṃśāḥ prakīrtitāḥ

षड्‍जी धैवतगान्धारषड्‍जमध्यमपञ्‍चमैः । ग्रहैरंशैश्‍च विज्ञेया विकृता स्वरयोगतः

ṣaḍjī dhaivatagāndhāraṣaḍjamadhyamapañcamaiḥ | grahairaṃśaiśca vijñeyā vikṛtā svarayogataḥ

कैशिक्याश्‍चार्षभं हित्वा ग्रहांशाः षट् स्वराः स्मृताः । सप्‍तस्वरग्रहांशा तु विज्ञेया षड्‍जमध्यमा

kaiśikyāścārṣabhaṃ hitvā grahāṃśāḥ ṣaṭ svarāḥ smṛtāḥ | saptasvaragrahāṃśā tu vijñeyā ṣaḍjamadhyamā

एते त्रिषष्टिर्विज्ञेयाः सर्वास्वंशास्तु जातिषु । अंशवच्‍च ग्रहास्तासां सर्वासामेव नित्यशः

ete triṣaṣṭirvijñeyāḥ sarvāsvaṃśāstu jātiṣu | aṃśavacca grahāstāsāṃ sarvāsāmeva nityaśaḥ

सर्वासामेव जातीनां त्रिजातिस्तु गणः स्मृतः । ते च सप्‍त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा बुधैः

sarvāsāmeva jātīnāṃ trijātistu gaṇaḥ smṛtaḥ | te ca sapta gaṇā jñeyā vardhamānasvarā budhaiḥ

एकस्वरो द्विस्वरश्‍च त्रिस्वरोऽथ चतुःस्वरः । पञ्‍चस्वरश्‍चतुर्था स्यादेकधा सप्‍तषट्‍स्वरौ

ekasvaro dvisvaraśca trisvaro'tha catuḥsvaraḥ | pañcasvaraścaturthā syādekadhā saptaṣaṭsvarau

एतदुक्‍तं मया त्वासां ग्रहांशपरिकल्पनम् । पुनश्‍चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः

etaduktaṃ mayā tvāsāṃ grahāṃśaparikalpanam | punaścaiva pravakṣyāmi nyāsāpanyāsayogataḥ

पञ्‍चांशा तु भवेत् षाड्‍जी निषादर्षभवर्जिता । अपन्यासो भवेदत्र गान्धारः पञ्‍चमस्तथा

pañcāṃśā tu bhavet ṣāḍjī niṣādarṣabhavarjitā | apanyāso bhavedatra gāndhāraḥ pañcamastathā

न्यासश्‍चात्र भवेत् षड्‍जो लोप्यः सप्‍तम एव च । षड्‍जगान्धारसञ्‍चारः षड्‍जधैवतयोस्तथा

nyāsaścātra bhavet ṣaḍjo lopyaḥ saptama eva ca | ṣaḍjagāndhārasañcāraḥ ṣaḍjadhaivatayostathā

षाडवं सप्‍तमोपेतमल्पौ वै सप्‍तमर्षभौ । गान्धारस्य च बाहुल्यं त्वत्र कार्यं प्रयोक्‍तुभिः

ṣāḍavaṃ saptamopetamalpau vai saptamarṣabhau | gāndhārasya ca bāhulyaṃ tvatra kāryaṃ prayoktubhiḥ

आर्षभ्यामृषभस्त्वंशो निषादो धैवतस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्‍चाप्यृषभः स्मृतः । षट्‍पञ्‍चस्वरता चात्र षड्‍जपञ्‍चमयोर्विना

ārṣabhyāmṛṣabhastvaṃśo niṣādo dhaivatastathā | eta eva hyapanyāsā nyāsaścāpyṛṣabhaḥ smṛtaḥ | ṣaṭpañcasvaratā cātra ṣaḍjapañcamayorvinā

धैवत्यां धैवतो न्यासस्त्वंशावृषभधैवतो । अपन्यासा भवन्त्यत्र धैवतार्षभमध्यमाः

dhaivatyāṃ dhaivato nyāsastvaṃśāvṛṣabhadhaivato | apanyāsā bhavantyatra dhaivatārṣabhamadhyamāḥ

100

षड्‍जपञ्‍चमहीनं तु पाञ्‍च्स्वर्यं विधीयते । पञ्‍चमेन विना चैव षाडवं परिकीर्तितम्

ṣaḍjapañcamahīnaṃ tu pāñcsvaryaṃ vidhīyate | pañcamena vinā caiva ṣāḍavaṃ parikīrtitam

101

आरोहिणौ च तौ कार्यौ लङ्‍घनीयौ तथैव च । निषादश्‍चर्षभश्‍चैव गान्धारो बलवांस्तथा

ārohiṇau ca tau kāryau laṅghanīyau tathaiva ca | niṣādaścarṣabhaścaiva gāndhāro balavāṃstathā

102

निषादिन्यां निषादोंऽशो सगान्धारर्षभस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्‍चैवात्र सप्‍तमः

niṣādinyāṃ niṣādoṃ'śo sagāndhārarṣabhastathā | eta eva hyapanyāsā nyāsaścaivātra saptamaḥ

103

धैवत्या इव कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । तद्‍वच्च लङ्‍घनीयौ तु बलवन्तौ तथैव च

dhaivatyā iva kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā | tadvacca laṅghanīyau tu balavantau tathaiva ca

104

अंशास्तु षड्‍जकैशिक्याः षड्‍जगान्धारपञ्‍चमाः । अपन्यासा भवन्त्यत्र षड्‍जपञ्‍चमसप्तमाः

aṃśāstu ṣaḍjakaiśikyāḥ ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ | apanyāsā bhavantyatra ṣaḍjapañcamasaptamāḥ

105

गान्धारश्‍च भवेन्‍न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवत(मध्यम) स्यार्षभस्य च

gāndhāraśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu | daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ dhaivata(madhyama) syārṣabhasya ca

106

षड्‍जश्‍च मध्यमश्‍चैव निषादो धैवतस्तथा । स्युः षड्‍जोदीच्यवांशास्तु न्यासश्‍चैव तु मध्यमः

ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā | syuḥ ṣaḍjodīcyavāṃśāstu nyāsaścaiva tu madhyamaḥ

107

अपन्यासो भवत्यस्य धैवतः षड्‍ज एव च । परस्परांशगमनमिष्टतश्‍च विधीयते

apanyāso bhavatyasya dhaivataḥ ṣaḍja eva ca | parasparāṃśagamanamiṣṭataśca vidhīyate

108

षाट्‍स्वर्यमृषभापेतं कार्यं गान्धर्ववेदिभिः । पञ्‍चमार्षभहीनं तु पाञ्‍चस्वर्यं तु तत्र वै

ṣāṭsvaryamṛṣabhāpetaṃ kāryaṃ gāndharvavedibhiḥ | pañcamārṣabhahīnaṃ tu pāñcasvaryaṃ tu tatra vai

109

षड्‍जश्‍चाप्यृषभश्‍चैव गान्धारश्‍च बली भवेत् । गान्धारस्य च बाहुल्यं मन्द्रस्थाने विधीयते

ṣaḍjaścāpyṛṣabhaścaiva gāndhāraśca balī bhavet | gāndhārasya ca bāhulyaṃ mandrasthāne vidhīyate

110

सर्वेंशाः षड्‍जमध्यायामपन्यासास्तथैव च । षड्‍जश्‍च मध्यमश्‍चापि न्यासौ नार्यौ प्रयोक्‍तृभिः

sarveṃśāḥ ṣaḍjamadhyāyāmapanyāsāstathaiva ca | ṣaḍjaśca madhyamaścāpi nyāsau nāryau prayoktṛbhiḥ

111

गान्धारसप्‍तमापेतं पाञ्‍चस्वर्यं विधीयते । षाडवं सप्‍तमापेतं कार्यं चात्र प्रयोगतः

gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate | ṣāḍavaṃ saptamāpetaṃ kāryaṃ cātra prayogataḥ

112

सर्वस्वराणां सञ्‍चार इष्टतस्तु विधीयते । षड्‍जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्‍त जातयः

sarvasvarāṇāṃ sañcāra iṣṭatastu vidhīyate | ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ sapta jātayaḥ

113

अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धार्याः पञ्‍च एवांशा धैवतर्षभवर्जिताः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ | gāndhāryāḥ pañca evāṃśā dhaivatarṣabhavarjitāḥ

114

षड्‍जश्‍च पञ्‍चमश्‍चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । गान्धारश्‍च भवेन्‍न्यासः षाडवं चर्षभं विना

ṣaḍjaśca pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau | gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣāḍavaṃ carṣabhaṃ vinā

115

धैवतर्षभयोर्हीनं तथा चौडुवितं भवेत् । लङ्‍घनीयौ च तौ नित्यमार्षभाद्धैवतं व्रजेत् । विहितस्त्विति गान्धार्याः स्वरन्यासांशगोचरः

dhaivatarṣabhayorhīnaṃ tathā cauḍuvitaṃ bhavet | laṅghanīyau ca tau nityamārṣabhāddhaivataṃ vrajet | vihitastviti gāndhāryāḥ svaranyāsāṃśagocaraḥ

116

लक्षणं रक्‍तगान्धार्या गान्धार्या एव यत्स्मृतम् । धैवतो बलवानत्र दौर्बल्यं तस्य लोपतः

lakṣaṇaṃ raktagāndhāryā gāndhāryā eva yatsmṛtam | dhaivato balavānatra daurbalyaṃ tasya lopataḥ

117

गान्धारषड्‍जयोश्‍चात्र सञ्‍चारश्‍चार्षभाद्विना । अपन्यासस्तथा चैव मध्यमस्तु विधीयते

gāndhāraṣaḍjayoścātra sañcāraścārṣabhādvinā | apanyāsastathā caiva madhyamastu vidhīyate

118

गान्धारोदीच्यवांशौ तु विज्ञेयौ षड्‍जमध्यमौ । पाञ्‍चस्वर्यं न चैवात्र षाट्‍स्वर्यमृषभं विना

gāndhārodīcyavāṃśau tu vijñeyau ṣaḍjamadhyamau | pāñcasvaryaṃ na caivātra ṣāṭsvaryamṛṣabhaṃ vinā

119

कार्यश्‍चान्तरमार्गश्‍च न्यासोपन्यास एव च । षड्‍जोदीच्यवतीवत्तु पाञ्‍चस्वर्येण जातुचित्

kāryaścāntaramārgaśca nyāsopanyāsa eva ca | ṣaḍjodīcyavatīvattu pāñcasvaryeṇa jātucit

120

मध्यमाया भवन्त्यंशा विना गान्धारसप्‍तमौ । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्‍चैव तु मध्यमः

madhyamāyā bhavantyaṃśā vinā gāndhārasaptamau | eta eva hyapanyāsā nyāsaścaiva tu madhyamaḥ

121

गान्धारसप्‍तमापेतं पाञ्‍चस्वर्यं विधीयते । षाडवं चाप्यगान्धारं कर्तव्यं तु प्रयोगतः

gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate | ṣāḍavaṃ cāpyagāndhāraṃ kartavyaṃ tu prayogataḥ

122

षड्‍जमध्यमयोश्‍चात्र कार्यं बाहुल्यमेव हि । गान्धारलङ्‍घनं चात्र कार्यं नित्यं प्रयोक्‍तृभिः

ṣaḍjamadhyamayoścātra kāryaṃ bāhulyameva hi | gāndhāralaṅghanaṃ cātra kāryaṃ nityaṃ prayoktṛbhiḥ

123

मध्यमोदीच्यवा पूर्णा ह्यंश एकस्तु पञ्‍चमः । शेषो विधिस्तु कर्तव्यो गान्धारोदीच्यवां गतः

madhyamodīcyavā pūrṇā hyaṃśa ekastu pañcamaḥ | śeṣo vidhistu kartavyo gāndhārodīcyavāṃ gataḥ

124

द्वावंशावथ पञ्‍चम्यामृषभः पञ्‍चमस्तथा । स(ऋ)निषादावपन्यासौ न्यासश्‍चैव तु पञ्‍चमः

dvāvaṃśāvatha pañcamyāmṛṣabhaḥ pañcamastathā | sa(ṛ)niṣādāvapanyāsau nyāsaścaiva tu pañcamaḥ

125

मध्यमावत्तु कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं षड्‍जगान्धारमध्यमैः

madhyamāvattu kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā | daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ ṣaḍjagāndhāramadhyamaiḥ

126

कुर्यादप्यत्र सञ्‍चारं पञ्‍चमस्यार्षभस्य च । गान्धारगमनं चैव कार्यं त्वल्पश्‍च (ल्पं च) सप्‍तमः (मात्)

kuryādapyatra sañcāraṃ pañcamasyārṣabhasya ca | gāndhāragamanaṃ caiva kāryaṃ tvalpaśca (lpaṃ ca) saptamaḥ (māt)

127

अथ गान्धारपञ्‍चम्याः पञ्‍चमोंऽशः प्रकीर्तितः । तारगत्या तु षड्‍जोऽपि कदाचिन्‍नातिवर्तते

atha gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śaḥ prakīrtitaḥ | tāragatyā tu ṣaḍjo'pi kadācinnātivartate

128

ऋषभः पञ्‍चमश्‍चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । न्यासश्‍चैव तु गान्धारो सा च पूर्णस्वरा सदा । पञ्‍चम्या यश्‍च गान्धार्याः सञ्‍चारः स विधीयते

ṛṣabhaḥ pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau | nyāsaścaiva tu gāndhāro sā ca pūrṇasvarā sadā | pañcamyā yaśca gāndhāryāḥ sañcāraḥ sa vidhīyate

129

पञ्‍चमश्‍चार्षभश्‍चैव गान्धारोऽथ निषादवान् । चत्वारोंऽशा भवन्त्यान्‍ध्र्यामपन्यासास्त एव हि

pañcamaścārṣabhaścaiva gāndhāro'tha niṣādavān | catvāroṃ'śā bhavantyāndhryāmapanyāsāsta eva hi

130

गान्धारश्‍च भवेन्‍न्यासः षड्‍जापेतं तु षाडवम् । गान्धारार्षभयोश्‍चापि सञ्‍चारस्तु परस्परम्

gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣaḍjāpetaṃ tu ṣāḍavam | gāndhārārṣabhayoścāpi sañcārastu parasparam

131

सप्‍तमस्य च षष्ठस्य न्यासो गत्यनुपूर्वशः । षड्‍जस्य लङ्‍घनं चात्र नास्ति चौडुवितं सदा

saptamasya ca ṣaṣṭhasya nyāso gatyanupūrvaśaḥ | ṣaḍjasya laṅghanaṃ cātra nāsti cauḍuvitaṃ sadā

132

नन्दयन्त्याः क्रमान् न्यासापन्यासांशाः प्रकीर्तिताः । गान्धारो मध्यमश्‍चैव पञ्‍चमश्‍चैव नित्यशः

nandayantyāḥ kramān nyāsāpanyāsāṃśāḥ prakīrtitāḥ | gāndhāro madhyamaścaiva pañcamaścaiva nityaśaḥ

133

षड्‍जो लोप्यश्‍च लङ्‍घ्यश्‍च नान्ध्रीसञ्‍चरणं भवेत् । लङ्‍घनं ह्यृषभस्यापि तच्‍च मन्द्रगतं स्मृतम्

ṣaḍjo lopyaśca laṅghyaśca nāndhrīsañcaraṇaṃ bhavet | laṅghanaṃ hyṛṣabhasyāpi tacca mandragataṃ smṛtam

134

तारगत्या तु षड्‍जस्तु कदाचिन्‍नातिवर्तते । गान्धारो वा ग्रहः कार्यस्तथा न्यासश्‍च नित्यशः

tāragatyā tu ṣaḍjastu kadācinnātivartate | gāndhāro vā grahaḥ kāryastathā nyāsaśca nityaśaḥ

135

कार्मारव्याः स्मृता ह्यंशा आर्षभः पञ्‍चमस्तथा । धैवतश्‍च निषादश्‍चाप्यपन्यासास्त एव तु । पञ्‍चमश्‍च भवेन्‍न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु

kārmāravyāḥ smṛtā hyaṃśā ārṣabhaḥ pañcamastathā | dhaivataśca niṣādaścāpyapanyāsāsta eva tu | pañcamaśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu

136

गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत्

gāndhārasya viśeṣeṇa sarvato gamanaṃ bhavet

137

कैशिक्यास्तु तथा ह्यंशाः सर्वे चैवार्षभं विना । एत एव ह्यपन्यासा न्यासौ गान्धारसप्‍तमौ

kaiśikyāstu tathā hyaṃśāḥ sarve caivārṣabhaṃ vinā | eta eva hyapanyāsā nyāsau gāndhārasaptamau

138

धैवतेंशे निषादे च न्यासः पञ्‍चम इष्यते । अपन्यासः कदाचित्तु ऋषभोऽपि विधीयते

dhaivateṃśe niṣāde ca nyāsaḥ pañcama iṣyate | apanyāsaḥ kadācittu ṛṣabho'pi vidhīyate

139

आर्षभे षाडवं चात्र धैवतर्षभवर्जितम् । तथा चौडुवितं कुर्याद् बलिनौ चान्त्यपञ्‍चमौ

ārṣabhe ṣāḍavaṃ cātra dhaivatarṣabhavarjitam | tathā cauḍuvitaṃ kuryād balinau cāntyapañcamau

140

दौर्बल्यमृषभस्यात्र लङ्‍घनं च विशेषतः । अंशवत् कल्पितश्‍चान्यैः षाडवे तु विधीयते । षड्‍जमध्यावदत्रापि सञ्‍चारस्तु भवेदिह

daurbalyamṛṣabhasyātra laṅghanaṃ ca viśeṣataḥ | aṃśavat kalpitaścānyaiḥ ṣāḍave tu vidhīyate | ṣaḍjamadhyāvadatrāpi sañcārastu bhavediha

141

एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः । यथा यस्मिन् रसे याश्‍च गदतो मे निबोधत

evametā budhairjñeyā jātayo daśalakṣaṇāḥ | yathā yasmin rase yāśca gadato me nibodhata

अथ एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

षड्जोदीच्यवती चैव षड्जमध्या तथैव च । मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्या शृङ्गारहास्ययोः

ṣaḍjodīcyavatī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca | madhyapañcamabāhulyāt kāryā śṛṅgārahāsyayoḥ

षाड्जी त्वथार्षभी चैव स्वस्वरांशपरिग्रहात् । वीररौद्राद्भुतेष्वेते प्रयोज्ये गानयोक्तृभिः

ṣāḍjī tvathārṣabhī caiva svasvarāṃśaparigrahāt | vīraraudrādbhuteṣvete prayojye gānayoktṛbhiḥ

निषादेऽंशे तु नैषादी गान्धारे षड्जकैशिकी । करुणे तु रसे कार्या जातिगानविशारदैः

niṣāde'ṃśe tu naiṣādī gāndhāre ṣaḍjakaiśikī | karuṇe tu rase kāryā jātigānaviśāradaiḥ

धैवती धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके । ध्रुवाविधाने कर्तव्या जातिर्गाने प्रयत्नतः । रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोक्तृभिः । षड्जग्रामाश्रिता ह्येताः प्रयोज्या जातयो बुधैः

dhaivatī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake | dhruvāvidhāne kartavyā jātirgāne prayatnataḥ | rasaṃ kāryamavasthāṃ ca jñātvā yojyā prayoktṛbhiḥ | ṣaḍjagrāmāśritā hyetāḥ prayojyā jātayo budhaiḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धारीरक्तगान्धार्यौ गान्धारांशोपपत्तितः । करुणे तु रसे कार्ये निषादेऽंशे तथैव च

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ | gāndhārīraktagāndhāryau gāndhārāṃśopapattitaḥ | karuṇe tu rase kārye niṣāde'ṃśe tathaiva ca

मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च । गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । मध्यमपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः

madhyamā pañcamī caiva nandayantī tathaiva ca | gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā | madhyamapañcamabāhulyāt kāryāḥ śṛṅgārahāsyayoḥ

कार्मारवी तथा चान्ध्री गान्धारोदीच्यवा तथा । वीरे रौद्रेऽद्भुते कार्याः षड्जर्षभांशयोजिताः । कैशिकी धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके

kārmāravī tathā cāndhrī gāndhārodīcyavā tathā | vīre raudre'dbhute kāryāḥ ṣaḍjarṣabhāṃśayojitāḥ | kaiśikī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake

एकैव षड्जमध्या ज्ञेया सर्वरससंश्रया जातिः । तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वरास्तु विहिताः प्रयोगविधौ

ekaiva ṣaḍjamadhyā jñeyā sarvarasasaṃśrayā jātiḥ | tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāstu vihitāḥ prayogavidhau

यो यदा बलवान् यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात् । तत्प्रवृत्तं रसे कार्यं गानं गेये प्रयोक्तृभिः

yo yadā balavān yasmin svaro jātisamāśrayāt | tatpravṛttaṃ rase kāryaṃ gānaṃ geye prayoktṛbhiḥ

मध्यपञ्चमभूयिष्ठं गानं शृङ्गारहास्ययोः । षड्जर्षभप्रायकृतं वीररौद्राद्भुतेषु च

madhyapañcamabhūyiṣṭhaṃ gānaṃ śṛṅgārahāsyayoḥ | ṣaḍjarṣabhaprāyakṛtaṃ vīraraudrādbhuteṣu ca

गान्धारः सप्तमश्चायं करुणे गानमिष्यते । तथा धैवतभूयिष्ठं बीभत्से सभयानके

gāndhāraḥ saptamaścāyaṃ karuṇe gānamiṣyate | tathā dhaivatabhūyiṣṭhaṃ bībhatse sabhayānake

एकैव षड्जमध्या विज्ञेयाखिलरसाश्रया जातिः । तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधौ

ekaiva ṣaḍjamadhyā vijñeyākhilarasāśrayā jātiḥ | tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāśca vihitāḥ prayogavidhau

सर्वेष्वंशेषु रसा नियमविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः । काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु बलवन्तः । एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो नाट्यसंश्रयाः

sarveṣvaṃśeṣu rasā niyamavidhānena samprayoktavyāḥ | kākalyantaravihitā viśeṣayuktāstu balavantaḥ | evametā budhairjñeyā jātayo nāṭyasaṃśrayāḥ

पाठ्यप्रयोगविहितान् स्वरांश्चापि निबोधत । हास्यशृङ्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ । षड्जर्षभौ च कर्तव्यौ वीररौद्राद्भुतेष्वथ ॥ गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे । धैवतश्च प्रयोगज्ञैर्बीभत्से सभयानके ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् । आरोही चावरोही च स्थायिसञ्चारिणौ तथा । वर्णाश्चत्वार एवैते ह्यलङ्कारास्तदाश्रयाः

pāṭhyaprayogavihitān svarāṃścāpi nibodhata | hāsyaśṛṅgārayoḥ kāryau svarau madhyamapañcamau | ṣaḍjarṣabhau ca kartavyau vīraraudrādbhuteṣvatha || gāndhāraśca niṣādaśca kartavyau karuṇe rase | dhaivataśca prayogajñairbībhatse sabhayānake || ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi varṇālaṅkāralakṣaṇam | ārohī cāvarohī ca sthāyisañcāriṇau tathā | varṇāścatvāra evaite hyalaṅkārāstadāśrayāḥ

आरोहन्ति स्वरा यत्रारोहीति स तु संज्ञितः । यत्र चैवावरोहन्ति सोऽवरोही प्रकीर्तितः

ārohanti svarā yatrārohīti sa tu saṃjñitaḥ | yatra caivāvarohanti so'varohī prakīrtitaḥ

स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स उच्यते । सञ्चरन्ति स्वरा यत्र स सञ्चारीति कीर्तितः

sthirāḥ svarāḥ samā yatra sthāyī varṇaḥ sa ucyate | sañcaranti svarā yatra sa sañcārīti kīrtitaḥ

शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगुणगोचराः । चत्वारो लक्षणोपेता वर्णास्तत्र प्रकीर्तिताः

śārīrasvarasambhūtāstristhānaguṇagocarāḥ | catvāro lakṣaṇopetā varṇāstatra prakīrtitāḥ

एवं लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्षति । तदा वर्णस्य निष्पत्तिर्ज्ञेया स्वरसमुद्भवा

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ yadā varṇo'nukarṣati | tadā varṇasya niṣpattirjñeyā svarasamudbhavā

एते वर्णास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो गीतयोजकाः । एतान् समाश्रितान् सम्यगलङ्कारान् निबोधत

ete varṇāstu vijñeyāścatvāro gītayojakāḥ | etān samāśritān samyagalaṅkārān nibodhata

प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमरेचित एव च । प्रस्तारश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः

prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca | prasannamadhyaśca tathā kramarecita eva ca | prastāraśca prasādaśca saptaite sthāyivarṇagāḥ

अथ सञ्चारिजान् भूयः कीर्त्यमानान्निबोधत । मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेङ्खितो बिन्दुरेव च । सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च रेचितः कम्पितः समः

atha sañcārijān bhūyaḥ kīrtyamānānnibodhata | mandrastathā prasannādiḥ preṅkhito bindureva ca | sannivṛttaḥ pravṛttaśca recitaḥ kampitaḥ samaḥ

कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्चितो ह्यवलोकितः । आवर्तकः परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश

kuharaścaiva veṇuśca rañcito hyavalokitaḥ | āvartakaḥ parāvṛttaḥ sañcāriṇyaścaturdaśa

निष्कर्षोभ्युचयश्चैव हसितो बिन्दुरेव च । प्रेङ्खोलितस्तथाक्षिप्तो विस्तीर्णोद्धटितस्तथा

niṣkarṣobhyucayaścaiva hasito bindureva ca | preṅkholitastathākṣipto vistīrṇoddhaṭitastathā

ह्रादमानः सम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इत्यारोहे त्रयोदश

hrādamānaḥ sampradānaḥ sandhiḥ pracchādanastathā | prasannādiḥ prasannānta ityārohe trayodaśa

विधूतश्च त्रिवर्णश्च तथोद्वाहित एव च । उद्गीतश्च तथा वेणिर्विज्ञेया ह्यवरोहिणः

vidhūtaśca trivarṇaśca tathodvāhita eva ca | udgītaśca tathā veṇirvijñeyā hyavarohiṇaḥ

सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारा बुधैस्त्विमे । नैते सर्वे ध्रुवास्विष्टाः श्रुतिवर्णप्रकर्षणात्

saptarūpagatā jñeyā alaṅkārā budhaistvime | naite sarve dhruvāsviṣṭāḥ śrutivarṇaprakarṣaṇāt

न हि वर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणां सिद्धिरिष्यते । श्येनो वाप्यथवा बिन्दुर्ये चान्येति प्रकर्षिणः

na hi varṇaprakarṣastu dhruvāṇāṃ siddhiriṣyate | śyeno vāpyathavā bindurye cānyeti prakarṣiṇaḥ

ते ध्रुवाणां प्रयोगेषु न कार्याः स्वप्रमाणतः । तद्ध्रुवाणां प्रयोगे तु कार्या ह्यारोहिणः स्वराः

te dhruvāṇāṃ prayogeṣu na kāryāḥ svapramāṇataḥ | taddhruvāṇāṃ prayoge tu kāryā hyārohiṇaḥ svarāḥ

यस्मादर्थानुरूपा हि ध्रुवा कार्यार्थदर्शिका । वर्णानां तु पुनः कार्यं कृशत्वं पदसंश्रयम्

yasmādarthānurūpā hi dhruvā kāryārthadarśikā | varṇānāṃ tu punaḥ kāryaṃ kṛśatvaṃ padasaṃśrayam

येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च

ye'tra prayoge gacchanti tāṃśca varṇān nibodhata | prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca

प्रसन्नमध्यमश्चैव बिन्दुः कम्पितरेचितौ । तारश्चैव हि मन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः । प्रेङ्खोलितस्तारमन्द्रो मन्द्रतारः समस्तथा

prasannamadhyamaścaiva binduḥ kampitarecitau | tāraścaiva hi mandraśca tathā tārataraḥ punaḥ | preṅkholitastāramandro mandratāraḥ samastathā

सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च । ऊर्मिः प्रेङ्खोऽवलोकश्च इत्येते सर्ववर्णगाः

sannivṛttaḥ pravṛttaśca prasādo'pāṅga eva ca | ūrmiḥ preṅkho'valokaśca ityete sarvavarṇagāḥ

स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । क्रमशो दीपितो यः स्यात् प्रसन्नादिः स कथ्यते

sthāyivarṇādṛte caiṣāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam | kramaśo dīpito yaḥ syāt prasannādiḥ sa kathyate

व्यस्तोच्चारित एवैष प्रसन्नान्तो विधीयते । आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त इष्यते

vyastoccārita evaiṣa prasannānto vidhīyate | ādyantayoḥ prasannatvāt prasannādyanta iṣyate

प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः । सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थितस्त्वेकस्वरोऽपि यः

prasannamadhyo madhye tu prasannatvādudāhṛtaḥ | sarvasāmyāt samo jñeyaḥ sthitastvekasvaro'pi yaḥ

आदिमध्यलयो यत्र स चोर्मिरिति संज्ञितः । श्रुतयोऽन्त्याद् द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्वराः

ādimadhyalayo yatra sa cormiriti saṃjñitaḥ | śrutayo'ntyād dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ svarāḥ

आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये । स्वे स्वरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा । दीप्तायते करुणानां श्रुतीनामेष निश्चयः

āyatatvaṃ bhavennīce mṛdutvaṃ tu viparyaye | sve svare madhyamatvaṃ ca mṛdumadhyamayostathā | dīptāyate karuṇānāṃ śrutīnāmeṣa niścayaḥ

बिन्दुरेककलो ज्ञेयः कम्पितश्च कलाद्वयम् । गतागतप्रवृत्तो यः स प्रेङ्खोलित इष्यते

bindurekakalo jñeyaḥ kampitaśca kalādvayam | gatāgatapravṛtto yaḥ sa preṅkholita iṣyate

यस्तु कण्ठे स्वरोऽधः स्यात् स तु तारः प्रकीर्तितः । उरोगतस्तथा मन्द्रो मूर्ध्नि तारतरस्तथा

yastu kaṇṭhe svaro'dhaḥ syāt sa tu tāraḥ prakīrtitaḥ | urogatastathā mandro mūrdhni tāratarastathā

क्रमागतस्तु यस्तारः षष्ठः पञ्चम एव वा । तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतः स च

kramāgatastu yastāraḥ ṣaṣṭhaḥ pañcama eva vā | tāramandraprasannastu jñeyo mandragataḥ sa ca

लङ्घयित्वा परान् मन्द्रात् परां तारगतिं गतः । मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयो ह्यवरोहणात्

laṅghayitvā parān mandrāt parāṃ tāragatiṃ gataḥ | mandratāraprasannastu vijñeyo hyavarohaṇāt

प्रसन्नान्तः स्वरो यत्र प्रसादः स तु संज्ञितः । अपाङ्गकिस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात्

prasannāntaḥ svaro yatra prasādaḥ sa tu saṃjñitaḥ | apāṅgakistu vijñeyaḥ svarāṇāmatha sañcarāt

रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितं तु कलात्रयम् । कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते

recitaḥ śirasi jñeyaḥ kampitaṃ tu kalātrayam | kaṇṭhe niruddhapavanaḥ kuharo nāma jāyate

एवमेते त्वलङ्कारा विज्ञेया वर्णसंश्रयाः । अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षरसमन्विताः

evamete tvalaṅkārā vijñeyā varṇasaṃśrayāḥ | atha gītīḥ pravakṣyāmi chando'kṣarasamanvitāḥ

शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव । अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात्

śaśinā rahiteva niśā vijaleva nadī latā vipuṣpeva | avibhūṣiteva ca strī gītiralaṅkārahīnā syāt

प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी । सम्भाविता तृतीया तु चतुर्थी पृथुला स्मृता

prathamā māgadhī jñeyā dvitīyā cārdhamāgadhī | sambhāvitā tṛtīyā tu caturthī pṛthulā smṛtā

त्रिनिवृत्तप्रगीता या गीतिः सा मागधी स्मृता । अर्धतः सन्निवृत्ता च विज्ञेया ह्यर्धमागधी

trinivṛttapragītā yā gītiḥ sā māgadhī smṛtā | ardhataḥ sannivṛttā ca vijñeyā hyardhamāgadhī

सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता । पृथुलाख्या च विज्ञेया नित्यं लघ्वक्षरान्विता

sambhāvitā ca vijñeyā gurvakṣarasamanvitā | pṛthulākhyā ca vijñeyā nityaṃ laghvakṣarānvitā

एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि । गान्धर्व एव योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोक्तृभिः

etāstu gītayo jñeyā dhruvāyogaṃ vinaiva hi | gāndharva eva yojyāstu nityaṃ gānaprayoktṛbhiḥ

गीतयो गदिताः सम्यग् धातूंश्चैव निबोधत । विस्तारः करणश्च स्यादाविद्धो व्यञ्जनस्तथा । चत्वारो धातवो ज्ञेया वादित्रकरणाश्रयाः

gītayo gaditāḥ samyag dhātūṃścaiva nibodhata | vistāraḥ karaṇaśca syādāviddho vyañjanastathā | catvāro dhātavo jñeyā vāditrakaraṇāśrayāḥ

सङ्घातजोऽथ समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धकृतः । ज्ञेतश्चतुष्प्रकारो धातुर्विस्तारसंज्ञश्च

saṅghātajo'tha samavāyajaśca vistārajo'nubandhakṛtaḥ | jñetaścatuṣprakāro dhāturvistārasaṃjñaśca

विधयस्तु स्मृतास्तस्य पूर्वं विस्तार एव च । सङ्घातसमवायौ तु विज्ञेयौ तौ द्विअत्रिकौ

vidhayastu smṛtāstasya pūrvaṃ vistāra eva ca | saṅghātasamavāyau tu vijñeyau tau dviatrikau

पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोऽष्टविधः स्मृतः । करणानां विशेषेण विज्ञेयौ तौ पृथक् पृथक्

pūrvaścaturvidhastatra paścimo'ṣṭavidhaḥ smṛtaḥ | karaṇānāṃ viśeṣeṇa vijñeyau tau pṛthak pṛthak

अधश्चोर्ध्वं च विज्ञेयावधरोत्तरजौ स्वरौ । सङ्घातजो विधिस्त्वेष विज्ञेयो वादनं प्रति

adhaścordhvaṃ ca vijñeyāvadharottarajau svarau | saṅghātajo vidhistveṣa vijñeyo vādanaṃ prati

द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च

dviruttaro dviradharastvadharādiścottarāvasānaśca | jñeyastathottarādiḥ punarapyadharāvasānaśca

समवायजस्तथा स्यात् त्रिरुत्तरस्त्रिरधरश्च विज्ञेयः । द्विरधरोत्तराधरान्तो द्विरधरश्चोत्तरविरामश्च

samavāyajastathā syāt triruttarastriradharaśca vijñeyaḥ | dviradharottarādharānto dviradharaścottaravirāmaśca

उत्तरमुखो द्विरधरो द्विरुत्तरावसानश्च । मध्योत्तरो द्विरधरो द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च

uttaramukho dviradharo dviruttarāvasānaśca | madhyottaro dviradharo dviruttaro'pyadharamadhyaśca

अनुबन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमासाच्च नियतमेषां हि । एवं चतुर्दशविधो विस्तारो धातुराख्यातः

anubandhastu jñeyo vyāsasamāsācca niyatameṣāṃ hi | evaṃ caturdaśavidho vistāro dhāturākhyātaḥ

रिभितोच्चयनीरिभितो ह्रादस्तु तथानुबन्धः स्यात् । पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः

ribhitoccayanīribhito hrādastu tathānubandhaḥ syāt | pañcavidho vijñeyo vīṇāvādye karaṇadhātuḥ

त्रिकपञ्चसप्तनवकैर्यथाक्रमं संयुतो भवेद्वाद्ये । सर्वैरनुबन्धकृतैर्गुर्वन्तः स्यात् करणधातुः

trikapañcasaptanavakairyathākramaṃ saṃyuto bhavedvādye | sarvairanubandhakṛtairgurvantaḥ syāt karaṇadhātuḥ

क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णमनुबन्धसंज्ञितश्चैव । आविद्धो विष्टो यो धातुर्वै पञ्चविध एव

kṣepaḥ pluto'tipāto'tikīrṇamanubandhasaṃjñitaścaiva | āviddho viṣṭo yo dhāturvai pañcavidha eva

द्वित्रिचतुष्कनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतैः । आविद्धधातुर्विज्ञेयः सानुबन्धविभूषितः

dvitricatuṣkanavakaiḥ prahāraiḥ kramaśaḥ kṛtaiḥ | āviddhadhāturvijñeyaḥ sānubandhavibhūṣitaḥ

व्यञ्जनधातोः पुष्पं कलतलनिष्कोटितं तथोद्धृष्टम् । रेफोऽनुबन्धसंज्ञोऽनुस्वनितं बिन्दुरवमृष्टम्

vyañjanadhātoḥ puṣpaṃ kalatalaniṣkoṭitaṃ tathoddhṛṣṭam | repho'nubandhasaṃjño'nusvanitaṃ binduravamṛṣṭam

कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिसंज्ञितम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्योः स्पर्शनं यत् कलं तु तत्

kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyuktaṃ puṣpamityabhisaṃjñitam | aṅguṣṭhābhyāṃ samaṃ tantryoḥ sparśanaṃ yat kalaṃ tu tat

वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तले । सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु निष्कोटितमिहोच्यते

vāmena pīḍanaṃ kṛtvā dakṣiṇenāhatistale | savyāṅguṣṭhaprahārastu niṣkoṭitamihocyate

प्रहारो वामतर्जन्या उद्धृष्टमिति संज्ञितम् । सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपो रेफ इत्यभिसंज्ञितः

prahāro vāmatarjanyā uddhṛṣṭamiti saṃjñitam | sarvāṅgulisamākṣepo repha ityabhisaṃjñitaḥ

तलस्थानेऽधस्तन्त्रीणामनुस्वनितमुच्यते । गुर्वक्षरकृता तन्त्री बिन्दुरित्यभिसंज्ञितः

talasthāne'dhastantrīṇāmanusvanitamucyate | gurvakṣarakṛtā tantrī bindurityabhisaṃjñitaḥ

कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्यामधोमुखम् । तन्त्रीषु त्रिप्रहारं चाप्यवमृष्टं प्रकीर्तितम्

kaniṣṭhāṅguṣṭhakābhyāṃ tu dakṣiṇābhyāmadhomukham | tantrīṣu triprahāraṃ cāpyavamṛṣṭaṃ prakīrtitam

व्याससमासादेषामनुबन्धः सार्वधातुको ज्ञेयः । इति दशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः

vyāsasamāsādeṣāmanubandhaḥ sārvadhātuko jñeyaḥ | iti daśavidhaḥ prayojyo vīṇāyāṃ vyañjano dhātuḥ

इत्येते धातवः प्रोक्ताश्चत्वारो लक्षणान्विताः । तिसृणामपि वृत्तीनां येषु वाद्यं प्रतिष्ठितम्

ityete dhātavaḥ proktāścatvāro lakṣaṇānvitāḥ | tisṛṇāmapi vṛttīnāṃ yeṣu vādyaṃ pratiṣṭhitam

तिस्रस्तु वृत्तयश्चित्रादक्षिणावृत्तिसंज्ञिताः । वाद्यगीतोभयगुणा निर्दिष्टान्ता यथाक्रमम्

tisrastu vṛttayaścitrādakṣiṇāvṛttisaṃjñitāḥ | vādyagītobhayaguṇā nirdiṣṭāntā yathākramam

तिस्रो गीतिवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति । तासां तालगीतिलययतिमार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि भवन्ति । तत्र चित्रायां सङ्क्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायत्य्नागतग्रहाणां प्राधान्यम् । तथा वृत्तौ गीतवादित्रद्विकलातालमध्यलयस्रोतोगतायतिसमग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कलतालविलम्बितलयगोपुच्छायत्यतीतग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्यास्तु जातयः । धातुभिः सह संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तराः

tisro gītivṛttayaḥ prādhānyena grāhyāḥ | citrā vṛttirdakṣiṇā ceti | tāsāṃ tālagītilayayatimārgaprādhānyāni yathāsvaṃ vyañjakāni bhavanti | tatra citrāyāṃ saṅkṣiptavādyatāladrutalayasamāyatynāgatagrahāṇāṃ prādhānyam | tathā vṛttau gītavāditradvikalātālamadhyalayasrotogatāyatisamagrahamārgāṇāṃ prādhānyam | dakṣiṇāyāṃ gīticatuṣkalatālavilambitalayagopucchāyatyatītagrahamārgāṇāṃ prādhānyam | sarvāsāmeva vṛttīnāṃ lalitādyāstu jātayaḥ | dhātubhiḥ saha saṃyuktā bhavanti guṇavattarāḥ

एतेषां धातूनां समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । स्यादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु

eteṣāṃ dhātūnāṃ samavāyājjātayastu jāyante | syādudāttalalitaribhitaghanasaṃjñāścatasrastu

तत्रोदाता विस्तारधातुविषया ह्युदात्तत्वात् । ललिता व्यञ्जनधातोर्ललितत्वादेव सम्प्रयोक्तव्या

tatrodātā vistāradhātuviṣayā hyudāttatvāt | lalitā vyañjanadhātorlalitatvādeva samprayoktavyā

आविद्धधातुविषया रिभिता लघुसञ्चयाद् विनिर्दिष्टा । करणविषया च घनसंज्ञा गुरुलघुसञ्चयात्तु स्यात्

āviddhadhātuviṣayā ribhitā laghusañcayād vinirdiṣṭā | karaṇaviṣayā ca ghanasaṃjñā gurulaghusañcayāttu syāt

त्रिविधं गीते कार्यं वाद्यं वीणासमुद्भवं तज्ज्ञैः । तत्त्वं ह्यनुगतमोघः स्थानैककरणसमायुक्ताः

trividhaṃ gīte kāryaṃ vādyaṃ vīṇāsamudbhavaṃ tajjñaiḥ | tattvaṃ hyanugatamoghaḥ sthānaikakaraṇasamāyuktāḥ

लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम्

layatālavarṇapadayatigītyakṣarabhāvakaṃ bhavet tattvam | gītaṃ tu yadanugacchatyanugatamiti tadbhavedvādyam

आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थं वाद्यं त्वोघे विधातव्यम्

āviddhakaraṇabahulaṃ hyuparyuparipāṇikaṃ drutalayaṃ ca | anapekṣitagītārthaṃ vādyaṃ tvoghe vidhātavyam

एवं ज्ञेया वैणे वाद्यविधाने तु धातवस्तज्ज्ञैः । लक्ष्याम्यतः परमहं निर्गीतविधानसमवायम्

evaṃ jñeyā vaiṇe vādyavidhāne tu dhātavastajjñaiḥ | lakṣyāmyataḥ paramahaṃ nirgītavidhānasamavāyam

आश्रावणा तथाऽरम्भो वक्त्रपाणिस्तथैव च । सङ्खोटना तथा कार्यं पुनश्च परिघट्टना

āśrāvaṇā tathā'rambho vaktrapāṇistathaiva ca | saṅkhoṭanā tathā kāryaṃ punaśca parighaṭṭanā

मार्गासारितमेतत् स्याल्लीलाकृतमथापि च । आसारितानि च तथा त्रिप्रकारकृतानि तु

mārgāsāritametat syāllīlākṛtamathāpi ca | āsāritāni ca tathā triprakārakṛtāni tu

एतानि तु बहिर्गीतान्याहुर्वाद्यविदो जनाः । सतालानि ह्यतालानि चित्तवृत्तौ कृतानि तु

etāni tu bahirgītānyāhurvādyavido janāḥ | satālāni hyatālāni cittavṛttau kṛtāni tu

प्रयोजनं च विज्ञेयं पूर्वरङ्गविधिं प्रति । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम्

prayojanaṃ ca vijñeyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati | eteṣāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇaṃ sanidarśanam

आस्रावणा नाम । विस्तारधातुविहितैः करणैः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः । द्विश्चापि सन्निवृत्तैः करणोपचयैः क्रमेण स्यात्

āsrāvaṇā nāma | vistāradhātuvihitaiḥ karaṇaiḥ pravibhāgaśo dvirabhyastaiḥ | dviścāpi sannivṛttaiḥ karaṇopacayaiḥ krameṇa syāt

गुरुणी त्वादावेकादशकं चतुर्दशं सपञ्चदशम् । सचतुर्विंशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात्

guruṇī tvādāvekādaśakaṃ caturdaśaṃ sapañcadaśam | sacaturviṃśakamevaṃ dviguṇīkṛtametadeva syāt

लघुनी गुरु चैव स्यादथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः । षट् च लघूनि ततोऽन्त्ये गुर्वाद्याश्रावणायां तु

laghunī guru caiva syādathāṣṭamaṃ guru bhavettathā ca punaḥ | ṣaṭ ca laghūni tato'ntye gurvādyāśrāvaṇāyāṃ tu

त्रिःशम्योपरिपाणौ तालावप्येवमेव चैकिकवान् । समपाणौ द्वे शम्ये तालावप्येवमेवाथ

triḥśamyoparipāṇau tālāvapyevameva caikikavān | samapāṇau dve śamye tālāvapyevamevātha

भूयः शम्यातालाववपाणावुत्तरस्था चैव । चञ्चत्पुटस्तथा स्यादेवं ह्याश्रावणातालः

bhūyaḥ śamyātālāvavapāṇāvuttarasthā caiva | cañcatpuṭastathā syādevaṃ hyāśrāvaṇātālaḥ

अत्रोदाहरणम् । ज़्हण्टुं जगति यवलितक जम्बुक झण्टुं तिति च लघु च झण्टुम् । दिङ्गले गणपतिपशुपतिजम्बुक दिङ्गले वरभुज दिगिनगि चा । तिति चादिनि निगिचा पशुपति नीतिचा ॥ अथारम्भः । दीर्घाण्यादावष्टौ द्वादश च लघूनि नैधनं चैव । चत्वारि गुरूणि तथा ह्रस्वान्यष्टौ च दीर्घं च

atrodāharaṇam | jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka jambuka jhaṇṭuṃ titi ca laghu ca jhaṇṭum | diṅgale gaṇapatipaśupatijambuka diṅgale varabhuja diginagi cā | titi cādini nigicā paśupati nīticā || athārambhaḥ | dīrghāṇyādāvaṣṭau dvādaśa ca laghūni naidhanaṃ caiva | catvāri gurūṇi tathā hrasvānyaṣṭau ca dīrghaṃ ca

लघुसंज्ञानि चतुर्धा निधनं द्विगुणीकृतानि दीर्घे द्वे । अष्टौ लघूनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम्

laghusaṃjñāni caturdhā nidhanaṃ dviguṇīkṛtāni dīrghe dve | aṣṭau laghūni naidhanamityārambhe'kṣaravidhānam

अत्रोदाहरणम् । ज़्हण्टुं झण्टुं झण्टुं झण्टुं जगति यवलितक दिगिनिगिचा । दिङ्ग्ले दिङ्ग्ले तिति झझलकुचझलजम्बुक तितिचा । गणपति सुरपति पशुपति चा ॥ अस्य तु वाद्यम् । कार्यं त्रिपर्वरहितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहैः । तलरिभितह्रादयुतैः करणैर्विस्तारभूयिष्ठैः ॥ अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः ॥ तालस्त्रिकलस्त्वादौ शम्यैककला कलाद्वये तालः । द्विकला च पुनः शम्या तालो द्विकलश्च कर्तव्यः

atrodāharaṇam | jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka diginigicā | diṅgle diṅgle titi jhajhalakucajhalajambuka titicā | gaṇapati surapati paśupati cā || asya tu vādyam | kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ | talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistārabhūyiṣṭhaiḥ || apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ | ārambho'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ || tālastrikalastvādau śamyaikakalā kalādvaye tālaḥ | dvikalā ca punaḥ śamyā tālo dvikalaśca kartavyaḥ

त्रिकलश्च सन्निपातः पुनः पितापुत्रकश्च षट्पूर्वः । चञ्चत्पुटस्तथा स्यादारम्भे तालयोगस्तु

trikalaśca sannipātaḥ punaḥ pitāputrakaśca ṣaṭpūrvaḥ | cañcatpuṭastathā syādārambhe tālayogastu

अस्य तु वाद्यम् । कार्यं त्रिपर्वरहितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहैः । तलरिभितह्रादयुतैः करणैर्विस्ताभूयिष्ठैः

asya tu vādyam | kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ | talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistābhūyiṣṭhaiḥ

अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः

apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ | ārambho'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ

अथ वक्त्रपाणिः । गुरूणि पञ्च ह्रस्वानि षड्गुरुश्च चतुर्गुणः । गुरुणी द्वे लघु त्वेकं चत्वार्यथ गुरूणि हि

atha vaktrapāṇiḥ | gurūṇi pañca hrasvāni ṣaḍguruśca caturguṇaḥ | guruṇī dve laghu tvekaṃ catvāryatha gurūṇi hi

चत्वार्यथ लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि । लघून्यष्टौ च दीर्घं च वक्त्रपाणौ भवेद्विधिः

catvāryatha laghūni syustrīṇi dīrghāṇi caiva hi | laghūnyaṣṭau ca dīrghaṃ ca vaktrapāṇau bhavedvidhiḥ

अत्रोदाहरणम् । दिङ्गले झण्टुं जम्बुक जगति य झण्टुं दिङ्गले । घेन्दृं घेटो घाटो भट्टुनकिटि इनं दुङ् ॥ घदुगदुकिटमटनम् । अस्य वाद्यम् । आविद्धकरणयुक्तो द्व्यङ्गः स्यादेकप्रवृत्तौ वा । अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्यविधिर्वक्त्रपाणौ तु

atrodāharaṇam | diṅgale jhaṇṭuṃ jambuka jagati ya jhaṇṭuṃ diṅgale | ghendṛṃ gheṭo ghāṭo bhaṭṭunakiṭi inaṃ duṅ || ghadugadukiṭamaṭanam | asya vādyam | āviddhakaraṇayukto dvyaṅgaḥ syādekapravṛttau vā | alpavyañjanadhāturvādyavidhirvaktrapāṇau tu

द्विकले मद्रके यत्तु शम्यातालादिपातम् । तत्सर्वं वक्त्रपाणौ तु कार्यमष्टकलान्वितम्

dvikale madrake yattu śamyātālādipātam | tatsarvaṃ vaktrapāṇau tu kāryamaṣṭakalānvitam

तस्याधस्तात् पुनः कार्यं पञ्चपाणिचतुष्टयम् । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः

tasyādhastāt punaḥ kāryaṃ pañcapāṇicatuṣṭayam | vaktrapāṇerayaṃ tālo mukhapratimukhāśrayaḥ

100

अथ सङ्खोटना । गुरुणी लघून्यथाष्टौ दीर्घं द्विगुणं तथा च कर्तव्यम् । लघुदीर्घे लघु च पुनश्चतुर्गुणं सम्प्रकर्तव्यम्

atha saṅkhoṭanā | guruṇī laghūnyathāṣṭau dīrghaṃ dviguṇaṃ tathā ca kartavyam | laghudīrghe laghu ca punaścaturguṇaṃ samprakartavyam

101

पुनरष्टौ ह्रस्वानि स्युरिह तथा नैधनं च कर्तव्यम् । सङ्खोटनवस्तुविधौ ह्रस्वगुरुविधिः समुद्दिष्टः

punaraṣṭau hrasvāni syuriha tathā naidhanaṃ ca kartavyam | saṅkhoṭanavastuvidhau hrasvaguruvidhiḥ samuddiṣṭaḥ

102

सङ्खोटनाया उदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्गले जगति य वलति कतेचातिचातिझ लघु चझल पशुपतिचा । अस्या वाद्यविधिः । अधिदण्डं हस्ताभ्यां वीणां विनिगृह्य दक्षिणाङ्गुल्या । अङ्गुष्ठाभ्यां च तथा कार्यं सङ्खोटनावाद्यम्

saṅkhoṭanāyā udāharaṇaṃ prakalpya kṛtam | diṅgale jagati ya valati katecāticātijha laghu cajhala paśupaticā | asyā vādyavidhiḥ | adhidaṇḍaṃ hastābhyāṃ vīṇāṃ vinigṛhya dakṣiṇāṅgulyā | aṅguṣṭhābhyāṃ ca tathā kāryaṃ saṅkhoṭanāvādyam

103

सङ्खोटयेत् स्वरं वादिना तु संवादिना तथाधिबलम् । समवायिभिश्च शेषैरनुवादिभिरल्पकैश्चांशैः

saṅkhoṭayet svaraṃ vādinā tu saṃvādinā tathādhibalam | samavāyibhiśca śeṣairanuvādibhiralpakaiścāṃśaiḥ

104

विस्तारचित्रकरणैर्द्विस्त्रिर्विनिवर्तितैर्द्विरभ्यस्तैः । उपचययुक्तैः क्रमशो वदन्ति सङ्खोटनावाद्यम् । तालोऽस्या गदितस्तज्ज्ञैः शीर्षवत् पञ्चपाणिना

vistāracitrakaraṇairdvistrirvinivartitairdvirabhyastaiḥ | upacayayuktaiḥ kramaśo vadanti saṅkhoṭanāvādyam | tālo'syā gaditastajjñaiḥ śīrṣavat pañcapāṇinā

105

अथ परिघट्टना । दीर्घाण्यादावष्टौ लघूनि कुर्यात् पुनर्द्विगुणितानि । ह्रस्वान्यपि चत्वारि द्विगुणानि स्युः सदीर्घाणि

atha parighaṭṭanā | dīrghāṇyādāvaṣṭau laghūni kuryāt punardviguṇitāni | hrasvānyapi catvāri dviguṇāni syuḥ sadīrghāṇi

106

षोडश लघूनि च स्युः सह निधने चैव कार्याणि । एष परिघट्टनायां गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः

ṣoḍaśa laghūni ca syuḥ saha nidhane caiva kāryāṇi | eṣa parighaṭṭanāyāṃ gurulaghuvastukramaḥ proktaḥ

107

एतस्यामप्युदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले जगति य वलति क । तितिझलकुचझलदिगिनिगि गणपति चा । चलति क गणपति पशुपतिसुरपति चा । वाद्यं चास्यास्तज्ज्ञैः सोद्वहनं हस्तलाघवात् कार्यम् । व्यञ्जनधातुसमुत्थं नानाकरणाश्रयोपेतम्

etasyāmapyudāharaṇaṃ prakalpya kṛtam | diṅgale diṅgale diṅgale diṅgale jagati ya valati ka | titijhalakucajhaladiginigi gaṇapati cā | calati ka gaṇapati paśupatisurapati cā | vādyaṃ cāsyāstajjñaiḥ sodvahanaṃ hastalāghavāt kāryam | vyañjanadhātusamutthaṃ nānākaraṇāśrayopetam

108

सम्पिष्टकवच्चास्यास्तालः करणैस्तु धातुसंयुक्तैः । गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यो बुधैर्नित्यम्

sampiṣṭakavaccāsyāstālaḥ karaṇaistu dhātusaṃyuktaiḥ | gurulaghuyogādevaṃ vihitaḥ kāryo budhairnityam

109

मार्गासारितवाद्यं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् । सकलैः सतलैः करणैरथ गुरुलघुसञ्चयश्चायम्

mārgāsāritavādyaṃ vistārāviddhakaraṇasaṃyuktam | sakalaiḥ satalaiḥ karaṇairatha gurulaghusañcayaścāyam

110

चत्वारि गुरूणि स्युर्लघूनि चत्वारि च द्विगुणितानि । गुरुणी लघून्यथाष्टौ गुरुणी चेत्येतत् त्रिधा योज्यम्

catvāri gurūṇi syurlaghūni catvāri ca dviguṇitāni | guruṇī laghūnyathāṣṭau guruṇī cetyetat tridhā yojyam

110

अथवा । चत्वारि तु गुरूणि स्युर्ह्रस्वान्यष्टौ भवन्ति हि । गुरुणी नव ह्रस्वानि दीर्घमन्त्यमथापि च ॥ अत्रोदाहरणम् । दिङ्गले झण्टुं जगति य । थलितक झण्टुं तिति । झलकुच झलतितिचा । बालासारितवच्चैव तालोऽस्य परिकीर्तितः

athavā | catvāri tu gurūṇi syurhrasvānyaṣṭau bhavanti hi | guruṇī nava hrasvāni dīrghamantyamathāpi ca || atrodāharaṇam | diṅgale jhaṇṭuṃ jagati ya | thalitaka jhaṇṭuṃ titi | jhalakuca jhalatiticā | bālāsāritavaccaiva tālo'sya parikīrtitaḥ

111

श्रवणमधुराणि लीलाकृतान्यभिसृतपरिसृतान्तरकृतानि । तान्यप्यर्थवशादिह कर्तव्यानि प्रयोगविधौ

śravaṇamadhurāṇi līlākṛtānyabhisṛtaparisṛtāntarakṛtāni | tānyapyarthavaśādiha kartavyāni prayogavidhau

112

यथासारितानि ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने वक्ष्यामः । एवमेतत् स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरजम् । विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि निबोधत

yathāsāritāni jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tālapramāṇanirdiṣṭāni tāni tālavidhāne vakṣyāmaḥ | evametat svaragataṃ jñeyaṃ vīṇāśarīrajam | vipañcīvādyayuktāni karaṇāni nibodhata

113

रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेषमोघश्च । षष्ठी वै प्रतिशुष्का त्वेवं ज्ञेयं करणजातम्

rūpaṃ kṛtaṃ pratikṛtaṃ pratibhedo rūpaśeṣamoghaśca | ṣaṣṭhī vai pratiśuṣkā tvevaṃ jñeyaṃ karaṇajātam

114

वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् । रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम्

vīṇāvādyadviguṇaṃ gurulāghavavādanaṃ bhavedrūpam | rūpaṃ pratibhedakṛtaṃ pratikṛtamityucyate vādyam

115

युगपत्कृतेऽन्यकरणं प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् । कृतमेकस्यां तन्त्र्यां प्रतिशुष्का नाम विज्ञेया

yugapatkṛte'nyakaraṇaṃ pratibhedo dīrghalāghavakṛtaḥ syāt | kṛtamekasyāṃ tantryāṃ pratiśuṣkā nāma vijñeyā

116

वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेषः स्यात् । आविद्धकरणयुक्तो ह्युपर्युपरिपाणिकस्त्वोघः

vīṇāvādyavirāme'pyaviratakaraṇaṃ tu rūpaśeṣaḥ syāt | āviddhakaraṇayukto hyuparyuparipāṇikastvoghaḥ

117

कार्यं ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवादनं तज्ज्ञैः । स्थानप्राप्त्यर्थं चेद्यत्तत्र भवेदयं नियमः

kāryaṃ dhruvāvidhāne prāyeṇa hi koṇavādanaṃ tajjñaiḥ | sthānaprāptyarthaṃ cedyattatra bhavedayaṃ niyamaḥ

118

तच्चौघतुल्यकरणं वाच्यं कार्यं विपञ्च्यास्तु । सप्ततन्त्री भवेच्चित्रा विपञ्ची तु भवेन्नव । कोणवादना विपञ्ची स्याच्चित्रा चाङ्गुलिवादना

taccaughatulyakaraṇaṃ vācyaṃ kāryaṃ vipañcyāstu | saptatantrī bhaveccitrā vipañcī tu bhavennava | koṇavādanā vipañcī syāccitrā cāṅgulivādanā

119

ततवाद्यविधानमिदं सर्वं प्रोक्तं समासयोगेन । वक्ष्याम्यतश्च भूयः सुषिरातोद्यप्रयोगं तु

tatavādyavidhānamidaṃ sarvaṃ proktaṃ samāsayogena | vakṣyāmyataśca bhūyaḥ suṣirātodyaprayogaṃ tu

अध्यायः ३०

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

त्रिंशोऽध्यायः

अतोद्यं सुषिरं नाम ज्ञेयं वंशगतं बुधैः । वैण एव विधिस्तत्र स्वरग्रामसमाश्रयः

atodyaṃ suṣiraṃ nāma jñeyaṃ vaṃśagataṃ budhaiḥ | vaiṇa eva vidhistatra svaragrāmasamāśrayaḥ

द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगताः स्वराः । कम्प्यमानार्थमुक्‍ताश्च व्यक्‍तमुक्‍तास्तथैव च

dvikatrikacatuṣkāstu jñeyā vaṃśagatāḥ svarāḥ | kampyamānārthamuktāśca vyaktamuktāstathaiva ca

तत्रोपरि यथा ह्येकः स्वरो वैणस्वरान्तरे । प्राप्‍नोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि

tatropari yathā hyekaḥ svaro vaiṇasvarāntare | prāpnotyanyatvameveha tathā vaṃśagato'pi hi

द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसङ्‍ख्यो भवेत् स्वरः । अनीरणात्तु शेषाणां स्वराणामपि सम्भवः । अङ्‍गुलीवादनकृतं तच्‍च मे सन्निबोधत

dvikastrikaścatuṣko vā śrutisaṅkhyo bhavet svaraḥ | anīraṇāttu śeṣāṇāṃ svarāṇāmapi sambhavaḥ | aṅgulīvādanakṛtaṃ tacca me sannibodhata

व्यक्‍तमुक्‍ताङ्‍गुलिस्तत्र स्वरो ज्ञेयश्चतुःश्रुतिः । कम्प्यमानाङ्‍गुलिश्‍चैव त्रिश्रुतिः परिकीर्तितः । द्विकोऽर्धाङ्‍गुलिमुक्‍तः स्यादिति श्रुत्याश्रिताः स्वराः

vyaktamuktāṅgulistatra svaro jñeyaścatuḥśrutiḥ | kampyamānāṅguliścaiva triśrutiḥ parikīrtitaḥ | dviko'rdhāṅgulimuktaḥ syāditi śrutyāśritāḥ svarāḥ

एते स्युर्मध्यमग्रामे भूयः षड्जाश्रिताः पुनः । व्यक्‍तमुक्‍ताङ्‍गुलिकृताः षड्जमध्यमपञ्‍चमाः

ete syurmadhyamagrāme bhūyaḥ ṣaḍjāśritāḥ punaḥ | vyaktamuktāṅgulikṛtāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ

ऋषभो धैवतश्‍चापि कम्प्यमानाङ्‍गुलीकृतौ । अर्धमुक्‍ताङ्‍गुलिश्‍चैव गान्धारोऽथ निषादवान्

ṛṣabho dhaivataścāpi kampyamānāṅgulīkṛtau | ardhamuktāṅguliścaiva gāndhāro'tha niṣādavān

स्वरसाधारणश्‍चापि काकल्यन्तरसंज्ञया । निषादगान्धारकृतौ षड्जमध्यमयोरपि

svarasādhāraṇaścāpi kākalyantarasaṃjñayā | niṣādagāndhārakṛtau ṣaḍjamadhyamayorapi

विपर्यया सन्‍निकर्षे श्रुतिलक्षणसिद्धितः । वैणकण्ठप्रवेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः

viparyayā sannikarṣe śrutilakṣaṇasiddhitaḥ | vaiṇakaṇṭhapraveśena siddhā ekāśritāḥ svarāḥ

यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन वादयेत् । शारीरवैणवंश्यानामेकीभावः प्रशस्यते

yaṃ yaṃ gātā svaraṃ gacchet taṃ taṃ vaṃśena vādayet | śārīravaiṇavaṃśyānāmekībhāvaḥ praśasyate

अविचलितमविच्छिन्‍नं वर्णालङ्कारसंयुतं विधिवत् । ललितं मधुरं स्‍निग्धं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम्

avicalitamavicchinnaṃ varṇālaṅkārasaṃyutaṃ vidhivat | lalitaṃ madhuraṃ snigdhaṃ veṇorevaṃ smṛtaṃ vādyam

एवमेतत् स्वरगतं विज्ञेयङ्गानयोक्‍तृभिः । अतः परं प्रवक्ष्यामि धनातोद्यविकल्पनम्

evametat svaragataṃ vijñeyaṅgānayoktṛbhiḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dhanātodyavikalpanam

अध्यायः ३३

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

गुणात् प्रवर्तते गानं दोषं चैव निरस्यते । तस्माद्‍यत्‍नेन विज्ञेयौ गुणदोषौ समासतः

guṇāt pravartate gānaṃ doṣaṃ caiva nirasyate | tasmādyatnena vijñeyau guṇadoṣau samāsataḥ

गाता प्रत्यग्रवयाः स्निग्धो मधुरस्वरोपचितकण्ठः । लयतालकलापातप्रमाणयोगेषु तत्त्वज्ञः

gātā pratyagravayāḥ snigdho madhurasvaropacitakaṇṭhaḥ | layatālakalāpātapramāṇayogeṣu tattvajñaḥ

रूपगुणकान्तियुक्‍ता माधुर्योपेतसत्वसम्पन्नाः । पेशलमधुरस्‍निग्धानुनादिसमरक्‍त गुरु (शुभ) कण्ठाः

rūpaguṇakāntiyuktā mādhuryopetasatvasampannāḥ | peśalamadhurasnigdhānunādisamarakta guru (śubha) kaṇṭhāḥ

सुविहितगमकविधायिन्योऽक्षोभ्यो(भ्यास्)ताललयकुशलाः । आतोद्यार्पितकरणा विज्ञेया गायिकाः श्यामाः

suvihitagamakavidhāyinyo'kṣobhyo(bhyās)tālalayakuśalāḥ | ātodyārpitakaraṇā vijñeyā gāyikāḥ śyāmāḥ

प्रायेण तु स्वभावात् स्त्रीणां गानं नृणां च पाठ्यविधिः । स्त्रीणां स्वभावमधुरः कण्ठो नृणां बलित्वं च

prāyeṇa tu svabhāvāt strīṇāṃ gānaṃ nṛṇāṃ ca pāṭhyavidhiḥ | strīṇāṃ svabhāvamadhuraḥ kaṇṭho nṛṇāṃ balitvaṃ ca

यत्र स्त्रीणां पाठ्यात्(ठ्यं) गुणैर्नराणां च गानमधुरत्वम् । ज्ञेयोऽलङ्कारोऽसौ न हि स्वभावो ह्ययं तेषाम्

yatra strīṇāṃ pāṭhyāt(ṭhyaṃ) guṇairnarāṇāṃ ca gānamadhuratvam | jñeyo'laṅkāro'sau na hi svabhāvo hyayaṃ teṣām

सुनिविष्टपाणिलययतियोगज्ञौसुमधुरलघुहस्तौ । गातृगुणैश्‍चोपेताववहितमनसौ सुसङ्गीतौ

suniviṣṭapāṇilayayatiyogajñausumadhuralaghuhastau | gātṛguṇaiścopetāvavahitamanasau susaṅgītau

स्फुटरचितचित्रकरणौ गीतश्रवणाचलौप्रवीणौ च । चित्रादिवाद्यकुशलौवीणाभ्यां वादकौ भवतः

sphuṭaracitacitrakaraṇau gītaśravaṇācalaupravīṇau ca | citrādivādyakuśalauvīṇābhyāṃ vādakau bhavataḥ

बलवानवहितबुद्धिर्गीतलयज्ञस्तथासुसङ्गीतः । श्रावकमधुरस्निग्धो दृढपाणिर्वंशवादको ज्ञेयः

balavānavahitabuddhirgītalayajñastathāsusaṅgītaḥ | śrāvakamadhurasnigdho dṛḍhapāṇirvaṃśavādako jñeyaḥ

अविचलितमविच्छन्नं वर्णालङ्कारबोधकंमधुरम् । स्निग्धं दोषविहीनं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम्

avicalitamavicchannaṃ varṇālaṅkārabodhakaṃmadhuram | snigdhaṃ doṣavihīnaṃ veṇorevaṃ smṛtaṃ vādyam

ज्ञानविज्ञानकरणवचनप्रयोगसिद्धिनिष्पादनानि षडाचार्यगुणा इति । तत्र ज्ञानं शास्त्रावबोधः । यथा च क्रियासम्पादनं विज्ञानम् । कण्ठहस्तगौण्यं करणम् । जितग्रन्थता वचनम् । देशादिसम्पदाराधनं प्रयोगसिद्धिः । शिष्यस्वभावमविशेष्योपात्तय उपदेशाच्छिष्यनिष्पादनमिति

श्रावणोऽथ घनः स्निग्धो मधुरोह्यवधानवान् । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु षट् कण्ठस्य गुणा मताः

śrāvaṇo'tha ghanaḥ snigdho madhurohyavadhānavān | tristhānaśobhītyevaṃ tu ṣaṭ kaṇṭhasya guṇā matāḥ

उदात्तं श्रूयते यस्मात्तस्माच्छ्रावण उच्यते । श्रावणः सुस्वरो यस्मादच्छिन्नः स घनो मतः

udāttaṃ śrūyate yasmāttasmācchrāvaṇa ucyate | śrāvaṇaḥ susvaro yasmādacchinnaḥ sa ghano mataḥ

अरूक्षध्वनिसंयुक्‍तः स्निग्धस्तज्ज्ञैः प्रकीर्तितः । मनःप्रह्‍लादनकरः स वै मधुर उच्यते

arūkṣadhvanisaṃyuktaḥ snigdhastajjñaiḥ prakīrtitaḥ | manaḥprahlādanakaraḥ sa vai madhura ucyate

स्वरेऽधिके च हीने च ह्यविरक्‍तो विधानवान् । शिरःकण्ठेष्वभिहितन्त्रिस्थानमधुरस्वरः । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु स हि तज्ज्ञैरुदाहृतः

svare'dhike ca hīne ca hyavirakto vidhānavān | śiraḥkaṇṭheṣvabhihitantristhānamadhurasvaraḥ | tristhānaśobhītyevaṃ tu sa hi tajjñairudāhṛtaḥ

कपिलो ह्यवस्थितश्चैव तथा सन्दष्ट एव च । काकी च तुम्बकी चैव पञ्च दोषा भवन्ति हि

kapilo hyavasthitaścaiva tathā sandaṣṭa eva ca | kākī ca tumbakī caiva pañca doṣā bhavanti hi

वैस्वर्यं च भवेद्यत्र तथा स्याद् घर्घरायितम् । कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठस्तथैव च

vaisvaryaṃ ca bhavedyatra tathā syād ghargharāyitam | kapilaḥ sa tu vijñeyaḥ śleṣmakaṇṭhastathaiva ca

ऊनताऽधिकता चापि स्वराणां यत्र दृश्यते । रूक्षदोषहतश्चैव ज्ञेयः स त्वव्यवस्थितः

ūnatā'dhikatā cāpi svarāṇāṃ yatra dṛśyate | rūkṣadoṣahataścaiva jñeyaḥ sa tvavyavasthitaḥ

दण्डप्रयोगात् सन्दष्टस्त्वाचार्यैः परिकीर्तितः । यो न विस्तरति स्थाने स्वरमुच्‍चारणागतम्

daṇḍaprayogāt sandaṣṭastvācāryaiḥ parikīrtitaḥ | yo na vistarati sthāne svaramuccāraṇāgatam

नासाग्रग्रस्तशब्दस्तुतुम्बकी सोऽभिधीयते

nāsāgragrastaśabdastutumbakī so'bhidhīyate

अन्ये तु समप्रहरणे चैव जविनौ विशदौ तथा । जितश्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेदवर्जितौ । तथा बृयन्‍नखौ चैव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः ॥ २१ ॥ इति एते गुणाश्च दोषाश्च तत्त्वतः कथितो मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यवनद्धविधिं पुनः

anye tu samapraharaṇe caiva javinau viśadau tathā | jitaśramau vikṛṣṭau ca madhurau svedavarjitau | tathā bṛyannakhau caiva jñeyau hastasya vai guṇāḥ || 21 || iti ete guṇāśca doṣāśca tattvataḥ kathito mayā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyavanaddhavidhiṃ punaḥ

पूर्वं यदुक्‍तं प्रपितामहेन । कुर्यात् य एवं तु नरः प्रयोगे सम्मानमग्रयं लभते स लोके

pūrvaṃ yaduktaṃ prapitāmahena | kuryāt ya evaṃ tu naraḥ prayoge sammānamagrayaṃ labhate sa loke

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गुणदोषविचारो नामाध्यायस्त्रयस्त्रिंशः

iti bharatīye nāṭyaśāstre guṇadoṣavicāro nāmādhyāyastrayastriṃśaḥ

अध्यायः ३५

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

विन्यासं भूमिकानां च सम्प्रवक्ष्यामि नाटके । यादृशो यस्य कर्तव्यो विन्यासो भूमिकास्वथ

vinyāsaṃ bhūmikānāṃ ca sampravakṣyāmi nāṭake | yādṛśo yasya kartavyo vinyāso bhūmikāsvatha

गतिवागङ्‍गचेष्टाभिः सत्त्वशीलस्वभावतः । परीक्ष्य पात्रं तज्ज्ञस्तु युञ्ज्याद् भूमिनिवेशने

gativāgaṅgaceṣṭābhiḥ sattvaśīlasvabhāvataḥ | parīkṣya pātraṃ tajjñastu yuñjyād bhūminiveśane

तस्मिन्‍नन्विष्य हि गुणवान् कार्या पात्रसमाश्रया । न खेदजननं बुद्धेराचार्यस्य भविष्यति

tasminnanviṣya hi guṇavān kāryā pātrasamāśrayā | na khedajananaṃ buddherācāryasya bhaviṣyati

आचार्यः पात्रजांश्‍चैव गुणाञ्ज्ञात्वा स्वभावजान् । ततः कुर्याद् यथायोगं नृणां भूमिनिवेशनम्

ācāryaḥ pātrajāṃścaiva guṇāñjñātvā svabhāvajān | tataḥ kuryād yathāyogaṃ nṛṇāṃ bhūminiveśanam

अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्‍तमहीनाङ्गं वयोन्वितम् । न स्थूलं न कृशं चैव न दीर्घं न च मन्थरम्

aṅgapratyaṅgasaṃyuktamahīnāṅgaṃ vayonvitam | na sthūlaṃ na kṛśaṃ caiva na dīrghaṃ na ca mantharam

श्‍लिष्टाङ्गं द्युतिमन्तं च सुस्वरं प्रियदर्शनम् । एतैर्गुणैश्‍च संयुक्‍तं देवभूमिषु योजयेत्

śliṣṭāṅgaṃ dyutimantaṃ ca susvaraṃ priyadarśanam | etairguṇaiśca saṃyuktaṃ devabhūmiṣu yojayet

स्थूलं प्रांशुं बृहद्देहं मेघगम्भीरनिस्वनम् । रौद्रस्वभावनेत्रं च स्वभावभ्रुकुटीमुखम्

sthūlaṃ prāṃśuṃ bṛhaddehaṃ meghagambhīranisvanam | raudrasvabhāvanetraṃ ca svabhāvabhrukuṭīmukham

रक्षोदानवदैत्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत् । पुरुषाणां प्रयोगस्तु तथाङ्गक्रिययान्वितः

rakṣodānavadaityānāṃ bhūmikāsu prayojayet | puruṣāṇāṃ prayogastu tathāṅgakriyayānvitaḥ

सुनेत्रसुभ्रुवः स्वङ्गाः सुललाटाः सुनासिकाः । स्वोष्ठाः सुगण्डाः सुमुखाः सुकण्ठाः सुशिरोधराः

sunetrasubhruvaḥ svaṅgāḥ sulalāṭāḥ sunāsikāḥ | svoṣṭhāḥ sugaṇḍāḥ sumukhāḥ sukaṇṭhāḥ suśirodharāḥ

स्वङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्‍ता न दीर्घा न च मन्थराः । न स्थूला न कृशाश्‍चैव स्वभावेन व्यवस्थिताः

svaṅgapratyaṅgasaṃyuktā na dīrghā na ca mantharāḥ | na sthūlā na kṛśāścaiva svabhāvena vyavasthitāḥ

सुशीला ज्ञानवन्तश्‍च तथा च प्रियदर्शनाः । कुमारराजभूमौ तु संयोज्याश्‍च नरोत्तमाः

suśīlā jñānavantaśca tathā ca priyadarśanāḥ | kumārarājabhūmau tu saṃyojyāśca narottamāḥ

अङ्गैरविकलैर्धीरं स्फुटं वसनकर्मणि । न दीर्घं नैव च स्थूलमूहापोहविचक्षणम्

aṅgairavikalairdhīraṃ sphuṭaṃ vasanakarmaṇi | na dīrghaṃ naiva ca sthūlamūhāpohavicakṣaṇam

अदीनं च प्रगल्भं च प्रत्युत्पन्‍नविनिश्‍चयम् । सेनापतेरमात्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत्

adīnaṃ ca pragalbhaṃ ca pratyutpannaviniścayam | senāpateramātyānāṃ bhūmikāsu prayojayet

पिङ्गाक्षं घोणनासं च नेत्रमुच्‍चमथापि वा । कञ्‍चुकिश्रोत्रियादीनां भूमिकासु नियोजयेत्

piṅgākṣaṃ ghoṇanāsaṃ ca netramuccamathāpi vā | kañcukiśrotriyādīnāṃ bhūmikāsu niyojayet

एवमन्येष्वपि तथा नाट्यधर्मविभागतः । देशवेषानुरूपेण पात्रं योज्यं स्वभूमिषु

evamanyeṣvapi tathā nāṭyadharmavibhāgataḥ | deśaveṣānurūpeṇa pātraṃ yojyaṃ svabhūmiṣu

मन्थरं वामनं कुब्‍जं विकृतं विकृताननम् । विष्टब्धनेत्रं काणाक्षं स्थूलं चिपिटनासिकम्

mantharaṃ vāmanaṃ kubjaṃ vikṛtaṃ vikṛtānanam | viṣṭabdhanetraṃ kāṇākṣaṃ sthūlaṃ cipiṭanāsikam

दुर्जनं दुस्वभावं च विकृताचारमेव च । दासभूमौ प्रयुञ्‍जीत बुधो दासाङ्गसम्भवम्

durjanaṃ dusvabhāvaṃ ca vikṛtācārameva ca | dāsabhūmau prayuñjīta budho dāsāṅgasambhavam

प्रकृत्याऽतिकृशं क्षामं तपःश्रान्तेषु योजयेत् । तथा च पुरुषं स्थूलमुपरोधेषु योजयेत्

prakṛtyā'tikṛśaṃ kṣāmaṃ tapaḥśrānteṣu yojayet | tathā ca puruṣaṃ sthūlamuparodheṣu yojayet

यदि वा नेदृशाः सन्ति प्रकृत्या पुरुषा द्विजाः । आचार्यबुद्ध्या योज्यास्तु भावचेष्टास्वभावतः

yadi vā nedṛśāḥ santi prakṛtyā puruṣā dvijāḥ | ācāryabuddhyā yojyāstu bhāvaceṣṭāsvabhāvataḥ

या यस्य सदृशी चेष्टा ह्युत्तमाधममध्यमा । स तथाऽऽचार्ययोगेन नियम्या भावभाविनी

yā yasya sadṛśī ceṣṭā hyuttamādhamamadhyamā | sa tathā''cāryayogena niyamyā bhāvabhāvinī

अतः परं प्रवक्ष्यामि भरतानां विकल्पनम् । भरताश्रयाश्‍च भरतो विदूषकः सौरिकस्तथा नान्दी । नन्दी ससूत्रधारो नाट्यरसो नायकश्‍चैव

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bharatānāṃ vikalpanam | bharatāśrayāśca bharato vidūṣakaḥ saurikastathā nāndī | nandī sasūtradhāro nāṭyaraso nāyakaścaiva

मुकुटाभरणविकल्पौ विज्ञेयो माल्यवस्तुविविधैश्‍च । कारककुशीलवाद्या विज्ञेया नामतश्चैव

mukuṭābharaṇavikalpau vijñeyo mālyavastuvividhaiśca | kārakakuśīlavādyā vijñeyā nāmataścaiva

धुर्यवदेको यस्मादुद्धारोऽनेकभूमिकायुक्‍तः । भाण्डग्रहोपकरणैनाट्यं भरतो भवेत् तस्मात्

dhuryavadeko yasmāduddhāro'nekabhūmikāyuktaḥ | bhāṇḍagrahopakaraṇaināṭyaṃ bharato bhavet tasmāt

लोकाहृदाश्रयकृता सर्वप्रकृतिप्रचारसंयुक्‍ता । नानाश्रयां प्रकुरुते तथा च नारी तु सर्वत्र

lokāhṛdāśrayakṛtā sarvaprakṛtipracārasaṃyuktā | nānāśrayāṃ prakurute tathā ca nārī tu sarvatra

प्रत्युत्पन्नप्रतिभो नर्मकृतो नर्मगर्भनिर्भेदः । छेदविदूषितवचनो विदूषको नाम विज्ञेयः

pratyutpannapratibho narmakṛto narmagarbhanirbhedaḥ | chedavidūṣitavacano vidūṣako nāma vijñeyaḥ

तूर्यतिस्तु नरः सर्वातोद्यप्रवादने कुशलः । तूरपरिग्रहयुक्‍तो विज्ञेयस्तौरिको नाम

tūryatistu naraḥ sarvātodyapravādane kuśalaḥ | tūraparigrahayukto vijñeyastauriko nāma

नटनृति धात्वर्थोऽयं भूतं नाटयति लोकवृत्तान्तम् । रसभावसत्वयुक्‍तं यस्मात् तस्मान्नटो भवति

naṭanṛti dhātvartho'yaṃ bhūtaṃ nāṭayati lokavṛttāntam | rasabhāvasatvayuktaṃ yasmāt tasmānnaṭo bhavati

स्तुत्यभिवादनकृतैर्मधुरैर्वाक्यैः सुमङ्गलाचारैः । सर्व स्तौति हि लोकं यस्मात् तस्माद्‍भवेद्‍वादी

stutyabhivādanakṛtairmadhurairvākyaiḥ sumaṅgalācāraiḥ | sarva stauti hi lokaṃ yasmāt tasmādbhavedvādī

भावेभ्यो बहुधाऽस्मिन् रसा वदति नाट्ययोगेषु । प्राकृतसंस्कृतपाठ्यो नन्दी नामेति स ज्ञेयः

bhāvebhyo bahudhā'smin rasā vadati nāṭyayogeṣu | prākṛtasaṃskṛtapāṭhyo nandī nāmeti sa jñeyaḥ

गीतस्य च वाद्यस्य च पाठ्यस्य च नैकभावविहितस्य । शिष्टोपदेशयोगात् सूत्रज्ञः सूत्रधारस्तु

gītasya ca vādyasya ca pāṭhyasya ca naikabhāvavihitasya | śiṣṭopadeśayogāt sūtrajñaḥ sūtradhārastu

यस्मात् यथोपदिष्टान् रसांश्‍च भावांश्‍च सत्वसंयुक्‍तान् । भूमिविकल्पैर्नयति च नाट्यकरः कीर्तितस्तस्मात्

yasmāt yathopadiṣṭān rasāṃśca bhāvāṃśca satvasaṃyuktān | bhūmivikalpairnayati ca nāṭyakaraḥ kīrtitastasmāt

चतुरातोद्यविधानं सर्वस्य तु शास्त्रखे दविहितस्य । नाट्यस्यान्तं गच्छति तस्माद्‍वै नायकोऽभिहितः

caturātodyavidhānaṃ sarvasya tu śāstrakhe davihitasya | nāṭyasyāntaṃ gacchati tasmādvai nāyako'bhihitaḥ

नानाप्रकृतिसमुत्थं करोति यः शीर्षकं मुकुटयोगे । विविधैर्वेषविशेषैः स च कुटकारस्तु विज्ञेयः

nānāprakṛtisamutthaṃ karoti yaḥ śīrṣakaṃ mukuṭayoge | vividhairveṣaviśeṣaiḥ sa ca kuṭakārastu vijñeyaḥ

भाण्डकवाद्यज्ञा या लयतालज्ञा रसानुविद्धा च । सर्वाङ्गसुन्दरी वै कर्तव्या नाटकीया तु

bhāṇḍakavādyajñā yā layatālajñā rasānuviddhā ca | sarvāṅgasundarī vai kartavyā nāṭakīyā tu

यस्त्वाभरणं कुर्याद् बहुविधविहितं स चाभरणः । यश्‍चोपकरणयोगात् स तेन नाम्नाऽभिधातव्यः

yastvābharaṇaṃ kuryād bahuvidhavihitaṃ sa cābharaṇaḥ | yaścopakaraṇayogāt sa tena nāmnā'bhidhātavyaḥ

यो वै माल्यं कुरुते पङ्चविधं माल्याकृत् स विज्ञेयः । यश्चापि वेषयोगं कुरुते स च वेषकारी तु

yo vai mālyaṃ kurute paṅcavidhaṃ mālyākṛt sa vijñeyaḥ | yaścāpi veṣayogaṃ kurute sa ca veṣakārī tu

चित्रज्ञश्‍चित्रकरो वस्त्रस्य रञ्‍जानात्तथा रजकः । जत्वश्मलोहकाष्ठैर्द्रव्यकरैः कारुकश्‍चैव

citrajñaścitrakaro vastrasya rañjānāttathā rajakaḥ | jatvaśmalohakāṣṭhairdravyakaraiḥ kārukaścaiva

नानातोद्यविधाने प्रयोगयुक्‍तः प्रवादने कुशलः । अतोद्येऽप्यतिकुशलो यस्मात् स कुशलवो ज्ञेयः

nānātodyavidhāne prayogayuktaḥ pravādane kuśalaḥ | atodye'pyatikuśalo yasmāt sa kuśalavo jñeyaḥ

यद्यत् समाश्रयन्ते शिल्पं वा कर्म वा प्रयोगं वा । तनैवोपगतगुणा विज्ञेया नामतः पुरुषाः

yadyat samāśrayante śilpaṃ vā karma vā prayogaṃ vā | tanaivopagataguṇā vijñeyā nāmataḥ puruṣāḥ

एवं तु नाटकविधौ जातिर्नटसंश्रया बुधैर्ज्ञेया । नाट्योपकरणयुक्‍ता नानाशिल्पप्रसक्‍ता च

evaṃ tu nāṭakavidhau jātirnaṭasaṃśrayā budhairjñeyā | nāṭyopakaraṇayuktā nānāśilpaprasaktā ca

उक्‍तोऽत्र भूमिकान्यासः प्रयोक्‍तारश्च योगतः । आदिष्टं नाट्यशास्त्रं च मुनयः किमिहोच्यताम्

ukto'tra bhūmikānyāsaḥ prayoktāraśca yogataḥ | ādiṣṭaṃ nāṭyaśāstraṃ ca munayaḥ kimihocyatām

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे भूमिकाविकल्पाध्यायः पञ्चत्रिंशः

iti bharatīye nāṭyaśāstre bhūmikāvikalpādhyāyaḥ pañcatriṃśaḥ

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

अथात्रेयो वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यो मनुरायुस्तथात्मवान्

athātreyo vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | aṅgirā gautamo'gastyo manurāyustathātmavān

विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दनुः । उशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः

viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdanuḥ | uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ

दुर्वासा जामदग्न्यश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः । भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्तथैव च

durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ | bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastathaiva ca

स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च काण्वो मेघातिथिः क्रतुः । नारदः पर्वतश्चैव सुवर्माथैकजो द्विजः

sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kāṇvo meghātithiḥ kratuḥ | nāradaḥ parvataścaiva suvarmāthaikajo dvijaḥ

नितम्बुर्भुवनः सौम्यः शतानन्दः कृतव्रणः । जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः

nitamburbhuvanaḥ saumyaḥ śatānandaḥ kṛtavraṇaḥ | jāmadagnyastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ

एवं ते मुनयः श्रुत्वा सर्वज्ञं भरतं ततः । पुनरूचुरिदं वाक्यं कुतूहलपुरोगमम्

evaṃ te munayaḥ śrutvā sarvajñaṃ bharataṃ tataḥ | punarūcuridaṃ vākyaṃ kutūhalapurogamam

यस्त्वया गदितो ह्येष नाट्यवेदः पुरातनः । एकचित्तैः स चास्माभिः सम्यक् समुपधारितः

yastvayā gadito hyeṣa nāṭyavedaḥ purātanaḥ | ekacittaiḥ sa cāsmābhiḥ samyak samupadhāritaḥ

एकश्च संशयोऽस्माकं तं नो व्याख्यातुमर्हसि । को वान्यो नाट्यवेदस्य निश्चयं वक्तुमर्हति

ekaśca saṃśayo'smākaṃ taṃ no vyākhyātumarhasi | ko vānyo nāṭyavedasya niścayaṃ vaktumarhati

न वयं परिहासेन न विरोधेन न चेर्ष्यया । पृच्छामो भगवन् नाट्यमुपदेशार्थमेव तु

na vayaṃ parihāsena na virodhena na cerṣyayā | pṛcchāmo bhagavan nāṭyamupadeśārthameva tu

अस्माभिश्च तदा नोक्तं कथाच्छेदो भवेदिति । इदानीं तूपशिक्षार्थं नाट्यगुह्यं निदर्शय

asmābhiśca tadā noktaṃ kathācchedo bhavediti | idānīṃ tūpaśikṣārthaṃ nāṭyaguhyaṃ nidarśaya

लोकस्य चरितं नाट्यमित्यवोचस्त्वमीदृशम् । तेषां तु लोकं गुह्यानां निश्चयं वक्तुमर्हसि

lokasya caritaṃ nāṭyamityavocastvamīdṛśam | teṣāṃ tu lokaṃ guhyānāṃ niścayaṃ vaktumarhasi

देवस्य कस्य चरितं पूर्वरङ्गे द्विजर्षभ । किमर्थं भुज्यते ह्येष प्रयुक्तः किं करोति वा

devasya kasya caritaṃ pūrvaraṅge dvijarṣabha | kimarthaṃ bhujyate hyeṣa prayuktaḥ kiṃ karoti vā

कस्माच्चैव पुनः शौचं सम्यक् चरति सूत्रदृक् । कथमुर्वीतले नाट्यं स्वर्गान्निपतितं विभो

kasmāccaiva punaḥ śaucaṃ samyak carati sūtradṛk | kathamurvītale nāṭyaṃ svargānnipatitaṃ vibho

कथं तवायं वंशश्च नटसंज्ञः प्रतिष्ठितः । सर्वमेव यथातत्त्वं कथयस्व महामुने

kathaṃ tavāyaṃ vaṃśaśca naṭasaṃjñaḥ pratiṣṭhitaḥ | sarvameva yathātattvaṃ kathayasva mahāmune

तेषं तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुह्यार्थाभिनयं प्रति

teṣaṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ | pratyuvāca punarvākyaṃ guhyārthābhinayaṃ prati

ब्रवीमि वः कथां गुह्यां यन्मां पृच्छन् सुव्रताः । पूर्वरङ्गविधानस्य तां च मे सन्निबोधत

bravīmi vaḥ kathāṃ guhyāṃ yanmāṃ pṛcchan suvratāḥ | pūrvaraṅgavidhānasya tāṃ ca me sannibodhata

प्रोक्तवानस्मि यत्पूर्वं शुभं विघ्ननिबर्हणम् । तस्यानुबन्धेन मया पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः

proktavānasmi yatpūrvaṃ śubhaṃ vighnanibarhaṇam | tasyānubandhena mayā pūrvaraṅgaḥ prakīrtitaḥ

शस्त्राणां प्रतिकारार्थं शरीरावरणं यथा । क्रियते हि तथा पापं हुतेनैव प्रशाम्यति

śastrāṇāṃ pratikārārthaṃ śarīrāvaraṇaṃ yathā | kriyate hi tathā pāpaṃ hutenaiva praśāmyati

एवं जप्यैश्च होमैश्च देवताभ्यर्चनेन च । सर्वातोद्यविधानैश्च तथा गीतस्वनेन च

evaṃ japyaiśca homaiśca devatābhyarcanena ca | sarvātodyavidhānaiśca tathā gītasvanena ca

स्तुत्याशीर्वचनैः शान्तैः कर्मभावानुकीर्तनैः । मया पापापहरणैः कृते विघ्ननिबर्हणे

stutyāśīrvacanaiḥ śāntaiḥ karmabhāvānukīrtanaiḥ | mayā pāpāpaharaṇaiḥ kṛte vighnanibarhaṇe

स्तुतिगीतादिसंसृष्टैर्देवैरभिहितोऽस्म्यहम् । नितरां परितुष्टाः स्मः प्रयोगेणामुना च ते

stutigītādisaṃsṛṣṭairdevairabhihito'smyaham | nitarāṃ parituṣṭāḥ smaḥ prayogeṇāmunā ca te

देवतासुरमानन्द्य यस्माँल्लोकश्च नन्दति । तस्मादयं प्रयोगस्तु नान्दीनामा भविष्यति

devatāsuramānandya yasmām̐llokaśca nandati | tasmādayaṃ prayogastu nāndīnāmā bhaviṣyati

गीतवाद्यानुनादो हि यत्र काकुस्वनः शुभः । तस्मिन् देशे विपाप्मानो माङ्गल्यं च भविष्यति

gītavādyānunādo hi yatra kākusvanaḥ śubhaḥ | tasmin deśe vipāpmāno māṅgalyaṃ ca bhaviṣyati

यावत्तं पूरयेद्देशं ध्वनिर्नाट्यसमाश्रयः । न स्थास्यन्ति हि रक्षांसि तं देशं न विनायकाः

yāvattaṃ pūrayeddeśaṃ dhvanirnāṭyasamāśrayaḥ | na sthāsyanti hi rakṣāṃsi taṃ deśaṃ na vināyakāḥ

आवाहे च विवाहे च यज्ञे नृपतिमङ्गले । नान्दीशब्दमुपश्रुत्य हिंस्रा नश्यन्ति चैव हि

āvāhe ca vivāhe ca yajñe nṛpatimaṅgale | nāndīśabdamupaśrutya hiṃsrā naśyanti caiva hi

पाठ्यं नाट्यं तथा गेयं चित्रवादित्रमेव च । वेदमन्त्रार्थवचनैः समं ह्येतद् भविष्यति

pāṭhyaṃ nāṭyaṃ tathā geyaṃ citravāditrameva ca | vedamantrārthavacanaiḥ samaṃ hyetad bhaviṣyati

श्रुतं मया देवदेवात् तत्त्वतः शङ्कराद्धितम् । स्नानजप्यसहस्रेभ्यः पवित्रं गीतवादितम्

śrutaṃ mayā devadevāt tattvataḥ śaṅkarāddhitam | snānajapyasahasrebhyaḥ pavitraṃ gītavāditam

यस्मिन्नातोद्यनाट्यस्य गीतपाठ्यध्वनिः शुभः । भविष्यत्यशुभं देशे नैव तस्मिन् कदाचन

yasminnātodyanāṭyasya gītapāṭhyadhvaniḥ śubhaḥ | bhaviṣyatyaśubhaṃ deśe naiva tasmin kadācana

एवं पूजाधिकारार्थं पूर्वरङ्गः कृतो मया । नानास्तुतिकृतैर्वाक्यैर्देवताभ्यर्चनेन च

evaṃ pūjādhikārārthaṃ pūrvaraṅgaḥ kṛto mayā | nānāstutikṛtairvākyairdevatābhyarcanena ca

यतोऽभिवादनं क्लिष्टं शिष्टं तद्रङ्गमण्डले । ततस्तस्य हि तच्छौचं विहितं तु द्विजोत्तमाः

yato'bhivādanaṃ kliṣṭaṃ śiṣṭaṃ tadraṅgamaṇḍale | tatastasya hi tacchaucaṃ vihitaṃ tu dvijottamāḥ

शौचं कृत्वा यतो मन्त्रं पूजनं जर्जरस्य तु । उच्यते पूर्वरङ्गेऽस्मिन् तस्माच्छौचं प्रकीर्तितम्

śaucaṃ kṛtvā yato mantraṃ pūjanaṃ jarjarasya tu | ucyate pūrvaraṅge'smin tasmācchaucaṃ prakīrtitam

यथावतारितं चैव नाट्यमेतन्महीतले । वक्तव्यं सर्वमेतद्धि न शक्यं हि निगूहितुम्

yathāvatāritaṃ caiva nāṭyametanmahītale | vaktavyaṃ sarvametaddhi na śakyaṃ hi nigūhitum

ममैते तनयाः सर्वे नाट्यवेदसमन्विताः । सर्वलोकं प्रहसनैः बाधन्ते नाट्यसंश्रयैः

mamaite tanayāḥ sarve nāṭyavedasamanvitāḥ | sarvalokaṃ prahasanaiḥ bādhante nāṭyasaṃśrayaiḥ

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिल्पकं ग्राम्यधर्मकम् । ऋषीणां व्यङ्ग्यकरणं कुर्वद्भिर्गुणसंश्रयम्

kasyacittvatha kālasya śilpakaṃ grāmyadharmakam | ṛṣīṇāṃ vyaṅgyakaraṇaṃ kurvadbhirguṇasaṃśrayam

अश्राव्यं तद्दुराचारं ग्राम्यधर्मप्रवर्तितम् । निष्ठुरं चाप्रस्तुतं च काव्यं संसदि योजितम्

aśrāvyaṃ taddurācāraṃ grāmyadharmapravartitam | niṣṭhuraṃ cāprastutaṃ ca kāvyaṃ saṃsadi yojitam

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे भीमरोषप्रकम्पिताः । ऊचुस्तान् भरतान् क्रुद्धा निर्दहन्त इवाग्नयः

tacchrutvā munayaḥ sarve bhīmaroṣaprakampitāḥ | ūcustān bharatān kruddhā nirdahanta ivāgnayaḥ

मा तावद्भो द्विजा युक्तमिदमस्मद्विडम्बनम् । को नामायं परिभवः किञ्च नास्मासु सम्मतम्

mā tāvadbho dvijā yuktamidamasmadviḍambanam | ko nāmāyaṃ paribhavaḥ kiñca nāsmāsu sammatam

यस्माज्ज्ञानमदोन्मत्ता न वेत्थाविनयाश्रिताः । तस्मादेतद्धि भवतां कुज्ञानं नाशमेष्यति

yasmājjñānamadonmattā na vetthāvinayāśritāḥ | tasmādetaddhi bhavatāṃ kujñānaṃ nāśameṣyati

ऋषीणां ब्राह्मणानां च समवायसमागताः । निराहुता विना होमैः शूद्राचारा भविष्यथ

ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca samavāyasamāgatāḥ | nirāhutā vinā homaiḥ śūdrācārā bhaviṣyatha

अपाङ्क्तेयाः कुत्सिताश्चावमा एव भविष्यथ । यश्च वो भविता वंशः सर्वाशौचो भविष्यति

apāṅkteyāḥ kutsitāścāvamā eva bhaviṣyatha | yaśca vo bhavitā vaṃśaḥ sarvāśauco bhaviṣyati

ये च वो वंशजास्तेऽपि भविष्यन्त्यथ नर्तकाः । परोपस्थानवन्तश्च शस्त्रपण्योपजीविनः

ye ca vo vaṃśajāste'pi bhaviṣyantyatha nartakāḥ | paropasthānavantaśca śastrapaṇyopajīvinaḥ

शापं दत्तं तथा ज्ञात्वा सुतेभ्यो मे तदा सुराः । सर्वे विमनसो भूत्वा तानृषीन् समुपस्थिताः

śāpaṃ dattaṃ tathā jñātvā sutebhyo me tadā surāḥ | sarve vimanaso bhūtvā tānṛṣīn samupasthitāḥ

याचमानैस्ततः प्रोक्तं देवैः शक्रपुरोगमैः । इदानीं दुःखमुत्पन्नं नाट्यमेतद् विनङ्क्षति

yācamānaistataḥ proktaṃ devaiḥ śakrapurogamaiḥ | idānīṃ duḥkhamutpannaṃ nāṭyametad vinaṅkṣati

ऋषिभिश्च ततः प्रोक्तं न चैतद्धि विनक्ष्यति । शेषमन्यत्र यद् प्रोक्तं सर्वमेतद् भविष्यति

ṛṣibhiśca tataḥ proktaṃ na caitaddhi vinakṣyati | śeṣamanyatra yad proktaṃ sarvametad bhaviṣyati

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं मुनीनामुग्रतेजसाम् । विष्ण्णास्ते ततः सर्वे श्रुत्वा मां समुपस्थिताः

etacchrutvā tu vacanaṃ munīnāmugratejasām | viṣṇṇāste tataḥ sarve śrutvā māṃ samupasthitāḥ

प्रोक्तवन्तश्च मां पुत्रास्त्वयाहो नाशिता वयम् । अनेन नाट्यदोषेण शूद्राचारा हि यत् कृताः

proktavantaśca māṃ putrāstvayāho nāśitā vayam | anena nāṭyadoṣeṇa śūdrācārā hi yat kṛtāḥ

मयापि सान्त्वयित्वोक्ता मा क्रोधं व्रजतानघाः । कृतान्तविहितोऽस्माकं नूनमेष विधिः सुताः

mayāpi sāntvayitvoktā mā krodhaṃ vrajatānaghāḥ | kṛtāntavihito'smākaṃ nūnameṣa vidhiḥ sutāḥ

मुनीनां हि मृषा वाक्यं भविष्यति कदाचन । निधने च मनो मा भूद् युष्माकमिति सान्त्विताः

munīnāṃ hi mṛṣā vākyaṃ bhaviṣyati kadācana | nidhane ca mano mā bhūd yuṣmākamiti sāntvitāḥ

जानीध्वं तत्तथा नाट्यं ब्रह्मणा सम्प्रवर्तितम् । शिष्येभ्यश्च तदन्येभ्यः प्रयच्छामः प्रयोगतः

jānīdhvaṃ tattathā nāṭyaṃ brahmaṇā sampravartitam | śiṣyebhyaśca tadanyebhyaḥ prayacchāmaḥ prayogataḥ

मा वै प्रणश्यतामेतन्नाट्यं दुःखप्रवर्तितम् । महाश्रयं महापुण्यं वेदाङ्गोपाङ्गसम्भवम्

mā vai praṇaśyatāmetannāṭyaṃ duḥkhapravartitam | mahāśrayaṃ mahāpuṇyaṃ vedāṅgopāṅgasambhavam

अप्सरोभ्य इदं चैव यथातत्त्वं यथाश्रुतम् । नाट्यं दत्त्वा ततः सर्वे प्रायश्चित्तं चरिष्यथ

apsarobhya idaṃ caiva yathātattvaṃ yathāśrutam | nāṭyaṃ dattvā tataḥ sarve prāyaścittaṃ cariṣyatha

अध्यायः ३७

नाट्यशास्त्रम् अध्याय

nāṭyaśāstram adhyāya

अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः

कस्यचित्त्वथ कालस्य नहुषो नाम पार्थिवः । प्राप्तवान् देवराज्यं हि नयबुद्धिपराक्रमः

kasyacittvatha kālasya nahuṣo nāma pārthivaḥ | prāptavān devarājyaṃ hi nayabuddhiparākramaḥ

प्रशशास तदा राज्यं देवैर्व्युष्टिमवाप्‍नुवन् । गान्धर्वं चैअ नाट्यं च दृष्‍ट्वा चिन्तामुपागमत्

praśaśāsa tadā rājyaṃ devairvyuṣṭimavāpnuvan | gāndharvaṃ caia nāṭyaṃ ca dṛṣṭvā cintāmupāgamat

स चिन्तयित्वा मनसा कथमेष गृहे मम । नाट्यप्रयोगो हि भवेदिति सादर एव सन्

sa cintayitvā manasā kathameṣa gṛhe mama | nāṭyaprayogo hi bhavediti sādara eva san

कृताञ्जलिः प्रयोगार्थं प्रोक्‍तवांस्तु सुरान् नृपः । अप्सरोभिरिदं सार्धं नाट्यं भवतु मे गृहे

kṛtāñjaliḥ prayogārthaṃ proktavāṃstu surān nṛpaḥ | apsarobhiridaṃ sārdhaṃ nāṭyaṃ bhavatu me gṛhe

प्रत्युक्‍तश्‍च ततो देवैर्बृहस्पतिपुरोगमैः । दिव्याङ्गनानां नैवेह मानुषैः सह सङ्गतिः

pratyuktaśca tato devairbṛhaspatipurogamaiḥ | divyāṅganānāṃ naiveha mānuṣaiḥ saha saṅgatiḥ

हितं पथ्यं च वक्‍तव्यो भवान् स्वर्गाधिपो हि यत् । आचार्यास्तत्र गच्छन्तु गत्वा कुर्वन्तु ते प्रियम्

hitaṃ pathyaṃ ca vaktavyo bhavān svargādhipo hi yat | ācāryāstatra gacchantu gatvā kurvantu te priyam

प्रोक्‍तवांस्तु ततो मां तु नृपतिः स कृताञ्‍जलिः । इदमिच्छामि भगवन् नाट्यमुर्व्यां प्रतिष्ठितम्

proktavāṃstu tato māṃ tu nṛpatiḥ sa kṛtāñjaliḥ | idamicchāmi bhagavan nāṭyamurvyāṃ pratiṣṭhitam

पूर्वमाचार्यकं चैव भवताऽभिहितं श्रुतम् । व्यक्‍तभावात्विदं लब्धं त्वत्सकाशाद् द्विजोत्तम

pūrvamācāryakaṃ caiva bhavatā'bhihitaṃ śrutam | vyaktabhāvātvidaṃ labdhaṃ tvatsakāśād dvijottama

पितामहगृहेऽस्माकं तदन्तःपुरे जने । पितामहक्रियायुक्‍त मुर्वश्यां सम्प्रवर्तितम्

pitāmahagṛhe'smākaṃ tadantaḥpure jane | pitāmahakriyāyukta murvaśyāṃ sampravartitam

तस्याः प्रणाशशोकेन उन्मादोपरते नृपे । विपन्नेऽन्तःपुरजने पुनर्नाशमुपागतम्

tasyāḥ praṇāśaśokena unmādoparate nṛpe | vipanne'ntaḥpurajane punarnāśamupāgatam

प्रकाशमेतदिच्छामो भूयस्तत् सम्प्रयोजितम् । तिथियज्ञक्रियास्वेतद् यथा स्यान् मङ्गलैः शुभैः

prakāśametadicchāmo bhūyastat samprayojitam | tithiyajñakriyāsvetad yathā syān maṅgalaiḥ śubhaiḥ

तस्मिन् मम गृहे बद्धं नानाप्रकृतिसंश्रयम् । स्त्रीणां ललितविन्यासैर्यतो नः प्रथयिष्यति

tasmin mama gṛhe baddhaṃ nānāprakṛtisaṃśrayam | strīṇāṃ lalitavinyāsairyato naḥ prathayiṣyati

तथाऽस्त्विति मया प्रोक्‍तो नहुषः पार्थिवस्तदा । सुताश्‍चाहूय सम्प्रोक्‍ता सामपूर्वं सुरैः सह

tathā'stviti mayā prokto nahuṣaḥ pārthivastadā | sutāścāhūya samproktā sāmapūrvaṃ suraiḥ saha

अयं हि नहुषो राजा याचते नः कृताञ्‍जलिः । गम्यतां सहितैर्भूमिं प्रयोक्‍तुं नाट्यमेव च

ayaṃ hi nahuṣo rājā yācate naḥ kṛtāñjaliḥ | gamyatāṃ sahitairbhūmiṃ prayoktuṃ nāṭyameva ca

करिष्यमश्‍च शापान्तमस्मिन् सम्यक् प्रयोजिते । ब्राह्मणानां नृपाणां च भविष्यथ न कुत्सिताः

kariṣyamaśca śāpāntamasmin samyak prayojite | brāhmaṇānāṃ nṛpāṇāṃ ca bhaviṣyatha na kutsitāḥ

तत्र गत्वा प्रयुज्यन्तां प्रयोगान् वसुधातले । न शक्यं चान्यथा कर्तुं वचनं पार्थिवस्य हि

tatra gatvā prayujyantāṃ prayogān vasudhātale | na śakyaṃ cānyathā kartuṃ vacanaṃ pārthivasya hi

अस्माकं चैव सर्वेषां नहुषस्य महात्मनः । आत्मोपदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्‍तं स्वयम्भुवा

asmākaṃ caiva sarveṣāṃ nahuṣasya mahātmanaḥ | ātmopadeśasiddhaṃ hi nāṭyaṃ proktaṃ svayambhuvā

शेषमुत्तरतन्त्रेण कोहलस्तु करिष्यति । प्रयोगः कारिकाश्‍चैव निरुक्‍तानि तथैव च

śeṣamuttaratantreṇa kohalastu kariṣyati | prayogaḥ kārikāścaiva niruktāni tathaiva ca

अप्सरोभिरिदं सार्धं क्रीडनीयकहेतुकम् । अधिष्ठितं मया स्वर्गे स्वातिना नारदेन च

apsarobhiridaṃ sārdhaṃ krīḍanīyakahetukam | adhiṣṭhitaṃ mayā svarge svātinā nāradena ca

ततश्‍च वसुधां गत्वा नहुषस्य गृहे द्विजाः । स्त्रीणां प्रयोगं बहुधा बद्धवन्तो यथाक्रमम्

tataśca vasudhāṃ gatvā nahuṣasya gṛhe dvijāḥ | strīṇāṃ prayogaṃ bahudhā baddhavanto yathākramam

अत्रोपभोगतस्ते तु मानुषीषु मामात्मजाः । बद्धवन्तोऽधिकस्‍नेहं तासु तद् द्विजसत्तमाः

atropabhogataste tu mānuṣīṣu māmātmajāḥ | baddhavanto'dhikasnehaṃ tāsu tad dvijasattamāḥ

पुत्रानुत्पाद्य वध्वा च प्रयोगं च यथाक्रमम् । ब्रह्मणा समनुज्ञाताः प्राप्‍ताः स्वर्गं पुनः सुताः

putrānutpādya vadhvā ca prayogaṃ ca yathākramam | brahmaṇā samanujñātāḥ prāptāḥ svargaṃ punaḥ sutāḥ

एवमुर्वीतले नाट्यं शिष्यैः समवतारितम् । भरतानां च वंशोऽयं भविष्यं च प्रवर्तितः

evamurvītale nāṭyaṃ śiṣyaiḥ samavatāritam | bharatānāṃ ca vaṃśo'yaṃ bhaviṣyaṃ ca pravartitaḥ

कोहलादिभिरेवं तु वत्सशाण्डिल्यधूर्तितैः । मत्यधर्मक्रियायुक्‍तैः कश्‍चित्कालमवस्थितैः

kohalādibhirevaṃ tu vatsaśāṇḍilyadhūrtitaiḥ | matyadharmakriyāyuktaiḥ kaścitkālamavasthitaiḥ

एतच्छात्रं प्रणीतं हि नाराणां बुद्धिवर्धनम् । त्रैलोक्यस्य क्रियोपेतं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । मङ्गल्यं ललितं चैव ब्रह्मणो वदनोद्‍भवम्

etacchātraṃ praṇītaṃ hi nārāṇāṃ buddhivardhanam | trailokyasya kriyopetaṃ sarvaśāstranidarśanam | maṅgalyaṃ lalitaṃ caiva brahmaṇo vadanodbhavam

य इदं श्रुणुयान् नित्यं प्रोक्‍तं चेदं स्वयम्भुवा । कुर्यात् प्रयोगं यश्‍चैवमथवाऽधीतवान् नरः

ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ proktaṃ cedaṃ svayambhuvā | kuryāt prayogaṃ yaścaivamathavā'dhītavān naraḥ

या गतिर्वेदविदुषां या गतिर्यज्ञकारिणाम् । या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्‍नुयाद्धि सः

yā gatirvedaviduṣāṃ yā gatiryajñakāriṇām | yā gatirdānaśīlānāṃ tāṃ gatiṃ prāpnuyāddhi saḥ

दानधर्मेषु सर्वेषु कीर्त्यते तु महत् फलम् । प्रेक्षणीयप्रदानं हि सर्वदानेषु शस्यते

dānadharmeṣu sarveṣu kīrtyate tu mahat phalam | prekṣaṇīyapradānaṃ hi sarvadāneṣu śasyate

न तथा गन्धमाल्येन देवास्तुष्यन्ति पूजिताः । यथा नाट्यप्रयोगस्थैर्नित्यं तुष्यन्ति मङ्गलैः

na tathā gandhamālyena devāstuṣyanti pūjitāḥ | yathā nāṭyaprayogasthairnityaṃ tuṣyanti maṅgalaiḥ

गान्धर्वं चेह नाट्यं च यः सम्यक् परिपालयेत् । स ईश्वरगणेशानां लभते सद्‍गतिं पराम्

gāndharvaṃ ceha nāṭyaṃ ca yaḥ samyak paripālayet | sa īśvaragaṇeśānāṃ labhate sadgatiṃ parām

एवं नाट्यप्रयोगे बहुविधिविहितं कर्मशास्त्रं प्रणीतम् । नोक्‍तं यच्‍चात्र लोकादनुकृतिकरणात् । संविभाव्यं तु तज्ज्ञैः ॥ किं चान्यत् सम्प्रपूर्णा भवतु वसुमती नष्टदुर्भिक्षरोगा । शान्तिर्गोब्राह्मणानां भवतु नरपतिः पातु पृथ्वीं समग्राम्

evaṃ nāṭyaprayoge bahuvidhivihitaṃ karmaśāstraṃ praṇītam | noktaṃ yaccātra lokādanukṛtikaraṇāt | saṃvibhāvyaṃ tu tajjñaiḥ || kiṃ cānyat samprapūrṇā bhavatu vasumatī naṣṭadurbhikṣarogā | śāntirgobrāhmaṇānāṃ bhavatu narapatiḥ pātu pṛthvīṃ samagrām

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गुह्यतत्त्वकथनाध्यायः सप्तत्रिंशः

iti bharatīye nāṭyaśāstre guhyatattvakathanādhyāyaḥ saptatriṃśaḥ