5. Padma Purāṇa (part 5 of 5)

श्रीमहादेव उवाच।

कंबुतीर्थे नरः स्नात्वा कृत्वा वा पितृतर्पणम् ।

अर्चयेद्देवदेवेशं नारायणमनामयम् १।

दत्त्वा दानानि विधिवद् ब्रह्मणेभ्यो विधानतः ।

विष्णुलोकमवाप्नोति तीर्थस्यास्य प्रभावतः २।

अत्र राजर्षिणा पूर्वं विश्वामित्रेण धीमता ।

तपस्तप्तं विशेषेण प्रजाकामेन सुंदरि ३।

वायुभक्षो निराहारो यत्रासीदनिलाशनः ।

विष्णुपूजापरो नित्यं विष्णुध्यानपरायणः ४।

तपसानेन संजातः प्रजाकाममवाप्तवान् ।

प्रजाकामो नरो यश्च कंबुतीर्थं हि गच्छति ५।

स प्रजां लभते नित्यं सत्यं सत्यं वरानने ६।

इति कंबुतीर्थमाहात्म्यम् ।

ततो गच्छेत्सुरश्रेष्ठे तीर्थं नाम कपीश्वरम् ।

संनिधौ रक्तसिंहस्य महापातकनाशनम् ७।

बध्यमाने पुरा सेतौ रामरावणविग्रहे ।

गृहीत्वा पर्वतश्रेष्ठं विशेषात्कपिभिः कृतम् ८।

नाम्ना कपीश्वरादित्यं चक्रुस्तीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कृत्वा वा पितृतर्पणम् ९।

दृष्ट्वा कपीश्वरादित्यं मुच्यते ब्रह्महत्यया ।

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं चैत्राष्टम्यां विशेषतः १०।

हनुमत्प्रमुखैस्तत्र स्नातं यत्र दिनत्रयम् ।

कपितीर्थप्रभावोऽयं भवत्यै समुदीरितः ११।

अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा कपीश्वरम् ।

रूपवान्बहुभोगश्च जायते नात्र संशयः १२।

बलं वांछति यो लोको धर्मं वा पुत्रमेव च ।

सर्वं स तु लभेन्नित्यं कपितीर्थप्रभावतः १३।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वर।

संवादे कपितीर्थमाहात्म्यं नाम द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४२।

एकधारं ततो गच्छेत्तीर्थं परमपावनम् ।

एकधारे नरः स्नात्वा एकरात्रमुपोषितः १।

अर्चयन्स्वामिदेवेशं कुलानां तारयेच्छतम् ।

स्वामितीर्थसमं ज्ञेयं यत्र तीर्थेऽवगाहनम् २।

रुद्रलोके नरो गच्छेत्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।

यत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्मलोके च गच्छति ३।

त्रैलोक्ये पुण्यकर्माणस्तटेऽस्मिन्संवसंति हि ४।

न भयं विद्यते तेषां खड्गधारादिकं च यत् ।

सत्सर्वमाशु नश्येत तीर्थे ह्येकप्रधारके ५।

इति एकधारतीर्थवर्णनम् ।

सप्तधारं ततो गच्छेत्तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् ।

सप्तसारस्वतं नाम यत्कृते मुनिभिः कृतम् ६।

त्रेतायुगे मंकितीर्थं कृतं मंकि महर्षिणा ।

द्वापरे पांडुपुत्रैस्तु सप्तधारं प्रवर्तितम् ७।

सप्तधारकतां प्राप्तं तीर्थं हरजटा च्युतम् ।

सप्तरूपाणि गंगाया यामि लोकेषु सप्तसु ८।

वहंति तानि पुण्यानि तीर्थेऽस्मिन्सप्तधारके ।

सप्तधारे कृतं श्राद्धं पितॄणां तृप्तिदायकम् ९।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।

यच्छ्रुत्वा देवदेवेशि ब्रह्मलोकं व्रजेद्ध्रुवम् १०।

कौषीतकस्य पुत्रो वै मंकि नामेति विश्रुतः ।

विष्णुध्यानरतो नित्यं विष्णुलोकप्रपूजकः ११।

वेदाध्ययनकर्ता च अग्निहोत्रपरायणः ।

सुरूपा विश्वरूपेति स्त्रियौ द्वेस्तस्तु तद्गृहे १२।

ताभ्यां पुत्रविहीनाभ्यां दृष्ट्वा देविविशंकितः ।

किंकर्तव्यमिति ध्यायन्नति चिंतापरोऽभवत् १३।

स्थिरो वंशस्तु पुत्रेण ह्यन्यथा नरकं व्रजेत् ।

एवं चिंतां प्रकुर्वाणो न सुखं लभते क्वचित् १४।

तदा स्वगृहमुत्सृज्य गतो वै गुरुसन्निधौ ।

नमो वै गुरुवे तुभ्यं देवानामुपकारिणे १५।

त्वं नाथः सर्वलोकानां ब्राह्मणानां च रक्षकः ।

यज्ञानां त्वं प्रकर्त्ता च द्विजराज नमोस्तु ते १६।

अपुत्रोऽहं तु विप्रर्षे किं कर्त्तव्यमिति प्रभो ।

वद त्वं तु यथा सर्वं पुत्रो भवति निश्चितम् १७।

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे नैव च नैव च ।

येनकेनाप्युपायेन पुत्रस्य जननं चरेत् १८।

इति वाक्यं तु संस्मर्य्य ह्यागतस्तव सन्निधौ १९।

गुरुरुवाच।

गच्छ त्वं मुनिशार्दूल यत्र साभ्रमती नदी ।

तत्र गत्वा मुनिश्रेष्ठ पुत्रान्वै प्राप्स्यसे ध्रुवम् २०।

तद्वाक्यं तु समाकर्ण्य नमस्कृत्वा तु दंडवत् ।

स गतो विप्रराजस्तु नदीं साभ्रमतीं प्रति २१।

मंकिनामा तु विप्रर्षिस्तत्र गत्वा तपो महत् ।

अतप्यत तदा देवि यावद्वर्षचतुष्टयम् २२।

यत्र तीर्थं कृतं तेन मंकिना ब्रह्मवादिना ।

त्रेतायुगे तदा देवि तदा तीर्थं महाद्भुतम् २३।

जातं तत्र न संदेहः पुत्रदं सार्वकामिकम् ।

अद्यापि मंकितीर्थाभं न भूतं न भविष्यति २४।

स वै द्विजवरो मंकिः पुत्रान्प्राप्य यथासुखम् ।

भोगान्नानाविधान्भुक्त्वा स गतो मंदिरं मम २५।

एतदाख्यानकं दिव्यं पवित्रं परमं महत् ।

पुत्रसौख्यादिकं सर्वं लभते श्रवणादतः २६।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचापंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे सप्तधारतीर्थमहिमानाम त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४३।

महादेव उवाच।

ब्रह्मवल्ली महत्तीर्थं ततो गच्छेत्सुरेश्वरि ।

तस्य तीर्थस्य स्वरूपं साक्षाच्छृणु सुरोत्तम १।

यत्र साभ्रमती तोयं ब्रह्मवल्ल्यंभसा सह ।

युज्यते ब्रह्मतीर्थं तत्प्रयागेन समं स्मृतम् २।

तत्र पिंडप्रदानेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।

पितॄणां जायते नूनं ब्रह्मणो वचनं यथा ३।

गयाश्राद्धसमंपुण्यंब्रह्मवल्ल्यांविशेषतः ।

यत्रज्ञात्वाप्रकुर्वंतिपितरस्तृप्तिमाप्नुयुः ४।

गोदानंभूमिदानंचअन्नदानंतथैवच ।

एतद्दानसमं पुण्यं ब्रह्मवल्ल्यां विशेषतः ५।

अत्रैव सनकाद्यास्तु स्नात्वा च विधिपूर्वकम् ।

परंब्रह्मपदध्यानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयुः ६।

पुष्करे चैव गंगायां क्षेत्रे चामरकंटके ।

तत्र गत्वा तु देवेशि यत्फलं लभते नरः ७।

तत्फलं समवाप्नोति ब्रह्मवल्ल्यां विशेषतः ।

चंद्र सूर्योपरागे च दानं ये ददते नराः ८।

तत्फलं समवाप्नोति ब्रह्मावल्ल्यां सुरेश्वरि ।

दिव्यरूपधरास्ते च शंखचक्रगदाधराः ९।

तेऽपि स्वर्गे हि गच्छंति स्नानं कृत्वा सुरेश्वरि ।

धृत्वा तुलसिजां मालां नारायणमनुस्मरन् ।

वैकुंठं दिव्यमानंदं याति वै पदमव्ययम् १०।

इति ब्रह्मवल्लीतीर्थमाहात्म्यम् ।

वृषतीर्थं ततो गच्छेत्खंडतीर्थेऽतिविश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा दिवं गावो गोलोकं च पुराश्रिताः ११।

खंडरूपेण धर्मेण या गावो लोकमातरः ।

शापाद्भ्रष्टावितास्तेन खंडतीर्थमथोच्यते १२।

पार्वत्युवाच।

शापो हि लोकमातॄणां गवां कस्य पुराऽभवत् ।

कथं लोकात्परिभ्रष्टाः कथं धर्मेण रक्षिताः १३।

महादेव उवाच।

पुरा वृषेण गोलोके क्रीडता सह मातृभिः ।

मुक्तं तथा शकृन्मूत्रं पतितं हरमूर्द्धनि १४।

ततस्तासां ददौ शापं तेन दोषेण वै हरः ।

नष्टसंज्ञा स्वलोकाच्च गावो यास्यथ मेदिनीम् १५।

गावः शप्ता भगवता संप्रसाद्य पुनर्हरम् ।

प्राप्स्यामहे पुनर्लोकं इति देवं ययाचिरे १६।

यदा साभ्रमती तीर्थे ब्रह्मवल्ली समीपतः ।

खंडसंज्ञह्रदे स्नात्वा स्वर्गं वै प्राप्स्यथ ध्रुवम् १७।

ततस्तस्मिन्ह्रदे स्नात्वा गावो गोपतिना सह ।

स्वर्गं गता शुद्धतमा महादेवसमीपतः १८।

गोह्रदे तु नरः स्नात्वा कृत्वा वै पितृतर्पणम् ।

गवां लोकमवाप्नोति दाहप्रलयवर्जितम् १९।

तत्र स्थित्वा निराहारो गोपिंडं च ददाति वै ।

स नरः सुखमेधेत यावदिंद्राश्चतुर्दश २०।

गवांकोटिप्रदानेन यत्फलं प्राप्यते ध्रुवम् ।

तत्फलं समवाप्नोति खंडतीर्थे न संशयः २१।

गृहीत्वा वृषमूत्रं च तीर्थं यः पिबते नरः ।

तत्क्षणादेव शुद्धिः स्यात्खंडतीर्थे न संशयः २२।

खंडतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।

ये गच्छंति सुरश्रेष्ठ ते नराः पुण्यभागिनः २३।

तत्र गत्वा सुरश्रेष्ठे गवां पूजनमाचरेत् ।

वृषभं च ततः पूज्य स्नानं कृत्वा समाहितः २४।

पूजनाद्वै न संदेहो गोलोके तु वसेच्चिरम् ।

तत्र गत्वा विशेषेण सौवर्णी गां ददंति ये २५।

ते नरा भुंजते सौख्यं यावदिंद्राश्चतुर्दश ।

दशधेनुं ततः कृत्वा यो ददाति द्विजातये २६।

खंडतीर्थे सुरश्रेष्ठे तदनंतफलं स्मृतम् ।

तत्र गत्वा तु कर्त्तव्यं पिप्पलारोपणं बुधैः २७।

तत्कृते सति देवेशि पितृलोकं स गच्छति ।

पंच वामलकीर्दिव्या ये कुर्वंति प्ररोपणम् २८।

इहलोके सुखं भुक्त्वा हरिलोकं व्रजंति ते २९।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे खंडतीर्थंनाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४४।

श्रीमहादेव उवाच।

ततो गच्छेः महत्तीर्थे संगमेश्वरमुत्तमम् ।

यत्र हस्तिमती पुण्या साभ्रमत्या हि संगता १।

शापं कौडिन्यमुनितः प्राप्य शुष्काभवन्नदी ।

बहिश्चर्येति नाम्ना वै लोके ख्यातिमुपागता २।

तत्तीर्थं संप्रवक्ष्यामि पुण्यं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

सर्वपापहरं पुण्यं त्रैलोक्ये चापि विश्रुतम् ३।

यत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रगच्छति ४।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि एतच्छापस्य कारणम् ।

यथैह शुष्करूपा हि जाता शापस्य कारणात् ५।

यत्र साभ्रमती पुण्या गंगा नाम महानदी ।

तत्र हस्तिमती नाम गंगया सह संगता ६।

तत्रारब्धं च मुनिना तपो वै परमं महत् ।

एवं बहुगते काले ऋषिणा परमात्मना ७।

आराधितो हृषीकेशो नारायणनिरंजनः ।

तस्यास्तटे तु देवेशि वर्षाणि च बहून्यपि ८।

गतानि च विशेषेण मुनेस्तस्य तु पार्वति ।

कदाचिद्दैवयोगाच्च वर्षाकालः समागतः ९।

नदी तत्र तु संपूर्णा कालयोगेन सुव्रते ।

तत्कौंडिन्येन ऋषिणा स्थानं त्यक्तं तदा निशि १०।

रात्रौ दुःखं महज्जातं हाहेति करुणो रुदन् ।

किं कर्तव्यमिति ध्यायन्नतिचिंतापरोऽभवत् ११।

आश्रमो हि महादिव्यो ऋषिणैव समायुतः ।

स गतो वारियोगेन हस्तिमत्यां सुरोत्तमे १२।

फलानि चैव मूलानि पुस्तकानि बहून्यपि ।

तानि तस्यां गतान्येव वारियोगेन सुंदरि १३।

स कौंडिन्यो ऋषिश्रेष्ठः शशाप तां नदीं किल ।

उदकेन विना त्वं च भविष्यसि कलौ युगे १४।

एवं स दत्त्वा वै शापं हस्तिमत्या महेश्वरि ।

गतोऽसौ विप्रप्रवरो विष्णुलोकं सनातनम् १५।

अद्यापि वर्तते तीर्थं संगमेश्वरसंज्ञकम् ।

यं दृष्ट्वा मुच्यते पापी ब्रह्महत्यादि पातकात् १६।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे सोमेश्वरतीर्थमहिमानाम पंचचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४५।

महादेव उवाच ।

ततो गच्छेत देवेशि तीर्थं रुद्र महालयम् ।

केदारानुपमं साक्षाद्रुद्रेण परिनिर्मितम् १।

श्राद्धं तत्रैव कर्तव्यं पितॄणां तृप्तिकारणम् ।

तत्र श्राद्धप्रदानेन पितरः सपितामहाः २।

तृप्ताः समभिगच्छंति रुद्रस्य परमं पदम् ।

वृषमुत्सृजते यस्तु तत्र रुद्र महालये ३।

कार्तिक्यामथ वैशाख्यां रुद्रेण सह मोदते ।

केदारे उदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ४।

अत्र तु स्नानमात्रेण मुक्तिभागी न संशयः ।

एकस्मिन्समये देवि त्यक्त्वा कैलासमागतः ५।

साभ्रमतीं महागंगां ज्ञात्वा लोकहिताय वै ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृत्वा तीर्थमनुत्तमम् ६।

ततोहं च स्वकं स्थानं कैलासं प्रति भामिनि ।

तदनंतरं महापुण्यं तीर्थं जातं महालयम् ७।

रुद्र महालयमिति लोके ख्यातिं गमिष्यति ।

कार्तिक्यामथ वैशाख्यां ये गच्छंति सुरोत्तमे ।

न तेषां विद्यते दुःखं सर्वसंसारजं पुनः ८।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायांमुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे रुद्र महालयतीर्थंनाम षट्चत्वारिंशाधिकशततमोऽध्यायः १४६।

महादेव उवाच।

देवि वै श्रूयतां तीर्थं देवानामपि दुर्ल्लभम् ।

खड्गतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् १।

खड्गतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा खङ्गेश्वरं शिवम् ।

न नरो दुर्गतिं गच्छेत्स्वर्गलोकं प्रगच्छति २।

खड्गधारेश्वरं देवं यः पश्यति सुरोत्तमे ।

कार्तिक्यां तु विशेषेण पूजनं तत्र कारयेत् ३।

अयं विश्वेश्वरो देवः सर्वदा भुवि वल्लभे ।

सर्वं ददाति सर्वेशो वांच्छितार्थप्रदायकः ४।

वैशाखे राज्यकामार्थी यः पश्यति तमीश्वरम् ।

तमर्थं लभते क्षिप्रं विश्वनाथप्रसादतः ५।

पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्दीपैर्वा नगनंदिनि ।

फलप्रदानैर्बिल्वैश्च विश्वेशं पूजयेत्ततः ६।

धनधान्यप्रदं चाशु पुत्रपौत्रादिसंपदः ।

प्राप्यंते नात्र संदेहः श्रीविश्वेश्वरपूजनात् ७।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे खड्गतीर्थं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४७।

महादेव उवाच।

साभ्रमत्यास्तटे तीर्थं गयातीर्थमनुत्तमम् ।

चित्रांगवदनं नाम मालार्काधिष्ठितं शुभम् १।

कल्पपादपसंतानैर्मंदारैश्चोपशोभितम् ।

चूतनिंबकदंबैश्च काश्मर्यश्वत्थतिंदुकैः २।

तस्मादपहरेत्कुष्ठं योजनस्मृतिविभ्रमात् ।

यस्य संजायते कुष्ठं तस्य मालार्कको हरेत् ३।

या तु वेदोक्तविधिना नारी तत्राभिषिंचति ।

मृतवत्साऽथवा वंध्या पुत्रं प्राप्नोति साचिरात् ४।

संध्यास्नानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।

कृतं भास्करभक्तेन मालार्के ह्यक्षयं भवेत् ५।

अत्र गत्वा तु देवेशि श्रीरवेर्व्रतमाचरेत् ।

इहलोके सुखं भुक्त्वा रवेर्लोकं हि याति वै ६।

मृतवत्सो हि राजर्षिस्तत्र गत्वाऽकरोत्तपः ।

स राजा प्राप्तवान्पुत्रं श्रीमालार्कप्रसादतः ७।

अत्र गत्वा विशेषण उपवासी जितेंद्रियः ।

मालार्कं पूजयेद्यो वै मुक्तिभागी भवेद्ध्रुवम् ८।

वसिष्ठप्रमुखाविप्रा देवा इंद्रादयः सदा ।

निवसंति सुरश्रेष्ठे मालार्के रविसन्निधौ ९।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे मालार्कतीर्थं नाम अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४८।

महादेव उवाच।

तीर्थादस्मात्परं तीर्थं मालार्कांतरतः स्थितम् ।

चंदनेश्वरमागच्छेदामोदस्थानमुत्तमम् १।

दुःशासनस्य रुधिरं पीत्वा भीमो महाबलः ।

प्रतिज्ञामात्मनः सर्वां पूरयित्वा सुदारुणाम् २।

कराभ्यां रुधिराक्ताभ्यां द्रौपद्याः केशबंधनम् ।

कृत्वा दत्त्वा द्विजातिभ्यो तीर्थयात्रां ततोऽगमत् ३।

साभ्रमत्यास्तटे रम्ये गतो वै भ्रातृभिः सह ।

आनीतः साभ्रमत्यां यः स्वर्गाच्चंदनपादपः ४।

स तु लिंगतया जातः पुण्यतीर्थप्रभावतः ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृत्वा वै पितृतर्पणम् ५।

न नरो निरयं गच्छेद्रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।

चंदनेशं ततो दृष्ट्वा विश्वेशं लोकशंकरम् ६।

पूजयेच्च यथाशक्त्या यत्र गत्वा न शोचति ।

यत्र कैवर्तको राजा पूजां कृत्वा ह्यनेकशः ७।

स गतः शिवलोकं तं यत्र गत्वा न शोचति ।

मज्जंति ऋषयो यत्र यत्र देवः सनातनः ८।

साक्षाद्विष्णुः परमात्मा नित्यं तिष्ठति भूतिदः ।

इयं साभ्रमती धन्या धन्यो विश्वेश्वरः प्रभुः ९।

यत्र तीर्थान्यनेकानि जातानि भुवि पार्वति ।

अत्र चामर्दकीपुण्यैः फलैर्नानाविधैः शुभैः १०।

कर्त्तव्यमर्घदानं च विधिना तत्र सुंदरि ११।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे चंदनेश्वरमाहात्म्यं नामैकोनपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १४९।

महादेवउवाच।

जंबूतीर्थं ततो गच्छेत्स्नानार्थं पापनाशनम् ।

कलिकाले च यत्पुंसां स्वर्गसोपानवत्स्थितम् १।

यत्र जांबवता पूर्वं दशांगे पर्वतोत्तमे ।

स्थापितं ऋक्षराजेशं लिगं सुरगणार्चितम् २।

रामेण हि यदा पूर्वं हतो वै रावणोऽसुरः ।

तदा जांबवता दिक्षु भेरीघोषैः प्रघोषितम् ३।

जितं वै रामचंद्रेण रावणो निहतो रणे ।

लब्ध्वा सीतेति संघुष्य स्नातं तीर्थवरे शुभे ४।

स्थापितं तत्र लिंगं तु स्वनाम्ना तु सुरेश्वरि ।

तत्र स्नात्वा नरः सद्यः स्मृत्वा रामं सहानुजम् ५।

जाबवंतेश्वरं स्नात्वा रुद्रलोके महीयते ।

यत्रयत्र हि भो देवि श्रीरामस्मरणं कृतम् ।

भवबंधविमोक्षो हि दृश्यते स चराचरे ६।

अहं रामस्तु विज्ञेयो रामो वै रुद्र एव च ।

एवं ज्ञात्वा तु ते देवि न भेदो वर्तते क्वचित् ७।

रामरामेति रामेति मनसा ये जपंति च ।

तेषां सर्वार्थसिद्धिश्च भविष्यति युगेयुगे ८।

अहं हि सर्वदा देवि श्रीरामस्मरणं चरे ।

यं श्रुत्वा तु पुनर्देवि न भवो जायते क्वचित् ९।

काश्यां हि निवसन्नित्यं श्रीरामं कमलेक्षणम् ।

स्मरामि सततं देवि भक्त्या च विधिपूर्वकम् १०।

जांबवता तदा पूर्वं स्मृत्वा रामं सुशोभनम् ।

जांबवंतमिति ख्यातं प्रस्थाप्य जगतां गुरुम् ११।

तत्र स्नात्वा च भुक्त्वा च कृत्वा देवस्य पूजनम् ।

शिवलोकमवाप्नोति यावदिंद्राश्चतुर्दश १२।

अत्र हि स्नानमात्रेण यथा जांबवतो बलम् ।

तथा वै बलमाप्नोति श्रीविश्वेशप्रसादतः १३।

अत्र गत्वा तु भूदानं पुमान्यश्च करोति वै ।

फलं सहस्रगुणितं जांबवंतेश दर्शनात् १४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे जांबवततीर्थमाहात्म्यंनाम पंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५०।

महादेव उवाच ।

अस्मात्तीर्थात्परं तीर्थं इंद्रग्राममिति स्मृतम् ।

यत्र स्नात्वा पुरा शक्रो विमुक्तो घोरकिल्बिषात् १।

पार्वत्युवाच।

केनेह कर्मणा शक्रः प्राप्तवान्घोरकिल्बिषम् ।

विपाप्मा च कथं सोऽभूदिति विस्तरतो वद २।

महादेव उवाच।

इंद्रः सुरेश्वरः पूर्वं नमुचिश्चासुरेश्वरः ।

अशस्त्रवधमन्योऽन्य समयं तौ प्रचक्रतुः ३।

अथेंद्रस्तु नभोवाणीनिर्देशान्नमुचिं तदा ।

जघान फेनमादाय ब्रह्महत्या तदाऽभवत् ४।

पप्रच्छ च गुरुं शक्रः पापनिर्नाशकारणम् ।

बृहस्पतेरथादेशात्साभ्रामत्युत्तरे तटे ५।

अस्मिन्स्थाने समागत्य स्थानं चक्रे सुरेश्वरः ।

तस्येह स्नानमात्रेण गतपापस्य तत्क्षणात् ६।

पूर्णेंदुधवलाकांतिः शरीरे समजायत ।

धवलेश्वरमीशानं स्थापयामास वृत्रहा ७।

इंद्र नाम्ना च तल्लिंगं विश्रुतं पृथिवीतले ।

पूर्णिमास्यां तथा दर्शे संक्रांतौ ग्रहणे तथा ८।

श्राद्धे कृते पितॄणां तु तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।

धवलेश्वरमासाद्य यः कुर्याद्विप्रभोजनम् ९।

एकस्मिन्भोजिते विप्रे सहस्रं भोजितं भवेत् ।

हिरण्यभूमिवासांसि दातव्यानि स्वशक्तितः १०।

शुक्ला गौ ब्राह्मणे देया सवत्सा च पयस्विनी ।

अत्रागत्य तु यो विप्रो रुद्रजाप्यादिकं चरेत् ११।

तत्कृतं कोटिगुणितं श्रीमहेशप्रसादतः ।

अत्र तीर्थे नरो यस्तु उपवासादिकं चरेत् १२।

स एव सर्वकामाढ्यो भवत्येव न संशयः ।

बिल्वपत्रं समानीय यः पूजयति तं प्रभुम् १३।

धर्ममर्थं च कामं च लभते मानवो भुवि ।

सोमवारे विशेषेण ये गच्छंति नरोत्तमाः १४।

तेषां रोगं तथा दोषं शमयेद्धवलेश्वरः ।

रवौ वाऽथ विशेषेण अर्चनं कुरुते यदा १५।

तेषां महिमा तु भो देवि न ज्ञातः कर्हिचिन्मया ।

दूर्वया चार्कपुष्पैर्वा कल्हारैः कमलैर्दलैः १६।

पूजनं कुर्वते येऽत्र ते नराः पुण्यभागिनः ।

श्वेतार्कपुष्पमानीय धवलेशं प्रपूज्य तु १७।

वांच्छितं लभते नित्यं धवलेशप्रसादतः ।

कृते वै नीलकंठस्तु सर्वेषां शंकरः सदा १८।

त्रेतायुगे स विख्यातो हरो वै भगवान्प्रभुः ।

द्वापरे शर्वसंज्ञस्तु कलौ वै धवलेश्वरः १९।

अत्रार्थे यत्पुरावृत्तं तच्छृणुष्व सुरेश्वरि ।

नंदिर्नाम पुरा वैश्य इंद्रग्रामे समावसत् २०।

शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः ।

नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगं धवलसंज्ञकम् २१।

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः ।

नंदी लिंगार्चनरतो बभूवातिशयेन हि २२।

यथाशास्त्रेण विधिना पुष्पार्चनपरोऽभवत् ।

एकदा मृगयालुब्धः किरातो भूतहिंसकः २३।

पापी पापसमाचारश्चरन्साभ्रमती तटे ।

अनेक श्वापदाकीर्णे हन्यमानो मृगान्शरैः २४।

एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः ।

यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम् २५।

धवलेश्वरविख्यातं अनेकाश्चर्यमंडितम् ।

दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानापुष्पैः फलैस्तथा २६।

एवं लिंगं समालिंग्य गतः साभ्रमतीतटे ।

तत्र पीत्वा पयः सोऽथ मुखं गंडूषपूरितम् २७।

कृत्वा चैकेनहस्तेन मृगमांसं समुद्वहन् ।

करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि वै दधत् २८।

शीघ्रमागत्य लिंगांते पदा पूजां समाहनत् ।

पुष्पाणि तानि सर्वाणि विधूतानि इतस्ततः २९।

स्नापनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारिणा ।

करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत् ३०।

द्वितीयेन करेणैव मृगमांसं समर्पयत् ।

दंडप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत् ३१।

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः ।

त्वं मे स्वामी च भक्तोऽहं अद्यप्रभृति शंकर ३२।

एवं नियमवान्भूत्वा किरातो गृहमागमत् ।

तथा प्रभातसमये देवायतनमागतः ३३।

नंदी ददर्श तं सर्वं किरातेन च यत्कृतम् ।

अव्यवस्थं च तं दृंष्ट्वा अमेध्यं शिवसन्निधौ ३४।

विधूतानि च सर्वाणि हिंसकेन दुरात्मना ।

चिंतायुक्तोभवन्नंदी जातं किं चित्रमद्य मे ३५।

कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य हि ।

उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात् ३६।

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम् ।

यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागमत् ३७।

ततो नंदिनमालक्ष्य पुरोधा गतमानसम् ।

अब्रवीद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः ३८।

पुरोहितं प्रति तदा नंदी वचनमब्रवीत् ।

अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसन्निधौ ३९।

केनेदं कारितं तत्र न जानामीह किंचन ।

ततः पुरोधा वचनं नंदिनं चाब्रवीत्तथा ४०।

येन विस्खलितं तत्र पुष्पादीनां प्रपूजनम् ।

सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः ४१।

तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया पुनरपि प्रभो ।

प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम् ४२।

निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तस्य दंडंकरोम्यहम् ।

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नंदी तस्य पुरोधसः ४३।

आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा ।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां आहूय च पुरोधसम् ४४।

गतः शिवालयं नंदी समंतेन महात्मना ।

प्रक्षाल्य पूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम् ४५।

पंचोपचारसंयुक्तं कृत्वा वै ब्राह्मणैः सह ।

एवं यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः ४६।

आयातोऽसौ महाकालस्तथारूपो महाबलः ।

कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान् ४७।

तं दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो नंदी तत्र न्यलीयत ।

पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत् ४८।

किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलन् ।

तां पूजां स पदाहृत्य बिल्वपत्रं समर्पयत् ४९।

नैवेद्येन पलेनैव किरातः शिवमार्चयत् ।

दंडवत्पतितो भूमौ उत्थाय स्वगृहं गतः 6.151.५०।

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम् ।

पुरोधसा तदा नंदी सह व्याकुलचेतसा ५१।

तेन पृष्टास्तदा विप्राः कथ्यतां च यथातथम् ।

संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः ५२।

ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं जातशंकितम् ।

ईशविघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि ५३।

तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहे वैश्यसत्तम ।

तथेति मत्वाऽसौ नंदी शिवस्योत्पाटनं महत् ५४।

कृत्वा स्वगृहमानीय प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरंभासुशोभिताम् ५५।

उपाहारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा ।

अथापरेद्युरायातः किरातः शिवमंदिरम् ५६।

यावद्विलोकयामास लिंगमैशं न दृष्टवान् ।

मौनं विहाय सहसा साक्रोशमिदमब्रवीत् ५७।

हे शंभो क्व गतोऽसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै ।

यदि नो दर्शनं हेयं त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम् ५८।

हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतक शंकर ।

हेरुद्र हे महादेव दर्शयात्मानमात्मना ५९।

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्त्वा सदाशिवम् ।

किरातोऽसौ क्षुरिकया धीरो वै जठरं स्वकम् ६०।

बिभेद्याशु ततो बाहुमासाद्योच्चै रुषाब्रवीत् ।

हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि ६१।

इति क्षिप्त्वा ततोंत्राणि मांसमुद्धृत्य सर्वतः ।

तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत् ६२।

स्वच्छं च हृदयं कृत्वा साभ्रमत्यां निमज्जतु ।

तथैव जलमानीय बिल्वपत्रं त्वरान्वितः ६३।

पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि ।

यदा ध्यानस्थितस्तत्र किरातः शिवसन्निधौ ६४।

प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः ।

कर्पूरगौरो द्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः ६५।

तं गृहीत्वा करे रुद्रः उवाच परिसांत्वयन् ।

भो भो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोऽसि महामते ६६।

वरं वृणीष्व भो भक्त यत्ते मनसि वर्त्तते ।

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः ६७।

पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः ।

ततो रुद्रं बभाषेदं न वरं प्रार्थयाम्यहम् ६८।

अहं दासोऽस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः ।

एतत्श्लाघ्यतमं लोके देहि जन्मनि जन्मनि ६९।

त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा च मे ।

त्वं गुरुस्त्वं महामंत्रो मंत्रैर्वेद्योऽसि सर्वदा ७०।

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः ।

ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च ७१।

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् ।

भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च ७२।

तदा दुंदुभयो नेदुः पटहाश्च सहस्रशः ।

नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्त्वरितो ययौ ७३।

तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः ।

किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम् ७४।

उवाच प्रसृतो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः ।

किरातं स्तोतुकामोऽसौ परमेन समाधिना ७५।

इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोऽसि परंतपः ।

त्वद्भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे ७६।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः ।

नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः ७७।

प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् ।

ब्रूहि कोऽसौ त्वयानीतो गणानामिह सन्निधौ ७८।

किरात उवाच।

त्वद्भक्तोऽसौ तदा देव तव पूजारतो ह्यसौ ।

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यपुष्पैश्चौच्चावचैरिह ७९।

जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः ।

तस्माच्चानीहि भो स्वामिन्नंदिनं भक्तवत्सल ८०।

महादेव उवाच।

जानाम्यहं महाभाग नंदिनं वैश्यवर्त्तनम् ।

त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते ८१।

उपाधिरहिता ये च ये निष्कपटमानसाः ।

ते प्रियास्ते च मे भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः ।

तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना ८२।

ततो विमानानि बहुनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि ।

किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण ८३।

कैलासलोकमापन्नौ विमानैर्वेगवत्तरैः ।

सारूप्यमेव संप्राप्तो ईश्वरस्य महात्मनः ८४।

नीराजितौ गिरिजया पुत्रवत्तौ गणावुभौ ८५।

उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी ।

यथा त्वं हि महादेव तथा चेतौ न संशयः ८६।

सारूप्येण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितैः ।

देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च ८७।

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः ।

ऊचतुस्त्वरया युक्तौ गणौ रुद्रस्य पश्यतः ८८।

उभावप्यनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन ।

तव द्वारिस्थितौ नित्यं भवावस्ते नमो नमः ८९।

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः ।

उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम् ९०।

ततः प्रभृति द्वावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः ।

शिवद्वारि स्थितौ देवि मध्याह्ने शिवदर्शिनौ ९१।

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ ।

ये पापिनोप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवाः ९२।

कुलहीना दुरात्मानः श्वपचाद्या हि मानवाः ।

यादृशास्तादृशाश्चान्ये आराध्य धवलेश्वरम् ९३।

गतास्तेऽपि गमिष्यंति नात्र कार्या विचराणा ।

अत्र स्नानं च दानं च सांनिध्यं शंकरस्य च ९४।

साभ्रमत्यां कृतस्नाना धवलेश्वरपूजकाः ।

ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा ९५।

अत्र स्नानं च दानं च ये कुर्वंति नरोत्तमाः ।

धर्मार्थकामभोगाश्च भुक्त्वा यांति हरालयम् ९६।

चंद्र सर्योपरागे च पितुः सांवत्सरे दिने ।

यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं प्राप्नुयाद्ध्रुवम् ९७।

स्वर्गात्कामदुघा देवि नित्यमायाति सर्वथा ।

आगत्य तं शिवं देवं समभ्यर्च्य यथा तथा ९८।

सा गच्छति सुरश्रेष्ठे स्वर्गं प्रति न संशयः ।

तेन दुग्धाभियोगेन लिंगं तद्धवलीकृतम् ९९।

धवलेश्वरं नाम ततः संजातं भुवि सर्वदा ।

जंतवोऽत्र सदा देवि म्रियंते कालनोदिताः ।

ते ते शिवपदं यांति यावच्चंद्रदिवाकरौ 6.151.१००।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे धवलेश्वरमाहात्म्यंनामैकपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५१।

महादेव उवाच।

तीर्थानां प्रवरं तीर्थं साभ्रमत्यास्तटे स्थितम् ।

बालाप इति विख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् १।

तपस्विधारितं तीर्थं विबुधानां समाश्रयम् ।

तत्र कन्या तपस्तेपे परमं सुदृढव्रता २।

कन्या कण्वमुनेः साध्वी रूपेणाप्रतिमा भुवि ।

बाला बालावती नाम कुमारी ब्रह्मचारिणी ३।

व्रतं चचार सावित्र्या नियमैर्बहुभिर्युता ।

भर्ता मे भास्करो भूयादिति निश्चित्य भामिनि ४।

समास्तस्य समाक्रांता दश साभ्रमतीतटे ।

चरंत्या नियमांस्तांस्तान्भक्त्या परमदुश्चरान् ५।

तस्यास्तु तेन व्रतेन तपसा व्रतचर्यया ।

भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया भक्तिसंपदा ६।

आजगामाश्रमपदं देवदेवो दिवाकरः ।

आस्थाय रूपं विप्रर्षेः प्रविष्टस्तु महामनाः ७।

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसा वरिष्ठं ब्रह्मवित्तमम् ।

वानप्रस्थविधानेन पूजयामास तं द्विजम् ८।

उवाच रविभक्ता सा कल्याणी तं तपोधनम् ।

भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो ९।

सर्वं तुभ्यं यथाशक्ति दास्यामि स्वतनुं विना ।

सूर्यभक्तास्मि ते पाणिं दास्यामि न कथंचन १०।

व्रतैश्च नियमैश्चापि तपोभिश्च तपोधन ।

सूर्यस्तोषयितव्यो मे देवस्त्रिभुवनेश्वरः ११।

इत्युक्तवत्यां तस्यां तु स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् ।

उवाच नियमस्थां तां सांत्वयन्निव भास्करः १२।

उग्रं चरसि कल्याणि तपः परमदुष्करम् ।

यदर्थं च समारंभस्तव बाले तथैव तत् १३।

तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति ।

देवत्वं प्राप्यते भद्रे तपसा मोक्ष एव च १४।

इमानि पंच सुभगे बदराणि प्रतीच्छ मे ।

दत्त्वा स बदराण्यस्यै पचेत्युक्त्वा रविर्ययौ १५।

अपृष्ट्वा तां तु कल्याणीं ब्रह्मरूपी विहाय ताम् ।

स्थितोऽसौ नातिदूरेण इंद्रग्रामे महायशाः १६।

स्थित्वा जिज्ञासया भावं तस्याश्च ब्राह्मणो रविः ।

बदराणामुपवनं कारयामास भास्करः १७।

ततः सा प्रयता बाला प्रांजलिर्विगतश्रमा ।

पाकाय बदराणां सा पावकं समधिश्रयत् १८।

अपचत्परमा देवि बदराणि महाप्रभा ।

तस्याः पचंत्याः सुमहान्कालोऽगाच्च सुरेश्वरि १९।

भस्मपुंजो महान्जातो दिनं च क्षयमन्वगात् ।

हुताशनेन दग्धस्तु महान्वै काष्ठसंचयः २०।

पादौ प्रक्षाल्य सा पश्चात्पावके चारुदर्शने ।

ददाह बदरार्थं च ब्राह्मणप्रियकाम्यया २१।

दग्ध्वा दग्ध्वा पुनः पादौ उपर्या धार्यतेऽनघे ।

अथास्याः कर्म तद्दृष्ट्वा प्रीतो देवो दिवाकरः २२।

ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः ।

उवाच परमप्रीतस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् २३।

सूर्य उवाच।

प्रीतोऽस्मि बाले भक्त्या ते तपसा व्रतचर्यया ।

यस्मादभिमतः कामो बाले संपद्यतां तव २४।

अस्मिंस्तीर्थे तपोयुक्ता मद्गृहे त्वं निवत्स्यसि ।

इदं च तीर्थप्रवरं तव नाम्ना च लक्षितम् २५।

बालाप इति विख्यातं साभ्रमत्यास्तटे स्थितम् ।

विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिस्तु स्तुतं पुरा २६।

बालातीर्थे नरः स्नात्वा त्रिरात्रमुषितः शुचिः ।

रक्तादित्यमुखं दृष्ट्वा सूर्यस्योदयनं प्रति २७।

सूर्यलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।

सूर्यवारेऽथ संक्रांतौ सप्तम्यां तु विशेषतः २८।

विषुवत्ययने चापि चंद्रसूर्यग्रहेऽपि च ।

स्नात्वा संतर्पयेद्देवान्पितॄनथ पितामहान् २९।

गुडधेनुं ततो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यो गुडोदनम् ।

करवीरैर्जपापुष्पै रक्तादित्यप्रपूजनम् ३०।

ये कुर्वंति नरास्ते वै सूर्यलोके वसंति वै ।

रक्तां धेनुं नरो दद्यादेकं चैव धुरंधरम् ३१।

स यज्ञफलमाप्नोति न नरो निरयं व्रजेत्।

व्याधितो मुच्यते रोगात्बद्धो मुच्येत बंधनात् ।

तीर्थेऽस्मिन्पिंडदानेन तृप्तिं यांति पितामहाः ३२।

महादेव उवाच।

तथान्यदपि माहात्म्यं तीर्थस्यास्य तपोधने ।

श्रूयतां यत्पुरावृत्तं व्यासेन कथितं महत् ३३।

पुरात्र महिषो वृद्धो जरया जर्जरीकृतः ।

अशक्तो भारमुद्वोढुं सार्थवाहस्तमत्यजत् ३४।

स निदाघे जलं पातुं जगाम च महानदीम् ।

दैवात्पंके निमग्नोऽसौ ततो मृत्युवशं गतः ३५।

प्लवितास्थिर्जले पुण्ये तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।

कान्यकुब्जेश्वरसुतो राजा जातिस्मरोऽभवत् ३६।

संस्मृत्य च स्ववृत्तांतं प्रभावं तीर्थजं महत् ।

आगत्य तज्जले स्नात्वा ददौ दानान्यनेकशः ३७।

स तत्र स्थापयामास देवदेवं महेश्वरम् ।

अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संपूज्य महिषेश्वरम् ३८।

रक्तादित्यमुखं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

साभ्रमत्युदकं यत्र पूर्वतः पश्चिमं व्रजेत् ३९।

प्रयागादपि तत्पुण्यं सर्वकामप्रदं महत् ।

दत्तं द्विजेंद्रेषु हुतं यदग्नौ श्राद्धं कृतं जाप्यमिहाक्षयं स्यात् ४०।

गोभूतिलाः कांचनवस्त्रधान्यं शय्यासनं वाहनछत्रदानम् ।

यं यं वांछयते कामं तं तं प्राप्नोति मानवः ४१।

श्रीमहेशप्रसादाच्च तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।

बालापेंद्रं इदं तीर्थं पुण्यपापहरं सदा ४२।

यं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वीतरागाः सदैव तु ।

यत्र माहिषनामेति श्वेताख्यं पुण्यदं महत् ४३।

यत्र स्नात्वा तु देवेशि पुनर्जन्म न विद्यते ।

गोदावर्यां कृते स्नाने यत्फलं लभते नरः ४४।

तत्फलं लभते देवि अत्र तीर्थे न संशयः ४५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे बालापेंद्रं तीर्थंनामद्विपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५२।

महादेव उवाच।

अन्यत्तीर्थं प्रवक्ष्यामि दुर्द्धर्षेश्वरमुत्तमम् ।

यस्य स्मरणमात्रेण पापोऽपि पुण्यवान्भवेत् १।

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्ये च निधनं गते ।

दुर्धर्षं च व्रतं कृत्वा यत्र भार्गवनंदनः २।

समाराध्य महादेवं दुर्द्धर्षं लोककारणम् ।

मृतसंजीवनीमाप यत्र विद्यां हि त्र्यंबकात् ३।

दैत्यार्थमुशनस्तीर्थं विख्यातं जगतीतले ।

काव्यतीर्थे कृतस्नानः पूज्य देवं महेश्वरम् ४।

दुर्द्धर्षेश्वरसंज्ञं वै सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

अत्र वृत्तं तु श्रोतव्यं त्वया च नगनंदिनि ५।

पुरा यदाभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिह ।

तदासुरैर्जिता देवा मघवान्वै सुरेश्वरः ।

किं कर्त्तव्यमिति ध्यात्वा गतोऽसौ तं गुरुं प्रति ६।

इंद्र उवाच।

अस्माकं त्वं गुरुः साक्षाद्देवानां पालकः सदा ।

ऋषीणां त्वं वरः श्रीमान्कृपां कुरु दयानिधे ७।

वृत्रेण निर्जितोऽहं च क्व गच्छामि च सुव्रत ८।

बृहस्पतिरुवाच।

शृणु देवेंद्र वक्ष्यामि येन त्वं हि सदा सुखी ।

मम वाक्यं कुरुष्वैव यदीच्छेच्छुभमात्मनः ९।

साभ्रमत्यां तदा गच्छ तत्र गत्वा सुखी भव ।

दुर्द्धराख्यो यत्र देवो नित्यं तिष्ठति भूतिदः १०।

ददाति वांछितान्कामान्सत्यं सत्यं सुरेश्वर ।

गुरोर्वचनमाकर्ण्य स गतस्तां नदीं प्रति ११।

तत्र स्नात्वा तु देवेशो महेशं तमपूजयत् ।

स्नानाच्च पूजनादेव संतुष्टः श्रीमहेश्वरः १२।

महादेव उवाच।

यं यं प्रार्थयसे नित्यं तत्सर्वं हि ददाम्यहम् ।

श्रुत्वा वाक्यं तु देवेशो ह्युवाच परमं वचः १३।

इंद्र उवाच।

त्वं नाथः सर्वलोकानां त्वमेव कारणं पदम् ।

त्वं हि विश्वेश्वरो देवो सर्वदा लक्ष्यसे मया १४।

यदि त्वं मे प्रसन्नोऽसि विश्वेश्वर सुरेश्वर ।

वृत्रं हन महादेव एष कामो महान्मम १५।

महादेव उवाच।

तव वाक्यात्तु देवेश वृत्रोऽसौ निहतो मया ।

मया यद्दीयते शस्त्रं तद्गृह्णीष्व सुरेश्वर १६।

तेनैव चासुयोगेन हनिष्यसि न संशयः १७।

इंद्र उवाच।

किमस्त्रं वद विश्वेश येन वृत्रं हि हन्म्यहम् ।

वज्रादप्यधिकं किं त्तन्निर्मितं तु त्वया कदा १८।

महादेव उवाच।

इदं पाशुपतं ह्यस्त्रं निर्मितं तु मया पुरा ।

न दत्तं कस्यचिच्छक्र तवार्थे रक्षितं मया १९।

अत्र स्नातं त्वया देव पूजनं वै त्वया कृतम् ।

अतस्त्वं गृह्ण मे शस्त्रं येन वृत्रं हनिष्यसि २०।

श्रीमहेशप्रसादाच्च प्राप्तं मघवता ततः ।

तेन पाशुपतास्त्रेण हतो वृत्रो महाबलः २१।

तत्सर्वमत्र संजातं दुर्द्धर्षेश प्रसादतः ।

स्नानमात्रात्तु देवेशि पूजनादेव सांप्रतम् २२।

तीर्थप्रभावात्संप्राप्तं सत्यं सत्यं वरानने ।

एवं ज्ञात्वा तु देवेशि तत्र वै स्नानमाचरेत् ।

दर्शनं तु महेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् २३।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे दुर्द्धर्षेश्वरमाहात्म्यंनाम त्रिपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५३।

साभ्रमत्यास्तटे गुप्तं तीर्थं परमपावनम् ।

खङ्गधारमिति ख्यातं कलौ गुप्तं भविष्यति १।

यत्र प्रसंगतः स्नात्वा पीत्वा वापो यदृच्छया ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते २।

यत्र साभ्रमती पुण्या कश्यपानुगता सती ।

रुद्रेण हि जटाजूटे धृता पातालगामिनः ३।

खङ्गधारेति वै नाम्ना रुद्रस्तत्रैव संस्थितः ।

यत्र स्नात्वा दिवं याताः पापिनोऽपि सुरेश्वरि ४।

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।

किरातेन कृतं यच्च व्रतं परमदुष्करम् ५।

पार्वत्युवाच।

किं नाम वै किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् ।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि यथातथ्येन कथ्यताम् ६।

नह्यन्यो विद्यते लोके त्वां विना वदतां वरः ।

तस्मात्कथय भो देव सर्वं शुश्रूषणे हितम् ७।

महादेव उवाच।

आसीत्पुरा महारौद्रश्चंडो नाम दुरात्मवान् ।

क्रूरः शठो नैष्कृतिको भूतानां च भयावहः ८।

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं ततः ।

भल्लैर्मृगान्श्वापदांश्च कृष्णसारान्सशल्लकान् ९।

खगान्नानाविधांश्चैव विध्वा कांश्चित्प्रपातयेत् ।

पक्षिणो घातयन्क्रुद्धो बर्हिणश्च विशेषतः १०।

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः ।

भार्या तथाविधा तस्य पुंश्चली च महामया ११।

एवं विहरतस्तस्य बहुकालो व्यवर्त्तत ।

एकदा निशि पापीयान्श्रीवृक्षोपरि संस्थितः १२।

कोलं हंतुं धनुःपाणिः शरं संयोज्य कार्मुके ।

एवं निशा गता तस्य जाग्रतो निमिषस्य हि ।

माघमासे सितायां वै चतुर्दश्यां नगात्मजे १३।

श्रीवृक्षपत्राणि बहूनि तत्र संच्छेदयामास रुषान्वितोऽपि ।

श्रीवृक्षमूले परिवर्त्तमानं लिगं च तस्योपरितानि पेतुः १४।

श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगात्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत् १५।

गंडूषकारिणा तेन स्नपनं च महत्कृतम् ।

अज्ञानिना च तेनैव पुष्कसेन दुरात्मना १६।

माघमासे सिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये ।

पुष्कसो हि दुराचारो निष्पन्नो गतकल्मषः १७।

तस्य भार्या प्रचंडा च आगता तस्य सन्निधौ ।

निराशा च निराहारा यत्रासौ पुष्कसः स्थितः १८।

न प्राप्तः शूकरस्तेन मृगोऽपि महिषोऽपि वा ।

अशनार्थं च तस्यैव अन्नमादाय भामिनी १९।

तेन दृष्टा प्रचंडा सा आयांती क्रूरलोचना ।

सा तस्य भार्या नद्यां वै जलमध्ये पपात ह २०।

तावत्तयोक्तश्चंडात्मा एहि शीघ्रं च भक्षय ।

समानीतं त्वदर्थं च मत्स्यमांसं मयाधुना २१।

कृतं किं मूढ पूर्वेद्युर्मांसं पार्श्वे न दृश्यते ।

नाशितं च त्वया मूढ कुटुंबं लंघते तव २२।

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं चंडायाश्चंडरूपवान् ।

शिवरात्र्युपवासेन रात्रौ जागरणेन च २३।

शुद्धांतःकरणो जातः स्नातुं नद्यां शुचिव्रतः ।

यावत्स्नाति स दुष्टात्मा तावत्श्वा तत्र चागतः २४।

शुना तदा भक्षितं च सर्वं मांसं सुरेश्वरि ।

चंडा प्रकुपिता तं च श्वानं हंतुमुपस्थिता २५।

निवारिता हि चंडेन चंडा प्रकुपिता तदा ।

न हंतव्यस्त्वया चैष किमनेनाशुभं कृतम् २६।

तयोक्तं भक्षितं चान्नं अनेनैव दुरात्मना ।

किं त्वं भक्षयिता मूढ भविताद्य बुभुक्षितः २७।

पुष्कस उवाच।

यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः ।

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा २८।

ये पुष्यंति शरीरं वै सर्वभावेन भामिनि ।

मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वय बहिष्कृताः २९।

तस्मान्मानं परित्यज्य कामं चापि दुरात्मताम् ।

स्वस्थाभावविमर्शेन तत्वबुध्या स्थिरा भव ३०।

अहमेतच्छरीरं वै खङ्गधारव्रतेन च ।

त्यक्ष्याम्यद्य वरारोहे किं चिरंजीवनेन मे ३१।

इत्युक्त्वा खङ्गमाकृष्य यावद्भिनत्ति कं स्वकम् ।

आगताश्च गणास्तावद्बहवः शिवनोदिताः ३२।

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिके ।

दृष्ट्वा स चैव तान्येवं विमानानि गणांस्तथा ३३।

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति ।

कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः ३४।

सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः ।

कपर्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः ३५।

श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतोचितं मम ।

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुस्ते रुद्रपार्षदाः ३६।

गणा ऊचुः।

प्रेषितास्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना ।

आगच्छ त्वरितो भूत्वा सस्त्रीको यानमारुह ३७।

लिगार्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च ।

तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ३८।

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव ।

किं मया सुकृतं चीर्णं पापिना पुष्कसेन हि ३९।

मृगयारसिकेनैव मूढेन च दुरात्मना ।

पापाचारोह्यहं नित्यं कथं स्वर्गे वसाम्यहम् ४०।

कथं लिगार्चनं चाद्या कृतमस्ति तदुच्यताम् ।

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि कृपया वद ४१।

वीरभद्र उवाच।

देवदेवो महादेवो यो गंगाधरसंज्ञकः ।

परितुष्टोऽद्य ते चंड सभार्यस्य उमापतिः ४२।

प्रासंगिकं त्वया चाद्य कृतमर्चनमेव च ।

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि ४३।

छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि ।

लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो ४४।

तवैवं जागरो जातो महावृक्षोपरि ध्रुवम् ।

तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः ४५।

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि ।

शिवरात्रिदिनं व्याध प्रसंगेनाप्युपोषितम् ४६।

तेनोपवासेन च जागरेणतुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा ।

तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो वरांश्च ४७।

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता ।

पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुरोह च पश्यताम् ४८।

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि ।

तदा दुंदुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः ४९।

वीणावेणुमृदंगानि लास्यनाट्य युतानि च ।

जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः 6.154.५०।

चामरैर्विज्यमानो हि छत्रैश्च विविधैरपि ।

महोत्सवेन महता ह्यानीतः शिवसन्निधौ ५१।

पुष्कसोऽपि तदा प्राप्तस्तीर्थस्नान शिवार्चनात् ।

किं पुनः श्रद्धया भक्त्या शिवाय परमात्माने ५२।

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलाक्षतमेव च ।

ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिंस्ते रुद्रा नात्र संशयः ५३।

महादेव उवाच।

तदाप्रभृति तत्तीर्थं खङ्गधारेति विश्रुतम् ।

एतत्तीर्थं कलौ गुप्तं भविष्यति सुरेश्वरि ५४।

माघमासेऽथ वैशाखे कार्तिक्यां च विशेषतः ।

स्नानं येन प्रकुर्वंति मुक्तास्ते नगनंदिनि ५५।

वसिष्ठो वामदेवश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।

स्नानार्थे वै समायांति देवं द्रष्टुं पिनाकिनम् ५६।

त्रियुगे वर्त्तते लिंगं कलौ नैव तु पार्वति ।

विश्वामित्रेण ऋषिणा दत्तशापो ह्यहं तदा ५७।

पार्वत्युवाच।

कथं शापस्तु ऋषिणा दत्तश्चैव सुरेश्वर ।

तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो देव न संशयः ५८।

महादेव उवाच।

एकस्मिन्समये देवि विश्वामित्रो महातपाः ।

आगतः खङ्गधारेऽस्मिंस्तीर्थे वै परमाद्भुते ५९।

साभ्रमत्यां कृतस्नानो दर्शनं कृतवान्मम ।

तत्र तिष्ठति नित्यं वै पूजां कुर्वन्ननेकधा ६०।

तत्र कोऽपि महादुष्टः कौलिकः पापरुपधृक् ।

मांसं दत्तं तदा तेन शिवस्योपरि भामिनि ६१।

दृष्ट्वा तदपि मांसं च विश्वामित्रोऽथ वै पुनः ।

अब्रवीच्च तदा तत्र दुष्कृतं पापिना कृतम् ६२।

न दत्तस्तस्य दंडो हि शर्वेण परमात्मना ।

तस्मादहं हि निश्चित्य शापं दास्ये न संशयः ६३।

विचार्यैवं तदा तेन शप्तोऽहं देवि वै तदा ६४।

अस्मिन्कलियुगे घोरे गुप्तस्त्वं भव सर्वथा ।

इति दत्वाथ वै शापं गतवान्मुनिसत्तमः ६५।

तदा प्रभृति भो देवि गुप्तोऽहं ऋषिशापतः ।

ममस्थाने विशेषेण पूजनं कुरुते यदि ६६।

तेषां हि दुरितं यच्च नश्यते तत्क्षणादपि ।

मृन्मयीं मामकीं मूर्तिं कृत्वा ये पूजयंति वै ६७।

अत्र स्थाने विशेषेण मामके तु वसंति हि ।

खङ्गधारेश्वर इति नाम्ना ख्यातः कलौयुगे ६८।

कृते वै मंदिरं नाम त्रेतायां गौरवः स्मृतः ।

द्वापरे विश्वविख्यातः कलौ खङ्गेश्वरः स्मृतः ६९।

दक्षिणं भागमाश्रित्य मम स्थानं सुरेश्वरि ।

इति ज्ञात्वा तु तत्रैव कृत्वा मूर्तिं सदा बुधः ७०।

पूजनं कुरुते नित्यं वांछितं फलमाप्नुयात् ।

धर्मार्थकाममोक्षांश्च लभते मानवो भुवि ७१।

धूपं दीपं च नैवेद्यं तथा वै चंदनादिकम् ।

येऽर्पयंति हि देवेशि लोकनाथे महेश्वरि ।

न दुःखं तु भवेत्तेषां सत्यं सत्यं वरानने ७२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्रसंहितायामुउत्तरखंडे धारेश्वरमाहात्म्यं नाम चतुष्पंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५४।

महादेव उवाच।

खड्गधाराद्दक्षिणतस्तीर्थं परमपावनम् ।

दुग्धेश्वरमिति प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् १।

यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दुग्धेश्वरं हरम् ।

पुमान्सद्यो विमुच्येत दुःखात्पापसमुद्भवात् २।

दधीचिना तपस्तप्तं साभ्रमत्यास्तटे शुभे ।

चन्द्रभागा महत्पुण्यं गंगाया संगता यतः ३।

तत्र स्नानं च दानं जपः पूजा तपस्तथा ।

सर्वमक्षयतां याति दुग्धतीर्थप्रभावतः ४।

पार्वत्युवाच।

दुग्धेश्वरसमुत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि वै प्रभो ।

महिमा दुग्धतीर्थस्य कथ्यतां च सुरेश्वर ५।

महादेव उवाच।

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर्देवाः पराजिताः ।

पलायनपरा भूत्वा दधीचाश्रममागताः ६।

मुक्त्वा तत्रायुधान्येव गता देवा दिशो दश ।

पश्चात्कोलाहलं श्रुत्वा दधीचो दैत्यसंभवम् ७।

पीतवांस्तानि शस्त्राणि जलेनाप्लाय्य भार्गवः ।

कालेन ते सुराः सर्वे अस्त्राण्यादातुमुत्सुकाः ८।

गुरुणा सहिताः सर्वे परस्परमुदान्विताः ।

नकुलैः सह सर्पाश्च क्रीडंते ते परस्परम् ९।

एवंविधान्यनेकानि साश्चर्याणि तदाश्रमे ।

पश्यंतो विबुधाः सर्वे विस्मयं परमं गताः १०।

ददृशुस्ते मुनिवरं आसनोपरिसंस्थितम् ।

यत्र साभ्रमती पुण्या मिलिता चंद्रभागया ११।

वर्चसा परमेणैव भ्राजमानं यथा रविम् ।

विभावसु द्वितीयं च सुवर्चा भार्यया सह १२।

यथा ब्रह्माहि सावित्र्या तथाऽसौ मुनिसत्तमः ।

दृष्टः सुरवरैः सर्वैः प्रणिपातपुरःसरम् १३।

ऊचिरे तं तदा देवा बृहस्पतिपुरोगमाः ।

त्वं दाता त्रिषु लोकेषु विदितः पूर्वमेव च १४।

याच्ञार्थं च वयं सर्वे त्वत्सकाशं समागताः ।

भयभीता वयं सर्वेऽस्त्राणि नोदातु मर्हसि १५।

इत्युक्तो मुनिवर्योऽसौ देवानाह महामतिः ।

पीतानि तानि भो देवा जलेनाप्लाव्य मंत्रतः १६।

ततो देवाब्रुवन्विप्रं दैत्यानां निधनाय च ।

देह्यस्थीनि त्वरा विप्र दत्तानीति द्विजोऽवदत् १७।

इत्युक्त्वा तान्स्वपत्नीं स प्रेषयामास चाश्रमम् ।

तदोवाच द्विजो हृष्टो देवान्स्मित्वा महामतिः १८।

पीतानि तानि भो देवा गृह्णीध्वं च यथातथम् ।

इत्युक्त्वा च द्विजो देवि योगमास्थाय योगवित् १९।

ततोब्रुवन्सुरा विप्रं स्मयं तं छलया गिरा ।

त्वयि जीवति भो ब्रह्मन्कुतोस्थीनि लभामहे २०।

प्रहस्योवाच विप्रर्षिस्तिष्ठध्वं क्षणमेकतः ।

स्वयमेव च भो देवास्त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम् २१।

इत्युक्त्वा स द्विजो देवि योगमास्थाय योगवित् ।

ब्रह्मलोकं गतः सद्यो यतो नावर्त्तते पुनः २२।

ततः सर्वे सुरास्तत्र दृष्ट्वा तं विलयं गतम् ।

चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विशसामहे २३।

सुरभिं चाह्वयामास तामुवाच शचीपतिः ।

कलेवरं द्विजेंद्रस्य लिह त्वं वचसा मम २४।

तथेति च वचो मत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् ।

निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम् २५।

जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः ।

तस्य वंशोद्भवं त्वस्त्रमासीद्ब्रह्मशिरस्तथा २६।

शस्त्राण्यस्त्राणि कृत्वा ते महाबलपराक्रमाः ।

ययुर्देवास्त्वरा युक्ता वृत्रघातनतत्पराः २७।

ततः सुवर्चा तु दधीचपत्नी संप्रेषिता या सुरकार्यसिद्धये ।

विलोकयामास समेत्य तत्र मृतं पतिं देहमथो विशस्तम् २८।

ज्ञात्वा तु तत्सर्वमथो सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी ।

ददौ तदा शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी २९।

अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे ह्यनेकशप्ताश्च तथैव लुब्धाः ।

तस्मात्तु सर्वे ह्यप्रजा भवंतु सेंद्रा सुराद्यप्रभृतीत्युवाच ३०।

एवं शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी ।

उपविश्याश्वत्थमूले साभ्रमत्यास्तटे स्थिता ३१।

सगर्भा सा सती साध्वी स्वोदरं विददार ह ।

निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः ३२।

साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्पलादो महाप्रभुः ।

प्रहस्य जननी गर्भं उवाच वचनं महत् ३३।

सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ ।

अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां शुभदो भव ३४।

तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति ।

पतिं प्रत्यगमत्साध्वी परमेन समाधिना ३५।

एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमास्थिता ।

ते देवाः कृतशस्त्रास्त्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः ३६।

आजग्मुश्चेंद्रमुख्याश्च महाबलपराक्रमाः ।

कामधेनुः प्रसुस्राव ययौ यत्र द्विजः क्षयम् ३७।

मुनेः प्रभावतो दुग्धं लिंगरूपं व्यजायत ।

दुग्धेश्वरमिति ख्यातं देवि साभ्रमती तटे ३८।

तदा प्रभृति तीर्थं हि तन्नाम्ना प्रथितं भुवि ।

अतुलं यस्य माहात्म्यं श्रवणात्पातकापहम् ३९।

ये शृण्वंति नरा भक्त्या दुग्धेश्वरसमुद्भवम् ।

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता यांति रुद्रपदं महत् ४०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे दुग्धेश्वरमाहात्म्यंनाम पंचपंचाशदधिक शततमोऽध्यायः १५५।

महादेव उवाच।

दुग्धेश्वरस्य पूर्वे तु तीर्थं परमपावनम् ।

चंद्रभागेति वै नाम्ना नदी यत्र तु संगता १।

तत्र चंद्रेश्वरो देवो नित्यं तिष्ठति पुण्यदः ।

यो हरः सर्वदा व्यापी लोकानां सुखदो महान् २।

अत्र स्नानं प्रकुर्वंति ध्यानं कुर्वंति नित्यशः ।

तत्फलं प्राप्नुयुस्ते वै साभ्रमत्यां शिवार्चनात् ३।

सोमेनात्र तपस्तप्तं कालं बहुतरं किल ।

तस्माच्चन्द्रेश्वरो नाम स्थापितो वै महेश्वरः ४।

शुक्रेणापि तपस्तप्तं चन्द्रभागा समीपतः ।

अतस्तीर्थाधिकं तीर्थं पावनं सर्वदा भुवि ५।

कलौ गुप्तं तु ऋषिणा कारितं वै सुरेश्वरि ।

यत्र हेममयं लिगं दृश्यते नात्र संशयः ६।

अत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृत्वा वै शिवपूजनम् ।

ये नराः संगमिष्यंति धर्मानर्थांल्लभंति ते ७।

वृषोत्सर्गादिकं कर्म ये कुर्वंति विशेषतः ।

भुक्त्वा स्वर्गपदं ते वै पश्चाद्यांति हरालयम् ८।

स्नानार्थे प्रत्यहं देवि चंद्रभागा समीपतः ।

आगमिष्यंति ये लोकास्ते ज्ञेयाः पुण्यभागिनः ९।

गत्वा परतटे ये वै ह्यर्चयंति च तं शिवम् ।

चंद्रेश्वरेति नामानं श्रीहरं पापकृंतनम् १०।

अत्र गत्वा विशेषेण रुद्रजाप्यादिकं तथा ।

ये कुर्वंति नरश्रेष्ठास्ते ज्ञेयाः शिवरूपिणः ११।

सर्वदा तु सुरश्रेष्ठ यत्र स्नानं प्रकुर्वते ।

ते नरा विष्णुरूपाणि विज्ञेया नात्र संशयः १२।

येऽत्र श्राद्धं प्रकुर्वंति तिलपिंडेन वा पुनः ।

तेऽपि विष्णुपदं यांति पिंडदानप्रभावतः १३।

अत्र दानं प्रकर्त्तव्यं स्नानं वै विधिपूर्वकम् ।

यत्र स्नात्वा तु मुच्यंते ब्रह्महत्यादिकिल्बिषात् १४।

तटेस्मिन्ये विशेषेण वटं चारोपयंति ते ।

मृताः शिवपदं यांति यावच्चंद्र दिवाकरौ १५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमा०चंद्रेश्वर चंद्रभागा महिमानाम षट्पंचाशदधिकशततमोऽध्यायः१५६।

महादेव उवाच।

दुग्धेश्वरसमीपे तु तीर्थं चातीवपावनम् ।

रम्यं तत्पिप्पलादस्य नाम्ना वै प्रथितं भुवि १।

यत्र कृत्वा तपः पूर्वं मातुर्वचनतो मुनिः ।

उत्पादयामास कृत्यां वडवानलसम्मिताम् २।

पितुरानृण्यमन्विच्छन्दधीचस्य महात्मनः ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्महत्यां व्यपोहति ३।

साभ्रमत्यास्तटे गुप्तं पिप्पलादं सुरेश्वरम् ।

तत्र स्नात्वा तु भो देवि मुक्तिभागी भवेन्नरः ४।

आरोपणं पिप्पलानां कर्त्तव्यं विधिपूर्वकम् ।

कृते सति महादेवि मुच्यते कर्मबंधनात् ५।

पार्वत्युउवाच।

किमर्थं सा तु कृत्या वै उत्पन्ना तां निबोधय ।

तया वै कृत्यया पूर्वं किं कृतं वद मे प्रभो ६।

येन पुत्रेण सा नीता पितुरानृण्यकारणात् ७।

महादेव उवाच।

दाधीचो ऋषिवर्योऽसौ ह्यागतस्तपकारणात् ।

अत्र तेन महत्तप्तमृषिणा परमात्मना ८।

तत्र कोलासुरो नाम विघ्नार्थं वै समागतः ।

तेन विघ्नं बहुतरं कृतं वै नात्र संशयः ९।

तद्दृष्टं तु सुपुत्रेण कहोडेन च धीमता ।

कृत्या ह्युत्पादिता तत्र हननार्थं सुरेश्वरि १०।

तया वै निहतो दैत्यः कोलो नाम महासुरः ।

तस्मात्तीर्थं महज्जातं कलौ गुप्तं तु पार्वति ११।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे पिप्पलादतीर्थं नाम सप्तपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः१५७।

महादेव उवाच।

पिप्पलादात्ततस्तीर्थे पिचुमंदार्कमुत्तमम् ।

तीर्थं साभ्रमती तीरे व्याधिदौर्गंध्यनाशनम् १।

पुरा कोलाहले युद्धे दानवैर्निर्जिताः सुराः ।

वृक्षेषु विविशुस्तत्र सूक्ष्माः प्राणपरीप्सया २।

तत्र बिल्वे स्थितः शंभुरश्वत्थे हरिरव्ययः ।

शिरीषेऽभूत्सहस्राक्षो निंबे देवः प्रभाकरः ३।

एवमादि यथायोग्यं वृक्षेषु विबुधास्तथा ।

यावत्कोलाहलो दैत्यो विष्णुना प्रभविष्णुना ४।

हतो महाहवे तावत्स्थितास्ते वृक्षमाश्रिताः ।

येनयेन हि यो वृक्षो विबुधेन समाश्रितः ५।

स तु तन्मयतां यातस्तस्मात्तं न विनाशयेत् ।

इति सूर्य्यस्य विश्रामात्पिचुमंदार्कमुत्तमम् ६।

तीर्थंरोगहरं स्नानात्साभ्रमत्यास्तटेऽभवत् ।

अत्र गत्वा विशेषेण तं रविं यदि पूजयेत् ७।

पूजयित्वा सुरश्रेष्ठे लभते वांछितं फलम् ।

अत्र द्वादशनामानि गत्वा ये वै पठंति च ८।

ते नराः पुण्यकर्माणो यावज्जीवं न संशयः ।

आदित्यं भास्करं भानुं रविं विश्वप्रकाशकम् ९।

तीक्ष्णांशुं चैव मार्तंडं सूर्यं चैव प्रभाकरम् ।

विभावसुं सहस्राक्षं तथा पूषणमेव च १०।

एवं द्वादशनामानि यः पठेत्प्रयतः सुधीः ।

धनं वै पुत्रपौत्रांश्च लभते नगनंदिनि ११।

एकैकं नाम आश्रित्य योऽर्चयेत नरो भुवि ।

सप्तजन्मभवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपरागः १२।

क्षत्रियो लभते राज्यं वैश्यो धनमवाप्नुयात् ।

शूद्रो वै लभते भक्तिं तस्मात्सूक्तं परं जपेत् १३।

निंबार्कतः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।

अत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुक्तिभागी भवेद्ध्रुवम् १४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे निंबार्कदेवतीर्थंनामाष्टपंचाशदधिक शततमोऽध्यायः १५८।

महादेव उवाच।

तस्माद्दूरतरे देवि सिद्धक्षेत्रमनुत्तमम् ।

अनिरुद्धो वृतः पूर्वं उषार्थे चित्रलेखया १।

नीतो बाणासुरपुरं तिष्ठति स्म गृहे पुरा ।

पाशैर्बाणैश्च संरुद्धः कोटराक्षीमथास्मरत् २।

साक्षाद्या वैष्णवी शक्तिः सदा रक्षण तत्परा ।

सेयं देवी नदीतीरे कृष्णेनात्र प्रतिष्ठिता ३।

जित्वा बाणासुरं संख्ये द्वारकां प्रतिगच्छता ।

अनिरुद्धस्य स्तोत्रेण साक्षात्सांनिध्यमागता ४।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा वर्षमेकं प्रयत्नतः ।

कोटराक्षीमुखं दृष्ट्वा लक्ष्मीमाप्नोति पुष्कलाम् ५।

सिद्धतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटरवासिनीम् ।

सिंहयुक्तेन यानेन रुद्रलोके महीयते ६।

यस्यां वै स्मरणादेव मुक्तः सोऽपि वरानने ।

अतोयेऽत्र प्रगच्छंति ते नरा मुक्तिभागिनः ७।

तत्र गत्वा विशेषेण स्नानं कृत्वा तु पार्वति ।

कोटराक्ष्यास्ततः स्तोत्रं पठेद्वै बुद्धिपूर्वकम् ८।

कोटराक्षी विश्वरूपा महामाया बलाधिका ।

त्रिपुरा त्रिपुरघ्नी च शिवा वै शिवरूपिणी ९।

कन्या सारस्वती प्रोक्ता दुर्गा दुर्गतिहारिणी ।

भैरवी भैरवाक्षी च लक्ष्मी देवी जनप्रिया १०।

एतानि बहुधोक्तानि नामानि च सुरेश्वरि ।

ये पठंति नरश्रेष्ठास्ते यांति शिवसन्निधौ ११।

अनिरुद्धकृतं स्तोत्रं ये जपंति मनीषिणः ।

मुच्यंते कष्टबंधात्ते सत्यंसत्यं वरानने १२।

तीर्थानां परमं तीर्थं कोटरानिर्मितं भुवि ।

दर्शनादेव नश्यंति पापानां राशयस्तथा १३।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे कोटरातीर्थं नामैकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १५९।

महादेव उवाच।

अस्मात्तीर्थात्परं तीर्थं तीर्थराजेति विश्रुतम् ।

सप्तनद्यो वहंत्यत्र चंदनोदकमिश्रितम् १।

अन्यतीर्थाच्छतगुणं स्नानं चात्र विशिष्यते ।

देवानां प्रवरो देवो यत्रास्ते वामनः स्वयम् २।

द्वादश्यां माघमासस्य दद्याद्यस्तिलधेनुकम् ।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः कुलानां तारयेच्छतम् ३।

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ।

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदंति ४।

तीर्थेऽस्मिन्भोजयेद्यो वै ब्राह्मणान्गुडपायसैः ।

एकस्मिन्भोजिते विप्रे सहस्रं भोजितं भवेत् ५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे वामनतीर्थं नाम षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६०।

महादेव उवाच।

सोमतीर्थं ततो गच्छेद्गुप्तं साभ्रमतीतटे ।

पातालात्तत्र निर्गत्य कालाग्निरभवद्भवः १।

सोमतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा सोमेश्वरं शिवम् ।

सोमपानफलं साक्षाद्भवतीति न संशयः २।

रूपवान्सुभगो भोगी सर्वशास्त्रविशारदः ।

नरो भवति लोकेऽस्मिन्परत्र च शिवं व्रजेत् ३।

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि शृणु सुंदरि तत्वतः ।

यं श्रुत्वा मुच्यते चात्र ब्रह्महत्यादिपातकात् ४।

कौषीतकेन ऋषिणा तपस्तप्तं विशेषतः ।

निराहारी स वै जातः पर्णाशनरतः परम् ५।

वायुभक्षस्ततः कुर्वन्नात्मध्यानपरायणः ।

एवं बहुयुगं तत्र तप्तं तेन महत्तपः ६।

कदाचिद्दैवयोगेन सुप्रसन्नो महेश्वरः ।

यं यं प्रार्थयसे विप्र तत्सर्वं प्रददाम्यहम् ७।

कौषीतक उवाच।

तव प्रसादाद्देवेश अत्र लिंगं प्रजायताम् ।

अत्र सोमेश्वर इति ख्यातो देवो भवेद्ध्रुवम् ८।

यत्र स्नात्वा च भुक्त्वा च वांछितं फलमाप्नुयात् ।

अत्र स्थाने विशेषेण रुद्रजाप्यादिकं यदि ९।

कारयंति नरश्रेष्ठा धर्मानर्थाल्लँभंति ते ।

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो लभते धनम् १०।

राज्यकामी तु तद्राज्यं लभते नात्र संशयः ।

यदि चेत्त्वं प्रसन्नोऽसि तत्सर्वं देहि मे प्रभो ११।

ईश्वर उवाच।

तदा चैव सुरेशेन सर्वं दत्तं द्विजन्मने ।

तदा प्रभृति तत्तीर्थं सोमलिंगेति विश्रुतम् १२।

चंदनैर्वा बिल्वपत्रैयेऽर्चयंति सदाशिवम् ।

लभंते मानुषे देहे सौख्यं पुत्रादिसंभवम् १३।

सोमवारे तथा प्राप्ते यो गच्छति हरालयम् ।

वाछितं लभते नित्यं सोमलिंग प्रसादतः १४।

अत्र गत्वा तु यो देवि यद्ददाति फलादिकम् ।

यया कामनया चैव तं तं प्राप्नोति निश्चितम् १५।

श्वेतैर्वा करवीरैश्च पारिजातैस्तथा पुनः ।

येऽर्चयंति च तं देवं श्रीमहेशं पिनाकिनम् १६।

ते लभंते सुरश्रेष्ठे शैवं पदमनुत्तमम् १७।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे सोमतीर्थवर्णनंनामैकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६१।

महादेव उवाच।

ततो गच्छेत्तथा देवि तीर्थं कापोतिकं पुनः ।

यत्र साभ्रमती तोयं प्राचीनं संप्रवर्त्तते १।

पिंडं ददाति यस्तत्र पितृतर्पणपूर्वकम् ।

वन्यैः फलैस्तथा पुष्पैः सदा पर्वणि पर्वणि २।

काकादिभ्यश्च श्वादिभ्यो बलिं संददते तु यः ।

यमस्य पंथानं सोऽपि ससुखं निस्तरेन्नरः ३।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा वैशाख्यां गौरसर्षपैः ।

पूजयेद्देवमीशानं प्राचीनेश्वरमुत्तमम् ४।

आत्मानं तारयेत्सोऽथ पितॄनथ पितामहान् ।

कपोतो यत्र चात्मानं दत्त्वा चातिथये मुदा ५।

स्तुतो देवगणैः सर्वैर्विमानेन दिवं गतैः ।

तदा प्रभृति तत्तीर्थं कापोतमिति विश्रुतम् ६।

तत्र स्नात्वा नरः पीत्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।

पार्वत्युवाच।

कपोतेन कथं दत्तं शरीरं च वद प्रभो ।

निमित्तं किं तथा देव नाहं वेद्मि सुरेश्वर ७।

महादेव उवाच।

अत्र तीर्थेति देवेशि वटो वै परमो महान् ।

तस्य शाखा ह्यनंताश्च दृश्यंते विपुला भुवि ८।

तत्र जीवा वसंतीह पक्षिणो बहवस्तथा ।

कपोतेन गृहं तत्र कारितं तु सुरेश्वरि ९।

तत्र तिष्ठति पक्षीशो नित्यं विष्णुपरायणः ।

कुटुंबेन समायुक्तो शाखायां वसति ध्रुवम् १०।

एकस्मिन्वासरे देवि द्वादश्यां विष्णुवासरे ।

श्येनस्तत्र समायातो ह्यतिथित्वेन भामिनि ११।

कपोत भो देहि मांसं तव शारीरकं मम ।

नोचेच्छापं प्रदास्यामि इत्युक्तं नगनंदिनि १२।

अद्य वै वासरे विष्णोः क्षुधार्तोऽहं समागतः ।

तस्माद्देयं हि मांसं तत्क्षुधार्ताय मम प्रभो १३।

श्येनोक्तं तत्तु वै श्रुत्वा कपोतो वैष्णवो महान् ।

तेन दत्तं तदा देवि शरीरं नात्र संशयः १४।

तेन दानप्रभावेन तीर्थं जातं सुरोत्तमे ।

कापोतकं महत्तीर्थं पावनानां च पावनम् १५।

अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कृत्वा वै शिवपूजनम् ।

ददाति चातिथिभ्यश्च मिष्टमन्नं सुरोत्तमे १६।

इहलोके सुखं भुक्त्वा याति विष्णोः सनातनम् ।

दत्त्वा वै स्वशरीरं तु कपोतोऽथ महात्मने १७।

स गतो वैष्णवं तत्र यावच्चंद्र दिवाकरौ ।

अतो गत्वा तु भो देवि अतिथिं पूजयेत्सदा ।

पूजिते चातिथौ तत्र सर्वं च लभते ध्रुवम् १८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कपोततीर्थं नाम द्विषष्ट्यधिक शततमोऽध्यायः १६२।

महादेव उवाच।

तीर्थानां प्रवरं तीर्थं महापातकनाशनम् ।

गोतीर्थमिति विख्यातं काश्यपह्रदसमीपतः १।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या समानि च ।

गोतीर्थे तु ततः स्नात्वा नश्यंते नात्र संशयः २।

गावः कृष्णां तनुं प्राप्य पूर्वपातकयोगतः ।

यत्र तीर्थे ततः स्नात्वा शुक्लत्वं पुनरागताः ३।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्त्वा दत्वा गोभ्यो गवाह्निकम् ।

गोमातॄणां प्रसादेन मातॄणामनृणी भवेत् ४।

गोतीर्थे तु नरो गत्वा स्नात्वा गां तु पयस्विनीम् ।

ददाति विप्रमुख्येभ्यः स याति ब्रह्मणः पदम् ५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तर।

खंडे साभ्रमतीमाहात्म्ये गोतीर्थंनाम त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६३।

महादेव उवाच।

अत्र तीर्थं महच्चान्यत्कश्यपाख्यं सुरेश्वरि ।

यत्र ह्रदो महानासीन्नगदेव विनिर्मितः १।

तत्र कुशेश्वरो नाम देवो यत्र विराजते ।

यत्र कुंडं तथा रम्यं कश्यपेन विनिर्मितम् २।

तत्र स्नात्वा तु भो देवि न नरो निरयं व्रजेत् ।

अग्निहोत्रकरा विप्रा नित्यं वेदपरायणाः ३।

निवसंति महदेवि काश्यपायां बहुश्रुताः ।

यथा काशी तथा चेयं नगरी ऋषिनिर्मिता ४।

काश्यपेन यतश्चात्र तप्तं बहुतरं तपः ।

गंगा वै तपसा येन आनीतेशजटोद्भवा ५।

सा गंगा काश्यपी देवि महापातकनाशिनी ।

यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यंते दुष्टकिल्बिषात् ६।

गोदानं च प्रशंसंति रथदानं तथैव च ।

श्राद्धं कृत्वा तु तत्रैव दानं देयं प्रयत्नतः ७।

कलौ युगे तथा घोरे महापातकनाशनम् ।

कश्यपाख्यं समं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ८।

यत्र वै देवताः सर्वा ऋषयो वीतकल्मषाः ।

नित्यं तिष्ठंति देवेशि तीर्थराजप्रसादतः ९।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे साभ्रमतीमाहात्म्ये कश्यपह्रदमाहात्म्यं नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६४।

महादेव उवाच।

भूतालयं ततो गच्छेत्तीर्थं पापहरं पदम् ।

भूतालयो वटो यत्र यत्र प्राची तु चंदना १।

भूतालये नरः स्नात्वा कृष्णाष्टम्यामुपोषितः ।

यस्तु कृष्णतिलान्दद्यान्न स प्रेतोऽभिजायते २।

पितॄनुद्दिश्य यो दद्यादुदकुंभं तिलैः सह ।

पूर्वजान्प्रेतभावात्स मोचयेन्नात्र संशयः ३।

यस्य नाम्ना नरः स्नाति प्रेतत्वात्स विमुच्यते ।

चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रभाते विमलोदके ४।

तीर्थे भूतालये स्नात्वा दृष्ट्वा भूतालयं वटम् ।

भूतेश्वरप्रसादेन भूतेभ्यो न लभेद्भयम् ५।

इति श्रीभूतेश्वरतीर्थम् ।

अतस्तीर्थात्परं तीर्थं घटेश्वरमिति स्मृतम् ।

यत्र स्नात्वा तु तं दृष्ट्वा मुक्तिभागी भवेद्ध्रुवम् ६।

यत्र साभ्रमती तीर्थं घटो वै परमो महान् ।

दृष्ट्वा चैव महादेवं मुच्यते नात्र संशयः ७।

तत्र गत्वा विशेषेण प्लक्षपूजां करोति यः ।

मनसाभीप्सितान्कामाँल्लभते मानवो भुवि ८।

इति घटेश्वरतीर्थम् ।

ततो गच्छेन्नरो भक्त्या वैद्यनाथेति विश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा नरस्तीर्थे शिवपूजनतत्परः ९।

पितॄन्संतर्प्य विधिना सर्वयज्ञफलं लभेत् ।

विजयो देवसंभूतः सर्वपापक्षयंकरः ।

यं दृष्ट्वा विविधान्कामान्प्राप्नुयुस्ते नराः सदा 6.165.१०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे विजयीतीर्थमाहात्म्यंनाम पंचषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६५

महादेव उवाच।

वैद्यनाथात्परं तीर्थं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं देवतीर्थमनुश्रुतम् १।

विभीषणाद्राक्षसेंद्राद्गृहीत्वा करमोजसा ।

प्रारब्धो धर्मपुत्रेण राजसूयो महाक्रतुः २।

दिग्जये दक्षिणे जाते नकुलेन हि पांडुना ।

साभ्रमत्यास्तटे देवि पांडुरार्येति विश्रुता ३।

स्थापिता परया भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ।

स्नातः साभ्रमतीतोये पांडुरार्यां नमस्य च ४।

अणिमाद्या सिद्धयोऽष्टौ तथा मेधां महीयसीम् ।

नरः प्राप्नोति वै नूनं नात्र कार्या विचारणा ५।

पांडुरार्यां नमस्कृत्य शुद्धभावेन मानवः ।

संवत्सरकृता पूजा दातव्या तत्त्वबुद्धिभिः ६।

तत्र तीर्थे तनुं त्यक्त्वा पांडुरार्यासमीपतः ।

कैलासशिखरं प्राप्य चंडेश्वरगणो भवेत् ७।

पुरा हनूमता तत्र तपस्तप्तं सुदुष्करम् ।

समुद्रप्लवने शक्तिर्जाता तीर्थप्रभावतः ८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे पांडुरार्यातीर्थंनाम षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६६।

अत्र तीर्थात्परं तीर्थं चंडेश इति विश्रुतम् ।

यत्र चंडेश्वरो देवो नित्यं तिष्ठति भूतिदः १।

यं दृष्ट्वा मुच्यते पापादज्ञानादथवा कृतात् ।

सर्वाभिर्देवताभिश्च मिलित्वा नगरं कृतम् ।

चंडेश इति विख्यातं नाम्ना चैव महेश्वरि २।

इति चंडेशतीर्थम् ।

अत्र तीर्थात्परं तीर्थं गाणपत्यं ततो भुवि ।

साभ्रमत्यां समीपे तु विख्यातं देवि निर्मितम् ३।

तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्यते नात्र संशयः ।

मन्ये साभ्रमती तीरे जनानां हितकाम्यया ४।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सागरांतानि यानि च ।

तानि सर्वाणि संत्यज्य तीर्थे वै परमाद्भुते ५।

श्राद्धं करोति यस्तत्र रुद्रभक्त्या जितेंद्रियः ।

फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा सर्वयज्ञसमुद्भवम् ६।

पितॄनुदिश्य यत्किंचिद्गणतीर्थे प्रदीयते ।

तत्सर्वं जायते क्षिप्रं गणनाथप्रसादतः ७।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा वृषं विप्राय दापयेत् ।

सर्वलोकानतिक्रम्य स गच्छेत्परमां गतिम् ८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गणतीर्थंनाम सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६७।

महादेव उवाच।

ततोगच्छेन्महादेवि वार्त्रघ्न्या गिरिकन्यया ।

शक्रश्चैव तया साध्व्या संगमं यत्र लब्धवान् १।

तत्र स्नानं प्रकुर्वंति नरा नियतमानसाः ।

दशानामश्वमेधानां यत्फलं स्नानकृल्लभेत् २।

तत्र यः कुरुते श्राद्धं पिंडान्वै तिलचूर्णजान् ।

पुनाति पुरुषो वंशान्सप्तसप्तपरावरान् ३।

संपूज्य विधिवत्स्नात्वा संगमे गणनायकम् ।

न विघ्नैरभिभूयेत लक्ष्म्या नैव विहीयते ४।

पार्वत्युवाच।

कस्मिन्कार्यसमारंभे समायातः पुरंदरः ।

स्वर्गलोकादिमं लोकमेतदाख्यातुमर्हसि ५।

वार्त्रघ्नी च नदी केन निरुक्तेन निगद्यते ।

पुरंदरपुरं देव ब्रह्मघोषनिनादितम् ।

संभावयति योऽजस्रं मम तत्संगमं वद ६।

महादेव उवाच।

अस्मिंश्चैव तु भूर्लोके प्रश्नोऽयं समभूत्पुरा ।

युधिष्ठिरेति विख्यातो राजा वै धार्मिको महान् ७।

पृष्टवान्स तु भीष्माय धर्मिणे ज्ञानरूपिणे ।

तेनोक्तं यत्तु तद्देवि प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः ८।

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।

वृत्रवासवयोर्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ९।

ततः पराजितः शक्रः कृत्वा वृत्रेण संविधम् ।

अद्रोहे स रणं त्यक्त्वा जगाम शरणं मम १०।

वार्त्रघ्न्या संगमे पुण्ये तोषयामास शंकरम् ।

अथांतरिक्षेऽहं देवि दर्शनं दत्तवांस्तदा ११।

ममगात्रात्तु यद्भस्म पतितं काश्यपी तटे ।

भस्मगात्रेति तत्पुण्यं लिंगं देवि विनिर्मितम् १२।

भूतेश्वरं भस्मगात्रं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् ।

तस्य वै दर्शनादेव ब्रह्महत्या लयं व्रजेत् १३।

मुच्यते सर्वपापेभ्यः श्राद्धं कृत्वा युगादिषु ।

तदहं सुप्रसन्नोऽभूदिन्द्राय सुमहात्मने १४।

यद्यत्त्वं वांछसे देव तत्सर्वं हि ददामि ते ।

अनेन वज्रयोगेन शीघ्रं वृत्रं हनिष्यसि १५।

शक्र उवाच।

भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं च दुरासदम् ।

वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरोत्तम १६।

एवमुक्त्वा तदा इंद्रो गतवांश्चासुरं प्रति ।

तदा दुंदुभयो नेदुर्देवसैन्ये विशेषतः १७।

मृदंग डिंडिमाश्चैव भेरी तूर्याण्यनेकशः ।

असुराणां च सर्वेषां वृत्तिलोभो महानभूत १८।

बलवान्मघवा चैव क्षणेन समजायत् ।

तमाविष्टं ततो ज्ञात्वा ऋषयः पन्नगास्तथा १९।

स्तुवंति शक्रमीशानं स्तुत्या जयजयेति च ।

गच्छतस्तस्य शक्रस्य युद्धकामस्य सन्निधौ ।

ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्भरम् २०।

महादेव उवाच।

वृत्रस्यसहसा देवि तदा संग्राममूर्द्धनि ।

अभवन्यानि लिंगानि शरीरे तानि मे शृणु २१।

ज्वलतास्योभवद्धोरो वैवर्ण्यमभवत्परम् ।

गात्रकंपश्च सुमहान्श्वासः सोष्मा व्यजायत् २२।

रोमहर्षश्च तीव्रोऽभूच्छ्वासश्चैव महानभूत् ।

निष्पपात महाघोरा उल्काः पार्श्वं प्रपेदिरे २३।

गृध्रा वटाः श्येन कंका वचो मुंचन्सुदारुणाः ।

वृत्रस्योपरि ते सर्वे चक्रवत्परिबभ्रमुः २४।

ततः स गजमास्थाय इंद्रस्तत्र समागतः ।

वज्रोद्यतकरस्तत्र शक्रस्तं दैत्यमासदत् २५।

अमानुषमथो नादं स मुमोच सुरेश्वरः ।

वृत्रासुरस्य यततः शक्रो वज्रमपातयत् २६।

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशो महान् ।

समुद्रस्य तटे वृत्रं शक्रो दैत्यमपातयत् २७।

ततो नादः समभवत्पुनरेव समंततः ।

वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा सर्वदेवभयंकरम् २८।

पुष्पवृष्टिस्तु महती इंद्र मूर्ध्नि पपात ह ।

वृत्रं हत्वा स भगवान्दानवेशं भयंकरम् २९।

स्तूयमानोऽमरैः सार्द्धं देवदानीं तमाविशत् ।

अथ वृत्रशरीरात्तु निर्गतं तेज उत्तमम् ३०।

ब्रह्महत्यामहाघोरा रौद्र लोकभयंकरी ।

करालवदना सा च विकृता कृष्णपिंगला ३१।

कपालमालिनी चैव सुकृशा नगनंदिनि ।

रुधिराक्ता च पापिष्ठा मीनगंधातिभीषणा ३२।

सानिष्क्रम्य महादेवि तादृग्रूपा भयावहा ।

इंद्रमन्वेषयामास तदा वै सुरसत्तमे ३३।

निर्धावती ततः सा तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् ।

कंठे जग्राह देवेंद्रं सुलग्ना साभवत्तदा ३४।

स च तस्मिन्समुद्भ्रांतो ब्रह्महत्याकृते भये ।

निलिल्य बिसमध्येऽसौ स्थितो वर्षगणान्बहून् ३५।

तया गृहीतो भो देवि निश्चेष्टः समपद्यत ।

तस्या व्यपोहने शक्रः प्रयत्नं च चकार ह ३६।

न शक्तोऽभून्महादेवि ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् ।

तया गृहीतमात्रस्तु देवेंद्रो निष्ठरूपधृक् ३७।

पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ।

ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया ३८।

ब्रह्मा संचिंतयामास तदा वै सुरसत्तमे ।

सा चिंत्यमाना ब्रह्माणमुपगम्याब्रवीद्वचः ३९।

प्राप्तास्मि भगवन्देव त्वत्सकाशं हि मानद ।

यत्कर्त्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति ४०।

तामुवाच महाभागे ब्रह्महत्यां पितामहः ।

स्वरेण मधुरेणाथ संक्षेपेण यथातथम् ४१।

मुच्यतां देवराजोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि ।

ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं त्वं किमिहेच्छसि ४२।

हत्योवाच।

शक्रादपगमिष्यामि वचनात्ते नरोत्तम ।

देवदेव नमस्तेस्तु निवासं च ददस्व मे ४३।

महादेव उवाच।

तथेति तां प्रतिज्ञाय हत्यां चापि पितामहः ।

उपायमथ शक्रस्य ब्रह्महत्यापनोदने ४४।

ततो वह्निं समाहूय ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।

शक्रहत्या चतुर्थांशं जातवेदो गृहाण भो ४५।

अग्निरुवाच।

मम मोक्षस्य को हेतुर्ब्रह्महत्याकृते प्रभो ।

एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ४६।

ब्रह्मोवाच।

यस्त्वां ज्वलंतमासाद्य न होष्यति नरः क्वचित् ।

बीजौषधितिलानग्रे फलमूलसमित्कुशान् ४७।

तदैव त्यक्षति त्वां च तत्रैव च निवत्स्यति ।

ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मनसो ज्वरः ४८।

ततः स परिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक् ।

पितामहश्च भगवान्तथा तदलभत्प्रियम् ४९।

ततो वृक्षौषधितृणान्याहूय स पितामहः ।

इममर्थं महाभागे वक्तुं समुपचक्रमे 6.168.५०।

ततो वृक्षौषधितृणैस्तथैवोक्तं यथातथम् ।

व्यथितान्यग्निवद्देवि ब्रह्माणं वाक्यमब्रुवन् ५१।

अस्माकं ब्रह्महत्यायाः कथयंतः पितामह ।

स्वभाव निहिता तस्मान्न पुनर्हंतुमर्हसि ५२।

वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् ।

सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ५३।

ब्रह्मोवाच।

अकारणं नरो यस्तु युष्मच्छेदनभेदनम् ।

करिष्यति महामोहात्तमेषानु प्रयास्यति ५४।

महादेव उवाच।

ततो महौषधितृणैरोमित्युक्तं महात्मभिः ।

ब्रह्माणमपि संपूज्य जग्मुश्चाथ यथागतम् ५५।

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः ।

वाचा मधुरया प्राह सांत्वयन्निव सत्तमे ५६।

इयं वृत्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः ।

चतुर्थमस्या भागं च मयोक्तं संप्रतीच्छथ ५७।

अप्सरा ऊचुः ।

ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् ।

संमोक्षसमयोऽस्माकं चिंतनीयः पितामह ५८।

पितामह उवाच।

रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत् ।

तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मनसो ज्वरः ५९।

महादेव उवाच।

तथेति हृष्टमनसः प्रत्युक्ता ह्यप्सरोगणाः ।

स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे शैलजे तदा ६०।

ततश्च लोककृद्देवः पुनरेव पितामहः ।

आपः संचिंतयामास ततस्ताश्च समागमन् ६१।

ताश्च सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम् ।

इदमूचुर्वचो देवि प्रणिपत्य पितामहम् ६२।

इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम।

शासनात्तव देवेश समाज्ञापय तत्प्रभो ६३।

ब्रह्मोवाच।

इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं भयानका ।

ब्रह्महत्या चतुर्थांशं यूयमस्याः प्रतीच्छथ ६४।

आप ऊचुः।

एवं भवतु लोकेश यत्त्वं वदसि नः प्रभोः ।

मोक्षस्य समयं नस्त्वं संचिंतयितुमर्हसि ६५।

त्वं हि देवेंद्र सर्वस्य जगतः परमा गतिः ।

कोऽन्येभ्यो हि प्रसादोऽपि यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ६६।

ब्रह्मोवाच।

अल्पमेव मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः ६७।

श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्षति ।

तमेव यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति ।

ततो वै भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ६८।

महादेव उवाच।

ततो विमुच्य देवेंद्रं ब्रह्महत्या सुरेश्वरि ।

गतातिहृष्टो देवेशो ह्यभवद्देवशासनात् ६९।

एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या पुरा युगे ।

अस्मिंस्तीर्थे तपस्तप्त्वा शुद्धात्मा त्रिदिवं ययौ ७०।

अश्वमेधं ततः कृत्वा विपाप्मा समपद्यत ।

इति साभ्रमती तीर्थे वार्त्रघ्नीयं नगात्मजे ७१।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे।

वार्त्रघ्नीमाहात्म्यंनामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६८।

महेश उवाच।

ततःपरं देवनदी वार्त्रघ्नी संगमात्किल ।

प्रविष्टा भद्रया सार्द्धं सागरं वरुणालयम् १।

समुद्रोऽपि तया तावदागम्य प्रियकाम्यया ।

साभ्रमत्यानुरागेण कृतवान्प्रियमेलनम् २।

भद्रा वापि सुभद्रा या वयस्या सा नदी पुरा ।

सहायमकरोन्मार्गे साक्षात्श्रीरूपधारिणी ३।

तयोस्तुसंगमः पुण्यः सागरस्योत्तरे तटे ।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा मृष्टं वारि ददाति यः ४।

नमस्कृत्य वराहाय वारुणं स्थानमाप्नुयात् ।

प्रविश्य भगवान्विष्णुस्तेन मार्गेण सागरम् ५।

जित्वा वै दानवान्सर्वान्देवानां परिपंथिनः ।

देवो यज्ञवराहश्च संक्षोभ्य मकरालयम् ।

क्रीडित्वा सुचिरं कालं कर्दमालेन निर्ययौ ६।

पार्वत्युवाच।

देव यज्ञवराहस्य साभ्रमत्यां प्रवेशनम् ।

निर्गमं कर्दमालेन ब्रूहि त्वं मम विस्तरात् ७।

महादेव उवाच।

अंतर्भू क्रीडितमिदं वराहस्य हरेः पुरा ।

तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणु त्वं नगनंदिनि ८।

योऽयं वै भगवान्साक्षाद्धृतवान्सूकरं वपुः ।

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं रूपं धृत्वा सुरेश्वरः ९।

धृत्वा वै पृथिवीं देवीं निर्गतः कर्दमालयम् ।

तत्र तीर्थं महज्जातं वराहाख्यं तु सुंदरि १०।

तत्र स्नाति नरो यस्तु मुक्तिभाक्स न संशयः ।

अत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां मुक्तिहेतवे ।

विमुक्तस्तैः समं लोकं प्रयाति सुखदं महत् ११।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तर।

खंडे वाराहतीर्थंनामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १६९।

महादेव उवाच।

अत्र तीर्थात्परं तीर्थं सङ्गमाख्यमिति श्रुतम् ।

अत्र साभ्रमती गंगा मिलिता सागरेण तु १।

तत्र स्नानं च दानं च कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।

यत्र स्नात्वा तु मुच्यंते महापातकिनोऽपि ये २।

तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं स्वानां च हितमिच्छता ।

यत्र वै तु कृते श्राद्धे पितृलोके वसेद्ध्रुवम् ३।

यत्र वै सागरो देवो नित्यं मिलति गंगया ।

ब्रह्महा तत्र मुच्येत किमन्यैरितरैरघैः ४।

यत्र तीर्थं न जानंति लोका वै मंदबुद्धयः ।

तदा वै मम नाम्ना च कर्तव्यं तीर्थमुत्तमम् ५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे सङ्गमतीर्थंनाम सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७०।

महादेव उवाच।

संगमस्य समीपे तु सत्तीर्थं लोकविश्रुतम् ।

आदित्याख्यं परं तस्मान्न भूतं न भविष्यति १।

यस्य वै दर्शनं कार्यं स्नानं वै पुष्करेण तु ।

पूजनं चार्कपुष्पेण करवीरैस्तथा पुनः २।

तत्र श्राद्धं च दानं च कुर्युर्वै मानवाः सदा ।

इदमादित्यकं तीर्थं पवित्रं पापनाशनम् ३।

दर्शनात्पुण्यदं तीर्थं महापातकिनामपि ४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे सत्तीर्थमाहात्म्यंनामैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७१।

महादेव उवाच।

तस्मात्तीर्थात्परं तीर्थं नीलकंठेति विश्रुतम् ।

तस्य वै दर्शनं कार्यं मुक्तिं चैवेच्छता सदा १।

बिल्वपत्रैस्तथा धूपैर्दीपैर्वाथ सुरेश्वरि ।

वांछितं लभते मर्त्यो नीलकंठस्य दर्शनात् २।

उपवासपरो देवि निर्जनेसौ स्थितः सदा ।

यद्यद्वांच्छंति ये लोकास्तेषां तत्तद्ददाति च ३।

कलौ सा तु महादेवि विख्याता काश्यपीति वै ४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तर।

खंडे नीलकंठमाहात्म्यंनाम द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७२।

महादेव उवाच।

दुर्गया संगता यत्र देवि साभ्रमती नदी ।

संगमः सागरेणाथ स्नानं तत्र समाचरेत् १।

वीतदोषा भविष्यंति कलौ वै नात्र संशयः ।

तत्र श्राद्धं प्रकर्त्तव्यं दुर्गया संगमे तथा २।

तत्र गत्वा विशेषेण ब्राह्मणानां च भोजनम् ।

दानं गोमहिषीणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ३।

इयं धन्या धन्यतमा पवित्रा पापनाशिनी ।

यां दृष्ट्वा चापि भो देवि मुच्यते पातकैर्नरः ४।

यथा गंगा तथा चेयं ज्ञेया साभ्रमती नदी ।

कलौ देवि विशेषेण बहुकालफलप्रदा ५।

यदि चेच्छतशो जिह्वा मुखे वै मामके सति ।

तस्या अपि न शक्नोमि गुणान्वक्तुं कदाचन ६।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे साभ्रमतीमाहात्म्यंनाम त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७३।

महादेव उवाच।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यदुर्लभम् ।

यं श्रुत्वा मुच्यते लोको ब्रह्महत्यादिपातकात् १।

उत्पतिः स्वप्रकाशस्य भक्तानां सुखहेतवे ।

तिथिर्वापि समासो वै संजातः पुण्यकारकः २।

यस्य नाम गृणन्देवि मुक्तिं लभति शाश्वतीम् ।

स एव परमात्मा च कारणानां च कारणम् ३।

विश्वात्मा विश्वरूपी च सर्वेषां भगवान्प्रभुः ।

द्वादशार्का धृता येन नृसिंहेन महात्मना ।

स एव प्रकटीजातो भक्तानां शमभीप्सया ४।

पार्वत्युवाच।

अवतारा ह्यसंख्याताः कथिताः सुरसत्तम ।

नृसिंहाख्यं परं धाम वद विश्वेश्वर प्रभो ।

येन विज्ञानमात्रेण सुख लोकमवाप्नुयात् ५।

महादेव उवाच।

हिरण्यकशिपुं हत्वा देवदेवं जगद्गुरुम् ।

सुखासीनं तदुत्संगे स्थितो वचनमब्रवीत् ६।

प्रह्लादो ज्ञानिनां श्रेष्ठः पितॄहंतारमुत्तमम् ७।

प्रह्लाद उवाच।

नमस्ते भगवन्विष्णो नृसिंहाद्भुतरूपिणे ।

त्वद्भक्तोहं सुरश्रेष्ठ त्वां पृच्छामि च तत्वतः ८।

स्वामिंस्त्वयि ममाभिन्ना भक्तिर्जाता ह्यनेकधा ।

कथं तेऽहं प्रियो जातः कारणं वद मे प्रभो ९।

नृसिंह उवाच।

कथयामि महाप्राज्ञ शृणुष्वैकाग्रमानसः ।

भक्तेर्यत्कारणं वत्स प्रियत्वस्य च यत्पुनः १०।

पुरा कस्य द्विजस्यापि जातस्त्वं नाप्यधीतवान् ।

नाम्ना तु वसुदेवो हि वेश्यायामति लंपटः ११।

तस्मिन्जन्मनि नैवं च चकार सुकृतं कियत् ।

भुक्त्वा मधु घृतं चैव वेश्यासंगमलालसः १२।

मद्व्रतस्य प्रभावेन भक्तिर्जाता तवानघ ।

प्रह्लादोवाच।

विस्तराद्वद देवेश कस्य पुत्रस्य किं व्रतम् १३।

वेश्यायां वर्तमानेन कथंचिद्धि कृतं मया ।

ममोपरि कृपां कृत्वा सर्वं कथय सांप्रतम् १४।

नृसिंह उवाच।

सृष्ट्यर्थं तु पुरा ब्रह्मा चक्रे ह्येतदनुत्तमम् ।

मद्व्रतस्य प्रभावेन निर्मितं सचराचरम् १५।

ईश्वरेण व्रतं चीर्णं वधार्थं त्रिपुरस्यच ।

व्रतस्यास्यप्रभावेन त्रिपुरस्तु निपातितः १६।

अन्यैश्च बहुभिर्देवैरृषिभिश्च पुरातनैः ।

राजभिश्च महाप्राज्ञैर्विहितं व्रतमुत्तमम् १७।

व्रतस्यास्य प्रभावेन सर्वे सिद्धिमवाप्नुयुः ।

मम ते वै प्रिया जाता दिवि भोगाननेकशः १८।

भुक्त्वा मयि विलीनास्तु प्रह्लाद त्वं विशस्व माम् ।

कार्यार्थमवतारस्ते मच्छरीरत्पृथग्यतः १९।

न तेषां पुनरावृत्तिर्महाकल्पशतैरपि ।

दरिद्रो लभते लक्ष्मीं धनदस्य च यादृशी २०।

ततः कामी लभेत्कामं राज्यार्थी राज्यमुत्तमम् ।

आयुष्कामो लभेदायुर्यादृशं च शिवस्य हि २१।

अवैधव्यकरं स्त्रीणां पुत्रदं भाग्यदं तथा ।

धनधान्यकरं चैव तथाशोकविनाशनम् २२।

स्त्रियो वा पुरुषा वापि कुर्वंति व्रतमुत्तमम् ।

तेभ्यो ददाम्यहं सौख्यं भुक्ति मुक्ति फलं तथा २३।

बहुनोक्तेन किं वत्स व्रतस्यास्य फलस्य हि ।

मद्व्रतस्य फलं वक्तुं नाहं शक्तो न शंकरः २४।

प्रह्लाद उवाच।

भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रुतं व्रतमनुत्तमम् ।

व्रतस्यास्य फलं श्रोतुं त्वयि मे भक्ति कारणम् २५।

अधुना श्रोतुमिच्छामि व्रतस्यास्य विधिं परम् ।

कस्मिन्मासे भवेदेव कस्मिंश्चिद्वासरे प्रभो २६।

एतद्विस्तरतो देव वक्तुमर्हसि सांप्रतम् ।

विधिना येन वै स्वामिन्समग्रफलभाग्भवेत् २७।

नृसिंह उवाच।

प्रह्लाद वत्स भद्रं ते शृणुष्वैकमना व्रतम् ।

वैशाखेसित पक्षे तु चतुर्दश्यां समाचरेत् २८।

ममाविर्भावसंयुक्तं मम संतुष्टिकारणम् ।

शृणु पुत्र ममोत्पत्तिं भक्तानां सुखहेतवे २९।

पश्चिमायां दिशायां च संजातं कारणांतरात् ।

मौलिस्तानमिदं क्षेत्रं पवित्रं पापनाशनम् ३०।

तस्मिन्क्षेत्रे तु विख्यातो ब्राह्मणो वेदपारगः ।

हारीत इति नाम्ना च ज्ञानध्यानपरायणः ३१।

तस्य स्त्री तु महापुण्या सतीरूपा सदा प्रभो ।

लीलावती तु नाम्ना च भर्तुर्वशपरा सदा ३२।

ताभ्यां तपो महत्तप्तं कालं बहुतरं सुत ।

एकविंशयुगाश्चैव यातास्तत्र न संशयः ।

तस्मिन्क्षेत्रे तु वै ताभ्यां प्रत्यक्षो वाभवत्तदा ३३।

नृसिंह उवाच।

यं यं वांछयसे ब्रह्मंस्तं ददामि न संशयः ।

ताभ्यामुक्तं तदा तस्मै दीयते चेद्वरो मम ३४।

त्वादृशो मम पुत्रस्तु ह्यधुनैव भवत्विति ।

मयोक्तं तु तदा वत्स पुत्रोऽहं ते न संशयः ३५।

विश्वकर्मा ह्यहं साक्षात्परमात्मा परात्परः ।

उदरेऽहं न वत्स्यामि यतोऽहं वै सनातनः ३६।

हारीतेन तदा चोक्तं भवत्वेवं न संशयः ।

तदाप्रभृति वै क्षेत्रे स्थितोऽहं भक्तकारणात् ३७।

अत्रागत्य प्रकुर्वीत दर्शनं भक्तसत्तमः ।

तस्याहं सकलां बाधां नाशयामि निरंतरम् ३८।

एतस्मात्कारणाच्चैव व्रतं वै विधिपूर्वकम् ।

ये कुर्वंति नरश्रेष्ठा न तेषां विद्यते भयम् ३९।

बालरूपमयं ध्यात्वा ताभ्यां सह विशेषतः ।

पूजनं कुरुते रात्रौ स वै नारायणो भवेत् ४०।

चतुर्भुजं महादंष्ट्रं कालरूपं दुरासदम् ।

सूर्यकोटिप्रतीकाशं यमकोटिदुरासदम् ।

सिंहवच्च मुखं यस्य नरवच्चांगसंयुतम् ४१।

श्रीनृसिंहं दिव्यसिंहं कालरूपं भजेत्सदा ।

एवं ज्ञात्वा विशेषेण यः स्थानं मामकं व्रजेत् ४२।

व्रतं पवित्रं परमं श्रीकदंब प्रदं महत् ।

अंते मुक्तिप्रदं चैव भक्तानां च न संशयः ४३।

येन वै क्रियमाणेन सहस्रद्वादशी फलम् ।

स्वाती नक्षत्र संयोगे शनिवारे तु मद्व्रतम् ४४।

सिद्धियोगस्य संयोगे वणिजे करणे तथा ।

योगैः सर्वैश्च संयोगं हत्याकोटि विनाशनम् ४५।

एतदन्यतरैर्योगे मद्दिनं पापनाशनम् ।

विज्ञाय मद्दिनं यस्तु लंघयेत्स तु पापकृत् ४६।

अकर्त्ता नरकं याति यावच्चंद्र दिवाकरौ ।

प्राप्ते मम दिने वत्स दंतधावनपूर्वकम् ४७।

ममाग्रे व्रतसंकल्पं मद्भक्तो विजितेंद्रियः ।

अद्याहं ते विधास्यामि व्रतं निर्विघ्नतां नय ४८।

व्रतस्थेन न कर्त्तव्यं दुष्टसंभाषणादिकम् ।

ततो मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले ४९।

गृहे वा देवखाते वा तडागे वाथ शोभने ।

वैदिकेन तु मंत्रेण स्नानं कुर्याद्विचक्षणः 6.174.५०।

मृत्तिका गोमयेनैव तथा धात्रीफलेन च ।

तिलैश्च विधिवत्स्नायात्सर्वपापौघ शांतये ५१।

परिधाय शुभे वस्त्रे नित्यकर्म समारभेत् ।

ततो गृहं विलिप्याथ कुर्यादष्टदलं शुभम् ५२।

कलशं तत्र संस्थाप्य ताम्रंत्रसमन्वितम् ।

तस्योपरि न्यसेत्पात्रं तंडुलैः परिपूरितम् ५३।

हैमीं च तत्र मन्मूर्ति स्थाप्य लक्ष्म्या समन्विताम् ।

निर्माय शक्त्या स्वर्णेन स्नाप्य पंचामृतैस्ततः ५४।

ततो ब्राह्मणमाहूय आचार्यं नातिलोलुपम् ।

शास्त्रज्ञमग्रतः कृत्वा ततो देवं समर्चयेत् ५५।

मंडपं कारयेत्तत्र पुष्पस्तबक शोभितम् ।

ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैः पूज्योऽहं च यथाविधि ५६।

उपचारैः षोडशभिर्मंत्रैर्नियमैश्च यः ।

ततः पौराणिकैर्मंत्रैः पूजनीयो विशेषतः ५७।

चंदनं च सकर्पूरं घनकुंकुममिश्रितम् ।

कालोद्भवानि पुष्पाणि तथा तुलसीदलानि च ५८।

श्रीनृसिंहाय यो दद्यात्स मुक्तो नात्र संशयः ।

कृष्णागुरुमयं धूपं सर्वदा हरिवल्लभम् ५९।

हरये गुरवे दद्यात्सर्वकामार्थसिद्धये ।

महादीपः प्रकर्त्तव्यो ह्यज्ञानध्वांत नाशनः ।

महानीराजनं कुर्याद्घंटानाद पुरःसरम् ६०।

नैवेद्यं शर्करां चापि भक्ष्यभौज्यसमन्वितम् ।

ददामि ते रमाकांत सर्वपापक्षयं कुरु ६१।

नैवेद्य मंत्र।

नृसिंहाच्युत देवेश तव जन्मदिने शुभे ।

उपवासं करिष्यामि सर्वभोगविवर्जितः ६२।

तेन प्रीतो भव स्वामिन्पापं जन्म निराकुरु ।

रात्रौ जागरणं कार्यं गीतवादित्र निःस्वनैः ६३।

पुराणपठनं नित्यं श्रीनृसिंकथाश्रयम् ।

ततः प्रभातसमये स्नानं कृत्वा ह्यनंतरम् ६४।

पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेन्मां प्रतर्पयन् ।

वैष्णवं कारयेच्छ्राद्धं मदग्रे स्वस्थमानसः ६५।

ततो दानानि देयानि वक्ष्यमाणानि यान्युत ।

पात्रेभ्यः स द्विजेभ्यो हि लोकद्वय जिगीषया ६६।

सहस्वर्णमयो देवो मम संतोषकारकः ।

गोभूतिलहिरण्यादि प्रददाति द्विजातये ६७।

शय्या सतूलिका देया सप्तधान्यसमन्विता ।

अन्यानि च यथाशक्त्या देयानि निजशक्तितः ६८।

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यथोक्तफलकांक्षया ।

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्तेभ्यो दद्यात्सुदक्षिणाम् ६९।

निर्धनैरपि कर्त्तव्यं देयं शक्त्यनुसारतः ।

सर्वेषामेव वर्णानामधिकारोऽस्ति मद्व्रते ।

मद्भक्तैस्तु विशेषेण कर्त्तव्यं मत्परायणैः ७०।

ततः प्रार्थना मंत्रः ।

मद्वंशे येन राजा ता ये भविष्याश्च मानवाः ।

तानुद्धरस्व देवेश दुःखदाद्भवसागरात् ७१।

पातकार्णवमग्नस्य व्याधिभिश्चांबुचारिभिः ।

जीवैस्तु परिभूतस्य महादुःखगतस्य मे ७२।

करावलंबनं देहि शेषशायी जगत्पते ।

व्रतेनानेन देवेश भुक्तिमुक्तिप्रदो भव ७३।

एवं प्रार्थ्य ततो देवं विसृज्य च यथाविधि ।

उपहारादिकं सर्वे आचार्याय निवेदयेत् ७४।

दक्षिणाभिश्च संतोष्या ब्राह्मणांश्च विसर्जयेत् ।

मम ध्यान समायुक्तो भुंजीत सह बंधुभिः ७५।

अकिंचनोपि नियतमुपोष्यति चतुर्दशीम् ।

सप्त जन्म कृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ७६।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या व्रतं पापप्रणाशनम् ।

तस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ७७।

पवित्रं परमं गुह्यं कीर्तयेद्यस्तु मानवः ।

सर्वकामानवाप्नोति व्रतस्यास्य फलं सदा ७८।

य इदं कुरुते शक्त्या काले मध्याह्न संज्ञके ।

लीलावत्या सह ऋषिं श्रीनृसिंह प्रसादतः ७९।

पूजयेत्परया भक्त्या मुक्तिं प्राप्नोति शाश्वतीम् ।

तस्मिन्क्षेत्रे तु यो गत्वा श्रीनृसिंहं प्रपूजयेत् ८०।

वांच्छितं लभते नित्यं श्रीनृसिंह प्रसादतः ।

श्रीनृसिंह महद्रूप कालकोटिदुरासद ८१।

भैरवेश हरार्तिघ्न बालरूप नमोस्तु ते ।

श्रीनृसिंहाय रूपाय बालाय बालरूपिणे ८२।

व्यापकाय सुनंदाय स्वात्मप्रकट रूपिणे ।

सर्वजीवात्मकायैव विश्वेशाय स्वरात्मने ८३।

मार्तंड मंडलस्थाय दयासिंधो नमोस्तु ते ।

चतुर्विंशस्वरूपाय कालरुद्राग्निरूपिणे ८४।

जगदेकस्वरूपाय नृसिंहाय नमोस्तु ते ।

भाले दधार यो देवो नृसिंहो वीरभद्र जित् ८५।

द्वादशादित्यबिंबानि सुतप्तानि प्रमाणतः ।

तत्र सिंधु महापुण्या नदी रम्या विशेषतः ८६।

तस्याः समीपे नगरं वर्त्ततेऽद्यापि सुंदरि ।

मौलिस्तानेति विख्यातं सर्वदा देवनिर्मितम् ८७।

वसतिर्वर्त्तते तत्र हारीतस्य महात्मनः ।

लीलावती तु तत्रैव तिष्ठते नात्र संशयः ८८।

प्रतिशब्दो भवेत्तत्र सिंधुनद्याः समीपतः ।

कलौ युगे तु संप्राप्ते म्लेच्छा वै पापचारिणः ८९।

निवसंति तु तत्रैव बहवो नात्र संशयः ।

नृसिंहजन्मनि यथा शब्दोऽभूदद्भुतः परः ९०।

नृसिंहेति नृसिंहेति य उच्चैर्नदते नरः ।

तादृशः प्रतिशब्दो वै जायते नगनंदिनि ९१।

ब्रह्महा हेमहारी वा सुरापो गुरुतल्पगः ।

सिंधौ गत्वा विशेषेण स्नानं कुर्वंति ये जनाः ९२।

मुच्यते नात्र संदेहः श्रीनृसिंह प्रसादतः ।

दशारात्रिप्रमाणेन मानवा ये वसंति हि ९३।

ते ज्ञेयाः पुण्यकर्माणो नासत्यं मामकं वचः ।

निवसंति कलौ तत्र वर्णा ये द्विजपूर्वकाः ९४।

म्लेच्छवत्तेऽपि विज्ञेया वेदबाह्याः सुरोत्तमैः ।

मांसं खादंति ते तत्र मद्यपानं पपुः सदा ९५।

अतो ह्यधर्मरूपास्ते पापिष्ठा नात्र संशयः ।

संध्याहीना यथा विप्रा वेदबाह्यास्तथैव च ९६।

निवसंति पुरे तस्मिन्पश्चिमायां सुरेश्वरि ।

एकमेव परं तीर्थं नृसिंहाख्यं सुविस्तरम् ।

यं श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरः सद्यो न संशयः ९७।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे नृसिंहोत्पत्तिर्नाम चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७४।

पार्वत्युवाच।

भगवन्सर्वतत्वज्ञ श्रीविष्णोस्त्वत्प्रसादतः।

श्रुता नानाविधा धर्मा लोकनिस्तारहेतवः १।

अधुना श्रोतुमिच्छमि गीतामाहात्म्यमप्यहम्।

श्रुतेन येन देवेश हरौ भक्तिर्विवर्द्धते।

तद्वदस्वाधुना देव यद्यहं तव वल्लभा २।

ईश्वर उवाच।

अतसीपुष्पसंकाशं खगेंद्रासनमच्युतम्।

शयानं शेषशय्यायां महाविष्णुमुपास्महे ३।

कदाचिदासने रम्ये सुखासीनं मुरद्विषम्।

आनंदयित्री लोकानां लक्ष्मीः पप्रच्छ सादरात् ४।

श्रीरुवाच।

शयालुरसि दुग्धाब्धौ भगवन्केन हेतुना।

उदासीन इवैश्वर्यं जगंति स्थापयन्निव ५।

ईश्वर उवाच।

इति देव्या वचः श्रुत्वा मुरभिज्ज्ञानगर्वितम्।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा विस्मयस्मेरलोचनः ६।

श्रीभगवानुवाच।

नाहं सुमुखि निद्रालुर्निजं माहेश्वरं वपुः।

दृशा तत्वानुवर्त्तिन्या पश्याम्यंतर्निमग्नया ७।

कुशाग्रया धिया देवि यदंतर्योगिनो हृदि।

पश्यंति यच्च वेदानां सारं मीमांसते भृशम् ८।

तदेवमक्षरं ज्योतिरात्मरूपमनामयम्।

अखंडानंद संदोह निष्पादि द्वैतवर्जितम् ९।

यदाश्रया जगद्वृत्तिर्यन्मया चानुभूयते।

न येन रहितं किंचिज्जगत्तत्वं चराचरम् १०।

निर्मथ्य बहुधालोक्य वेदशास्त्रांबुधिं सुधीः।

द्वैपायनो यदासाद्य गीताशास्त्रं निसृष्टवान् ११।

यदास्थाय महानंदमानंदीकृतमानसः।

निद्रालुरिव देवेशि दुग्धाब्धौ प्रतिभामि वै १२।

इति तस्य मुरारातेर्मितमानंदवद्वचः।

सा हर्षोत्फुल्ललोलाक्षी लक्ष्मी श्रुत्वा विसिस्मिरे १३।

श्रीरुवाच।

भवानेव हृषीकेश ध्येयोऽसि यमिनां सदा।

तस्मात्त्वत्तः परं यत्तच्छ्रोतुं कौतूहलं हि मे १४।

चराचराणां लोकानां कर्त्ता हर्त्ता स्वयं प्रभुः।

यथास्थितस्ततोऽन्यत्वं यदि मां बोधयाच्युत १५।

श्रीभगवानुवाच।

मायामयमिदं देवि वपुर्मे न तु तात्विकम्।

सृष्टिस्थित्योपसंहारक्रियाजालोपबृंहितम् १६।

अतोऽन्यदात्मनोरूपं द्वैताद्वैतविवर्जितम्।

भावाभावविनिर्मुक्तमाद्यंतरहितं प्रिये १७।

शुद्धसंवित्प्रभालाभं परानंदैकसुंदरम्।

रूपमैश्वरमात्मैक्यगम्यं गीतासु कीर्तितम् १८।

इत्याकर्ण्य वचो देवि देवस्यामिततेजसः।

शंकमाना ह वाक्येषु परस्परविरोधिषु १९।

स्वयं चेत्परमानंदमवाङ्मनसगोचरम्।

कथं गीता बोधयति इति मे च्छिंधि संशयम् २०।

ईश्वर उवाच।

श्रियः श्रुत्वा वचोयुक्तमितिहासपुरःसरम्।

आत्मानुगामिनीं दृष्टिं गीतां बोधितवान्प्रभुः २०।

अहमात्मा परेशानि परापरविभेदतः।

द्विधा ततः परः साक्षी निर्गुणो निष्कलः शिवः २१।

अपरः पंचवक्त्रोऽहं द्विधा तस्यापि संस्थितिः।

शब्दार्थभेदतो वाच्यो यथात्माहं महेश्वरः २२।

गीतानां वाक्यरूपेण यन्निरुच्छिद्यते दृढः।

मदीयपाशबंधोऽयं संसारविषयात्मकः २३।

यदाभ्यासपराधीनौ पंचवक्त्रमहेश्वरौ।

इति तस्य वचः श्रुत्वा गीतासारमहोदधेः २४।

इदं परविभेदेन बुध्यते भवभीरुभिः।

तमपृच्छदिदं लक्ष्मीरंगप्रत्यंगसंस्थितम् २५।

माहात्म्यं सेतिहासं च सर्वं तस्यै न्यवेदयत्।

श्रीभगवानुवाच।

शृणु सुश्रोणि वक्ष्यामि गीतासु स्थितिमात्मनः २६।

वक्त्राणि पंच जानीहि पंचाध्यायाननुक्रमात्।

दशाध्याया भुजाश्चैक उदरं द्वौ पदांबुजे २७।

एवमष्टादशाध्याया वाङ्मयी मूर्तिरैश्वरी।

विज्ञेया ज्ञानमात्रेण महापातकनाशिनी २८।

अतोध्यायं तदर्धं वा श्लोकमर्द्धं तदर्धकम्।

अभ्यस्यति सुमेधा यः सुशर्मेव समुच्यते २९।

श्रीरुवाच।

सुशर्मा नाम को देव किं जातीयः किमात्मकः।

कुतस्तस्य च वै मुक्तिः केनाजायत हेतुना ३०।

श्रीभगवानुवाच।

सुशर्मा नाम दुर्मेधाः सीमा पापात्मनामभूत्।

जातो नात्मविदां वंशे विप्राणां क्रूरकर्मणाम् ३१।

न ध्यानं न जपो होमो न चैवातिथिपूजनम्।

केवलं विषयेष्वेव बलाढ्येनाभिवर्त्तते ३२।

कृषिकर्मरतो नित्यं पर्णजीवी सुराप्रियः।

मांसोपहारी सुचिरं कालमेवं निनाय सः ३३।

आनेतुकामः पर्णानि पर्यटनृषिवाटिकाम्।

ततः स तत्र दष्टोऽभूत्कालसर्पेण मूढधीः ३४।

कालधर्मं समासाद्य गत्वा च निरयान्बहून्।

पुनरागत्य मर्त्येषु बलीवर्दत्वमीयिवान् ३५।

पंगुना केन विक्रीतः स स्वजीवनहेतवे।

नयन्पृष्ठेन शरदः सप्ताष्टौ कष्टतोनयत्३६।

कदाचित्पंगुनासोऽपि चिरमावर्तितो जवात्।

पपात तरसा भूमौ मूर्च्छां च प्रतिपेदिवान्३७।

विकलांगो विवृत्ताक्षः फेनसंततिमुद्गिरन्।

न जीवति न मृत्युं वा प्रतिपेदे स्वकर्मणा ३८।

कौतुकाकृष्टलोकेऽस्मिंस्तस्मिन्जनसमागमे।

श्रेयसे तस्य सुकृती कश्चित्पुण्यं वितीर्णवान् ३९।

कर्माणि स्वान्यनुस्मृत्य ददुरन्ये च केचन।

गणिका कापि तत्रस्था लोकयात्रानुवर्तिनी ४०।

अज्ञात निजपुण्या सा किंचिदुत्सृष्टवत्यभूत्।

परेतनगरीमादौ स नीतः कालकिंकरैः ४१।

गणिकादत्तपुण्येन पुण्यवानिति मोचितः।

पुनरागत्य भूर्लोकं कुलशीलवतां गृहे ४२।

द्विजन्मनामसौ जज्ञे जातिं स्वामनुसंस्मरन्।

काले महति जिज्ञासुः श्रेयः स्वाज्ञाननोदनम् ४३।

उपेत्य गणिकां दत्तं ख्यापयित्वा स पृष्टवान्।

आचष्ट मां शुको नित्यं पंजरस्थः पठत्यसौ ४४।

तेन पूतांतरात्माहं तत्पुण्यं पर्यकल्पयम्।

ताभ्यां शुकस्तु पृष्टोऽसौ व्याख्यातुमुपचक्रमे ४५।

आख्यायिकां पुरावृत्तां स्मृत्वा जातिं निजामपि।

शुक उवाच।

पुरा विद्वानहं भूत्वा वैदुष्य स्मयमोहितः ४६।

रागद्वेषेण विद्वत्सु गुणवत्स्वपि मत्सरी।

कालेनाहं ततः प्रेत्य प्राप्य लोकाञ्जुगुप्सितान् ४७।

सोऽहं कीरकुलेऽभूवं सद्गुरावतिनिंदकः।

काले धर्मणि दुष्कर्मा पितृभ्यां च वियोजितः ४८।

निदाघेऽध्वनिसंतप्ते आनीतो ऋषिपुंगवैः।

पातितः पंजरस्थोऽहं माश्रमे महदाश्रये ४९।

आवर्तयद्भ्यो गीतानामाद्यमध्यायमादरात्।

श्रुत्वा ऋषिकुमारेभ्यः पाठं चाकरवं मुहुः 6.175.५०।

एतस्मिन्नंतरे कश्चिद्वागुरिश्चौरकर्मकृत्।

मामाहृत्य तदाक्रीणादिति वृत्तमुदाहृतम् ५१।

श्रीभगवानुवाच।

अध्यायोऽयं पुराम्नातो येन पापमनोदयम्।

पूतांतरात्मा येनासौ मोचितश्च द्विजोत्तमः ५२।

एवमन्योन्यमाभाष्य तन्माहात्म्यं प्रशस्य च।

ते जपंतोनिशं धीरा मुक्तिं गेहे प्रपेदिरे५३।

तस्मादध्यायमाद्यं यः पठते शृणुते स्मरेत्।

अभ्यसेत्तस्य न भवेद्भवांभोधिर्दुरुत्तरः५४।

।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे सतीश्वरसंवादे गीतामाहात्म्ये पंचसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः१७५

श्रीभगवानुवाच ।

आदिमस्यैवमाख्यानमुदीरितमनुत्तमम् ।

शृणु माहात्म्यमन्येषामध्यायानामपींदिरे १।

दक्षिणस्यां दिशि श्रीमानासीदाम्नायवादिनाम् ।

पुरे पुरंदराह्वाने देवशर्मेति विश्रुतः २।

अर्चितातिथिराम्नातो वेदशास्त्रविशारदः ।

आहर्ता क्रतुसंघानां तापसानां प्रियः सदा ३।

देवान्संतर्पयामास हव्यैर्हुतवहं चिरम् ।

न चोपलेभे धर्मात्मा शांतिमेकांतिकीं ततः ४।

निःश्रेयसं स जिज्ञासुस्तापसाननुवासरम् ।

सिषेवे सत्यसंकल्पाननल्पैरेव कल्पकैः ५।

एवमाचरतस्तस्य काले महति गच्छति ।

मुक्तकर्मा ततः कश्चित्प्रादुरासीत्पुरा भुवि ६।

अनुभूतनिराकांक्षी नासाग्रन्यस्तलोचनः ।

शांतचेताः परं ब्रह्म ध्यायन्नानंदनिर्भरः ७।

पादौ तस्योपसंगृह्य प्रणतेनांतरात्मना ।

चकार विधिवत्तस्मै विद्वानतिथिसत्क्रियाम् ८।

तं च शुद्धेन भावेन परितुष्टं तपस्विनम् ।

प्रणतः परिपप्रच्छ निर्वाणस्थितिमात्मनः ९।

स तस्मै कथयामास पुरेऽसौ पुरनामनि ।

मित्रवंतमजापालमुपदेष्टारमात्मवित् १०।

स चाभिवंद्य तत्पादावेत्यसौ पुरमूर्जितम् ।

तस्योत्तरदिशोभागे ददर्श विपुलं वनम् ११।

मारुतांदोलितानेक कुसुमामोदसुंदरम् ।

उन्मत्तभ्रमरोद्गीत नादापूरितदिङ्मुखम् १२।

तस्मिन्वने सरित्तीरे निषीदंतं शिलातले ।

मित्रवंतं ददर्शाथ सानंदस्तिमितेक्षणम् १३।

अपि स्वाभाविकं वैरं हित्वान्योन्यं विरोधिभिः ।

सत्वैरावृतमुद्याने मंदस्यंदनभास्वति १४।

शांतेषु मृगयूथेषु दशानंदमनोज्ञया ।

कृपानुविद्धया भूमिं निषिंचंतमिवामृतम् १५।

उपेत्य विनयेनामुमुन्मनाः प्रीतमानसः ।

किंचिदानम्रशिरसा तेनापि स तु सत्कृतः १६।

उपतस्थे ततो विद्वान्मित्रवंतमनन्यधीः ।

समाप्तध्यानकालं स पर्यपृच्छत्समाहितः १७।

देवशर्मोवाच।

आत्मानं वेत्तुमिच्छामि तदमुष्मिन्मनोरथे ।

लब्धसिद्धिमुपायं मामुपदेष्टुं त्वमर्हसि १८।

श्रीभगवानुवाच।

परामृश्य क्षणं सोऽपि मित्रवानिदमब्रवीत् ।

मित्रवानुवाच।

विद्वन्विद्धि पुरावृत्तमुच्यमानमिदं मया १९।

अस्ति गोदावरीतीरे प्रतिष्ठानाभिधं पुरम् ।

तत्र दुर्दमनामासीदन्वये च मनीषिणाम् २०।

तत्रास्ति विक्रमो नाम सेव्यमानो महीपतिः ।

दानानि प्रत्यहं गृह्णन्वर्त्तते उदरंभरः २१।

कालेन कालपाशेन बद्धानीतो यमालयम् ।

निरयेषु समग्रेषु यातना अनुभूय च २२।

कस्मिंश्चित्स कुले जातो दुर्वृत्तानां द्विजन्मनाम् ।

भवांतरानुवर्तिन्या विद्यया स पुरस्कृतः २३।

उपयेमे दुराधर्षां कन्यकामधमे कुले ।

कालेन सा वयो हित्वा शैशवं यौवनं ययौ २४।

पीनस्तनी च सुश्रोणी मदविह्वललोचना ।

पतिं न सेहे दुर्वृत्तं चकमे स्वपतीन्परान् २५।

वृत्तिमाहर्तुकामस्मिन्निर्गता सा पुराद्बहिः ।

संगता कामुकेनासौ चिरं चांडालजन्मना २६।

दधे गर्भमसौ तस्मात्सा च कन्योपपद्यते ।

सैव भार्यापि तस्यासीत्पूर्वपापप्रसंगतः २७।

सैव वृद्धा ततः काले डाकिनी समजायत ।

कुसंगात्कुमतिर्जाता दुष्टनारीप्रसंगतः २८।

चखाद व्याधितं व्याधमसृगास्वादलालसा ।

भ्रमंती विपिने घोरे जनैर्दृष्ट्वा बहिष्कृता २९।

परेतलोकमासाद्य व्याधौ व्याघ्रोऽभ्यवर्त्तत ।

नरकान्दारुणान्भुक्त्वा जीवहिंसा प्रभावतः ३०।

सापि कालेन दुष्टात्मा मृत्युवेगमुपागता ।

निरयानेत्य दुर्द्धर्षानजाजायत मद्गृहे ३१।

तामन्या अप्यहं विद्वन्पालयन्काननांतरे ।

अपश्यन्द्वीपिनं घोरं जिघांसंतमिवाखिलम् ३२।

समालोक्य तमायांतं भयेन प्रपलायितम् ।

अजायूथं परित्यज्य मया मरणभीरुणा ३३।

उपदुद्राव स द्वीपी पूर्ववैरमनुस्मरन् ।

अजा तु तत्समीपेऽगात्सत्वरं सरिदंतिके ३४।

तत्र सा भयमुत्सृज्य हित्वा वैरमनर्गला ।

अवतस्थे स च द्वीपी तूष्णीमासीदमत्सरः ३५।

तं तथाविधमालोक्य सा वक्तुमुपचक्रमे ।

द्वीपिन्नभीप्सितं भुंक्ष्व मांसमुद्धृत्य सादरः ३६।

नेयं भवति ते बुद्धिः कथं वैरमतिं त्यजः ।

इत्याकर्ण्य तदा वाक्यं प्राह द्वीपी विमत्सरः ३७।

स्थानेऽस्मिन्मे गतो द्वेषः क्षुत्पिपासा च निर्ययौ ।

न प्रार्थयामि तेन त्वां समीपे समुपस्थिताम् ३८।

सैवमुक्ता पुनः प्राह जाताहं निर्भया कथम् ।

किमत्र कारणं वेत्सि यदि मे वक्तुमर्हसि ३९।

एवमुक्तः पुनर्द्वीपी तामाहाजां न वेद्म्यहम् ।

पुरोगतमिमं प्रष्टुं महांतमिति निर्गतौ ४०।

ताभ्यामुभाभ्यामागत्य पृष्टोऽहं बहुविस्मयः ।

अहं च सहितस्ताभ्यामपृच्छं वानरेश्वरम् ४१।

मया पृष्टः स विप्रेदमब्रवीत्सादरं कपिः ।

शृणु वक्ष्याम्यजापाल वृत्तमत्र पुरातनम् ४२।

इदमायतनं पश्य पुरोवनगतं महत् ।

अत्र त्र्यंबकलिंगं हि द्रुहिणेन प्रतिष्ठितम् ४३।

सुकर्मानाम मेधावी पर्युपास्ते तपश्चरन् ।

वनपुष्पाण्यपाहृत्य सुरपूज्यं पुरोभवम् ४४।

संस्नाप्य सरिदंभोभिः केवलं कर्मणा वसन् ।

काले महति तस्यागादतिथिः कश्चिदंतिकम् ४५।

उपाहृत्य फलाहारं स तस्मै पर्यकल्पयत् ।

तेनातिथ्येन संप्रीतः सुकर्माणमभाषत ४६।

किमिदं कर्मणो मूलं फलं भुक्त्वा तु तिष्ठसि ।

गतानुगतया वृत्त्या किं वा केवलमीहसे ४७।

स एवमुक्तः प्रायेण प्रीतेनात्मविदा तदा ।

प्रत्युवाच वचः स्पष्टमात्मनो हितमुत्तमम् ४८।

विद्वन्न वेद्मि तत्वेन फलमेतस्य कर्मणः ।

बुभुत्सया परः शंभुः सेव्यते केवलं यया ४९।

फलमेतस्य सेवायाः परिपाकं कपर्दिनः ।

यन्मांसमनुगृह्णासि संस्पृश्यात्ममनोरथम् 6.176.५०।

तस्यैवं सूनृतं वाक्यं श्रुत्वा प्रीतस्तपोधनः ।

द्वितीयमालिलेखाऽसौ गीताध्यायं शिलातले ५१।

आदिदेशाशु तं विप्रं पठनाभ्यसनाय च ।

फलिष्यत्यात्मनः स्वैरं परितस्ते मनोरथः ५२।

इत्युक्त्वांतर्दधे धीमान्पुरतस्तस्य पश्यतः ।

विस्मितस्तस्य चादेशात्सोऽन्वतिष्ठदनारतम् ५३।

ततः कालेन महता भावितात्मा प्रसन्नधीः ।

यत्रयत्र चचारासौ शांतं तत्तत्तपोवनम् ५४।

न द्वंद्वबाधा नैव क्षुत्पिपासा न च वा भयम् ।

तपसा तस्य जानीहि द्वितीयाध्यायजापिनः ५५।

मित्रवानुवाच।

एवमुक्तश्च तेनाऽहं ख्यापयित्वा परां कथाम् ।

अनुज्ञातप्रसंनेन च्छागीव्याघ्रयुतोगमम् ५६।

गत्वा शिलातले पश्यमध्यायं लिखितं पठेत् ।

तस्यैवावर्त्तनादाप्तं तपसः पारमुत्तमम् ५७।

तेन त्वमपि कल्याण नित्यमाहर्तुमर्हसि ।

अध्यायं तेन ते मुक्तिरदूरस्था भविष्यति ५८।

देवशर्मा समादिष्टस्तेन मित्रवता स्वयम् ।

अभ्यर्च्य प्रणतो भूत्वा पुरंदरपुरं ययौ ५९।

तत्रात्मविदमासाद्य देवतायतने क्वचित् ।

वृत्तमेतन्निवेद्यादावध्यायमपठत्ततः ६०।

शिक्षितस्तेन पूतात्मा पठन्नध्यायमादरात् ।

द्वितीयमाससादोच्चैर्निरवद्यं परं पदम् ६१।

द्वितीयस्येदमाख्यानं कथितं शृणु सांप्रतम् ।

तृतीयस्याथ वक्ष्यामि माहात्म्यमपि चेंदिरे ६२।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीता।

माहात्म्ये सतीश्वरसंवादे षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७६।

श्रीभगवानुवाच।

जनस्थाने जडो नाम द्विजन्मा कौशिकान्वयी ।

हित्वा जात्युचितं धर्मं वणिग्वृत्त्यां मनो दधे १।

व्यसनी परदारेषु दीव्यन्नक्षैः पिबन्मधु ।

मृगया निरतो नित्यं कालमेवं निनाय सः २।

क्षीणे वित्ते ततो रात्रौ चौर्यामारब्धवांस्ततः ।

प्रतिपेदे धनं तेन यज्वनां यष्टुमर्थिनाम् ३।

स दूरमगमत्तेन वाणिज्यायोत्तरां दिशम् ।

कस्तूरिमगुरुं कृष्णं चामरांश्चंद्रिकोज्ज्वलान् ४।

गृहीत्वा वृत्य चानिन्ये पंचषादध्वयोजनात् ।

अथापरस्मिन्नहनि प्रियादर्शनदोहनि ५।

दूरमध्वानमुल्लंघ्य रवावस्तमिते सति ।

ध्वांते प्रसर्पति स्वैरं दिशो दश तरोस्तले ६।

गतो वशं सदस्यूनां निजघ्ने तैश्च सत्वरम् ।

धर्मलोपादसौ जज्ञे घोरश्चोग्रतरो ग्रहः ७।

पिपासितो बुभुक्षार्तो लेलिहानश्च सृक्किणी ।

उर्ध्वकेशोऽतिजंघालुः पृष्टलग्नोदरो महत् ८।

अस्थिमात्रशरीरोऽभूद्दुर्वृत्तनयनो भृशम् ।

अत्रांतरे सुतस्तस्य धर्मात्मा वेदकोविदः ९।

पर्यपालयदत्यर्थं दिदृक्षुस्तं तदागमत् ।

नित्यमन्वेषयन्वार्त्तां पांथेभ्यो नोपलब्धवान् १०।

ततः कदाचिदायाते सहायिनि च मानवे ।

तस्माद्विदितवृत्तांतः शुशोच पितरं बहु ११।

ततो विमृश्य मेधावी चिकीर्षुः पारलौकिकम् ।

वाराणसीं ससंभारः स गंतुमुपचक्रमे १२।

मार्गे निवासान्सप्ताष्टौ नीत्वा तस्य तरोस्तले ।

संध्यां प्रचक्रमे कर्तुं यत्रास्य निहतः पिता १३।

तत्राध्यायं स गीतानां तृतीयं संजजाप ह ।

ततो घोरस्वरस्तत्र व्योममध्ये परामृशत् १४।

ददर्श घोरमाकाशात्पतंतं पितरं ततः ।

विस्मयेन भयेनापि विकलीकृतचेतनः १५।

तेजसा भूयसा व्याप्तमालुलोके पुरोऽम्बरे ।

किंकिणीकोटिसंकीर्णं तेजसा व्याप्तदिङ्मुखम् १६।

विमानमग्रतोऽपश्यद्दिव्यमध्यग्रचेतनः ।

तत्रापश्यत्समारूढं दिव्याभिः स्त्रीभिरावृतम् १७।

संस्तूयमानं मुनिभिः पितरं पीतवाससम् ।

प्रणतस्तं समालोक्य युयुजे तेन चाशिषा १८।

ततोऽपृच्छदिदं वृत्तं स च तस्मै न्यवेदयत् ।

दुस्त्यजात्कर्मणो वत्स वपुषो पुण्यकारणात् १९।

मोचितोऽस्मि त्वया दैवादध्यायं जपतांतिके ।

तन्निवर्त्तस्व जपतः सांप्रतं त्वामुपस्थितम् २०।

वाराणसीं यदर्थं यत्तदनुष्ठितमात्मनः ।

श्रीभगवानुवाच।

एवमुक्तः स च प्राह पितरं दीप्ततेजसम् २१।

सुत उवाच।

हितं ममानुशाधि त्वं कार्यमन्यन्मयानु किम् ।

श्रीभगवानुवाच।

ततः प्राह पिता पुत्रं कार्यमेतत्त्वयानघ २२।

यन्मयाचरितं कर्म भ्रात्रा मम तु तत्कृतम् ।

स यातो नरकं घोरं तं मोचयितुमर्हसि २३।

अन्ये मदन्वये ये वै निरयं प्रतिपेदिरे ।

ते च मोचयितव्यास्ते इति मेऽस्ति मनोरथः २४।

इत्येवमुक्तः पुत्रस्तं पुनः प्राह कृतांजलि ।

कर्मणा केन तान्सर्वान्मोचयामि तदादिश २५।

एवं निवेदितो वाक्यं पिता सुतमुवाच ह ।

पितोवाच।

येनाहं मोचितो वत्स तदनुष्ठातुमर्हसि २६।

अनुष्ठाय तदुत्पन्नं तेभ्यः पुण्यं समुत्सृज ।

ततोऽहमिव ते सर्वे पूर्वे संत्यज्य यातनाम् २७।

गमिष्यंत्यचिरेणैव तद्विष्णोः परमं पदम् ।

स संदिष्टोवदत्पुत्रो यद्येवं तात नारकान् २८।

सर्वानपि विमोक्ष्यामि यदि ते रोचते वचः ।

एवमस्तु शिवं भूयादुपपन्नं महत्प्रियम् २९।

इत्यादिश्य पिता पुत्रं ययौ विष्णोः परं पदम् ।

सोऽपि तस्मात्परावृत्त्य जनस्थानं प्रपद्य च ३०।

सुंदरस्य पुरः शौरेश्चालये कालमभ्यगात् ।

स कुर्वाणोःसमादीनि पित्रा च यदुदीरितम् ३१।

उत्ससर्ज कृतं पुण्यं मोचयिष्यन्स नारकान् ।

अत्रांतरे पदे विष्णोर्यातनापदमीयुषः ३२।

नारकान्मोचयिष्यंतः किंकरा यममभ्ययुः ।

तेन ते पूजिताः सर्वे सत्क्रियाभिरनेकधा ३३।

कुशलं परिपृष्टास्ते सर्वतः सुखमूचिरे ।

एमं सत्कृत्य मेधावी पितृलोक महेश्वरः ३४।

हेतुमागमने पृच्छत्ते च तस्मै न्यवेदयन् ।

विद्धि कीनाशनाथ त्वं शेषपर्यंकशायिना ३५।

शौरिणा प्रहितानस्मान्समादेष्टुं त्वदंतिके ।

अस्मन्मुखेन देवस्त्वां कुशलं परिपृच्छति ३६।

नारकान्प्राणिनः सर्वान्विमोक्तुं च नियच्छति ।

इत्याकर्ण्य समादिष्टं विष्णोरमिततेजसः ३७।

न तेन मूर्ध्ना संभाव्य दध्यौ किंचन चेतसा ।

विमुक्तान्निरयात्सर्वांस्तान्विलोक्य मदोत्कटान् ३८।

स तैरनुगतः सर्वैर्विष्णोरायतनं ततः ।

ययौ स वरयानेन यत्रास्ते दुग्धवारिधिः ३९।

तदंत उदितानेकसूर्यकोटिसमप्रभम् ।

इंदीवरदलश्याममालुलोक जगद्गुरुम् ४०।

शय्याफणिफणारत्नमरीच्यामिश्रतेजसम् ।

विलोक्यमानमानंदनिर्भरं प्रीतमानसम् ४१।

भावानुगैर्दृगालीकैः श्रिया प्रेम्णेक्षितं मुहुः ।

योगिभिः परितो जुष्टं ध्याननिष्पंदतारकैः ४२।

स्तूयमानं महेंद्रेण पराजेतुं विरोधिनः।

आम्नायवचसामंते ब्रह्मणो निःसृतैर्मुखात् ४३।

मूर्तिमद्भिर्वचोभिश्च गीयमानं गुणोत्करम् ।

संप्रीतं चाप्युदासीनमपि सर्वासु योनिषु ४४।

योगसंचितपुण्यानां यौगपद्येन जंतुषु ।

विलोकमानमात्मानमखिलं सचराचरम् ४५।

आमोद्यन्नमालोकैरात्मानं दीप्तिपूरितैः ।

आबिभ्राणं वपुर्व्यापि द्योतितं भोगिनस्विषा ४६।

इंदीवरदलश्यामं ज्योत्स्नयेव नभस्तलम् ।

विलोक्य तं स तुष्टाव धिया बहुलयानतः ४७।

यम उवाच।

नमः समस्तनिर्माणनिर्मलीभूतचेतसे ।

वद नोद्गीर्णवेदाय विश्वरूपाय वेधसे ४८।

बलवेगसुदुर्द्धर्ष दानवेंद्र मदद्रुहे ।

नमः स्थितौ च सत्वाय विश्वाधाराय विष्णवे ४९।

नमः पातकसंघात जिष्णवेऽखिलदेहिनाम् ।

ईषदुन्मीलल्लालाटनेत्राग्निप्रभवार्चिषे 6.177.५०।

त्वं हि सर्वस्य लोकस्य गुरुरात्मा महेश्वरः ।

विसृज्य वैष्णवान्सर्वानतस्त्वमनुकंपसे ५१।

व्यापयन्नखिलं लोकं मायया परिबृंहितम् ।

न तया परिभूतोऽसि न च तत्प्रभवैर्गुणैः ५२।

अंतरावर्तमानोऽपि न ताभ्यामभिभूयसे ।

दृशा विषयवर्तिन्या निग्रहीतमना अपि ५३।

तया फलाभिगामिन्या आत्मन्येवाभिलीयसे ।

न तवास्ति महिम्नोंतो यथा निरवधिः स्वयम् ५४।

मौनमेवात्रयुक्तं मे विषयोऽसि कथं गिराम् ।

इति स्तुत्वा ततो वाक्यमिदमाह कृतांजलि ५५।

विनियोगादमी युक्ता देहिनो निर्गुणा मया ।

समादिश यदन्यन्मे कार्यमस्ति जगद्गुरो ५६।

इति विज्ञापितस्तेन तमाह मधुसूदनः ।

मेघगंभीरया वाचा सिंचन्निव सुधारसैः ५७।

पापादुद्धार्य ते लोको मया समयवर्तिना ।

त्वयि विन्यस्तभारोऽहं नानुशोचामि देहिनः ५८।

तदाचर निजं कर्म प्रयाहि स्वं निकेतनम् ।

श्रीभगवानुवाच।

इत्युक्त्वांतर्दधे देवः सोऽपि स्वपुरमाययौ ५९।

सोऽपि स्वजातिजान्सर्वान्निरयस्थाननेकशः ।

उद्धृत्य वरयानेन विष्णुलोकं ययौ स्वयम् ६०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७७।

श्रीभगवानुवाच।

चतुर्थस्यापि माहात्म्यमाख्यास्याम्यधुना शृणु ।

बदरीत्वं समुत्सृज्य येन कन्ये दिवं गते १।

श्रीरुवाच।

कथं कन्ये दिवं याते बदरीत्वं विसृज्य वै ।

ते कचास्तां पुरा देव कथं प्राप्ते तु मुख्यताम् २।

एतद्वेदितुमिच्छामि नाथ वक्तुं त्वमर्हसि ।

न तु तृप्यामि शृण्वंती परमां च कथामिमाम् ३।

श्रीभगवानुवाच।

अस्ति भागीरथी तीरे नाम्ना वाराणसी पुरी ।

भरतो नाम युक्तात्मा तत्र विश्वेश्वरालये ४।

नित्यमात्मरतस्तुर्यं जपत्यध्यायमादरात् ।

तदभ्यासाददुष्टात्मा न द्वंद्वैरभिभूयते ५।

काले कदाचन क्रीडन्ययौ स नगराद्बहिः ।

उपांत्यवर्तिनो देवान्दिदृक्षुः स तपोधनः ६।

विशश्राम तयोर्मूले बदर्योर्न्यपतत्फले ।

उपधाय तयोरेकामन्यामालंब्य चांघ्रिणा ७।

तपस्विनि ततो याते बदर्योश्च तथार्द्वयम् ।

शुष्कं निष्पत्रशाखं च दिवसैः पंचषैरभूत् ८।

गृहे क्वचन विप्राणां जज्ञाते कन्यके ततः ।

वर्द्धमानं तयोर्युग्मं सप्तभिः परिवत्सरैः ९।

विहृत्य दूरदेशेभ्यो यतिमायांत मैक्ष्यत ।

गृहीत्वा चरणौ तस्य वचः सूनृतमब्रवीत् १०।

त्वत्प्रसादादेव मुने मोचितं द्वंद्वमावयोः ।

उत्सृज्य बदरीभावं मानुष्यं प्रतिपद्यते ११।

एवमुक्तो मुनिस्ताभ्यां विस्मृतः प्रत्युवाच सः ।

कदा वत्से युवां केन हेतुना मोचिते मया १२।

युवयोर्बदरीत्वे च हेतुं ब्रूतां न वेद्म्यहम् ।

ऊचतुः कन्यके तस्मै बादर्ये हेतुमात्मनः १३।

आदौ विमोचने तस्माद्दुस्त्यजादपि कारणम् ।

अस्ति गोदावरी तीरे तीर्थं पुण्यप्रदं नृणाम् १४।

च्छिन्नपापमिति ख्यातं परां कोटिमवापयत् ।

तत्र सत्यतपा नाम तपस्तेपे सुदारुणम् १५।

ग्रीष्मे महति दीप्तानां मध्यगो जातवेदसाम् ।

वर्षासु जलधाराभिर्नित्यमासिक्तमूर्द्धजः १६।

शिशिरे च वसन्नप्सु बिभ्रत्कंटकितां तनुम् ।

विशुद्धः सततं काले तपस्तप्त्वा स संयमी १७।

आत्मन्येव मतिं चक्रे परां प्राप्य सुनिर्वृतिम् ।

सदा फलानि बिभ्रत्सु सांद्रच्छायेषु शाखिषु १८।

निर्मत्सरेषु सत्वेषु बध्वा प्रीतिपरामपि ।

तपःफलानुसंधाने वैदुष्येनोपपादितम् १९।

ब्रह्माप्येनं स्वयं पृच्छन्नुपतस्थे तमन्वहम् ।

तेन संकोचहीनत्वाद्ब्रह्यण्यनुगतेन्वहम् २०।

तद्ध्यानानुगतव्यक्ति ववृधे तस्य तत्तपः ।

विमुक्तकल्पं मन्वानः समृद्धादात्मनः पदात् २१।

अंतरायशतं चक्रे ततो भीतः पुरंदरः ।

आहूयाप्सरसां मध्यादावां तुल्यं समादिशत् २२।

कुरुतं तत्तपोविघ्नमनेनाचरितं युवाम् ।

यो मां पदादवष्टभ्य स्वराज्यं भोक्तुमिच्छति २३।

इति संदेशमापन्ने पुरस्ताच्च बिडौजसः ।

गोदावरीमगच्छावः स मुनिर्यत्र वर्तते २४।

मृदंगैर्मंदगंभीरैर्वेणुभिः कलवादिभिः ।

कलं गीतं समारब्धं तन्वंगीभिः समन्वितम् २५।

उद्वहंत्यौ पृथुश्रोणीं घनपीनपयोधरे ।

स्मयस्मेरमुखांभोजे किंचिदाकुंचितालके २६।

मणिकुंडलदृष्टांसे पुंडरीकोज्ज्वलेक्षणे ।

तनुमध्ये सुवृत्तोरु वहंत्यौ च समे पदे २७।

आनर्तां यो वनस्यार्थे स्वरताललयानुगाम् ।

दर्शयंत्यौ स्वतः कृत्स्नां गतिं भावानुगामिनीम् २८।

मृदूपक्रममुत्पन्नं मंदं मंदं विवर्द्धनम् ।

गर्जयामास दिक्चक्रं तत्तयोर्नृत्यमानयोः २९।

ततोंगहारवेगेन वायुर्वासः सुशीतलः ।

ईषदुच्छ्वसिते चैले दर्शयंत्यौ पयोधरौ ३०।

उद्वर्धयंती कंदर्प्पमुल्बणा गतिरावयोः ।

कोपमुत्पादयामासु मुने रविकृतात्मनः ३१।

ततः शापं ददौ कोपाज्जलमुत्सृज्य पाणिना ।

बदरीत्वं प्रपद्येथां जाह्नवी रोधसीति नौ ३२।

आवाभ्यां पारतंत्र्येण यद्दुश्चरितमास्थितम् ।

तत्क्षमस्व विनम्राभ्यां मुनिः पश्चात्प्रसादितः ३३।

ततः शापविमोक्षं नौ कल्पयामास पुण्यधीः ।

भरतागमनांतोयमिति सत्यतया मुनिः ३४।

मर्त्येषु जन्मलाभश्च स्मृतिश्चातीतजन्मनाम् ।

आवयोरंतिकं गत्वा बदरीभूतयोस्ततः ३५।

स्मरता तुर्यमध्यायं भवता निष्कृतिः कृता ।

तत्तावत्प्रणमावस्त्वां शापादेव न केवलात ३६।

घोरादेव तु संसारात्त्वयैतेन विमोचिते ।

श्रीभगवानुवाच।

एवमुक्तो मुनिस्ताभ्यामतिप्रीतमनास्ततः ३७।

पूजितस्ते समामंत्र्य यथागतमसौ ययौ ।

कन्ये चतुर्थमध्यायं जपेतां नित्यमादरात् ३८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७८।

श्रीभगवानुवाच।

पंचमस्याधुना देवि माहात्म्यं लोकपूजितम् ।

कथयामि समासेन सावधाना शृणु प्रिये १।

पिंगलो नाम भद्रेषु पुरुकुत्सपुरे द्विजः ।

अवदाते कुले जातो विश्रुते वेदवादिनाम् २।

कुलोचितानि शास्त्राणि तथा वेदान्विसृज्य सः ।

तौर्यत्रिके मतिं चक्रे वादयन्मुरजादिकम् ३।

कृतश्रमस्ततस्तत्र गीते नृत्ये च वादने ।

परां प्रसिद्धिमासाद्य नृपसद्म विवेश सः ४।

समातस्थे स तेनासौ पुरा भूमिभुजा सह ।

परदारानुपाहृत्य बुभुजे ता अनन्यधीः ५।

तत उत्सिक्तगर्वोऽयं सूचमानो निरंकुशः ।

परच्छिद्राणि चामुष्मै विविक्ते स निरंतरम् ६।

तस्यासीदरुणा नाम भार्या हीनकुलोद्भवा ७।

भ्रमत्यन्वेषयंती सा कामुकेन विहारिणी ।

तमंतरायं मन्वाना निशीथिन्यां निजालये ८।

निजघान शिरश्छित्त्वा निचखान महीतले ।

वियोजितस्तः प्राणैरुपेत्य यमसादनम् ९।

दुर्जयान्नरकान्भुंक्त्वा गृध्रोऽभूद्विजने वने ।

भगंदरेण रोगेण सापि हित्वा वरां तनुम् १०।

उपेत्य नरकान्घोरान्जज्ञे तत्र वने शुकी ।

कणानादातुकामां तां संचरंतीमितस्ततः ११।

विददार नखैस्तीक्ष्णैर्गृध्रो वैरमनुस्मरन् ।

नृकपाले पयः पूर्णे निपतंतीं ततः शुकीम् १२।

अभिदुद्राव गृध्रोऽपि निजघ्ने स च जालिकैः ।

पत्नीवियोजिता प्राणैर्नृकपालजले ततः १३।

तत्रैव निममज्जा सा वेत्यक्रूरतरः खगः ।

पितृलोकं प्रपेदाते नीतौ तौ यमकिंकरैः ।

प्राक्कृतं दुष्कृतं कर्म स्मरंतौ भयभागिनौ १४।

ततो यमः समालोक्य तयोः कर्म जुगुप्सितम् ।

अकस्मादेवतत्स्नानान्मरणे सुकृतं महत् १५।

अनुजज्ञे ततो लोकमीप्सितं गंतुमेतयोः ।

महापातकसंघातैरपि दुर्द्धर्षमानसौ १६।

ततोविस्मयमापन्नौ स्मृत्वा तौ दुष्कृतं निजम् ।

उपेत्य प्रणतौ भूत्वा वैवस्वतमपृच्छताम् १७।

संचितं दुष्कृतं पूर्वमावाभ्यामपि गर्हितम् ।

लोकानामीप्सितानां तु को हेतुस्तद्वदस्व नौ १८।

एवमुक्तस्ततस्ताभ्यामाह वैवस्वतो वचः ।

आसीद्गंगातटे नाम्ना बटुर्ब्रह्मविदुत्तमः॥ १९।

एकाकी निर्ममः शांतो वीतरागो विमत्सरः ।

गीतानां पंचमाध्यायमावर्त्तयति सर्वदा २०।

तेन पुण्येन पूतात्मा बुद्ध्वा ब्रह्म सनातनम् ।

पापीयानपि यं श्रुत्वा तनुमुत्सृष्टवानसौ २१।

निर्मलीकृतदेहस्य गीताभिर्भावितात्मनः ।

तत्कपालजलं प्राप्य युवां यातौ पवित्रताम् २२।

तद्गच्छतं युवां लोकान्मनोरथपथिस्थितान् ।

गीतानां पंचमाध्यायमाहात्म्येन पवित्रितौ २३।

एवं तौ बोधितौ तेन मुदितौ समवर्तिना ।

व्योमयानं समारुह्य जग्मतुर्वैष्णवं पदम् २४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १७९।

श्रीभगवानुवाच।

षष्ठाध्यायस्य माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि वरानने ।

यदाकर्णयतां नॄणां मुक्तिः करतले स्थिता १।

अस्ति गोदावरी तीरे प्रतिष्ठानं पुरं महत् ।

पिप्पलेशाभिधानोऽहं यत्रास्मि स्मेरलोचने २।

यत्र गोदावरी तीर शीकरैरवशीतलैः ।

हंसाः पक्षपुटैः कीर्णैर्हरंति यमिनां श्रमम् ३।

स्फुरत्पद्मावलीकोशपरागसुरभीकृतम् ।

श्लाघ्यं गोदावरीतोयं येन ते निर्जरा नराः ४।

धिक्सुधामौषधीशस्य विकृत्क्षयविधायिनीम् ।

महाराष्ट्रवधूकानां मज्जंतीनां मुनीश्वराः ५।

स्पृशंति यत्र वक्त्राणि फुल्लपंकजशंकया ।

यत्रखेलन्महाराष्ट्राः क्वणत्कंकणसुंदराः ६।

हरंति ध्वनयो लीनां मनांस्यपि तपस्विनाम् ।

अत्युच्चसौधशिखरविहारि वनितामुखम् ७।

पश्यन्ननुदिनं यत्र क्षीयते मृगलांच्छनः ।

अत्युच्चसौधवलभी महामणिमरीचिभिः ८।

चुंब्यंते मुनिगंधर्वैर्दूर्वाचंदनचंचलैः ।

यस्मिन्नाधूयमानानां पताकानां समीरणैः ९।

गतश्रमा रवेर्याने भवंति रथवाजिनः ।

राशीकृतैर्मलयजैरसंख्यातैर्वणिग्गणैः १०।

यस्मिन्नुपलशेषोऽसौ लक्ष्यते मलयाचलः ।

पुंजीकृतानि दृश्यंते यत्र मुक्ताफलान्यपि ११।

नगरीदेवता हास्य स्तबका इव सर्वतः ।

तत्र ज्ञानश्रुतिर्नाम्ना मेदिनीवल्लभोऽभवत् १२।

यस्मिन्नुद्धरति क्षोणीं शेषोऽयं मणिसंनिभां ।

अपि प्रतापमार्तंडमंडली तीव्रतेजसि १३।

नित्यमध्वरधूमेन श्यामलाः कल्पशाखिनः ।

असाधारणदातृत्वं पश्यंत इव लज्जया १४।

यदध्वरपुरोडाश चर्वणास्वादलंपटाः ।

न तत्यजुः सुपर्वाणः प्रतिष्ठानपुरं मनाक् १५।

यस्यदानांबुधाराभिः प्रतापज्योत्स्नयानिशम् ।

मखधूमैश्च संपुष्टा ववृषुः समये घनाः १६।

स्वल्पमात्रमपि क्वापि न पदं प्रापुरीतयः ।

नीतयः प्रसरंति स्म यस्मिन्शासति मेदिनीम् १७।

वापिकूपतडागानां च्छद्मना योऽनुवासरम् ।

हृदयस्थानि मेदिन्या निधानानि व्यलोकयत् १८।

पांडुराभिः पताकाभिः प्रासादो यस्य राजते ।

वियद्गंगातरंगोघैर्हिमाद्रिरिव सानुमान् १९।

दानैस्तपोभिर्यज्ञैश्च प्रजानां पालनेन च ।

तुष्टाः स्वर्गौकसस्तस्मै वरं दातुं समागमन् २०।

ततोंतरिक्षमार्गेण धुन्वानाः पक्षसंहतीः ।

मृणालधवला देवी देवहंसा विनिर्गताः २१।

त्वरया गच्छतां तेषामन्योन्यं तत्र भाषिणाम् ।

भद्राश्वप्रमुखा द्वित्राः पुरस्तान्निर्ययुर्जवात् २२।

सर्वैर्मिलद्भिरूचुस्ते पुरस्ताद्गच्छतो जवात् ।

कथं वेगेन निर्याता भवंतः पुरतः स्थिताः २३।

सर्वैर्मिलित्वा गंतव्यमस्मिन्नध्वनि दुर्गमे ।

प्रकाशमानं पुरतस्तेजःपुंजं न पश्यथ २४।

ज्ञानश्रुतेर्महीभर्तुः पुण्यमूर्त्तेरतिस्फुटम् ।

निशम्येति वचः सम्यक्पाश्चात्याना पुरः स्थिताः २५।

हंसा हसित्वा सावज्ञमूचुर्वचनमुच्चकैः ।

रैक्याभिधस्य दुर्द्धर्ष तेजसो ब्रह्मवादिनः २६।

किं नु ज्ञानश्रुतेरस्य राज्ञस्तीव्रतरं महः ।

इति शुश्राव हंसानां गिरो ज्ञानश्रुतिर्नृपः २७।

अत्युच्चसौधभवनमारुह्य च सुखं स्थितः ।

ततः सारथिमाहूय भूपालो विस्मयान्वितः २८।

संदिदेश महात्माऽसौ रैक्य आनीयतामिति ।

ततोऽवधार्य भूपालवचः पीयूषगर्भितम् २९।

निर्जगाममहो नाम्ना सारथिः प्रथयन्मुदम् ।

यत्र वाराणसीनाम नगरी मुक्तिदायिनी ३०।

यत्र विश्वेश्वरो नाम ह्युपदेष्टा जगत्पतिः ।

ततो गयाभिधे क्षेत्रे यत्र देवो गदाधरः ३१।

उद्धर्तुमखिलान्लोकान्वसत्युत्फुल्ललोचनः ।

ततो गौरीगुरोः पार्श्वे सर्वैस्तीर्थैरनेकधा ३२।

पर्यटन्गतवान्यत्र केदारः पापदारणः ।

यमालोक्य सकृन्मर्त्या मुक्ताः स्युर्नात्र संशयः ३३।

महापापविर्निमुक्ता भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।

ततो गौडेषु निर्यातो यत्रास्ते पुरुषोत्तमः ३४।

यस्यावलोकनादेव नराः स्वर्लोकगामिनः ।

ततो द्वारावतीं प्रागान्नगरीं मुक्तिदायिनीम् ३५।

यत्रास्ते गोमती तीरे रुक्मिणीवल्लभो हरिः ।

स्नात्वा च गोमतीतीर्थे पंचकृष्णान्विलोक्य च ३६।

मर्त्यो मुक्तिमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।

ततः समुद्रमासाद्य सोमनाथं विलोक्य च ३७।

भुक्तिमुक्तिप्रदं देवं ततो निरगमन्सुधीः ।

अवंतिकां पुरीं प्राप्तो भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ३८।

यत्रोमया सुखं क्रीडन्महाकालोस्ति शंकरः ।

अथोंकारं समासाद्य शर्मदं नर्मदातटे ।

भुक्तिमुक्तिप्रदातारं त्वरया निर्गतस्ततः ३९।

अश्वमेधकरं नाम्ना नगरं पर्यटंस्ततः ।

यत्र शार्ङ्गधरः साक्षादास्ते लक्ष्मीपतिः स्वयम् ४०।

ततो विष्णुगयां प्राप्तः कुण्डं लोणारसंज्ञितम् ।

यत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते बन्धनान्नरः ४१।

ततः कोल्हापुरं नाम गतो रुद्रगयां प्रति ।

आस्ते भगवती यत्र लक्ष्मीर्भक्तिप्रदायिनी ४२।

पञ्चनद्यां नरः स्नात्वा महालक्ष्मीं विलोक्य च ।

भुक्त्वा भोगान्यथाकामं भक्तिं च प्रतिपद्यते ४३।

ततोऽमलगिरिं नाम नगरीं प्रतिपद्य च ।

नन्दिकेश्वरमारुह्य सोमनाथोऽस्ति यत्र तु ४४।

दृष्ट्वा चतुर्भुजं देवं वरदानोद्यतं शिवम् ।

सोमनाथं नृणां मुक्तिर्भवत्येव न संशयः ४५।

तुङ्गभद्रानदी तीरे दृष्ट्वा हरिहरं ततः ।

युगेयुगे भुजा यस्य पतन्त्यवनिमण्डले ४६।

यद्विलोक्य नराः सर्वे रम्यं हरिहरं वपुः ।

भुक्त्वा भोगान्यथाकामं मुच्यन्ते बन्धनान्नराः ४७।

स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारबन्धनाः ।

ततः स्वामिनमालोक्य लोकानां स्वामिनं विभुम् ४८।

यमालोक्य न पश्यन्ति निरयं जातुचिन्नराः ।

स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारवासनाः ४९।

मुक्तिं च प्रतिदद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ।

ततः श्रीशैलमासाद्य सिद्धगन्धर्वसेवितम् 6.180.५०।

गिरिजावल्लभो यत्र मल्लिनाथोऽभिधानतः ।

उद्धर्तुमखिलाँल्लोकान्संसाराम्भोधिमध्यतः ५१।

स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारबंधनाः ।

मुक्तिं च प्रतिपद्यंते नात्र कार्या विचारणा ५२।

ततः श्रीशैलमासाद्य सिद्धगंधर्वसेवितम् ।

गिरिजावल्लभो यत्र मल्लिनाथोऽभिधानतः ५३।

उद्धर्तुमखिलाँल्लोकान्संसारांबुधिमध्यतः ।

कालेकाले परं ज्योतिर्यः संदर्शयते स्वयम् ५४।

अवलोकयतां नॄणां यमनुस्मरतामपि ।

दूरे तिष्ठंति संत्रस्ता दूरं निरययातनाः ५५।

स्वर्गे लोके सुखं भुक्त्वा मुक्तसंसारबंधनाः ।

मुक्तिं च प्रतिपद्यंते मानवा नात्र संशयः ५६।

रामोस्ति सानुजः सार्द्धं जानक्यापि ततो गतः ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते नरकाद्ध्रुवम् ५७।

कल्पकोटिशतं भुक्त्वा स्वर्गलोकसुखं नराः ।

मुक्तसंसारवर्त्मानो मुक्तिं यांति न संशयः ५८।

ततो निवृत्य आयातः पश्यन्भीमरथी तटे ।

द्विभुजं विठ्ठलं देवं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ५९।

यत्र गोदावरीजन्मस्थानं ब्रह्मगिरिर्महान् ।

गौतमालयमासाद्य यत्रास्ते त्र्यंबको हरः ६०।

अरुणावरुणयोर्मध्ये यत्र गोदावरी नदी ।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्महत्या विलीयते ६१।

असंख्यतीर्थसंपन्नं दृष्ट्वा ब्रह्मगिरिं नराः ।

मुक्तिमेव प्रपद्यंते मुक्ताः संसारदुःखतः ६२।

गौतम्युभयतीरस्थ तीर्थान्वेषणकौतुकी ।

ततो जगाम सूतस्तु मथुरां पापनाशिनीम् ६३।

यत्र स्वायंभुवं देवं भजंति सुरमानवाः ।

आद्यं भगवतः स्थानं महन्मुक्तिप्रदायकम् ६४।

त्रैलोक्येश जनिस्थानं विख्यातं वेदशास्त्रयोः ।

नानादेवगणैर्जुष्टं द्विजर्षिगणसेवितम् ६५।

कालिंदीकूलसंशोभि ह्यर्द्धचंद्र प्रभाकृति ।

सर्वतीर्थनिवासैक पूर्णमानंदसुंदरम् ६६।

गोवर्द्धनगिरिप्रख्यं पुण्यद्रुमलतावृतम् ।

द्विषड्वनं महापुण्यं विश्रांति श्रुतिसारभृत् ६७।

ततः काश्मीरनगरमपश्यत्प्रत्यगुत्तरम् ।

दृष्ट्वा धर्मधुरं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं समंततः ६८।

यत्राभ्रंलिहगेहानां पंक्तयः शंखपाण्डुराः ।

ता जाता धूर्जटेः स्पष्ट अट्टहासदशा इव ६९।

भक्तिप्रसादमालानां सुवर्णकलशैर्वृतम् ।

स्वः सिंधोः पतितानीव हेमपद्मानि मारुतैः ७०।

यत्र प्रासादशिखरे नीलपट्टपताकिकाः ।

शैवालवलयाभांति स्वः सिंधोर्लतिका इव ७१।

यत्र काश्मीरमाश्रित्य नित्यं वसति भारती ।

नौचेद्युगपदेवेदं कथं लिखति वाङ्मयम् ७२।

विश्रामंत्याः सरस्वत्याश्चिरं यत्र मदालसाः ।

मृणालचंचवो हंसा वाहनानि चरंत्यमी ७३।

कलाविशेषं प्रहिता यत्र बोद्धुं विरंचिना ।

तारा इव विराजंते हंसा याताः समंततः ७४।

स्थलपद्मानि दृश्यंते करस्पर्शसुखानि च ।

शयनाय नितंबिन्या यस्मिन्दानववैरिणा ७५।

उपन्यासैर्द्विजातीनां यत्र न श्रूयते स्फुटम् ।

मूकोऽपि निर्जरो वाचा पदकल्लोलडंबरः ७६।

यस्मिन्नध्वरधूमेन व्याप्तं गगनमंडलम् ।

अपि च क्षालितं मेघैः कालिमानं न मुंचति ७७।

गलितायाः सुधायास्तु यत्राध्वरमहार्चिषा ।

लांछितं छद्मनास्थानं दृश्यते तुहिनत्विषि ७८।

जन्माभ्यासवशादेव पठंति बटवः स्वयम् ।

यत्रोपाध्यायसान्निध्यमाश्रित्य सकलाः कलाः ७९।

यत्र ब्राह्मणपत्नीनां कंकणध्वनि हुंकृतिः ।

लुंपत्यनुदिनं भ्राम्यद्भ्रमराणां च गर्जितम् ८०।

यत्र ब्राह्मणपत्नीनां कपोलफलकं मुहुः ।

स्पृशन्समीरणो मंदं वाति शापभयादिव ८१।

माणिक्येश्वरनामासौ यत्र शीतांशुशेखरः ।

वसत्यनुदिनं देवो वरदानाय देहिनाम् ८२।

अर्चितो भूपतीन्जित्वा मणिकेशेन चादृतः ।

माणिक्येश्वर इत्याख्यां तदाप्रभृति यो दधौ ८३।

राज्ञा काश्मीरदेवेश दिग्जयोत्सवकारिणा ।

असौ सुपूजितो यस्मान्माणिक्यैर्भूरिभूतिभिः ८४।

संसेवमानं तद्वारि छायां शकटिकोपरि ।

कंडूयमानमंगानि यंता रैक्यमपश्यत ८५।

राज्ञापि कथितैस्तैस्तैश्चिह्नैः परिचितं जवात् ।

प्रणतः सारथी रैक्यं प्रणम्य तमभाषत ८६।

सारथिरुवाच।

कस्मिन्ब्रह्मन्किन्नामासि स्वछंदोऽसि निरंतरम् ।

किमर्थमत्र विश्रांतः किं च कर्तुं चिकीर्षसि ८७।

इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं परमानंदनिर्भरः ।

स्मृत्वा सारथिमित्यूचे वयं पूर्णमनोरथाः ८८।

परं केनापि बहुना परिचर्याविधायिना ।

भवितव्यं मनोवृत्तिं जानतास्माकमेव हि ८९।

हृदयस्थितमादाय रैक्याभिप्रायमादरात् ।

शनैर्निरगमद्यंता यत्रास्ते वसुधाधिपः ९०।

ततः प्रणम्य भूपालं यथावृत्तं न्यवेदयत् ।

बद्धांजलिपुटो हृष्टः सारथिः स्वामिदर्शनात् ९१।

ततो निशम्य तद्वाक्यं विस्मयस्मेरलोचनः ।

श्रद्धालुरभवद्भूपो रैक्यसंभावनाविधौ ९२।

आदायाश्वतरीयुग्मयुक्तां शकटिकामगात् ।

मुक्ताहारदुकूलानि सहस्रं च गवां नृपः ९३।

गतोऽसौ तत्र यत्रास्ते योगी काश्मीरमंडले ।

तन्निवेद्य पुरो राजा दंडवत्पतितो भुवि ९४।

आनम्य परया भक्त्या रैक्यो राज्ञे चुकोप ह ।

रे शूद्र मामकं वृत्तं न जानासि दुरीश्वर ९५।

गृहाण शकटीमेतामुत्थाप्याश्वतरी युताम् ।

वस्त्राणि मुक्ताहारांश्च गाश्च दोग्ध्रीरपि स्वयम् ९६।

इत्थमाज्ञतवान्भूपो रैक्यस्य भयमादधे ।

ततः शापभयाद्राजा तत्पदांभोरुहद्वयम् ९७।

गृह्णन्भक्त्या प्रसीदेति ब्रह्मन्नित्यूचिवान्स्वयम् ९८।

राजोवाच।

भगवंस्तव माहात्म्यमेतदत्युद्भुतं कुतः ।

प्रसन्नीभूय भगवन्नाख्याहि मम तत्त्वतः ९९।

रैक्य उवाच।

गीतानां षष्ठमध्यायं जपामि प्रत्यहं नृप ।

तेनैव तेजोराशिर्मे सुराणामपि दुःसहः 6.180.१००।

गीतानां षष्ठमध्यायं रैक्यादभ्यस्य यत्नतः ।

ज्ञानश्रुतिर्महीपालो मुक्तिमाप ततः सुधीः १०१।

रैक्योऽपि सुखमालेभे माणिक्येश्वरसन्निधौ ।

गीतानां षष्ठमध्यायं जपन्मोक्षप्रदायकम् १०२।

मरालवेषमास्थाय वरदानार्थमागताः ।

दिवौकसोऽपि निर्जग्मुः स्वैरं विस्मयकारिताः१०३।

इममध्यायमप्येकं यो जपेत्सततं नरः ।

सोऽपि तत्पदवीमेति विष्णोरेव न संशयः १०४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीता।

माहात्म्ये अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८०।

श्रीभगवानुवाच।

अथ ते वर्णयिष्यामि सप्तमाध्यायगौरवम् ।

यदाकर्ण्य सुधापूर पूर्तिर्भवति कर्णयोः १।

अस्ति पाटलिपुत्राख्यं दुर्गमुत्तुङ्गगोपुरम् ।

तत्राभूद्ब्राह्मणो नाम शंकुकर्णो दयार्णवः २।

वैश्यवृत्तिं समासाद्य धनमर्जितवान्बहु ।

पितॄन्न तर्पयामास पूजयामास नो सुरान् ३।

पार्थिवान्भोजयांश्चक्रे धनार्जनपरायणः ।

तुरीयपाणिग्रहणं मंगलार्थं गृहांतरे ४।

तनुजैर्बंधुभिः सार्धं संप्रतस्थे कदाचन ।

रजन्यां धर्मकल्पायां निद्रालोस्तस्य दोस्तले ५।

दशति स्म समागत्य दंदशूकः कुतश्चन ।

स दष्टमात्रोऽसाध्यात्मा मणिमंत्रौषधादिभिः ६।

क्षणैः कतिपयैरेव गतासुरभवत्ततः ।

पिचुमंददलैर्नालैरवगुंठितविग्रहम् ७।

तमारोप्य तरुस्कंधे सूनवो गृहमाययुः ।

ततः कालेन बहुना ततो जातः सरीसृपः ८।

तद्वासनानिबद्धात्मा जन्मपूर्वमनुस्मरन् ।

वंचयित्वा सुतानेतान्पूरयामि गृहाद्बहिः ९।

आत्मनः कोटिसंख्याकं यत्रास्ते स्थापितं वसु ।

ततो नारायणबलिश्रद्धया परयान्विताः १०।

कृतवंतः परे तस्य सूनवो हि द्विजन्मनः ।

एकदा स्वप्नमागत्य पीडितः सर्पजन्मना ११।

अभाषयन्मनोवृत्तं पुत्राणामग्रतः पिता ।

ततस्ते प्रातरुत्थाय परं विस्मयमोहिताः १२।

इतरेतरमाख्याय पर्यंतस्ते निरंकुशाः ।

एकस्तत्र पितृस्नेहादुद्धर्तुमपि वांछति १३।

अन्यो द्रविणलोभेन निहंतुं सर्पमीहते ।

इतरस्तु पितृस्नेहरसमोहितमानसः १४।

किंवा अहिमयो न स्याच्छोचन्रोदिति केवलम् ।

मध्यमस्तु ततः पुत्रो वंचयित्वा सहोदरौ १५।

केनापि छद्मनोत्थाय जगाम निजमालयम् ।

ततः शनैः समाहूय गृहिणीं गुणशालिनीम् १६।

कुद्दालहस्तो निरगाद्यत्रास्ते पन्नगः पिता ।

तेनाविदितवित्तेन चिह्नैर्निश्चित्य तत्वतः १७।

स्थानमागत्य तं हंतुं वल्मीकं लोभबुद्धितः ।

भार्ययोत्सार्य ते मृत्स्ना स्वयं तेन च खन्यते १८।

निखन्यमानादत्युग्रो वल्मीकादहिरुत्थितः ।

ततो गरलगंडूषैर्निर्गतैरतिदुःसहैः १९।

गिरः स कथयांचक्रे फणी फूत्कारमारुतैः २०।

अहिरुवाच।

कस्त्वं किमर्थमायातः कथं वा खन्यते बिलम् ।

केन वा प्रहितो मूढ तदाख्याहि ममाग्रतः २१।

पुत्र उवाच।

पुत्रस्तेऽहं शिवो नाम हेमग्रहणकौतुकी ।

आगतो रात्रलब्धस्य स्वप्नस्य तु सुविस्मितः २२।

शिव उवाच।

इत्थमाकर्ण्य पुत्रस्य गिरं लोकविगर्हिताम् ।

वक्तुमारभत स्पष्टं हसन्नुच्चैः फणी तदा २३।

सर्प उवाच।

यदि पुत्रोऽसि मे तूर्णं मामुन्मोचय बंधनात् ।

निक्षेपार्थाय संजातं पन्नगं पूर्वजन्मनः २४।

पुत्र उवाच।

पितः कथं ते मुक्तिः स्यादित्याचक्ष्व ममाग्रतः ।

परित्यक्त्वाखिलं लोकमागतोस्मि यथा निशि २५।

पितोवाच।

न तीर्थानि न दानानि न तपांसि न चाध्वराः ।

मामुन्मोचयितुं पुत्र प्रभवंति च सर्वथा २६।

गीतानां सप्तमाध्यायमंतरेण सुधामयम् ।

जंतोर्जरामृत्युदुःखनिराकरणकारणम् २७।

सप्तमाध्यायिनं विप्रं मदीये श्राद्धवासरे ।

भोजय श्रद्धया पुत्र तेन मुक्तिर्न संशयः २८।

अन्यानपि द्विजान्वत्स वेदविद्याविशारदान् ।

संभोजय यथाशक्ति परमश्रद्धयान्वितः २९।

इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यमुरगत्वमुपेयुषः ।

ते सर्वे सूनवो कुर्वन्यथादिष्टं ततोऽधिकम् ३०।

शंकुकर्णस्ततः श्रीमानुत्सृज्य तनुमौरगीम् ।

कृत्वा विभागं पुत्राणां दिव्यंदेहमुपाददे ३१।

विभज्य दत्तं पित्राय द्रव्यं तत्कोटिसंख्यया ।

तेन ते सूनवः सर्वे मुमुदुः साधुवृतयः ३२।

वापीकूपसरोयज्ञदेवप्रासादहेतवे ।

अन्नशालां ततः कुर्वन्पुत्रास्ते धर्मबुद्धयः ३३।

सप्तमाध्याय जपतो मुक्तिभाजोभवंस्ततः ।

षष्ठमिष्टतमं ज्ञात्वा निर्वाणार्पितदृष्टयः ३४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८१।

शिव उवाच।

अष्टमाध्यायमाहात्म्यं शृणु वक्ष्यामि पार्वति ।

यस्य श्रवणमात्रेण परां मुदमवाप्स्यसि १।

आमर्दकं पुरं नाम्ना विश्रुतं दक्षिणापथि ।

द्विजन्मा भावशर्मेति तत्रासीद्गणिकापतिः २।

खादन्मांसं पिबन्मद्यं चोरयन्साधुसंपदः ।

रममाणः परस्त्रीभिराखेटक कुतूहली ३।

अत्यवाहयदत्युग्रो गरीयांसं मनोरथम् ।

सुहृदां विटगोष्ठ्यां च तालीफलसुधारसम् ४।

निपीय कंठपर्यंतमजीर्णेनातिपीडितः ।

मृतः कालेन पापात्मा जातस्तालीतरुर्महान् ५।

तस्यच्छायामुपाश्रित्य निबिडामतिशीतलाम् ।

अभूतां दंपती कौचिद्ब्रह्मराक्षसतां गतौ ६।

देव्युवाच।

किं जातीयौ किमात्मानौ किंवृत्तावित्युदीरय ।

कर्मणा केन वा देव ब्रह्मराक्षसता तयोः ७।

शिव उवाच।

वेदवेदांगतत्वज्ञः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।

सदाचारोऽभवत्कश्चिद्दिवजो नाम कुशीवलः ८।

जाया च तस्य कुमति नामधेया दुराशया ।

स सभार्यो महादानान्याददानोऽतिलोभवान् ९।

महिषीं कालपुरुषं हयादीननुवासरम् ।

अप्रयच्छन्द्विजातिभ्यो दानलब्धां वराटिकाम् १०।

कालेन दंपती प्रेतौ ब्रह्मराक्षसरूपिणौ ।

पर्यटंतौ महीमेतां क्षुत्तृषाकुलविग्रहौ ११।

विशश्रमतुरागत्य मूलं तालीतरोस्ततः ।

कथमेतन्महादुःखमावयोरपगच्छति १२।

कथं वा जायते मुक्तिर्ब्रह्मराक्षसयोनितः ।

इति पृष्टो गृहिण्याऽसौ ब्राह्मणः समभाषत १३।

ब्रह्मविद्योपदेशेन विनाध्यात्मविचारणात् ।

विनाकर्मविधिज्ञानात्कथं मुच्येत संकटात् १४।

भार्योवाच।

किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।

एतावदुक्ते तत्पत्न्या यदाश्चर्यमभूच्छृणु १५।

अष्टमाध्यायश्लोकार्द्धश्रवणात्स तरुस्तदा ।

विहाय तालीरूपं तद्बभूव द्विजसत्तमः १६।

सद्योज्ञानविधूतात्मा विमुक्तः पापकंचुकात् ।

तन्माहात्म्याद्विनिर्मुक्तौ दंपती तौ बभूवतुः १७।

एतावदेव मुक्तं च दैवान्निर्गत्य तन्मुखात् ।

ततोंतरिक्षादायांतं क्वणत्किंकिणिकं शुभम् १८।

दिवि दिव्यांगनावक्त्रचंद्रमंडलमंडितम् ।

अप्सरोवदनांभोज भ्राम्यद्भ्रमरसंकुलम् १९।

निर्मथ्यमानदुग्धाब्धि वेलाडिंडिरपांडुरैः ।

गंगातरंगसुभगैश्चामरैरुपशोभितम् २०।

गायद्गंधर्वसुभगं नृत्यत्सुरवधूशतम् ।

दिव्यं विमानमारूढौ दंपती जग्मतुर्दिवम् २१।

अत्रत्यं वृत्तमखिलमेतद्विस्मयकारकम् ।

ततो लिलेख मेधावी श्लोकार्द्धमिदमादरात् २२।

ययौ वाराणसीं नाम नगरीं मुक्तिदायिनीम् ।

आराधयितुमन्विच्छन्देवदेवं जनार्दनम् २३।

स तत्र कर्तुमारेभे तपः परमुदारधीः ।

अत्रांतरे जगन्नाथो देवदेवो जनार्दनः २४।

पृष्टो दुग्धाब्धिसुतया संयोज्य करसंपुटम् ।

निद्रापथं विहायैव स्थीयते कथ्यतामिति २५।

श्रीभगवानुवाच।

काश्यां भागीरथी तीरे तपस्यतितरां द्विजः ।

भावशर्माति मेधावी मद्भक्तिरसपूरितः २६।

जपन्गीताष्टमाध्यायश्लोकार्द्धं नियतेंद्रियः ।

संतुष्टवानहं देवि तदीयतपसा भृशम् २७।

चिरं विचारयन्नेव तत्तपः सदृशं फलम् ।

दातुमुत्कंठितमना वर्तेयं सांप्रतं प्रिये २८।

पार्वत्युवाच।

हरिः प्रसन्नभूतोऽपि चिंतां प्राप यदि प्रभो ।

भावशर्मा हरेर्भक्तः प्राप्तः किं तत्फलं पुनः २९।

श्रीमहादेव उवाच।

ततः प्रसादमासाद्य प्रसन्नस्य मुरद्विषः ।

सुखमात्यंतिकं प्राप भावशर्मा द्विजोत्तमः ।

लेभिरे पदवीं सर्वे तदीया अपि वंशजाः ३०।

तत्कर्मवशतो ये वै संप्राप्ता यातनां पुरा ।

एतदेवाष्टमाध्यायमाहात्म्यं किंचिदेव ते ३१।

कथितं मृगशावाक्षि द्रष्टव्यं तु सदैव च ३२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सा० उत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८२।

श्रीमहादेव उवाच।

अतः परं प्रवक्ष्यामि नवमाध्यायमादरात् ।

संशृणुष्व स्थिरीभूय तुहिनाचल कन्यके १।

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे ।

तत्रासीन्माधवो नाम द्विजन्मा स शिवो द्विजः २।

वेदवेदांगतत्वज्ञः कालेकालेऽतिथिप्रियः ।

अर्जयित्वा बहुधनं विद्ययैव विशुद्धधीः ३।

महांतमध्वरं कर्तुं समारेभे कदाचन ।

आलंभनार्थमानीतश्छागः पूजितविग्रहः ४।

वाचमूचे हसन्नुच्चैर्जगद्विस्मयकारकः ।

किमेतैर्बहुभिर्यागैर्विधिवद्विहितैरपि ५।

विनश्वरफलैर्जन्म जरामरणहेतुभिः ।

एतावत्यपि मे विप्र दशेयं दृश्यतामिति ६।

छागस्यैवं वचोतीव कुतूहलपरं जनाः ।

निशम्य विस्मयं याताः कृतमंडपवासिनः ७।

ततो बद्धांजलिपुटो द्विजातिस्तिमितेक्षणः ।

प्रणम्य श्रद्दधानस्तमपृच्छच्छागमादरात् ८।

द्विज उवाच।

किं जातीयः किमात्मा त्वं किं वृत्तमिति मे वद ।

केन वा कर्मणा वासीच्छागत्वमिति कारणम् ९।

छाग उवाच।

आसं पुरा द्विजातीनामन्वये चातिनिर्मले ।

आहर्ता क्रतुसंघानां वेदविद्याविशारदः १०।

एकदा मम गेहिन्या पुत्ररोगप्रशांतये ।

छागः प्रयाचितो मत्तः चंडिकाभक्तिनम्रया ११।

ततो निहन्यमानस्य चंडिकामंडपस्थले ।

छागस्य जननी मां तु शशाप ब्रह्मवादिनी १२।

अशास्त्रीयाध्वना पाप मत्सुतं यज्जिघांससि ।

द्विजात्यधमतेन त्वमजा योनिमवाप्स्यसि १३।

ततोऽहं प्रेत्यकालेन छागोऽभूवं द्विजोत्तम ।

निस्तीर्य चानेकविधा योनिसंतापयातनाः १४।

विप्र उवाच।

जातिस्मरत्वमप्यस्ति पशुयोनिमुपेयुषः ।

त्वदीयजन्मशुश्रूषा कुतूहलरसोन्मुखम् १५।

छाग उवाच।

मनः सर्वान्द्विजानेतानपि तत्कथयाखिलम् ।

कदाचिन्मर्कटो भूवमाहितुंडिकशिक्षया १६।

क्रीडद्भिर्वीक्षितो डिंभैर्नृत्यन्प्रतिगृहांगणे ।

उदारानात्मनो दारान्विलोक्य तनयानपि १७।

क्रियापराङ्मुखो जातस्त्यक्तनर्तनसंभ्रमः ।

ततो वर्तुलदंडैश्च दुःसहैराहितुंडिकः १८।

मामुच्चैस्ताडयांचक्रे रुषा लोहितलोचनः ।

ततोऽहं मूर्च्छितोऽभूवं क्षरत्क्षतजसंततिः १९।

आजिघ्रन्नन्नमुदकमगमं कालधर्मताम् ।

ततोऽहमासीच्छुनकः परिभ्राम्यन्गृहे गृहे २०।

कुक्षिं भरिरहं मार्गे त्यक्तोच्छिष्टान्नभक्षकः ।

कदाचिदाविशं स्वांतरात्मवेश्ममहानसम् २१।

बुभुक्षितो भक्षयितुं स्थाली स्थापितमोदनम् ।

जिघ्रन्भूमितलं पश्यन्दिशो दश शनैर्भयात् २२।

शंकमानो जनरवात्पार्श्वे च विलिहन्निव ।

ततः कदाचिदागत्य वीक्षितस्तनुजैर्निजैः २३।

जायया च जरत्याहं ताडितो लकुटादिभिः ।

ततो भग्नकटिर्यातो बहुशोणितमुद्वहन् २४।

निर्जगाम बहिर्गेहात्कथंचिन्मूर्च्छयाकुलः ।

अंगेषु पूतिगंधेषु क्रिमिगर्भेषु कालतः २५।

ततः कदश्वतां प्राप्तः शौंडिकस्य च वेश्मनि ।

अश्वोभवमहं विद्वन्मृतः कालक्रमादिह २६।

कदाचिच्चत्वरे तेन समानीतो जनाकुले ।

विक्रयाय जरालीढ पतयालुरदावलि २७।

जायया द्वारकायात्रां कर्तुमुद्यतयासकृत् ।

मौल्येनाल्पीयसा क्रेतुं तुरंगं चेष्टमानया २८।

जगृहेहं तया दाम्ना अल्पेन वसुना जरन् ।

गंतुं चारभतद्वित्रैः पुत्रैरारुह्य मां समम् २९।

शनैः शनै सरस्तीरे मग्नोऽहं गाढकर्दमे ।

तत्राहं कुटिलग्रीवश्चापतन्कर्दमान्तरे ३०।

ताड्यमानो मुहुः पुत्रैः लकुटोपलपाणिभिः ।

उत्थाप्यमानो बहुधा प्राणान्मोचितवानहम् ३१।

ततो निश्चित्य मां तत्र मृतं भग्नोद्यमाः सुताः ।

आक्रुश्य मातरं दीनां प्रावृत्य निर्ययुर्गृहम् ३२।

ततः संप्रेत्य बहुना कालेन छागतां गतः ।

निस्तीर्णानेकहीनोच्च योनिसंतापयातनः ३३।

द्विज उवाच।

किमनेन महाछाग दुःखजातेन नित्यशः ।

यथावदंजसा मह्यं सुखमात्यंतिकं भवेत् ३४।

छाग उवाच।

आश्चर्यं कथयिष्यामि पुनरन्यदपि द्विज ।

स्वस्थमापृच्छमानस्य तवास्ति यदि कौतुकम् ३५।

अस्ति नाम्ना कुरुक्षेत्रं नगरं मोक्षदायकम् ।

सूर्यवंशोऽभवत्तत्र चंद्रशर्मा महीपतिः ३६।

सूर्योपरागसमये श्रद्धया परयान्वितः ।

दानं स कालपुरुषं दातुं समुपचक्रमे ३७।

समाहूय द्विजन्मानं वेदवेदांगपारगम् ।

स्नातुं पुण्योदकैः पुण्यैर्ययौ सार्द्धं पुरोधसा ३८।

अथोच्चैः कालपुरुषो वाचमूचे हसन्निव ।

अन्येनैव प्रगृह्णंति क्षेत्रे चाण्वपि किंचन ३९।

सूर्योपरागसमये कुरुक्षेत्राभिधे स्थले ।

दानं च कालपुरुषं जिघृक्षसि कथं द्विज ४०।

ज्ञात्वापि निश्चितं सर्वमेतत्पातककारकम् ।

प्रवर्तसे कथं कर्तुं धनलोभान्धया धिया ४१।

इत्थमाकर्ण्य तद्वाक्यं जगद्विस्मयकारकम् ।

किमनेन महादानभयेनेत्यवदद्द्विजः ४२।

एवंविध महादान पातकागाधवारिधिम् ।

जानामि तरितुं सम्यगुपायमहमेव हि ४३।

ततः स्नात्वा महीपालः परिधाय च वाससी ।

शुचिः प्रसन्नहृदयः सितमाल्यानुलेपनः ४४।

अवलंब्य करांभोजं पार्श्ववर्तिपुरोधसः ।

समाययौ सेव्यमानः स तत्कालोचितैर्जनैः ४५।

समागत्य च भूपालः संप्रादात्कालपूरुषम् ।

यथोचितेन विधिना तस्मै भक्त्या द्विजन्मने ४६।

निर्भिद्य कालपुरुषहृदयं निर्दयोदयः ।

पापात्मा निर्ययौ कश्चिच्चांडालो रक्तलोचनः ४७।

किंच प्रापितकालस्य परनिंदारसोत्सवे ।

निंदा चांडालिका देहपार्श्वमागाद्द्विजन्मनः ४८।

एतच्चांडालयुगलं निर्गत्यारुणलोचनम् ।

ततः संचरितं चक्रे प्रसह्यांगे द्विजन्मनः ४९।

गीतानां नवमाध्यायं जपन्नेव हृदिस्थितः ।

कंपमानं द्विजं किंचित्तूष्णीं पश्यति भूपतौ 6.183.५०।

अंतर्निद्राणगोविंदं कंपमानमिवांबुधिम् ।

मरुदांदोलनैर्विद्वान्द्विजन्मा पापसंश्रयम् ५१।

ततो गीताक्षरोद्भूतैर्वैष्णवैः परिपीडितम् ।

पलायमानं चांडालयुगलं निष्फलोद्यमम् ५२।

तन्निश्चक्राम वेगेन द्विजातेः पार्श्ववर्ति यत् ।

शरीरे वर्त्तमानं च परनिंदारसोत्सवे ५३।

इत्थं कलितवृत्तांतः प्रत्यक्षं क्षितिवल्लभः ।

पर्यपृच्छद्द्विजन्मानं विस्मयस्मेरलोचनः ५४।

कथमापदियं घोरा निस्तीर्णा महती त्वया ।

कं मंत्रं जपता विप्र कं वासं स्मरतासुरम् ५५।

कः पुमान्का च सा योषित्कथमेतावुपस्थितौ ।

कथं च शांतिमापन्नावित्युदीरय मे द्विज ५६।

द्विज उवाच।

चांडालमूर्तिमासाद्य मूर्तिकिल्बिषमुल्बणम् ।

योषिन्मूर्त्तिमयीं निंदाद्वयमेतदवैम्यहम् ५७।

गीताया नवमाध्यायमंत्रमाला मया स्मृता ।

तन्माहात्म्यमिदं सर्वं त्वमवेहि महीपते ५८।

गीताया नवमाध्यायं जपामि प्रत्यहं नृप ।

निस्तीर्णाश्चापदस्तेन कुप्रतिग्रहसंभवाः ५९।

अभ्यस्य नवामाध्यायं राजा तस्माद्द्विजन्मनः ।

तावुभावपि लेभाते परां निर्वृतिमुत्तमाम् ६०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८३।

देव्युवाच।

सर्वज्ञ सर्वचैतन्य सर्वेश्वर गिरां गुरो ।

धन्यास्मि शिवमान्येन दृश्यमानेन यत्त्वया १।

निरूपितमिदं पुण्यं नवमाध्यायवैभवम् ।

अनेकविस्मयस्वादु कथानकमयं मधु २।

शृण्वंत्या मम देवेश न तृप्तिर्जातु जायते ।

अकुंठाश्रवणोत्कंठा वर्द्धते वृषभध्वज ३।

आसीन्ममहिमांभोधे गीतानां श्रुतिजीवितम् ।

तत्रापि दशमाध्यायं प्रधानं मुनयो जगुः ४।

तमुद्दिश्य महाध्यायमभिधेहि कथानकम् ।

शिव उवाच।

शृणु सुश्रोणि निश्रेणीं स्वर्गदुर्गस्य दुर्ल्लभाम् ५।

सीमामिव प्रभावानां पावनीं परमां कथाम् ।

आसीत्काशीपुरे विप्रः पुण्यकीर्त्तिपरायणः ६।

प्रशांतचेता निर्मुक्त हिंसाकार्कश्यसाहसः ।

निवृत्तिनिरतो नित्यं जितेंद्रियतया तथा ७।

धीरधीरिति विख्यातो नंदीव मयि भक्तिमान् ।

निस्तीर्णनिगमांभोधिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ८।

तस्य ध्यानपराधीन चेतसः प्रतिगच्छतः ।

अंतरात्मनि निर्मग्न मनसस्तत्त्वचक्षुषः ९।

करावलंबनं तस्य धावन्प्रीत्या ददाम्यहम् ।

कदाचन चमत्कारकारकं विमना मुनिः १०।

आचांतः किंच नासाग्रपरमानंदमेदुराम् ।

दृशमासाद्य निद्राणकरणोयमिवास्थितः ११।

उपाधास्य विशालाक्षि विशालां द्वारदेहलीम् ।

अशेत निशि निःशंकं तावल्लंबेक्षणः क्षणम् १२।

मामपृच्छद्भृंगिरिटिः प्रणम्यपादपंकजम् ।

अनेन विधिना केन विहितं तव दर्शनम् १३।

तपस्तप्तं हुतं जप्तं किमनेन महात्मना ।

दत्ते प्रतिपदं देवो यस्य हस्तावलंबनम् १४।

अयं न लभते गंतुं कस्मादस्मात्पुराद्बहिः ।

यदृच्छया यदा काशी सीमामुल्लंघ्य गच्छति १५।

न पश्यति तदा सर्वान्पार्श्वस्थानपि देहिनः ।

अत्र हेतुमहं ज्ञातुमिच्छामि स्वामिभाषिताम् १६।

अनुग्राह्योस्मि चेद्वक्तुं युक्तं चेत्तदुदीरय ।

भृंगिरिटेरिमं प्रश्नं समाकर्ण्याहमूचिवान् १७।

कदाचिदासं कैलासं पार्श्वे पुन्नागकानने ।

रणत्खेचरसुश्रोणि पूर्णस्तबककानने १८।

कलकंठकुलालाप कल्लोलितदिगंतरे ।

गरुत्मदादिदात्यूह समूहस्वरसंकुले १९।

भ्रमद्दारुघटीयंत्र प्रोल्लसद्बिंदुदंतुरे ।

प्रबुद्धसारणिप्रांत कदलीकंदलालसे २०।

कस्तूरीहरिणोपेते किंनरस्वरमोहिते ।

रोमंथमंथरापांगैर्मृगैः क्वापि निषेविते २१।

हंसैः कीरेषु पांडित्यं कुर्वाणैः संकुले शुकैः ।

निर्हृदिक्वणिनीरंध्र समीरणविलोडिते २२।

माधवीपुष्पनिर्यासशीधुक्षीबमधुव्रते ।

उन्मीलित्त्रिवलीपुष्पगुच्छसौरभनिर्भरे २३।

प्रोत्फुल्लबकुलामोदमदमंथरषट्पदे ।

सोमादुद्भूतपीयूषक्षालितक्षितिमंडले २४।

अध्यास्य वेदिकामेकामहं क्षणमवस्थितः ।

उद्दंडशाखिसंघट्टस्फुटन्मंथामुखोत्करैः २५।

प्रकंपिता चलच्छायो ववौ चंडसमीरणः ।

पश्चादभून्महाघोषो निर्घोषित दरीतटः २६।

अवातरत्ततः कश्चित्पक्षी गगनगह्वरात् ।

शारदानरिदच्छायः कज्जलानामिवोच्चयः २७।

तमसामिव संघातः पक्षच्छेदीव पर्वतः ।

अवष्टभ्य क्षितिं पद्मां पक्षी मां प्रणनाम सः२८।

आनीय पद्ममम्लानमसौ मत्पादयोर्व्यधात् ।

अथासौ स्पष्टया वाचा पक्षी स्तोत्रमुदीरयत् २९।

जयदेव चिदानंद सुधासिंधो जगत्पते ।

सदा सद्भावना संग कल्लोलानंतविग्रह ३०।

अद्वैतवासना मत्या मलत्रयविवर्जित ।

जितेंद्रिय पराधीन समाधिप्राप्यविग्रह ३१।

निरुपाधिविनिर्मुक्त निराकार निरामय ।

निःसीम निरहंकार निरावरणनिर्गुण ३२।

शरणागतसंत्राण प्रवीण चरणांबुज ।

भीममाल महाव्याल ज्वालादग्धमनोभव ३३।

कुठारभिन्नदैत्येंद्र गंडूषित महाविभो ।

त्रिपुरप्रमदाभाल सिंदूरोद्धूलिमार्जन ३४।

कात्यायनीकुचांभोज वरकुंकुमचर्चित ।

नमः प्रमाणदूराय नमः प्रमतिरूपिणे ३५।

नमश्चैतन्यनाथाय नमस्त्रैलोक्यरूपिणे ।

वंदे तव पदांभोजं योगिप्रवरचुंबितम् ३६।

अपारभवपाथोऽधि पारावतरणाद्भुतम् ।

वाचस्पतिरपि स्तोत्रे भवतो न प्रगल्भते ३७।

सहस्रवदनस्यापि फणींद्रस्य न चातुरी ।

त्वद्वर्णने महादेव कोऽहंमल्पमतिः खगः ३८।

स्तोत्रमेतत्समाकर्ण्य कृतं तेन पतत्रिणा ।

तमवोचमहं कोऽसि कुतस्त्योसि विहंगम ३९।

हंसेन सदृशः कायो वर्णः काकेन संनिभः ।

प्रयोजनं कमुद्दिश्य प्राप्तोसीह तदुच्यताम् ४०।

इति पक्षी मया पृष्टः प्रश्रयानतकंधरः ।

जगाद श्लक्ष्णया वाचा पक्षीवाक्यविदांवरः ४१।

देवेश धूर्जटे विद्धि मां मरालं स्वयंभुवः ।

कर्मणा येन मे कार्ष्ण्यं जातमाधुनिकं विभो ४२।

तदाकर्णय सर्वज्ञ पृष्टं यदि तदुच्यते ।

मानसात्सरसः पृथ्वीं यातः प्राप्तोस्मि संकटम् ४३।

सौराष्ट्रनगरादारात्सरसि स्फुटदंबुजे ।

बालेंदुखंडधवलान्मृणालकवलानहम् ४४।

आदाय बलमाश्रित्य निरगां गगनं द्रुतम् ।

विहायसस्ततस्तस्मादकस्मादपतं भुवि ४५।

अथ मोहपरीतात्मा सर्वथा विकलेंद्रियः ।

वेपमानवपुर्मोहात्स्पृष्टः शीतैः समीरणैः ४६।

प्रबुद्धः पतने हेतुमपश्यन्नात्मनस्तदा ।

अहो किमेतदापन्नमद्य पातः कथं मम ४७।

कालिमा येन कायेस्मिन्पक्वकर्पूरपांडुरे ।

इत्यहं विस्मयाविष्टो यावत्कुर्वे विचारणम् ४८।

तावदंबुरुहाद्वाणीमश्रौषमहमीदृशीम् ।

उत्तिष्ठ हंस वक्ष्यामि कारणं पातकार्ष्ण्ययोः ४९।

अथोत्थाय समागत्य मया मध्ये सरोवरे ।

दृष्टराजीविनीरम्या राजीवैः पंचभिर्युता 6.184.५०।

कारणं प्रष्टुमारेभे कार्ष्ण्यस्य पतनस्य च ।

अथ तत्र घनश्यामान्स्वर्णवर्णांबरावृतान् ५१।

चतुर्भुजान्गदाशंखचक्रपंकेरुहायुधान् ।

किरीटहारकेयूरकुंडलद्युतिचित्रितान् ५२।

अद्राक्षमंतरिक्षस्थान्पुरुषानयुतानि षट् ।

नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य पंचपद्मां सरोजिनीम् ५३।

आत्मीयं पातमारभ्य पृष्टं तदखिलं मया ।

पद्मिन्युवाच।

कलहंस गतोऽसि त्वं मां विलंघ्य विहायसा ५४।

तेन पातकयोगेन पतितोऽसि महीतले ।

तेनैव कालिमा काये पक्षिसत्तम लक्ष्यते ५५।

भवंतं पतितं वीक्ष्य कृपापूर्णेन चेतसा ।

मध्यमेनामुनाब्जेन वदता जातसौरभम् ५६।

आघ्राय षट्पदाः षष्टिसहस्राणि दिवं ययुः ।

एते ये भवतां दृष्टाः नीलोत्पलसमत्विषः ५७।

सर्वे ते सप्तमेऽतीते जन्मन्यासन्मुनेः सुताः ।

अस्यैव सरसस्तीरे तेपुस्ते परमं तपः ५८।

कदाचित्कामिनी काचिच्चंपकस्तबकस्तनी ।

चलापांगकालाकांततरंगित रसालिनी ५९।

नासा मुक्ताफलज्योत्स्ना चुंबितस्मित दीधितिः ।

वीणां विन्यस्य कुचयोर्वनेऽस्मिन्मधुरं जगौ ६०।

गायंत्या स्वरमाकर्ण्य ब्राह्मणा हरिणा इव ।

तां समागत्य ते सर्वे सममेव व्यलोकयन् ६१।

मया दृष्टा ममैवेयमित्यूचुस्ते परस्परम् ।

मुष्टामुष्टि ततस्तेषां भ्रातॄणामभवद्रणः ६२।

अन्योन्यमुष्टिनिष्पिष्ट वक्षसस्त्यक्तजीविताः ।

ते भुक्त्वा निरयान्घोरान्बभूवुः सारसा भुवि ६३।

तदा ते श्वापदान्जघ्नुर्दग्धावन्येन वह्निना ।

ततो मातंगतामेत्य पथिपांथानघातयन् ६४।

वने विषोदकं पीत्वा ते ययुर्यममंदिरम् ।

खरोष्ट्रकपिमार्जार जन्मान्यासाद्य च क्रमात् ६५।

ततो मधुव्रता जाता वर्तंतेऽत्र सरोवरे ।

अद्य मे गंधमाघ्राय प्रापुस्ते वैष्णवं पदम् ६६।

शृणु पक्षींद्र वक्ष्यामि येन मय्यस्ति वैभवम् ।

एतस्माज्जन्मनः पूर्वे तृतीये जन्मनि क्षितौ ६७।

सरोजवदनानाम द्विजातेः कन्यकाऽभवम् ।

पातिव्रत्यैकनिरता गुरुशुश्रूषणे रता ६८।

कदाचित्सारिकामेकां पाठयंत्याविलंबितम् ।

सारिका भव पापे त्वं पत्या शप्तास्मि कुप्यता ६९।

प्रेत्य सारित्वमासाद्य पातिव्रत्यप्रसादतः ।

मुनीनामेव सदने कन्या काचित्पुपोष माम् ७०।

गीतानां दशमाध्यायं विभूतिरिति विश्रुतम् ।

प्रातः पठति विप्रोसावश्रौषं तमघापहम् ७१।

कालेन सारिकादेहमहं हित्वा विहंगम ।

दशमाध्यायमाहात्म्यादप्सराश्चाभवं दिवि ७२।

पद्मावतीति विख्याता पद्माया दयिता सुखी ।

कदाचन मया यांत्या विमानेन विहायसा ७३।

एतत्सरोवरं रम्यं विलोक्य विमलांबुजम् ।

अवतीर्य जलक्रीडायावदारभ्यते मया ७४।

दुर्वासास्तावदायातो विवस्त्रा तेन वीक्षिता ।

तद्भयात्पद्मिनीरूपं धृतमेतन्मया स्वयम् ७५।

पद्भ्यां पद्मद्वयं चैव द्वयं हस्तद्वयेन च ।

मुखेन पंचमांभोजमिति पंचांबुजास्म्यहम् ७६।

दृष्टा तेन मुनींद्रेण कोपज्वलित चक्षुषा ।

अनेनैव स्वरूपेण तिष्ठ पापे शतं समाः ७७।

इति शापं समुत्सृज्य स चैवांतर्दधे क्षणात् ।

विभूत्यध्यायमाहात्म्याद्वाणी मे न विलीयते ७८।

मद्विलंघनमात्रेण पतितोसि महीतले ।

अद्य शापनिवृत्तिर्मे तिष्ठतस्ते खगोत्तम ७९।

निशामय मया गीयमानमध्यायमुत्तमम् ।

यस्याकर्णनमात्रेण त्वमद्यैव विमोक्ष्यसे ८०।

इत्यसौ दशमाध्यायं पपाठ श्लक्ष्णया गिरा ।

तमाकर्ण्य तया दत्तमादाय च सरोरुहम् ८१।

मया समर्पितं तुभ्यं पद्मिन्या पद्ममुत्तमम् ।

इत्युक्त्वा स जहौ देहं तदद्भुतमिवाभवत् ८२।

भृंगिरिटिरुवाच।

पुरातने भवे कोऽयं ब्रह्म हंसोऽभवत्कथं ।

तवाग्रतः कुतो हेतोरुत्ससर्ज कलेवरम् ८३।

इति भृंगिरिटिर्वाक्यमाकर्ण्याहं तदाब्रुवम् ।

द्विजवेश्मनि पूर्वस्मिन्जन्मन्ययमजायत ८४।

सुतपा इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ।

वसन्गुरुकुले कुर्वन्वेदाध्ययनमन्वहम् ८५।

गुरुशुश्रूषणं सम्यग्विदधाति च भक्तितः ।

शयानस्य गुरोः शय्यां निद्रितः सपदा स्पृशत् ८६।

तेन पापेन तिर्यक्त्वमयं स्वर्गेऽपि लब्धवान् ।

पद्मयोनिमरालानां मध्ये जातस्ततो द्विजः ८७।

अस्मिञ्जन्मन्यमुष्येह पुरास्मल्लोकनावधि ।

गीतानां दशमाध्यायं नलिन्या कथितं ततः ८८।

आकर्ण्य विहगो लेभे ब्रह्मज्ञानमनुत्तमम् ।

सोऽयं विप्रकुले जातो दशमाध्यायवैभवात् ८९।

जन्माभ्यासवशादस्य शिशोरपि मुखांबुजात् ।

गीतानां दशमाध्यायः समुल्लसति सर्वदा ९०।

तदर्थपरिणामेन सर्वभूतेष्ववस्थितम् ।

शंखचक्रधरं देवमयं पश्यति सर्वदा ९१।

यस्मिन्यस्मिन्यदैवास्य दृष्टिः स्निग्धा शरीरिणः ।

स स मुक्तो भवेत्सर्वः सुरापो ब्रह्महाऽपि वा ९२।

तद्विज्ञाय मया विप्रः परमात्मस्वरूपिणा ।

इदं नगरमानीतो मुक्तिक्षेत्रं स्वभावतः ९३।

अत्रत्यानां मनुष्याणां मुक्तिः करतले स्थिता ।

तेनास्य दृष्टिपातेन विशेषोऽन्यो न जायते ९४।

न ददामि बहिर्गंतुमहमस्य पुरा कृतम् ।

दशमाध्यायमहात्म्यात्तत्वज्ञानं सुदुर्लभम् ९५।

लब्धमेतेन मुनिना जीवन्मुक्तिरियं तथा ।

तेनास्य चलतो हस्तं ददामि पथि गच्छतः ९६।

दशमाध्यायमहिमा भृंगिरिटे महानयम् ।

इति भृंगिरिटेरग्रे कथितं यत्कथानकम् ९७।

तवेदमत्र कथितं सर्वपापप्रणाशनम् ।

नरो वाप्यथवा नारी यापि कोऽपि च वा पुनः ९८।

अस्य श्रवणमात्रेण सर्वाश्रमफलं लभेत् ९९।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये चतुरशीत्यधिकशततमोध्यायः १८४।

।

भगवद्गीतायाः दशमोध्यायः

देव्युवाच।

इतिहासोऽयमीशान श्रेयसां साधनं परम् ।

आकर्ण्य करुणापूर्ण ममकांक्षा प्रवर्त्तते १।

एकादशस्य माहात्म्यमध्यायस्य कथाश्रयम् ।

व्यावर्णय विरूपाक्ष वक्तॄणां प्रथम प्रभो २।

ईश्वर उवाच-।

आकर्णय कथां कांते गीतावर्णनसंश्रयाम् ।

विश्वरूपाभिधानस्य माहात्म्यमपि पावनम् ३।

अध्यायस्य विशालाक्षि वक्तुं तावन्न शक्यते ।

सहस्राणि कथाः संति तत्रैका कथ्यते मया ४।

प्रणीतायास्तटे नद्या मेघंकरमिति श्रुतम् ।

नगरं गरिमाधार तुंगप्राकारगोपुरम् ५।

विशालाश्रमशालासु स्वर्णस्तंभविभूषितम् ।

श्रीमद्भिः सुखिभिः शांतैः सदाचारैर्जितेंद्रियैः ६।

अधिष्ठितं जवैश्चारुशृंगाटकमनोहरम् ।

मणिस्तंभस्फुरत्स्वर्णापणचत्वरशोभितम् ७।

पताकाकिंकिणीक्वाण कदंबक कलस्वरम् ।

वेदाध्ययननिर्घोषवाचालित दिगंतरम् ८।

तूर्यसंघोषणाकीर्ण विशालव्योममंडलम् ।

पताकापल्लोद्भूतवातनिर्जितविग्रहम् ९।

राजामार्गवरद्वारनारीमंजीरसिंजितैः ।

वल्लकीवेणुकैर्गीतेर्भाति वाजींद्र हेषितैः १०।

प्रेक्षमाणमिवाभीक्ष्णं दिक्पालानां पुरैः समम् ।

आस्ते जगत्पतिर्यत्र शार्ङ्गपाणिर्विराजितः ११।

मूर्तिमत्परमं ब्रह्म जगल्लोचनजीवितम् ।

लक्ष्मीनयनराजीव पूजिताकारगौरवः १२।

त्रिविक्रमवपुर्मेघश्यामलः कोमलद्युतिः ।

श्रीवत्सवक्षाराजीव वनमालाविभूषितः १३।

अनेकभूषणोपेतः सरत्न इव वारिधिः ।

चलत्सौदामिनीदाम सांद्रमेघसमद्युतिः १४।

तस्यास्ते मुकुटे साक्षात्शार्ङ्गपाणिः परः पुमान् ।

तं दृष्ट्वा मुच्यते जंतुर्जन्मसंसारबंधनात् १५।

यस्मिन्पुरे महातीर्थं विद्यते मेखलाभिधम् ।

यत्र स्नात्वा नरैर्नित्यं प्राप्यते वैष्णवं पदम् १६।

तत्र वीक्ष्य जगन्नाथं नरसिंहं कृपार्णवम् ।

सप्तजन्मार्जिताद्धोरान्मुच्यते दुष्कृतान्नरः १७।

मेखलायां गणाधीशं विलोकयति यो नरः।

स निस्तरति विघ्नानि दुस्तराण्यपि सर्वदा ।

ब्रह्मचर्यपरो दांतो निर्ममो निरहंकृतिः १८।

तस्मिन्मेघंकरे कश्चिदभूद्ब्राह्मणसत्तमः ।

सुनंद इति विख्यातो वेदशास्त्रविशारदः १९।

वशीकृतेंन्द्रियग्रामो वासुदेवपरायणः ।

देवस्य शार्ङ्गिणः पार्श्वे गीताध्यायमिमं प्रिये २०।

एकादशं पठत्येष विश्वरूपप्रदर्शनम् ।

अध्यायस्य प्रभावेन ब्रह्मज्ञानमवाप सः २१।

परमानंदसंदोह श्लाघ्यसंवित्समाधिना ।

प्रत्यङ्मुखेंद्रियतयानिश्चलां स्थितिमीयुषा २२।

सततं स्थीयते तेन जीवन्मुक्तेन योगिना ।

एकदा स महायोगी सिंहराशिस्थिते गुरौ २३।

thumb|पूर्वगोदावरीजनपदे गोलिङ्गेश्वर मन्दिरसमूहे एका मूर्तिः

गोदावरीतीर्थयात्रां विधातुमुपचक्रमे ।

प्रथमेऽह्नि समागत्य विरजं तीर्थमुत्तमम् २४।

नाभिमारभ्य तीर्थेषु स समभ्यर्च्य देवताम् ।

मज्जन्मज्जन्जगद्धात्रीं कमलां स व्यलोकयत् २५।

तां संपूज्य महामायां सर्वकामफलप्रदाम् ।

तारातीर्थे ततः स्नात्वा कपिलासंगमे ततः २६।

अष्टतीर्थमसौ चक्रे विधाय पितृतर्पणम् ।

कुमारीशं शिवं नत्वा कपिलाद्वारमाययौ २७।

तत्र निर्मज्ज्य निर्धूतप्राग्जन्मांतरदुष्कृतः ।

संपूज्य नत्वा श्रुत्वा च देवं वै मधुसूदनम् २८।

उषित्वा तत्र तां रात्रिं प्रागात्प्रातः सह द्विजैः ।

नरसिंहवने तत्र तीर्थे रामस्य दीर्घिका ।

प्रह्लादपूजितः साक्षादास्ते यत्र नृकेसरी २९।

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं पूजयित्वा तु भक्तितः ।

तत्र तं दिवसं नीत्वा स ययावंबिकापुरम् ३०।

अनुग्रहेण भक्तानामंबिका तत्र तिष्ठति ।

पूरयंति मनुष्याणां वांच्छितान्यखिलान्यपि ३१।

पूजयित्वांबिकां भक्त्या पुष्पगंधानुलेपनैः ।

उपहारैश्च विविधैः स्तौत्रैः प्रणमनैरपि ३२।

विप्रस्तस्मात्पुरा प्राप्तः कंठस्थानाभिधं पुरम् ।

यत्रास्ते परमा शक्तिर्महालक्ष्मीर्महाद्युतिः ३३।

तामवेक्ष्य सुधाभानुभास्करद्युतिमंडलाम् ।

संसारतापविच्छेद पद्मपीयूषवाहिनीम् ३४।

योगिराजहृदंभोज राजहंसनिषेविताम् ।

अनाहतमहानादमयीमद्वयरूपिणीम् ३५।

महालक्ष्मीं भगवतीं वांछितार्थप्रदायिनीम् ।

आराध्य भक्तिभावेन चेतसा स मुनीश्वरः ३६।

विवाहमंडपं प्राप पुरं विप्रैः समन्वितः ।

पुरे तत्र प्रतिगृहं वासस्थानमयाचत ३७।

न लेभे वसतिं स्थातुं गेहे कस्मिन्नपि द्विजः ।

दर्शितं ग्रामपालेन विशालं वासमंदिरम् ३८।

प्रविश्य वसतिं चक्रे ब्राह्मणः संगिभिः सह ।

ततः प्रभाते विमले सुनंदोऽसौ द्विजोत्तमः ३९।

बहिरालोकयांचक्रे वासगेहान्निजं वपुः ।

अध्वन्यानखिलान्यत्र जातान्क्वापि यदृच्छया ४०।

गम्यमानः समायांतं ग्रामपालो ददर्श सः ।

तं बभाषे ग्रामपाल आयुष्मानसि सर्वशः ४१।

भागधेयवतां पुंसां पुण्यः पुण्यवतामसि ।

प्रभावो विद्यते वत्स कोपि लोकोत्तरस्त्वयि ४२।

क्व प्रयाताः सहायास्ते कथं तत्सदनाद्बहिः ।

तत्पश्य मुनिशार्दूल कथयामि तवाग्रतः ४३।

किंतु नान्यं त्वया तुल्यं पश्यामीह तपस्विनम् ।

किं जानासि महामंत्रं कां विद्यामवलंबसे ४४।

कस्य देवस्य कारुण्याच्छक्तिर्लोकोत्तरा त्वयि ।

तत्कारुण्यवशात्तिष्ठ ग्रामेऽस्मिन्ब्राह्मणोत्तम ४५।

शुश्रूषामखिलामेव भगवंस्ते करोम्यहम् ।

इति संवासयामास तस्मिन्ग्रामे मुनीश्वरम् ४६।

परिचर्या च तस्यासौ भक्त्या चक्रे दिवानिशम् ।

दिवसेषु प्रयातेषु सप्ताष्टसु समेयिवान् ४७।

प्रातरागत्य तस्याग्रे रुरोद भृशदुःखितः ।

अद्य मे भाग्यहीनस्य गुणवान्भक्तिमान्सुतः ४८।

जाज्वल्यमानदंष्ट्रेण भक्षितो निशि रक्षसा ।

इत्येवं रक्षकेणोक्तं तं पप्रच्छ स संयमी ४९।

क्वास्ते स राक्षसः पुत्रो भक्षितस्ते कथं वद ।

ग्रामपाल उवाच-।

वर्तते नगरे घोरः पुरुषादो निशाचरः 6.185.५०।

स खादति नरानेत्य नित्यं नगरगोचरान् ।

स सर्वैर्नागरैरत्र प्रार्थितः पुरुषैः पुरा ५१।

रक्ष राक्षस नः सर्वान्ग्रासं ते कल्पयामहे ।

पथिका निशि निद्रंति ये च तान्भुंक्ष्व राक्षस ५२।

एतस्मिन्सदने पांथान्ग्रामपालप्रवेशितान् ।

आहारं कल्पयांचक्रुरात्मीयप्राणगुप्तये ५३।

भवान्सुप्तोगृहेऽमुष्मिन्नधन्यैः संयुतः परैः ।

ते ग्रस्ताः किल चानेन न त्वं मुक्तोसि द्विजोत्तम ५४।

प्रभावं भवतो वेत्ति भवानेव द्विजोत्तम ।

मदीय तनयस्याद्य मित्रमेकमुपागतम् ५५।

अजानता मया सोऽपि तनयस्य प्रियः सखा ।

अन्यैः पांथजनैः सार्द्धं तस्मिन्गेहे प्रवेशितः ५६।

श्रुत्वा तत्र प्रविष्टं तं निशीथे तनयो मम ।

तमानेतुं गतः सोऽपि भक्षितस्तेन रक्षसा ५७।

दुःखितेन मया प्रोक्तः प्रातः स पिशिताशनः ।

ममापि पुत्रो दुष्टात्मन्भवता निशि भक्षितः ५८।

भवज्जठरनिर्मग्नः सुतोऽसौ येन जीवति ।

अस्ति चैवमुपायस्ते ब्रूहि मे त्वं निशाचर ५९।

राक्षस उवाच-।

अंतःप्रविष्टा त्वत्पुत्रमज्ञात्वाहमभक्षयम् ।

अजानन्भक्षितः पांथैः सहितोऽसौ सुतस्तव ६०।

यथा जीवति मे कुक्षौ यथा भवति रक्षितः ।

तथा विहितमप्यस्ति दैवेन परमेष्ठिना ६१।

गीतैकादशमध्यायं यः पठत्यनिशं द्विजः ।

तत्प्रभावेन मे मुक्तिर्मृतानां पुनरुद्भवः ६२।

ग्रामपाल उवाच-।

कथमेकादशाध्यायसामर्थ्यमिदमद्भुतम् ६३।

इति पृष्टो मया विप्र स बभाषे निशाचरः ६४।

पुरा गृध्रेण केनापि नभोमार्गेण गच्छता ।

अस्थिखंडं स्वतुंडाग्रात्पातितं क्वापि वारिणि ६५।

तं जलाशयमागत्यकोऽपि ज्ञानीश्वरस्तदा ।

महातीर्थमिति ज्ञात्वा विदधे पितृतर्पणम् ६६।

तमूचिरे जनाः सर्वे तीर्थमेतत्कथं वद ।

जपत्येकादशाध्यायं त्रिसन्ध्यं नियतेंद्रियः ६७।

कृतमौनस्तु विप्रोऽसौ चौरैर्व्यापादितः पथि ।

तस्यास्थिशकलं गृध्रवदनात्पतितं जले ६८।

तेन तीर्थमिदं दिव्यं जातं पातकनाशनम् ।

ततस्ते मानवाः सर्वे सस्नुस्तत्र जलाशये ६९।

निष्कल्मषतया चैवं प्रापुस्ते परमं पदम् ।

एकादशस्य सामर्थ्यादध्यायस्य भविष्यति ७०।

ममापि मुक्तिः पांथानां पुनरुत्थानमेव च ।

यो मया कश्चिदुद्गीर्णो ब्राह्मणोऽत्रैव तिष्ठति ७१।

स च एकादशाध्यायं जपति स्म निरंतरम् ।

स तेनाध्यायमंत्रेण सप्तवाराभिमंत्रितम् ७२।

विधाय वारि विप्रेंद्रः क्षिपेद्यदि ममोपरि ।

ततो मे शापनिर्मुक्तिर्भविष्यति न संशयः ।

इति तेनास्मि संदिष्टः समायातस्त्वदंतिकम् ७३।

विप्र उवाच-।

राक्षसः केन पापेन जातोसौ वद रक्षक ।

यत्क्षपायां गृहे तस्मिन्नरान्खादति निद्रितान् ७४।

ग्रामपाल उवाच।

अस्मिन्ग्रामे पुरा कश्चिदासीद्विप्रः कृषीवलः ।

एकदा शालिकेदाररक्षणे व्याकुलो द्विजः ७५।

नातिदूरे महागृध्रः पांथमेकमभक्षयत् ।

तं विमोचयितुं दूराद्दयांचक्रेऽपि तापसः ७६।

भुक्त्वा पांथं खगस्तावन्निरगादंबराध्वना ।

ततः स तापसः कोपात्तं बभाषे कृषीवलम् ७७।

धिक्त्वां हालिक दुर्बुद्धे कठोरमतिनिर्घृण ।

कुक्षिभरं परत्राण विमुखं हतजीवितम् ७८।

चोरैश्च दंष्ट्रिभिः सर्प्पैररिवह्निविषांबुभिः ।

गृध्रराक्षसभूतैश्च वेतालादिभिराहतान् ७९।

जनानुपेक्षते शक्तः स तद्वधफलं लभेत् ।

न मोचयति यो विप्रं प्रभुश्चोरादिभिर्धृतम् ८०।

स याति नरकं घोरं स पुनर्जायते वृकः ।

निहन्यमानं विपिने गृध्रव्याघ्रेण पीडितम् ८१।

मुंचमुचेति यो वक्ति स याति परमां गतिम् ।

गवामर्थे हता व्याघ्रैर्व्याधैर्दुष्टैश्च राजभिः ८२।

तेपि यांति पदं विष्णोर्दुष्प्राप्यं योगिनामपि ।

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ८३।

शरणागतसंत्राण कलां नार्हंति षोडशीम् ।

दीनस्योपेक्षणं कृत्वा भीतस्य च शरीरिणः ८४।

पुण्यवानपि कालेन कुंभीपाके स पच्यते ।

पश्यन्नपि भवान् पांथं दुष्टगृध्रेण भक्षितम् ८५।

निवारणसमर्थोपि न चक्रे यन्निवारणम् ।

निष्कृपोसि यतस्तस्माद्भविष्यसि निशाचरः ८६।

इमां शापं मुने श्रुत्वा कंपमानकलेवरः ।

प्रणम्य हालिको विप्रं बभाषे करुणं वचः ८७।

अत्राहं क्षेत्ररक्षायां चिरं क्षिप्तेन चक्षुषा ।

न वेद्मि निकटं गृध्र हन्यमानमिमं नरम् ८८।

तेन मेऽनुग्रहं कर्तुं कृपणस्य त्वमर्हसि ।

विप्र उवाच।

यो वेत्त्येकादशाध्यायं जपत्यनुदिनं च यः ८९।

तेनाभिमंत्रितं वारि यदा शिरसि तावके ।

पतिष्यति तदा शापात्तव मुक्तिर्भविष्यति ९०।

इत्युक्त्वा तापसो यातो हालिको राक्षसोऽभवत् ।

तदागच्छ द्विजश्रेष्ठ तेनाध्यायेन मंत्रय ।

तीर्थोदकं स्वहस्तेन तस्य मूर्द्धनि निक्षिप ९१।

महादेव उवाच।

इति तत्प्रार्थितं तस्य श्रुत्वा च करुणाप्लुतः ।

तथेति सहपालेन मुनी रक्षोंतिकं ययौ ९२।

एकादशेन तेनांबु विश्वरूपेण मंत्रितम् ।

निक्षिप्तं तस्य शिरसि तेन विप्रेण योगिना ९३।

गीताध्यायप्रभावेण शापमोक्षमवाप सः ।

विहाय राक्षसं देहं चतुर्बाहुस्ततोऽभवत् ९४।

निगीर्णा ये जनास्तेन पांथा आसन्सहस्रशः ।

चतुर्भुजा बभूवुस्ते शंखचक्रगदाधराः ९५।

ते विमानान्यारुरुहुस्तावदूचे स राक्षसम् ।

मदीयस्तनयः कस्तं दर्शयस्व निशाचर ९६।

इत्युक्ते ग्रामपालेन दिव्यधीराह राक्षसः ।

एवं चतुर्भुजं विद्धि तमालश्यामलद्युतिम् ९७।

माणिक्यमुकुटं दिव्यमणिकुंडलमंडितम् ।

हारहारिमहास्कंधं स्वर्णकेयूरभूषितम् ९८।

राजीवलोचनं स्निग्धं हस्ते कृतसरोरुहम् ।

दिव्यं विमानमारूढं देवत्वं प्राप्तमात्मजम् ९९।

इति तस्य वचः श्रुत्वा सुतं दृष्ट्वा च तादृशम् ।

स्वगेहं नेतुमारेभे जहास स सुतस्ततः 6.185.१००।

कति वाराणि जातोऽसि त्वं पुत्रो मम रक्षक ।

पूर्वपुत्रस्त्वदीयोऽस्मि अधुना विबुधोऽस्म्यहम् १०१।

यास्यामि वैष्णवं धाम ब्राह्मणस्य प्रसादतः ।

निशाचरोऽपि प्राप्तोऽयं पश्य देहं चतुर्भजम् १०२।

एकादशस्य माहात्म्याद्याति स्वर्गं समं जनैः ।

विप्रादस्मात्तमध्यायमधीष्व त्वं जपानिशम् १०३।

भविष्यति न संदेहस्तवापि गतिरीदृशी ।

तात तस्मात्सतां संगं दुर्लभं सर्वथा जनैः १०४।

सोप्यद्य ते समुत्पन्नो ह्यात्मनः साधयेप्सितम् ।

किं धनैर्भोगदानैर्वा किं यज्ञैस्तपसा नु किम् १०५।

किं पूर्तैर्वापरं श्रेयो विश्वरूपस्य पाठतः ।

तद्विष्णोः परमं रूपमध्यायस्य श्रुतेन च १०६।

यत्पूर्णानंदसंदोह कृष्णब्रह्मास्यनिर्गतम् ।

कुरुक्षेत्रेऽर्जुने मित्रे तत्कैवल्यरसायनम् १०७।

नृणां च भवभीतानामाधिव्याधिभयापहम् ।

अनेकजन्मदुःखघ्नं नान्यत्पश्यामि तत्स्मर ।

शिव उवाच।

इत्युक्त्वा सह तैः सर्वैर्ययौ विष्णोः परं पदम् १०८।

तमध्यायं ततो विप्राद्ग्रामपालः पपाठ सः ।

तावुभौ तस्य माहात्म्याज्जग्मतुर्वैष्णवं पदम् १०९।

इत्येकादशमाहात्म्य कथा तुभ्यं निरूपिता ।

यस्याः श्रवणमात्रेण महापातकसंक्षयः ११०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये सतीश्वरसंवादे पंचाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८५।

श्रीमद्भगवद्गीतायाः एकादशोध्यायः

लघुत्तम|400px|महाभूताः

महादेव उवाच-

अस्ति कोल्हापुरं नाम नगरं दक्षिणापथे ।

सुखानां सदनं साध्वि साधूनां सिद्धिसंभवम् १।

परशक्तेः परंपीठं सर्वदेवनिषेवितम् ।

पुराणेषु प्रसिद्धं यद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् २।

कोटिशस्तत्र तीर्थानि शिवलिंगानि कोटिशः ।

आस्ते रुद्रगया यत्र विशालं लोकविश्रुतम् ३।

तुंगाचलमहावप्र गोपुरोल्लासितोरणम् ।

प्रासादशिखरे यत्र तुंगं च कनकध्वजम् ४।

सोमकांतिमहासौधवलभीपंक्तिशोभितम् ।

जालरंध्रोद्गिरद्धूपधूमाऽमोदितदिक्तटम् ५।

चलत्पताकविस्तीर्णच्छायं देवालयान्वितम् ।

चतुरैः सुंदरैः स्निग्धैः श्रीमद्भिः शुचिमानसैः ६।

अधिष्ठितं सदाचारैः पुरुषेर्भूरिभूषणैः ।

कुरंगनयनाश्चंद्रवदनाः कुटिलालकाः ७।

उत्फुल्लचंपकच्छायाः पीनतुंगपयोधराः ।

कृशमध्या निम्ननाभि वलित्रयविराजिताः ८।

विशालजघनाश्चारुजंघा युग्मा वरांघ्रयः ।

वाचालमेखलादामनिक्वणन्मणिनूपुराः ९।

रणत्कंकणहस्ताब्ज स्फुरत्करज रश्मयः ।

वसंति प्रमदा यत्र मादयंत्यो मुनीनपि १०।

समस्तवस्तुसंयुक्तं सर्वभोगसमन्वितम् ।

मंगलैः सकलैर्युक्तं महालक्ष्मीसमन्वितम् ११।

तत्रागच्छत्पुमान्कश्चिद्युवा गौरं सुलोचनः ।

कंबुकंठः पृथुस्कंधो महावक्षा महाभुजः १२।

समस्तलक्षणोपेतो गोचरासक्तमानसः ।

प्रविश्य नगरं पश्यन्शोभां सौधेषु सर्वतः १३।

उत्कंठितमना द्रष्टुं महालक्ष्मीं सुरेश्वरीम् ।

मणिकुंडे कृतः स्नानः संपन्न पितॄतर्पणः १४।

महालक्ष्मीं महामायां नत्वा तुष्टाव भक्तितः ।

जयत्यपारकरुणाशरण्या जगदंबिका १५।

कुर्वाणा जगतो जन्म पालनं क्षपणं दृशा ।

यया शक्त्या कृतादिष्टः परमेष्ठी सृजत्यसौ १६।

अवष्टभ्य च तां शक्तिं पालयत्यच्युतो जगत् ।

यया शक्त्या कृतावेशः संहरत्यखिलं हरः १७।

तां भजे परमां शक्तिं सर्गस्थितिलयोर्जिताम् ।

योगिध्येयांघ्रिकमले कमले कमलालये १८।

स्वभावानखिलान्नस्त्वं गृह्णासींद्रियगोचरान् ।

त्वमेव कल्पनाजालं तत्कल्पं कुरुषे मनः १९।

इच्छाज्ञानक्रियारूपा परसंवित्स्वरूपिणी ।

निष्फला निर्मला नित्या निराकारा निरंजना २०।

निरंतरा निरातंका निरालंबा निरामया ।

तवैवं महिमानं हि को वर्णयितुमीशते २१।

वंदे निर्भिन्नषट्चक्रद्वादशांतर्विहारिणीम् ।

अनाहतध्वनिमयीं बिंदुनादकलात्मिकाम् २२ ।

मातस्त्वं पूर्णशीतांशु गलत्पीयूषवाहिनी ।

पुष्णासि वत्सले बालान्सनकादीन्दिगंबरान् २३।

अनुस्यूता शिवा संविज्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।

तुरीयायां वर्त्तमानां दयासूनृतसंधिषु २४।

ददासि प्राणिनां सर्वाः सततं ब्रह्मसंपदः ।

संहृत्य तत्वसंघातं तुरीयातीतया त्वया २५।

योगिनां बिंबतादत्म्यं दीयते निर्विकल्पया ।

परां नमामि पश्यंतीं मध्यमां वैखरीमपि २६।

रूपाणि देवि गृह्णासि जगत्संत्राणहेतवे ।

त्वं ब्राह्मी वैष्णवी च त्वं माहेशी च त्वमंबिके २७।

वाराहि त्वं महालक्ष्मीर्नारसिंही त्वमैंद्रिका ।

त्वं कौमारी चंडिका त्वं लक्ष्मीस्त्वं विश्वपावनी २८।

सावित्री त्वं जगन्माता शशिनी त्वं च रोहिणी ।

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि त्वं सुधा परमेश्वरी २९।

चंडमुंडभुजादंडखंडदोर्दंडमंडिते ।

रक्तबीजगलद्रक्तपानघूर्णितलोचने ३०।

उन्मत्तमहिषग्रीवोन्मूलनप्रौढ दोर्युगे ।

शुंभासुरमहादैत्यदारणायातविक्रमे ३१।

अनंतचरिते तुभ्यं नमस्त्रैलोक्यमातृके ।

भक्तकल्पलते मह्यं प्रसीद परमेश्वरि ३२।

इति तेन स्तुता देवी महालक्ष्मीस्ततः स्वयम् ।

निजरूपं समास्थाय पुरुषं प्रत्युवाच तम् ३३।

श्रीलक्ष्मीरुवाच-।

राजपुत्र प्रसन्नाऽहं वृणीष्व वरमुत्तमम् ।

राजपुत्र उवाच।

पिता मे धरणीपालो वाजिमेधं महाक्रतुम् ३४।

कुर्वाणो दैवयोगेन रोगाक्रांतो दिवं ययौ ।

तद्वपुस्तप्ततैलेन शोषयित्वा मया ततः ३५।

स्थापितस्तत्र यागोऽसौ यथापूर्वमवर्तत ।

अथ क्रांतमहीचक्रो यूपे यागतुरंगमः ३६।

निशीथे बंधनं हित्वा नीतः केनापि कुत्रचित् ।

अदृष्ट्वा तद्गतं क्वापि निवृत्तेषु जनेष्वहम् ३७।

आमंत्र्य ऋत्विजः सर्वाञ्छरणं त्वामुपागतः ।

प्रसन्ना यदि देवि त्वं तन्मे यागतुरंगमः ३८।

दृष्टो भवतु यागोऽसौ संपूर्णो जायते यथा ।

आनृण्यं मम तातस्य तेन राज्ञो भविष्यति ३९।

तथा कुरु जगद्धात्रि शरणागतवत्सले ।

देव्युवाच।

ममद्वारं द्विजः सिद्धसमाधिरिति विश्रुतः ४०।

ममाज्ञया स ते सर्वं कार्यं निष्पादयिष्यति ।

इत्युक्तः श्रीमहालक्ष्म्या ततो राजकुमारकः ४१।

आजगाम मुनिः सिद्धसमाधिर्यत्र तिष्ठति ।

प्रणम्य तस्यपादाब्जं कृतांजलिरवस्थितः ४२।

तमुवाच ततो विप्रः प्रहितोऽसि त्वमंबया ।

त्वदीप्सितमिदं सर्वं साधयामि विलोकय ४३।

इत्युक्त्वा त्रिदशान्सर्वानाचकर्ष स मांत्रिकः ।

एक्षत क्षितिपालस्य तनयोऽसौ तदा सुरान् ४४।

कृतांजलिपुटान्देवान्वेपमानकलेवरान् ।

अथ तानमरान्सर्वान्संबभाषे द्विजोत्तमः ४५।

अमुष्य राजपुत्रस्य वाजी यज्ञाय कल्पितः ।

नीतोस्ति देवराजेन क्षपायामपहृत्य सः ४६।

गीर्वाणा अश्वमेवास्य समानयत मा चिरम् ।

अथ तस्य मुनेर्वाक्याद्देवैर्यज्ञतुरंगमः ४७।

समर्पितस्ततस्तेन तेऽनुज्ञात्वा दिवौकसः ।

आकृष्टानमरान्दृष्ट्वा गतं लब्ध्वा तुरंगमम् ४८।

महीपतिसुतो नत्वा तं मुनिं वाक्यमब्रवीत् ।

आश्चर्यमिदमेतत्ते सामर्थ्यमृषिसत्तम ४९।

कृतं त्वया चित्रमिदं त्रिदशाकर्षणं क्षणात् ।

हस्तादाकृष्य दत्तो मे यज्ञीयोऽयं तुरंगमः 6.186.५०।

न किंचिदपरं यावद्दुष्करं यत्सुरैरपि ।

प्रभविष्यति तत्कर्तुं भवानेव न चापरः ५१।

शृणु विप्र महीपाल पितासीन्मे बृहद्रथः ।

प्रारब्ध हयमेधोऽसौ दैवेन निधनं गतः ५२।

अद्यापि तस्य देहोस्ति तप्ततैलेन शोषितः ।

तस्य संजीवनं भूयः कर्त्तुमर्हसि सत्तम ५३।

इत्याकर्ण्य स्मितं कृत्वा स जगाद महामुनिः ।

यामस्तत्र पिता यत्र तावको यागमंडपः ५४।

अथागत्य समं तेन तत्र सिद्धः समाधिना ।

पयोऽभिमंत्र्य विदधे तस्य प्रेतस्य मूर्द्धनि ५५।

ततः प्राप नृपः संज्ञामुत्तस्थे वै ददर्श च ।

स तं पप्रच्छ विप्रेंद्रं कोऽसि धर्मेति भूपतिः ५६।

ततो राजसुतः सर्वं भूपालाय न्यवेदयत् ।

स नत्वा ब्राह्मणं राजा तं पुनर्दत्तजीवितम् ५७।

बभाषे केन पुण्येन त्वयि शक्तिरलौकिकी ।

यया मे जीवितं दत्तमाकृष्टाश्च दिवौकसः ५८।

यागश्चोद्धरितो विप्र येनमेतन्निरूपय ।

इत्युक्तस्तेनविप्रोऽसौ जगाद श्लक्ष्णया गिरा ५९।

गीतानां द्वादशाध्यायं जपाम्यहमतंद्रितः ।

तेन शक्तिरियं राजन्यया प्राप्तोसि जीवितम् ६०।

एतदाकर्ण्य राजाऽसौ द्वादशाध्यायमुत्तमम् ।

पपाठ तस्माद्विप्रर्षेः सकाशात्ब्राह्मणान्वितम् ६१।

तस्याध्यायस्य माहत्म्यात्ते सर्वे सद्गतिं ययुः ।

अन्ये पठित्वा जीवाश्च मुक्तिमापुरहो पराम् ६२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये षडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८६।

भगवद्गीतायाः द्वादशोध्यायः

देव्युवाच।

द्वादशाध्यायमाहात्म्यं भवता कथितं मम ।

ब्रूहि त्रयोदशाध्यायमाहात्म्यमतिसुंदरम् १।

ईश्वर उवाच-

शृणु त्रयोदशाध्यायमहिमांभोनिधिं शिवे ।

यदाकर्णनमात्रेण परां मुदमवाप्स्यसि २।

अस्ति दक्षिणदिङ्मार्गे तुंगभद्रा महानदी ।

तत्तटे नगरं रम्यं नाम्ना हरिहरं पुरम् ३।

यत्राऽस्ते भगवान्देवि देवो हरिहरः स्वयम् ।

यस्य दर्शनमात्रेण परं कल्याणमाप्यते ४।

तस्मिन्पुरे द्विजन्मासीद्धरिदीक्षितसंज्ञिकः ।

तपः स्वाध्यायनिरतो श्रोत्रियो वेदपारगः ५।

दुराचारेति तस्यासीद्भार्या नाम्ना च कर्मणा ।

न सुष्वाप समं पत्या दुरालापा कदाचन ६।

क्षणमप्यात्मसदने न चास्ते स्वैरचारिणी ।

कंठदघ्नं द्विजद्वारे धयंती वारुणीरसम् ७।

पतिसंबधिनः सर्वान्तर्जयंती पुनः पुनः ।

विटैः सह सदोन्मत्ता रममाणा निरंतरम् ८।

कदचिद्व्याकुलं दृष्ट्वा पुरं पौरैरितस्ततः ।

संकेतगेहमकरोत्कांतारे निर्जने स्वयम् ९।

अथ तत्रैव सा धूर्ता रममाणा विटैः सह ।

निनाय सा बहून्कालान्निजयौवनगर्विता १०।

अथ तस्मिन्पुरे रम्ये निवसंत्या निरंकुशम् ।

वसंतकालं समभूत्परं चित्ते भुवः सखा ११।

आमूलपल्लवाकीर्णं सहकारविकारिणा ।

पिकानां पंचमालापैः पुनः स जीवितः स्मरः १२।

स्फुरच्चंपकसौरभ्यहारकैर्मलयानिलैः ।

मंदं मंदं प्रसर्पद्भिरांदोलितवनद्रुमः १३।

उत्फुल्लमल्लिकामोद मदिरापारणावताम् ।

अलीनां कलटंकारैः समंताद्रावशोभितः १४।

प्रसन्नचारुभिः स्मेरः सरोवरसुगंधिभिः ।

मीलन्मरालनिवहैः सरोभिः प्रकटीकृतः १५।

घनच्छायासुखासीन हरिणार्भकधारिभिः ।

नीरंध्रपल्लवैर्नानाशाखिभिः शोभितावनिः १६।

तस्मिन्वसंतसमये मुदिता साभिसारिका ।

अपश्यज्जगदानंददायिनीं चंद्रिकां निशि १७।

चंचच्चकोरचंच्वग्रगलत्पीयूषसीकराम् ।

द्रवदिंदुशिलानिर्यत्सुधानिर्झरनिर्भराम् १८।

विकाशिकुसुमक्रोडसांद्रीभूतकरोत्कराम् ।

उल्लासितपयोराशिकल्लोलालिंगितांबराम् १९।

मनोभवमहासिंहकुलटाकंठकर्तरीम् ।

घनांधकारसंदोहविदारणपटीयसीम् २०।

श्वेतीकृतसतीकारपरार्थहिमगर्भिणीम् ।

म्लानपंकजसंकोचा द्यूनामानंददायिनीम् २१।

चक्रवाकवधूवक्त्र करुणाक्रोशसाक्षिणीम् ।

मुक्ताश्रेणीविशुद्धांशु प्रभासितदिगंतराम् २२।

अथ तस्यां प्रभूतायां पूरयंत्या दिशो दश ।

कामांधा कामिनीजाता पथिसौधविहारिणी २३।

अपश्यंती विटान्रात्रौ निर्भिद्य भवनार्गलम् ।

ययौ संकेतभवनं निर्गत्य नगराद्बहिः २४।

तत्र प्रियतमं कंचित्काममोहितमानसा ।

अन्वेषयंती नाद्राक्षीत्कुंजे कुंजे तरौ तरौ २५।

आकर्णयंती कांतस्य मंदालापान्पदे पदे ।

अभियाति ततः क्रीडन्यत्र संहारिनिस्वनः २६।

चक्रवाकरवान्श्रुत्वा कांतालापभ्रमादसौ ।

सरोवराणि सर्वाणि पर्यटंती मुहुर्मुहुः २७।

कांतभ्रांत्या तरुतले प्रसुप्तान्हरिणोत्करान् ।

प्रबोधयंती सोच्छ्वासमागतास्मीति भाषिणी २८।

आलिंगंती वनस्थाणुं जीवनेश्वरशंकया ।

तदाननभ्रमाद्भूयं चुंबंती विकचांबुजम् २९।

तत्रतत्र कृतव्यर्थश्रमादृष्टप्रियास्वयम् ।

विललाप वने तस्मिन्मूर्च्छती विविधोक्तिभिः ।

हा कांत हा गुणाक्रांत मच्चैतन्यस्य नायक ३०।

हे मनोहरसौभाग्य भाग्यलावण्यशेवधे ।

हा पूर्णचंद्रवदन हा सरोजायतेक्षण ३१।

हा कांततत्वसौहित्य विश्रमाय सुरद्रुम ।

यदि कोपेन कुत्रापि गुह्यवेषोऽत्र तिष्ठसि ३२।

प्रसादयामि त्वां कांत दत्त्वा प्राणान्प्रियानपि।

इत्युच्चैः सर्वतो दिक्षु विलपंत्या वियोगतः ३३।

तस्याः श्रुत्वा वचः कोऽपि सुप्तो व्याघ्रः प्रबुद्धवान् ।

कुर्वन्घुरघुरध्वानं पश्यन्प्रतिदिशं रुषा ३४।

आस्फालयन्नखैर्भूमिं गर्जन्नाकाशगह्वरम् ।

पृष्ठनिर्भग्नलांगूल द्रुतमुत्थाय वेगवान् ३५।

गतो व्याघ्रः समुत्पत्य यत्रास्ते साभिसारिका ।

अथ सापि तमायांतमालोक्य पतिशंकया ३६।

निर्जगाम पुरः स्थातुं प्रेममनिर्भरमानसा ।

ततस्तस्यनखक्रीडाक्रूरतांधीकृता सती ३७।

जहौ प्रियवपुः शंकां श्रुत्वा गर्जितमूर्ज्जितम् ।

तथाविधापि सा नारी भ्रांतिमुत्सृज्यसत्वरम् ३८।

व्याघ्रत्वं तु कुतो हेतोर्मां निहंतुमिहागतः ।

इदं सर्वं समाख्याहि यतस्त्वं हंतुमिच्छसि ३९।

इति तस्या वचः श्रुत्वा शार्दूलश्चंडविक्रमः ।

क्षणं विहाय तद्ग्रासमुवाच प्रहसन्निव ४०।

मलापहा नदी नाम्ना देशे तिष्ठति दक्षिणे ।

नगरी मुनिपर्णेति तस्या रोधसि वर्तते ४१।

तत्रास्ते भगवान्साक्षात्पंचलिंगो महेश्वरः ।

तस्यां पुर्यामहं विप्र पुत्रो भूत्वा स्थितस्ततः ४२।

अयाज्यान्याजयन्नश्नन्नेकोद्दिष्टे नदी तटे ।

वेदपाठफलं शश्वद्विक्रीणन्धनकांक्षया ४३।

भिक्षुकानपरान्लोभात्तिरस्कुर्वन्दुरुक्तिभिः ।

अदेयद्रविणं गृह्णन्नदत्तमनिशं दिनम् ४४।

छलयन्सकलांल्लोकान्क्षणग्रहणकौतुकात् ।

ततः कतिपये काले जरठत्वमुपागतः ४५।

वलीपलितवानंधः प्रपतन्प्रस्खलद्गतिः ।

पतद्दंतोभवं भूयः प्रतिग्रहपरायणः ४६।

हस्ते गृहीत दर्भोऽहमगमं तीर्थसन्निधिम् ।

धनग्रहणलोभेन भ्रमन्पर्वसु पर्वसु ४७।

ततोऽहं शिथिलांगः सन्कंचिद्भूनिर्जरालयम् ।

गतवान्याचितं भोक्तुं दष्टो मध्ये पदे शुना ४८।

अपतं मूर्छितो भूत्वा ततः क्षितितले क्षणात् ।

ततोऽहं गलितप्राणो व्याघ्रयोनिमुपागतः ४९।

अत्र तिष्ठामि कांतारे पूर्वपापमनुस्मरन् ।

न भक्षयामि धर्मिष्ठान्मुनीन्साधुजनान्सतीः 6.187.५०।

किंतु पापान्दुराचारनसतीर्भक्षयाम्यहम् ।

अतोऽसतित्वं तत्वेन ममैव कवलायसे ५१।

इत्युक्त्वा स्वैर्नखैः कूरैस्तां विभज्यांगखंडशः ।

अथतां भक्षितां तेन पापदेहमुपाश्रिताम् ५२।

यमस्य किंकरा निन्युः सद्यः संयमनीं पुरीम् ।

यमादेशेन तत्रापि पातयामासुराशु ताम् ५३।

विण्मूत्ररक्तपूर्णेषु घोरकुंडेष्वनेकधा ।

कल्पकोटिषु पीतासु तस्मादानीय तां मुहुः ५४।

रौरवे स्थापयामासुर्मन्वंतरशतावधि ।

ततोप्याकृष्य तां दीनां रुदतीं सर्वतोमुखीम् ५५।

मुक्तकेशां भग्नगात्रां चिक्षिपुर्दहनानने ।

एवं पापपरां घोरां भुक्त्वा नरकयातनाम् ५६।

इह जाता महापापात्पुनः श्वपचयोनिषु ।

ततः श्वपचगेहेऽपि वर्द्धमाना दिनेदिने ५७।

पूर्वजन्मवशेनैव तथैवासीद्यथा पुरा ।

ततः कतिपये काले पुनः स्वंभवनंययौ ५८।

यत्रास्ते जृंभकादेवी शिवस्यांतः पुरेश्वरी ।

तत्रापश्यद्द्विजन्मानं वासुदेवाभिधं शुचिम् ५९।

गीतात्रयोदशाध्यायमुद्गिरंतमनारतम् ।

ततस्तच्छ्रवणादेव मुक्ता श्वपचविग्रहात् ६०।

दिव्यं देहं समासाद्य जगाम त्रिदशालयम् ६१।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८७।

ईश्वर उवाच-

अतः परं प्रवक्ष्यामि भवानि भवमुक्तये ।

गीताचतुर्दशाध्यायमवधारय सुस्मिते १।

मेदिन्यां यत्किलस्थूलमस्ति काश्मीरमंडलम् ।

राजधानी सरस्वत्या आस्ते चैव मनोहरा २।

यामधिष्ठाय वाग्देवी ब्रह्मलोकं प्रयच्छति ।

हंसमारुह्यमानापि सावित्रीप्रहतैरपि ३।

सरस्वतीपदांभोज सेवामाश्रित्य कुंकुमैः ।

यत्र गौरवयंत्याशा हंसपक्षपुटोद्भवैः ४।

निरंतरं तया चैव नृणां संस्कृतभाषिणाम् ।

सुपर्वाणमयी भाषा निमेषेणोपलभ्यते ५।

प्रातर्गृहांगणोद्भूतै र्यत्रकुंकुमपांसुलैः ।

सर्वतोरुणितच्छाय शशांकरविमंडलम् ६।

तत्रासीत्तेजसां राशिः शौर्यवर्मा नरेश्वरः ।

उद्यदुज्ज्वलबाणौघ खंडितारातिमंडलः ७।

अभूच्च सिंहलद्वीपे राजा सिंहपराक्रमः ।

नाम्ना विक्रमवेतालः कलानामपि शेवधिः ८।

उभौ परस्परं मैत्रीं वर्द्धयांचक्रतुः क्रमात् ।

तत्तद्देशसमुत्पन्नैरपूर्वैः प्रचुरोत्करैः ९।

एकदा प्रहितं प्रेम्णा प्रभूतं शौर्यवर्मणा ।

राजा विक्रमवेतालो विलोक्य शुनकीद्वयम् १०।

मत्तमातंगतुरग मणिभूषणचामरम् ।

प्रेषयामास मित्राय प्रभूतं शौर्यवर्मणे ११।

एकदा शिबिकारूढश्चारु चामरवीजितः ।

सुवर्णशृंखलारूढं वाद्यडिंडिमडंबरम् १२।

शुनीयुगलमादाय मृगया कौतुकोत्सुकः ।

राजा जगाम बाह्यालीं समं राजकुमारकैः १३।

पणबंधविधानेन समुपेतं शशामिषम् ।

तत्र राजकुमाराणां महान्कोलाहलोऽभवत् १४।

ततः समानवयसा केनचिद्राजसूनुना ।

बहुमूल्यं पणं कृत्वा राजाचिक्रीडकौतुकी १५।

ततोवतार्य दोलाया विरुदावलिगर्विताम् ।

धावतः शशकस्योच्चैः पृष्ठे मुंचन्नृपं शुनीम् १६।

मुमोच राजपुत्रोऽपि प्रेमपात्रं महाभुजः ।

विरराम शुनीमुच्चैः संकीर्त्य विरुदावलीम् १७।

अलक्ष्यमाणवेगेऽस्मिन्शुनीयुगलकेभृशम् ।

धावत्युत्थितमेवासीत्पश्यतां सर्वभूभृताम् १८।

पपात गर्ते महति शशकोऽतिश्रमादसौ ।

पतितोऽपि शुनी वश्यो नाभवच्छशशावकः १९।

ततः शनैः समुत्थाय धावन्नाक्रम्यरोषतः ।

जगृहे राजशुन्याऽसौ शशकः फेनमुद्वमन् २०।

ततः कथंचिदुप्लुत्य गच्छन्विस्खलयञ्छशः ।

राजपुत्रशुनक्यासौ गृहीतः कंधरातटे २१।

जितमस्माभिरत्यर्थमिति संजल्पतां नृणाम् ।

कोलाहले शंकिताया शुन्या निर्गतवान्मुखात् २२।

ततो दंष्ट्राव्रणश्रेणी क्षरद्रुधिरधारकः ।

क्वापि र्ममरभूभागे निलीयस्थितवाञ्छशः २३।

जिघ्रंत्या राजशुन्याऽसौ भूभागं धनरोषया ।

दृष्टमात्रः परित्रस्तो हस्तमात्रं ततोऽगमत् २४।

यत्र कर्पूरकदली क्रोडव्याघ्रदरीतलः ।

चोली कपोलफलकान्चुबन्वाति समीरणः२५।

उद्भिन्न केतकीकोशरजोमुकुलितेक्षणः ।

विस्रब्धाहरणा यत्रच्छायां तां परितन्वतः २६।

नारिकेलफलैर्यत्र स्वयं निपतितैरधः ।

अपि चूतफलैस्तृप्ताः पक्वैः शाखामृगा अपि २७।

अपि केसरिणो यत्र खेलंति कलभैः समम् ।

फणिनः केकिबर्हेषु निर्विशंकं विशंति च २८।

यत्राश्रमांतरे विप्रो वत्सनामा जितेंद्रियः ।

शांतश्चतुर्दशाध्यायं जपन्नास्ते निरंतरम् २९।

तत्र तच्छिष्यपादाब्ज प्रक्षालनजलैः कृते ।

कर्दमे न्यपतद्गत्वा जीवशेषो मुहुः श्वसन् ३०।

ततः कर्दमसंस्पर्शमात्रनिस्तीर्ण संसृतिः ।

दिव्यं विमानमारुह्य निर्ययौ शशको दिवम् ३१।

ततः शुन्यपि लिप्तांगीस्तोकैः कर्दमबिंदुभिः ।

क्षुत्पिपासार्तिरहिता शुनीरूपं विहाय सा ३२।

ततो दिव्यांगनारम्यं गंधर्वैरुपशोभितम् ।

दिव्यं विमानमारुह्य शुन्यपि त्रिदिवं ययौ ३३।

ततो जहास मेधावी शिष्यो नाम्ना स्वकंधरः ।

विचार्य विस्मितः पूर्वजन्मवैरस्य कारणम् ३४।

राजापि पर्यपृच्छत्तं विस्मयस्मेरलोचनः ।

प्रणम्य परया भक्त्या विनयैकपयोनिधिः ३५।

कथां कथय मे विप्र हीनयोनि निषेवितौ ।

अज्ञौयौ जग्मतुः स्वर्गे शुनी शशकशावकौ ३६।

शिष्य उवाच।

वत्सनामा द्विजन्मास्ते वनेऽमुष्मिन्जितेंद्रियः ।

चतुर्दशं तु ह्यध्यायं गीतानां सर्वदा जपन् ३७।

शिष्योऽहं तस्य भूपाल ब्रह्मविद्याविशारदः ।

चतुर्दश तु अध्यायं जपामि प्रत्यहं नृप ३८।

मदीयचरणांभोजप्रक्षालनजले लुठन् ।

शशस्त्रिदिवमापन्नः शुनक्या सह भूपते ३९।

राजोवाच।

हेतुना केन कथय हसितं च द्विजोत्तम ।

अतः किमपि साकूतं मन्यमानेन सादरम् ४०।

शिष्य उवाच।

महाराष्ट्रेति नगरं नाम्ना प्रत्युदकं महत् ।

तत्रासीद्ब्राह्मणो नाम्ना केशवः कितवाग्रणीः ४१।

विलोभनाभवत्तस्य जाया स्वैरविहारिणी ।

तेन सा हन्यते क्रोधाद्वैरं संचिंत्य जन्मनः ४२।

ततः स्त्रीवधपापेन शशको जायते द्विजः ।

किल्बिषाच्छुनकी सापि जाता वंचनजन्मनः ४३।

पूर्वेण जन्मनाभ्यस्तं वैरं विस्मरतो नहि ।

आसेदिवद्भ्यां बहुधा योन्यंतरमपि क्वचित् ४४।

इत्याकलय्य सकलं भूपालः श्रद्धयान्वितः ।

गीतामभ्यस्य सकलामवाप परमां गतिम् ४५।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८८।

ईश्वर उवाच।

प्रवक्ष्यामि विशालाक्षि तुहिनाचलकन्यके ।

गीता पंचदशाध्यायमाहात्म्यमवधारय १।

कृपालुर्नरसिंहोऽभून्नाम्ना गौडेषु भूपतिः ।

यस्यासिधारया संख्ये देवासंघा वधीकृताः २।

यदीय मत्तमातंग दानधाराजलैरिला ।

निदाघेपि च सेहेतां रविसंतापवेदनाम् ३।

संक्रंदनपरित्रस्ता यदीय शरणं गताः ।

रेजिरे करिणो मत्ताश्चलंतः पर्वता इव ४।

मत्तमातंगचीत्कारप्रतिस्वनमिवादरात् ।

यस्य गोपायतः शैला व्याहरंति कृपावतः ५।

यदीय धावत्तुरगक्षुरसंघातजर्जरम् ।

नाभूच्चित्रं कथंकारं गतखंडं धरातलम् ६।

यस्मिन्वृत्रहणो मित्रे समुद्धरति मेदिनीम् 3।

पुनरुज्वलयांचक्रे महाभाष्यं फणीश्वरः ७।

तस्यासीत्सैनिको धीमाञ्छस्त्रशास्त्रकलानिधिः ।

नाम्ना सरभभेरुंडः प्रचंडभुजमंडलः ८।

भांडारेण तुरंगैश्च भटैर्वीररसोद्भवैः ।

समान एव भूपालदुर्गैरत्यंतदुर्गमैः ९।

स कदाचित्स्वयं राज्यं कर्तुं पापो दधे मनः ।

निहत्य वसुधापालं बलात्साकं कुमारकैः १०।

कर्तुं व्यवस्य दिवसैः स्वल्पैरित्थं चिकीर्षया ।

विषूचिकामयादाशु परासुः समजायत ११।

कालेनाल्पीयसा प्रेत्य पापात्मा तेन कर्मणा ।

तेजस्वी तुरगो जातः सिंधुदेशे कृशोदरिः १२।

मूलेन बहुना क्रीत्वा हयतत्वविदा ततः ।

बहुयत्नवता नीतः केनचिद्वैश्यसूनुना १३।

राजापि पौत्रनप्त्त्राद्यैस्तस्यैव मरणात्परम् ।

कालेन वृद्धतां प्राप्तः स्वराज्यं चापि पालयन् १४।

स वैश्यसूनुस्तं चाश्वं राज्ञे दातुं समागतः ।

राज्ञोद्वारिस्थितस्तत्र प्रतीक्षंस्तत्समागमम् १५।

ज्ञातपूर्वोऽपि वैश्योऽसौ प्रतीहारेण दर्शितः ।

किमर्थं ब्रूहि राज्ञेति पृष्टः स्पष्टमभाषत १६।

देव त्रिजगतीरत्नमिति मत्वा तुरंगमः ।

मया नियुतमूल्येन बहुना साधुलक्षणः १७।

ततोऽवलोक्य वक्त्राणि भूपालः पार्श्ववर्तिनाम् ।

समादिदेश वणिजमश्वोऽत्र नीयतामिति १८।

शिरांसि धूनयन्नृणामश्वलक्षणवेदिनाम् ।

शूराणामपि चेतांसि मुहुरुत्साहयन्महान् १९।

अखंडमेदिनीवेगबहुसंक्रमणार्जितम् ।

लालाफेनछलेनासौ वमन्शुभ्रतरं यशः २०।

उच्चैःश्रवस्तुलां भेजे गुणसाम्येन तत्त्वतः ।

विवृण्वन्नति तेजस्वी ह्रियेव नतकंधरः २१।

चामरैरिंदुधवलैर्वीज्यमानो निरंतरम् ।

दुग्धांभोनिधिलोलैस्तैः श्वासैरुच्चैःश्रवा इव २२।

नीलातपत्रयुगलं घनच्छायतुलश्रिया ।

बिभ्राणो वारिदालीढ हिमाद्रि शिखरश्रियम् २३।

मेदिनीमंडलस्पर्श संक्रांतमिव पावकम् ।

मुहुरुद्धरयन्धुन्वन्बंधुरं कंधरातटम् २४।

दारयन्वैरिणः सर्वान्व्याहरंश्च जयश्रियम् ।

हेषारवेण गुरुणा दिक्षुप्रख्यापयन्यशः २५।

सत्त्वस्य राशिरत्युच्चैर्गतीनामिव शेवधिः ।

रूपस्य निलयं साक्षाल्लक्षणानां पयोनिधिः २६।

आनीतो वणिजा वाजी राज्ञा च समदृश्यत ।

बहुधा वर्णितोऽमात्यैरश्वलक्षणवेदिभिः २७।

यथेच्छं वणिजोदीर्णं स्वर्णं दत्त्वा महीपतिः ।

जग्राह तुरगं वेगादसीमानंदनिर्भरः २८।

ततोऽश्वपालमाहूय यत्नतस्तं निरूप्य च ।

विसर्जितसभालोको गृहांतरमगान्नृपः २९।

अनेकधा समापृष्टो महीपालं रंणांगणे ।

शस्त्रव्रणकिणश्रेणीभूषणं सत्वसन्निभम् ३०।

एकदा मृगयां खेलन्कुतूहलरसात्मना ।

तमारुह्य महीपालो वनं प्रति विवेश ह ३१।

विसृज्य सैनिकान्पृष्टे धावतः परितोऽखिलान् ।

आकृष्यमाणो हरिणैः पिपासाकुलितोऽभवत् ३२।

तत उत्तीर्य तुरगाज्जलमन्वेषयन् नृपः ।

बध्वाश्वं तरुशाखायामारुरोह शिलां नृपः ३३।

गीतापंचदशाध्यायश्लोकार्द्धलिखितं ततः ।

पातितं मरुता तत्र यत्र खंडे विलोकयत् ३४।

पत्रं वाचयतो राज्ञः श्रुत्वा गीताक्षरावलीम् ।

ततो मुक्तिपदं लेभे तुरगस्त्वरयाऽपतत् ३५।

ततो ग्रंथिं समाच्छिद्य पल्याणवतार्य च ।

उत्थापमानस्तुरगो राज्ञा नोत्थितवान्मृतः ३६।

ततः सरभभेरुंडो नृपमाभाष्य सुस्वरम् ।

दिव्यं विमानमारुह्य जगाम त्रिदशालयम् ३७।

ततो गिरिं समारुह्य ददर्शाश्रममुत्तमम् ।

पुन्नागकदलीचूतनारिकेलसमन्वितम् ३८।

द्राक्षेक्षुवाटिकापूगनागकेसरचंपकम् ।

खेलत्करभसारंगं नृत्यत्केकिकुलं नृपः ३९।

प्रणिपत्य द्विजन्मानमुटजाभ्यंतरस्थितम् ।

पप्रच्छ परया भक्त्या मुक्तसंसारवासनात् ४०।

तुरगो निरगात्स्वर्गं हेतुना केन मे वद ।

इत्याकर्ण्य वचो राज्ञो द्विजन्मा वाचमूचिवान् ४१।

कालेन बहुना प्रेत्य तत्पापात्तुरगोऽभवत् ।

अथ पंचदशाध्यायश्लोकार्द्धं लिखितं क्वचित् ४२।

ततो वाचयतः श्रुत्वा निरगात्तुरगो दिवम् ।

ततः समागतैस्तत्र परिवारजनैर्वृतः ४३।

प्रणिपत्य द्विजन्मानं हृष्टरोमा विनिर्गतः ।

पत्रं तदेव लिखितं गीतापंचदशाक्षरम् ४४।

वाचयन्स महीपालो हर्षसंफुल्ललोचनः ।

अभिषिच्य निजं पुत्रं मंत्रविन्मंत्रिभिः समम् ४५।

सिंहासने सिंहबलं मुक्तिमाप विशुद्धधीः ४६।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः १८९।

भगवद्गीतायाः पञ्चदशाध्यायः

ईश्वर उवाच-

अतः परं प्रवक्ष्यामि षोडशाध्यायगौरवम् ।

आकर्णय कुरंगाक्षि हर्षोत्कंठप्रवर्षिणि १।

अस्ति सौराष्ट्रिकं नाम्ना पुरं गुर्जरमंडले ।

तत्रासीत्खङ्गबाहुश्च राजा चंद्र इवापरः २।

यदीय कुसुमामोदमालासुरभितोदरे ।

वारांनिधौ हरिः स्वास्थ्यादशेत सह पद्मया ३।

यदीय कीर्तिकर्पूरकणाभांतिनभोंगणे ।

कीर्णा वैरिकृतश्वास मारुतैस्तारकाछलात् ४।

यस्यासिधारा तीर्थेषु स्नाता वै रिपुभूभुजः ।

व्यावर्त्तं ते दिवोऽद्यापि स्वर्गस्त्रीवाग्विमोहिताः ५।

तस्यारिमर्दनोनाम मदहस्ती मदोद्धुरः ।

मदांबुधारा सलिले गुंजद्भ्रमरमंडलः ६।

कपोलफलकोत्तीर्ण मदधाराजलाविलः ।

बभौ यो निर्झरोद्गोरैरंजनाद्रिरिवाच्चकैः ७।

यस्यांगेषु व्यराजंत चामराश्चंद्रिकोज्ज्वलाः ।

किरणाइव शीतांशोः पतिताः काननोदरे ८।

सिंदूरपांसुपटली राजत्कुंभस्थलो बभौ ।

यः संध्यावारिदव्याप्तं वियत्खंडमिव स्थितम् ९।

स कदाचिन्मोचयित्वा शृंखलान्निगडानपि ।

भंक्त्वा लौहदृढस्तंभं प्रसह्य निशि निर्गतः १०।

आधोरणगणान्सर्वान्पार्ष्णिविस्फूर्जदंकुशान् ।

क्रोधादवगणय्यैव निजशालां बभंज सः ११।

तीक्ष्णांकुशमुखैर्विष्वक्हन्यमानोऽपि वैणवैः ।

दंडैस्तु त्रासयामासुः सादिनो न मनागपि १२।

ततो राजा समागत्य निशम्येदं कुतूहलम् ।

तत्र हस्तिकलाभिज्ञैः समं राजकुमारकैः १३।

अदृश्यत समागत्य राज्ञा दंतावलो बली ।

मोहयन्नुद्भटाटोपो हृताट्टालिकमालिकः १४।

ददृशुस्तं महाभीमं पौरा दूरतरं स्थिताः ।

गोपायंतः शिशून्भीत्या निवृत्तान्यकुतूहलाः १५।

रुद्धेषु तत्र मार्गेषु पलायनपरैर्जनैः ।

वासितेषु तदीयोग्रदानधारांबुसीकरैः १६।

स्नात्वा तेनाध्वना यातः सरसः कश्चन द्विजः ।

गीतानां षोडशाध्यायश्लोकान्कतिपयाञ्जपन् १७ भगवद्गीता/दैवासुरसम्पद्विभागयोगः।

निषिद्ध्यमानो बहुधा पौरैराधोरणैरपि १८।

अमन्यमानः करिणो भीतान्चलितवांस्ततः ।

फूत्कारेण स आवृण्वञ्जनान्विपरिमर्दयन् १९।

स्पृशन्दानांबुजं तस्य स्वस्तिमान्निर्गतो द्विजः ।

ततो महानभूत्तत्र विस्मयो वागगोचरः २०।

मानसे भूमिपालस्य पौराणामपि पश्यताम् ।

समाहूय ततो राजा फुल्लराजीवलोचनः २१।

तमापृच्छद्द्विजं वाहादवतीर्य प्रणम्य च २२।

राजोवाच-

अलौकिकमिदं विप्र त्वयाद्याचरितं महत् ।

कृतांतकल्पादेतस्मात्कथं निर्यातवान्गजात् २३।

कमर्चयसि गीर्वाणं कं मंत्रं जपसि प्रभो ।

का च सिद्धिस्तवास्तीति द्विजन्मन्समुदीरय २४।

द्विज उवाच ।

गीतायाः षोडशोध्यायः श्लोकान्कतिपयानहम् ।

जपामि प्रत्यहं भूप तेनैताः सर्वसिद्धयः २५।

ततो विहाय द्विरदं कौतूहलरसं नृपः ।

आजगाम द्विजन्मानमादाय निजमंदिरम् २६।

शुभं मुहूर्तमन्वीक्ष्य तोषयित्वा द्विजोत्तमम् २७।

सुवर्णैर्लक्ष्यसंख्याकैर्गीतामंत्रमुपाददे ।

गीतायाः षोडशाध्यायश्लोकान्कतिपयानपि २८।

समभ्यस्य ततो राजा सत्कारेण सकौतुकः ।

अथैकदा विनिर्गत्य बाह्यालीं सह सैनिकैः २९।

तमेवामोचयद्राजा मत्तमाधोरणाद्गजम् ।

विस्पष्टमिति वाक्यानि राज्यसौख्यममानयन् ३०।

तृणवज्जीवितं राजा गजस्याग्रेविशत्ततः ।

आदाय गंडफलकं मदपंक्तिनिरंकुशम् ३१।

आययौ मंत्रिविश्वासान्नृपः साहसिकाग्रणीः ।

राहोरिव मुखादिंदुः कालास्यादिव धार्मिकः ३२।

साधुः खलस्य वदनान्नृयोनिरगमद्गजात् ।

आगत्य नगरं राजा त्वभिषिच्य कुमारकम् ३३।

गीतायाः षोडशाध्यायादवाप परमां गतिम् ३४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरंखडे गीतामाहात्म्ये नवत्यधिकशततमोऽध्यायः१९०।

ईश्वर उवाच-

षोडशाध्यायसामर्थ्यं कथितं शृणु सांप्रतम् ।

स्पष्टं सप्तदशाध्यायमहिमांभोनिधिं शिवे १।

खड्गबाहोः सुतस्यैव भृत्यो दुःशासनोऽभवत् ।

तं गजं धर्तुमागत्य गजात्प्राप्तो यमक्षयम् २।

तद्वासनानिबद्धात्मा गजयोनिमवाप्य च ।

गीता सप्तदशाध्यायं श्रुत्वा प्राप्तः परं पदम् ३।

देव्युवाच ।

दुःशासनो गजत्वं च प्राप्य मुक्त इति श्रुतम् ।

तदेव वद कल्याण विस्तरेण मम प्रभो ४।

ईश्वर उवाच-।

स्थितः कश्चन दुर्मेधा मंडलीककुमारकैः ।

बहुमूल्यं पणं कृत्वा गजमारूढवांस्ततः ५।

गत्वा कतिपयान्येव पदानि जनवारितः ।

नाम्ना दुःशासनो मूढः प्रौढवाक्यमुदीरयन् ६।

ततो निशम्य तद्वाक्यं क्रोधांधः सिंधुरोऽभवत् ।

न्यपतच्च स्खलत्पादः कंपमानकुमारकैः ७।

ततो निपतितं किंचिदुच्छ्वसंतं गजो रुषा ।

ऊर्द्ध्वमुन्मूलयांचक्रे कृतांतकनिरंकुशः ८।

गतासोरपि रोषेण तस्यास्थ्न्यां च गणं गजः ।

विकीर्णवान्पृथक्कृत्वा मत्तो दंतावलस्ततः ९।

ततः कालेन संप्रेत्य गजयोनिमवाप सः ।

महांतं कालमनयत्सिंहलद्वीपभूपतेः १०।

मैत्री गरीयसी सार्द्धं खड्गबाहुमहीभुजा ।

ततोऽयं जलमार्गेण प्रापितो वारुणो मतः ११।

जयदेवेन खड्गबाहोः प्रीत्या नीतो महीभुजा ।

जातिं स्मरन्स्वकीयां स पश्यन्बंधून्सहोदरान् १२।

दुःखेन महतास्तोकान्दिवसानत्यवाहयत् ।

उवास खड्गबाहोश्च गृहे तूष्णीमनिर्दिशन् १३।

स कदाचित्तु संतुष्टः समस्याश्लोकपूरणे ।

कस्मैचित्कवये प्रादात्तमुपायन हस्तिनम् १४।

शतेन तेन कविना रोगोपद्रवभीरुणा ।

मालवक्षोणिपालस्य विक्रीतश्चैत्यकुंजरः १५।

कियत्यपि गते काले पाल्यमानोऽपि यत्नतः ।

मुमूर्षुरभवत्तत्र कुंजरो दुर्जरज्वरः १६।

न जिघ्रति पयः शीतं नादत्ते कवलं गजः ।

स्वपित्यपि न सौख्येन मुंचत्यश्रूणि केवलम् ।

ततो हस्तिपकाख्यातं वृत्तांतमवनीपतिः १७।

आकर्ण्य स समायातो यत्रास्ते ज्वरितो गजः ।

स चावलोक्य भूपालं जगद्विस्मयकारिणीम् १८।

वाचमूचे गजः सम्यग्विसृष्टज्वरवेदनः ।

राजन्नशेषशास्त्रज्ञ राजनीतिपयोनिधे १९।

निर्जितारातिसंघात मुरारिचरणप्रिय ।

किमौषधैरलं वैद्यैः किं धानैः किं नु जापकैः २०।

गीतासप्तदशाध्यायजापकं द्विजमानय ।

तेनायं मामको रोगः शाम्यत्यत्र न संशयः २१।

यथादिष्टं गजेनासौ तथा चक्रे नराधिपः ।

ततो गजत्वमुत्सृज्य मुक्तो दुःशासनोऽभवत् २२।

तेन विप्रेणाभिमंत्र्य जले क्षिप्ते तदुत्तमे ।

अथ दिव्यं समारूढं विमानमवनीपतिः २३।

तं दुःशासनमद्राक्षीत्पाकशासनतेजसम् २४।

राजोवाच।

किं जातीयः किमात्मा त्वं किं वृत्त इति मे वद ।

केन वा कर्मणा जातो गजः कथमिहागतः २५।

पृष्टो राज्ञा विमुक्तोऽसौ विमानस्थः स्थिराक्षरम् ।

वृत्तं यथा यदाचख्यौ निजं दुःशासनः क्रमात् २६।

गीतासप्तदशाध्यायं जपन्मालवभूपतिः ।

नरवर्माभवन्मुक्तः कालेनाल्पीयसा ततः २७।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९१ ।

।

पावर्त्युवाच-

उक्तं सप्तदशाध्यायगौरवं भवता शिव ।

स त्वमष्टादशाध्यायमहिमानमुदीरय १।

ईश्वर उवाच-।

आकर्णय चिदानंद निष्पादि निगमोत्तरम् ।

पुण्यमष्टादशाध्यायमाहात्म्यं गिरिनंदिनि २।

समस्तशास्त्रसर्वस्वं श्रोत्रप्राप्तं रसायनम् ।

संसारयातनाजालविदारणपरायणम् ३।

परं रहस्यं सिद्धानामविद्योन्मूलनक्षमम् ।

चैतन्यं कैटभारातेरग्रगण्यं परं पदम् ४।

विवेकवल्लरीमूलं कामक्रोधमलापहम् ।

पुरंदरादिगीर्वाणचित्तविश्रामकारकम् ५।

सनकादिमहायोगिमनोरंजनकारणम् ।

पाठमात्रपराभूतकालकिंकरगर्जितम् ६।

अष्टोत्तरशतव्याधिमूलोन्मूलनकारकम् ।

नातः परतरं किंचिद्रहस्यं हंसगामिनि ७।

उपतापत्रयहरं महापातकनाशनम् ।

यथाकालेष्वहं नित्यो यथा पशुषु कामधुक् ८।

यथा व्यासो मुनींद्रेषु व्यासेषु ब्रह्मवित्तमः ।

यथा दिवौकसां शक्रो गुरुः शक्राद्यथा वरः ९।

यथा रसानां पीयूषमुत्तमं विश्वविश्रुतम् ।

तथा गिरीणां कैलासो यथा चेंद्रो दिवौकसाम् १०।

तीर्थानां पुष्करं तीर्थं यथा पुष्पेषु पंकजम् ।

पतिव्रतासु नारीषु यथा लोकेष्वरुंधती ११।

यथा मखेष्वश्वमेधो यथोद्यानेषु नंदनम् ।

यथारुद्रेषु सर्वेषु वीरभद्रो ममानुगः १२।

यथा दानेषु भूदानं यथा सिंधुषु गौतमी ।

यथा लोके हरिक्षेत्रं प्रशस्तं धर्मकर्मसु १३।

तथैवाष्टादशाध्यायमाहात्म्यं भुवनोत्तरम् ।

तत्राख्यानमिदं पुण्यं भक्त्याकर्णय पार्वति १४।

यथाकर्णनमात्रेण जंतुः पापैः प्रमुच्यते ।

अस्ति मेरुगिरेः शृंगे पुरी रम्यामरावती १५।

पुरा मम विनोदाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।

निरंतरं गुणयुता कोटिगीर्वाणसेविता १६।

तेजःपुंजवती साक्षाद्ब्रह्मविद्येव विश्रुता ।

चिंतामणिशिलाबद्धाः प्रासादा यत्र कामदाः १७।

जयंति मेरुशिखरे चतुर्मुखपुरावधि ।

यत्र कल्पद्रुमच्छाया सुखासीना पुलोमजा १८।

शृणोति श्यामला गीर्भिर्गीतं गंधर्वयोषिताम् ।

यत्रास्ते सबलारातिर्देवैश्च दलितायुषाम् १९।

दैत्यानां रक्तकल्लोलैः स्वर्धुनी शोणतां गता ।

पुरातनसुधास्वादु स्मारं स्मारं दिवौकसः २०।

धयंति यत्र क्षुत्क्षामा कलां प्रत्यहमैंदवीम् ।

तस्यां कैवल्यकल्पायामासीत्पूर्वं शतक्रतुः २१।

शची समन्वितः श्रीमान्सर्वगीर्वाणसेवितः ।

स कदाचित्सुखासीनो विष्णुदूतैरधिश्रितम् २२।

सहस्रनेत्रमायांतमपश्यत्पुरुषं परम् ।

ततस्तदीय तेजोभिरभिभूतः पुरंदरः २३।

मणिसिंहासनात्तूर्णं पतितः स्थानमंडपे ।

सिंहासनात्प्रयातस्य ततस्तस्य हरेर्भटाः २४।

गीर्वाणगणसाम्राज्य पट्टबंधं वितेनिरे ।

अथ तस्याभिषिक्तस्य महेंद्रस्य पुलोमजा २५।

वामांकमारुरोहाशु दिव्यदुंदुंभिनिःस्वनैः ।

अथ त्रिदिवसंगीत गीर्वाणाः प्रमदान्विताः २६।

सुरा नीराजयामासुर्दिव्यरत्नैः सुरस्त्रियः ।

ततो वै ऋषयो वेदैराशीर्वादास्तदा ददुः २७।

रंभाद्या ननृतुस्तस्य पुरस्तादप्सरोगणाः ।

गंधर्वा ललितालापाञ्जगुर्मंगलकौतुकम् २८।

एवं नूतनमिंद्रं तु जुष्टं बहुभिरुत्सवैः ।

विना शतक्रतुं दृष्ट्वा शक्रो विस्मयमाययौ २९।

न मया विहिता मार्गे तडागा न विनिर्मिताः ।

न रोपिता महावृक्षाः पांथविश्रांतिकारकः ३०।

न कदाचिदहो दृष्टो देवस्त्रिपुरभैरवः ।

निधिवासे स्थिता देवी पूजिता न मदालसा ३१।

मेघंकरस्थितः शार्ङ्गधरो नैव निरीक्षितः ।

न कृतं विरजे स्नानं नैवं काशीं पुरीं गतः ३२।

न देववाटिकावासी दृष्टो नरहरिः स्वयम् ।

एरंडविष्णुर्हेरंबो न जातु परिशीलितः ३३।

रेणुकानेक्षिता जातु माता पुरनिवासिनी ।

न भक्त्या पूजिता देवी दाना पुरनिवासिनी ३४।

न भक्त्या त्रिपुरे दृष्टस्त्रिलिंगस्त्र्यंबकः स्वयम् ।

न शार्दूलतडागस्थो वीक्षितः सोमनाथकः ३५।

रेवापुरस्थितो देवो घुसृणेशो न वीक्षितः ।

नागदंतपुरे ख्यातो नागनाथो न वेक्षितः ३६।

पर्णग्रामस्थितो दृष्टो न महानमृतेश्वरः ।

न तुंगभद्रा तीरस्थो दृष्टो हरिहरः स्वयम् ३७।

न वेंकटाद्रिनिलयः श्रीनिवासः सुलक्षितः ।

कावेरी कर्णिकातीरे श्रीरंगो नैव वीक्षितः ३८।

दीनास्त्वनाथाः क्रोशंतः कारागारान्न मोचिताः ।

अन्नदानेन दौर्भिक्षे प्राणिनो नैव पूजिताः ३९।

रात्रौ रात्रौ कृता क्वापिनिर्जले नोदकप्रभा ४०।

न गौतम्यां कृतं स्नानं न दृष्टो हरिणेश्वरः ।

कृष्णवेण्यां च न कृतं स्नानं कन्यागते गुरौ ४१।

दत्तं नो भूखंडमपि कवयो नैव पूजिताः ।

न तीर्थेषु कृतं सत्रं न ग्रामेषु कृता मखाः ४२।

पुष्करिण्यो न विहिता मध्ये मार्गं बहूदकाः ।

न प्रासादाः कृताः क्वापि ब्रह्मविष्णुपिनाकिनाम् ४३।

न जातुचिद्भयाक्रांता रक्षिताः शरणागताः ।

कथमेकेन पुण्येन देवदत्तमिहार्जितम् ४४।

इति चिंताकुलो भूत्वा हरिं प्रष्टुं पुरंदरः ।

ययौ सरभसंखिन्नः क्षीरकूपारगह्वरम् ४५।

तत्र प्रविश्य गोविंदं कृतनिद्रं नवैस्तवैः ।

अकस्मान्निजसाम्राज्यभ्रंशदुःखमुवाच ह ४६।

इंद्र उवाच-।

रमाकांत भवत्प्रीत्यै कृतं क्रतुशतं पुरा ।

तेन पुण्येन संप्राप्तं मया पौरंदरं पदम् ४७।

इदानीं नूतनः कोऽपि जातो दिवि पुरंदरः ।

न तेन धर्मो विहितो न तेन क्रतवः कृताः ४८।

मम सिंहासनं दिव्यं कथमाक्रांतमच्युत ४९।

महादेव उवाच-।

इत्येवं वदतस्तस्य श्रुत्वा वाचं रमापतिः ।

उन्मीलितस्मिताक्षो सावुवाच मधुरं वचः 6.192.५०।

श्रीभगवानुवाच-।

किं दानैरल्पफलदैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।

वर्त्तमानः क्षितितले सत्वं प्रीणितवान्पुरा ५१।

इन्द्र उवाच-।

भगवन्कर्मणा केन स त्वां प्रीणितवान्द्विजः ।

यत्प्रीत्या भगवान्प्रादात्तस्मै पौरंदरं पदम् ५२।

श्रीभगवानुवाच ।

जपत्यष्टादशाध्याये गीतानां श्लोकपंचकम् ।

यत्पुण्येन च संप्राप्तं तव साम्राज्यमुत्तमम् ५३।

सर्वपुण्यशिरोरत्न भूतेन त्वं स्थिरो भव ।

इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा ज्ञातोपायं पुरंदरः ५४।

विप्रवेषधरो भूत्वा गतो गोदावरीतटम् ।

तत्रापश्यत्पुरं पुण्यं कालिकाग्राममुत्तमम् ५५।

यत्र कालेश्वरो देवो वर्त्तते कालमर्दनः ।

तत्र गोदावरी तीरे स्थितं परमधार्मिकम् ५६।

अपश्यत्करुणावंतं ब्राह्मणं वेदपारगम् ।

नित्यमष्टादशाध्यायं जपंतं दांतचेतसम् ५७।

ततस्तच्चरणद्वंद्वे लुठित्वा परया मुदा ।

सत्वमष्टादशाध्यायमपठत्तेन शिक्षितम् ५८।

अथ पुण्येन तेनाऽसौ विष्णोः सायुज्यमाययौ ।

हित्वा पुरंदरादीनां देवानां पदमल्पकम् ५९।

ज्ञात्वातीव मुदायुक्तो वैकुंठमगमत्पुरम् ।

अतएव परं तत्वं मुनीनामिदमुत्तमम् ६०।

दिव्यमष्टादशाध्यायमाहात्म्यं कथितं मया ।

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ६१।

इत्येवं गीतामाहात्म्यं कथितं पापनाशनम् ।

पुण्यं पवित्रमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ६२।

यः शृणोति महाभागे श्रद्धया संयुतः पुमान् ।

सर्वयज्ञफलं प्राप्य विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् ६३।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखंडे सतीश्वरसंवादे गीतामाहात्म्ये द्विनवत्यधिक शततमोऽध्यायः १९२।

पार्वत्युवाच-

देवदेव महादेव सर्वज्ञ सकलार्थद ।

कृपां मयि परां कृत्वा यत्पृच्छे तद्वदस्व मे १।

श्रुतं च गीतामाहात्म्यं बह्वाश्चर्यकथायुतम् ।

तेन मे भक्तिरुत्पन्ना श्रोतुं कृष्णकथां पराम् २।

पुराणेषु तु सर्वेषु श्रीमद्भागवतं परम् ।

यत्र प्रतिपदं कृष्णो गीयते बहुधर्षिभिः ।

तन्माहात्म्यं यथातत्वं सेतिहासं वदाधुना ३।

ईश्वर उवाच-।

नैमिषे सूतमासीनमभिवाद्य महामतिम् ।

कथामृतरसास्वादकुशलः शौनकोऽब्रवीत् ४।

शौनक उवाच ।

अज्ञानध्वांतविध्वंसि कोटिजन्माघनाशनम् ५।

श्रीमद्भागवताख्यानं सूताख्याहि रसायनम् ।

भक्तिज्ञानविरागाढ्यो विवेको वर्द्धते कथम् ६।

माहामोहनिरासश्च वैष्णवैः क्रियते कथम् ।

इह घोरे कलौप्रायो जीवश्चासुरतां गतः ७।

क्लेशाक्रांतस्य तस्याथ शोधने किं रसायनम् ।

श्रेयसां यद्भवेच्छ्रेयः पावनानां च पावनम् ८।

कृष्णप्रीतिकरं यच्च साधनं तद्वदाधुना।

चिंतामणिं लोकसुखं सुरेंद्रास्पदसंपदम् ९।

प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुंठं चातिदुर्लभम् १०।

सूत उवाच-।

प्रीतोऽहं ते द्विजश्रेष्ठाः कथयिष्ये यथाश्रुतम् ।

सारात्सारतरं यच्च संसारभयनाशनम् ११।

भक्तिप्रवर्द्धकं यच्च कृष्णसंतुष्टिहेतुकम् ।

तन्मे कथयतः साधो सावधानतया शृणु १२।

कालव्यालमुखालीढ जगत्त्राणविधायकम् ।

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कृष्णेन भाषितम् १३।

एतस्मादपरं किंचिन्मनः शुद्धिकरं नहि ।

जन्मांतरकृतैः पुण्यैर्लभ्यते साधुभिस्तु तत् १४।

राज्ञः परीक्षितो मोक्षं ज्ञात्वा कमलसंभवः ।

तोलयामास शास्त्राणि पुराणानि महांति च १५।

श्रीमद्भागवतं तत्र गरीयो भुवि संगतम् ।

श्रीमद्भागवती वार्ता सुराणामपि दुर्लभा १६।

इति संचित्य बहुशो मुनयः साधवोऽमलाः ।

मेनिरे भगवद्रूपं श्रीमद्भागवतं क्षितौ १७।

पठनाच्छ्रवणाद्यस्य नरो याति हरेः पदम् ।

वर्षेण श्रवणं तस्य बहुसौख्यप्रदायकम् १८।

मासेन भक्तिराभास्यं लभते द्विजसत्तम ।

सप्ताहेन श्रुतं चैतत्सर्वथा मुक्तिदायकम् १९।

किं बहूक्तेन वै साधो श्रीमद्भागवताऽमृतम् ।

नित्यं सद्भिः प्रपातव्यं कृष्णलीलाप्रकाशकम् २०।

सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः ।

ब्रह्मणः श्रुतपूर्वाय सप्ताहश्रवणे विधिः २१।

शौनक उवाच-।

पितुर्लब्ध्वा वरं ज्ञानं श्रीमद्भागवताभिधम् ।

नारदो लोकतत्वज्ञः सर्वदा ह्यटते महीम् २२।

कुत्र तैः संगमो जातो नारदस्य महात्मभिः ।

श्रुतो देवर्षिणा यत्र सप्ताहश्रवणे विधिः २३।

सूत उवाच-।

अत्र ते वर्णयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् ।

यत्पुरा ब्रह्मरातेन मह्यं प्रोक्तं दयालुना २४।

एकदा तु विशालायामुपविष्टमधोमुखम् ।

नारदं सनकाद्यास्ते ददृशुर्दीनमानसम् २५।

तं दृष्ट्वा चिंतयानं तु देवर्षिर्भ्रातरं स्वकम् ।

पप्रच्छुर्विस्मयाविष्टा मुनयस्तत्वचिंतकाः २६।

कुमारा ऊचुः-।

किं त्वं चिंतयसे ब्रह्मन्नतिदीन इवातुरः ।

तवेत्थं मुक्तिसंगस्य नोचितं वद कारणम् २७।

नारद उवाच-।

अहं पृथ्व्यां समायातो ज्ञात्वा सर्वोत्तमोत्तमाम् ।

तीर्थैर्नानाविधैर्युक्तां पुण्यदैः पुण्यरूपिणीम् २८।

पुष्करे च प्रयागे च काश्यां गोदावरीतटे ।

हरिक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे श्रीरंगे सेतुबंधने २९।

एतेष्वन्येषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः ।

नापश्यं कुत्रचिच्छर्म मनः संतोषकारकम् ३०।

कलिना धर्ममित्रेण धरेयं बाधिताऽधुना ।

सत्यं शौचं दया दानं नास्ति कुत्रापि भूतले ३१।

उदरंभरिणो लोका वराकाः कूटसाक्षिणः ।

मंदाः सुमंदमतयो महापाखंडसंश्रयाः ३२।

स्त्रीप्रधानगृहस्थाश्च वर्णिनो व्रतवर्जिताः ।

वानप्रस्थाः पुरावासा न्यासिनो भोगतत्परा ३३।

कन्याविक्रयिणो लोभात्कृषिकर्मपरायणाः ।

भ्रष्टाचारा दंभिनश्च स्वेच्छाचारनिदर्शिनः ३४।

आश्रमा यवनै रुद्धास्तीर्थानि सरितो ह्रदाः ।

देवतायतनान्यत्र दुष्टैरुच्छेदितानि च ३५।

योगी सिद्धोऽथवा ज्ञानी सत्क्रियोऽत्र न दृश्यते ।

कलिदावानलेनाद्य साधनं भस्मतां गतम् ३६।

अट्टशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः ।

कामिन्यः केशशूलिन्यो दृश्यंते भुवि सर्वतः ३७।

एकदाहमनुप्राप्तो यमुनायास्तटं शुभम् ।

दृष्टं वृंदावनं तत्र यत्र लीला हरेरभूत् ३८।

तत्र यच्चाद्भुतं दृष्टं श्रूयतां तन्मुनीश्वराः ।

एका तु तरुणी तत्र निषण्णाखिन्नमानसा ३९।

द्वौ वृद्धौ पतितौ पार्श्वे निःश्वसंतावचेतनौ ।

शुश्रूषंती प्रबोधंती रुदती च तयोः पुरः ४०।

दृष्टा दिशो निरीक्षंती रक्षितारमिवात्मनः ।

वीज्यमाना बहुस्त्रीभिर्बोध्यमाना मुहुर्महुः ४१।

दृष्ट्वा दूराद्गतश्चाऽहं कौतुकेन तदंतिकम् ।

मां दृष्ट्वोत्थाय सा बाला वचनं चेदमब्रवीत् ४२।

बालोवाच-।

भो साधोऽत्र क्षणं तिष्ठ मम चिंतामपाकुरु ।

पुंसां च दर्शनं भद्र सर्वाघौघनिवारणम् ।

पुण्येन प्राक्तनेनैव दर्शनं तव जायते ४३।

अतो मे मानसं दुःखं च्छेत्तुमर्हसि मानद ।

नारद उवाच ।

एवमुक्तस्तया चाहं कृपया स्निग्धमानसः ।

अपृच्छंतां वरारोहां कौतुकेन समाकुलः ४४।

का त्वमेतौ च कौ भद्रे काश्चेमाः पद्मलोचनाः ।

आख्याहि मत्पुरः सर्वं तव दुःखस्य कारणम् ४५।

इति पृष्टा मया सा तु बाला दुःखितमानसा ।

प्रोवाच निखिलं दुःखमात्मनो दुःखकारणम् ४६।

बालोवाच-।

अहं भक्तिरिति ख्याता एतौ मे तनयौ वरौ ।

ज्ञानवैराग्यनामानौ कालयोगेन जर्जरौ ४७।

गंगाद्याः सरितश्चेमा मम सेवार्थमागताः ।

एताभिः सेविता नित्यं सत्कारेणापि नारद ४८।

न च श्रेयो लभे किंचित्क्षीणाऽहं सर्वतो मुने ।

ममपूर्वं तु वृत्तातं शृणु ब्राह्मणसत्तम ४९।

येनाऽहं दुःखिता जाता न लभे शर्म कुत्रचित् ।

उत्पन्ना द्रविडे चाहं कर्णाटे वृद्धिमागता 6.193.५०।

स्थिता किंचिन्महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता ।

तत्र घोरकलेर्योगात्पाखंडैः खंडितांगका ५१।

दुर्बलाहं चिरं जाता पुत्राभ्यां सह मंदताम् ५२।

वृंदावनमिदं प्राप्ता दैवयोगेन नारद ।

जाता हं तु पुनर्बाला नवीनेव सुरूपिणी ५३।

इमौ तु शयितावत्र सुतौ मे क्लिष्टमानसौ ।

अतिवृद्धौ परित्यज्य गंतुं नाहं क्षमाधुना ५४।

अहं बाला कथं जाता सुतौ मे जरठौ कुतः ।

त्रयाणामेकभावानां वैपरीत्यं कुतोऽभवत् ५५।

घटते जरठा माता बालकौ तनयाविति ।

अतः शोचामि चात्मानं विस्मयाविष्टमानसा ५६।

यदि त्वं वेत्सि धर्मज्ञ कृपालो दीनपालक ।

वद सर्वं यथातत्वं कारणं चात्र यद्भवेत् ५७।

एवं पृष्टस्तया चाहं क्षणं चैव विमृश्य तु ।

अवोचं भक्तिमाभाष्य क्लिष्टां कालेन भूयसा ५८।

ज्ञानेनाहं प्रपश्यामि वृत्तं सर्वं तवानघे ।

मा विषादं कुरु प्राज्ञे हरिः शं ते करिष्यति ५९।

सर्वसत्वहरो बाले युगोऽयं दारुणः कलि ।

लुप्तोऽनेन सदाऽचारो योगमार्गस्तपांसि च ६०।

जनाश्चाघा (द्या) सुरायंते शाठ्यदुष्कृतकारिणः ।

संतो ह्यस्मिन्सुदुःखार्ता असंतो हृष्टमानसाः ६१।

दृश्यते धीरचित्तस्तु पंडितोऽपि न कोऽपि च ।

अस्पृश्य नवलोक्येयं दुष्टभाराकुलाधरा ६२।

अन्वब्दं क्रमतो जातो मंगलं हीयतेऽन्वहम् ।

न त्वां तव सुतौ चेमौ कोऽपि पश्यति भामिनि ६३।

यूयं तु रागबहुलैस्त्यक्ता जर्जरतां गताः ।

वृंदावनस्य संयोगाद्बालात्वमभवः पुनः ६४।

धन्यं वृंदावनं चेदं भक्तिर्यत्राभवन्नवा ।

अत्रेमौ ग्राहकाभावान्नवीनत्वं न चागतौ ६५।

किंचिदात्मसुखेनेह प्रसुप्ताविति लक्ष्यते ।

भक्तिरुवाच-।

कथं परिक्षिता राज्ञा स्थापितोद्य शुचिः कलि ।

दयापरेण हरिणा ह्यधर्मः किमुपेक्षितः ६६।

एनं मे संशयं छिंधि त्वद्वाचा सुखितास्म्यहम् ।

तस्या वचः समाकर्ण्य भूयोऽहमवदं द्विजाः ६७।

यदि पृष्टस्त्वया बाले प्रेमतः श्रवणं कुरु ।

यदा मुकुंदो भगवान्क्ष्मां त्यक्त्वा स्वपदं गतः ६८।

कलिस्तद्दिनमारभ्य प्रवृत्तः सत्यबाधकः ।

दृष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवच्छरणं गतः ६९।

न हतोऽस्य गुणद्रष्टा सर्वसाधारणं त्विदम् ।

यत्फलं तपसा नैति न योगे न समाधिना ७०।

तत्फलं लभते धीमान्कलौ केशवकीर्तनात् ।

एतादृशं कलिं दृष्ट्वा सारात्सारफलप्रदम् ७१।

विष्णुरातः स्थापितवान्कलिजानां हिताय च ।

कुकर्माचरणात्सारः सर्वतो निर्गतोऽधुना ७२।

पदार्थाः संस्थिता भूमौ बीजहीनास्तुषा यथा ।

विप्रैर्भागवतीवार्त्ता गेहे गेहे जने जने ७३।

कारिता धनलोभेन कथासारस्ततो गतः ।

अत्युग्रभूरिकर्माणो नास्तिका दांभिका जनाः ७४।

तिष्ठंति सर्वतीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गतः ।

कामक्रोधमहालोभतृष्णाव्याकुलचेतसः ७५।

समारभंते कर्माणि कर्मसारस्ततो गतः ।

मनसश्चाजयाल्लोभाद्दंभात्पाखंडसंश्रयात् ७६।

शास्त्रानभ्यसनाच्चैव ध्यानयोगफलं गतम् ।

पंडितास्ते कलत्रेषु रमंते महिषा इव ७७।

पुत्रोत्पादनदक्षाश्च न दक्षा मुक्तिसाधने ।

न हि वैष्णवता कुत्र संप्रदायपुरःसराः ७८।

देवनिंदापराः सर्वे साधुनिंदापरायणाः ।

अयं तु युगधर्मोऽस्ति दीयते कस्य दूषणम् ७९।

अतस्त्वं पुंडरीकाक्षं स्मृत्वा सौख्यमवाप्स्यसि ८०।

एवं मयोक्तं वचनं श्रुत्वा सा विस्मयं गता ।

उवाच वचनं भूयो मां प्रशस्य द्विजोत्तमाः ८१।

भक्तिरुवाच-।

देवर्षे त्वं तु धन्योऽसि मद्भाग्येन समागतः ।

साधूनां दर्शनं लोके सर्वसिद्धिप्रदायकम् ८२।

सुखोपायो यथा मे स्यात्तथादिश मुनेऽधुना ।

सर्वज्ञस्य तव ब्रह्मन्न साध्यं किमपीह वै ८३।

अजयदजितमायां यस्य कायाधवस्ते वचनरचनमेकं केवलं चाकलय्य ।

ध्रुवपदमुपयातो यत्कृपातो ध्रुवो वै तमहमरणभूतं ब्रह्मपुत्रं नतास्मि ८४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे भागवतमाहात्म्ये त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९३ ।

सूत उवाच-

एवं संप्रार्थितो विप्रास्तया भक्त्यातिदीनया।

यतश्चाकथयं तद्वै तच्छृणुध्वं दयालवः १।

नारद उवाच-

मा खिदस्त्वं वृथा बाले समाधाय मनो हृदि ।

श्रीकृष्णचरणांभोजं स्मर सौख्यं लभिष्यसि २।

द्रौपदी च परित्राता येन कौरवकश्मलात् ।

पालिता गोपसुंदर्यः स कृष्णः क्वापि नो गतः ३।

त्वं तु भक्तिः प्रिया तस्य सततं प्राणतोऽधिका ।

त्वयाहूतस्तु भगवान्याति नीचगृहेष्वपि ४।

सत्यादि त्रियुगे बोधो विरागो मुक्तिसाधकौ ।

कलौ तु केवला भक्तिर्ब्रह्मसायुज्यकारिणी ५।

इति निश्चित्य विद्रूपी स्वकां गात्त्वां ससर्ज ह ।

परमानंदचिन्मूर्तिः स्वप्रियां प्रीतमानसः ६।

बध्वांजलि त्वया पृष्टः किं करोमीति वै हरिः ।

त्वां तदाज्ञापयत्कृष्णो मद्भक्तान्पोषयेति च ७।

अंगीकृतं त्वया तद्वै प्रसन्नोऽभूद्धरिस्तदा ।

मुक्तिदासीं ददौ तुभ्यं ज्ञानवैराग्य आत्मजौ ८।

भक्तानां पोषणं नित्यं वैकुंठस्था करोषि च ।

भूमौ च भक्तपोषाय छायारूपं समाश्रिता ९।

विमुक्ति ज्ञानवैराग्यैः सह चैवागतात्र हि ।

कृतादिद्वापरांते हि काले मुक्ति मुदास्थिता १०।

कलौ तु संक्षयं प्राप्ता पाषंडामयपीडिता ।

त्वदाज्ञया गता शीघ्रं वैकुंठे पुनरेव सा ।

स्मृतमात्रा त्वयाद्यापि मुक्तिरायाति सत्वरम् ११।

पुत्रीकृत्य त्वयैमौ च स्वपार्श्वे परिरक्षितौ ।

उपेक्षातः कलौ मंदौ वृद्धौ जातौ सुतौ तव १२।

तथापि चिंतां मुंचत्वमुपायं चिंतयाम्यहम् ।

कलिना सदृशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने १३।

तस्मिंस्त्वां ख्यापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ।

अन्यधर्मांस्तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सवान् १४।

यदि प्रवर्त्तये न त्वां तदा दासो हरेर्नहि ।

त्वदन्विताश्च ये जीवा भविष्यंति कलाविह १५।

पापिनोऽपि गमिष्यंति निर्भया हरिमंदिरम् ।

येषां चित्ते भवेद्भक्तिः सर्वदा प्रेमरूपिणी १६।

न ते पश्यंति कीनाशं स्वप्नेऽप्यमलमूर्त्तयः ।

न प्रेतो न पिशाचो वा राक्षसो वासुरोपि च १७।

भक्तियुक्तमनस्कानां स्पर्शने दर्शने प्रभुः ।

न तपोभिर्न वेदैश्च न ज्ञानेनापि कर्मणा १८।

हरिर्हि साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः ।

नृणां जन्मसहस्रेण भक्तिः सुकृतिनां भवेत् १९।

कलौ भक्तिः कलौ भक्तिर्भक्त्याकृष्णः पुरः स्थितः ।

भक्तिद्रोहकरा ये च ते सीदंति जगत्त्रये २०।

दुर्वासा दुःखमापन्नः पुरा भक्तिविनिंदकः ।

अलं वृत्तैरलंतीर्थैरलं योगैरलं मखैः २१।

अलं ज्ञानकथालापैर्भक्तिरेकैव मुक्तिदा ।

एवमुक्तं मया सा तु स्वमाहात्म्यं निशम्य वै २२।

सर्वांगहर्षसंयुक्ता मां पुनर्वाक्यमब्रवीत् ।

अहो नारद धन्योऽसि प्रीतिस्ते मयि निश्चला २३।

न कदाचिन्विमुंचामि चित्तं ते मयि संगतम् ।

कृपालुना त्वया साधो मद्बाधा ध्वंसिता क्षणात् २४।

पुत्रयोश्चेतना नास्ति ममेमौ प्रतिबोधय ।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कारुण्येनान्वितो ह्यहम् २५।

तयोः प्रबोधनं कर्तुं प्रवृत्तः पाणिना स्पृशन् ।

मुखं संसृज्य कर्णांते शब्दमुच्चैः समुच्चरन् २६।

ज्ञान प्रबुद्ध्य्तां शीघ्रं वैराग्यप्रतिबुध्यताम् ।

वेदवेदांतघोषैश्च गीता पाठैर्मुहुर्मुहुः २७।

बोध्यमानौ तदा तेन कथंचिद्बोधमागतौ ।

नेत्रैरनवलोकंतौ जृंभंतौ सालसावुभौ २८।

बकवत्पलितौ प्रायः शुष्ककाष्ठसमांगकौ ।

क्षुत्क्षामौ तौ निरीक्ष्यैव पुनः स्वापमुपागतौ २९।

तदा चिंतापरोऽभूवं किं विधेयं मयेति च ।

अहो निद्रा कथं याति वृद्धत्वं चानयोः परम् ३०।

चिंतयन्नित गोविंदं स्मरन्नासं द्विजोत्तमाः ।

व्योमवाणी तदैवाभून्मा ऋषे खिद्यतामिति ३१।

उद्यमस्सफलस्ते तु भविष्यति न संशयः ।

एतदर्थं तु सत्कर्म सुरर्षे त्वं समाचर ३२।

तत्कर्मतेऽभिधास्यंति साधवः साधुभूषणाः ।

सत्कर्मणि कृते तस्मिन्स्वपनं वृद्धतानयोः ३३।

गमिष्यति क्षणाद्भक्तिः सर्वतः प्रसरिष्यति ।

इत्याकाशवचः स्पष्टं निशम्यापि मया द्विजाः ३४।

न ज्ञातं यन्नभोवाण्या गोप्यत्वेन निरूपितं ।

किं तत्कर्म च येनैतौ भवतो ज्ञानसंयुतौ ३५।

क्व भविष्यंति ते संतः कथं वक्ष्यंति कर्म सत् ।

मयात्र किं प्रकर्त्तव्यं यदुक्तं व्योमभाषया ३६।

अथ तौ तत्र संस्थाप्य निर्गतोऽहं बहिर्द्विजाः ।

वृंदारण्यादपृच्छं च यत्र तत्र द्विजोत्तमान् ३७।

वृत्तांतं सर्व एवाथ श्रुत्वा विस्मितमानसाः ।

नैवोत्तरं प्रयच्छंति ह्यनभिज्ञानभोगिरः ३८।

असाध्यं केचन प्रोचुराविज्ञेयमथापरे ।

मूकी बभूवुरन्ये तु चिंतयानाः पुनः पुनः ३९।

वेदवेदांतघोषैश्च गीतापाठैर्मुहुर्मुहुः ।

बोध्यमानं त्रिकं तत्तु नोदतिष्ठदहो विधिः ४०।

योगिना नारदेनापि स्वयं न ज्ञायते तु यत् ।

तत्कथं शक्यते कर्तुमितरैरिह मानुषैः ।

ततश्चिंतातुरश्चाहं बदरीवनमागतः ४१।

तपश्चरामि चात्रैव तदर्थं कृतनिश्चयः ।

तावद्ददर्श पुरतः सनकाद्यान्मुनीश्वरान् ।

कोटिसूर्यसमाभासानुवाच मुनिसत्तमान् ४२।

इदानीं भूरिभागेन भवतां दर्शनं ह्यभूत् ।

तदुपायं महाभागा वदंतु प्रीतमानसाः ४३।

भवंतो योगिनां श्रेष्ठा बुद्धिमंतो बहुश्रुताः ।

कुमारा एवपंचाब्दाः पूर्वेषामपिपूर्वजाः ४४।

सदा वैकुंठनिलया हरिकीर्त्तनतत्पराः ।

लीलामृतकथोन्मत्ता हरिस्मरणतत्पराः ४५।

अतो हि कालदुहिता युष्मान्नैव प्रबाधते ।

येषां भ्रूभंगमात्रेण द्वारपालौ हरेः पुरा ४६।

दैत्यौ भूत्वा त्रिजन्मानि पुनस्तत्स्थानमास्थितौ ।

अशरीरगिरोक्तं यत्किंतत्साधनमुच्यताम् ४७।

अनुष्ठेयं यथा यत्र प्रब्रुवंतु कृपालवः ।

भक्तिज्ञानविरागाणांसुखमुत्पद्यतेयथा ।

ख्यातिर्वः सर्वलोकेषु तथा साधूच्यतां बुधाः ४८।

कुमारा ऊचुः-

मा चिंतां कुरु देवर्षे स्वचित्ते हर्षमावह ।

उपायः सुखासाध्योऽत्र विद्यते विश्वसौख्यदः ४९।

अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः ।

श्रीकृष्णप्रेमपात्राणामग्रणीर्वदतां वरः 6.194.५०।

त्वयि चित्रं न देवर्षे भक्तिसाधनतत्परे ।

उचितं कृष्णदासानां भक्तेः संचारणं भुवि ५१।

ऋषिभिर्बहुधा लोके उपायाः सिद्धये कृताः ।

श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः ५२।

वैकुंठसाधकः पंथा गुप्तो लोकेषु वर्त्तते ।

तस्योपदेशकः साधुः प्रायो भाग्येन लभ्यते ५३।

यत्ते सत्कर्म निर्दिष्टं व्योमवाचा मुनीश्वर ।

तज्ज्ञेयमिह सर्वज्ञैर्ज्ञानयज्ञः पुरातनैः ५४।

श्रीमद्भागवतालापो ज्ञानयज्ञः शुकोदितः ।

भक्तिज्ञानविरागाणां सुखदः प्रतिभाति नः ५५।

कलिदोषा इमे सर्वे श्रीमद्भागवत ध्वनेः ।

प्रभीताः प्रलयायंते सिंहशब्दाद्वृका इव ५६।

ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा ।

प्रतिगेहं प्रतिजनं सुखक्रीडां करिष्यति ५७।

सूत उवाच-

कुमारोक्तं समाकर्ण्य नारदः प्रीतमानसः ।

पुनः प्रोवाच भगवांस्तदुत्कर्षं विभावयन् ५८।

नारद उवाच-

वेदवेदांतघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् ।

नोदतिष्ठत्त्रिकं तत्तु कलिदोषतिरस्कृतम् ५९।

कथं भागवतालापात्तद्विबोधमिहैष्यति ।

छिंदंतु संशयं ह्येनं भवंतोऽमोघदर्शनाः ६०।

विलंबो नात्र कर्त्तव्यः शरणागतवत्सलाः ।

ततस्ते सनकाद्यास्तु विरक्ता ह्यूर्द्ध्वरेतसः ६१।

सिद्धाः सनातना विप्रा नारदं प्रोचुरादरात् ६२।

कुमारा ऊचुः ।

वेदोपनिषदां साराज्जाता भागवती कथा ।

अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलोन्नतिः ६३।

आमूलाग्रं रसोस्त्येव रसालस्य यथा फले ।

पृथग्भूतं तु पानेन यथा विश्वमनोहरः ६४।

यथा दुग्धेस्थितं सर्पिर्न च स्वादूपकल्प्यते ।

पृथग्भूतं तु तद्दिव्यं देवानां प्रीतिवर्द्धनम् ६५।

इक्षुष्विवादिमध्यांतं शर्करा व्याप्य तिष्ठति ।

पृथग्भूता तु सा मिष्टा तथा भागवती कथा ६६।

श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं रसमेव हि ।

भक्तिज्ञानविरागाणां सौख्यायैव प्रकाशितम् ६७।

कृष्णेन ब्रह्मणे नाभिकंजस्थाय हृदैव हि ।

तच्चतुःश्लोकमखिलं ब्रह्मैव प्रतिभासते ६८।

तुभ्यं च ब्रह्मणा प्रोक्तं तच्चरित्रनिदर्शनम् ।

त्वयापि व्यासदेवाय प्रोक्तं तत्तापहानये ६९।

यदीयस्मरणात्सद्यो निर्विण्णो बादरायणः ।

चकार महदाख्यातुमात्माराम मनोहरम् ७०।

अत्र ते विस्मयः केन येन पृच्छेः पुनः पुनः ।

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं क्षमं कृष्णानुकर्षणे ७१।

सूत उवाच-

एतन्निशम्य वचनं समुदाहृतं तु योगीश्वरैः सनकमुख्यतमैरभीष्टम् ।

भक्त्या विधृत्य चरणं च प्रणम्य मूर्ध्ना हृष्टो जगाद जगदाधिनिवर्त्तकांस्तान् ७२।

नारद उवाच-।

संदर्शनं च भवतां विनिहंत्यघौघं श्रेयस्तनोति भवदुःखदवार्दितानाम् ।

निःशेषशेषमुखगीतकथैकपानात्प्रेमप्रकाशनकृते शरणं गतो वः ७३।

पुण्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्संगमो यदि भवेत्कृतिनो जनस्य ।

अज्ञानहेतुकृतमोहमहांधकारो नश्येत्तदा ह्युदयमेति महान्विवेकः ७४।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्रयां संहितायामुत्तरखंडे।

श्रीभागवतमाहात्म्ये चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९४।

सूत उवाच-

अथ देवऋषिस्तत्र कुमाराननुमान्य च ।

उवाच प्रणतो वाक्यं ज्ञानयज्ञ कृतादरः १।

नारद उवाच-

ज्ञानयज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्र कथोज्वलम् ।

भक्ति ज्ञान विरागाणां स्थापनार्थे प्रयत्नतः २।

यत्र कार्यो मया यज्ञः स्थानं तत्कथ्यतां द्विजाः ।

चत्वारो यज्ञवाहाश्च यूयमेव वृता मया ३।

कियद्भिर्दिवसैः श्राव्या श्रीमद्भागवती कथा ।

को विधिस्तत्र कर्तव्यो ज्ञानयज्ञविशारदाः ४।

कुमारा ऊचुः।

शृणु नारद वक्ष्यामस्तुभ्यं यत्र कथा नृणाम् ।

शृण्वतां पापराशिघ्नो भवेत्पुण्यविबर्द्विनी ५।

गंगाद्वार समीपे तु कामदाख्यं पुरं महत् ६।

स्वर्णद्याश्चोत्तरे पुण्ये तटमानंदनामकम् ।

नानाऋषिगणैर्जुष्टं देवसिद्धनिषेवितम् ७।

नाना तरुलताकीर्णं स्वच्छकोमल वालुकम् ।

रम्यमेकांतदेशस्थं स्वर्णपंकज शोभितम् ८।

यत्समीपस्थजीवानां क्षेत्रस्यैव प्रभावतः ।

मिथः संस्निग्धचित्तानां वैरं चेतसि न स्थितम् ९।

ज्ञानयज्ञस्त्वया तत्र कर्त्तव्यो हि प्रयत्नतः ।

अपूर्व रसदात्री च कथा तत्र भविष्यति १०।

वृंदावनप्रतोलिस्थं जराजीर्ण कलेवरम् ।

सुतद्वयं पुरस्कृत्य भक्तिस्तत्रागमिष्यति ११।

यत्र भागवती वार्ता भक्तिस्तत्र सहात्मजा ।

कृष्णकीर्तिसुधां पीत्वा तरुणी वा भविष्यति १२।

सूत उवाच-

एवमुक्त्वा कुमारास्ते नारदेन समंततः ।

गंगाद्वारे समाजग्मुर्ज्ञानयज्ञाय सत्वराः १३।

यदा प्राप्तास्तटं ते तु गंगाया भार्गवर्षभ ।

तदा कोलाहलश्चासीद्भूर्लोकादिक सप्तसु १४।

श्रीमद्भागवतास्वादलंपटा साप्तलौकिकाः ।

धावं धावं समाजग्मुः प्राचीना वैष्णवाश्च ये १५।

भृगुर्वसिष्ठश्च्यवनश्च गौतमो मेधातिथिर्देबलदेवरातौ ।

रामस्तथागाधिज शाकलौ च मृकंडपुत्रात्रिज पिप्पलादाः १६।

योगेश्वरौ व्यासपराशरौ च शुकादयो भागवतप्रधानाः ।

शिष्यैरुपेता बहुशास्त्रविज्ञाः कृष्णामृतास्वाद कृतौ प्रधानाः १७।

वेदांतानि च वेदाश्च मंत्रास्तंत्राणि संहिताः ।

दशसप्तपुराणानि षट्शास्त्राणि तथाययुः १८।

गंगाद्याः सरितस्तत्र पुष्करादि सरांसि च ।

क्षेत्राणि च दिशः सर्वा दंडकादि वनानि च १९।

हिमादयो नगास्तत्र देवगंधर्वकिन्नराः ।

द्वीपाः समुद्रा दिक्पालाः पातालस्थास्तथाययुः २०।

दीक्षायां नारदेनाथ दत्तमासनमुत्तमम् ।

कुमारा वंदिता सर्वे निषेदुः कृष्णतत्पराः२१।

वैष्णवाः सुविरक्ताश्च न्यासिनो ब्रह्मचारिणः ।

मुख्या ह्यग्रेस्थिता स्तेषां पुरतो नारदः स्थितः २२।

वामभागेमुनिगणादक्षिणेचदिवौकसः ।

वेदोपनिषदोऽन्यत्रतीर्थानिचभृगूद्वह २३।

जयशब्दोनमः शब्दःशंखशब्दस्तथैवच ।

बभूवाकाशसंस्पर्शीघोषयन्विदिशोदश २४।

विमानानिसमारुह्यप्रहृष्टानाकवासिनः ।

कल्पवृक्षप्रसूनैश्चतांसभांसमवाकिरन् २५।

सूतउवाच-

एवंतेषुनिविष्टेषुभृग्वादिषुयथार्हतः ।

श्रीभागवतमाहात्म्यमूचिरेनारदायते २६।

कुमारा ऊचुः।

शृणु नारद वक्ष्यामो महिमानं महाद्भुतम् ।

श्रीमद्भागवताख्यस्य शास्त्रस्य विधिपूर्वकम् २७।

सदा नरैः सुकृतिभिः सेव्या भागवती कथा ।

यस्याः श्रवणमात्रेण कृतार्थत्वं प्रयांति ते २८।

ग्रंथो ऽष्टादशसाहस्रो द्वादशस्कंध संयुतः ।

परीक्षिच्छुकसंवादः श्रीमद्भागवताभिधः २९।

तावत्संसारचक्रेस्मिन्भ्रमत्यज्ञानमोहितः ।

यावत्कर्णगतंनोस्याच्छुकशास्त्रं जनस्य च ३०।

किं श्रुतैर्बहुभिः शास्त्रैः पुराणैः संहितागमैः ।

यदि भागवतं पुंभिर्न श्रुतं भक्तिभावनैः ३१।

कथा भागवतस्यापि नित्यं भवति यद्गृहे ।

तद्गृहं तीर्थरूपं हि नृणां पापविनाशनम् ३२।

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च ।

भागवत्याः कथायाश्च कलां नार्हंति षोडशीम् ३३।

तावत्पापानि तिष्ठंति देहेऽस्मिन्मुनिपुंगव ।

यावन्न श्रूयते सम्यक्श्रीमद्भागवतं नरैः ३४।

न गंगा न गया काशी प्रतिष्ठानं न पुष्करः ।

कथाया भागवत्याश्च समा पुण्यफलेन च ३५।

श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम् ।

पठस्व स्वमुखेनापि यदीच्छसि भवक्षयम् ३६।

वेदादिर्वेदमाता च पौरुषंसूक्तमेव च ।

त्रयी भागवतं चैव द्वादशाष्टाक्षरौ मनू ३७।

द्वादशात्मा प्रयागश्च कालः संवत्सरात्मकः ।

ब्राह्मणश्चाग्निहोत्रं च सुरभिर्द्वादशी तिथिः ३८।

तुलसी च वसंतर्तुः पुरुषोत्तम एव च ।

एतेषां वस्तुतो नास्ति पृथग्भावो मुनीश्वर ३९।

यश्च भागवतं शास्त्रं व्याकुर्यादन्वहं द्विज ।

जन्मकोटिकृतं पापं तस्य नश्यति नारद ४०।

श्रुतं च पठितं ध्यातं श्रीमद्भागवतं नृभिः ।

ददाति मुक्तिं भक्तिं वा तुलस्यग्न्योश्च सेवनम् ४१।

अंतकाले तु संप्राप्ते भयं त्यक्त्वा सुदूरतः ।

श्रीमद्भागवतं भक्त्या शृणुयाद्यः स मुक्तिभाक् ४२।

प्रौष्ठपद्यां च राकायां हेमसिंह समन्वितम् ।

अलंकृत्य द्विजाग्र्याय श्रीमद्भागवतं ददेत् ४३।

भक्तियुक्तो विमानश्च मिताशी च जितेंद्रियः ।

श्रुत्वादितः स कृष्णस्य सायुज्यं लोकमाप्नुयात् ४४।

आजन्ममात्रमपि येन शठेन चित्तं सम्यङ्नियम्य भुवि कृष्णकथा न पीता ।

चांडालवच्च पशुवद्बत तेन नीतं मिथ्या स्वजन्म जननी भृशमर्दिता च ४५।

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणमाराधितो नो पुरुषः पुराणः ।

मुखे हुतं नैव धरामराणां तेषां वृथा जन्म गतं नराणाम् ४६।

चित्तं न यस्य तु नरस्य हरेः कथायां संप्रीयते दुरितदुष्टमसत्प्रसंगात् ।

धिक्तं नरं पशुसमं भुविभारभूतमेवं वदंति मुनयः किल पूर्वसिद्धाः ४७।

दुर्ल्लभैव कथा लोके श्रीमद्भागवतोद्भवा ।

कोटिजन्मसमुत्थेन पुण्येनैव तु लभ्यते ४८।

तेन योगनिधे साधो श्रोतव्या सात्वती कथा ।

प्रत्यहं नियमो नास्ति दिनानां वस्तुतो द्विज ४९।

सत्येन ब्रह्मचर्येण यतोऽस्य श्रवणं मतम् ।

ततः कलौ विशेषो हि विधिः सप्तदिनात्मकः 6.195.५०।

मनसश्चाजयाद्रोगात्पुंसां चैवायुषः क्षयात् ।

कलेर्दोषबहुत्वाच्च सप्ताहश्रवणंमतम् ५१।

मनसो निग्रहश्चैव नियमाचरणं तथा ।

कर्तुं सप्तदिनं शक्यं ततो नियमकल्पना ५२।

श्रद्धया श्रवणे नित्यमाद्यंतावधि यत्फलम् ।

तत्फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम् ५३।

यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना ।

अनायासेन तत्सर्वं सप्ताह श्रवणाल्लभेत् ५४।

यज्ञाद्व्रताच्च तपसो ध्यानाज्ज्ञानाच्च तीर्थतः ।

श्रीभागवतसप्ताह नियमो ह्युत्तमो मतः ५५।

यदा कृष्णो भुवं त्यक्त्वा स्वपदं गंतुमुद्यतः ।

तदाज्ञायोद्धवो धीमान्गोविंदं वाक्यमब्रवीत् ५६।

उद्धव उवाच-

भगवन्भवता सर्वं देवकार्यं प्रसाधितम् ।

अधुना गंतुमिच्छुस्त्वं स्वंपदं तमसः परम् ५७।

अतश्चिंता ममोत्पन्ना त्वद्वियोग भिया विभो ।

तामपाकुरु देवेश त्वामहं शरणं गतः ५८।

आगतोऽयं कलिर्घोरोऽत्र सर्वेऽपि जनाः खलाः ।

भविष्यंति ततो नाथ किं विधेयं तदादिश ५९।

इयं भारवती भूमिः शरणं किं प्रयास्यति ।

त्वदन्यो दृश्यते नात्र त्राता स्याद् यदुनंदन ६०।

अतोऽस्मासु दयां कृत्वा तिष्ठात्रैव दयानिधे ।

साधूनां रक्षणायैव त्वमाविरभवः प्रभो ६१।

निर्गुणोऽपि निराकारः सच्चिदानंदविग्रहः ।

त्वद्वियोगेन ते भक्ताः कथं स्थास्यंति भूतले ६२।

निर्गुणोपासने कष्टमतोऽस्मद्धितमाचर ।

सूत उवाच-।

इत्युद्धववचः श्रुत्वा चिंतयित्वा क्षणं हरिः ६३।

ददौ भागवतं तस्मै कृपया परया युतः ।

निजं तेजः समाधाय श्रीमद्भागवते द्विज ६४।

दत्वोद्धवाय भगवान्स्वकीयं पदमाविशत् ।

तेनेयं वाङ्मयी मूर्तिर्वर्त्तते श्रीहरेरिह ६५।

सेवनात्सततं चास्याः पापं नश्येन्नृणां क्षणात् ।

सप्ताहश्रवणं तेन कथितं सर्वतोऽधिकम् ६६।

श्रोता वक्ता पृच्छकश्च यांति तन्मयतां द्विज ।

दुःखदारिद्र्य दौर्भाग्य पाप प्रक्षालनाय च ६७।

कामक्रोध जयार्थं च कलौ भागवतं क्षमम् ।

अन्यथा वैष्णवी माया देवानामपि दुर्जया ।

कथं निवर्तते पुंसां श्रीमद्भागवतं विना ६८।

सूत उवाच-

इत्येवमुक्त्वा माहात्म्यं श्रीमद्भागवतस्य ते ।

कथां भागवतीं दिव्यां प्रवक्तुमुपचक्रमुः ६९।

वेदोपनिषदां सारे श्रीमद्भागवते द्विजैः ।

आरभ्यमाणे तत्रैव भक्तिराविरभूत्क्षणात् ७०।

प्रेमान्विता चारुतनुर्मुदान्वितौ सुतौ गृहीत्वा तरुणौ स्वदोर्भ्याम् ।

श्रीकृष्ण गोविंद हरे मुरारे नाथेति नामानि मुहुर्वदंती ७१।

तामागतां भागवतार्थभूषां सुचारुवेषां ददृशुः सदस्याः ।

व्यतर्कयंश्चापि कथं कुतासौ कास्तीति सर्वेऽपि सुविस्मिताक्षाः ७२।

ततः कुमारा जगदुः कृतार्था कथार्थतो निष्पतिताधुनेयम् ।

एवं गिरः सा ससुता निशम्य जगाद नम्राब्जभुवः कुमारात् ७३।

भक्तिरुवाच-।

भवद्भिरद्यैव कृतास्मि पुष्टा कलौ प्रणष्टापि कथारसेन ।

तिष्ठामि कुत्राहमभीष्टमाभ्यां सहास्पदं मह्यमुपादशध्वम् ७४।

सूत उवाच-

तद्वाक्यमाकर्ण्य विधेः कुमारा विचार्य सम्यक्प्रणिधाय चित्ते ।

उचुश्च भक्तिं भवरोगहर्त्रीं प्रेमैकदात्रीं हरिभक्तिभाजाम् ७५।

कुमारा ऊचुः ।

भक्तेषु गोविंद परायणेषु साधुष्वथो दीनदया परेषु ।

मनो नियम्योत्पथसंप्रवृत्तं कृत्वैकतानं हरिपादपद्मे ७६।

ततो हि दोषाः कलिजा इमे त्वां द्रष्टुं न शक्ताः प्रभवोपि लोके ।

कलौ त्वमेकैव जगद्धिताय भविष्यसे नारद संप्रणीता ७७।

सकलभुवनमध्ये निर्धनाश्चातिधन्या निवसति हृदि येषां श्रीहरेर्भक्तिरेका ।

हरिरपि निजलोकं सत्वरं संविहाय प्रविशति हृदि येषां प्रेमसूत्रापिनद्धः ७८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पचंपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे।

श्रीभागवतमाहात्म्ये पंचनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९५।

सूत उवाच-

अथ वैष्णवचित्तेषु दृष्ट्वा भक्तिमलौकिकीम् ।

निजलोकं परित्यज्य भुवमभ्यगमद्धरिः १।

वनमाली घनश्यामः पीतवासाः किरीटधृक् ।

कांचीकलापपर्यस्तो लसन्मकरकुंडलः २।

त्रिभंगललितश्चारु कौस्तुभेन विराजितः ।

कोटिमन्मथ लावण्यो हरिचंदन चर्चितः ३।

परमानंद चिन्मूर्तिर्मधुरो मुरलीधरः ।

आविवेश स्वभक्तानां हृदयान्यमलानि च ४।

वैकुंठवासिनो ये च वैष्णवाः शांतमानसाः ।

गूढरूपाः समायाताः श्रवणाय हरेः कथाः ५।

तदा जयजयेत्युच्चैः शब्दोऽभूत्कंबुशब्दयुक् ।

येनामंगलमत्युग्रं कलिजं प्रलयं गतम् ६।

तत्रस्थानां जनानां च दृष्ट्वा गेहात्मविस्मृतिम् ।

नारदोऽध्यात्मतत्वज्ञः कुमारान्प्रत्युवाच ह ७।

नारद उवाच-

अलौकिकोऽयं महिमा मुनीश्वराः सप्ताहजन्योद्य विलोकितो मया ८।

मूढाः शठा ये पशुपक्षिणोऽपि तेपि प्रयांत्येव गतिं पराख्यात् ।

अतो नृलोकेन तु शास्त्रमन्यच्चित्तस्य शुध्यै विहितं पवित्रम् ९।

अघौघविध्वंसि कृतार्थतावहं कलौ युगे दोषनिधौ कुमाराः ।

के केन शुध्यंति वदंतु मह्यं सप्ताहयज्ञेन कथामयेन १०।

कृपालुभिर्लोकहितोभवद्भिः प्रकाशितं कोऽपि नवीनमार्गः ।

कुमारा ऊचुः।

ये मानवाः पापकृतः सुदुष्टाः सदा दुराचाररताः समत्सराः ११।

क्रोधाग्निदग्धाः कुटिलाश्च कामिनः सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १२।

सत्येन हीनाः पितृमातृदूषकास्तृष्णाकुलाश्चाश्रमवर्णबाह्याः ।

ये दांभिका जीवविहिंसकाश्च सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १३।

पंचोग्रपापाश्च्छलकारिणश्च क्रूराः पिशाचा इव निर्दयाश्च ।

ब्रह्मस्वपुष्टा व्यभिचारिणश्च सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १४।

कायेन वाचा मनसापि पातकं नित्यं प्रकुर्वंति शठा हठेन ये ।

नीचाः कृतघ्ना मलिना दुराशयाः सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १५।

सूत उवाच-

अथैवं तुष्टचित्तेऽथ नारदे देवपूजिते ।

प्रसन्नास्ते कुमाराश्च पुनरूचुश्च नारदम् १६।

कुमारा ऊचुः ।

अत्र ते कीर्तयिष्याम इतिहासं पुरातनम् ।

यस्य श्रवणमात्रेण पापहानिः प्रजायते १७।

तुंगभद्रा तटे पूर्वं पत्तने कोहलाभिधे ।

वर्णाश्रमाचारयुते धनधान्यसमाकुले १८।

आत्मदेव इति ख्यातस्तत्रासीद्दिवजसत्तमः ।

वेदविद्याविधिप्राज्ञो नित्यकर्मपरायणः १९।

तत्प्रिया धुंधुली नाम नित्यं स्वीयहिते रता ।

स्ववाक्यस्थापनाचापि सुंदरी सुकुलोद्भवा २०।

पूर्वकर्मविपाकेन प्रायशो बहुजल्पिनी ।

शूरा च गृहकृत्येषु क्रूरा च कलहप्रिया २१।

एवं निवसतोस्तत्र दंपत्योर्निरपत्ययोः ।

व्यतिक्रांतं वयश्चापि पंचाशद्वर्षसंमितम् २२।

अथ तौ दुःखितौ जातौ निरपत्यौ गृहेस्थितौ ।

संतानोत्पत्तये ताभ्यां दत्तं चापि धनादिकम् २३।

गोभूहिरण्यवासांसि दत्तान्यपि बहूनि च ।

न पुत्रो नापि दुहिता जायते पूर्वकर्मणा २४।

स चैकदा तु निर्विण्ण आत्मदेवो द्विजोत्तमः ।

गृहं त्यक्त्वा गतोऽरण्यमानपत्येन दुःखितः २५।

यत्र तत्र भ्रमन्भ्रांतो दुःखाकुलितमानसः ।

क्षुत्क्षामस्तृट्परीतश्च दैवात्प्राप्तो जलाशयम् २६।

जलं पीत्वा ततस्तस्मिंस्तडागे स द्विजोत्तमः ।

वृक्षच्छायां समाश्रित्य निषण्णस्तत्र नारद २७।

अथ तत्र तदैवागात्कश्चित्सिद्धो भ्रमन्महीम् ।

जलं पीत्वा तडागे तु सोऽपि तत्रैव चागतः २८।

तं दृष्ट्वा न्यासिनं शांतमात्मदेव उदारधीः ।

सत्कृत्योत्थाय तत्पादौ जग्राह स्वगुरोरिव २९।

उपविष्टौ ततस्तौ द्वौ कृतप्रश्नौ परस्परम् ।

सुस्निग्धमानसौ भूत्वा गुरुशिष्याविवाश्रमे ३०।

अथ तं स यतिर्दृष्ट्वा श्वसंतं दुःखितांतरम् ।

पप्रच्छ करुणासिंधुरात्मदेवं पुरः स्थितम् ३१।

सिद्ध उवाच-।

का ते चिंता द्विजश्रेष्ठ दुःखाय हृदि वर्तते ।

तां समाचक्ष्व धर्मज्ञ परितापप्रदायिनीम् ३२।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सिद्धस्य सुमहात्मनः ।

आत्मदेव उवाचाथ स्वस्य दुःखस्य कारणम् ३३।

आत्मदेव उवाच-।

किं ब्रवीमि मुने दुःखं संचितं पूर्वकर्मणा ।

मदीयाः पूर्वजास्तोयं कवोष्णमुपभुंजते ३४।

मद्दत्तं नैव गृह्णंति पितरो देवता बलिम् ।

तेन दुःखेन निर्विण्णः प्राणांस्त्यक्तुमिहागतः ३५।

धिग्जीवितं प्रजाहीनं गृहं चैव धनं कुलम् ।

पाल्यते या मया धेनुः साऽपि वंध्यात्वमेति ह ३६।

यो मयारोपितो वृक्षः सोपि वंध्यत्वमागतः ।

निर्भाग्यस्यानपत्यस्य किमतो जीवितेन मे ३७।

कुमारा ऊचुः।

इत्युक्त्वा स रुरोदोच्चैस्तत्पुरो दुःखपीडितः ।

यदा तदा यतेश्चित्ते करुणाभूद्गरीयसी ३८।

ललाटाक्षरमालां च दृष्ट्वा ज्ञात्वा स योगवान् ।

आत्मदेवं द्विजं प्राज्ञः पुनरूचे सविस्तरम् ३९।

सिद्ध उवाच।

शृणु विप्र मया तेऽद्य प्रारब्धमवलोकितम् ।

सप्तजन्मावधि प्राप्तिः पुत्रस्य न च दृश्यते ४०।

मुंचाग्रहं प्रजाहेतोर्बलिष्ठा कर्मणो गतिः ।

विवेकं तु समासाद्य सुखी भव महामते ४१।

एवमुक्तं समाकर्ण्य सिद्धस्य द्विजसत्तमः।

प्रजाशाबद्धचित्तस्तु सिद्धं प्राहातिदुःखितः ४२।

विप्र उवाच-।

विवेकेन भवेत्किं मे पुत्रं देहि बलादपि ।

नो चेत्त्यजाम्यहं प्राणांस्त्वदग्रे शोकमूर्च्छितः ४३।

इति विप्राग्रहं दृष्ट्वा प्राब्रवीत्स तपोधनः ।

संततेः सगरो दुःखमवापांगः प्रजापतिः ४४।

चित्रकेतुर्गतः कष्टं विधिलेखविमार्ज्जनात् ।

अतस्त्वमपि धर्मज्ञ यदि पुत्रं लभेरपि ४५।

सुतेन न सुखीभूयाः दैवं हि बलवत्तरम् ।

इत्युक्त्वा द्विजवर्याय स सिद्धः साधुसंमतः ४६।

ददावेकं फलं तस्मै प्राग्रहेण सुतार्थिने ।

इदं फलं मया तुभ्यं दत्तं पुत्राप्तये द्विज ४७।

भार्यायै देहि पुत्रस्ते भविष्यति न संशयः ।

सत्यं शौचं दया दानमेकभक्तं तु भोजनम् ४८।

वर्षावधि स्त्रिया कार्यं तेन शुद्धो भवेत्सुतः ।

एवमुक्त्वा ययौ योगी विप्रः स्वगृहमागतः ४९।

दत्त्वा पत्न्यै फलं तत्तु सिद्धोक्तमवदच्च ह ।

अथ सा धुंधुली क्रूरा स्ववाक्यस्थापनोत्सुका 6.196.५०।

स्वसख्यै प्राह तत्सर्वं पत्योक्तं सिद्धभाषितम् ।

यद्यहं भक्षये चेदं फलं सिद्धेन चार्पितम् ५१।

गर्भो मम भवेत्तर्हि कथं चाहं सहाम्यहम् ।

स्वल्पं भक्ष्यमशक्तिश्च गमने गृहकर्मणि ५२।

तिर्यक्चेदागतो गर्भो तदा मे मरणं भवेत् ।

प्रसूतौ दारुणं दुःखं सुकुमारी कथं सहे ।

मंदयां मयि सर्वस्वं ननांदा संहरेत्सदा ५३।

चिंता मे समनुप्राप्ता किं करोमि शुचिस्मिते ।

सा तद्वचनमाकर्ण्य स्नेहभंगभयाद्दिवज ५४।

एवमेवेति तां प्राह प्रीत्या प्रहसितानना ।

एवं कुतर्कयोगेन तत्फलं नैव भक्षितम् ५५।

पत्या पृष्टे फलं भुक्तं भुक्तं चेति तयेरितम् ।

एकदा भगिनी तस्याः स्वेच्छया तद्गृहं गता ५६।

तदग्रे कथितं सर्वं चिंतेयं महती हि मे ।

किं करोमि सगर्भोऽहं त्वं प्रब्रूहि यथातथम् ५७।

साब्रवीन्मम गर्भोस्ति तुभ्यं दास्ये प्रसूतितः ।

तावत्कालं सगर्भेव गुप्ता तिष्ठ गृहे सुखम् ५८।

तं बालं पोषयिष्यामि त्वद्गृहे चैव नित्यदा ।

फलं धेनोः प्रयच्छाद्य परीक्षार्थं शुभानने ५९।

इत्युक्त्वा सा ययौ गेहमात्मनो हृष्टमानसा ।

धुंधुल्यापि यथोद्दिष्टं तद्भगिन्या तथा कृतम् ६०।

अथ प्रसूय सा बालं धुंधुल्यै चार्पयद्द्रुतम् ।

तया च कथितं भर्त्रे प्रसूतः सुखमर्भकः६१।

लोकस्य सुखमुत्पन्नमात्मदेव प्रजोदयात् ।

दत्त्वा दानं द्विजाग्रेभ्यो जातकर्म चकार च ६२।

गीतवादित्रनिर्घोषो गृहे तस्यातिमङ्गलम् ।

बभूव हर्षमापन्न आत्मदेवो महामतिः ६३।

अथ सा प्राह भर्त्तारं दुग्धं मेस्तनयोर्नहि ।

पालयिष्ये कथं बालं सद्यः सूतं प्रभोऽधुना ६४।

मत्स्वसुश्च प्रसूताया मृतो बालः पुराभवत् ।

तामानीय गृहे रक्षसार्भकं पोषयिष्यति ६५।

इति श्रुत्वा वचस्तस्या धुंधुल्या द्विजसत्तमः ।

तथैव कृतवान्भ्रांतरात्मदेवो मुदान्वितः ६६।

धुंधुकारीति नामास्य कृतं मात्रा यथार्थतः ।

स्तन्येन पोषमाप्नोति नित्यं मातृष्वसुः सुतः ६७।

त्रिमासे निर्गते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽर्भकम् ।

सर्वांगसुंदरं दिव्यं निर्मलं कनकप्रभम् ६८।

दृष्ट्वा प्रसन्नस्तं विप्रः संस्कारान्स्वयमादधे ।

तं दिदृक्षव आयाता जनाः सर्वेऽतिविस्मिताः ६९।

आत्मदेवस्य विप्रस्य महाभाग्योदयेन च ।

धेन्वा बालः प्रसूतश्च देवरूपोऽतिकौतुकम् ७०।

न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापि विधियोगतः ।

गोकर्णः तं सुतं दृष्ट्वा गोकर्णेत्येवचाभ्यधात् ७१।

कियत्कालेन संप्राप्तौ तारुण्यं तावुभावपि ।

गोकर्णः पंडितो ज्ञानी धुंधुकारी महाखलः ७२।

स्नानशौचक्रियाहीनो भक्ष्याभक्षी क्रुधाप्लुतः ।

चौरः सर्वजनद्वेषी दुष्टचांडालसंगतः ७३।

क्रीडतो ह्यर्भकान्धृत्वा बलात्कूपे निपातयेत् ।

एवं वेश्याप्रसंगेनानयद्द्रव्यं क्षयं पितुः ७४।

पिता कृपणवत्तस्य शुचा निःस्वो रुरोद ह ।

अनपत्यः सुखी नित्यं कुपुत्रो दुःखदायकः ७५।

सिद्धेनोक्तं वचः सत्यमनुभूतं मयाधुना ।

क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि को मे दुःखं निवारयेत् ७६।

प्राणांस्त्यक्ष्ये जले वह्नौ भृगोर्वापि पते ह्यहम् ।

इत्येवं चिंतयानं तमधोमुखमुपागतः ७७।

गोकर्णो जनकं ज्ञानी बोधयामास तत्वतः ।

गोकर्ण उवाच-

असारस्तात संसार दुःखमोहप्रदो नृणाम् ७८।

कः सुत किं धनं कस्य का जाया कः पतिः पितः ।

मोहेन बद्धो दीनात्मा लोकः क्लिश्यति नान्यथा ७९।

न चेंद्रस्य सुखं किंचिन्न सुखं चक्रवर्तिनः ।

विरक्तस्य सुखं तात मुनेरेकांतशीलिनः ८०।

मुंचाज्ञानं प्रजारूपं मोहं नरककारणम् ।

निर्द्वंद्वो निरभीमानो व्रज त्यक्त्वाखिलं वनम् ८१।

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णं स द्विजोऽब्रवीत् ।

द्विज उवाच-

यत्कर्त्तव्यं वने साधो तन्ममाचक्ष्व विस्तरात् ८२।

मोहपाशनिबद्धं हि शठं कृपणमानसम् ।

संसारगर्ते पतितं मामुद्धर दयानिधे ८३।

पितुरित्थं वचः श्रुत्वा गोकर्णो ज्ञानपंडितः ।

उवाच दीनं निर्विण्णं पितरं हृष्टमानसः ८४।

गोकर्ण उवाच-

मांसास्थिरक्तनिकरे स्वशरीरकेऽस्मिन्स्वत्वं त्यजाशु ममतां वनिता सुतादौ ।

पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगनिष्ठं ज्ञानी विरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः ८५।

धर्मं भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान्संसेव्य साधुपुरुषान्जहि कामतृष्णाम् ।

अन्यस्य दोषगुण चिंतनमाशु मुक्त्वा विष्णोः कथारसमथो नितरां पिब त्वम् ८६।

कुमारा उचुः-

एवं सुतोक्तविदितानुभवो निरीहस्त्यक्त्वा गृहं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्षः ।

नित्यं हरिप्रियजनानुगतो महात्मा दुष्प्रापमाप च पदं स हरेर्वनस्थः ८७।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे श्रीभागवत।

माहात्म्ये षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९६।

कुमारा ऊचुः।

पितर्येवं वनं प्राप्ते पश्चादागत्य नारद ।

जननीं तर्जयामास धुंधुकारी महाखलः १।

क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि मातरं प्रति नारद ।

सर्वथा त्वां हनिष्यामि न चेद्ब्रूया निधानकम् २।

सा तस्य वचनात्त्रस्ता रात्रौ दुःखितमानसा ।

निपत्य कूपे तु मृता लोकैर्ज्ञात्वा बहिः कृता ३।

गोकर्णस्तां तु निर्हृत्य द्विजैस्तज्ज्ञातिबांधवैः ।

तीर्थयात्रां ययौ प्राज्ञः समदुःखसुखो मुने ४।

धुंधुकारी गृहे तिष्ठन्स्वके पण्यवधूवृतः ।

अत्युग्रकर्माचारेण तत्पोषणविमूढधीः ५।

भूषणान्यभिलिप्स्यंत्यस्तमूचुर्वारयोषितः ।

भोभो प्रिय वयं सर्वांस्त्वयानाथेन संगताः ६।

स्थिता नैवात्र कोप्यन्यो धनदोभ्येति मानद ।

तस्मात्सूक्ष्माणि वस्त्राणि भूषणानि द्युमंति च ७।

देहि नोचेद्व्रजिष्यामस्त्वत्सकाशान्नरांतरम् ।

इति श्रुत्वा वचस्तासां चिंतयित्वा क्षणं स च ८।

निर्गतः स्वगृहाद्रात्रौ कामांधो मृत्युमस्मरन् ।

मुषित्वा कस्यचिद्गेहाद्वस्त्राण्याभरणानि च ९।

ददौ ताभ्यो मुदायुक्तः प्रीत्यै तासां स नारद ।

तानि दृष्ट्वा ह्यमूल्यानि वस्त्राण्याभरणानि च १०।

ताः स्त्रियश्चिंतयामासुश्चौर्येणैतानि चामुना ।

आहृतानीति निश्चित्य परस्परममंत्रयन् ११।

चौर्यं करोत्यसौ नित्यमेनं राजा गृहीष्यति ।

वित्तं हृत्वा पुनश्चैव मारयिष्यति निश्चितम् १२।

अतो रहसि चास्माभिर्हत्वामुं चौर्यकारिणम् ।

वित्तं च बहु संगृह्य किमन्यत्र न गम्यते १३।

इति ताः क्रूरहृदयाः सुप्तं कंठग्रहं तदा ।

पाशैः सुतीक्ष्णैर्बद्ध्वा च व्यापादयितुमुद्यताः १४।

यदा च न मृतश्चासौ भृशं कंठग्रहेण वै ।

तदांगाराणि बहुशो मुखे चास्य विचिक्षिपुः १५।

अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः ।

तद्देहं चिक्षिपुर्गर्ते प्रायः साहसिकाः स्त्रियः १६।

न ज्ञातं तच्चरित्रं तु केनापि मुनिसत्तम ।

लोकैः पृष्टा वदंति स्म दूरे यातः पतिर्हि नः १७।

आगमिष्यति दीर्घेण कालेन धनकर्षितः ।

अतः स्त्रीणां न विश्वासः कर्त्तव्यो विदुषां वरैः १८।

विश्वस्तं सर्वथा घ्नंति प्रार्थयंत्यो नवं नवम् ।

सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्द्धनम् १९।

हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम् ।

अथ ता बहुलं वित्तं गृहीत्वा वारयोषितः २०।

ग्रामांतरं ययुः शीघ्रं भयाद्राज्ञोऽतिविह्वलाः ।

धुंधुकारी बभूवाथ महाप्रेतः कुकर्मकृत् २१।

वात्यारूपधरो नित्यं धावन्दुर्मृत्युतो दिशः ।

शीतातपपरिक्लिष्टो निराहारः पिपासितः २२।

न च लेभे सुखं क्वापि हाहेति प्रवदन्मुहुः।

कियत्कालांतरे त्वेनं मृतं चैवावबुध्य च २३।

गोकर्णस्तीर्थयात्रायां गयाश्राद्धमथाकरोत् ।

समाप्य तीर्थयात्रां तु स्वंपुरं समुपेयिवान २४।

सभाजितः सपौरैस्तु प्रीत्या स्वजनबांधंवैः ।

उवास स्वगृहे चैव दिनानि कतिचिद्दिवजः २५।

रात्रौ प्रसुप्तं गोकर्णं ज्ञात्वा वेश्मांगणे स तु ।

धुंधुकारी महादुष्टो रौद्रं रूपं व्यदर्शयत् २६।

क्षणं नागः क्षणं चोष्ट्रः क्षणं स महिषोऽभवत् ।

क्षणमग्निः क्षणं सर्पः क्षणेन पुरुषोऽभवत् २७।

वैपरीत्यमिदं दृष्ट्वा गोकर्णो धैर्यसंयुतः ।

चिंतयामास मेधावी किमेतदिति विस्मितः २८।

अयं दुर्गतिमापन्नः कोप्यस्ति पुरुषाधमः ।

इति निश्चित्य मनसा तमुवाच दयान्वितः २९।

गोकर्ण उवाच-

कस्त्वमुग्रतरो रात्रौ भीषयन्मामुपागतः ।

प्रेतो चाथ पिशाचो वा कुतः प्राप्तो दशामिमाम् ३०।

तद्ब्रूहि त्वं महाभाग किं कार्यं ते मयाधुना ।

घोररूपो यतो रात्रौ मत्समीपमुपागतः ३१।

इति श्रुत्वा वचो भ्रातुर्धुंधुकारी महाखलः ।

प्रेतभावमनुप्राप्तो रुरोद भृशमातुरः ३२।

वक्तुं नैव क्षमो वाचा प्रेतत्वेन विमोहितः ।

संज्ञया निर्दिदेशाथ जलं पातुं पिपासितः ३३।

अथासौ सुमहाभागो गोकर्णः साधुसंमतः ।

स्वकांजलौ जलं कृत्वा प्राक्षिपत्तमुदीरयन् ३४।

तत्क्षिप्तं तज्जलं भ्रात्रा गोकर्णेन महात्मना ।

उपस्थितं च तृप्त्यर्थं प्रेतस्य धुंधुकारिणः ३५।

अथोवाचागतज्ञानः प्रदत्तेनांबुनामुना ।

पुण्यात्मनात्मनो भ्रात्रा गोकर्णेन च नारद ३६।

प्रेत उवाच-

अहं भ्राता त्वदीयोऽस्मि धुंधुकारीति नामतः ।

आत्मनः कर्मदोषेण प्रेतत्वं समुपागतः ३७।

मम माता मृता दुःखाद्बहुशस्तर्जिता मया ।

द्रव्यहेतोस्ततः पश्चाद्वारस्त्रीपोषणोत्सुकः ३८।

निषिद्धं कृतवान्कर्म चौर्यादिधनलोभतः ।

एकदा प्रार्थितस्ताभिर्भूषणान्यंबराण्यहम् ३९।

धनिकस्य गृहाद्रात्रौ मुषित्वा तान्युपानयम् ।

ततस्ता धनलोभेन पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् ४०।

मां तु व्यापादयामासुर्वह्निक्षेपेण मानद ।

गृहीत्वा मद्धनं भूरि ताः सर्वा भूपतेर्भयात् ४१।

पलायिताः पुरादस्मात्स्वार्थोन्मूलित सौहृदाः ।

अतः प्रेतत्वमापन्नो भ्रातरद्य त्वयांबुना ४२।

सिक्तः संज्ञामहं प्राप्तः पुण्येनातिकृपालुना ।

वाताहारेण जीवामि दैवादिष्टफलोदयः ४३।

अपश्यं त्वामहं सुप्तं भ्रातरं स्वगृहांगणे ।

ततस्त्वामनभिज्ञं मां धर्षणाय कृतोद्यमः ४४।

अभवं सहसा साधो ज्ञातश्चाहं त्वयाधुना ।

दीनबंधो दयासिंधो भ्रातर्मामाशु मोचय ४५।

प्रेतभावादमुष्मात्त्वं कृतार्थोऽसि न संशयः ।

इति श्रुत्वा वचो भ्रातुर्गोकर्णो ज्ञानवान्सुधीः ४६।

भ्रातरं प्राह खिन्नात्मा दुःखितं धुंधुकारिणम् ।

गोकर्ण उवाच-

तुभ्यं दत्तो मया पिंडो गयायां त्वामहं भृतम् ४७।

श्रुत्वा लोकमुखाद्भ्रातस्त्वं कथं प्रेततां गतः ।

गयापिंडप्रदानेन दुर्गतोऽपि शुभां गतिम् ४८।

प्राप्नोति नात्र संदेहस्त्वं कथं न दिवं गतः ।

भ्रातुरित्थंवचः श्रुत्वा गोकर्णस्य महात्मनः ४९।

धुंधुकारी दुःखितात्मा प्रोवाच पुरतः स्थितः ।

गयाश्राद्धशतेनापि न मे मुक्तिर्भविष्यति 6.197.५०।

उपायोऽन्यश्चिंतनीयो ममोद्धाराय वै त्वया ।

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णो विस्मयं गतः ५१।

प्राह श्राद्धैर्न मुक्तिश्चेत्तर्ह्यसाध्या गतिस्तव ।

इदानीं त्वं निजस्थानमातिष्ठ प्रेत निर्भयः ५२।

विचार्याहं करिष्यामि मुक्त्युपायं परं तव ।

इति वाक्यं समाकर्ण्य धुंधुकारी ततो गतः ५३।

निजं स्थानं श्मशानस्थं कलिद्रुममतः परम् ।

शेषां रात्रिं स गोकर्णश्चिंतयन्नेव नारद ५४।

तस्य मुक्तिं स्थितस्तत्र तदुपायं न चाध्यगात् ।

प्रातस्ततः स गोकर्णः स्वज्ञाति कुलबांधवान् ५५।

धर्मशास्त्रविदोविप्रान्रात्रिवृत्तं न्यवेदयत् ।

ते विचार्य च तद्वृत्तं शास्त्रेषु बहुशो द्विजाः ५६।

यदा न ज्ञातवंतस्तद्वृत्तं सूर्यं तदा स्तुवन् ।

द्विजा ऊचुः-

नमस्ते भास्करादित्य तमोहंतर्गभस्तिमन् ५७।

लोकसाक्षिन्जगद्धाम सुरासुरनमस्कृत ।

द्वादशात्मन्हरिहय भास्वन्लोकप्रबोधक ५८।

त्वं गतिः सर्वलोकानां सततं धर्मशीलिनाम् ।

त्वं ब्रह्मा त्वं हरिः शूली सृष्टिस्थितिविनाशकृत् ५९।

त्वामृते नास्ति लोकेस्मिञ्छरणं प्राणिनां विभो ।

शर्वस्त्वं क्षितिरूपोऽसि भवोऽसि जलरूपधृक् ६०।

त्वमग्निरुपो रूद्रोसि वायुरस्युग्ररूपधृक् ।

भीमोस्याकाशदेहस्त्वं यज्वा पशुपतिः स्वयम् ६१।

महादेवः सोममूर्तिरीशानः सूर्य एव हि ।

तवाष्टौमूर्त्तयो दिव्या इज्यंते वेदवादिभिः ६२।

सर्वकामसमृद्ध्यर्थं व्याप्तलोकत्रयस्य च ।

मत्स्यस्त्वं वेदधृक् चासि कूर्मश्चाद्रिधरो वरः ६३।

धराधरो वराहोसि लोकधृक्त्वं त्रिविक्रमः ।

ब्रह्मध्रुग्घ्नो भार्गवस्त्वं लोकध्रुक्ग्घ्नोसि राघवः ६४।

भूभारहंता कृष्णोसि बुद्धोस्यसुरमोहकृत् ।

कल्क्यसि म्लेच्छहंता त्वं धर्मग्लानौ युगेयुगे ६५।

देवासुरमनुष्याणां पशुपक्ष्यंबुचारिणाम् ।

नानाविधानं जीवानां त्वं स्रष्टा ब्रह्मरूपधृक् ६६।

इंद्रोसि धर्मराजोसि वरुणस्त्वं धनेश्वरः ।

लोकपालस्वरूपेण वर्त्तसे गोगणेश्वर ६७।

त्रयीमूर्त्तिस्त्रिकालेज्यस्त्रिधामा त्रिगुणात्मकः ।

त्वमेव पूज्यसे लोकैस्त्रिधा भिन्नो दिवाकरः ६८।

पद्मप्रबोधनकरस्त्वमेवासि जगत्पते ।

इत्युदीर्य द्विजश्रेष्ठा यावत्तस्थुर्मुनीश्वर ६९।

तावदाकाशगः प्राह स्फुटं तेषां तु शृण्वताम् ।

श्रीसूर्य उवाच-

श्रूयतांभोद्विजश्रेष्ठा यदर्थं वर्णितोस्म्यहम् ७०।

भवद्भिर्धुंधुलीसूनोर्महापातकशांतये ।

आत्मदेवस्य पुण्येन गोकर्णो रौहिणो ह्ययम् ७१।

श्रीभागवतसप्ताहस्तस्योद्धर्ता भविष्यति ।

यद्भवद्भिः कृतं स्तोत्रं मम वैभववर्णनम् ७२।

तेन स्तुत्वा नरोविप्रा देवयानं लभिष्यति ।

पुत्रार्थी च धनार्थी च धर्मार्थी मोक्षकामुकः ७३।

वांछा चिंतामणिस्तोत्रं पठित्वात्यंतमाप्नुयात् ।

इत्युक्त्वा भास्करो देवो विरराम दिविस्थितः ७४।

ते द्विजाः साध्विति प्रोचुर्गोकर्णं हृष्टमानसाः ।

ततः समाजे विप्राणां तुंगभद्रा तटे शुभे ७५।

कौतुकं सुमहद्द्रष्टुं तत्रागान्नागरीप्रजा ।

गोकर्णो ज्ञाततत्वार्थो वक्ताध्यासनमास्थितः ७६।

नारायणादिकान्नत्वा सप्ताहं समवर्त्तयन् ।

श्रीहरेस्तु वचः शास्त्रं तीर्थपादाब्जसंभवम् ७७।

यदि सत्यं तदाप्नोतु धुंधुलीतनयो गतिम् ।

इति संकल्प्य मनसा श्रीमद्भागवताभिधम् ७८।

जन्माद्यस्य यतश्चेति धीमह्यंतमुपावदत् ।

तत्र प्रेतं समागत्य स्थानं पश्यन्नितस्ततः ७९।

सप्तग्रंथियुतं वंशं प्रविष्टो वातरूपधृक् ।

शृण्वत्सु वैष्णवाग्र्येषु ब्राह्मणेष्वथ नारद ८०।

शुश्राव धुंधुलीपुत्रो ग्रंथिछिद्रस्थितोऽन्वहम् ।

यदा कथाविरामोऽभूत्प्रथमेऽहनि नारद ८१।

तदैकाकी चकग्रंथिः पुस्फोटात्यद्भुतं ह्यभूत्।

द्वितीयादिष्वहःस्वेवमेकैकग्रंथिभेदनम् ८२।

बभूव सप्तमे भिन्ने स सद्यः प्रेततां जहौ ।

दिव्यरूपधरो भूत्वा तुलसीदाममंडितः ८३।

पीतवासा घनश्यामः प्रबभौ भूषणान्वितः ।

गोकर्णं भ्रातरं नत्वा प्रोवाचाखिल तत्वदृक् ८४।

त्वयाऽहं मोचितो बंधो कृपया प्रेतकश्मलात् ।

धन्या भागवतीवार्ता प्रेतत्वोन्मूलिनी श्रुता ८५।

सप्ताहोपि तथा धन्यो विष्णुलोकगतिप्रदः ।

यत्प्रभावाद्विमुक्तोऽहं प्रेतभावाद्भृशातुरः ८६।

आर्द्रं शुष्कं लघुस्थूलं वाङ्मनः कर्मभिः कृतम् ।

पातकं भस्मसात्कुर्यात्सप्ताहोऽग्निरिवेंधनम् ८७।

अस्मिन्वै भारते वर्षे देवानामप्यभीप्सिते ।

शृण्वतां भगवच्छास्त्रं गतिरत्युत्तमा भवेत् ८८।

स्नाय्वस्थि मज्जा मांसासृक्संघातं देहमुच्यते ।

शुचि भागवतास्वादादशुचित्वन्यथा मतम् ८९।

कर्मकश्मलसंदुष्टो देहो नरकभाजनम् ।

अतो दोषनिवृत्यर्थमेतदेव हि साधनम् ९०।

बुद्बुदा इव तोयेषु मशका इव जंतुषु ।

जायंते मरणायैव भगवच्छास्त्रवर्जिताः ९१।

भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यंते सर्वसंशयाः ।

क्षीयंते चास्य कर्माणि श्रुते भागवते द्विजाः ९२।

एवं ब्रुवति वै तस्मिन्विमानवरमागतम् ।

वैकुंठात्तदधिष्ठाय गतोऽसौ विष्णुमंदिरम् ९३।

विष्णुलोकं गतेतस्मिन्सर्वे विस्मितमानसाः ।

बभूवुश्चापि पप्रच्छुर्गोकर्णं ते द्विजोत्तमाः ९४।

द्विजा ऊचुः ।

श्रुतं भागवतं सर्वैरस्माभिरिह संगतैः ।

किं कारणं महाभाग त्वद्भ्रातैको गतो हरिम् ९५।

गोकर्ण उवाच-

श्रूयतामभिधास्यामि कारणं भातृसद्गतौ ।

यच्छ्रुत्वा यूयमेवापि गोलोकं च गमिष्यथ ९६।

सप्ताहश्रवणं कार्यमुपवासपरायणैः ।

कृष्णैकतानमतिभिर्गोलोक गतिदायकम् ९७।

पुनः शुणुध्वं सप्ताहं श्रीमद्भागवतं द्विजाः ।

एकाग्रचित्ताः सततं कृष्णप्रेमामृतप्रदम् ९८।

इति श्रुत्वा वचस्तस्य गोकर्णस्य द्विजोत्तमाः ।

पुनः श्रोतुं भागवतं सप्ताहं समुपावसन् ९९।

कृष्णैकतानमतयो नियमेन च नारद ।

पुनस्ते शुश्रुवुः सर्वे श्रीमद्भागवतं द्विजाः 6.197.१००।

कथावसाने भगवान्कृष्णः कमललोचनः ।

आविरासीन्मुनिश्रेष्ठ शंखचक्रगदाब्जधृक् १०१।

किरीटकुंडलधरो वनमाली विभूषितः ।

पीतवासा घनश्यामः कटकांगदभूषितः १०२।

तं दृष्ट्वा ते द्विजाः सर्वे विष्वक्सेनादिभिर्युतम् ।

पार्षदप्रवरैर्हृष्टाः प्रणेमुर्भुवि संगताः १०३।

जयशब्दो नमः शब्दस्तदासीत्सर्वतो मुने ।

अथ शंखध्वनिं चक्रे हरिः संहर्षयन्द्विजान् १०४।

तदानेके विमानास्तु वैकुंठात्समुपागताः ।

द्विजानां पश्यतां तत्र पार्षदप्रवरैर्युताः १०५।

गोकर्णं तु समालिंग्य ददौ सारूप्यमात्मनः ।

श्रोतॄनन्यान्घनश्यामान्पीतकौशेयवाससः १०६।

किरीटिनः कुंडलिनो हारिणो वनमालिनः ।

चकार तत्क्षणात्तत्र महदाश्चर्यमप्यभूत् १०७।

तस्मिन्ग्रामे स्थिता ये तु आचांडालजना मुने ।

समारुह्य विमानांस्तान्ययुः कृष्णाज्ञया दिवम् १०८।

गोकर्णसहितः कृष्णो गोपगोपीजनप्रियः ।

गोलोकं समनुप्राप्तः सर्वलोकोपरिस्थितम् ।

यत्र वृंदावनं रम्यं शतशृंगसमावृतम् १०९।

तद्बाह्ये परितोवृतं विजययाह्यत्यद्भुतं राजतेऽरण्यं यत्र तु मंडपानि सुबहून्यच्छोदवाप्यो ह्रदाः ।।

गावः कामदुघाः सुरद्रुमततिच्छायाश्रिता गोपकैः क्रीडातत्परमानसैः परिवृतो नंदात्मजः क्रीडति ११०।

मध्ये त्वस्य सुकाननस्य रचितो वृंदावनेशेच्छया रम्यं रत्नसमूहभर्मखचितं प्राकारमुद्भासयन् ।

न्यग्रोधः सुमहांस्ततः प्रतिदिशं गोपीजनाध्यासितं वत्सालंकृतमद्भुताकृति महच्छ्रीगोकुलं राजते १११।

तन्मध्ये भवनं हरेरधिकृतं प्रोद्भासते भास्वरं यस्मिन्नंदगृहेश्वरी समुदितास्ते राधया राधिताः ।

यद्भाग्यं महदप्युमापतिमुखैश्चिंत्यं सदाभ्यंतरैस्तत्सूनोर्मधुराकृतेरधिचकास्त्यंडौघभास्यांशुभिः ११२।

वातांबुपर्णाशनदेहशोषणैस्तपोभिरुग्रैर्जपयज्ञकर्मभिः ।

असाध्यमप्यायसधेनुसंभवो लोकं न गाहाख्यमखप्रवर्त्तनात् ११३।

इतिहासमिमं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि।। ।

सोऽपि गोलोकमभ्येति किं श्रीभागवतं पुनः ११४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे।

भागवतमाहात्म्ये सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः१९७

कुमारा ऊचुः-

अथ ते संप्रवक्ष्यामः सप्ताहश्रवणे विधिम् ।

येन भागवतं सिद्ध्येत्पुंसां कृष्णार्पितात्मनाम् १।

दैवज्ञं शास्त्रकुशलं समाहूय धनांशुकैः ।

समभ्यर्च्य मुहूर्तं तु प्राक्पृच्छेद्भक्तिमान्नरः २।

स वदेद्यं मुहूर्तं तु तत्रारंभः प्रशस्यते ।

नभोनभस्येषोर्जाश्च सहः शुचिसमन्विताः ३।

मासाः श्रेष्ठाः कथारंभे पूर्णा चापि तिथिः शुभा ।

भौमार्किवर्जिता वारा भानि ध्रुव मृदूनि च ४।

शुभे योगे शुभे लग्ने प्रारंभः शस्यते सदा ।

नित्यायां च कथायां तु पुराणानां मुनीश्वर ५।

द्वादशीं वर्जयेत्प्राज्ञः सूतसूतकसंभवात् ।

श्रीमद्भागवतस्यापि सप्ताहेनैव केऽपि च ६।

न निषेधोस्ति देवर्षे प्राहुरेवं पुराविदः ।

श्रीभागवतसप्ताहो महायज्ञः स्मृतो बुधैः ७।

अतो निमंत्रणं कार्यं वैष्णवानां समंततः ।

सतां समाजो भविता सप्ताहं वैष्णवोत्तमाः ८।

आगंतव्यमतश्चात्र वैष्णवैः श्रवणार्थिभिः ।

समागतानां तेषां तु निवासं परिकल्पयेत् ९।

तीर्थे वापि वने वापि ग्रामे वापि प्रयत्नतः ।

संशोधितायां भूम्यां तु मंडपं परिकल्पयेत् १०।

कदलीस्तंभसंयुक्तं चतुर्दिक्षु ध्वजान्वितम् ।

उच्चमासनमप्युक्तं वक्तुस्तस्याग्रतो मुने ११।

आपार्श्वद्वयमुक्तानि श्रोतॄणामासनानि च ।

उदङ्मुखो भवेद्वक्ता समाजेस्मिन्विदांवरः १२।

वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो वैष्णवो ब्राह्मणोत्तमः ।

दृष्टांतकुशलो धीरो वक्ता कार्योऽतिनिस्पृहः १३।

सर्वसंदेहहर्त्तापि कार्यो वक्ता न चैव हि ।

वक्तुः पार्श्वे सहायार्थं स्थाप्योऽन्य पंडितः सुधीः १४।

श्रोतॄणां संशयच्छेत्ता ज्ञानांबोधविधायकः ।

कथाविघ्नविघातार्थं गणेशं प्राक्प्रपूजयेत् १५।

ततो दुर्गां हरं विष्णुं ब्रह्माणं भास्करं द्विजान् ।

संपूज्य विधिवद्भक्त्या तर्पयेद्देवताः पितॄन् १६।

मुख्यः श्रोता ततः पश्चात्पूजयेत्पुस्तके हरिम् ।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्रव्यवस्त्रफलानि च १७।

धृत्वांजलौ पुस्तकस्थं हरिं संप्रार्थयेन्मुने ।

त्वं भागवतलोकेस्मिन्स्वयं कृष्णो व्यवस्थितः १८।

समाश्रितो मया नाथ मुक्त्यर्थं भवसागरे ।

मनोरथो मदीयोऽयं सर्वथा सफलस्त्वया १९।

निर्विघ्नेन प्रकर्तव्यो दासोऽहं तव केशव ।

इत्युच्चार्य मुने द्रव्यं पुस्तकाग्रे समर्प्यतु २०।

वक्तारं प्रार्थयेच्चापि नमस्कुर्वन्कृतांजलि ।

शुकरूपद्विजश्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद २१।

श्रीभागवतव्याख्यानादज्ञानं मे विनाशय ।

इति संप्रार्थ्य वक्तारं वरयेत्पंच वाडवान् २२।

द्वादशाक्षरमंत्रस्य जपार्थं मुनिसत्तम ।

गीतवाद्यविधिज्ञांश्च संपूज्यार्थांशुकादिभिः २३।

स्थापयेत्कीर्तनार्थं तु कथांते विधिवन्मुने ।

यस्तु जाया धनागार पुत्रचिंतां व्युदस्य च २४।

शृणुयादेकचित्तस्तु स समग्रं फलं लभेत् ।

सूर्योदयं समारभ्य सार्द्धत्रिप्रहरांतकम् २५।

पठित्वार्थः प्रकर्त्तव्यो वाक्यमध्यायमेव वा ।

मध्याह्ने घटिकायुग्मं विरमेदपि नारद २६।

कथाऽवसाने कर्त्तव्यं कीर्तनं केशवस्य च ।

उपवासः प्रकर्त्तव्यः श्रोतृभिस्तत्फलेप्सुभिः २७।

तदशक्तो हविष्यान्नं सकृत्स्वल्पं समाहरेत् ।

जलेनापि फलेनापि दुग्धेन च घृतेन वा २८।

केवलेनैव कर्त्तव्यं निर्विघ्नं धारणं तनोः ।

सप्ताहव्रतिनां पुंसां नियमान्शृणु नारद २९।

विष्णुदीक्षाविहीनानां नाधिकारोऽत्र कीर्तितः ।

ब्रह्मचर्यमधः सुप्तिः पत्रावल्यां च भोजनम् ३०।

समाचरेन्नित्यमेव सप्ताहे मुनिसत्तम ।

द्विदलं मधु तैलं च परान्नं चेक्षुजं रसम् ३१।

भावदुष्टं क्रियादुष्टं जह्यात्पर्युषितं व्रती ।

पलांडुलशुनं हिंगुं मूलकं गृंजनं तथा ३२।

नालिकां चैव कूष्मांडं नरो नाद्यात्कथाव्रती ।

कामं क्रोधं मदं लोभं दंभं मात्सर्यमेव च ३३।

मोहं द्वेषं तथा हिंसां नैव कुर्यात्कथाव्रती ३४।

वेदवैष्णवविप्राणां गुरु गोव्रतिनां तथा ।

स्त्री राजमहतां चापि निंदां जह्यात्कथाव्रती ३५।

सत्यं शौचं दयामौनमार्जवं विनयं तथा ।

मनः प्रसन्नतां चापि बुधः कुर्यात्कथाव्रती ३६।

श्रीकामस्तनयार्थी च जयकामश्च मोक्षधीः ।

शृणुयाद्वै भागवतं निष्कामः श्रीहरिं लभेत् ३७।

सप्तमे दिवसे कुर्याल्लंघनं तत्समाप्तिके ।

वक्तुश्च पूजा कर्त्तव्या गोभूस्वर्गं वरादिभिः ३८।

प्रसाद तुलसीं मालां श्रोतृभ्यः प्रतिदापयेत् ।

उत्सवश्च तथा कार्यो गीतवाद्यविशारदैः ३९।

गीतार्थं शृणुयाच्चापि परेऽहनि विचक्षणः ।

प्रतिश्लोकं च जुहुयाद्गायत्र्या वा यथाविधि ४०।

पायसं मधुसर्पिश्च तिलांस्तंडुलकान्यवान् ।

शर्करां च प्रियालं च द्राक्षां वाताम खर्जुरौ ४१।

अंभोजानि च कर्पूरं चंदनागुरुणीपुरम् ।

लवंगं बिल्वपत्राणि सहस्रं च पृथक्पृथक् ४२।

विघ्नस्य च विघातार्थं न्यूनाधिक्यनिवृत्तये ।

आत्मनः पूततार्थं च पठेन्नामसहस्रकम् ४३।

द्वादशाष्टादशाथापि श्रद्धयाह्यधिकांस्तथा ।

पायसेनाशयेद्विप्रान्स्वर्णं धेनुश्च दक्षिणा ४४।

व्रतसिद्ध्यर्थमप्यत्र प्रौष्ठपद्यामथापि वा ।

स्वर्णसिंहं विनिर्माय तस्य पृष्ठे निधाय च ४५।

श्रीमद्भागवतं वक्त्रे लेखयित्वा समर्पयेत् ।

एवं कृते विधाने तु सर्वपापनिवारणम् ४६।

भवेच्छ्रोतुः सुफलदं श्रीमद्भागवतं श्रुतम् ।

धर्मकामार्थमोक्षाणां साधनं भक्तिदायकम् ४७।

न कार्यं विद्यते लोके यदनेन न सिध्यति ।

ततो भागवतं लोके पुराणेभ्योऽधिकं मतम् ४८।

दोषाष्टादशनिर्मुक्तो वाचकः परिकीर्तितः ।

द्वात्रिंशदपराधैर्हि मुक्तो श्रोता मतो बुधैः ४९।

श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं कामदं नृणाम् ।

तथापि श्रवणं चास्य निष्कामस्यैव भक्तिदम् 6.198.५०।

श्रीमद्भागवताभिधः सुरतरुस्तारांकुरः सज्जनिः स्कंधैर्द्वादशभिस्ततः प्रविलसद्भक्त्यालवालोदयः ।

द्वात्रिंशत्त्रिशतं च यस्य विलसच्छाखाः सहस्राण्यलं पर्णान्यष्टदशेष्टदोतिसुलभो वर्वर्ति सर्वोपरि ५१।

इति ते कथितं सर्वं कृतं चापि तवेप्सितम् ।

ज्ञानवैराग्यभक्तीनां तारुण्यं लोकमोक्षदम् ५२।

सूत उवाच-

इत्युक्ता ते कुमारास्तु कृष्णांघ्रिसुधयाप्लुताः ।

विरेमुर्भगवद्भक्ता दीनोद्धरणतत्पराः ५३।

तद्वाक्यं तु समाकर्ण्य नारदो भगवत्प्रियः ।

प्रेमगद्गदया वाचा तानुवाच कृतांजलिः ५४।

नारद उवाच-

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि भवद्भिः करुणापरैः ।

यद्भागवतसप्ताहान्निकटे दर्शितो हरिः ५५।

एवं ब्रुवति वै तस्मिन्नारदे वैष्णवोत्तमे ।

पर्यटंस्तं समायातस्तत्र योगेश्वरः शुकः ५६।

द्विरष्टवर्षाकृतिरंबुजाक्षो व्यासात्मजो ज्ञानपयोधिचंद्रः।

कथावसाने निजलाभतुष्टो हृदानिशं भागवतं पठंश्च ५७।

दृष्ट्वा सदस्यास्तमथोरुतेजसंसद्यःसमुत्थाय वरासनं ददुः ।

स चोपविष्टः सुखमासने यदा तदाविरासीद्धरिरब्जलोचनः ५८।

भवो भवान्या कमलासनः सुतैस्तत्रागतः कीर्तनदर्शनाय च ।

सुरेशमुख्यास्त्रिदशा विमानकैः समागतास्तैरभवद्वृतं नभः ५९।

प्रह्लादस्तालधारीतरलगतितया ह्युद्धवः कांस्यधारी वीणाधारी सुरर्षिः स्वरकुशलतया रागकर्ताऽर्जुनोऽभूत् ।

इंद्रो मार्दंगिकोऽभूज्जयजय सुवचः प्रावदंस्ते कुमाराः सद्भावस्य प्रवक्ता निरतिशयगुणोव्यासपुत्रो बभूव ६०।

ननर्त्त मध्ये त्रिकमेव तत्र ज्ञानादिकानां नवरूपयुक्तम् ।

अलौकिकं कीर्त्तनकं समीक्ष्य प्रसन्नचेता हरिरित्युवाच ६१।

मत्तो वरं भागवता वृणीध्वं प्रीतात्कथाकीर्त्तनतो भृशं वः।

श्रुत्वाथ तद्वाक्यमतिप्रसन्ना प्रेमार्द्रचित्ता हरिमूचिरे ते ६२।

कुमारा ऊचुः-

सप्ताहयज्ञेन वितायतेन सद्यः प्रसन्नो भविता मुरारे ।

कलौयुगे घोरतरे नराणां स्वल्पायुषां विघ्नशताकुलानाम् ६३।

एवं वरं विश्वविधानपालनप्रणाशहेतोर्भवतोखिलात्मनः ।

वृणीमहेऽन्यो न मनोरथो विभो भवत्पदांभोजनिषेविणां हि नः ६४।

एवमस्त्विति चैवोक्त्वा तत्रैवांतर्दधे हरिः ।

नारदः सुप्रसन्नात्मा कुमारानभ्यवादयत् ६५।

ततस्ते सनकाद्याश्च भृग्वाद्याश्च शुकादयः ।

प्रययुः स्वाश्रमान्हृष्टाः पीत्वा तच्च कथामृतम् ६६।

भक्तिः सुताभ्यां सहिता नारदेन प्रवर्तिता ।

भूमंडले समस्तेऽस्मिस्तदा प्रभृति शौनक ६७।

शिव उवाच-

आख्यानं महदाकर्ण्य प्रीतात्मा शौनकः प्रिये ।

पर्यपृच्छत्पुनः सूतं सर्वसंदेहभंजनम् ६८।

शौनक उवाच-।

शुकेनोक्तं कदा राज्ञे गोकर्णेन कदा पुनः ।

सुरर्षये कदा ब्राह्मैरेतदाख्याहि मानद ६९।

सूत उवाच-

श्रीकृष्णनिर्गमात्त्रिंशद्वर्षावधिगते कलौ ।

भाद्रशुक्लनवम्यां वै कथारंभं शुकोऽकरोत् ७०।

परीक्षिच्छ्रवणांते तु गते वर्षशतद्वये ।

शुचिशुक्लनवम्यां तु गोकर्णोकथयत्कथाम् ७१।

कलौ सहस्रमब्दानामधुना प्रगतं द्विज ।

परीक्षितो जन्मकालात्समाप्तिं नीयतां मखः ७२।

ईश्वर उवाच-

इति श्रुत्वा वचस्तस्य शौनको मुनिसत्तमः ।

पूर्णं चकार तं यज्ञं सहस्रपरिवत्सरम् ७३।

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च कौर्म्यं मात्स्यं च वामनम् ।

वाराहं ब्रह्मवैवर्त्तनारदीयं भविष्यकम् ७४।

आग्नेयमर्द्धं वै सूताच्छुश्रुवुर्लोमहर्षणात् ।

एतानि तु पुराणानि द्वापरांते श्रुतानि हि ७५।

शौनकाद्यैर्मुनिवरैर्यज्ञारंभात्पुरैव हि ।

यदा तु तीर्थयात्रायां वलदेवः समागतः ७६।

नैमिषं मिश्रिकं नाम समाहूतो मुनीश्वरैः ।

तत्र सूतं समासीनं दृष्ट्वा त्वध्यासनोपरि ७७।

चुक्षुभे भगवान्रामः पर्वणीव महोदधिः ।

आषाढशुक्लद्वादश्यां पारणाहनि पार्वति ७८।

पूर्वार्द्धयामवेलायां भावित्वात्कृष्णमायया ।

मुग्धो दर्भकरो रामः प्राहरल्लोमहर्षणम् ७९।

ततो मुनिगणाः सर्वे हाहाकारपरायणाः ।

बभूवुर्नगजेत्यर्थं शोकदुःखाकुलांतराः ८०।

ऊचुश्च रामं लोकेशं विनयेन क्षमापराः ।

ऋषय ऊचुः-

रामराम महाबाहो भवता लोककारिणा ८१।

अजानतेवाचरिता हिंसा ब्रह्मवधाधिका ।

व्यासशिष्यो ह्ययं साक्षात्पुराणर्षिर्महातपाः ८२।

अस्मै ह्यध्यासनं दत्तमस्माभिर्यज्ञकर्मणि ।

अष्टादशपुराणानां वाचकाय कृतक्षणैः ८३।

कथायां जगदीशस्य दीर्घमायुश्च मानद ।

तद्भवांल्लोकरक्षार्थं धर्मसेतुप्रवर्तकः ८४।

आविर्भूतो जगन्नाथो निग्रहानुग्रहक्षमः ।

इत्युक्त्वा मुनयस्ते तु बलदेवाग्रतः प्रिये ८५।

तूष्णीं बभूवुः सहसा स्मरंतो नियतेर्बलम् ।

ततः प्रोवाच भगवान्रामः शत्रुनिषूदनः ८६।

विप्रान्संप्रीणयंस्तांस्तु लोकवेदपथानुगः ।

श्रीराम उवाच-

विप्राः शृणुत भद्रं वः कोपं त्यक्त्वा सुदूरतः ८७।

यदहं वेद्मि भवतामभीष्टं कार्यसिद्धिदम् ।

अस्य पुत्रो महाज्ञानी भविष्यति वरान्मम ८८।

भवतामीप्सितं सर्वं शास्त्रं वै कथयिष्यति ।

यदर्थमहमाहूतस्तच्च कार्य्यं समुच्यताम् ८९।

ईश्वर उवाच-

इति श्रुत्वा वचस्ते तु रामस्य सुमहात्मनः ।

बल्वलस्य वधार्थाय प्रेरयामासुरीश्वरम् ९०।

ततः स बल्वलं हत्वा प्रसाद्य मुनिपुंगवान् ।

प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातस्तीर्थयात्रामुपागमत् ९१।

तीर्थयात्रां गते रामे शौनकाद्या मुनीश्वराः ।

लौमहर्षणिमाहूय सत्कृत्य नगनंदिनि ९२।

तत्पदे स्थापयामासुः शेषं संकीर्तनाय वै ।

आग्नेयोत्तरमाहात्म्यं श्रीमद्भागवतांतकम् ९३।

पुराणसप्तकं सार्द्धं शुश्रुवुर्हृष्टमानसाः ।

दशसप्तपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ९४।

नाप्तवान्मनसस्तोषं भारतेनापि भामिनि ।

ज्ञात्वास्य हृदयं खिन्नं नारदो देवदर्शनः ९५।

समाजगाम भगवान्व्यासस्याश्रममुत्तमम् ।

तं दृष्ट्वा वासवीसूनुः सत्कृत्यासनपूर्वकम् ९६।

नारदं पूजयामास विधिदृष्टेनकर्मणा ।

अथ तं नारदः प्राह किं भवान्क्लिष्टमानसः ९७।

ध्यायते तत्समाचक्ष्व सर्वं संदेहकारणम् ।

इति पृष्टः स मुनिना पराशर सुतोऽब्रवीत् ९८।

ब्रह्मन्किं कारणं चेतो मोहे जाने न तत्त्वहम् ।

भवान्विज्ञानकुशलो ज्ञात्वा तत्प्रब्रवीतु मे ९९।

एवं विज्ञापितस्तेन नारदोऽध्यात्मकोविदः ।

उवाच परमं तत्वं यदुक्तं विधिनात्मने 6.198.१००।

नारद उवाच-

शृणु पाराशरे मत्तः कारणं येन वै तव ।

असंपन्नं मनो भाति शास्त्रयोनेरपि प्रभोः १०१।

त्वयावतीर्य लोकेस्मिन्वेदा व्यस्ता विभागशः ।

कृतानि च पुराणानि सेतिहासानि चानघ १०२।

यत्र सर्वस्त्रयी धर्मो वर्णाश्रमनिवासिनाम् ।

निर्दिष्टो वीक्ष्य कालेन नृणामल्पायुषां कलौ १०३।

यत्राधिकारः सर्वेषां दृश्यते श्रवणादिषु ।

स्त्री शूद्र द्विजबंधूनां साधूनां साधुसंगमः १०४।

धर्मादयो यथाशश्वद्वर्णितास्तेषु वै त्वया ।

प्राधान्येन तथा नैव वर्णितो महिमा हरेः ।

सर्वधर्मक्रियाशून्ये कलौ दोषनिधौ मुने १०५।

न गतिः पापकर्तॄणां विना कृष्णकथाऽमृतम् ।

एष एव गुणो ह्यस्मिन्घोरे कलियुगे नराः १०६।

यत्कृष्णकीर्तनेनैव मुच्यंते कर्मबंधनात् ।

यज्ञो दानं तपः कर्म ज्ञानं ध्यानं कृतादिषु १०७।

सिद्धिदं च तथा ब्रह्मन्नामकीर्त्तनकं कलौ ।

अतो वै कलिजातानामुद्धारार्थं नृणां भवान् १०८।

श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं वर्णयत्वलम् ।

येन प्रवर्तितेनांग भवतो मानसं ध्रुवम् १०९।

तोषमेष्यति लोकाश्च प्राप्स्यंति कृतकृत्यताम् ११०।

ईश्वर उवाच-

एवमादिश्य स मुनिर्व्यासायामिततेजसे ।

ययौ यादृच्छिकः शश्वद्गायन्हरिगुणान्प्रिये १११।

नारदे तु गते पश्चाद्व्यासः सर्वार्थदर्शनः ।

चकार संहितामेतां श्रीमद्भावतीं पराम् ११२।

पैलादींश्चतुरो वेदानध्याप्य विधिपूर्वकम् ।

पुराणसंहिताः सर्वाः सूताय प्रत्यपादयत् ११३।

श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसंमितम् ।

शुकमध्यापयामास विरतं लोकवेदतः ११४।

सा संहिता भागवती लोमहर्षणसूनुना ।

श्रुता कथयतो राज्ञे औत्तरेयाय वै शुकात् ११५।

शौनकादिऋषिभ्यस्तु तेन प्रोक्ता यथार्थतः ।

वरीवर्त्ति पुराणानामुपरीयं नगात्मने ११६।

अस्यां संलग्नचित्तानां नृणामन्यत्र नो रतिः ।

जायते मानसे कृष्णो नंदसूनुश्चकास्ति च ११७।

यत्तु पृष्टं त्वया भद्रे लोकनिस्तारहेतवे ।

श्रीभागवतमाहात्म्यं मह्यं संकीर्त्तयेति ह ११८।

तत्सर्वं च मया तुभ्यं निर्दिष्टं गणपांबिके ।

नानेतिहाससहितं भक्तिमुक्तिप्रदायकम् ११९।

यः शृणोति नरो भक्त्या माहात्म्यं पठतेऽपि च ।

अनुमोदनेन वा सोपि लभते परमां गतिम् १२०।

द्विजोऽधीत्याप्नुयाद्वेदान्क्षत्रियस्तु लभेज्जयम् ।

धनं वैश्यस्तथाशूद्रः श्रुत्वैव लभते गतिम् १२१।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये अष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९८।

ऋषय ऊचुः-

कालिंद्याश्चैव माहात्म्यं वद सूत सविस्तरम् ।

यस्मै प्रकाशितं येन तदाख्यानसमन्वितम् १।

सूत उवाच-

एकदा पांडुतनयः शुश्रूषुः सौभरेः शुभम् ।

ज्ञानं तत्स्थानमभ्येत्य नत्वा तमिति पृष्टवान् २।

युधिष्ठिर उवाच-

ब्रह्मन्मार्तंडतनया तीर तीर्थेषु यच्छुभम् ।

तीर्थं तद्वद वैकुंठ जन्मभूमिपरात्परम् ३।

सौभरिरुवाच-

एकदा तु मुनिश्रेष्ठौ दिवि नारदपर्वतौ ।

गच्छंतौ खांडवं पश्यन्पश्यतः सुमनोहरम् ४।

तत्रावतीर्णो नभस उपविष्टौ तटे शुभे ।

कालिंद्याः क्षणविश्रांतौ स्नातुं विविशतुर्जले ५।

शिबिरौशीनरो राजा मृगयांतौ चरन्वने ।

दृष्ट्वा तान्निर्गमापेक्षी निषसाद सरित्तटे ६।

तौ मुनी विधिवत्स्नात्वा परिधायांबराणि च ।

वंदितौ शिरसा राज्ञा तेनोपाविशतां तटे ७।

तत्रालोक्य सुवर्णस्य शिबिर्यूपान्सहस्रशः ।

नारदं गर्वरहितः पर्वतं च जगाद सः ८।

शिबिरुवाच-

कथ्यतां मुनिशार्दूलौ कस्येमा यागयष्टयः ।

केनात्र विहितो यज्ञः सुरेणाथ नरेण वा ९।

मुक्त्वा काश्यादितीर्थानि यज्ञैरीज्येऽत्र कः पुमान् ।

को विशेषोऽत्र तीर्थेभ्यस्तेभ्यो विज्ञानसन्निधिः १०।

नारद उवाच-

पुरा हिरण्यकशिपुर्जित्वा शक्रादिदेवताः ।

त्रैलोक्यराज्यमासाद्य सो खर्वं गर्वमाददे ११।

प्रह्लादस्तस्य तनयो नारायणपरायणः ।

तस्मै सो द्रुह्यताभीक्ष्णं पापात्मा नष्टमंगलः १२।

तद्द्रोहाद्विष्णुना सद्यो नृसिंहतनुधारिणा ।

हत्वा दैत्यपतिं स्वर्गराज्यं स्वःपतयेऽर्पितम् १३।

स्वपदं प्राप्य देवेशो बृहस्पतिमथावदत् ।

मूर्ध्नाभिवंद्य तत्पादौ नारायणगुणान्स्मरन् १४।

इंद्र उवाच-

गुरो नृसिंहरूपेण हरिणा लोकधारिणा ।

दत्तं मे देवताराज्यं यष्टुमिच्छामि तं मखैः १५।

स्थानं पवित्रं कथय ब्राह्मणांश्चैव मे गुरो ।

न विधेयो विलंबोऽत्र त्वया नो हितकारिणा १६।

बृहस्पतिरुवाच-

अस्ति ते खांडववनं रम्यं परमपावनम् ।

केतक्यशोकबकुलमधुमत्त मधुव्रतम् १७।

तत्रास्ति यमुना पुण्या धन्या त्रैलोक्यपावनी ।

ददाति स्मरणे स्वर्गं मरणे ब्रह्मणः पदम् १८।

तत्तीरे यज देवेश केशवं बहुभिर्मखैः ।

यदीच्छसि स्वकीयानां कल्याणं त्वं निरंतरम् १९।

नारद उवाच-

गुरोर्वचनमाकर्ण्य तूर्णमारुह्य वाहनम् ।

शिवप्रदमिमं शक्रः स्वकीयवनमागमत् २०।

गुरुणा सह देवैश्च यज्ञोपकरणैस्तथा ।

अत्रागत्य विलोक्यैतद्वनं लेभे मुदं पराम् २१।

गुरुणा नोदितः शक्रो सप्तर्षीन्ब्रह्मणः सुतान् ।

वसिष्ठादीन्द्विजान्वृत्वा यजति स्म जगत्पतिम् २२।

तस्य प्रसन्नो भगवान्ब्रह्मेशाभ्यां सहागतः ।

क्रतौ शतक्रतोर्यत्र महानभवदुत्सवः २३।

देवत्रयीं सतां वीक्ष्य शक्रो वक्रमतिस्तदा ।

उत्थायासनतस्तूर्णं ववंदे मुनिभिः सह २४।

वाहनेभ्योऽवरुह्याशु तदंतेषूपविश्य ते ।

आसनेषु सुहैमेषु बभुर्वेदीष्विवाग्नयः २५।

सितरक्तांगयोः शंभु ब्रह्मणोर्हरिराबभौ ।

नीलच्छविः पीतवासास्तडित्वानिव शृंगयोः २६।

शक्रः प्रक्षाल्य तत्पादान्मूर्ध्ना तज्जलमादधे ।

अब्रवीच्च मुदायुक्तो वचनं मधुराक्षरम् २७।

इंद्र उवाच-।

विहितोऽयं मया देव यज्ञोऽद्य सफलोऽभवत् २८।

यद्ययं दर्शनं प्राप्ता दुर्लक्ष्या अपि योगिभिः।

एकेनैव त्वया विष्णो कृता मूर्तिस्त्रयीमयी २९।

गुणैस्तथापि नानात्वं स्फटिकस्येव ते मृषा ।

यथा दारुषु गूढोऽग्निर्घर्षणेन विना विभो ३०।

नाविर्भवति भूतानां हृत्सु भक्त्या तथा भवान् ।

एकस्य त्वयि भक्तिः स्यात्सर्वभूतोपकारिणी ३१।

बभूवुः सुखिनो देवाः प्रह्लादकृतया तया।

वयं विषयिणो देव त्वन्मायावृतचेतसः ३२।

न जानीमः स्वरूपं ते यथावत्पादसेवकाः ।

भो ब्रह्मन्भो महादेव युवामपि जगद्गुरू ३३।

एतस्यैव गुरुत्वेन यतो नातः पृथक्युवाम् ।

यत्किंचिदुच्यते वाचा मनसा च विचिंत्यते ।

अस्यैव माया तत्सर्वे तद्द्वयीदूरवर्त्तिनः ३४।

प्रपंचजातं यदिदं विलोक्य तेन सत्यमित्येव विचिंतयेन्न सः ।

भजंति विष्णोश्चरणं तरंति ते यदंबुमूर्ध्ना हर धार्यते त्वया ३५।

विधेस्य भूयादनुजन्मपादयो रतिर्मदीया कमलाभयोर्भृशम् ।

यदीक्षण क्षोभितया तया जगत्समस्तमेतन्महदादि जायते ३६।

भवादृशो नास्ति कृपापरोपरो विपक्षपक्षे वितनोषि यत्सुखम् ।

स्वलोकशोकापनये कृपालुता यदुच्यते ते नृहरे तदज्ञता ३७।

नारद उवाच-

इत्यभिष्टूय देवेशं केशवं प्रणतोऽग्रतः ।

तस्थौ तद्वाक्यशुश्रुषा दत्तचित्तो महीयते ३८।

एवमाकर्ण्य मुनय स्तुतिं तस्य रमापतेः ।

कृतामिंद्रेण सदसि साधुसाध्विति चाब्रुवन् ३९।

शतमन्यो वर्षशतं ये कुर्वंति महत्तपः ।

न तेषामीदृशी भक्तिर्यादृशी तव माधवे ४०।

न योगः सुलभोष्टांगः ख्यातिर्येनाधिगम्यते ।

समत्वेन च तत्त्यागस्तद्भक्तिः शरणं नृणाम् ४१।

स्वधर्मार्जितवित्तैर्यद्यथा विधि विधीयते ।

कर्मतस्यार्पणं विष्णौ भक्तिरेषा शिवप्रदाः ४२।

न निंदेद्देवतामन्यां विष्णुबुद्ध्यां च यो नमेत् ।

न त्यजेद्वेदवाक्यानि स भक्तोऽस्य हरेः प्रियः ४३।

ये शृण्वंति हरेर्गुणानहरहः कुर्वंति ये कीर्तनं ये चास्य स्मरणं यदोश्च भजनं येऽमुं यजंते तथा ४४।

ये दास्येन नमंति चैनममुना कुर्वंति ये मित्रतां ये च स्वं च निवेदयंति नहि ते वांच्छंति मुक्त्यादिकम् ४५।

इंद्र भक्त्या त्वमप्येनमाराधय जगद्गुरुम् ।

न कामये किमप्यास्मत्कृतकृत्यो भविष्यति ४६।

नारद उवाच-

मुनिभिरिति शिक्षिते समस्तसेव्यां त्रिभुवनपारपदप्रदां निशम्य ।

हरिरनिशगुरुः कृतां स्वभक्तिं मधुरमुवाच वचो हरिं समाजे ४७।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे।

कालिंदीमाहात्म्ये इंद्रयागविधिनोनाम एकोनद्विशततमोऽध्यायः१९९।

श्रीभगवानुवाच-

नैतच्चित्रं सुराधीश मुनयो ज्ञानवत्तराः ।

मदीयां पदवीं भक्तिं गुर्वीं कुर्वंति सत्कृताम् १।

एते ज्ञानोपदेष्टारस्त्रिलोकतलवासिनाम् ।

प्रवर्तयंत्यमी नष्टं वेदमार्गं यतः सदा २।

भक्त्या भवानपि स्वर्गभोगासक्तोऽपि मां यतः ।

प्रपन्नोऽसि किमाश्चर्यं यतस्तव गुरुर्गुरुः ३।

यजस्व सुरशार्दूल मखैर्मां बहुदक्षिणैः ।

निष्क्रामस्त्वं समीपस्थं तूर्णं प्राप्स्यसि मत्पदम् ४।

प्रतियागं प्रयच्छ त्वं रत्नप्रस्थान्यनेकशः ।

आख्ययास्थानमेतत्ते इंद्रप्रस्थं भविष्यति ५।

विधे त्वमत्र रचय प्रयागं तीर्थपुंगवम् ।

सरस्वतीं समानीय गंगां च जनपाविनीम् ६।

काशीं च शिवकांचीं च त्वमत्र स्थापयेश्वर ।

गोकर्णं च समं गौर्या निवासं कुरु सर्वदा ७।

भो भो ब्रह्मसुता यूयं ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।

निजयोगबलेनात्र कुरुध्वं तीर्थसप्तकम् ८।

निगमोद्बोधकं तीर्थं त्वं गुरो प्रतिपादय ।

विनाध्ययनमप्यत्र स्नानाद्बोधोस्तु छंदसाम् ९।

स्मृतिश्च जायतां पूर्वजन्मनस्तु परात्मनोः ।

अहमारोपयाम्यत्र द्वारकां सुमनोहराम् १०।

समुद्रेणसमं यत्र गोमत्यासंगमोऽभवत् ।

कोशलां च करोम्यत्र मध्वरण्यं च वासव ११।

ययोरवतरिष्यामि वपुर्भ्यां रामकृष्णयोः ।

बदर्याश्रममप्यत्र नरनारायणास्पदम् १२।

विदधामि सदा यत्र वसामि सुरनायक ।

हरिद्वारं पुष्करं च तीर्थद्वयमनुत्तमम् १३।

तदपि स्थापयाम्यत्र तवैव हितकाम्यया ।

नैमिषेयानि तीर्थानि यानि कालंजरे गिरौ १४।

सरस्वतीतटे यानि स्थापयाम्यहमत्र वै ।

नारद उवाच-

शिवे शिवतरं वाक्यं हरेः श्रुत्वा कृतं च तत् १५।

दृष्ट्वा तदुक्तमपि ते चक्रुर्ब्रह्मशिवादयः ।

सर्वतीर्थमयेऽमुष्मिन्स्थाने स त्रिदशाधिपः १६।

स्वर्णयूपैर्बहुमखैरीजे भूयो रमापतिम् ।

रत्नप्रस्थानि विप्रेभ्यः कृष्णस्य पुरतो ददौ १७।

नारायणः समस्तात्मा ममायमिति तुष्यतु ।

इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं ततःप्रभृति कथ्यते १८।

सर्वतीर्थमये यत्र मृतो भूयो न जायते ।

इंद्रदत्तानि ते लब्ध्वा रत्नप्रस्थानि भूसुराः १९।

तस्मै ददुरवितथामाशिषं तत्र संसदि ।

इंद्राय तव गोविंदो दानेनानेन तुष्यतु २०।

तावकी भक्तिरप्यस्मिन्भूयादव्यभिचारिणी ।

कर्मभूमाविह विभो पुरा यज्ञशतं कृतम् २१।

तेन पुण्येन लब्धं ते सकामेन सुरास्पदम् ।

अधुना पूजितो विष्णुर्निःकामेन त्वया मखैः २२।

स्वपदाद्विच्युतो भूमौ भविष्यति द्विजाग्रणीः ।

तत्रापि निजधर्मेण विष्णुमाराधयन्भवान् २३।

स्मरिष्यति निजं कर्म कृतमत्र मखादिकम् ।

तत्स्मृतेगृर्हमुत्सृज्य भवान्तीर्थानि पर्यटन् २४।

जनकेन समं शक्र तीर्थेऽस्मिन्संप्रपत्स्यते ।

चतुर्थाश्रममादाय त्यक्षत्यत्र कलेवरम् २५।

ततो विमानमारुह्य गणा नीतं रविप्रभम् ।

भवान्दिव्यांगवान्भूत्वा प्राप्स्यति श्रीहरेः पदम् २६।

नारद उवाच-

एवमाकर्ण्य विप्राणामाशिषं त्रिदशाधिपः ।

भविष्यपिशुनां चोक्तिं शिवे मुदमगात्तराम् २७।

समाप्य विधिवद्यज्ञान्नात्र सौवर्णयष्टिकान् ।

माधवप्रमुखान्देवान्पूजितान्स व्यसर्जयत् २८।

ऋत्विजो ब्रह्मणः पुत्रानभ्यर्च्य च धनादिभिः ।

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य ययौ शक्रस्त्रिविष्टपम् २९।

तत्र राज्यं विधायेंद्रो हरिभक्तियुतः शिवे ।

अवातरद्भुवि क्षीणपुण्ये हास्तिनपत्तने ३०।

शिवशर्मा द्विजः कश्चिद्वेदवेदांगपारगः ।

तस्य भार्या गुणवती नाम्नान्वर्थवती भृशम् ३१।

तस्यां जातः सुवेलायामिंद्रः श्रीपतिसेवकः ।

ज्योतिर्विदः समाहूता लग्नं दृष्ट्वा बभाषिरे ३२।

ज्योतिर्विद ऊचुः-

शिवशर्मन्नयं बालः तव भावी हरिप्रियः ।

उद्धरिष्यति ते वंशं ब्रूमः सत्यं न वै मृषा ३३।

त्रयोदशाब्ददेहो यः सांगं वेदचतुष्टयम् ।

अधीतज्ञानसंपन्नो विवाहं तु करिष्यति ३४।

पुनरुत्पाद्य सत्पुत्रं वानप्रस्थो भविष्यति ।

तीर्थेषु पर्यटन्धीरः संन्यासं धारयिष्यति ३५।

इंद्रस्य खांडववने यमुनास्ति सरिद्वरा ।

तत्तीरेस्ति हरिप्रस्थं मरणं तत्र यास्यति ३६।

नारद उवाच-

गणकोदितमाकर्ण्य शिवशर्मा शिवं वचः ।

चकार विष्णुशर्माणं नाम्ना निजसुतं तदा ३७।

तान्विसृज्य च वित्तेन चिंतयामास बुद्धिमान् ।

धन्योऽहं यस्य मे पुत्रो विष्णुभक्तो भविष्यति ३८।

साधयिष्यति पुत्रोऽयमाश्रमांश्चतुरो मम ।

मरिष्यति च सत्तीर्थे मदन्यः कोऽस्ति भाग्यवान् ३९।

एवं विचिंत्य मनसा जातकर्माद्यकारयत् ।

शिशोर्द्विजातिप्रवरैः शिवशर्मा शुभेऽहनि ४०।

अथ सप्तस्वतीतेषु वर्षेषु द्विजसत्तमः ।

सुतोपनयनं चक्रे चैत्रमास्यष्टमेऽब्दके ४१।

आद्वादशाब्दादध्याप्य वेदानन्वगतः सुतम् ।

शिवशर्मा शिवे राजन्युयोज सह भार्यया ४२।

विष्णुशर्मा स्वभार्यायां पुत्रमुत्पाद्य बुद्धिमान् ।

चकार तीर्थयात्रायां मनो निर्विषयं स्वकम् ४३।

अभ्येत्य पितरं प्राह नत्वा तच्चरणद्वयम् ।

विष्णुशर्मा महाप्राज्ञो मुनिवाक्यमनुस्मरन् ४४।

विष्णुशर्मोवाच -

अनुजानीहि मां तात विष्णुमाराधयाम्यहम् ।

तृतीयाश्रममासाद्य सत्संगतिविधायकम् ४५।

दारागारधनापत्यसुहृदः क्षणभंगुराः ।

बुद्बुदा इव तोयेषु सुधीस्तेषु न सज्जते ४६।

स्वाध्यायेन च संतत्या मया तीर्णमृणद्वयम् ।

तीर्थेषु कामरहितो यष्टुमिच्छामि केशवम् ४७।

सन्यस्तगुणरागोऽहं पश्चात्तीर्थोत्तमे क्वचित् ।

स्थातुमिच्छाम्यहं तावद्यावत्प्रारब्धमस्ति मे ४८।

इत्युक्तस्तेन पुत्रेण स पिता बुद्धिमत्तरः ।

स्मृत्वा ज्योतिर्विदां वाक्यमाह संसारनिस्पृहः ४९।

शिवशर्मोवाच-

चतुर्थाश्रमकालोऽयं ममापि निरहंकृतेः ।

विषयान्विषवत्त्यक्त्वा सेविष्ये केशवामृतम् 6.200.५०।

गृहे मम मनः पुत्र रमते नाद्य वार्द्धके ।

आनीतस्य वनाद्बद्ध्वा गजस्येव नृपालये ५१।

तवानुजं सुशर्मायं कुटुंबं धारयिष्यति ।

आवाभ्यामुज्झितं विद्याश्रीकुलाभ्यां यथा नरम् ५२।

प्रव्रजंतं तु मामेव तव माता पतिव्रता ।

अनुयास्यति मार्तंडं यथा कांतिर्दिनात्यये ५३।

तस्मादावामविज्ञातो तया तात तवांबया ।

गच्छावश्चिंतयंतौ श्रीहरेः पादसरोरुहम् ५४।

नारद उवाच-

इत्यालोच्य मुमुक्षू तौ निशीथे तमसावृते ।

सुप्तं कुटुंबमुत्सृज्य गृहान्निर्याय जग्मतुः ५५।

सहैव पर्यटंतौ तौ सुतीर्थे निरहंकृती ।

शिवेऽत्रशिवदे तीर्थे शक्रप्रस्थे समीयतुः ५६।

अत्रागतः स्वविहितान्पूर्वजन्मनि यूपकान् ।

विष्णुशर्मा शमालोक्य सस्मार हरिसंगमम् ५७।

ऊचे च पितरं धीमान्शक्र आसमहं पुरा ।

मयात्र विहिता यज्ञा माधवप्रीणनेच्छया ५८।

अत्रैव मे प्रसन्नोऽभूत्केशवो भक्तवत्सलः ।

संतोषिता मणिप्रस्थैः द्विजाः सप्तर्षयश्च मे ५९।

तैरेव वैष्णवी भक्तिर्दत्ता मोक्षोभवेऽत्र च ।

विष्ण्वादिभिः समस्तैस्तु तीर्थान्यत्र कृतानि वै ६०।

सर्वतीर्थमयं तीर्थमिन्द्रप्रस्थमिदं कृतम् ।

अत्रैव मे मृतिश्चोक्ता तैरेव मुनिपुंगवैः ६१।

ततो हरिपदप्राप्तिरेतत्सर्वं स्मराम्यहम् ।

इमे गंगासरस्वत्यौ निजलोकाद्विरिंचिना ६२।

समानीते ययोर्योगे प्रयागोऽयं निगद्यते ।

एषा काशी शिवपुरी प्रयागात्पूर्वदेशके ६३।

द्विपंचाशद्धनुर्मात्रे मृतो यस्यां न जायते ।

काश्याः पश्चिमके भागे धनुषामेकविंशतिः ६४।

शिवकांची शिवेनैषा स्थापिता मृतमुक्तिदा ।

गोकर्णाख्यमिदं क्षेत्रं शंभोः परमवल्लभम् ६५।

धनुर्द्वयप्रमाणे तु भूमिभागे व्यवस्थितम् ।

इयं द्वारवती पुण्या तीर्थराजस्य पश्चिमे ६६।

धनुषां सप्ततिर्यत्र मृतो भावी चतुर्भुजः ।

अतोऽसौ पूर्वदिग्भागे कोशलाजनवत्सला ६७।

अष्टादशधनुर्मात्रे दृश्यते पुण्यदर्शना ।

एतन्मधुवनं तात स्थापितं विष्णुना स्वयम् ६८।

कोशला पश्चिमे भागे दशचापप्रमाणतः ।

अत उत्तरतस्तात नरनारायणास्पदम् ६९।

एतदेकादशधनुर्भूमिदेशे च तिष्ठति ।

एतत्तीर्थं हरिद्वारमतो दक्षिणतः स्थितम् ७०।

त्रिंशद्धनुर्महीदेशे दृश्यते देवदुर्ल्लभम् ।

एतत्तु पुष्करं नाम तीर्थं तीर्थशिरोमणिम् ७१।

द्वादशेष्वासमात्रे भूभागे भो तात तिष्ठति ।

प्रयागादिक गव्यूतिः सप्तर्षीणां महात्मनाम् ७२।

पूर्वस्यां दिशि तीर्थानि सप्ततत्तीर्थसप्तकम् ।

तीर्थसप्तककाशोस्तु संति तीर्थान्यनेकशः ७३।

पदेपदे येषु मृतो जायते स चतुर्भुजः ।

प्रयागादेकगव्यूतिमात्रे पश्चिमभूतले ७४।

निगमोद्बोधकं नाम तीर्थं गुरुकृतं पुरा ।

तीर्थसप्तकनिगमोद्बोधयोरंतरं महत् ७५।

इंद्रप्रस्थमिदं क्षेत्रं स्थापितं दैवतैः पुरा ।

पूर्वपश्चिमयोस्तात एकयोजनविस्तृतम् ७६।

कालिंद्यावदक्षिणेवयावद्योजनानांवचतुष्टयम् ।

इंद्रप्रस्थस्यमर्यादा कथितैषा महर्षिभिः ७७।

देवत्रय्यां च योह्यत्र त्यजत्यंगं भवत्यजः ।

नारद उवाच-

पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा शिवशर्मा शिवे द्विजः ७८।

प्रत्याहलसंदिहानस्तं स्वपुत्रं सत्यवादिनम् ।

शिवशर्मोवाच-

कथमेतद्विजानीयां त्वं पुरासीः सुरेश्वरः ७९।

त्वमत्र कृतवान्यज्ञान्मणिभिस्तोषिता द्विजाः ।

त्वदुक्तज्ञानवान्पुत्र यथाऽहं स्यां तथा कुरु ८०।

इंद्रप्रस्थस्य मर्यादा कुत एषा त्वया श्रुता ।

यतः प्रभृति ते जाता मतिस्त्वं नात्यजो गृहम् ८१।

मत्त एव त्वयाधीतं सांगं वेदचतुष्टयम् ।

पूर्वजन्मकृते कृत्ये ज्ञानमासीत्कुतस्तव ८२।

विष्णुशर्मोवाच -

ऋषिभिर्मे वरो दत्तः पूर्वजन्मस्मृतिप्रदः ।

तेभ्य एवास्य तीर्थस्य श्रुता ह्येषा स्मृतिर्मया ८३।

निगमोद्बोधके तीर्थे स्नानमत्र पितः कुरु ।

दुर्लभं प्राप्स्यसे ज्ञानं पूर्वजन्मस्मृतिप्रदम् ८४।

ममापि पूर्वजनुषः प्रवृत्तिं त्वं स्मरिष्यसि ।

एतत्तीर्थजलस्पर्शात्तात सत्यं वदामि ते ८५।

नारद उवाच-

शिवशर्मणि विप्रेंद्रे श्रुत्वैतत्स्नातुमुद्यते ।

निगमोद्बोधके तीर्थे स्मृतये पूर्वजन्मनः ८६।

सिंहेनानुगतः कश्चिद्भिल्लो धावन्समागतः ।

अतित्रासपरीतांगो निःश्वसन्श्रमविह्वलः ८७।

हिंसात्मको वर्त्मघाती वणिजां लुंठकः सदा ।

कृष्णांगः पिंगकेशश्च खर्वो मार्जारलोचनः ८८।

कुंतहस्तो भीममूर्ति देही पाप्मेव भूयते ।

सतः पश्चात्कियद्दूरे सिंहमालोक्य तावुभौ ८९।

पितृपुत्रौ समीपस्थे द्रुममारुह्य तस्थतुः ।

वदंताविति हा कृष्ण मोचयातोऽपमृत्युतः ९०।

स किरातस्तु राजेंद्र गृहीतुं वेगवत्तरम् ।

वीक्ष्य सिंहं द्रुमं भीतः समारोढुं प्रचक्रमे ९१।

आरोहणं प्रकुर्वंतं सिंहो जग्राह वेगवान् ।

पादयोरथ भूपृष्ठे पातयित्वा रुरोह तम् ९२।

अधःस्थितो किरातोऽपि कुंतेनोदरमस्य वै ।

ददार रुधिरौघाक्त निसृतांत्रकदंबकम् ९३।

जातव्यथो विधायाथ नादं परमदारुणम् ।

सिंहः पिपेष भिल्लस्य शिरः सद्यो ममार च ९४।

तयोः पंचत्वमापन्ने भूतसंघेऽत्र भूपते ।

विमानद्वयमुत्तीर्णं गणाभ्यां सह सत्पदात् ९५।

नवीनघनवर्णाभ्यां स्फटिकोपलनिर्मितम् ।

चारुकुंडलकर्णाभ्यां मणिप्रकरमंडितम् ९६।

शंखचक्रगदापद्महस्ताभ्यां चारुचित्रभृत् ।

दधद्भ्यां पीतवस्त्राणि हेमभित्तिविभूषितम् ९७।

प्रफुल्लांबुजनेत्राभ्यां पद्मरागगवाक्षभृत् ।

धीरनिह्रादमंजीरपद्भ्यां रणितकिंकिणी ९८।

प्रकोष्ठेवलयश्रेणीं बिभ्रद्भ्यां चारुवेदिकम् ।

मुक्ताहारैर्मनोहारि वक्षोभ्यां सवितानवत् ९९।

कुटिलालकवक्त्राभ्यां मुन्नतध्वजिराजितम् ।

भ्रूयुगाक्षिप्तपंचेषु धनुर्भ्यामुच्चतोरणम् 6.200.१००।

नासालज्जितकीराभ्यां निर्व्यूहशतशोभितम् ।

नवविद्रुमसच्छायतलाभ्यां दर्पणामलम् १०१।

दिव्यांगौ भिल्लपंचास्यौ त्यक्त्वांगं प्राकृतं स्थितौ ।

पुरैव प्राणनिर्याणे तीर्थस्यास्य प्रभावतः १०२।

तयोः समीपमानीय विमानौ तौ हरेर्गणौ ।

ऊचतुस्तावथारूपवेषाकृतिधरौ ततः १०३।

भो किरात नरश्रेष्ठ भो पंचास्य मृगाधिप ।

आवां जानीतमायातौ वैकुंठात् श्रीहरेर्गणौ १०४।

नेष्यामस्तत्पदं सत्यं युवां तत्र न चोर्मयः ।

स्वंस्वं विमानमारुह्य गम्यतामाशु मा चिरम् १०५।

स्वंस्वं विमानमारूढौ तौ किरातमृगाधिपौ ।

ऊचतुर्विस्मयाविष्टौ लक्ष्मीपतिगणौ प्रति १०६।

भोभो त्रिदशशार्दूलौ श्रूयतां वाक्यमावयोः ।

युवयोर्दर्शनाज्जातं ज्ञानं तौ पारमार्थिकम् १०७।

अत्र जन्मनि नावाभ्यां कृतं सुकृतमल्पकम् ।

स्मृतिर्नो जायते पूर्वकर्मणां वां प्रसादतः १०८।

मांसाहारौ प्राणिहिंसारतौ क्रूरांतरेंद्रियौ ।

पापाचारकुले जातौ दर्शनेन भयप्रदौ १०९।

आवामेतादृशे लोके ह्यभूतामिति पापिनौ ।

केन पुण्येन युवयोर्जातं दर्शनमावयोः ११०।

सारूप्यं च कुतः पुण्याद्यायावः श्रीहरेः पदम् ।

गणावूचतुः ।

तीर्थेत्र मरणान्नूनं सुराचार्यकृते पुरा १११।

युवयोर्दर्शनं जातं नौ च सारूप्यमद्भुतम् ।

लक्ष्मीपतिपदपाप्तिर्भविष्यति च वां चिरम् ११२।

तावत्पापानि गर्जंति ब्रह्महत्यादिकानि वै ।

जातं न दर्शनं यावत्तीर्थस्यास्य बृहस्पतेः ११३।

यथा तमांसि नश्यंति भास्करस्योदयादिह ।

तथा पापानि निगमोद्बोधकस्याविलोकनात् ११४।

इंद्रप्रस्थाख्यमेतद्वै क्षेत्रमिंद्रस्य पावनम् ।

तेनात्र पूजितो विष्णुः क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः ११५।

तुष्टेन विष्णुना तस्मै वरो दत्तो निशम्यताम् ।

भो शक्र तावके क्षेत्रे सर्वतीर्थमये जनाः ११६।

तनुं त्यक्षंति ये ते वै मत्तुल्या हिंसका अपि ११७।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा तौ गणःश्रेष्ठौ नीत्वा तौ जग्मतुः पदम् ।

हरेर्यत्रगतोभूयो विश्वाब्धौ न निमज्जति ११८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदी।

माहात्म्ये भिल्लसिंहवैकुंठारोहणं नाम द्विशततमोऽध्यायः २०० ।

।

नारद उचाव-

अथावरुह्य तौ वृक्षात्पितृपुत्रौ सुविस्मितौ ।

दृष्ट्वा हरिपदप्राप्तिमभूतां पापिनोरपि १।

शिवशर्माथ विप्रेंद्रः श्रुत्वा तीर्थस्तुतिं तदा ।

गणोक्तां विष्णुशर्माणमुवाच सुतमात्मनः २।

शिवशर्मोवाच-

यत्पदं न सुलभं द्विजन्मनां साधितेन तपसापि लीलया ।

प्रापतुः शबरदंष्ट्रिणौ च तत्तीर्थराजमहिमा विलोक्य ताम् ३।

जन्मनः प्रभृति तावदामृतेः पापिनावपि च यत्प्रभावतः ।

जग्मतुः सुत हरेः सरूपतामस्य तीर्थवृषभस्य का स्तुतिः ४।

शुद्धसत्वमपि रूपमैश्वरं क्वाम्बुजन्मजनिदेवदुर्ल्लभम् ।

तामसौ क्व मृगनाथभिल्लकौ किं तु तीर्थमिदमद्भुतक्रियम् ५।

तात भो पतति वेधसः पदात्जंतुरंतमधिगम्य कर्मणाम् ।

अत्र देवगुरुनिर्मिते मृतिं प्राप्य माधवपदान्न विच्युतिः ६।

नारद उवाच-

एवं प्रत्यक्षमालोक्य माहात्म्यं स द्विजोत्तमः ।

तीर्थस्यास्य गुरो राजन्स्नातुं तत्र प्रचक्रमे ७।

मुख दंत पदानां सः कृत्वा शुद्धिं च चेतसः ।

पंचकच्छः शिखाबंधोपग्रही माधवं स्मरन् ८।

अश्वक्रांतेति श्लोकेन पाठेन तटमृत्तिकाम् ।

स्पृशंस्तयैव विदधत्तिलकं जलमाविशत् ९।

तत्र प्रवाहाभिमुखो निमज्जन्पुनरुत्थितः ।

पुनर्मग्नो हरिं स्मृत्वा गंगां च जनपावनीम् १०।

अयोध्याद्यापुरीः सप्त पुनरुत्थाय संस्मरन् ।

पुनर्ममज्ज सलिले गोविंदार्पितमानसः ११।

कृत्वा यथाविधिस्नानं धौतवस्त्रे च पर्यधात् ।

बहिरागत्य तिलकं चक्रे च द्विजसत्तमः १२।

करपादशिखासूत्रैर्दर्भांश्च विदधद्वशी ।

संध्यां चकार विधिवत्तर्पणं त्रिविधं तथा १३।

सूर्याय कुसुमैर्दत्त्वा स जलैरर्घमादृतः ।

शिरोबद्धांजलिपुटो नमश्चक्रे द्विजोत्तमः १४।

आवाहनादि नैवेद्यपर्यंतमथ विप्रराट् ।

जगत्पूज्यपदाब्जस्य विष्णोः पूजामचीकरत् १५।

कृतक्रियः सूपविष्टः तादृशं सुतमात्मनः ।

जगाद संस्मरन्पूर्वजन्मकर्मणि कृत्स्नशः १६।

शिवशर्मोवाच-

विष्णुशर्मन्न ते मिथ्या वाक्यं तात यतः स्मृतिः ।

अत्र स्नानेन मे जाता पूर्वेषां जन्मकर्मणाम् १७।

आकर्णय माहाभाग कथयामि तवाग्रतः ।

पुराहमन्वये जातो विशां धनिकधर्मिणाम् १८।

पिता मे शरभो नाम्ना कान्यकुब्जे पुरेऽवसन् ।

वाणिज्येनार्जयन्वित्तं भूरिधर्मधनाश्रितः १९।

व्यतीतस्तु महान्कालस्तस्य नाभवदात्मजः ।

जरागृहीतदेहस्य तच्चिंतातुरचेतसः २०।

अचिंतयदहोरात्रमिति वैश्यवरस्तदा ।

विना सुतेन मे व्यर्थं धनं भूर्यपि संचितम् २१।

ऋते सुतमृणीलोके पितॄणां धनवानपि ।

सजलोऽपि विना वर्षं चातकानां यथा घनः २२।

पुमान्जयति संतत्या विश्वं धर्मधुरीणया ।

शक्त्या त्रिविधया राजा विपक्षमिव दुर्जयम् २३।

प्रीणाति संततिः शुद्धा सुमनः पितृमानवान् ।

मित्रप्रत्यर्थ्यु यदासीनान्सूनृता वाग्यथेरिता २४।

उदयस्थेन पुत्रेण वर्द्धते स्वयशः पितुः ।

निर्मलं द्विजराजेन नीरं तीरनिधेरिव २५।

तस्माद्यतेत्सुतोत्पत्यै शरीरेण धनेन वा ।

तमृते हि द्वयं व्यर्थं जनानां तडिदायुषाम् २६।

एवं चिंतयतस्तस्य गृहे मुनिवरस्तदा ।

देवलोऽतीद्रियज्ञानो वरं दातुं समाययौ २७।

आगतं तं समालोक्य प्रत्युत्थायासनात्पिता ।

दत्त्वार्घमथ पाद्यं च ववंदे शिरसा मुनिम् २८।

उपवेश्यासने दत्ते स्वहस्तेन पिता मम ।

पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठं देवलं देवदर्शनम् २९।

स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठ शमस्ति भवतां कुले ।

तपः स्वाध्यायनियमा निष्प्रत्यूहा भवंति च ३०।

काले चातिथयः कच्चिदायांति भवदाश्रमे ।

कच्चिदाश्रमवृक्षा वः फलंति मनसेप्सितम् ३१।

व्याघ्रादयो न कुर्वंति कच्चिद्वैरं मृगादिभिः ।

त्वदीयाश्रममभ्येत्य भ्रातरो भ्रातृभिर्यथा ३२।

तवाटनं भुवि मुदे गृहिणामन्यथा कथम् ।

तेषां गृहाधिमग्नानां दर्शनं क्व भवादृशः ३३।

हरिपादरजोबुद्धेः कामं कामो न कुत्रचित् ।

मुने तव तथाप्याशु हेतुमागमने वद ३४।

शिवशर्मोवाच-

इत्युक्तस्तेन स मुनिर्देवलो देवपूजितः ।

अब्रवीत्तन्मनोभावं ज्ञातुकामो विशांपतिम् ३५।

देवल उवाच-

वैश्यवर्य त्वया भूरि धनं धर्मेण संचितम् ।

करोषि येन धर्मज्ञ नित्यनैमित्तिकी क्रियाः ३६।

आदरं राजसदसि धनेन लभते नरः ।

सुभटः शत्रुसंग्रामे विक्रमेण यथा जयम् ३७।

गृहस्थस्तु धनं प्राप्य परां पुष्टिं व्रजत्यलम् ।

शरत्परिणतं सस्यमनड्वानिव विश्पते ३८।

धनिनां न विमुंचंति बंधवोऽन्ये च ये जनाः ।

मधुमत्सुमनो युक्तं पादपं मधुपा इव ३९।

धनाभावेन गृहिणां कृशत्वमुपजायते ।

सर्वतो ग्रीष्मसमये नभसां सरसामिव ४०।

तद्धनं वर्त्तते भूरि गृहे तव विशांपते ।

कुतः कृशत्वमंगानां गोप्यं चेन्न वदाद्य मे ४१।

वैश्य उवाच-

हितोपदेशविरता भवंतः पितरो यथा ।

गोपनीयं भवद्भ्यः किं मादृशैः पुत्रतां गतैः ४२।

त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ सर्वतोऽस्ति शिवं मम ।

वार्द्धकेपि सुताभावो दुःखमेकमिदं मम ४३।

तस्मात्कृशत्वमंगानां विद्धि मे मुनिपुंगव ।

बिभेम्यहं पितृऋणाद्यतोऽधः पतनं नृणाम् ४४।

तमुपायं कुरु मुने येन स्यां सुतवानहम् ।

किंचित्कर्तुमशक्यं न भूतलेऽत्र भवादृशैः ४५।

शिवशर्मोवाच-

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वैश्यवर्यस्य देवलः ।

मनः क्षणं स्थिरं कृत्वा दध्यौ मीलितलोचनः ४६।

संततेर्मत्पितुर्दृष्ट्वा प्रतिबंधस्य कारणम् ।

देवलोतींद्रियज्ञानी बभाषे कारयन्स्मृतिम् ४७।

देवल उवाच-

एकदा तु पुरा वैश्य तवेयं धर्मचारिणी ।

यं चकार स्वचित्ते तं कथयामि मनोरथम् ४८।

गुर्विणी यद्यहं गौरि भवेऽहं शंभुवल्लभे ।

तदा त्वां तोषयिष्यामि षड्रसान्वितभोजनैः ४९।

धूपदीपकमालाभिस्तांबूलैर्नृत्यबाधकैः ।

तंत्रीमुखोद्गतैर्गीतैर्नानाविधविलेपनैः ५०।

एवं प्रतिश्रुत्य पुरः सखीनां दयिता तव ।

प्रतीक्षमाणा तं कालं तस्थौ तद्भक्तिसंयुता ५१।

तस्मिन्नेवाभवद्गर्भो मासेऽस्या योषितस्तव ।

ऊचुरेनां ततः सख्यः सर्वाः सस्नेहचेतसः ५२।

यस्त्वया वांछितो गर्भो गौर्या संप्रतिपादितः ।

अतः प्रतिश्रुतं देव्याः पूजनं सुभगे कुरु ५३।

नोचेद्विकाराद्भवति विघ्नं तु तदनुष्ठितात् ।

तोषिता रोषिताश्चात्र देव्यो हि वरशापदाः ५४।

सखीभिरिति ते भार्या कथितेयं मुदान्विता ।

त्वामुवाच महाभागा विनयेन पतिव्रता ५५।

नाथ पूजयितुं गौरीं वांछाम्यखिलकामदाम् ।

यत्प्रसादादहं याता वांछितार्थवती प्रभो ५६।

वैश्यवर्य त्वमेवैतच्छ्रुत्वास्या वचनं शुभम् ।

अमन्यत गर्भवतीमेनां निजगृहेश्वरीम् ५७।

परमोत्सवया मोदमानः सद्यो भवानपि ।

भृत्यानाज्ञापयामास पूजावस्तूपपादने ५८।

तैरानाय्य समस्तानि वस्तूनि भवता ततः ।

अस्यै दत्तानि मध्वन्न द्राक्षा गंधादिकान्यपि ५९।

ततो निजसखीः सर्वा आहूयेदमिदं जगौ ।

सख्यः समस्ताः सामग्री समानीतांबिकार्चने ६०।

नीत्वा पूजोपकरणं यूयं यातांबिकालयम् ।

संतोषयत तां देवीं पूजया विधिदृष्टया ६१।

गुर्विणीति कुलेऽस्माकं न निर्याति गृहाद्बहिः ।

अतोऽहं नागमिष्यामि यूयं यात तदर्चने ६२।

इत्याज्ञप्तास्तु ताः सख्यो नीत्वोपकरणं ययुः ।

अंबिकालयमुन्मत्तभ्रमद्भ्रमरकेतनम् ६३।

कोकिलाकुलसंकेलि सहकारकुलाकुलम् ।

हंससारसचक्राह्वमंडितं स्वच्छसारसम् ६४।

महादेवगुणालापि शुकसारिसमावृतम् ।

हारपूरालतासेके तत्परो मा सखीधरम् ६५।

उमापतेरुमापादन्यासपूतमहीतलम् ।

स्फटिकोपलसंबद्ध जलाधारसुरद्रुमम् ६६।

पार्वतीपतिसंनाट्य गायद्गंधर्वनादितम् ।

मन्दानिलमनाग्धूत चूतचंपककोरकम् ६७।

नृत्यन्मयूरनिर्ह्राद प्रतिनादिलतागृहम् ।

तल्लीलाचलविद्योतमानं रत्नलसत्प्रभम् ६८।

तत्र गत्वा गिरिसुतां प्रणेमुस्ताः सभर्तृकाः ।

प्रदक्षिणीकृत्य ततो भक्त्या तां च बभाषिरे ६९।

जगदंबे नमतुभ्यं शन्नो देहि शिवप्रिये ।

त्वत्पूजार्थे समानीतो बलिरेष प्रगृह्यताम् ७०।

वैश्यस्तु शरभो नाम्ना तस्यास्ति ललितांगना ।

तयाभिलषितो गर्भस्तत्प्राप्तौ तव पूजनम् ७१।

त्वत्प्रसादादभूत्तस्याः स गर्भः शंभुवल्लभे ।

त्वत्पूजनाय प्रहितो बलिरस्माभिरेषकः ७२।

तस्याः कुले गर्भवती न निरेति बहिर्गृहात् ।

अतः सा नागता देवि प्रसीदैन गृहाण वै ७३।

इत्युक्त्वा तां तदा वैश्य त्वत्स्त्रीसख्यस्तु तं बलिम् ।

समर्पयित्वा विधिवदानर्चुश्चंदनादिभिः ७४।

प्रतिवाक्यमलब्ध्वा ता गौर्या प्रत्याययुर्गृहम् ।

निजसख्यै समाचख्युर्विषण्णां तां शिवप्रियाम् ७५।

तासामाकर्ण्य वचनमिति वैश्य तवाबला ।

उन्मनाश्चिंतयामास कुतो गौरीनपि प्रिये ७६।

सा जानाति यथा भक्तिस्तत्पूजाया कृता मया ।

तादृशीनां किमज्ञातं बाह्यं चाभ्यंतरं नृणाम् ७७।

न गताहं यतस्तत्र तज्जानात्यपि कारणम् ।

मया दत्तेन बलिना कुतः सा न तुतोष वै ७८।

नाहमन्यत्प्रजानामि तदतोषे हि कारणम् ।

ऋते मदगतेस्तत्र नूनं रम्ये तदालये ७९।

यदतीतं न तच्छक्यमन्यथाकर्तुमद्य वै ।

गर्भान्मुक्ता गमिष्यामि तत्पूजायै तदालये ८०।

नमस्तस्यै महादेव भार्यायै सा करोतु शम् ।

इत्युक्त्वा दधती गर्भं तस्थौ वैश्य तवांगना ८१।

शिवशर्मोवाच-

विष्णुशर्मन्निदं पूर्ववृत्तमाज्ञाय मत्पिता ।

पप्रच्छ मुनिशार्दूलं देवलं ज्ञानवत्तरम् ८२।

वैश्य उवाच-

मुने यथा प्रतिश्रुता पूजा ते स्नुषया तया ।

तथैवाकारि पार्वत्या विषादे कारणं वद ८३।

यतोऽसौ न गता तत्र तज्जानाति शिवास्वतः ।

सखीभ्यश्चोक्तमस्यास्तद्विषण्णा सा कुतोभवत् ८४।

देवल उवाच-।

वैश्यवर्य शृणुष्वेदं कारणं कथयामि ते ।

यतस्तस्या विषादोऽभूत्पार्वत्या गर्भनाशकः ८५।

निवृत्तासु सखीष्वस्याः संपूज्य स्कंदमातरम् ।

विजया पार्वतीं प्राह कौतूहलसमन्विता ८६।

विजयोवाच-

गिरिजे श्रद्धया तुभ्यं दत्तोमूभिरयं बलि ।

मानुषीभिः कुतः प्रीता नाभवस्त्वं वरानने ८७।

धूपदीपकनैवेद्यैः पूजिता तोषहेतवे ।

प्रत्युताकारणं देवि त्वं विषादं कुतो गता ८८।

देवल उवाच-

इत्याकर्ण्य वचः सख्या देवी देववरार्चिता ।

अब्रवीद्विजयां वैश्य विषादे कारणं सखीम् ८९।

पार्वत्युवाच-

विजये सखि जानामि वैश्यभार्या गृहाद्बहिः ।

निर्गंतुमक्षमां गर्भधारणास्वविवेकतः ९०।

समागतास्तु तत्सख्यो मत्पूजायै तदीरिताः ।

मादृशो न च गृह्णंति परहस्तकृतं बलिम् ९१।

तत्पतिश्चेत्समायास्यदभविष्यत्तदा शिवम् ।

तस्यास्तु मदवज्ञातो गर्भपातो भविष्यति ९२।

यद्व्रतं पूजनं यच्च कर्तुं न क्षमतेंगना ।

तत्कारयति नाथेन न भंगः स्यात्तयोःसखि ९३।

अथवा विप्रमुख्येन पृष्ट्वा पतिमनन्यधीः ।

यतः स्वयमनागत्य तत्कृतं मे तयार्चनम् ९४।

न कारितं च भर्त्रातो भविता दोहदोऽफलः ।

यद्युभौ तौ समागत्य दंपती श्रद्धया पुनः ९५।

मां पूजयिष्यतः पुत्रो भविष्यति तदा तयोः ।

देवल उवाच-

सशापो न त्वया वैश्य न चैव तव भार्यया ९६।

श्रुतः सखीभिरस्या नो प्रसादश्च तयार्पितः ।

तयोरज्ञानतो वैश्य युवयोर्नाभवत्सुतः ९७।

अजानतो प्रतिविधिं परत्रात्र सुखप्रदम् ।

एतत्ते कथितं वैश्य संतानाभावकारणम् ९८।

वसिष्ठेन यथापूर्वं दिलीपस्य महीपतेः ।

तच्छ्रुत्वा स यथा राजा नंदिनीं समतोषयत् ९९।

सस्त्रीकस्त्वं तथा वैश्य गौरिं तोषय कामदाम् ।

सा यथाराधिता राज्ञे दिलीपाय ददौ सुतम् १००।

आराधय तथा गौरीं त्वं सा तुभ्यं च दास्यति ।

वैश्य उवाच-

दिलीप इति भूपः कः का च सा नंदिनी मुने १०१।

यामाराध्यसुतंलेभेसभूयोभूपसत्तमः ।

महेशादिसुरान्मुक्त्वा त्रिवर्णफलदायिनः १०२।

आराधिता कुतः सैव सुतार्थं तेन भूभुजा ।

एतत्सर्वं समाख्याहि मुने यत्पृष्टवानहम् ।

श्रुत्वा ततो गिरिसुतां सेविष्ये सह भार्यया १०३।

शिवशर्मोवाच-

गदितमिति निशम्य विष्णुशर्मन्विनययुतेन विशा मदीय पित्रा ।

मुनिरिति गदितुं दिलीपवृत्तं जगति पवित्रतरं विचक्रमे सः १०४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदी।

माहात्म्ये एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०१।

।

देवल उवाच-

शृणुष्व भो महाप्राज्ञ दिलीपस्य महीपतेः ।

कथां दिव्यां विचित्रां च शृणुतां पापनाशिनीम् १।

वैवस्वतमनोर्वंशे दिलीपो भूभुजां वरः ।

आसीत्प्राचीनबर्हिस्तु स्वायंभुवमनोरिव २।

स तु धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मेण प्रतिपालयन् ।

महीं महीपतिर्लोकान्गुणैराद्धैररंजयत् ३।

मगधाधिपतेः पुत्री महिषी तस्य भूपतेः ।

सुदक्षणाख्यया ख्याता शचीवासीद्दिवस्पतेः ४।

गते महति काले तु महिष्यां नाभवत्सुतः ।

दध्याविति निजस्वांते स सम्राट्कोशलाधिपः ५।

रत्नाकरसुमेर्वादि नगरत्नैर्विराजितम् ।

धृतं भूवलयं दोषो भूषायै नाप्रजस्य मे ६।

वर्गत्रयी यथाकालं सेविता न विरोधिता ।

तथापि मेऽनपत्यस्य न सौख्यं विद्यते हृदि ७।

यज्ञैराराधितो विष्णुरिंद्राद्याश्च सुरोत्तमाः ।

दीर्घिकारामकूपाश्च कारिताः सर्वतो भुवि ८।

गोभूहिरण्यवासोभिः षड्रसान्वितभोजनैः ।

विप्रा अतिथयश्चैव भक्त्या संतोषिता मया ९।

वृत्यर्थं पृथिवीपालानुद्धृत्य युधि धर्मतः ।

धनेन महता कोशो मया हि बहुलीकृतः १०।

उन्मार्गगामिनो मत्ता निजधर्मविलंघिनः ।

विमुखः पितृदेवेभ्यो दंड्यास्ते दंडिता मया ११।

पंचपर्वसु वैष्णव्यां रवौ पित्र्ये च कर्मणि ।

दशम्यैकादशीतिथ्योर्न स्त्रीसेवा कृता मया १२।

ऋतुकालावधौ स्नातां स्वस्त्रियं नाहमत्यजम् ।

अनृतावपि तद्योग्ये काले चेत्प्रार्थितस्तया १३।

तदा तस्यां सकामिन्यां सकामं रमितं मया ।

एवं धर्मार्थकामा मे यथाकालं निषेविताः १४।

महिष्यां केन दोषेण जायते मे न संततिः ।

अतीतानागतज्ञानो वसिष्ठो गुरुरेव नः १५।

कथयिष्यति तं दोषं यन्मे पुत्रो न जायते ।

देवल उवाच-

इत्यालोच्य स भूपालो गमिष्यन्नाश्रमं गुरोः ।

मंत्रिष्वारोपयामास कोशलामृद्धिकोशलाम् १६।

अथ प्रजासृजं देवं पूजयित्वाश्रमं गुरोः ।

प्रतस्थाते पुत्रकामौ दंपती तौ शुभेऽहनि १७।

कतिचिद्वासरैर्मार्गमुल्लंघ्यैकरथे स्थितौ ।

तौ दंपती गुरोः सायमाश्रमं प्रापतुः शुभम् १८।

वैश्वदेवांत संप्राप्तातिथिसत्कारकृन्मुनिम् ।

हुताशनहुतद्रव्यप्रसरद्धूममालया १९।

पवित्रयंतमात्मस्थान्मुनीनागंतुकानपि ।

मृगैर्दूर्वाप्रतानौघप्रपूर्णोदरमंथरम् २०।

अभ्यागच्छद्भिरभितो मंडपं स मृगीगणैः ।

वासवृक्षमिलत्पक्षिकुलकोलाहलाकुलम् २१।

परस्परविनिर्मुक्तवैरव्याघ्रमृगादिकम् ।

जपध्यानपरर्षीणां क्षणश्रांतश्रुतिध्वनिम् २२।

अनध्ययनकालोत्थ क्रीडारक्तकुमारकम् ।

तस्मिन्वसिष्ठमद्राष्टां दंपती तौ कृतक्रियम् २३।

बृस्यां निषणमव्यग्रमरुंधत्योपसेवितम् ।

स ववंदे गुरोः पादौ महिषी सा च तत्स्त्रियः २४।

आशिषा गुरुरप्येनं युयोजारुंधती च ताम् ।

अतिथिं तमथाभ्यर्च्य मधुपर्कादिभिर्गुरुः २५।

अर्हणैरर्हतां श्रेष्ठो वसिष्ठ इति पृष्टवान् ।

वसिष्ठ उवाच-

भो भो भूमिभृतां श्रेष्ठ राज्ये कुशलमस्ति ते २६।

कुले च कच्चिल्लोके च निजधर्मानुवर्त्तिनि ।

धर्मेण पालिता कच्चित्वया वीरवसुंधरा २७।

संवर्द्धयति ते कोशं धर्मधीरिव सात्विकी ।

तव जानपदा राजन्पौराश्च स्थितिमात्मनः २८।

सारवंतो विमुंचंति कच्चिन्नांबुधयो यथा ।

स्नेहेन साहचर्येण सहवासतया प्रभो २९।

लक्ष्मीनारायणायेते कच्चित्ते पुरदंपती ।

काम्यव्रतानि राजेंद्र प्रजानां नगरे तव ।

फलंति वांछितं कच्चिद्धरिचंदनवद्दिवि ३०।

देवल उवाच-

पृष्ट्वैवं स मुनिश्रेष्ठो वसिष्ठो मुनिपुंगवः ।

योगप्रभावोपनतैर्नृपं भोज्यैरभोजयत् ३१।

अरुंधतीच तां राज्ञीं बह्वादरसमन्विता ।

नानाव्यंजनपक्वान्नैरभोजयदुदारधीः ३२।

कृतभोजनमासीनं स्वस्थः स्वस्थं मुनिर्नृपम् ।

पुनः पप्रच्छ संगृह्य पाणिना पाणिमानतम् ३३।

वसिष्ठ उवाच-

सप्तांग संयुतं राज्यं निजधर्मरतप्रजम् ।

प्रीतबंधुजनामात्यं शस्त्रास्त्रविधिवद्भटम् ३४।

वश्यमित्रं हृतामित्रं कृष्णार्चापरमानसम् ।

यस्यास्ति नृपते राज्यं स्वर्गराज्येन तस्य किम् ३५।

इक्ष्वाकुवंशराजानः पुत्रानुत्पाद्य धार्मिकाः ।

राज्यं च तेषु विन्यस्य प्रपन्नास्तपसि प्रभो ३६।

त्वं युवा दृष्टपुत्रास्यो नाधिकारी तपोविधौ ।

किमर्थमागतो ह्यत्र राज्यं त्यक्त्वा तथाविधम् ३७।

राजोवाच-

ब्रह्मन्नाहं तपः कर्तुमागतस्तावकाश्रमे ।

स्वर्गकामनया त्यक्त्वा राज्यमत्र तथाविधम् ३८।

ब्रह्मन्सत्यमिदं चोक्तं भवता यत्तपोवनम् ।

राज्यमारोप्य पुत्रेषु प्राप्ता इक्ष्वाकुवंशजाः ३९।

न तैस्त्यक्तं महीराज्यमिदं स्वर्गगतैरपि ।

तन्मूर्तिरस्यां विमनास्तिष्ठति ह्येव संततिः ४०।

यथा बाल्यं गतं तात यौवनं च समागतम् ।

यास्यत्यदोपि च तथा जराप्येष्यति निश्चितम् ४१।

जरसोऽनतरं मृत्युः पुरुषस्य न संशयः ।

मृत्युंगते मयि ब्रह्मन्विनातनयसंभवम् ४२।

कस्येदं जगतीराज्यं भविष्यति गुरो वद ।

तस्मादपत्यहीनस्य राज्येऽपि मम तिष्ठतः ४३।

ममत्वं विद्यते नात्र पुरस्तात्तदभावतः ।

वर्गत्रयस्य वै सम्यक्संवेत्ता त्वं गुरो मम ४४।

केन दोषेण मे पुत्रो जायते न तपोनिधे ।

ध्यानेन दोषमालोक्य तं गुरो कथयाशुमे ४५।

तस्य प्रतिक्रियां कुर्यां श्रुत्वा संतानलब्धये ।

देवल उवाच-

इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्तु वचस्तस्य महीपतेः ४६।

उवाच संततिस्तंभहेतुं वीक्ष्य समाधिना ।

वसिष्ठ उवाच-

त्वं पुरा राजशार्दूल संसेव्य सुरनायकम् ४७।

स्नातामिमां वधूं स्मृत्वा चलितो निजमंदिरम् ।

गच्छतस्त्वरया तात संतानोत्कंठितस्य ते ४८।

आसीत्सुरतरोर्मूले कामेधनुः स्थिता पथि ।

उत्पादिता त्वया तस्याः पूज्यांघ्रिरजसोऽतिरुट् ४९।

प्रदक्षिणनमस्कारसदाचारमकुर्वता ।

साऽशपत्त्वामतिक्रोधात्पुत्रो नोत्पत्स्यते तव ५०।

मम संतानशुश्रूषां यावत्त्वं न करिष्यसि ।

गच्छंस्त्वमृतुदानाय त्वरया सुतकामुकः ५१।

तन्मना नाश्रृणोः शापं नयंताक्षनिनादतः ।

तस्याः सुतासुतां धेनुं नंदिनीं ससुतां मम ५२।

आराधयानया वध्वा सार्द्धं सा दास्यते सुतम् ।

देवल उवाच-

इत्युक्तवति तत्रर्षौ वसिष्ठे सा तु नंदिनी ५३।

तपोवनात्समायाता वत्सस्नेहस्नुतस्तनी ।

तां दृष्ट्वा हृष्टहृदयो वसिष्ठो मुनिपुंगवः ।

उवाच भूपतिं भूयो दर्शयित्वा च नंदिनीम् ५४।

वसिष्ठ उवाच-

राजन्समागता ह्येषा स्मृतमात्रशुभाह्वया ।

अतो विद्धि समीपस्थां कार्यसिद्धिमिहात्मनः ५५।

आराधितानुगत्येयं त्वयारण्ये तथाश्रमे ।

वध्वा प्रसादात्ते पुत्रं दास्यते नात्र संशयः ५६।

यथानाभिभवेदेनां जंतुः कश्चिद्वनोद्भवः ।

तथा चारय राजेंद्र वने हिंस्रो धनुर्द्धर ५७।

देवल उवाच-

तथेति लघुवादिने नृपतये स्नुषायै च सक्षपाशयनहेतवे सदुटजं ददौ तापसः ।

स तत्र सहभार्यया समधिशय्यदर्भास्तृतां महीमगमयन्निशां नियतमानसो विश्पतिः ५८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये द्व्यधिकद्विशततमोध्यायः २०२।

।

।

देवल उवाच।

अथोषसि नराधीशः पूजितां कुसुमादिभिः ।

महिष्या नंदिनीं धेनुं नीत्वारण्यं जगाम सः १।

गच्छंतीमनु तां देवीं छायेव नृपतिर्ययौ ।

खादंतीमनुशष्पादि सोऽपि मूलाद्यभक्षयत् २।

तरुच्छायामुपासीनामनु सोऽप्युपविष्टवान् ।

पिबंतीमनुपानीयं राजापि सलिलं पपौ ३।

स च राजा मृदुग्रासैर्दंशापनयनेन च ।

कंडूयनैः कामधेनुं गुरोरेवमसेवत ४।

अथ प्रत्याश्रमं सायं न्यवर्त्तंत महीपतेः ।

अंगं पवित्रयंती सा खुरोद्धूतैरजःकणैः ५।

अधोभारेण गुरुणा गच्छंती मंथरं बभौ ।

महीपालमहत्कार्यभाराक्रांतेव नंदिनी ६।

तां मुनेराश्रमाभ्याशे राज्ञी प्रत्युज्जगाम ह ।

चंदनाक्षतनैवेद्यधूपादीनुपनीय च ७।

तां पूजयित्वा विधिवत्प्रणम्य च पुनः पुनः ।

कृत्वा प्रदक्षिणं राज्ञी तस्थौ प्रांजलिरग्रतः ८।

सा गृहीत्वा च तां पूजां विहितां श्रद्धया तया ।

राज्ञा निश्चलमास्थाय ययौ ताभ्यां सहाश्रमम् ९।

आराधयति तामेवं दिलीपे तु दृढव्रते ।

एकाधिका व्यतीयाय दिनानां वैश्य विंशतिः १०।

अथ भूमिपतेस्तस्य भावजिज्ञासया तु सा ।

विवेश निर्भयस्वांता सशष्पां हिमवद्गुहाम् ११।

पश्यता हिमवत्सानु शोभामथ महीभृता ।

अलक्षितागमः सिंहो बलाज्जग्राह नंदिनीम् १२।

सा चक्रंद भृशं धेनुर्दुःखितेव दयास्वना ।

चित्ते धनुर्भृतस्तस्य जनयंती दयोदयम् १३।

तदाक्रंदितमाकर्ण्य तस्याः स जगतीपतिः ।

हिमवत्सानुसंलग्नां निजदृष्टिं न्यवर्त्तयत् १४।

उपर्युपरि तां धेनुं स्रवदश्रुमुखीं नृपः ।

तीक्ष्णदंष्ट्रनखं सिंहं दृष्ट्वा स व्यथितोऽभवत् १५।

गृहीतां तेन सिंहेन तामालक्ष्य धनुर्द्धरः ।

निषंगाद्बाणमुद्धर्तुं प्राहिणोद्दक्षिणं भुजम् १६।

बाणमुद्धृत्य तूणीरान्निहंतुं तं मृगाधिपम् ।

गुणेनापूर्णमायोज्य चकर्ष वसुधाधिपः १७।

जडीभूतः समस्तांगस्तत्सिंहालोकनेन सः ।

नाशकद्बाणमुत्सृष्टुं राजासीद्विस्मितस्ततः १८।

तादृशं नृपमालक्ष्य जगाद स मृगाधिपः ।

नरवाचा भृशं भूयो विस्मयं प्रापयन्निदम् १९।

सिंह उवाच-

दिलीपं त्वामहं राजन्जानामि रविवंशजम् ।

त्वं च जानीहि मां शंभोर्गणं कुंभोदराभिधम् २०।

देवदारुरयं यस्ते वर्त्तते दृष्टगोचरे ।

पार्वत्यापुत्रवद्वीर पालितः स्निग्धचित्तया २१।

एकदामुष्यवन्येन गजेनाघर्षता कटम् ।

उदपाटि महाराज वल्कलं मृदुलं भृशम् २२।

एनं तादृशमालक्ष्य मृडानी करुणान्विता ।

मामत्र स्थापयामास सिंहं कृत्वास्य रक्षणे २३।

ममाह चेति सा देवी कुंभोदर निशम्यताम् ।

योऽत्र जंतुः समागच्छेत्तं खादेस्त्वं वसन्निह २४।

ततः प्रभृति राजेंद्र तदाज्ञां पालयन्नहम् ।

पालितां त्रिदशैः सर्वैः कंदरेऽत्र वसाम्यहम् २५।

जडीभावे स्वदेहस्य त्वया कार्यो न विस्मयः ।

महती शांभवी माया वर्त्ततेऽत्र हिमाचले २६।

अन्यस्मिन्निव सिंहे त्वं प्रहर्तुं न मयि क्षमः ।

यतो मत्पृष्ठमारुह्य वृषमारोहति प्रभुः २७।

निवर्त्तस्व निजं देहं रक्ष सर्वार्थसाधनम् ।

दैवेनासादिता वीर गौरियं भक्षणाय मे २८।

देवल उवाच-

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरसंबोधनान्वितम् ।

प्रत्युवाच दिलीपस्तं स जडीभूतविग्रहः २९।

राजोवाच-

सर्गस्थितिविसर्गाणां कारणं जगतः शिवम् ।

अंबिकां जगदंबां च नमामि मृगराज तौ ३०।

त्वं च तत्सेवकत्वेन मान्यो मम मृगाधिप ।

ब्रवीमि यदहं वाक्यं श्रुत्वा शाधि करोमि किम् ३१।

वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो गुरुर्नो विदितस्तव ।

तस्येयं नंदिनीनाम धेनुः सर्वार्थसाधिका ३२।

संतानोत्पत्तये तेन दत्ताराधयितुं मम ।

येयमाराधिता सम्यक्दिनानि कतिचिन्मया ३३।

लघुतर्णक मातेयं धृता ते गिरिकंदरे ।

शुंभुभृत्याद्बलात्त्वत्तोशक्तामोचयितुंमया ३४।

अहं तस्य मुनेरग्रे गच्छाम्येनामृते कथम् ।

कामधेनोस्तु दौहित्री जगत्सेव्या यशस्विनी ३५।

अनया सदृशी नान्या गौर्यया तोषयामि तम् ।

तस्माद्विमुच्य गामेनामग्र्यां कुरु निजाशनम् ३६।

ददामि देहमात्मीयमपकीर्तिमलीमसम् ।

एवं न धर्महानिः स्यादृषेस्तव तु भोजनम् ।

गवार्थे त्यजतः प्राणान्ममापि गतिरुत्तमा ३७।

देवल उवाच-

एवमाकर्ण्य सिंहेन कृते मौने विशांपते ।

तदग्रेऽवाङ्मुखो राजा न्यपतद्धर्मकोविदः ३८।

तस्य प्रतीक्षमाणस्य सिंहपातं सुदुःसहम् ।

पपातोपरि पुष्पाणां वृष्टिर्मुक्ता सुरेश्वरैः ३९।

पुत्रोत्तिष्ठेति वचनं श्रुत्वा राजा स उत्थितः ।

जननीमिव तां धेनुं ददर्श न मृगाधिपम् ४०।

तं विस्मितमुवाचेदं नंदिनी नृपसत्तमम् ।

नंदिन्युवाच-

मायया सिंहरूपिण्या त्वं मयासि परीक्षितः ४१।

मुनिप्रभावान्मां राजन्गृहीतुं न क्षमोंऽतकः ।

मनसापि कुतोऽन्येषां यद्ग्रहे शक्तिरंगिनाम् ४२।

स्वशरीरस्य दानेन त्वं मां रक्षितुमुद्यतः ।

अतस्तेऽहं प्रसन्नास्मि वृणीष्व वरमीप्सितम् ४३।

राजोवाच-

न गुप्तं देहिनामंतर्वर्तिवृत्तं भवादृशम् ।

अतो जननि जानासि वांच्छितं मम देहि तत् ४४।

मगधेशसुतायां मे वंशकर्तारमात्मजम् ।

प्रयच्छ किंचित्स्वच्छानां नासाध्यं हि भवादृशाम् ४५।

इत्युक्त्वांजलिमाधाय तत्पुरस्तस्थिवान्नृपः ।

तूष्णीं तदुत्तरापेक्षी तत्पुरोबद्धलोचनः ४६।

देवल उवाच-

निशम्येति वचस्तस्य भूपतेरिदमब्रवीत् ।

नंदिनी पितृदेवर्षिनरभूतार्थसाधिका ४७।

नन्दिन्युवाच-

पुत्र पत्रपुटे दुग्ध्वा पयो मम पिबेप्सितम् ।

आश्रमे गुरुणाज्ञप्तः पुनः पास्यसि शेषितम् ४८।

भविता वंशकर्ता ते सुतः शस्त्रास्त्रतत्ववित् ।

देवल उवाच-

इत्युक्तः सौरभेय्या तामुवाच विनयेन सः ४९।

दिलीप उवाच-

मातस्तवैव पास्यामि शेषं सर्वक्रियाविधेः ।

तृप्तोऽहं मातरासाद्य मिष्टं ते वचनामृतम् ५०।

नान्यदिच्छामि सारंगः कादंबिन्या यथा जलम् ।

तव शुश्रूषणान्मातरभवं सकलोद्भवः ५१।

समस्तजनपूज्याया विद्याया इव मूढधीः ।

तव मातामही दत्तः शापोऽप्यासीद्वरो मम ५२।

तमृते पुत्रलाभो मे कुतस्तव च दर्शनम् ।

वरायैव तथाप्यंब समाराध्या भवादृशः ।

न हि कश्चिद्विषाकांक्षी महादेवात्त्रिवर्गदात् ५३।

देवल उवाच-

श्रुत्वेति तद्वचः सा गौः प्रसन्ना साधुसाध्विति ।

आभाष्य हि महादर्पा ययौ तेन सहाश्रमम् ५४।

पूर्वेद्युरिव तत्रापि पूजिता राजभार्यया ।

प्रसन्ना सा बभौ धेनुः कार्यसिद्धिरिवांगभाक् ५५।

मुखं प्रसन्नमालक्ष्य मृगाक्षी सा क्षितीशितुः ।

अज्ञासीत्तं निजं कार्यं सिद्धं यत्नस्तु यत्कृते ५६।

अथ तौ दंपती धेन्वा विधिवद्विहितार्चया ।

तया सह गुरोरग्रे कृतकृत्यस्य जग्मतुः ५७।

निरीक्ष्य तौ मुनिवरः प्रसन्नमुखपंकजौ ।

अतींद्रियज्ञाननिधिः प्रोवाचेदं प्रहर्षयन् ५८।

वसिष्ठ उवाच-

राजञ्जानामि गौरेषा प्रसन्ना वामभूत्किल ।

अपूर्वा युवयोरद्य मुखकांतिर्हि लक्ष्यते ५९।

सुरभिः सुरशाखी च विश्रुतौ कामपूरिणौ ।

तदपत्यं समाराध्य सिद्धोऽथ स्यात्किमद्भुतम् ६०।

यो ददाति निखिलं मनोरथं कीर्तितेयमनघापि दूरतः ।

श्रद्धया निकट एव सेविता किं पुनः सुरतरंगिणीव सा ६१।

ज्ञानतो विदितमद्भुतं मया त्वत्कृतं यदनया परीक्षणम् ।

भूपते त्वमपि धर्ममात्मनो रक्षसि स्म च यथा च तत् ६२।

त्वय्यसौ मम मनोऽनुकूलतां भावमात्मनि विबुध्यते तथा ।

तुष्यति स्म कमला यथा हरेः पार्वतीव गिरिशस्य सज्जते ६३।

रात्रिरत्र सहाभार्ययानया धेनुपूजनपरेण नीयताम् ।

भूपभव्य भवता गमिष्यते श्वः समाप्तविधिना निजांपुरीम् ६४।

देवल उवाच-

वैश्यैवं धेनुमाराध्य सभार्यः प्राप्तवांछितः ।

प्रातर्युक्तरथः प्राप्य गुरोराज्ञामगाद्गृहम् ६५।

कतिचिद्वासरैस्तस्य दिलीपस्याभवद्रघुः ।

यस्य नाम्ना रघोर्वंशः पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत् ६६।

यः पठिष्यति भूपस्य दिलीपस्य कथामिमाम् ।

धनं धान्यं सुतं वैश्य लप्स्यते स पुमानिह ६७।

शरभवरसुताप्तये स्वबुद्ध्या सममनया परितोषयाशु गौरीम् ।

त्वमपि कुलधुरं गुणान्वितं सा सुतमनघं खलु दास्यते च तुभ्यम् ६८।

शिवशर्मोवाच-

मुनिरिति चरितं दिलीपराज्ञो ललिततरं शरभाय पुण्यमुक्त्वा ।

अभिमतगतमात्मनः प्रपेदे विधिमुपदिश्य च पूज जनेंबिकायाः ६९।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः २०३।

शिवशर्मोवाच-

विष्णुशर्मंस्ततो वैश्यः शरभः सह भार्यया ।

नीत्वा पूजोपकरणं ययौ श्रीचंडिकालयम् १।

तत्र तौविधिवत्स्नात्वा सुमनो धूपदीपकैः ।

आनर्चतुर्भक्तियुक्तौ चंडिकां पुत्रकाम्यया २।

श्रद्धया पूजिता ताभ्यां दिनैः सप्तभिरंबिका ।

उवाच वाचा प्रत्यक्षं भूत्वा विशदमानसा ३।

पार्वत्युवाच-

भो भो वैश्य प्रसन्नास्मि भक्त्या सुदृढया तव ।

ददामि पुत्रं ते साधो यदर्थे यत्नवानसि ४।

गच्छ त्वं मा विलंबस्व वनमैद्रं च खांडवम् ।

तत्र तीर्थं महापुण्यमिंद्रप्रस्थाख्यमुत्तमम् ५।

निगमोद्बोधकं तत्र तीर्थं निखिलकामदम् ।

बृहस्पतिकृतं तत्र स्नाहि त्वं सुतवांछया ६।

भविष्यति सुतस्तात तव स्नानेन तत्र हि ।

तत्र स्नात्वा मयाप्यंग लब्धः स्कंदः सुरारिहा ७।

शिवशर्मोवाच-

इत्याकर्ण्य वचो देव्याः पिता मम सहस्त्रिया ।

अत्राजगाम सत्तीर्थे सस्नौ च सुतवांछया ८।

उपस्करवतीर्धेनूर्द्विजेभ्यः प्रददौ शतम् ।

देवान्पितॄंश्च संतर्प्य यथाविध्यत्र बुद्धिमान् ९।

सप्तरात्रमुषित्वा तु दंपती यतमानसौ ।

जग्मतुः स्वगृहानिष्टलाभोत्फुल्लमुखांबुजौ १०।

तस्मिन्नेवाभवद्गर्भो मासि मातुर्ममान्वहम् ।

व्यतीते नवमे मासि जातोऽहं दशमे शुभे ११।

विष्णुशर्मन्यदुक्तं ते पुरावृत्तमिदं मया ।

दशाब्दद्वयमेवैतच्छ्रुतं सर्वं पितुर्मुखात् १२।

एकदा क्षममालोक्य गृहकर्मणि मां पिता ।

गृहं मामर्पयामास विश्वाद्वैराग्यमाप्नुवन् १३।

मां चोवाच स धर्मात्मा गोविंदासक्तमानसः ।

विनिंदन्विषयासक्तिं विष्णुभक्तिं स्तुवन्मुहुः १४।

पितोवाच-

सुमते वार्द्धकं प्राप्तं पलिताश्चिकुरा मम ।

गोविंदचरणांभोजं सेविष्ये साधुसेवितम् १५।

तत्सैवया भवेत्स्वच्छं मनो यस्य च सुस्थिरम् ।

स पुमानात्मसंतुष्टो न किंचिदभिवांछति १६।

निष्कामः सुखदुःखाभ्यां भुंजन्सुकृतदुष्कृते ।

प्राकृते तत्समाप्तौ च त्यजन्देहं भवत्यजः १७।

तां वद्द्रव्यं गुणसुखं यावत्प्राप्तं न चित्सुखम् ।

तत्प्राप्तौ तद्भवेत्तुच्छं सुधाया इव तक्रकम् १८।

हरेर्मायाबलवतीयं मोहयति देहिनम् ।

हितानि तं न जानाति स यथा मदिरामदः १९।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च विद्ययाविद्यया च सः ।

करोति स्वेच्छया काले बाललीलो हि स प्रभुः २०।

वेदोदितं यदा कर्म क्रियते फलमिच्छता ।

प्रवृत्तिं सा परा तात तेषामर्पणमीश्वरे २१।

यथा निर्दग्धाबीजानि न प्ररोहंति यत्नतः ।

यथा कर्माणि विश्वेशे निःकामेनार्पितानि तु २२।

कर्मणां च लयो मोक्षः सुखदुःखप्रदायिनाम् ।

तदुत्पत्तिस्तु बंधः स्यादित्यसौ शास्त्रनिर्णयः २३।

अतोऽहं कर्मवेदोक्तं कुर्वन्नाभिलषन्फलम् ।

पर्यटिष्यामि तीर्थेषु हृदि भक्ति दधद्धरेः २४।

एवं प्रारब्धकर्माणि भुंजन्नान्यान्यतर्जयन्।

हनिष्यामि जगद्रोगं पीत्वा सत्संगमौषधम् २५।

शिवशर्मोवाच-

एवमाकर्ण्य वचनं तस्याहं पितुरात्मनः ।

अवदं विष्णुशर्मस्त्वं तन्निशामय तत्वतः २६।

वैश्यपुत्र उवाच-

अयं जनो दुराराध्यः कथयिष्यति नो यशः ।

दुष्टकुटुंबादुद्विज्य निःसृत्य गत इत्ययम् २७।

इयं विष्णुपदी तात भुवनत्रयपावनी ।

स्मृता हरत्यघं दूरात्कस्मादेनां विमुंचसि २८।

पापकारी जनस्तात म्रियते मगधे तु यः ।

सोप्यस्तपापो गंगायां स्वर्याति त्यजमाशुभम् २९।

पुत्राः षष्टिसहस्राणि सगरस्य महात्मनः ।

कपिलक्रोधनिर्दग्धा गतायत्स्पर्शनाद्दिवम् ३०।

तामिमां त्रिदिवश्रेणीं मुक्तेरपि विधायिनीम् ।

मुमुक्षुसेवितां तात मुक्त्वा मान्यत्र गम्यताम् ३१।

मावजानीहि सामीप्ये गंगा त्रिदशमानिताम् ।

यदिच्छसि महाभाग सेवितैषा प्रदास्यति ३२।

तिर्यंचोऽपि विना ज्ञानाज्जले चेत्स्युर्गतासवः ।

भवेयुस्तर्हि ते ब्रह्म सा कथं त्यज्यते त्वया ३३।

शिवशर्मोवाच-

निशम्यैतद्वचस्तातस्ततो मम ऋतप्रियः ।

उवास सदने सर्वविषयेभ्यः पराङ्मुखः ३४।

त्रिषु कालेषुं गगायां प्रत्यहं स्नानमाचरन् ।

पुराणं स्याद्गृहे यत्र तत्र याति स नित्यशः ३५।

एकदाकर्णयन्धीरो यमुनातीर्थगौरवम् ।

तत्र शुश्राव माहात्म्यमस्यतीर्थस्य पुत्र सः ३६।

अविमुक्त हरिद्वार प्रयागेभ्यश्च पुष्करात् ।

अयोध्याद्वारिका कांची मथुराभ्यस्तथान्यतः ३७।

सर्वतीर्थमयस्यास्य पुण्यं शतगुणाधिकम् ।

कथितं तेन विदुषा सुतेनाकर्ण्यमत्पिता ३८।

त्यक्त्वा गृहमगादत्र तीर्थे सर्वैरलक्षितः ।

आवामिव महाभागो गोविंदपदसेवकः ३९।

अत्रागत्य महाभागो मत्पिता मोक्षवांछया ।

निगमोद्बोधके तीर्थे त्रिकालं स्नानमाचरन् ४०।

उवास कतिचिन्मासानत्र तीर्थोत्तमे हि सः ४१।

कुर्वन्निजक्रियां धीमान्निस्पृहोप्यजवेश्मनि ।

एकदा सहसा तस्य ज्वरोऽभूदतिदारुणः ४२।

महत्या पीडया तस्य मुमोह गतचेतनः ।

मुहूर्तं स पिता मुह्यं तदवस्थो व्यतिष्ठित ४३।

पश्चात्समागतप्राणो विचिंत्य यदिदं तदा ।

अहो मे कष्टमापन्नं दूरे पुत्रः स धार्मिकः ४४।

यो मां ज्वरवितप्तांगमाश्वासयति बुद्धिमान् ।

अगम्यागमनं पापं कृतं यन्मे सुदारुणम् ४५।

प्रायश्चित्तं न तस्यापि कृतं कामे गतिर्भवेत् ।

आगमिष्यति पुत्रो मे तस्मै दास्यामि वस्विति ४६।

यन्मया गोपितं गेहे न दृष्टं च तदप्यहम् ।

शिवशर्मोवाच-

इति चिंतयतस्तस्य पान्थो वर्षेण पीडितः ४७।

शीतार्तः कंपितवपुरुटजं प्राविशत्तदा ।

स तं संविष्टमालोक्य भूयो गत्वा तदंतिके ४८।

मुनिरेष इति ज्ञात्वा ववंदे शिरसाध्वगः ।

ऊचे च कस्मात्सुप्तोसि मुने संध्या समागता ४९।

रविरस्तं प्रयात्येष न सुप्तेः काल एष ते ।

इत्युक्तमात्रे वचसि पथिकेन पिता मम ५०।

शरभो ज्वरतप्तांगस्तमाह कथमप्यहो ।

शरभ उवाच-

श्रूयतां वचनं पांथ यद्वदामि पुरस्तव ५१।

श्रुत्वा मद्भाग्ययातेन त्वया साधो विधीयताम् ।

वैश्योऽहं शरभो नाम्ना कान्यकुब्जे गृहं मम ५२।

अत्रागतो निषिद्धोपि जायामित्रसुतैरहम् ।

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रुत्वा सूनुमुखेरितम् ५३।

मासास्तु कतिचित्साधो व्यतीता मयि चागते ।

दिनत्रयमतिक्रांतं ज्वरितस्य ममाधुना ५४।

प्राणा मे विगता आसन्नद्यभूयः समागताः ।

कियानप्यायुषः शेषः साधो मे खलु तिष्ठति ५५।

शमनस्य गृहं दृष्ट्वा यदहं पुनरागतः ।

भाग्योदयेन केनापि ममात्र त्वं समागतः ५६।

नय मां मद्गृहं मित्र द्रव्यं बहु ददामि ते ।

दास्याम्यपि गृहं गत्वा कृपां कुरु कृपानिधे ५७।

इह भूभाग उत्खाय गृह्यतां मामकं धनम् ।

शिवशर्मोवाच-

इत्याकर्ण्य स दुर्बुद्धिर्ग्राम्यो विषयलंपटः ५८।

उवाच धनलुब्धस्तं त्वदुक्तं साधयाम्यहम् ।

इत्युक्त्वा धनमुत्खाय तस्माद्भूभागतस्तदा ५९।

अग्रतः स्थापयामास शरभस्याह चाध्वगः ।

अध्वग उवाच-

धनमेतद्विशांनाथ तव भूभागतो मया ६०।

निष्कासितं प्रयच्छाशु शिबिकानयनाय मे ।

यामारोप्य ज्वरार्तं त्वां नयामि तव केतनम् ६१।

शिवशर्मोवाच-

इत्युक्तस्तेन स तदा ददौ स्वर्णपलत्रयम् ।

सोपि नीत्वा पितुर्द्रव्यं ययौ लवणपत्तनम् ६२।

उषित्वा रात्रिमेकां तु शिबिकां सपरिच्छदाम् ।

सवाहामानयत्पुत्र दत्त्वा स्वर्णपलद्वयम् ६३।

पलं द्वयं गृहीतं तत्तेनैवाधर्मबुद्धिना ।

आरोप्य शिबिकां तं तु शरभं वैश्यसत्तमम् ६४।

पांथः स चलितो वाहांस्त्वरयन्कान्यकुब्जकम् ।

अस्य तीर्थवरस्याथ कमंडलुजलं धृतम् ६५।

पाययन्नल्पमल्पं तं तृषार्तं सोध्वगो ययौ ।

अथ ते सरसस्तीरे उत्तीर्णा भोक्तुमध्वनि ६६।

स्नात्वा भुक्त्वा पुनस्तस्मात्स्थानाच्चेलुस्त्वरान्विताः ।

कियंति भूमिमुल्लंघ्य तृषार्तांस्ते कमंडलोः ६७।

जलं पीत्वा तृषार्तं तं शरभं चाप्यपाययत् ।

अथ कश्चिन्महाभीमो विकटो नाम राक्षसः ६८।

विचरन्निर्जनेऽरण्ये गच्छतस्तानवैक्षत ।

तान्दृष्ट्वा स क्षुधाक्रांतो वेगवान्विवृताननः ६९।

अभिदुद्राव चरणाघातेनाकंपयन्महीम् ।

आगत्य तरसा पार्श्वे तान्वाहान्पथिकं च तम् ७०।

सकोशेषु समादाय भ्रामयामास खेचरः ।

गतासून्भ्रामणेनैव भूतले तानपोथयत् ७१।

चखाद पिशितं तेषां पपौ कोशाच्च शोणितम् ।

कुत्र यास्यति रोगार्तो नरोऽयं पुरतो मम ७२।

एनं तु भक्षयिष्यामि पश्चादंबु पिबाम्यहम् ।

इति कृत्वा मतिर्वारितीर्थस्यास्य कमंडलोः ७३।

मुखे चिक्षेप स तदा रजनीचरपुंगवः ।

क्षिप्तमात्रे जले तस्य पूर्वजन्मभवा स्मृतिः ७४।

जाता स तु वधात्तस्य शरभस्य न्यवर्तत ।

पूर्वजन्मकृतं पापं तदपि स्मृतिमागमत् ७५।

येन राक्षसभावस्तु भूतो विप्रोद्भवादपि ।

स्मृत्वा पापमुपेत्याशु समीपे शरभस्य तु ।

उवाच ज्ञानमापन्नो राक्षसः पितरं मम ७६।

राक्षस उवाच-

भो भो मनुष्यशार्दूल कस्त्वं के च जना अमी ।

भक्षिता ये मया घोर रूपेणाधमरक्षसा ७७।

कस्य तीर्थवरस्येदं जलं यस्य प्रभावतः ।

पापिनोऽपि स्मृतिर्जाता पूर्वजन्मभवा मम ७८।

वैश्य उवाच-

वैश्योऽहं राक्षसश्रेष्ठ कान्यकुब्जे गृहं मम ।

तीर्थानि पर्यटन्निंद्रप्रस्थेऽहं समुपागतः ७९।

तत्राहमभवं दुःखी ज्वरेण विधियोगतः ।

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना गंतुं गृहमसत्पथ ।

तत्र कश्चित्समायातः पांथो वर्षेण पीडितः ८०।

प्रार्थितः स मयानीय शिबिकां मां गृहं नय ।

स चायं शिबिकां पांथः समुपानीय सत्वरः ८१।

मामारोप्य च तां धीरश्चलितो मद्गृहं प्रति ।

स पांथस्ते च शिबिकावाहाः संप्रति भक्षिताः ८२।

त्वया जलमिदं यस्य तीर्थस्यापि च तच्छृणु ।

इंद्रस्य खांडववने यमुनास्ति सरिद्वरा ८३।

तत्तीरेऽस्ति हरिप्रस्थं तीर्थं तीर्थोत्तमोत्तमम् ।

सुराचार्यस्य तत्रास्ति तीर्थं सर्वार्थसाधकम् ८४।

निगमोद्बोधकं जाता स्मृतिस्ते यज्जलाशनात् ।

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहंमिह त्वया ८५।

पृच्छामि त्वामहं किंचित्तद्वदाशु निशाचर ।

पूर्वजन्मकृतं कर्म स्मरसि त्वमिहाधुना ।

वद किं ते कृतं पापं येन जातोऽसि राक्षसः ८६।

राक्षस उवाच-

पुराहमभवं विप्रः पुण्ये वेदविदां कुले ।

दुराचारो ह्यधर्मात्मा शृणु सर्वं वदामि ते ८७।

क्रीडता हि मया नित्यं द्यूतेन सह तद्विदैः ।

हारितं द्रविणं भूरि स्वकीयं पितुरेव च ८८।

पित्रा निवेद्य भूपाय मामकं कर्म तज्जनैः ।

पुरान्निःसारितो निःस्वो गतोऽहं ग्राममंतिके ८९।

तत्रासीन्मे सखा नाम देवको ब्राह्मणोत्तमः ।

तेनाऽहं रक्षितो गेहे कुर्वता चिरमादरम् ९०।

वस्तुं तत्र सुखेनाहं तद्भार्यां रूपशालिनीम् ।

कामातुरोऽहमभजं बलान्मित्रे गते क्वचित् ९१।

सा मृता तत्क्षणात्साध्वी भक्षयित्वा महाविषम् ।

तां दृष्ट्वा तमसायुक्ते निशीथेऽहं पलायितः ९२।

पलायमानस्तरसा धृतोऽहं राजकिंकरैः ।

चौरोऽयमिति खङ्गेन चिच्छिदुस्ते शिरो मम ९३।

मृतं मां यातनादेहमावेश्य यमकिंकराः ।

रौरवे निरयघोरे चिक्षिपुर्यमशासनात् ९४।

षष्टिवर्षसहस्राणि तत्राऽहं तीव्रयातनाम् ।

भुक्त्वा तेनैव पापेन राक्षसत्वमुपागतः ९५।

शतवर्षाण्यतीतानि राक्षसत्वे विशांपते ।

वदामि तमुपायं मे येनास्मान्मुक्तिमाप्नुयाम् ९६।

पुण्यं तदर्पिते साधो वदामि शृणु सादरम् ।

येन तीर्थवरस्येदं जलं मम मुखे गतम् ९७।

तत्रैव जन्मनि मया कृत्वा हरिदिने व्रतम् ।

संसर्गान्नेच्छया वैश्य रात्रौ जागरणं कृतम् ९८।

द्वादश्यामथ संस्नात्वा भोक्तुंमपि समुद्यते ।

मद्गृहे कश्चिदायातो वैष्णवो विष्णुरूपधृक् ९९।

कुपितोऽहं तमालोक्य दुर्वचो वदमग्रतः ।

क्व गच्छसि दुराचार दांभिकस्त्रीजनांतरे १००।

इत्युक्तं स मया धीरस्तुल्यो मानापमानयोः ।

तूष्णीमेव निकेतान्मे निर्गत्य चलितो यदा १०१।

तदाभिमुखमायांती पत्नी मम पतिव्रता ।

पतित्वा पादयोस्तस्य तं साधुं गृहमानयत् १०२।

मयापमानितस्यापि न क्रोधोऽभून्महात्मनः ।

तयादृतस्याप्यानंदो यतः सोरि सुहृत्समः १०३।

तमर्चयित्वा विधिवद्विष्टरे चोपवेश्य सा ।

भोज्यं भोजय जीवेश जयताद्भुवनत्रयम् १०४।

इत्युक्तोऽहं तया साध्व्या न्यगदं तं महाशयम् ।

म्लानवक्त्रः प्रसन्नास्यमुत्तिष्ठ शमय क्षुधाम् १०५।

इत्युक्त्वा तस्य चरणौ नोदितस्तनुमध्यमा ।

प्राक्षालयं पुनस्तं तु निवेश्यासनमुत्तमम् १०६।

अददां पात्रमन्नेन पूर्णं तस्मै विवेकिने ।

जलं च तत्करे साध्व्या प्रेरितोऽहं तया मुहुः १०७।

उपभुज्य स धर्मात्मा स्वैरं विगतविक्रियः ।

हरेराम हरेकृष्ण जपन्निति जगाम ह १०८।

कृतं पुण्यमिदं वैश्य नोदितेन मया स्त्रिया ।

पूर्वजन्मनि येनेदं प्रापितं तीर्थवारि मे १०९।

शिवशर्मोवाच-

विष्णुशर्मन्निदं वाक्यमुक्त्वा तिष्ठति राक्षसे ।

पथिकः स च ते वाहाः प्राहुः खे दिव्यदेहिनः ११०।

पथिकवाहा ऊचुः

भो भो विशांपते साधो प्राप्ता अप्यपमृत्युताम् ।

त्वत्प्रसादादिदं वारि पीत्वा देवत्वमागताः १११।

त्वत्संगे धनलोभेन विट्पते चलिता यतः ।

विगता न धनाकांक्षा मरणावसरेप्यतः ११२।

तीर्थराजजलस्यास्य तिष्ठतो जठरे हि नः ।

मरणे ह्यनुभावात्तु मैत्री प्राप्ता धनेशितुः ११३।

नमामस्त्वां वयं यामो धनेश नगरीं प्रभो ।

विमानैस्तद्गणानीतैर्नानामणिविभूषितैः ११४।

प्रयाहि मा विलंबस्व तीर्थे निगमबोधके ।

त्वमनेनसमं साधो तारयैनमपि द्रुतम् ११५।

शिवशर्मोवाच-

इत्युक्त्वा ते गतास्तात दिश्युदीच्यां समंततः ।

विमानकिंकिणीनादैर्नादयंतोऽथ रोदसी ११६।

अथ वैश्यो मम पिता तमाह रजनीचरम् ।

शरभ उवाच-

उत्तिष्ठ नय मामाशु तीर्थे निगमबोधके ११७।

ज्वरार्त्तेन मया पद्भ्यां तत्र गंतुं न शक्यते ।

यो मां नयति तत्तीर्थं त्वदन्यो नास्ति कश्चन ११८।

शिवशर्मोवाच-

तथेति तमथाश्वास्य वैश्यं स रजनीचरः ।

स्कंधमारोप्य वेगेन तत्तीर्थं पावनं ययौ ११९।

ऊषतुस्तावुभौ तत्र विश्पतिः स च राक्षसः ।

कुर्वंतौ स्नानमात्रं तु सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे १२०।

अथाऽहं पितुराकर्ण्य महतीं गुरुवेदनाम् ।

तं प्रति प्रेरितो मात्रा चलितो निजसद्मतः १२१।

अत्रागत्य मया दृष्टः स महाज्वरपीडितः ।

मूर्ध्ना च वंदितस्तेन दत्ताशीर्मेऽभ्यभाषि च १२२।

शरभ उवाच-

किमर्थमिह भो तात दूरमार्गे समागतः ।

दिनानि कतिचित्तिष्ठन्कुर्वन्नत्र निजक्रियाम् १२३।

विकटो नाम मे मित्रः राक्षसः समुपैति वै ।

उत्तिष्ठ वपुषामुष्य दंडवत्पत पादयोः १२४।

न भेतव्यं त्वयामुष्मात्त्यक्तहिंसादि कर्मणः ।

अधुना तीर्थमासाद्य सन्निधौ मम तिष्ठति १२५।

शिवशर्मोवाच-

इत्युक्तोऽहं तदा पित्रा शरभेण महात्मना ।

उत्थाय पतितस्तस्य पादयोर्दंडवद्भुवि १२६।

दोर्भ्यामुत्थाप्य मां सोऽथ गाढमालिंग्य राक्षसः ।

स्वागतं मित्रपुत्रेति जगादाशिषमीरयन् १२७।

राक्षस उवाच-

भाग्यवानसि भो तात यत्त्वमत्र समागतः ।

पितुर्धर्मात्मनः श्रुत्वा ज्वरपीडां सुदारुणाम् १२८।

पितुराण्यमाप्नोषि तीर्थे कृत्वा तिलोदकम् ।

स्नात्वा कुरु क्रियां स्वीयाः पूर्वजन्मस्मरिष्यसि १२९।

शिवशर्मोवाच-

एवमुक्तस्तदा तेन स्नातुं तीर्थे वरांभसि ।

प्रविष्टोऽहं स्मरंस्तात पूर्वजन्मशुभाशुभम् १३०।

स्नात्वा विधिवदत्रैव पितुरंतिकमागतः ।

अपृच्छं रक्षसो वृत्तं कुतोऽयं धर्मधीरिति १३१।

पित्रोक्तं रक्षसो वृत्तं वाहानां पथिकस्य च ।

श्रुत्वाऽहं तीर्थराजस्य स्तुतिमस्य चकार वै १३२।

पिता मे रोगनिर्मुक्तो भविष्यति यदा तदा ।

यास्यामि गृहमित्यत्र दशोषितमहानि मे १३३।

दशाहाभ्यंतरे तात तातस्य मरणं मम ।

अभूदर्धजले ह्यस्य तीर्थराजस्य पश्यतः १३४।

अथो गरुडमारुह्य वक्षसो धारयन्श्रियम् ।

आजगाम स्वयं विष्णुर्नवीन घनविग्रहः १३५।

पीतवासा चतुर्बाहुः पंकजारुणलोचनः ।

ब्रह्मेंद्रादिभिरादिव्यैः सनाथैरंधकारिणा १३६।

सेव्यमानो गुणग्रामान्गायद्भिः किन्नरैः सह ।

हाहाहूहूप्रभृतिभिः स्तूयमानश्च सर्वतः १३७।

दत्त्वा स्वकीय सारूप्यमारोप्य गरुडं तदा ।

पितरं मम ब्रह्माद्यैर्वृतो वैकुंठमारुहत् १३८।

पितुः सारूप्यमालोक्य विष्णोरहमचिंतयम् ।

इति चित्ते तदालोक्य जाततत्वोदये तदा १३९।

न हि वर्णयितुं शक्यो ह्यस्य तीर्थशिरोमणेः ।

महिमा यज्जलार्द्धे स्यान्मृतो जंतुश्चतुर्भुजः १४०।

न मया सर्वथा त्याज्यं तीर्थराजमिदं ननु ।

अंजसा दृढमाहात्म्यं धनरोगादितृष्ण्या १४१।

पितुरत्रोटजे तावत्स्थातव्यं हि मया मम ।

यावत्तु कर्मणां भुक्तः प्रारब्धानां महीतले १४२।

एवं विचिंतयित्वा च पितुः कृत्वा तु सत्क्रियाम् ।

रक्षसा तेन सहितः स्थितोऽहं मोक्षवांछया १४३।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः २०४।

शिवशर्मोवाच-

एकदाऽत्र महातीर्थे पंके मग्नां पयस्विनीम् ।

दृष्ट्वा स राक्षसश्रेष्ठस्तामुद्धर्तुं विवेश ह १।

गोरक्षणे महान्धर्मो रक्षतुः स्वर्गतिर्भवेत् ।

चिंतयन्निति मध्ये तु सगृहीतोंबुहस्तिना २।

नीतस्तु वारिणोऽधस्ताज्जलपूर्णोदरस्तदा ।

तत्याज जीवितं सद्यस्तेन पीडितविग्रहः ३।

दिव्यरूपं समास्थाय विमानमपि ढौकितम् ।

गणेन प्रहितेनाथ दैवैरिंद्रपुरोगमैः ४।

गच्छन्निति मया पृष्टः स निशाचरपुंगवः ।

मुक्तिदेऽत्र महातीर्थे मृत्युं प्राप्य सदुर्लभे ५।

कथं देवपदप्राप्तिर्जाता तव महामते ।

इत्युक्तो मामुवाचेदं वांछासीदत्र मेऽनघ ६।

तस्मिन्गते पुण्यजने स्वर्गं पुण्यवतां पदम् ।

एकाकिना मया विष्णुः सद्गतिः प्रापितस्तदा ७।

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्जाग्रत्स्नानं कुर्वंश्च नित्यशः ।

तमेव पुंडरीकाक्षमहं दध्यावनन्यधीः ८।

हरे तव पदांभोजमहं शरणमागतः ।

ब्रह्मत्वे च महेशत्वे नेंद्रत्वे मम मानसम् ९।

प्रार्थयन्नित्यहं तात तमेव पुरुषोत्तमम् ।

उषितोऽत्र महातीर्थे कृत्वा निर्विषयं मनः १०।

विष्णुशर्मोवाच-

वसतोऽत्र महातीर्थे मरणं चेत्तवाभवत् ।

कथं जन्म पुनः प्राप्तं त्वयेति मम संशयः ११।

मर्यादां यस्य तीर्थस्य त्यक्त्वापि धनलोभतः ।

राक्षसान्मरणं प्राप्ताः पथिकस्ते च वाहकाः १२।

यस्य तीर्थवरस्यास्य जलपानाद्दिवंगताः ।

तथैव राक्षसोऽप्यस्मिन्नपमृत्युमवाप्य सः १३।

नक्रतः स्वेच्छया स्वर्गं जगाम तव पश्यतः ।

न नूनं तत्र मरणं जातं यज्जन्म दृश्यते १४।

नारद उवाच-

शिवे निशम्य पुत्रस्य शिवशर्मा शुभं वचः ।

उवाच पूर्ववृत्तांतं कारणं निजजन्मनः १५।

शिवशर्मोवाच-

विष्णुशर्मन्शृणुष्वेदं कारणं मम जन्मनः ।

कथयामि तवाग्रेऽहं श्रुत्वा निःसंशयो भव १६।

एकदा विष्णुपूजायां मयि ध्यानं समास्थिते ।

दुर्वासाः प्रकृतिक्रोधी ममाश्रममुपागतः १७।

तमागतमविज्ञाय विष्णुध्यानपरायणः ।

तस्थिवांस्तदवस्थोऽहं चिरं तं नामसंस्मरन् १८।

समुहूर्तं मुनिः स्थित्वा ममाग्रे क्रोधमूर्छितः ।

आत्मनात्मानमाहेदमुच्चैरारक्तलोचनः १९।

दुर्वासा उवाच-

अहो अत्रेरहं पुत्रोऽनसूयागर्भसंभवः ।

शिवांशो मानुषेणालमवज्ञातोऽमुना भवम् २०।

त्रिलोकीराज्यतः शक्रो मया येन प्रपातितः ।

तं मामपि मनुष्योऽयमवजानाति दुर्मतिः २१।

यो बिभेति न कः सोसि मत्तः कालानलादिव ।

मुक्त्वा देवत्रयीं लोके यतः सार्हत्तमा मम २२।

यामसौ ध्यायते मूढो देवतां ध्यानमास्थितः ।

न कथं बोधयत्येनं सेति मूर्त्तिस्थितो यमः २३।

नूनं नारायणं देवं ध्यायत्येष जगद्गुरुम् ।

यद्ध्यानामृततृप्तो हि न बाह्यज्ञानवानयम् २४।

हरिं वा ब्रह्म वा शंभुमन्यं वा ध्यायतामहम् ।

मयायं सर्वथा दंड्यो मदवज्ञाकरो ह्ययम् २५।

शिवशर्मोवाच-

एवं विचिंतयित्वा स सुमतिं मामबोधयत् ।

शशाप च विबुद्धं मामितिक्रोधारुणेक्षणः २६।

मामवज्ञाय यश्चित्ते ध्यानकाले मनोरथः ।

कुतस्तेन भवेह्यस्मिन्भविष्यति हि सर्वथा २७।

इत्युक्त्वा स यदा तात चलितो मुनिरत्रिजः ।

तदा मया चरणयोर्गृहीतोभयभीरुणा २८।

इत्युक्तश्च मुनिश्रेष्ठ क्षम्यतां रुड्विमुच्यताम् ।

मादृशा न विजानंति सम्यक्कर्म भवादृशाम् २९।

शापं त्वं दत्तवान्घोरं सांप्रतं मे निरेनसः ।

प्रसीद मम नम्रस्य शापांते कुर्वनुग्रहम् ३०।

इत्युक्तः कोपमुत्सृज्य दुर्वासा शीतलोभवत् ।

किमेतन्नोचितं तात स यतश्चंद्रशेखरः ३१।

उवाचेति समां धीमांस्तं भूत्वा ब्राह्मणोत्तमः ।

अत्रैव मरणं प्राप्य न भूयो जन्म लप्स्यसे ३२।

इति मामनुगृह्याथ स जगाम दिगंबरः ।

उषित्वा तद्दिनं तात मया सत्कारपूजितः ३३।

न मुनेर्भाषितं मिथ्या चिंतयित्वाहमित्यपि ३४।

जगाम स्वगृहं चित्ते पश्चात्तापं वहन्निति ।

अहो मे ध्यायतो नित्यं स तीर्थाश्रमिणस्तथा ३५।

दर्शनं दुर्लभं जातं श्रीपतेरिह जन्मनि ।

चातकस्येव मेघस्य शुचौ संतापकारिणि ३६।

कुतोऽयमागतो मह्यं वैकुंठगतिरोधकः ।

जनस्य प्रस्थितस्येव जलदो कालवारिमुक् ३७।

न दोषोऽस्ति मुनेर्नूनं तस्यैवेच्छाहरेः खलु ।

सुदर्शनं हि दत्त्वापि ममजन्मांतरं कृतम् ३८।

मया संसारभीतेन ग्राह्यं पादांबुजंहरेः ।

निदाघातपतप्तेन पथिकेनेव पादपः ३९।

किं धनापत्ययोषिद्भिरनित्यैश्चान्यबंधुभिः ।

गोविंदपरमानंद रामेति ममजल्पतः ४०।

उदासीनवदासीनः कुंटुबेषु हरिं भजन् ।

प्रारब्धमेव भोक्ष्यामि कर्माण्यन्यान्यतर्जयन् ४१।

चिंतयन्नित्यहं तात कियद्भिर्वासरैरहम् ।

प्राप्तवान्स्वगृहं स्नात्वा हरिपादोदकांतरे ४२।

पितुर्मरणमाख्यातं मात्रे बंधुभ्य एव च ।

श्रुत्वा तेऽपि शुचं चक्रुर्नाविंदन्निममस्थिरम् ४३।

सत्यलोकादि लोकेषु निस्पृहोऽहं गृहे वसन् ।

मरणं प्राप्तवान्कूले गंगाया मुनिसेविते ४४।

मुनेर्दुर्वाससः शापाज्जातोऽहं वैष्णवे कुले ।

मरणं चात्र सत्तीर्थे लब्ध्वा प्राप्स्ये हरेः पदम् ४५।

नारद उवाच-

एवं सुराचार्यविनिर्मिते तदा तीर्थे महाभाग पुराकृतानि तौ ।

द्विजोत्तमौ प्रोच्य मिथः सुतस्थतुर्विचिंतयंतौ हरिपादपल्लवम् ४६।

विचिंतयंतौ हरिमब्जलोचनं चतुर्भुजं नीरदनीलविग्रहम् ।

निजायुधालंकरणावभासितं स्मृत्वात्र सारूप्यमवापतुर्हरेः ४७।

यस्य क्षेत्रमिमं पुण्यमिंद्रप्रस्थाख्यमुत्तमम् ।

तस्योपाख्यानमाख्यातं फलमस्य शिवे शृणु ४८।

गंगास्नानेन यत्पुण्यं कन्यादानोद्भवं च यत् ।

श्रवणादस्य तत्पुण्यं श्रद्धया लभते नरः ४९।

पुत्रे जाते तु गोदानात्सिंहगे च बृहस्पतौ ।

गोदावरीजले स्नानाद्यत्फलं भुवि जायते ५०।

तत्फलं श्रवणादस्य जायते नात्र संशयः ।

अतस्तीर्थोत्तमादन्यत्तीर्थं नास्त्यखिलार्थदम् ।

यस्मिन्मरणतो नूनं तिर्यंचोऽपि चतुर्भुजाः ५१।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये निगमबोधोपाख्यानं नाम पंचाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०५।

सौभरिरुवाच-

धर्मराजशिबिः श्रीमानाकर्ण्य तद्वचो मुनेः ।

नारदस्याब्रवीत्प्रीतमना इति तमुत्तमम् १।

शिबिरुवाच-

मुने तीर्थवरस्यास्य निगमोद्बोध कस्य ते ।

माहात्म्यं वर्णितं सम्यक्श्रुतं पापहरं मया २।

इंद्रप्रस्थेत्र शतशः संति तीर्थानि वै मुने ।

अन्यस्यापि समाचक्ष्व माहात्म्यं यदि विद्यते ३।

नारद उवाच-

इंद्रप्रस्थांतरावर्तिन्येषा या द्वारका नृप ।

अस्यां पुरा हि यद्वृत्तं तत्ते वच्मि शृणुष्व मे ४।

काम्पिल्येऽथ द्विजः कश्चित् पुष्पेषुर्मूर्तिमानिव ।

सर्वासां योषितां चित्तहारी स्यादग्रविभ्रमैः ५।

संगीतविद्याकुशलः कोकिलामधुरध्वनिः ।

एकदा स करे वीणां धारयन्वादयन्मुहुः ६।

कंठेन कोकिलालाप मधुरेण नराधिप ।

गायन्बभ्राम नगरे प्रतिरथ्यं महामतिः ७।

तस्य गीतिध्वनिं श्रुत्वा मूर्छनातानसंयुतम् ।

त्वक्त्वा स्वगृहकार्याणि तमीयुः पौरयोषितः ८।

मोहितास्तस्य रूपेण कामवेगं न सेहिरे ।

जाता स्खलितवीर्यास्ता गीतं श्रुत्वा समक्षतः ९।

ब्रह्मणो मानसं येन लोभितं भारतीं प्रति ।

शिवस्यार्द्धशरीरं च पार्वत्यै येन दापितम् १०।

ताभ्यामन्यो जनो लोके वशी वा ज्ञानवानपि ।

यः स्मरं तं क्षमो जेतुं स्त्रियः प्रकृतिचंचलाः ११।

ताः स्मरावेशमासोढुं न साध्योपि विषेहिरे ।

वक्तव्यमिति किं राजन्लोके कामो हि दुर्जयः १२।

अथ तास्तत्र तत्रेयुर्यत्र यत्र व्रजत्यसौ ।

प्रगायन्कंठवीणाभ्यां प्रगायन्स्वरमोहितः १३।

तासां पतिसुतभ्रातृपितरोऽथ नराधिप ।

आगत्य भर्त्सयित्वा ता निन्युः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति १४।

तमन्विष्य पुनस्तास्तु जग्मुः सर्वास्तदंतिके ।

यदा तदा पौरजना वृत्तं तत्प्राहुरीश्वरे १५।

राजापि तं समाहूय पप्रच्छ रहसि द्विजम् ।

केन मंत्रेण भो विप्र मोहितास्ताः पुरस्त्रियः १६।

तन्ममाचक्ष्व विप्रेंद्र दास्यामि बहु ते धनम् ।

नोचेन्निष्कासयामि त्वां निजराज्यान्न संशयः १७।

नारद उवाच-

श्रुत्वेति नृपतेर्वाक्यं नृपतिं स द्विजोत्तमः ।

उवाच सत्यं तस्याग्रे वचोरूपगुणार्णवः १८।

द्विज उवाच-

न मंत्रं नौषधं राजन्विद्यते मयि भिक्षुके ।

किंतु ते नगरे सर्वा योषितो ह्यजितेंद्रियाः १९।

रूपं मम समालोक्य श्रुत्वा गीतध्वनिं तथा ।

स्मरवेगं सहंते न राजंस्तव पुरे स्त्रियः २०।

किं करोमि महाराज कोऽपराधोस्ति मे विभो ।

पुराकृतमिवोल्लंघ्यं शासनं न महीपते २१।

नारद उवाच-

उशीनरशीबे राजन्नेवं कथयति द्विजे ।

सर्वे पौराः समेत्याथ प्रावदन्निति भूपतिम् २२।

पौरा ऊचुः -

राजन्ननेन विप्रेण मोहिताः पौरयोषितः ।

गृहेषु न हि तिष्ठंति ह्यस्माभिरनिवारिताः २३।

यद्ययं मोहनः स्त्रीणां नगरे वत्स्यति प्रभो ।

तदा देशांतराण्येव यास्यामो वयमद्य वै ।

गतोऽस्माकं वृषो देवो हव्यकव्यक्रियात्मकः २४।

तमनुप्रस्थितात्क्षेत्राद्गौरियं पापिनामिव ।

विना तं शरणं यातं त्यक्तश्रीभिर्नरेश्वर २५।

अथैनमनुयास्यंति वासिताभिर्वृषं यथा ।

शून्यालये कथं लक्ष्मीर्यत्नतोप्यवतिष्ठति २६।

धर्मोऽर्थश्च गृहं चैतत् त्रयं स्त्रीवशगं यतः ।

कांताधर्म धनाधीना तयोर्नाशे न तिष्ठति २७।

नारद उवाच-

एवं वदत्सु पौरेषु स्त्रियस्तेषां समागताः ।

राजांतिक उपाविष्टा इत्यूचुस्ताः परस्परम् २८।

पौरस्त्रिय ऊचुः ।

कामं वामाकृतिं विप्रमेनं प्राप्यमनांसि नः ।

उल्लसंति दिवाधीशं कमलानीव वारिणि २९।

संकुचंति विना तेन कुमुदानि यथेंदुना ।

आगच्छंतमिलित्वैनंधारयामोनृपाग्रतः ३०।

अवध्योऽयं वयं चास्य किं करिष्यति भूपतिः ।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा तास्त्वरावत्यो जगृहुस्तं द्विजोत्तमम् ३१।

पश्यतां निजभर्तॄणां राज्ञश्चैव पुरस्तदा ।

ऊचुश्चैनं मनोनाथ गृहानागच्छ हृच्छयम् ३२।

शमयाशु विनाद्यत्वां स्थातुं नैव च शक्नुमः ।

इत्याकर्ण्य वचस्तासां स विप्रः प्रत्युवाच ह ३३।

विप्र उवाच-

भवतीनामहं पुत्रो भवत्यो मातरो मम ।

गृहान्किमर्थमुत्सृज्य भवत्यः पर्यटंति हि ३४।

आराधयत नाथान्स्वान्यतो लोकद्वयं ध्रुवम् ।

आराधितेषु पतिषु विष्णुः सर्वसुरेश्वरः ३५।

प्रसन्नो भवति त्वत्र प्रसन्ने किमु दुर्लभम् ।

या स्त्री स्वपतिमुत्सृज्य सेवतेऽन्यसुखेच्छया ३६।

सापवादमवाप्नोति याति घोरां च दुर्गतिम् ।

उषित्वा तत्र कल्पांते यावत्सा पतिवंचना ३७।

पुनस्तस्माद्विनिर्गत्य स्थावरत्वं प्रपद्यते ।

तस्मादपि पशुत्वं सा लभते बहुजन्मसु ३८।

ततो मुक्ता मनुष्यत्वे व्यंगा भवति तत्र सा ।

एवं पापगतिं ज्ञात्वा निवर्तध्वमतो जनात् ३९।

नो वा यास्यथ देहांते नरकं भृशदारुणम् ।

यदिच्छंति भवंत्यो मे सुखं तन्नेह लप्स्यथ ।

पापमेव हि युष्माकं यतोधःपतनं नृणाम् ४०।

नारद उवाच-

श्रुत्वैवं वचनं तस्य दृष्ट्वा भर्तृसुखानि च ।

लज्जयानम्र मुख्यस्ता लतावातहता इव ४१।

तासां तु पुरनारीणां स्मराग्निर्भृशदारुणः ।

शशाम तस्य शीतेन बटोर्वचनवारिणा ४२।

उत्थाय चेलुः सर्वास्ता विनिंदंत्य इति स्मरम् ।

ब्रह्मशक्रादिदेवानामपि मोहकरं नृप ४३।

स्त्रिय ऊचुः ।

धिगिमं पापकर्माणं शीलदारुकुठारकम् ।

कामवामदृशां प्रीत्यै धन्यो येन हतः स्मरः ४४।

किं वदेम जगत्पूज्यां रुक्मिणीं जठरे यया ।

धृतः प्रद्युम्ननाम्नाऽसौ राहुः स्त्रीशीलचंद्रभुक् ४५।

स देवाधम आयाति यदि नो दृष्टगोचरम् ।

भूयो ध्यानकृतेशान दृगग्नौ तं क्षिपामहे ४६।

येनायं जनितः पापो ह्यात्मारामेण विष्णुना ।

कृतः षोडशसाहस्रस्त्रीप्रियः का हि नः कथा ४७।

एवं विनिंद्य तं कामं तुष्टुवुस्तं द्विजोत्तमम् ।

शीलं स्वस्य च तासां च रक्षितं येन भूपते ४८।

धन्या सामुष्य जननी ययायं ब्राह्मणोत्तमः ।

स्मरजिन्निर्मितो लोके परधर्मस्य रक्षकः ४९।

धिगस्तु नो राजलोकैर्हसिताः स्मरनिर्जिताः ।

याभिर्वाक्यमनोभ्यां च जनितं पापमुल्बणम् ५०।

नारद उवाच-

एवं विचिंतयंत्यस्ता एक्यमत्ययुताः स्त्रियः ।

जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वा द्विजवाक्येन बोधिताः ५१।

अथ राजापि कांपिल्यस्तं द्विजं वस्त्रभूषणैः ।

संपूज्य प्रेषयामास सद्गृहे संयतेंद्रियम् ५२।

अथागच्छति काले तु कारूषाधिपतिर्बली ।

कांपिल्याधिपतिं सैन्यैर्नगरं रुरुधे तदा ५३।

तयोर्युद्धमभूद्घोरं तेन युद्धे स घातितः ।

नगरं लुठितं सर्वं हताः शूराश्च सर्वशः ५४।

ता स्त्रियः कालकूटं तु खादित्वा मरणं गताः ।

प्रायश्चित्तं तु न कृतं ताभिः पापस्य तस्य तु ५५।

येन पापेन ताः सर्वा भीषणाख्यस्य रक्षसः ।

राक्षस्यो नगरे जाता महाकाया भयानकाः ५६।

तत्र ता निहिताः सर्वाः पुरनार्यो हनूमता ।

यज्ञांश्च रसतो जिष्णोस्तिष्ठतां रथकेतने ५७।

पुनस्ता एव राक्षस्यो बभूवुर्मारवेध्वनि ।

क्षुधार्ताश्च तृषार्ताश्च दर्शनेन भयप्रदाः ५८।

एवं तेन तु पापेन वाङ्मनोविहितेन तु ।

ताभिर्जन्मद्वयं प्राप्तं राक्षसीयोनिमिश्रितम् ५९।

पापेन नाशितं तासां स नृपं नगरद्वयम् ।

अतएव न कर्त्तव्यं परकांतनिषेवणम् ६०।

नारीभिः पापभीताभिर्वाङ्मनोभ्यामपि प्रभो ।

रोगी जडो दरिद्रो वा नेत्राभ्यां वर्जितोऽपि वा ।

न त्याज्यः स्वपतिः स्त्रीभिः इच्छंतीभिस्तु सद्गतिम् ६१।

कथितमिदं मया मनोवचोभ्यां जनितमघं च यदन्यकांतभक्त्या ।

फलमपि च यदेव लब्धमाभिस्तदपि शिबे बहुविस्तरेण तुभ्यम् ६२।

इंद्रप्रस्थगता न ये ममनघा या द्वारका दृश्यते तास्तस्या जलबिंदुदेहपतनात्पौरस्त्रियो रेभिरे ।

स्वर्गं चित्तवचोऽन्यकांत भजनाज्जातं विमुच्वोल्बणं क्रव्यादत्वमवाप्य देववनिताभावं सुराह्लाददम् ६३।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये द्वारकावर्णंनंनाम षष्ठाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०६।

सौभरिरुवाच-

धर्मात्मज निशम्यैतद्वचस्तस्य महात्मनः ।

नारदस्य शिबी राजा प्रोवाचेदं विनीतवत् १।

शिबिरुवाच-

तिष्ठंत्यो मरुमार्गे ता राक्षस्यो मुनिपुंगव ।

एतस्या द्वारिकायास्तु लेभिरे सलिलं कुतः २।

नारद उवाच-

शृणु राजन्कथां दिव्यां पूतां पापप्रणाशिनीम् ।

विमलाख्यस्य विप्रस्य हिमवद्द्रोणिवासिनः ३।

एकस्तु हिमवद्द्रोण्यां विमलो नाम भूसुरः ।

देवर्षिपितृवह्नीनां पूजकोऽतिथिपूजकः ४।

हरिपादार्चनरतो वेदवेदांगधर्मवित् ।

वासुदेवगुणग्राम पुराणश्रुतिमानसः ५।

वार्द्धके तस्य पुत्रोऽभूत्प्रसादाच्चक्रपाणिनः ।

चकार हरिदत्तेति नाम्ना तं जनकस्तदा ६।

विधिवद्विदधे चास्य क्षौरकर्मादिकं च तत् ।

गुरोः सकाशाज्जग्राह छंदांसि हरिदत्तकः ७।

अधीत्य विधिवद्वेदान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् ।

प्रवव्राज विरक्तः सन्समूलं चाश्रमद्वयम् ८।

ज्ञात्वा तत्कर्मतन्माता व्यलपत्पुत्रवत्सला ।

स्नापयंती कुचद्वंद्वं पुत्रविश्लेषजाश्रुभिः ९।

मातोवाच-

मामनाथां परित्यज्य तात यातोऽसि कुत्र वै ।

पितरं च जराग्रस्तं षट्पदो बल्वजाविव १०।

वार्द्धके त्वं मया प्राप्तः श्रीपतेः पादसेवया ।

मां विहायाभजस्त्वं वै चरणं तस्य मुक्तये ११।

अहं मूढा ध्रुवं तात ध्रुवमाराध्य यद्धरिम् ।

अध्रुवं वांछितवती भवन्तं तु सुखलब्धये १२।

त्वं सुधीर्वत्स सर्वार्थं यद्विष्णुं भजसे स्वयम् ।

अध्रुवं जगदेतद्वै मत्वासीस्त्वमपि ध्रुवम् १३।

किं करोमि क्व गच्छामि माया ज्ञानं छिनत्ति मे ।

सुफलोत्पादकं शास्त्री रंभामूलमिवोल्बणा १४।

धन्यो दशरथो राजा यो मृतो रामशोकतः ।

धिङ्मां पुत्रस्य विश्लेषाद्धारयंती स्वजीवितम् १५।

आगच्छ दर्शंन देहि तात मां परितारय ।

वद वेदमयीं वाणीं पितुरग्रे गुणार्णव १६।

नारद उवाच-

एवं विलप्य तन्माता राजन्सा पतिता भुवि ।

दलनाद्राहुदत्तानां लेखा चांद्रमसी यथा १७।

अथाजगाम विप्रर्षिर्विमलो नृपसत्तमः ।

दृष्ट्वा तां पतितां भूमौ किंकिमित्यभ्यभाषत १८।

कस्मादियं कीर्णकेशव्यस्तवस्त्रविभूषणा ।

पतिता भुवि कल्याणं हरिदत्तस्य विद्यते १९।

तस्यावयस्यास्ताः सर्वाः प्रोचुस्तं विमलं नृप ।

वयस्या ऊचुः -

अधीत्य वेदांस्ते पुत्रो दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् २०।

नारायणपरो भूत्वा प्राव्रजद्धरिदत्तकः ।

तस्य विश्लेषशोकेन पतितेयं धरातले २१।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य वचस्तासां विमलो बुद्धिमत्तरः ।

प्राबोधयन्निजां भार्यामिति वागमृतेन सः २२।

विमल उवाच-

उत्तिष्ठ जाये शृणु वाक्यमीरितं मया किमर्थं पतिता विषीदसि ।

धन्यः सुतस्ते य इमं विनश्वरं विज्ञाय भेजे हरिपादपल्लवम् २३।

धन्या त्वमप्यस्य जनि प्रदायिनी यस्याः सुतस्ते हरिपादभागभूत् ।

संतारयिष्यत्यपि मामसंशयं कुलं कुलोत्थानपि पूरुषान्शुभे २४।

क्व विश्वमेकतच्च पतच्चलं क्व सेवनं शाश्वतलोकदं हरेः ।

मत्वेति भेजुर्भरतादयो नृपा यथा हरिं साध्वि तथैव ते सुतः २५।

दारा धनागार शरीरबांधवा एते भवंति प्रतिजन्मदुःखदाः ।

तावन्नयावद्धरिपादपल्लवं भजेत धीरोऽखिलकामवर्जितः २६।

नारद उवाच-

एवं प्रबोधिता तेन धीरेण धरणीतलात् ।

उत्थाय निजभर्तारमब्रवीद्दीनया गिरा २७।

भार्योवाच।

सर्वं जानाम्यहं कांत यत्त्वया साधुभाषितम् ।

कुलधुर्यं न पश्यामि यतस्तप्यामि वै भृशम् २८।

पुत्रे सति महत्तीर्थे किं वा केशवसेवया ।

गृह एवावयोर्मृत्युश्चेत्स्याल्लोकद्वयं तदा २९।

सत्पुत्रोत्पादने यत्नः कर्त्तव्यः खलु मानवैः ।

तारयंति पितॄन्पुत्रा यतः संसारवारिधैः ३०।

स्रष्टारं सर्वजंतूनां धातारं पुत्रकाम्यया ।

भज वांछसि चेत्पुत्रं कुलधुर्यं महामते ३१।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्यवचस्तस्याः प्रत्याह विमलो द्विजः ।

ब्रह्मक्षेत्रं प्रयागं हि याम्यहं पुत्रकाम्यया ३२।

इत्युक्त्वा चलितः सोऽथ हरिद्वारमगाद्द्विजः ।

स्नात्वा तत्रापि विधिवदिंद्रप्रस्थमथागमत् ३३।

कतिभिर्वासरैर्वीर सायंकालेऽखिलार्थिदम् ।

स्नात्वा भुक्त्वा निशायां स सुष्वाप यमुनातटे ३४।

निशीथे स्वपतस्तस्य विमलस्यांतिके विधिः ।

हंसमारुह्य देवेशस्तीर्थैः सर्वैरनुद्रुतः ३५।

आगत्योत्थापयामास विमलं पुत्रवांच्छकम् ।

उवाच च सुरश्रेष्ठो वचनं मधुराक्षरम् ३६।

ब्रह्मोवाच-

जाने समीतिं चित्तं त्वदीये मनसि स्थितम् ।

न तत्पूरयितुं कल्पो यतस्तत्कारणं शृणु ३७ ।

एकदा मेरुशिखरे मिलिताः सर्वदेवताः ।

तुष्टुवुर्मद्भवमुखा माधवं कार्यसिद्धये ३८।

स्तुतो स्मदादिविबुधैः कृपया भगवान्हरिः ।

प्रसन्नोभूत्तदा विष्णुर्वृणुध्वमिति चाब्रवीत् ३९।

इत्युक्तास्तेन ते देवा यथाभिलषितं वरम् ।

श्रीपतेः प्राप्य ते जग्मुः सर्वे स्वं स्वं निकेतनम् ४०।

मयोक्तमिति देवेश देहि मे वरमुत्तमम् ।

प्रयागं नाम मे क्षेत्रं भवत्वखिलकामदम् ४१।

ततः शतगुणं भूयाद्दिवतीयं क्षेत्रकं मम ।

इंद्रप्रस्थगतं सम्यग्वृत्तं त्वत्तो मयानघ ४२।

इत्याकर्ण्य वचो मह्यं भगवानाह मां तदा ।

तथास्त्विति पुनर्वाचमुवाच श्रूयतां वचः ४३।

श्रीभगवानुवाच ।

इंद्रस्य खांडवारण्ये इंद्रप्रस्थाभिधं शुभम् ।

क्षेत्रं कलिंदजातीरे मत्तुल्यास्तत्र ये मृताः ४४।

विरिंचे रचिता तत्र स्वकीया द्वारकापुरी ।

मया शतगुणांभोधी तीरस्थायाः पुरा गुणैः ४५।

तामुल्लंघ्य नरो यस्तु तीर्थमन्यन्निषेव्यते ।

न तीर्थफलमाप्नोति स पुमान्न मृषोदितम् ४६।

सर्वतीर्थोदितं पुण्यं शक्रतीर्थे लभेन्नरः ।

द्वारका च पुरी मायातीर्थमन्यच्च रक्षति ४७।

यो निमज्ज्यान्यतीर्थेषु कृत्वा च विविधां क्रियाम् ।

अत्रैष्यति फलं तेभ्यः फलं प्राप्स्यति स ध्रुवम् ४८।

इत्युक्त्वांतर्द्धधे विष्णुरहमप्यगमं स्वकम् ।

लोकं द्विजेंद्र वैकुंठादधोभागे व्यवस्थितम् ४९।

प्रयागान्मामकात्क्षेत्रात्काशी शतगुणा स्मृता ।

काश्याः शतगुणं तीर्थं निगमोद्बोधकं तथा ५०।

तीर्थसप्तकमेतत्तु त्रयं तुल्यफलं स्मृतम् ।

एतत्त्रयमनुल्लंघ्य यो गच्छति सितासितम् ५१।

तस्याहं वांछितं विप्र ददामि खलु नान्यथा ।

केचिदाहुः सप्तपुरी समपुण्या महर्षयः ५२।

अयोध्याद्याः शतं ताभ्य इंद्रप्रस्थं प्रचक्षते ।

त्वमत्रागत्य विप्रेंद्र सर्वकामफलप्रदे ५३।

तीर्थे श्रीद्वारकाख्ये हि कुरु स्नानं सुतेच्छया ।

यावंति सर्वतीर्थानि ब्रह्मांडकलशोदरे ५४।

तेभ्यो परिमितं पुण्यं शतनामनि कीर्तिते ।

सुतं ते कुलधौरेयं तीर्थमेतत्प्रदास्यति ५५।

स्नानाच्च तव गोविंदः प्रसन्नात्मा भविष्यति ।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा देवदेवेशो ब्रह्मा तत्र तिरोधते ५६।

विमलोऽपि तदा स्नात्वा देवादीनप्यतर्पयत् ।

इत्युवाच स धर्मात्मा द्वारके कृष्णवल्लभे ५७।

सुतं वंशकरं देहि मह्यंभक्ताय ते नमः ।

इत्युक्ते तेन विप्रेण देववागभवत्तदा ५८।

देववागुवाच-

पुत्रस्ते धर्म्मतत्वज्ञो वंशकर्त्ता भविष्यति ।

प्रसादादस्य तीर्थस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः ५९।

याहि गेहं विलंबं मा सुकृतं तेन मज्जनम् ।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य सतां वाणीं विश्वस्तः पुत्रजन्मनि ६०।

चचाल जलमादाय द्वारकायाः कमंडलौ ।

मार्गे तस्य सखा विप्रो मलयाचलकेतनः ६१।

मीलितश्चलितो गेहं कृत्वा तीर्थानि सर्वतः ।

तस्मै स्ववृत्तमाख्यातं ब्रह्मसंवादकात्मकम् ६२।

यद्भूतं द्वारकातीर्थे श्रुत्वा सोऽपि विसिस्मये ।

उवाच स च धर्मात्मा सखे मम वचः शृणु ६३।

यावंति भारते क्षेत्रे तीर्थानि विहितानि मे ।

तावंति कर्तुमिच्छामि त्वदुक्तं तीर्थमुत्तमम् ६४।

नीत्वा मां दर्शय सखे तत्तीर्थं सर्वकामदम् ।

सखायस्ते वरा भूमावुपकुर्वंति ये सखीन् ६५।

न तैर्ननु समो लोके पितामाताऽथवा सुतः ।

निर्द्धनं पुरुषं लोके सर्वे मुंचंति बांधवाः ६६।

न मुंचंति सखायस्तु तस्य दुःखेन दुःखिताः ।

संसारार्णवनिर्मग्नान्सखीनुद्धरते सखा ६७।

उपदिश्य हरेर्भक्तिमार्गं जन्मेंधनानलम् ।

अतस्त्वं मे सखा श्रेष्ठ उपकारं विधेहि मे ६८।

दर्शयैतद्वरश्रेष्ठं तीर्थाख्यं द्वारकां द्विज ६९।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहिंतायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः २०७।

नारद उवाच-

विमलस्तं द्विजं नीत्वा द्वारकायामिहागतः ।

पुनस्तौ सस्नतुं धीरौ श्रीपतेर्भक्तिकाम्यया ।

भूयः खे मेघगंभीरा वागासीदिति भूपते १।

आकाशवागुवाच-

शृणुतं द्विजशार्दूलौ हरेस्तीर्थमिदं शुभम् ।

एतत्तीर्थ प्रसादाद्वां विष्णुभक्तिर्भविष्यति ।

यया जहाति लोकोऽयमविद्या मोहमुल्बणम् २।

नारद उवाच-

निशम्येतिद्विजश्रेष्ठौ तां वाचमशरीरिणीम् ।

प्रसादोऽयं हरेरासीदित्यूचाते परस्पराम् ३।

स्नात्वा तौ विधिवत्तत्र लब्ध्वा भक्तिं हरेः पराम् ।

चेलतुः प्रणिपत्येदं भाषमाणौ मिथस्तदा ४।

द्विजावूचतुः ।

यथावयोर्हि संयोगः पथिजातो विचारतः ।

यथा गृहकलत्रादि संयोगो भुवि जायते ।

सांप्रतं विरहोभावी यथा नौ मार्गवर्तिनौ ५।

तथादारसुतादीनां कालव्यास्यवर्तिनाम् ।

धन्यः स पुरुषो लोके यो दारसुतसंगमम् ६।

विज्ञाय क्षणिकं नित्यं संश्रयेत्श्रीपतिं भजेत् ।

नारद उवाच-

स्मरणं करणीयं मे दासोऽहं त्वत्पदाश्रयः ७।

संदेशः प्रेषणीयो मामित्युक्त्वा स्वगृहं गतौ ।

शृणु राजन्यथा तेन मित्रेण विमलस्य तु ८।

मोक्षणं राक्षसीनां तु विहितं पथिगच्छता ।

व्रजन्स ब्राह्मणः प्राप्तस्तं देशं जलवर्जितम् ९।

यत्र ताः पापविप्लुष्टा राक्षस्यः क्षुत्तृषाकुलाः ।

अथ ताः पथिगच्छंतं दूराद्दृष्ट्वा द्विजोत्तमम् १०।

सजलामत्रहस्तं तं मिथस्त्विति बभाषिरे ।

राक्षस्य ऊचुः -

आयाति पथिकः कश्चिज्जलपात्रं करे दधत् ११।

अस्माकं क्षुत्तृषोः शांतिर्मनागपि भविष्यति ।

एनं संभक्षयिष्यामः पास्यामोऽस्य करे स्थितम् १२।

पात्रं जलं वयं तृष्णा क्षुधार्ताः शतवर्षतः ।

नारद उवाच-

काचिदाहेत्यहं पूर्वमस्योष्णं कालखंडकम् १३।

भक्षयित्वा ततो रक्तं पीत्वा यास्यामि जीवितम् ।

अन्या प्राह कियद्द्रव्यं विद्यतेऽस्य गजानने १४।

मम व्याघ्राननायास्तु पानायापि न दृश्यते ।

अन्या वै रथचक्राख्या श्रूयतां वचनं मम १५।

करिष्ये कुंडलमहं केनांत्रैरस्य मेखलाम् ।

अन्यावददहं दंतैरेकतः श्यामलीकृतैः १६।

रमे षोडशभिर्द्यूतशालायां तद्विशारदः ।

इत्युक्त्वा ताः मिथः सर्वास्तंद्विजं प्रति दुद्रुवुः १७।

विवृतास्या ललज्जिह्वाः प्रद्योतैकमहाभुजाः ।

आयांतीस्ताः समालोक्य ब्राह्मणो भयविह्वलः १८।

आत्मानमभितश्चक्रे रक्षां वेदोदितां नृप ।

ता आगत्य स्थिता दूरं राक्षस्यो भीमविक्रमाः १९।

तेजसा तस्य मंत्रैश्च प्रत्यादिष्टा नराधिपः ।

ऊचुश्च को भवानत्र कुतः प्राप्तोऽसि तद्वद २०।

त्वद्दर्शनान्मनोऽस्माकं प्रसादमधिगच्छति ।

त्वत्पादस्पर्शनात्किं नो न विप्र भविता फलम् ।

अतो मूर्द्धसु नो देहि स्वकीयं पादपंकजम् २१।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य वचस्तासां जगाद हरिदत्तजः ।

द्विज उवाच-

कृत्वा पवित्रतीर्थानि ब्राह्मणोऽहं समागतः २२।

सांप्रतं पुष्करं यामि भवतीभिः किमिच्छते ।

यतस्तत्प्रार्थ्यतां दातुं शक्तो दास्यामि चेत्तदा २३।

राक्षस्य ऊचुः ।

येषु तीर्थेषु विप्रेंद्र त्वया स्नातं वदस्व नः ।

तानि सर्वाणि पुण्यानि मोचयातः कुजन्मनः ।

अस्मानतितरां तृष्णा क्षुद्भ्यां दारुणदुःखदात् २४।

ब्राह्मण उवाच-

अवंतीमाश्रमात्पूर्वमहं हरिपुरीमितः ।

गतोऽहं द्वारकां तस्मात्स्नात्वा सोमोद्भवा जले २५।

ततः प्राप्तः प्रभासाख्यं तीर्थं नीरधितीरगम् ।

तस्मात्सेतुनिबंधेऽहं स्नातः परमपावने २६।

तस्मादहं महापुण्यां किष्किंधां समुपागतः ।

हतो यत्र तु रामेण वाली कपिगणेश्वरः २७।

तस्मान्मठं सरस्वत्यानर्मदातीरसंस्थितम् ।

समागतोऽहं यत्रास्ति भारती सर्वसेविता २८।

ततोऽहंमावेशंवेणींतांनत्वादक्षिणापथे ।

शिवकांची विष्णुकांच्यौ दृष्टे तत्र मया पुरौ २९।

ययोर्मरणतो जंतुः शिवो विष्णुश्च जायते ।

ततोऽहंमुत्कलं प्राप्तो यत्रास्ति हरिरीश्वरः ३०।

चतुर्वर्गप्रदः साक्षाद्भक्तानामपि कांक्षितम् ।

तमर्चयित्वा विधिवद्भक्षयित्वा निवेदितम् ३१।

प्रसादभूतं तस्यैव गंगासागरसंगमम् ।

तत्र देवानृषीन्पितॄंस्तर्पयित्वा यथाविधि ३२।

यत्र गंगाशतमुखी जाता तत्राहमागमम् ।

ततो गयामुपागत्य पिंडान्दत्त्वा यथाविधि ३३।

पितृभ्यस्तुलसीपुष्पचंदनोदकपूजितान् ।

कोशलां शरयूं वारिकर्णधारनभस्वता ३४।

पवित्रिताखिलजनांस्पर्शनेनाहमागमम् ।

तत्रास्ति गोप्रताराख्यं तीर्थं त्रिदशदुर्ल्लभम् ३५।

तत्र स्नानादिकं कर्म निशाचर्यः कृतं मया ।

ततः काशीमहंप्राप्तो राजधानीमुमापतेः ३६।

नत्वा विश्वेश्वरं देवं बिंदुमाधवमेव च ।

स्नातं मणिकर्णिकायां ज्ञानवाप्यां च भक्तितः ३७।

त्रिरात्रिमुषितस्तत्र प्रयागं पुनरागमम् ।

पौषशुक्लचतुर्दश्यां साक्षाद्यत्र प्रजापतिः ३८।

एकस्मिन्माघमासे तु स्नानं कृत्वाऽरुणोदये ।

पुनस्तस्मात्समायातो नैमिषं गोमतीतटे ३९।

यत्र तीर्थानि सर्वाणि वसंति च स्वमायया ।

ततोऽहं मथुरां प्राप्तो यत्र विश्रांतिसंज्ञकम् ४०।

तीर्थं तत्सन्निधौ पुण्यमसिकुंडाख्यमुत्तमम् ।

कृष्णगंगा ध्रुवाक्रूर केशिकालीयतीर्थभृत् ४१।

यमुनास्ति महापुण्या यत्र सर्वार्थदायिनी ।

उभयोः कूलयोस्तस्या वनानि द्वादश श्रिया ४२।

राजमानानि खेचर्यः समस्तार्थकराणि च ।

संति तेषु नरः स्नात्वा पीत्वा भूयो न जायते ४३।

ततोहमागमं पुण्यं हस्तिनापुरमुत्तमम् ।

यत्र श्रीपतिपादाब्ज जाता गंगा सरिद्वरा ४४।

ततो नारायणस्थानं हिमवद्भूमिसंस्थितम् ।

आगत्य माधवं दृष्ट्वा केदारमहमागमम् ४५।

तत्र संपूज्य विश्वेशं पीत्वा हंसोदकं पुनः ।

हरिद्वारं महापुण्यमागमं जाह्नवीतटे ४६।

तत्र स्नात्वापितॄन्देवानृषीन्संतर्प्य चाप्यहम् ।

समागतः कुरुक्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ४७।

तत्राप्यहं क्रियाः सर्वाः कृतवान्नियतेंद्रियः ।

अर्चयित्वा च पादाब्जं श्रीपतेः पुष्करं प्रति ४८।

चलितो मार्गमध्ये तु विमलो नाम मे सखा ।

मिलितो मां व्रजन्गेहमिंद्रप्रस्थात्तु तीर्थतः ४९।

नीतोऽहं तेन राक्षस्यः पुनस्तत्र द्विजन्मना ।

तीर्थेति मे परावृत्य शक्रप्रस्थेऽखिलार्थदे ५०।

तत्रास्ति द्वारका पुण्या निर्मिता विष्णुना स्वयम् ।

तत्रावलोकितः साक्षाद्विष्णुर्वाक्यान्नरूपतः ५१।

तत्राहं स च संस्नातौ विष्णुभक्तिप्रलब्धये ।

दत्ता सा विष्णुना मह्यं तस्मै च कृष्णमूर्तिना ५२।

श्रुत्वा तत्र हरेर्वाणी न रूपं वै विलोकितम् ।

भक्तिर्लब्धा ततः स्थानाद्यमहं पुष्करं प्रति ५३।

तस्य तीर्थाधिपस्येदं द्वारकाख्यस्य वै जलम् ।

कमंडलुगतं पुण्यं निशाचर्यो वदाम्यहम् ५४।

भवतीभिरहं पृष्टो यत्तदाख्यातमेव मे ।

दृष्ट्वा वो दुर्दशामेतां कृपा मे जायते हृदि ५५।

उच्यतां किं करोम्यद्य भवतीनां वशो ह्यहम् ।

ज्ञानं भवतु युष्माकमिति ताः सिषिचेंभसा ५६।

तास्तज्जलाभिमर्शात्तु सर्वेषां जन्मकर्मणां ।

संस्मृत्य तत्यजुश्चैव राक्षसं देहमुल्बणम् ५७।

आसाद्य देवतादेहं विमानं सप्तमागतम् ।

आरुह्याप्सरसो भूत्वा ताः प्रणेमुर्द्विजन्मने ५८।

ऊचुश्च भो द्विजश्रेष्ठ द्वारकाजलसंगमात् ।

राक्षसत्वाद्वयं मुक्ता गच्छामस्त्रिदशालयम् ५९।

इंद्रप्रस्थांतरावर्तिन्येषा या द्वारका द्विज ।

नातः परतरं लोकेऽन्यत्तीर्थमखिलार्थदम् ६०।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा ताःसमारूढा विमानेषु महीपते ।

जग्मुः प्रार्चीं दिशं तेन दत्ताज्ञा वै द्विजन्मना ६१।

यमुनातीरवर्तिन्या द्वारकाया महीपते ।

शृण्वन्माहात्म्यमेतस्या नरः पापैः प्रमुच्यते ६२।

वेदज्ञानां ब्राह्मणानां शतस्येच्छासु भोजनात् ।

यत्फलं श्रवणादस्मान्महिम्नस्तत्प्रजायते ६३।

गोविंदाराधने सम्यग्यथा वै सौख्यमिंद्रियम् ।

माहात्म्यश्रवणादस्या द्वारकायास्तथा नृप ६४।

सूर्येंदुग्रहणे दानात्सुवर्णपलविंशतेः ।

यत्फलं शृण्वतैतस्या माहात्म्यं तदवाप्यते ६५।

विमलस्य सुतप्राप्तिं श्रुत्वा सुत इहाप्यते ।

तत्सख्युर्भक्तिलाभं च लभ्यते भक्तिरुत्तमा ६६।

राक्षसीनां विमोक्षं यः शृणोति श्रद्धयान्वितः ।

स याति ता इव श्रेष्ठं विमानेन सुरालयम् ६७।

नृपवरमहिमा ते वर्णितो द्वारकायास्त्रिभुवनजनसेव्या शक्रतीर्थस्थितायाः ।

किमपरमतिपुण्यं वर्णयामि त्वदग्रे कथय न हि विधेयः श्रेयसि स्वे विलंबः ६८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिन्दी।

माहात्म्ये द्वारकायाख्यानंनाम अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०८।

युधिष्ठिर उवाच-

सौभरे कस्य तीर्थस्य माहात्म्यं नारदो मुनिः ।

वर्णयामास शिबये शक्रतीर्थगतस्य च १।

अतस्तु मम शुश्रूषा जायते मुनिपुंगवः ।

शिविनारदसंवादं ब्रूहि पुण्यं नताय मे २।

सौभरिरुवाच-

धर्मराज शिबीराजा श्रुत्वा नारदवर्णितम् ।

द्वारकायास्तु माहात्म्यं तमेवापृच्छदादरात् ३।

शिबिरुवाच-

ब्रह्मांगज सुरश्रेष्ठ श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् ।

इंद्रप्रस्थतटस्थाया द्वारकाया मयाद्भुतम् ४।

अयोध्यायां यदि मुने किंचिदस्ति पवित्रकम् ।

चरितं मम तद्ब्रूहि पिपासोस्त्वद्वचोऽमृतम् ५।

नारद उवाच-

अस्त्यत्र चरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ।

नापितस्याद्ययुक्तस्य मुकुंदस्य द्विजस्य च ६।

ब्रह्महा नापितो राजन्नपमृत्युं गतो द्विजः ।

प्रसादात्कोशलायास्तु द्वावपि स्वर्गतिं गतौ ७।

चंद्रभागा नदी तीरे पुरी सा च निवेशिता ।

तत्रास्ति नापितः पापश्चंडकोनाम गर्हितः ८।

चौर्येण परवित्तानामपहर्ता स पापकृत् ।

घातकः शस्त्रपाशाद्यैः पांथानामवलुंठकः ९।

द्यूतमद्यरतो नित्यं परस्त्रीलंपटेंद्रियः ।

भित्वा देवालयं भित्तिमिष्टिका ग्राव विक्रयी १०।

स तस्योद्वसिताभ्यासे ब्राह्मणो वसति श्रिया ।

संयुक्तो ब्रह्मकर्मज्ञो मुकुंदो नामतो नृप ११।

स एकदा समालिंग्य तरुणीमात्मयोषितम् ।

सुष्वाप सुरतायास श्लथांगो निशि निर्भयम् १२।

स चंडको निशीथेऽथ प्रविवेश तदालयम् ।

मुकुंदस्य समाहर्तुं हर्म्ये भूषादि वस्तु यत् १३।

उपकार्या बहिस्थं यत्तद्गृहीत्वोऽगमद्गृहम् ।

स्वकीयं च पुनस्तस्य ब्राह्मणस्याविशद्गृहम् १४।

कपाटोत्पाटनार्थी तु यत्नेन महताऽभवत् ।

लोहयंत्रावरुद्धश्च स नोद्धाटयितुं क्षमः १५।

आरुरोह तदा तस्य ब्राह्मणस्याविशद्गृहम् ।

प्रविश्य तद्गृहं क्रूरः कृपणं पाणिनादधत् १६।

अट्टालिकां स पापिष्ठो नापितस्तस्करक्रियः ।

तत्रापश्यत्प्रसुप्तौ तौ दंपतीरतिविह्वलौ १७।

जगाम च तयोः पार्श्वे हेमभूषाजिघृक्षया ।

शय्याया एकदेशस्थं गृहीत्वा भूषणं बहु १८।

हर्तुं तदंगतो हस्तं प्रससार स नापितः ।

तस्करस्पर्शतो विप्रो जजागार भयातुरः १९।

न किंचिदूचे संमील्य नेत्रे तत्रैव संस्थितः ।

यदा स तस्करः पापो गृहीत्वा देहभूषणम् २०।

चलितः स तदा तेन दोर्भ्यामात्तो द्विजेन हि ।

पश्चादागत्य वित्तस्यासहमानेन संक्षयम् २१।

तेनापि नृप चौरेण कृपाणेन हतो द्विजः ।

विदीर्णोदरमध्यस्तु तातमातरितीरयन् २२।

वदंतः किंकिमेत्येतत्पार्श्वं तस्या ययुर्जनाः ।

ददृशुस्तं निःसृतांत्रं रुधिरालिप्तविग्रहम् २३।

पप्रच्छुश्च मुकुंदेदं कर्म केनेदृशं कृतम् ।

सोऽपि कृच्छ्रेण महता प्रोवाचेदं स्वबांधवान् २४।

मुकुंद उवाच-।

ममैव परिपाकोऽयं पूर्वोपार्जितकर्मणाम् ।

न कश्चित्सुखदुःखस्य दाता कस्यापि देहिनः २५।

धर्मोऽधर्मश्च तावेव तेषां मूलं पुराकृतौ ।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा स तु भूयस्यापीडया गाढपीडितः २६।

तत्याज भूपते प्राणान्पश्यतां सुहृदां तदा ।

विललाप तदा तस्य माता द्विजसती नृप २७।

निधाय तच्छिरः स्वांके कुंडलाभ्यामलंकृतम् ।

मातोवाच-

हा हतास्मि त्वया वत्स दशामंत्यां च गच्छता २८।

दिनश्रीरिव सूर्येण पश्चिमाचललंबिना ।

यदंगं चंदनालेपयोग्यं तव महामते २९।

मां मज्जयार्तिशोकाब्धौ तदिदं धूलिधूसरम् ३०।

तांबूलचर्वणेभ्यासो यस्त्वया विहितस्त्वसौ ।

स एव रुधिरोद्गार मिश्रेण क्रियते ध्रुवम् ।

तव ये लोचने पूर्वं जिग्यतुः कमलश्रियम् ३१।

त एव सांप्रतं जाते तिमिरौघा वृते इव ।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं शिष्यानध्यापयात्मनः ३२।

यथावद्वैश्वदेवांते पूजयातिथिमागतम् ।

द्वारि स्थिता वयस्यास्ते त्वाह्वयंति प्रयाहि तान् ३३।

दातव्यं यद्ददस्वैभ्यो गृहीतव्यं गृहाण तत् ।

हाहा देहि प्रतिवचः पतामि तव पादयोः ३४।

नोचेदहं विमोक्ष्यामि प्राणांस्तव समीपतः ।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा मूर्छिता तस्य मुकुंदस्य प्रसूस्तदा ३५।

भार्या तस्य शिरः स्वांके विधाय व्यलपच्च सा ।

भार्योवाच-

नाममार्गेण पाथोधे मदीयं वचनं शृणु ३६।

रुष्टोऽसि चेत्समं मात्रा कुतो वद ममाग्रतः ।

न कदाचित्त्वया साधो मौनमीदृक्कृतं पुरा ।

केनापि लघुना भ्रात्रा ह्यपमानः कृतस्तव ३७।

शुकोऽयं पंजरस्थस्ते नान्नमत्ति त्वया विना ।

भोजयैनं सुसिद्धान्नं कलवाचं च सारिकाम् ३८।

रामराम हरेकृष्ण विष्णो नामावलीमिति ।

पाठयोत्तिष्ठ निपुणौ द्वावेतौ सारिकाशुकौ ३९।

अपराद्धं मया किं ते यत्वं मां नाभिभाषसे ।

यत्त्वया मे धनं दत्तं तन्मया साधुरक्षिणम् ४०।

अर्पितं यत्त्वया नाथ निजतेजो ममोदरे ।

सूतिकालमहं तस्य नोपेक्षे त्वामनुव्रजे ४१।

नारद उवाच-

एवं विलप्य सा तस्य मुकुंदस्य प्रिया तदा ।

न रुरोद स्वभर्तारमनुगंतुमना सती ४२।

अथ तस्य मुकुंदस्य गुरुर्वेदायनाभिधः ।

संन्यासी पर्यटन्पृथ्वीं तस्य वेश्म ययौ नृप ४३।

मुकुंदः क्व गतो माता भार्या तस्य च धीमतः ।

न दृश्यते तदा तेन पृष्टेत्याचष्ट चेटिका ४४।

चेटिकोवाच ।

स्वामिन्केनापि चौरेण मम स्वामी हतो निशि ।

स्नुषाया भूषणं नीतं दुकूलानि च सर्वशः ४५।

स मृतः पतितो भूमौ हर्म्यस्योपरि तिष्ठति ।

तस्य माता वधूश्चैव भ्रातरश्च तदंतिके ४६।

विलपंति महाशोकसागरे पतिता गुरो ।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य परिव्राट्स वचनं चेटिकोदितम् ४७।

आरुह्य हर्म्यमद्राक्षीदात्मांते वासिनं मृतम् ।

तदंतिके समालोक्य बंधूनां क्रंदतो भृशम् ४८।

उद्धरिष्यन्निदं धीरः शोकाब्धेस्तानुवाच ह ।

वेदायन उवाच-

देहमुद्दिश्य वात्मानं शोकोऽयं क्रियते त्वया ४९।

मातः कथय सत्यं मे नोभयोर्युज्यते हि सः ।

देहोऽयं भूतसंघातः प्रारब्धेः समुपार्जितः ५०।

तेषु क्षीणेषु भूतानां पृथक्त्वमुपजायते ।

यदेकीभवनं तेषां कर्मभिर्जन्म तन्नृणाम् ५१।

तन्नाशे तत्पृथक्त्वं च तदेव मरणं स्मृतम् ।

एक्यं पृथक्त्वं भूतानां कर्मार्धा नेयतो? बुधैः ५२।

अतो देहे न कर्तव्यः शोकः परवशे जडे ।

अनाद्यविद्यया जीवे दृष्टे मरणजन्मनी ५३।

देहस्यात्मन्यहं बुद्ध्या मन्यते नहि तत्र ते ।

तन्निवृत्तौ स तद्ब्रह्म यच्छुद्धं रूपवर्जितम् ५४।

स्वप्रकाशं जगद्धेतु हेत्वतीतं गुणोर्जितम् ।

नित्यं विज्ञानमानंद स्वभासा भासयज्जगत् ५५।

न जिह्वा लेढि तच्चक्षुर्न पश्यति शृणोति न ।

श्रुतिर्जिघ्रति न घ्राणं न त्वक्स्पृशति कर्हिचित् ५६।

अतीतमिंद्रियेभ्यस्तत्स्वप्रकाशकमात्मदृक् ।

अविषयं मनोदूरं बुद्धेरपि न गोचरम् ५७।

तस्यावताररूपाणि शुद्धसत्वानि देवताः ।

सेवंते तन्न जानंति रूपं यत्सदसत्परम् ५८।

एवं स्वरूपमात्मा यस्तं समुद्दिश्य कः कुधीः ।

क्रोधं कुर्याद्यतस्तस्य नोत्पत्तिर्नैव संक्षयः ५९।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पचंपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०९ ।

नारद उवाच-

एवं प्रबोध्य तान्सर्वान्वचोभिः पारमार्थिकैः ।

स हंसः कारयामास क्रियास्तस्यात्मसंभवाः १।

अंतर्वत्नी मुकुंदस्य निर्बंधं कुर्वती वधूः ।

अनुगंतुं स्वभर्तारं विदुषा तेन वारिता २।

तस्यास्थीनि समादाय तेन सन्यासिना समम् ।

तद्भ्राता प्रययौ गंगाजले पातयितुं नृप ३।

विप्रसन्यासिनौ तौ हि कतिभिर्वासरैर्नृप ।

सार्थलोकवशात्प्राप्तौ इंद्रप्रस्थेऽत्र सत्पदे ४।

इंद्रप्रस्थांतरावर्तिन्येषा या कोशला नृप ।

अत्र सुप्तौ निशायां तौ यमुनातीरभूतले ५।

आत्मनोरुभयोर्मध्ये न्यस्यास्थिपटसंपुटम् ।

मार्गखेदपरिक्रांतौ दशां सौषुप्तिकीं गतौ ६।

निशीथेऽथ प्रसुप्तेषु सार्थलोकेषु कश्चन ।

एकः श्वा तत्र संप्राप्तः पक्वान्नादि जिहीर्षया ७।

बभ्राम सर्वशिविरे जिघ्रन्पाकस्थलीं मुहुः ।

भाजनानि लिहन्मूर्ध्नि क्व च दंडाहतिं सहन् ८।

केनचित्ताडितो मूर्ध्नि निशब्दं विद्रुतस्ततः ।

प्रतिचक्रुमशक्तस्तु स्त्रीजितः स्वस्त्रिया यथा ९।

यत्रावकंडितः स श्वा दंडग्रावेष्टकादिभिः ।

पुनर्विवेश तत्रैव सान्नपात्रलिलिप्सया १०।

भोगेच्छया यथा वेश्या स्नेहवान्निर्द्धनो जनः ।

भ्रमन्नेवं स चात्रापि यत्र सुप्तौ हि तावुभौ ११।

सारमेयस्तयोर्मध्याज्जह्रे स पटसंपुटम् ।

नीत्वा स कियतीं भूमिं दंतैस्तत्पटसंपुटम् १२।

विदार्यास्थीनि तत्स्थानि निर्मांसान्यवलोक्य सः ।

एतस्याः कोशलायास्तु जलमध्ये समाक्षिपत् १३।

क्षिप्तमात्रेषु तेनास्थिष्वेतदंबुनि भूपते ।

दिव्यं विमानमास्थाय मुकुंदोऽत्र समागतः १४।

दृष्ट्वा गुर्वनुजौ सुप्तौ शनैः प्राबोधयत्तदा ।

उवाच च नमस्कृत्य गुंरुं दिव्याकृतिर्नृप १५।

मुकुंद उवाच।

वेदायन गुरो तुभ्यं नम आशीस्तवानुज ।

प्रासादाद्वां ममास्थीनि तीर्थेऽत्र पतितानि वै १६।

अयं मृत्युमहं गत्वा निरयं प्राप्य तत्फलम् ।

एतत्तीर्थप्रसादेन दैवी लब्धा मया गतिः १७।

त्वां गुरुं तीर्थभूतं तु नमस्कर्तुमिहागतः ।

अहं गच्छन्विमानेन दिव्येन त्रिदशालयम् १८।

नमस्कृतो भवानेतत्तीर्थ चायं सहोदरः ।

दृष्टो मामनुजानीहि यामि स्वर्गं सुखोदयम् १९।

नारद उवाच-

श्रुत्वैवं वचनं तस्य मुकुंदस्य गुरुस्तदा ।

वेदायनो विमानस्थं तमूचे गतविस्मयः २०।

देवायन उवाच-

मुकुंदाख्याहि मे सत्यं लब्ध्वा यन्मरणं भवान् ।

कस्मिंल्लोके गतस्तात यतो यात्यधुना दिवम् २१।

किं वृत्तं तत्र ते तात तस्यलोकस्य कोऽधिपः ।

कीदृशी च प्रजा कीदृक्धर्मस्तत्राखिलं वद २२।

मुकुंद उवाच-

कथयामि गुरो तुभ्यं यद्वृत्तं मरणादनु ।

तीर्थस्यास्य प्रसादेन स्मृतिर्मे जायतेऽधुना २३।

यदाहं तेन निहतश्चंडकेन दुरात्मना ।

नापितेन तदा जग्मुर्यमभृत्याः सुदारुणाः २४।

पिंगाक्षा रक्तकेशाश्च श्यामदेह नखाधराः ।

वामना दीर्घचरणा ह्रस्वनासाश्च दंतुराः २५।

नीयतां नीयतामेष धर्मराजस्य शासनात् ।

पुरीं संयमनीमेवमूचिरे ते परस्परम् २६।

इत्युक्त्वा यातना देहे मां निवेश्य महारुषा ।

निबध्य दारुणैः पाशैर्जघ्नुर्लोहस्य मुद्गरैः २७।

तैरहं नीयमानस्तु मार्गे ह्युत्तप्तवालुके ।

अरुदं भृशदुःखार्तस्ताडितोऽहं पुनश्च तैः २८।

प्रोचुश्च ते ध्रुवं कृत्वा निर्भर्त्स्येति च मां बहु ।

यमदूता ऊचुः ।

त्वया लुप्तो गुरुर्यस्माद्वदता ब्रह्म निश्चलम् २९।

किं करोषि यमस्याग्रे द्रष्टव्यं दारुणं मुखम् ।

तस्य पापस्य भोक्तव्यं दारुणस्य फलं त्वया ३०।

तेनैव पाप्मना पापिन्नपमृत्युं गतो भवान् ।

इत्युक्त्वा मां मुहूर्तेन बहुयोजनसंस्थिताम् ३१।

पुरीं संयमनीं निन्युर्यत्र राजा स्वयं यमः ।

प्रणम्य धर्मराजानं स्थापयित्वा तु मां पुरः ३२।

आनीतोऽयं द्विजः पाप इति मां ते न्यवेदयन् ।

दृष्ट्वा मां धर्मराजोऽथ प्रोवाच स्वसभासदः ३३।

यम उवाच-

भो सभ्या मामकीं वाचं शृण्वंतु सुसमाहिताः ।

यदाहं ब्रह्मणा ह्यस्मिन्नधिकारे निवेशितः ३४।

तदा मामित्युवाचासौ ब्रह्मा लोकपितामहः ।

ब्रह्मोवाच-

अधर्मिणां नराणां त्वं शास्ता संयमनीपतिः ३५।

यथापराधमाधत्स्व दंडं चंडकरात्मज ।

पित्रोरपोषको यस्तु समर्थो गुरुध्रुक्तु यः ।

एतौ महापातकिनौ निपात्यौ निरयेषु ते ३६।

सर्वेषु यावद्वर्षाणां प्रत्येकमयुतं भवेत् ।

एतयोर्न त्वया कार्या दया जातु ककुप्पते ३७।

यम उवाच-

इत्यहं ब्रह्मणो वाक्यात्स्वगुरुद्रुहि मानवे ।

न करोमि क्रियां सभ्यास्तथा पित्रोरपोषके ३८।

ब्राह्मणोऽयं गुरुद्रोही तद्द्रोहादपमृत्युताम् ।

प्राप्तो मच्छासनाद्भृत्यैरानीतो दर्शनाक्षमः ३९।

भो भृत्याः प्रथमं घोरे रौरवे वत्सरायुते ।

पात्यतां च पुनस्तस्मान्निःसार्य्यान्यत्र पात्यताम् ४०।

तावंतमेव कालं वै पापोऽयं गुरुलोपकः ।

नरकेष्विति सर्वेषु यथाकालं स्थितं द्रुतम् ४१।

मुकुंद उवाच-

वेदायन गुरो स्वामिन्भृत्यास्ते यमशासनात् ।

नीत्वा मां रौरवे घोरे पाशैर्बध्वा न्यपातयन् ४२।

तत्राहं तां व्यथां गुर्वी लब्धवानतिदारुणाम् ।

यथाकोऽपि क्षणस्तात नीतो मे युगवत्तदा ४३।

त्रिंशद्दिनानि तन्नीतं दुःखं मे तत्र तिष्ठता ।

एकत्रिंशतमे ह्यस्मिन्दिनेऽहं निर्गतस्तदा ४४।

पतितेष्वस्थिखंडेषु तीर्थेऽस्मिन्नुतमोत्तमे ।

गुरुलोपोद्भवं पापं सद्यो नष्टं ममाभवत ४५।

तीर्थस्यास्य प्रसादेन लब्धा च स्वर्गतिर्मया ।

सुखं स्वर्गे निवत्स्यामि यावदिंद्राश्चतुर्दश ४६।

यमस्य नगरे तस्मिन्याः प्रजा निवसंति वै ।

पापिनां भयदायिन्यो धर्मिणां ता मनोहराः ४७।

सिंहास्या गजकोलास्या महादंष्ट्रोन्नतोदरीः ।

बिडालास्याः पिंगकेश्यो भामिन्यो दीर्घपत्कराः ४८ ।

तीर्थस्यास्य प्रसादेन निःपापोहं यदाभवम् ।

तदा मया प्रजा दृष्टा दिव्यरूपा यमालये ४९।

सर्वास्ताः सत्यवादिन्यो विनयाचारसंचिताः ।

दिव्याभरणधारिण्यो दिव्यांबरविभूषिताः ५०।

इत्येतत्कथितं तात यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ ।

अनुजानीहि मां गंतुममरेशपुरीं प्रति ५१।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य स सन्यासी स्वशिष्योक्तं वचस्तदा ।

भूयः पप्रच्छ धर्मात्मा मुकुंदं तं द्विजं नृप ५२।

वेदायन उवाच-

बाल्यावधि गुरुस्नेहं मत्तोऽधीतं त्वयाखिलम् ।

शब्दशास्त्रसमेतश्च वेदस्तु सपदक्रमः ५३।

विहिता मम शुश्रूषा भावेन भवतोत्तमा ।

त्वयि संति सतां साधो गुणाः शमदमादयः ५४।

गुरुलोपकृतं पापं कथं ते समजायत ।

एतदाख्याहि मे तात यथा जानामि तत्वतः ५५।

मुकुंद उवाच-

जन्मोपवीतकन्यानां धातारो निगमस्य च ।

यज्ञोपवीतदातुश्च नाज्ञाभंगः कृतो मया ५६।

श्वश्रुश्वशुरयोः सेवा भृत्येनेव कृता मया ।

तवापि शास्त्रदातुश्च नाज्ञाभंगः कृतो मया ५७।

पुरोधा यः कुलाचार्यो वेदवेदांतपारगः।

तस्यापराद्धं केचिन्मे तत्र त्वं श्रोतुमर्हसि ५८।

यद्यस्माकं कुले पुत्रो जायते धर्मकोविद ।

तदा पुरोधसे धेनुमेकां वा तस्य दक्षिणाम् ५९।

दत्त्वा संच्छिद्यते नालमिति वंशस्य नः स्थितिः ।

पुरा ममैव पुत्रे तु जातमात्रे शुभेऽहनि ६०।

कुलक्रिया मया तात न कृता मूढबुद्धिना ।

तस्याश्चाकरणेनैव गुरुलोपकरोऽभवम् ६१।

निवेदितमिदं सर्वं गुरुलोपाद्यथा मम ।

पापमासीदनुज्ञा मे देहि यामि सुरालयम् ६२।

वेदायन उवाच-

इंद्रप्रस्थांतरावर्तिन्येषा या कोशला शुभा ।

स्मृतिरस्याः प्रसादेन दृश्यते पूर्वजन्मनः ६३।

केन पुण्येन तीर्थेऽस्मिन्नस्थीनि पतितानि ते ।

मुकुंदाख्याहि चैतस्य स्मृतिरस्ति तवानघ ६४।

मुकंद उवाच-

एकस्तु ब्राह्मणः कश्चित्सायं मद्गृहमागतः ।

तस्मै स्थानं मया दत्तं भोजनं च यथाविधि ६५।

सोऽपि भुक्त्वा यथाकामं सुष्वाप शयने शुभे ।

निशीथे तस्य सर्वांगे ज्वरोऽभूदति दारुणः ६६।

तेन पीडितसर्वांगो निद्रां लेभे न स द्विजः ।

प्रभात एव तत्याज प्राणान्मृत्यावुपस्थिते ६७।

तस्य दाहादि कर्माणि विहितानि मया गुरो ।

तदस्थीनि च गंगायां पातितानि विधानतः ६८।

तेन पुण्येन मेस्थीनि पतितानि शिवप्रदे ।

तीर्थेऽस्मिन्कोशले नाम्नि ब्रह्मदेवविनिर्मिते ६९।

नारद उवाच-

स्वचरितमितिराजन्स द्विजः प्रोच्य सद्यः सुरसुभगशरीरो द्यां ययौ यानगत्या ।

इदमकथित मया तं तस्करात्प्राप्य मृत्युं व्यलभत दिवमेतत्तीर्थराजप्रसादात् ७०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये मुकुंदोपाख्याने दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१० ।

नारद उवाच-

शिवे तवपुरः सर्वं मुकंदाख्यानमुत्तमम् ।

कथितं चंडकस्यापि नापितस्य शृणुष्व मे १।

यस्मिन्दिने मुकुंदस्तु ब्राह्मणस्तेन घातितः ।

चंडकेन तदा राजंस्तद्वृत्तं नागरैः श्रुतम् २।

श्रुत्वा तैस्तन्नृपस्याग्रे निवेदितमिति स्फुटम् ।

नागरा ऊचुः ।

चंडकेन हतो राजन्मुकुंदो ब्राह्मणोत्तमः ३।

नीतं च तद्धनं भूरि यद्युक्तं तद्विधीयताम् ।

त्वमस्माकं प्रजानां हि रक्षकः शासकोऽसताम् ४।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य स भूपालो मंत्रिणं पार्श्ववर्तिनम् ।

उवाच कोपरक्ताक्षः किमेभिः कथ्यते शृणु ५।

शीघ्रमानयतं पापं नोचेत्त्वां घातयाम्यहम् ।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पापिष्ठ साधूनां शं विधीयताम् ६।

पीड्यंते विषये यस्य प्रजा दस्युभिरुल्बणैः ।

स नृपो नरकं याति तेभ्यस्ताश्चेन्न रक्षति ७।

नारद उवाच-

निशम्येति वचो राज्ञः सचिवः स शिवे नृपः ।

वेगेन हयमारुह्य पदातिशतसंयुतः ८।

ययौ गृहे मुकुंदस्य तस्य बंधूनपृच्छत ।

मुकुंदः केन निहतः सत्यं ब्रूत ममाग्रतः ९।

तं पापं निहनिष्यामि शासनाद्भूपतेरहम् ।

नारद उवाच-

श्रुत्वेति मंत्रिणो वाक्यं प्रत्यूचुर्विप्रबांधवाः १०।

विप्रबांधवा ऊचुः -

चंडकेन हतो मंत्रिन्मुकुंदो नापितेन हि ।

इदं पलायमानस्य तस्योष्णीषं पपात वै ११।

दृष्टः स्वचक्षुषा वध्वा मुकुंदस्यैव सोघकृत् ।

किं कुर्मस्तेन पापेन मज्जिताः शोकसागरे १२ ।

नारद उवाच -

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां बंधूनां ब्राह्मणस्य हि ।

स मंत्री तस्य पापस्य नापितस्य गृहं ययौ १३।

अश्वादुत्तीर्य तरसा तद्गृहं स्वयमाविशत् ।

कतिभिः पत्तिभिः सार्द्धं शयानं च ददर्श ह १४।

पत्तयस्तु तदाज्ञप्ताः केशेष्वाकृष्य तत्क्षणात् ।

तल्पादुत्थापयामासुस्तं पापं नापिताधमम् १५।

किं किमित्येव संजल्पन्नेत्रे उन्मीलयत्यसौ ।

यावत्स नापितः पापस्तावत्तं ददृशे पुरः १६।

संस्मरंतं निजं कर्म रात्रौ यत्कृतवानघम् ।

अधोमुखः क्षणं तस्थौ पश्यन्मूर्ध्नि स्थितं यमम् १७।

ग्राहयित्वा च सचिवस्तं पापं च स्वपत्तिभिः ।

निनाय नृपतेः पार्श्वमिति चोवाच भूपतिम् १८।

आनीतो ब्रह्महा राजन्नयं चंडक नापितः ।

यदाज्ञापयसि स्वामिंस्तरसा तत्करोम्यहम् १९।

राजोवाच-

धर्मज्ञ सचिवश्रेष्ठ शृणु त्वं वचनं मम ।

इयं सरिद्वरा युष्मंश्चंद्रभागात्र निर्मलाः २०।

त्यजंति येऽत्र वै प्राणाल्लँभंते ते सुरास्पदम् ।

अत एष न हंतव्यः पापात्मा ह्यत्र नापितः २१।

पंचकोशांतरे ह्यस्या मर्यादाया बहिर्यदि ।

नरकान्दारुणान्ह्येष ब्रह्महा यातु मा चिरम् २२।

नारदोवाच-

इत्युक्तस्तेन वै राज्ञा स राजन्मंत्रिसत्तमः ।

श्वपचान्प्रेरयामास हंतुं तं भूपशासनात् २३।

श्वपचास्ते तमुन्नीय चंद्रभागापरे तटे ।

योजनद्वयभूभागं चिच्छिदुस्तस्य मस्तकम् २४।

स पापो मारवे देशे सर्पोऽभूत्कालविग्रहः ।

धवकोटरमध्यस्थो विषज्वालाकराननः २५।

स शुष्को धववृक्षस्तु तस्य फूत्कारवह्निना ।

तथा तपनतापेन सरसोऽपि यथा ह्रदः २६।

गमनात्तस्य पापस्य सर्वतो वृक्षमूषरम् ।

उच्छिद्य तृणजातादि जातं पश्वहितं तदा २७।

तत्र जातु समायातः सार्थो दक्षिणदेशतः ।

नारायणाश्रमं गच्छन्बदर्याख्यं शिवे नृप २८।

तत्रैको ब्राह्मणः कश्चित्सार्थेसंमीलितः पथि ।

निश्छिद्रां काष्ठमंजूषां पितृमात्रस्थिसंयुताम् २९।

स्कंधेन धारयन्याति तानि पातयितुं नृप ।

गंगांभसि महाभाग पापिनामपि कामदे ३०।

सोऽप्यागतस्तत्र वने यत्रास्ति स भुजंगमः ।

विविक्ते क्षिप्य मंजूषां शलाकालोहनिर्मिताम् ३१।

अथागत्य भुजंगोऽसौ शलाकां फणयाघटत् ।

किंचिदुद्धाटितायां स मंजूषायां समाविशत् ३२।

पुनः शलाका स्वंस्थानमागताथ स कुंडली ।

तत्रैव तस्थौ निश्चेष्टो मंजूषायां विषोल्बणः ३३।

अथ प्रभाते सर्वे ते चेलुः स्थानात्ततो नृप ।

ब्राह्मणः सोऽपि मंजूषां कंबलेन समावृताम् ३४।

कृत्वा शिरसि राजेंद्र चचाल प्रति जाह्नवीम् ।

कतिभिर्वासरैः सार्थः संप्राप्तस्तीर्थगामिनाम् ३५।

इहैव कोशलायां वै पुनीतायां महीपते ।

अथ शीतातुरो विप्रः कंबलं चोदघाटयत् ३६।

मंजूषावरणं राजन्तत्रायोध्यातटे शुभे ।

सोऽपि सर्पो निराहारो लब्ध्वा मारुतभोजनम् ३७।

निश्चक्राम बहिस्तस्मादुत्क्षेप्य सुशलाकिकाम् ।

तं निःसृतं समालोक्य सर्प्प सर्प इति क्रुधा३८।

व्याहरंतो जनाः सर्वे लोष्टहस्ताः समभ्ययुः ।

यावत्पलायते सर्पस्तावदेकेन घातितः ३९।

तत्याज स तदा प्राणान्पश्यतां तीर्थगामिनाम् ।

त्यक्त्वा भुजंगदेहं स देवत्वं प्राप दुर्लभम् ४०।

दिव्यं विमानमारुह्य प्रोवाचेदं जनानि ह ।

सर्प उवाच-

भो दाक्षिणात्याः शृणुत ब्राह्मणा वचनं मम ४१।

पुरा चंडकनामाहं नापितो ब्रह्महाधमः ।

ब्रह्महत्याप्रदोषेण सर्पआसं मरुस्थले ४२।

भुक्त्वा नरकदुःखानि वर्षाणां लक्षपंचकम् ।

अतीतं सर्पयोनौ मे वर्षाणामयुतद्वयम् ४३।

तीर्थस्यास्य प्रसादेन प्राप्तं देवत्वमुत्तमम् ।

तस्मादिदं न वै त्याज्यं तीर्थं वै कोशलाभिधम् ।

सर्वार्थदं यतो नाकः प्राप्तः पापीयसा मया ४४।

नारद उवाच-

एवं स नापितः पापो योनिं प्राप्य विनिंदिताम् ।

जगाम द्यां विमानस्थस्तीर्थस्यास्य प्रसादतः ४५।

ते दाक्षिणात्या यतयो भूत्वा तत्रैव तीर्थके ।

ऊषुर्गोविंदपादाब्ज मानसा दृष्टवैभवे ४६।

माहात्म्यमस्य तीर्थस्य दृष्ट्वा स ब्राह्मणोत्तमः ।

तीर्थेऽत्रजातविश्रद्धः पित्रोरस्थीनि सोऽक्षिपत् ४७।

पतितेष्वस्थिखंडेषु पितरौ तस्य तत्क्षणात् ।

विमानवरमारूढौ दिव्यौ तत्र समागतौ ४८।

ऊचतुश्च स्वतनयं शृण्वानेषु जनेषु वै ।

वत्स जीव चिरं लोके धनधान्यसुखी भव ४९।

आवयोर्मुक्तिदानाच्च मुक्तिं यास्यसि नो मृषा ।

गंगायां पिंडदानेन यत्फलं स्यात्सुतस्य वै ।

पितॄणां या गतिश्चात्र द्वयं स्यादस्थिपाततः ५०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे।

कालिंदीमाहात्म्ये मुकुंदोपाख्यानं नामैकादशाधिकद्विशतमोध्यायः २११।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा तस्य विप्रस्य पितरौ दिव्यरूपिणौ ।

विमानवरमारुह्य गतौ हरिपुरं प्रति १।

तयोः पुत्रस्तु तत्रैव कोशलायां दिनत्रयम् ।

उषित्वा स्वगृहं प्रायात्चिंतयंस्तीर्थवैभवम् २।

इयमेव तु कथ्यंते विबुधैः कोशला नृप ।

कथयिष्यामि तत्तेऽहं श्रवणोत्सुकचेतसे ३।

ते दाक्षिणात्या बटवस्तस्यामूषु मुमूर्षवः ।

समर्थार्थप्रदायिन्यां कोशलायां विपद्यताम् ४।

कश्चिदेकस्तदा तेषु तामनादृत्य कोशलाम् ।

गच्छन्नारायणस्थानं विष्णुना वारितः पथि ५।

वृद्धब्राह्मणरूपेण प्रोक्तं चेति द्विजं प्रति ।

वृद्धब्राह्मण उवाच-

क्व यासि ब्राह्मणश्रेष्ठ त्यक्त्वेमां कोशलां शुभाम् ६।

इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं द्विज ।

कोशला ह्यत्र पुत्रेयं मुक्तिदा विष्णुवल्लभा ७।

यत्र यासि विहायैनां निष्कामपददायिनीम् ।

न सिद्धिर्भविता तत्र विष्णुस्ते च पराङ्मुखः ८।

मुक्तिं चेदिच्छसे विप्र तीर्थेन्या संप्रगृह्य च ।

यस्य यस्येच्छया स्नासि तं तं वर्गं प्रदास्यति ९।

तव दृष्टिपथे विप्र सर्पोऽपि सुरतामियात् ।

अस्याः प्रसादतो मुक्तौ स्वर्गस्थौ विप्रदंपती १०।

संजातप्रत्ययोऽपि त्वमेतन्माहात्म्यदर्शनात् ।

लब्ध्वा भाग्योदयेनापि कथमेनां विमुंचसि ११।

यथा कश्चित्तृषार्तोऽपि लब्ध्वाप्यमृतवारिधिम् ।

तं त्यक्त्वा याति पंकांभस्तद्वत्त्वं मूढ दृश्यसे १२।

यथा चिंतामणिं कश्चित्कूपे क्षिपति मोहितः ।

हस्तस्थं या गतिस्तस्य दृश्यते सा गतिस्तव १३।

आराध्य विष्णुं विश्वेशं यथा कश्चित्पुमान्कुधीः ।

सुखमैंद्रियकं तुच्छं याचते सा गतिस्तव १४।

न याति कोशलामेनां त्यक्त्वा सर्वार्थदायिनीम् ।

स्नातस्यात्र दिव प्राप्तिर्मृतस्यामृतसंस्थितिः १५।

नारद उवाच-

राजन्नाकर्ण्य विप्रोऽसौ द्विजश्रेयभृतो हरेः ।

वाक्यं प्रोवाच विप्राय श्रेष्ठं बदरिकाश्रमम् १६।

विप्र उवाच-

भो भो विप्रवर श्रद्धा तव वाक्येन जायते ।

मम श्रुतवतः पूर्वमल्पग्रामस्य वैभवम् १७।

इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं न कदाचिन्मया श्रुतम् ।

कुतस्तु कोशलावृद्ध एतदंतरवर्तिनी १८।

यत्र नारायणः साक्षान्मुक्ता यत्र च योगिनः ।

मुक्त्वा तमाश्रमं पुण्यं तिष्ठाम्यत्र कथं द्विज १९।

यथागत्य स्वयं विष्णुरित्युक्त्वा मां निवारयेत् ।

बदर्याश्चाधिकं क्षेत्रमिंद्रप्रस्थमिदं द्विज २०।

तदाहं न प्रतिष्ठामि चालितोऽपि तमाश्रमम् ।

मुक्तिकामः स्वसदनान्नान्यथा स्थितिरत्र मे २१।

नारद उवाच-

इत्युक्ते तेन विप्रेण प्रादुरासीच्चतुर्भुजः ।

विहाय प्राकृतं रूपं दिव्यरूपधरो हरिः २२।

उवाच च महाभागं तं द्विजं मोक्षकामुकम् ।

विष्णुरुवाच-

इंद्रप्रस्थमिदं विप्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।

ब्रह्मज्ञेष्विव सर्वेषु शंभुर्गंगानदीष्विव २३।

हिमवानिव शैलेषु पक्षिराडिव पक्षिषु ।

त्रिदशेषु यथा शक्रो वैष्णवेष्विव नारदः २४।

तेजस्विषु यथा सूर्यः क्षीराब्धिरिव चाब्धिषु ।

यथा वर्णेषु भूदेवः सृष्टिष्विव पितामहः २५।

विष्णोर्यथावतारेषु कौशल्या जनितो वरः ।

तथा समस्ततीर्थेषु शक्रप्रस्थमिदं वरम् २६।

निष्कामो वा सकामो वा याति तीर्थे क्वचिन्नरः ।

तत्र तत्र समस्तात्मा फलदाताहमेव वै २७।

इंद्रप्रस्थांतरगतां त्यक्त्वा यो याति कोशलाम् ।

स नो फलमवाप्नोति भक्तो वरदवृंदपात् २८।

नारद उवाच-

एवं निशम्य तद्वाक्यं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ।

प्रणिपत्य रमाकांतं तस्यामेवागमद्द्विजः २९।

भगवानपि विश्वात्मा सपद्यंतर्दधे विभुः ।

तत्त्वमुद्दिश्य तं विप्रं तेन भावेन पूजितः ३०।

तत्रागत्य स विप्रोऽसौ कोशलायां नराधिप ।

कथयामास तद्वृत्तं सर्वं सर्वान्स्वसंगिनः ३१।

तेपि श्रुत्वा महाभागा दाक्षिणात्या द्विजातयः ।

तस्यामनशनं कृत्वा तत्यजुः प्राकृतं वपुः ३२।

तदेव गरुडारूढः श्रीविष्णुं समुपागतः ।

विमानैः स्वगणैः सार्द्धं तावद्भिर्दीप्तिभास्वरैः ३३।

ते तं दृष्ट्वा समायांतं विमानं गणसंयुतम् ।

वपुषा दिव्यरूपेण दंडवत्पतिता भुवि ३४।

तुष्टवुश्च द्विजाः सर्वे दिव्यज्ञानवपुर्द्धराः ।

तं दिव्यरूपिणं देवदेववंद्यपदांबुजम् ३५।

ब्राह्मणा ऊचुः -

नमस्तेऽतसीपुष्पसंकाशभासं तनुं बिभ्रते पीतवासो वृताय ।

लसत्कुंडलप्रोतनानोपलाय श्रुतौ चंचला व्यापिनीलांबुदाय ३६।

भक्तिस्त्वदीया किल कल्पवल्ली समाश्रिता यच्छति चित्तवांच्छितम् ।

यथा तथैषा तव कोशला विभो जनैरुभे ते कृपया तवाप्यते ३७।

वंदामहे ते चरणारविंदं वृदांरकैर्वृंदितमीश्वराद्यैः ।

विचिंत्यमानं हृदि योगिवृंदैः कंदं परानंदभुवो विमुक्तेः ३८।

प्राप्ताः कामं श्रीपतेत्वत्स्वरूपं श्रीवत्साद्यैर्लक्षितं चारुचिह्नैः ।

वांच्छामस्ते दासभावं तथापि प्राप्तं सर्वैरादृतं नारदाद्यैः ३९।

यत्सौख्यं ते दासभावं गतानां तन्नो लक्ष्म्या वक्षसोंतर्वसंत्याः ।

तज्जानाति श्रीपते श्रीमहेशो नान्यो लोके येन तच्चानुभूतम् ४०।

मध्येऽस्माकं श्रीपते सेवकानां नीरागाणामप्यसौ माननीयः ।

अस्मात्तं ते नारदाद्या मुनीशास्त्वद्भक्ताप्तैर्लोकनाथं भजंते ४१।

कामं ब्रह्मानंदमासोंतरात्मा त्वद्दास्ये नो तृप्तिमायाति शंभुः ।

वारंवारं त्वद्गुणानाग्रहीतुं नृत्यत्युच्चैस्त्वत्परो भावयुक्तः ४२।

हेतोरस्माद्देहिनः स्वस्य दास्यं यत्प्राप्तानां नोर्मयः संभवंति ।

त्वच्चिह्नांगौ द्वारपालौ तदीयौ मोहाद्धामप्राप्य तौ तत्स्वकीयम् ४३।

लोकादस्मादंतरेण त्वदिच्छा त्वल्लोकानां नोद्यते चाशुपातः ।

को जानीयात्तावकीमत्र मायां दुर्विज्ञेयां ब्रह्म शर्वादिदेवैः ४४।

नारद उवाच-

एवं तैः स्तूयमानः स प्रभुर्निजपदोन्मुखः ।

उवाच तान्दाक्षिणात्यान्मेघगंभीरया गिरा ४५।

श्रीभगवानुवाच-

भोभो द्विजा भवंतोऽस्या कोशलायाः प्रसादतः ।

सारूप्यमपि मे प्राप्ता दासभावं च यास्यथ ४६।

अद्यप्रभृति मे विप्रास्तीर्थमेतदनुत्तमम् ।

दक्षिणकोशलेत्युच्चैर्नाम्ना ख्यातं भविष्यति ४७।

यत्र दाशरथी भूत्वा निहनिष्यद्दशाननम् ।

सा कथ्यते मुनिवरैः सर्वैरुत्तरकोशला ४८।

विपन्नो ज्ञानवान्यस्या वैकुंठमधिरोहति ।

विनापि तद्वसेद्योऽस्यां सोऽपि स्वर्गं च गच्छति ४९।

इमां ततो दशगुणामाहुर्दक्षिणकोशलाम् ।

एकादशगुणामेके सम्यगाहुर्मुनीश्वराः ५०।

इयानेव विशेषोऽस्ति तस्या अस्या मतिर्मम ।

तस्यां मृतं नयंत्येते वैकुंठं मामका गणाः ५१।

अस्यां मृतं स्वयमहमनन्यवदमानसम् ।

आरोप्य गरुडं दत्त्वा सारूप्यं प्रापयामि तत् ५२।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा तान्द्विजान्विष्णुर्नीत्वा वैकुंठमभ्यगात् ।

महिमानं स्तुवन्नस्य स्वयं तीर्थस्य भूपते ५३।

एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं जगतीपते ।

येनेयं कथ्यते विज्ञैरिह दक्षिणकोशला ५४।

कलिमलकुलहंता शृण्वतां मानवानां कमलनयनपादप्राप्तये वांच्छितश्च ।

नृपवर महिमा ते वर्णितः कोशलाया मधुवनभववृत्तं शृण्वतस्ते वदामि ५५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये कोशलामहिमावर्णनंनाम द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१२।

नारद उवाच-

एतन्मधुवनं तात शिवे परमपावनम् ।

देवराजाय तुष्टेन स्थापिता विष्णुना पुरी १।

अत्र विश्रांतिनामेदं तीर्थं त्रिभुवनोत्तमम् ।

विविदां मुक्तिदं पुंसां पवनं साधुसेवितम् २।

नित्यं वसति विश्वात्मा विष्णुः श्रीकोलरूपधृक् ।

अत्र तीर्थोत्तमे पुण्ये नृपविश्रांतिसंज्ञके ३।

बहुभिर्जन्मभिर्येन विष्णुराराधितः सदा ।

मरणं तस्य तीर्थेऽस्मिन्जायते किल भूपते ४।

कालिंद्या एव कूले तु द्वितीयं हरिणा कृतम् ।

तीर्थे विश्रांतिसंज्ञं तु यत्र कंसो निपातितः ५।

एतद्द्वयं समं राजन्गुणैर्वैकुंठदातृभिः ।

भाग्योदयेन केनापि लभ्यते सकलार्थदम् ६।

अथ तीर्थस्य माहात्म्यं कथयामि तवाग्रतः ।

यच्छ्रुत्वा सर्वतीर्थेषु मज्जनाल्लप्स्यसे फलम् ७।

हिमाचलोपत्यकायां किरातनगरे शुभे ।

ब्राह्मणो नाम कुशलो राजन्नासीद्दरिद्रतः ८।

तस्य पत्नी दुराचारा दुराचारनरे रता ।

कर्मणा मोहयामास पतिं सा बंधकी वरा ९।

पतिस्तया मोहितस्तु न निवारयितुं क्षमः ।

तदाज्ञा तत्परो दीनः क्रयक्रीतइवाभवत् १०।

लोका उपहरंति स्म तं द्विजं कुलटापतिम् ।

उपहासभयात्सोऽपि निर्ययौ न गृहात् कुधीः ११।

महार्हाणि दुकूलानि भूषणानि च सा दधौ ।

जारैर्दत्तानि दुष्टात्मा हसितापि न लज्जते १२।

वस्त्रं पुरातनं दास्यादुत्तीर्णं यच्छरीरतः ।

अवज्ञापूर्वकं दुष्टा स्वभर्त्रे संप्रयच्छति १३।

एवं तया कुलटया सोऽवज्ञातं स्वकः पतिः ।

नितांतं दुःखमापन्नो विषमत्त्वामृतो निशि १४।

सा भीता राजतः पापा ह्यनयात्स्वैरिणी तदा ।

अनुयास्यामि भर्त्तारमित्युवाच मृषा वचः १५।

तयैवं शिक्षिता सख्यः स्वकीयस्तां समीपगाः ।

निवारयामासुरिति कथयित्वा महीपतेः १६।

सख्य ऊचुः -

भो मृगाक्षि किमर्थं ते क्रियतेऽनर्थ ईदृश ।

यत्सुवर्णनिभं कायं त्वं नाशयितुमुद्यता १७।

भवत्या किं सुखं दृष्टममुष्या व्यवसायिनः ।

दरिद्रस्यासमर्थस्य सखि स्वोदरपूरिणः १८।

पालयैनं सुतं बालं त्वदृते कोऽस्य पालकः ।

मरिष्यामो वयं सर्वा मृतायां त्वयि सुंदरि १९।

गृहमेतदवेक्षस्व समुत्तिष्ठवरानने ।

जीयादयं तव सुतोयस्त्रीभाविसुखप्रदः २०।

वांछंति बांधवाः सर्वे त्वदीयास्तव जीवितम् ।

उत्तिष्ठ निजबंधूनां कुरु चित्तं समीहितम् २१।

रुदंति तव रागेण वयस्याः सकलाः सति।

निजवाक्यप्रदानेन वारयैताः सुदुःखिताः २२।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य वचस्तासां दुष्टा सा धर्मविश्रुतम् ।

उन्नमय्य मुखं प्राह श्रावयंती स्वबांधवान् २३।

सख्युवाच-

युष्माभिर्यद्वचो धर्मं प्रोक्तं जाने ऋतं ननु ।

तथापि स्वपतिः स्त्रीभिर्मान्यो लोकद्वयप्रदः २४।

यदुच्यते मया वाक्यं धर्मशास्त्रसमन्वितम् ।

तद्वचः श्रूयतां सख्यो युक्तं चेदनुमोदत २५।

या स्त्री निधनमापन्नं पतिमन्वेति तत्परा ।

पापापि सह तेनैव स्वर्गे वसति सा चिरम् २६।

स्त्रीभिः पतिर्न हातव्यो निर्धनो रोगवानपि ।

जीवन्मृतोऽनुगंतव्यः श्रुतिरेषा सनातनी २७।

विचिंत्येति स्वमनसि सख्योन्वेमि स्वकं पतिम् ।

वर्तिष्यते स्वभाग्येन करिष्येऽहं किमस्य वै २८।

नारद उवाच-

इत्युक्तास्तास्तया सख्यो दुष्टा दुष्टमतिप्रदाः ।

ऊचुस्तां धर्मवाक्येन समस्तजनमोहिनीम् २९।

सख्य ऊचुः -

जहि पूर्वं हि नः सुभ्रु पश्चादन्वेहि वल्लभे ।

समस्तास्त्वद्वियोगं न वयं सोढुं क्षमामहे ३०।

अस्मांस्तव विनिघ्नंत्या अनुयांत्याः स्वकं पतिम् ।

धर्मोऽल्पपापबाहुल्यं स्वर्गप्राप्तिस्तु कीदृशी ३१।

जीवन्नयं पतिः स्वीयः साध्वयं प्रतिपालितः ।

यदुक्तं पतिपत्नीभ्यां तत्त्वया विहितं सखी ३२।

यावत्स्वजीवनोपायं विधातुमयमक्षमः ।

तावत्त्वदीयभाग्येन जीविष्यति सुतस्तव ३३।

नारद उवाच-

इत्युक्ता सा निववृते स्वभर्त्तुरनुयानतः ।

सुतेन कारयामास तदा तद्विरतिक्रियाम् ३४।

अथ कालेन कियता सुतोपनयने मतिम् ।

कारयामास सा विप्रैर्दत्त्वा जारार्पितं धनम् ३५।

कृतोपनयनः कुंडः स तत्त्वज्ञानवान्शिशुः ।

गृहान्निर्गम्य सपदि नारायणपरोऽभवत् ३६।

सतां संगतिमासाद्य त्यक्त्वा स्वं प्राकृतं वपुः ।

आरुरोह निजं लोकमप्राप्यं योगिभिश्च तत् ३७।

अथ सा निर्गते पुत्रे मनो दुःखं चकार वै ।

तस्मिन्नेव दिने राजन्भूयो जारैः सहारमत् ३८।

इति तै रममाणायां तस्यां जारैः समं नृप ।

समागता जरा काले लावण्यमदनाशिनी ३९।

त्यक्तोपपतिभिर्दृष्टा सा जराग्रस्तविग्रहा ।

बभूव दूतिकान्यासं कुलशीलविनाशिनी ४०।

तदा ह्येकस्य विप्रस्य सवत्सां गामपाहरत् ।

विक्रीता कियता राजन्द्रव्येण ननु सा तया ४१।

तयेति गमितः कालो दूतित्वेन कियान्नृप ।

पश्चाच्छुष्करशरीरोऽस्या विगुणः समजायत ४२।

तस्याः कुष्ठे समुत्पन्ने गलितं ह्यंगपंचकम् ।

हस्तौ पादौ च नृपते पंचमा नासिका तदा ४३।

एवंभूता यदाहारं न लभेत कुतश्चन ।

तदा तु तत्रोदितया दास्या सा नीयता पणम् ४४।

तत्र सा पतिता पापा लोकान्संप्रार्थ्य दीनया ।

गिरा धिगिति कुर्वाणा चक्रे स्वोदरपूरणम् ४५।

तदिहाभ्यासवर्त्त्ये को द्विजः सर्वागमार्थवित् ।

तां विलोक्य महावाग्मी प्रोवाचेदं वचो नृप ४६।

जनानां दुःखदं पापमिहलोके परत्र च ।

तस्मात्पापं न कर्त्तव्यं मानवैर्दुःखभीरुभिः ४७।

पापं कृत्वा जनो यस्तु प्रायश्चित्तं करोति वै ।

न तदाचरिते भूयो न तत्फलमवाप्नुयात् ४८।

यः कृत्वा मुहुरेनांसि प्रायश्चित्तं करोति न ।

तस्यास्या इव पापाया गतिरत्र परत्र च ४९।

अनया पापसंघातो लोकेऽत्र समुपार्जितः ।

इहैव तत्फलं भुंक्ते भोक्ष्यते नरकेऽप्यसौ ५०।

सर्वशास्त्रेषु दृष्टं वै सर्वेषां पापकर्मणाम् ।

प्रायश्चित्तं न च स्त्रीणां विन्मुखानां तु कर्मणः ५१।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा स द्विजश्रेष्ठो नमस्कृत्य रविं ययौ ।

विष्णुं संस्मृत्य संस्मृत्य भीतस्तदवलोकनात् ५२।

एवं सा दुःखमापन्ना भुंजाना कर्मणः फलम् ।

अर्जितस्य स्वयं राजन्मृता कतिपयैर्दिनैः ५३।

न तस्या अग्निसंस्कारः संजातः पापकर्मणः ।

आकृष्य केशे सा नीता श्वपचैर्नगराद्बहिः ५४।

मरणावसरे तस्या यमभृत्याः समागताः ।

प्रापप्य यातनादेहं तां निन्युर्भास्करेः पुरीम् ५५।

सौम्यः सधर्मिणां देवः साक्षाद्गुह्यस्तु पापिनाम् ।

तस्या विलोकनाद्भूयः सोप्यभूद्वै पराङ्मुखः ५६।

भृत्यानाज्ञापयामास यम एव पराङ्मुखः ।

रौरवे नरके घोरे पात्यतां सा मयेरिता ५७।

इत्युक्तास्ते तदा भृत्या नीत्वा तां घोररौरवे ।

न्यपातयन्नधोववक्त्रां स्मरंतीं कर्म यत्कृतम् ५८।

एकमन्वंतरं यावत्सा स्थित्वा तत्र रौरवे ।

पश्चाद्गोधा समुत्पन्ना श्मशाने मृतमांसभुक् ५९।

तत्रापि सा वर्षशतं लेभे दुःखं स्वकर्मणः ।

फलं मृतकमांसे कुर्वत्याहारमुत्कटम् ६०।

एकदा स मुनेः पुत्रो योऽस्या कुक्षौ व्यजायत ।

विप्रयोनौ समायातः श्मशाने तत्र पर्यटन् ६१।

मुनिपुत्रस्तु तां वीक्ष्य मृतानां क्रव्यमश्नतीम् ।

ध्यात्वा क्षणं स्वमनसि बुबुधे तां स्वमातरम् ६२।

स उवाचात्मनात्मानं बुद्ध्वा तां निजमातरम् ।

मुनिपुत्र उवाच-

एतां तु तारयाम्यद्य दुस्तराद्दुःखवारिधेः ६३।

अहो न मुच्यते जंतुर्जातपापेन कर्मणा ।

आत्मनोपार्जितेनैव भोगकालावधिं विना ६४।

अस्याः कालो व्यतीयाय निरये मानवाभिधः ।

सांप्रतं च जनैस्त्वत्र वत्सराणां शतं गतम् ६५।

कियदग्रे च भोक्तव्यमेतया पापमुल्बणम् ।

नारद उवाच।

इत्यालोच्य पुनर्दध्यौ ज्ञानेनामील्य चक्षुषी ६६।

दृष्ट्वा तस्या गतिं घोरां पापाया दिव्यचक्षुषा ।

पुनरात्मानमादेहं स द्विजप्रवरो नृप ६७।

मुनिपुत्र उवाच-

अहो कल्पशतेनापि निस्तारोऽस्या न दृश्यते ।

विना सत्तीर्थमरणं शरणं वा रमापतेः ६८।

अथवा पिंडदानेन गयायां मत्कृतेन च ।

विनास्याः सद्गतिं नैव कल्पकोटिशतैरपि ६९।

न घटेत द्वयं चास्या अस्यां योनौ कदाचन ।

तत्तीर्थविषये मृत्युः सेवायां श्रीपते रतिः ७०।

अस्या उद्धारहेतुर्वै मग्नायाः पापसागरे ।

भविता मत्कृतं श्राद्धं गयाया च हित्रकम् ७१।

नारद उवाच-

इत्यालोच्य स धर्मात्मा ययौ स्वपितुराश्रमम् ।

आचख्यौ पितरं सर्वं स्वमातुर्दुःखकारणम् ७२।

निशम्य पुत्रवचनं मातृदुःखनिवेदकम् ।

उवाच स मुनिश्रेष्ठः पुत्रं प्रणतकंधरम् ७३।

मुनिरुवाच-

हे तात मातरं स्वीयां शीघ्रमुद्धर दुर्गतेः ।

नयविद्भूपतिः शत्रोर्जयलक्ष्मीमिवाहवे ७४।

न तारयति यः पुत्रो मातरं पितरं स्वकम् ।

दुःखात्स याति नरकं यदि तारयितुं क्षमः ७५।

स्वपुत्रात्प्राप्य पानीयं पिंडाश्च वरतीर्थके ।

पितरो नरकात्स्वर्गं स्वर्गाद्यांति हरेः पदम् ७६।

तस्मादाशु समुत्तिष्ठ गच्छ खांडवकानने ।

तत्रास्ति यमुना पुण्या मुनिवर्यनिषेविता ७७।

तत्तीरेऽस्ति हरिप्रस्थं सर्वतीर्थमयं ततः ।

पुण्यं मधुवनं तत्र विष्णुना स्थापितं स्वयम् ७८।

तत्र स्नात्वा तु विधिवत्कृत्वा नित्यक्रियां निजाम् ।

तामुद्दिश्य कुरु श्राद्धं स्वप्रसूं च कुरु क्रियाम् ७९।

त्वया तत्र कृते श्राद्धे तस्याः सद्गतिमिच्छता ।

सा प्राप्स्यति हरेर्लोकं हित्वा गोधांगमुल्बणम् ८०।

गयायां पिंडदानेन यत्फलं तात जायते ।

ततः शतगुणं पुण्यं सद्भिर्मधुवने स्मृतम् ८१।

इदानीं वर्तते तात कन्याराशिगतो रविः ।

पुत्र गत्वा कुरु श्राद्धं पूर्वानुद्दिश्य बांधवान् ८२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१३ ।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं स जगाम त्वरान्वितः ।

पुण्यं मधुवनं राजन्गयाशतगुणाधिकम् १।

तत्तीर्थवासिनो विप्रान्सायमामंत्र्य मंत्रवित् ।

काले पुनः समाहूय बभाषे स्वागतं वचः २।

ततः प्रक्षाल्य तत्पादौ गंधाद्यैरभिपूज्य च ।

पादार्घ्यमददात्प्रीत्या समेन स्वयमाचमत् ३।

ततस्तान्ब्राह्मणान्नीत्वा श्राद्धदेशे न्यवेशयत् ।

कुशांबु तुलसीपुष्प गंधाक्षत तिलैः सह ४।

पूरयित्वा कर्मपात्रं पुंडरीकाक्षमस्मरत् ।

देवताभ्य इति श्लोकं त्रिःकृत्वा सोऽपठद्द्विजः ५।

सतिलं शोधितकुशैर्विदधे बंधनं ततः ।

अग्निष्वात्तेति मंत्रेण पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ६।

रक्षोभूतेति मंत्रेण नीवीबंधं व्यधाच्च सः ।

ततः प्रतिज्ञामाधाय ददौ द्विजकुशासनम् ७।

पितॄन्समाह्वयामास स तदा ब्राह्मणोत्तमः ।

दत्त्वा ततस्तु हस्तार्घ्यं पात्रं न्युब्जीचकार वै ८।

कृत्वा गंधादिदानं च पुनः सव्येन चाचमत् ।

सव्यापसव्येन तदा दत्वा पात्राणि स द्विजः ९।

तैर्ब्राह्मणैरनुज्ञातश्चक्रेऽग्नौकरणं ततः ।

आज्यादिहविषा राजंस्तान्यमत्राण्यपूरयत् १०।

अनुत्तानोत्तानपाणिः कुर्वन्पात्रावलंबनम् ।

पपाठ पाठितो विप्रैः पृथ्वी त्वेति द्विजन्मनाम् ११।

असंस्कृतप्रणीतानामिति मंत्रेण स द्विजः ।

दर्भेषु दक्षिणाग्रेषु ददौ च विकिरासनम् १२।

अग्निदग्धेति मंत्रेण घृतमिश्रान्नमक्षिपत् ।

जलेन सह राजेंद्र विष्टरे कुशकल्पिते १३।

सव्येन पुनराचम्य ददौ चुलकजीवनम् ।

तृप्ताः स्थेति च संपृच्छ्यातृप्तास्म प्रतिभाषिताः १४।

शेषान्नभोजने तेषां जग्राहाज्ञां द्विजन्मनाम् ।

पिंडार्थं वेदिकां कृत्वा वितस्तिप्रमितां द्विजः १५।

रेखां चकार दर्भेण दक्षिणाभिमुखीं नृप ।

ये रूपाणीति मंत्रेण दधेऽग्निदिशि चोल्मुकम् १६।

पूर्वजन्मनि या माता पिता यश्च महीपते ।

तयोश्च पितरौ यौ हि यौ च राजन् पितामहौ १७।

यः प्रमातामहश्चापि पितरौ राजसत्तम ।

पित्रादीन्षट्सपत्नीकांस्तानुद्दिश्य यथाविधि १८।

कुशासनानि दत्त्वा वै ददौ पिंडान्षडैव हि ।

गंधादिभिश्च संपूज्य मध्यपिंडविसर्जनम् १९।

कृत्वाघ्राय च वामांसे पिंडपात्रं न्यवेशयेत् ।

जलपात्रं तदादाय वाजेवाजे पठन्निति २०।

पाद्यार्घं च पुनर्दत्त्वा दक्षिणाद्यैरतूतुषत् ।

आद्वारं ताननुव्रज्य तेभ्यो लब्ध्वानुशासनम् २१।

बुभुजे च स्वयं राजन्बांधवैः सह स द्विजः ।

एवं समाप्य राजेंद्र श्राद्धं स द्विजसत्तमः २२।

पूर्वसबंधिनां तत्र तीर्थे मधुवने शुभे ।

यदा चचाल शांतात्मा पितुराश्रमकं प्रति २३।

तदा संमिलिता मार्गे सर्वे ते श्राद्धभोजिनः ।

विमानषट्कमारूढा दिव्याभरणभूषिताः ।

दिव्यांबरधरा राजन्नित्यूचुस्तं द्विजोत्तमम् २४।

पितर ऊचुः -

भो वत्स विप्रशार्दूल वृणीष्व वरमुत्तमम् ।

तीर्थेऽत्र कुर्वता श्राद्धं भवता तारिता वयम् २५।

वयं गणत्वमापन्नाः श्रीपतेस्त्वत्प्रसादतः ।

प्रार्थयस्व महाबुद्धे यदिष्टं तव चेतसि २६।

मुनिपुत्र उवाच-

के यूयं कुत आयाता गणत्वं हि कुतो गताः ।

उपकारं विना कस्माद्वरं यन्मे प्रयच्छत २७।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्यवचस्तस्य पूर्वजन्मसुतस्य वै ।

पिता प्रोवाच यो दुःखाद्भक्षयित्वा विषं मृतः २८।

पितोवाच -

अहं तव पिता विप्र पूर्वजन्मनि भूसुरः ।

भार्यया व्यभिचारिण्या मात्रा ते पीडिता भृशम् २९।

अतीवदुःखमापन्नो भक्षयित्वा विषं निशि ।

अपमृत्युं गतस्तस्मादभवं रजनीचरः ३०।

एवं मन्वतरं तात शतं पंचदशाधिकम् ।

वर्षाणां च व्यतीतं तद्राक्षसत्वं गते मयि ३१।

इदानीं षोडशाब्दे तु त्वया श्राद्धे कृतेऽत्र वै ।

पुण्ये मधुवने तीर्थे देवत्वं प्राप्तवानहम् ३२।

एतद्विमानमायांतं स्वर्गादिंद्रप्रणोदितम् ।

सगणं साप्सरोवृंदं ममारोहणहेतवे ३३।

अत्र तुभ्यं वरं दातुं सगणः साप्सरोगणः ।

विमानवरमारुह्य गच्छन्स्वर्गेऽहमागमम् ३४।

वरं वरय भद्रं ते न विलंबसहा वयम् ।

ऐरावतगजारूढः सुरेशो मामवेक्षते ३५।

नारद उवाच।

इत्युक्त्वा निजवृत्तांतं दत्त्वा च निजसूनवे ।

तत्प्रार्थितां हरेर्भक्तिं जगाम स दिवं नृप ३६।

अथ प्रोवाच तन्माता पूर्वजन्मसुतं च तम् ।

मातोवाच-।

त्वत्प्रसादादहं जाता देवी मुक्ता च पापतः ३७।

प्राप्तं शच्याः सखीत्वं मे पापयापि द्विजोत्तम ।

त्वयात्र विहिते श्राद्धे तीर्थे विश्रांतिसंज्ञके ३८।

प्रार्थयस्व महाभाग निजचित्तसमीहितम् ।

ददामि ते यतोऽस्माकं देवीनां न वचो मृषा ३९।

येन पापेन जाताहं गोधा च पितृकानने ।

नरके चिरमास्थाय तत्त्वं वेत्सि द्विजोत्तम ४०।

अनुजानीहि मां पुत्र पुलोमतनया दिवि ।

मामपेक्षितमाकाशे वृता देवांगनागणैः ४१।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा सापि तन्माता निष्कामाय स्वसूनवे ।

ययौ त्रिविष्टपं राजन्शिरसा तेन वंदिता ४२।

ततः पितामहस्तस्य स्वपौत्रं तं द्विजोत्तमम् ।

उवाच वचनं भूयः हरेर्बिभ्रत्स्वरूपताम् ४३।

पितामह उवाच-

वत्सवत्स चिरंजीव लभस्व निजवांच्छितम् ।

त्वत्प्रसादाद्वयं तीर्णा दुस्तराद्भवसागरात् ४४।

पितामहोऽहं ते वत्स तवेयं च पितामही ।

मृतं मानुगता साध्वी सालोक्यमचिरं गता ४५।

अद्य त्वयात्र विश्रांतौ विहिते श्राद्धकर्मणि ।

आवयोस्तु हरेर्लोके लब्धा तस्य स्वरूपता ४६।

नारद उवाच-

एवमुक्त्वा तया सार्द्धं स्वस्त्रिया भूपसत्तम ।

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य वैकुंठं स ययौ द्विजः ४७।

अथ प्रोवाच राजेंद्र वचस्तत्प्रपितामहः ।

यत्ते तत्कथयाम्यद्य शृणुष्वैकमना द्विज ४८।

प्रपितामह उवाच-

भोभो वत्स महाभाग तवाहं प्रपितामहः ।

भ्रूणहत्याफलेनाहं शौकरीं योनिमाप्तवान् ४९।

ततो विनिर्गतस्तात श्वाभवं पापपीडितः ।

ततः स्थावरतां प्राप्तो विंध्ये पर्वतसत्तमे ५०।

तत्रापि चिरकालेन स्थितं स्थावरतां दधत् ।

हस्तिना केनचित्तात मूलादुत्पाटितो बलात् ५१।

तस्मिन्नेव ततः काले त्वया श्राद्धमकारि वै ।

अस्मिंस्तीर्थोत्तमे तात मुक्तोऽहं स्थावरात्ततः ५२।

प्राप्तोऽयं यक्षराजस्य नगर्य्यां वास उत्तमः ।

देह्यनुज्ञां द्विजश्रेष्ठ यामि तां त्वत्प्रसादतः ५३।

त्वां दिदृक्षुरिहायातो दृष्टस्त्वं पुण्यदर्शनः ।

तीर्थं च सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं मधुवनं मया ५४।

नारद उवाच-

इत्युक्तस्तेन राजेंद्र मुनिपुत्रः स धर्मवित् ।

पप्रच्छ शिरसा नम्य तं निजं प्रपितामहम् ५५।

ऋषिरुवाच-

ब्राह्मणानां कुले तात जातोऽसि त्वं गरीयसि ।

कथं विहितवान्पापं भ्रूणहत्याभिधं गुरो ५६।

येन निंद्यां समापन्नो भवान्योनिपरं पराम् ।

समाचक्ष्व महाभाग यदि तत्स्मृतिरस्ति ते ५७।

प्रपितामह उवाच-

पुराहं द्विजशार्दूल ब्राह्मणस्येव जन्मनि ।

मंत्रयंत्रविधानेन कृतवान्वृत्तिमात्मनः ५८।

धनलोभेन नारीणां गर्भार्थमहमौषधम् ।

दत्तवांश्चैव नाशाय दैवोपहतचेतनः ५९।

लोभो हि धनहीनानां जनानां ज्ञानमाहरेत् ।

शुचिकाले दिनाधीशः कुल्यानामिव जीवनम् ६०।

ज्ञाने नष्टे जनस्तात पापमाचरते ध्रुवम् ।

पापान्नरकमाप्नोति ततो याति कुयोनिताम् ६१।

काचिदेका तदा नारी गुर्विणी मामपृच्छत ।

किं जनिष्याम्यहं विप्र पुत्रं वेत्यथ वा स्त्रियम् ६२।

तदाहमुक्तवांस्तां वै तव कन्या भविष्यति ।

पुत्रोत्पत्तिकृते तुभ्यं प्रदास्यामि महौषधम् ६३।

इत्युक्ता च मया नारी दुर्बुद्धिस्त्रीशिरोमणिः ।

जग्राह मम पादौ तु दत्तं हेमपलं च मे ६४।

इत्युवाच च सा मह्यं षट्कन्याजनिता मया ।

सप्तमीयं त्वया चोक्ता जीविष्ये स्या न जन्मनि ६५।

तथा कुरु महाबुद्धे यथाहं वै न कन्यकाम् ।

जनयिष्यामि विप्रान्यां निजप्राणविनाशिनीम् ६६।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्तामहं पुनरुक्तवान् ।

प्रसूतिकाले दास्यामि पुत्रोत्पाद्यहमौषधम् ६७।

तथेति सा वचो मह्यं प्रतिश्रुत्य गता गृहम् ।

अपेक्षमाणा तं कालं तस्थौ वाक्यप्रतीतिकृत् ६८।

तस्यां गतायां भो तात चिंतया भवमातुरः ।

इत्यहं द्विजशार्दूल तच्छृणुष्व वदामि ते ६९।

पुत्रोत्पत्तिप्रतीतेयं मह्यं दत्तवती पलम् ।

सुवर्णस्य न जानामि किमस्याः संभविष्यति ७०।

किमत्र करणीयं मे कथमेतत्सुवर्णकम् ।

पलप्रमाणं तिष्ठेद्वै दरिद्रस्य गृहे मम ७१।

एवं विमृश्य तद्दास्यास्तस्यै हस्तेन दापितम् ।

गर्भपातकरं तात मया दारुणमौषधम् ७२।

तेनौषधेन तस्यास्तु गर्भस्रावेऽभवत्तदा ।

मासे तृतीये न ज्ञातं चिह्नं पुरुषकन्ययोः ७३।

तदा सा मद्गृहं प्राप्ता विषण्णा गर्भस्रावतः ।

अथार्थयत्सुवर्णं तन्निराशा पुत्रजन्मनि ७४।

तदाहमिष्टकाचूर्णं भस्मना च समन्वितम् ।

हरिद्राचूर्णसंयुक्तं सांबु तस्यै अदर्शयम् ७५।

एतच्चूर्णं कृतं मातस्त्वत्पुत्रोत्पत्तये मया ।

त्वद्दानाद्द्विगुणं द्रव्यं लग्नमेतस्य साधने ७६।

इत्युक्त्वा सा मया तात त्यक्त्वा चूर्णं गृहं ययौ ।

मामुक्त्वेति गृहीष्यामि काले त्वत्तो द्विजोत्तम ७७।

एवं मया कृता तात भ्रूणहत्यातिदारुणा ।

ययातिकुत्सिते योनित्रितये भ्रमितं मया ७८।

त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सांप्रतं स्थावरत्वतः ।

देह्यनुज्ञां मुनिश्रेष्ठ याम्यहं ह्यलकां शुभाम् ७९।

नारद उवाच-

एवमुक्त्वा तु राजेंद्र तस्य तु प्रपितामहः ।

तेनाभिवंदितो मूर्ध्ना प्रययौ दिशमुत्तराम् ८०।

विमानेन विचित्रेण किंकिणीजालमालिना ।

नृत्यद्गंधर्वजुष्टेन मणिप्राकारशोभिना ८१।

अथ तस्य महाराज विप्रस्य प्रपितामही ।

उवाच स्वप्रपौत्रं तं विमानवरमास्थिता ८२।

प्रपितामह्युवाच ।

नान्यत्र कुत्र गंतासि पुण्येनानेन सुव्रत ।

विना पद्मापतेः पादपद्मचिह्नितमंदिरम् ८३।

अयं मम पतिः पापो मुने त्वत्प्रपितामहः ।

वारितोऽपि मया पापमाचचार सुदुष्टधीः ८४।

सोऽपि त्वयातिपापात्मा तारितो दुःखसागरात् ।

शक्यते केन वै कर्तुं तावकं गुणवर्णनम् ८५।

नारद उवाच-

इत्युक्त्वा सापि राजेंद्र पतिलोकं जगाम ह ।

अलकायां चिरं पत्या तेनैव मुमुदे सह ८६।

अथ ते मुनिपुत्रस्य सर्वे मातामहादयः ।

सपत्नीकाः समारुह्य विमानेषु ययुर्दिवम् ८७।

सोऽपि द्विजवरस्तस्मात्तीर्थात्स्वपितुराश्रमम् ।

गत्वा तं सर्ववृत्तांतं स्वपित्रे समवर्णयत् ८८।

सोऽपि तत्र गतः सार्द्धं कुटुंबेन वने मधोः ।

चकार पर्णशालां वै विश्रांतेस्तु समीपतः ८९।

तत्र विश्रांततीर्थं तु त्रिकालं स्नानमाचरन् ।

नाकरोद्विष्णुलोकेऽपि स्पृहां स मुनिसत्तमः ९०।

एकदा जलमध्ये स स्नानं कुर्वन्मुनिर्नृप ।

आचकांक्षे च भवता कदा मे हरिदर्शनम् ९१।

एवं कामयमानस्य मुनिवर्यस्य भूपते ।

आजगाम त्वरायुक्तो पक्षिराजासनो हरिः ९२।

लक्ष्म्या वक्षःस्थया सार्द्धं चतुर्बाहुधरो हरिः ।

नवीनघनवर्णांगो विद्युद्वर्णांबरावृतः ९३।

कौस्तुभोद्भासि सद्वक्षाः शंखचक्रगदाब्जभृत् ।

वनमालालसत्कंठो मकराकृतिकुंडलः ९४।

फुल्लांबुजपलाशाक्षः स्वलकालं कृताननः ।

विद्रुमाकारकरजोरुणहस्तांघ्रिसत्तलः ९५।

उवाच तं द्विजश्रेष्ठं दंतभासा विभासयन् ।

शरन्निशापतिस्तोम तिरस्कारकृतादिशः ९६।

श्रीभगवानुवाच-

भोभो द्विजवरैतन्मे तीर्थं मधुवनं शुभम् ।

विश्रांतसंज्ञकं स्नानात्सर्वकामोपपादकम् ९७।

अत्र त्वया स्नानकाले वांछितं मम दर्शनम् ।

तुभ्यं हि तन्मया दत्तं ब्रह्मादिसुरदुर्लभम् ९८।

त्यज देहमिमं विप्र मानुषं दिव्यमाप्नुहि ।

आयाहि मद्गृहं सार्द्धं मयारुह्य खगेश्वरम् ९९।

नारद उवाच-

इत्याकर्ण्यवचस्तस्य श्रीपतेः स मुनीश्वरः ।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा जल एव विशांपते १००।

मुनिरुवाच-

श्रीपते श्रीमदंभोज संमर्दितपदांबुजम् ।

भवतो भवतापघ्नं वंदे त्रिदशवंदितम् १०१।

त्वदीय मायया नाथ मोहिता येऽत्र जंतवः ।

तेषां कदाचिन्निस्तारो न कृपामंतरेण ते १०२।

सत्तीर्थसेवनादीश तथा सज्जनसंगमात् ।

पुसां भक्तिस्तु येषां वै जायते कृपया तव १०३।

साधुभिर्बहुभिरीरितं हरे यो निशम्य गुणकीर्त्तनं तव ।

कीर्तयत्यखिलपापनाशनं मातृगर्भकुहरे स नो पतेत् १०४।

श्रीपते तव जनस्य मानसं दैवतस्तु पतितं महारणे ।

गुंठितं च रजसा जहाति नो निर्मलत्वमिव रत्नमुत्तमम् १०५।

यः पुमान्पतति ते पदांबुजे दंडवत्पुलकमंगके दधत् ।

सोन्वयं नयति तावकं पदं स्वं च वांछितमशेषयोगिभिः १०६।

जीव एव तव मायया विभो मोहितो भ्रमति विश्ववर्त्मसु ।

त्वत्कृपाललितलोचनांचलैस्तत्क्षणं तरति विश्ववारिधिम् १०७।

नारद उवाच-

इति संस्तुत्य गोविंदं दंडवत्तस्य पादयोः ।

पपात स मुनिश्रेष्ठो जयेति मुहुरीरयन् १०८।

श्रीपतिस्तं मुनिश्रेष्ठं दंडवत्पतितं भुवि ।

उत्थाप्य बाहुभिस्तूर्णं सुपर्णे समरोपयत् १०९।

तत्कुटुंबं च विश्वात्मा वैकुंठं च जगाम ह ।

इत्येतत्कथितं राजन्शिवे मधुवनस्य वै ११०।

महात्म्यं सर्वपापघ्नं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।

य इदं शृणुयान्मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते १११।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये मधुवनमाहात्म्यंनाम चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१४ ।