3. Chapter 4

।। ... (सन्स्क्रित् तेxत् ओf २.४७-९५ अन्द् ३ लोस्त्!) ४ अधर्ममन्वाय्यमपि प्रायो राजानुजीविभिः । आचरन् स्तूयते तस्मात् कृच्छ्राद्वेत्ति क्षमाक्षमम् ॥ ४.१ ॥

// ... (sanskrit text of 2.47-95 and 3 lost!) 4 adharmamanvāyyamapi prāyo rājānujīvibhiḥ / ācaran stūyate tasmāt kṛcchrādvetti kṣamākṣamam (4.1)

।। अन्यो ऽपि तावद्यः कश्चिद्दुर्वचः क्षममप्रियम् । किमु राजा महाभौमस्त्वं मया भिक्षुणा सता ॥ ४.२ ॥

// anyo 'pi tāvadyaḥ kaściddurvacaḥ kṣamamapriyam / kimu rājā mahābhaumastvaṃ mayā bhikṣuṇā satā (4.2)

।। त्वत्कृतादेव तु स्नेहाज्जगतामनुकम्पया । अहमेको वदामि त्वां पथ्यमप्यप्रियं भृशम् ॥ ४.३ ॥

// tvatkṛtādeva tu snehājjagatāmanukampayā / ahameko vadāmi tvāṃ pathyamapyapriyaṃ bhṛśam (4.3)

।। सत्यं श्लक्ष्णार्थवत्पथ्यं शिष्यः काले ऽनुकम्पया । वाच्य इत्याह भगवांस्तदेवमभिधीयसे ॥ ४.४ ॥

// satyaṃ ślakṣṇārthavatpathyaṃ śiṣyaḥ kāle 'nukampayā / vācya ityāha bhagavāṃstadevamabhidhīyase (4.4)

।। अक्रोधे सत्यवाक्ये च श्लाध्यमानो यदि स्थितः । श्रव्यं संपरिगृण्हीयात् सत्तोयं स्नाप्यमानवत् ॥ ४.५ ॥

// akrodhe satyavākye ca ślādhyamāno yadi sthitaḥ / śravyaṃ saṃparigṛṇhīyāt sattoyaṃ snāpyamānavat (4.5)

।। तस्य मे वदतो वाक्यं त्वमिहामुत्र च क्षमम् । ज्ञात्वा कुरु हितायेदमात्मनो जगतो ऽपि च ॥ ४.६ ॥

// tasya me vadato vākyaṃ tvamihāmutra ca kṣamam / jñātvā kuru hitāyedamātmano jagato 'pi ca (4.6)

।। याचकेभ्यः पुरा दानात् प्राप्यार्थांश्चेन्न दास्यसि । अकृतज्ञत्वलोभाभ्यां नार्थान् पुनरवाप्स्यसि ॥ ४.७ ॥

// yācakebhyaḥ purā dānāt prāpyārthāṃścenna dāsyasi / akṛtajñatvalobhābhyāṃ nārthān punaravāpsyasi (4.7)

।। इह पथ्यदनं लोके न वहत्यभृतो भृतः । याचकस्त्वभृतो ऽमुत्र हीनः शतगुणोद्वहः ॥ ४.८ ॥

// iha pathyadanaṃ loke na vahatyabhṛto bhṛtaḥ / yācakastvabhṛto 'mutra hīnaḥ śataguṇodvahaḥ (4.8)

।। उदारचित्तः सततं भवोदारक्रियारतः । उदारकर्मणः सर्वमुदारं जायते फलम् ॥ ४.९ ॥

// udāracittaḥ satataṃ bhavodārakriyārataḥ / udārakarmaṇaḥ sarvamudāraṃ jāyate phalam (4.9)

।। मनोरथैरपि क्लीबैरनालीढं नराधिपैः । कुरु धर्मास्पदं श्रीमत्ख्यातं रत्नत्रयास्पदम् ॥ ४.१० ॥

// manorathairapi klībairanālīḍhaṃ narādhipaiḥ / kuru dharmāspadaṃ śrīmatkhyātaṃ ratnatrayāspadam (4.10)

।। सामन्तराजरोमाञ्चकरं धर्मास्पदं न यत् । मृतस्याप्यप्रशस्यत्वाद् राजंस्तदकृतं वरम् ॥ ४.११ ॥

// sāmantarājaromāñcakaraṃ dharmāspadaṃ na yat / mṛtasyāpyapraśasyatvād rājaṃstadakṛtaṃ varam (4.11)

।। अत्यौदार्यादुदाराणां विस्मयोत्साहवर्धनम् । उत्साहन्घं च मन्दानां सर्वस्वेनापि कारय ॥ ४.१२ ॥

// atyaudāryādudārāṇāṃ vismayotsāhavardhanam / utsāhanghaṃ ca mandānāṃ sarvasvenāpi kāraya (4.12)

।। उत्सृज्यामुत्र गन्तव्यं सर्वस्वमवशेन ते । धर्मे नियुक्तं यात्येव पुरस्तात्सर्वमेव तत् ॥ ४.१३ ॥

// utsṛjyāmutra gantavyaṃ sarvasvamavaśena te / dharme niyuktaṃ yātyeva purastātsarvameva tat (4.13)

।। सर्वस्वं पूर्वनृपतेर्नृपस्य वशमागतम् । किं पूर्वकस्य धर्माय सुखाय यशसे ऽपि वा ॥ ४.१४ ॥

// sarvasvaṃ pūrvanṛpaternṛpasya vaśamāgatam / kiṃ pūrvakasya dharmāya sukhāya yaśase 'pi vā (4.14)

।। भुक्तादर्थादिह सुखं दत्तात्पारत्रिकं सुखम् । अभुक्तादत्तनष्टत्वाद्दुःखमेव कुतः सुखम् ॥ ४.१५ ॥

// bhuktādarthādiha sukhaṃ dattātpāratrikaṃ sukham / abhuktādattanaṣṭatvādduḥkhameva kutaḥ sukham (4.15)

।। विनश्यन् सचिवैर्दातुमस्वातन्त्र्यान्न शक्यसि । आपतिच्छेदनिःस्नेहैर्नवराजप्रियैषिभिः ॥ ४.१६ ॥

// vinaśyan sacivairdātumasvātantryānna śakyasi / āpaticchedaniḥsnehairnavarājapriyaiṣibhiḥ (4.16)

।। सर्वस्वेनाप्यतः स्वस्थः शीघ्रं धर्मास्पदं कुरु । मृत्युप्रत्ययमध्यस्थः प्रवातस्थप्रदीपवत् ॥ ४.१७ ॥

// sarvasvenāpyataḥ svasthaḥ śīghraṃ dharmāspadaṃ kuru / mṛtyupratyayamadhyasthaḥ pravātasthapradīpavat (4.17)

।। धर्माधिकारा ये चान्ये पूर्वराजप्रवर्विताः । देवद्रोण्यादयस्ते ऽपि प्रवर्त्यन्तां यथास्थिताः ॥ ४.१८ ॥

// dharmādhikārā ye cānye pūrvarājapravarvitāḥ / devadroṇyādayaste 'pi pravartyantāṃ yathāsthitāḥ (4.18)

।। अहिंसकैः शुभाचारैर्व्रतस्थैरतिथिप्रियैः । सर्वक्षमैरकलहैर्भज्येरंस्तैः सदो(द्य)तैः ॥ ४.१९ ॥

// ahiṃsakaiḥ śubhācārairvratasthairatithipriyaiḥ / sarvakṣamairakalahairbhajyeraṃstaiḥ sado(dya)taiḥ (4.19)

।। अन्धव्याधितहीनाङ्गदीनानाथवनीपकाः । ते ऽप्यन्नपानं साम्येन लभेरन्नविघट्टिताः ॥ ४.२० ॥

// andhavyādhitahīnāṅgadīnānāthavanīpakāḥ / te 'pyannapānaṃ sāmyena labherannavighaṭṭitāḥ (4.20)

।। अनर्थानामपि सतां धार्मिकाणामनुग्रहान् । अप्यन्यराज्यसंस्थानामनुरूपान् प्रवर्तय ॥ ४.२१ ॥

// anarthānāmapi satāṃ dhārmikāṇāmanugrahān / apyanyarājyasaṃsthānāmanurūpān pravartaya (4.21)

।। सर्वधर्माधिकारेषु धर्माधिकृतमुत्थितम् । अलुब्धं पण्डितं धर्म्यं कुरु तेसामबाधकम् ॥ ४.२२ ॥

// sarvadharmādhikāreṣu dharmādhikṛtamutthitam / alubdhaṃ paṇḍitaṃ dharmyaṃ kuru tesāmabādhakam (4.22)

।। नीतिज्ञान् धार्मिकान् स्निग्धान् शुचीन् भक्तानकातरान् । कुलीनान् शीलसंपन्नान् कृतज्ञान् सचिवान् कुरु ॥ ४.२३ ॥

// nītijñān dhārmikān snigdhān śucīn bhaktānakātarān / kulīnān śīlasaṃpannān kṛtajñān sacivān kuru (4.23)

।। अक्षुद्रांस्त्यागिनः शूरान् स्निग्धान् संभोगिनः स्थिरान् । कुरु नित्याप्रमत्तांश्च धार्मिकान् दण्डनायकान् ॥ ४.२४ ॥

// akṣudrāṃstyāginaḥ śūrān snigdhān saṃbhoginaḥ sthirān / kuru nityāpramattāṃśca dhārmikān daṇḍanāyakān (4.24)

।। धर्मशीलान् शूचीन् दक्षान् कार्यज्ञान् शास्त्रकोविदान् । कृतवृत्तीन् समान् स्निग्धान् वृद्धानधिकृतान् कुरु ॥ ४.२५ ॥

// dharmaśīlān śūcīn dakṣān kāryajñān śāstrakovidān / kṛtavṛttīn samān snigdhān vṛddhānadhikṛtān kuru (4.25)

।। प्रतिमासं च तेभ्यस्त्वं सर्वमायव्ययं शृणु । श्रुत्वा धर्माधिकाराद्यं कार्यं सर्वं स्वयं वद ॥ ४.२६ ॥

// pratimāsaṃ ca tebhyastvaṃ sarvamāyavyayaṃ śṛṇu / śrutvā dharmādhikārādyaṃ kāryaṃ sarvaṃ svayaṃ vada (4.26)

।। धर्मार्थं यदि ते राज्यं न कीर्त्यर्थं न कामतः । ततः सफलमत्यर्थमनर्थार्थमतो ऽन्यथा ॥ ४.२७ ॥

// dharmārthaṃ yadi te rājyaṃ na kīrtyarthaṃ na kāmataḥ / tataḥ saphalamatyarthamanarthārthamato 'nyathā (4.27)

।। परस्परामिषीभूते लोको ऽस्मिन् प्रायशो नृप । यथा राज्यं च धर्मश्च भवेत्तव तथा शृणु ॥ ४.२८ ॥

// parasparāmiṣībhūte loko 'smin prāyaśo nṛpa / yathā rājyaṃ ca dharmaśca bhavettava tathā śṛṇu (4.28)

।। ज्ञानवृद्धाः कुले जाता न्यायज्ञाः पापभीरवः । समेता बहवो नित्यं सन्तु ते कार्यदर्शिनः ॥ ४.२९ ॥

// jñānavṛddhāḥ kule jātā nyāyajñāḥ pāpabhīravaḥ / sametā bahavo nityaṃ santu te kāryadarśinaḥ (4.29)

।। दण्डबन्धप्रहारदीन् कुर्युस्ते न्यायतो ऽपि चेत् । कारुण्यार्द्रः सदा भूत्वा त्वमनुग्रहवान् भव ॥ ४.३० ॥

// daṇḍabandhaprahāradīn kuryuste nyāyato 'pi cet / kāruṇyārdraḥ sadā bhūtvā tvamanugrahavān bhava (4.30)

।। हितायैव त्वया चित्तमुन्नाम्यं सर्वदेहिनाम् । कारुण्यात्सततं राजंस्तीव्रपापकृतामपि ॥ ४.३१ ॥

// hitāyaiva tvayā cittamunnāmyaṃ sarvadehinām / kāruṇyātsatataṃ rājaṃstīvrapāpakṛtāmapi (4.31)

।। तीव्रपापेषु हिंस्रेषु कृपा कार्या विशेषतः । त एव हि कृपास्थानं हतात्मानो महात्मनाम् ॥ ४.३२ ॥

// tīvrapāpeṣu hiṃsreṣu kṛpā kāryā viśeṣataḥ / ta eva hi kṛpāsthānaṃ hatātmāno mahātmanām (4.32)

।। प्रत्यहं पञ्चरात्रं वा बद्धान् क्षीणान् विमोचय । शेषानपि यथायोगं मा कांश्चित् नैव मोचय ॥ ४.३३ ॥

// pratyahaṃ pañcarātraṃ vā baddhān kṣīṇān vimocaya / śeṣānapi yathāyogaṃ mā kāṃścit naiva mocaya (4.33)

।। येष्वमोक्षणचित्तं ते जायते तेष्वसंवरः । तस्मादसंवरात् पापमजस्रमुपचीयते ॥ ४.३४ ॥

// yeṣvamokṣaṇacittaṃ te jāyate teṣvasaṃvaraḥ / tasmādasaṃvarāt pāpamajasramupacīyate (4.34)

।। यावच्च न विमुच्येरंस्तावत्स्युः सुखबन्धनाः । नापितस्नानपानान्नभैषज्यवसनान्विताः ॥ ४.३५ ॥

// yāvacca na vimucyeraṃstāvatsyuḥ sukhabandhanāḥ / nāpitasnānapānānnabhaiṣajyavasanānvitāḥ (4.35)

।। अपात्रेष्विव पुत्रेषु पात्रीकरणकाङ्क्षया । कारुण्या[त्ताडनं कार्यं न द्वेषान्]नार्थलिप्सया ॥ ४.३६ ॥

// apātreṣviva putreṣu pātrīkaraṇakāṅkṣayā / kāruṇyā[ttāḍanaṃ kāryaṃ na dveṣān]nārthalipsayā (4.36)

।। विमृश्य सम्यग्विज्ञाय प्रदुष्टान् घातकानपि । अहत्वा पीडयित्वा च कुरु निर्विषयान् नरान् ॥ ४.३७ ॥

// vimṛśya samyagvijñāya praduṣṭān ghātakānapi / ahatvā pīḍayitvā ca kuru nirviṣayān narān (4.37)

।। स्वतन्त्रः पश्य सर्वं च विषयं चारचक्षुषा । नित्याप्रमत्तः स्मृतिमान् कुरु कार्यं च धार्मिकम् ॥ ४.३८ ॥

// svatantraḥ paśya sarvaṃ ca viṣayaṃ cāracakṣuṣā / nityāpramattaḥ smṛtimān kuru kāryaṃ ca dhārmikam (4.38)

।। प्रदानमानसत्कारैर्गुणस्थान् सततं भज । उदारैरनुरूपैस्तु शेषानपि यथाविधि ॥ ४.३९ ॥

// pradānamānasatkārairguṇasthān satataṃ bhaja / udārairanurūpaistu śeṣānapi yathāvidhi (4.39)

।। संमानस्फीतकुसुमः संप्रदानमहाफलः । राजवृक्षः क्षमाच्छायः सेव्यते भृत्यपक्षिभिः ॥ ४.४० ॥

// saṃmānasphītakusumaḥ saṃpradānamahāphalaḥ / rājavṛkṣaḥ kṣamācchāyaḥ sevyate bhṛtyapakṣibhiḥ (4.40)

।। त्यागशीलमयो राजा तेजस्वी भवति प्रियः । शर्करामोदको यद्वदेलामरिचकर्कशः ॥ ४.४१ ॥

// tyāgaśīlamayo rājā tejasvī bhavati priyaḥ / śarkarāmodako yadvadelāmaricakarkaśaḥ (4.41)

।। मात्स्यन्यायश्च ते नैवं न्यायाद्राज्यं भविष्यति । न चान्यायो न वाधर्मो धर्मश्चैवं भविष्यति ॥ ४.४२ ॥

// mātsyanyāyaśca te naivaṃ nyāyādrājyaṃ bhaviṣyati / na cānyāyo na vādharmo dharmaścaivaṃ bhaviṣyati (4.42)

।। परलोकात्त्वया राज्यं नानीतं नापि नेष्यसि । धर्मात् प्राप्तमतो ऽस्यार्थे नाधर्मं कर्तुमर्हसि ॥ ४.४३ ॥

// paralokāttvayā rājyaṃ nānītaṃ nāpi neṣyasi / dharmāt prāptamato 'syārthe nādharmaṃ kartumarhasi (4.43)

।। राज्येन भाण्डमूल्येन दुःखभाण्डपरंपराम् । राजन् यथा नार्जयसि प्रयत्नः क्रियतां तथा ॥ ४.४४ ॥

// rājyena bhāṇḍamūlyena duḥkhabhāṇḍaparaṃparām / rājan yathā nārjayasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā (4.44)

।। राज्येन भाण्डमूल्येन राज्यभाण्डपरंपराम् । राजन् यथा निर्विशसि प्रयत्नः क्रियतां तथा ॥ ४.४५ ॥

// rājyena bhāṇḍamūlyena rājyabhāṇḍaparaṃparām / rājan yathā nirviśasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā (4.45)

।। चतुर्द्वीपमपि प्राप्य पृथिवीं चक्रवर्तिनः । शारीरं मानसं चैव सुखद्वयमिदं मतम् ॥ ४.४६ ॥

// caturdvīpamapi prāpya pṛthivīṃ cakravartinaḥ / śārīraṃ mānasaṃ caiva sukhadvayamidaṃ matam (4.46)

।। दुःखप्रतिक्रियामात्रं शारीरं वेदनासुखम् । संज्ञामयं मानसं तु केवलं कल्पनाकृतम् ॥ ४.४७ ॥

// duḥkhapratikriyāmātraṃ śārīraṃ vedanāsukham / saṃjñāmayaṃ mānasaṃ tu kevalaṃ kalpanākṛtam (4.47)

।। दुःखप्रतिक्रियामात्रं कल्पनामात्रमेव च । लोकस्य सुखसर्वस्वं व्यर्थमेतदतो ऽर्थतः ॥ ४.४८ ॥

// duḥkhapratikriyāmātraṃ kalpanāmātrameva ca / lokasya sukhasarvasvaṃ vyarthametadato 'rthataḥ (4.48)

।। द्वीपदेशपुरावासप्रदेशस्थानवाससाम् । शय्यान्नपानहस्त्यश्वस्त्रीणां चैकैकभोग्यता ॥ ४.४९ ॥

// dvīpadeśapurāvāsapradeśasthānavāsasām / śayyānnapānahastyaśvastrīṇāṃ caikaikabhogyatā (4.49)

।। यदा च यत्र चित्तं स्यात् तदानेन सुखं किल । शेषाणाममनस्कारात्तेषां व्यर्थत्वमर्थतः ॥ ४.५० ॥

// yadā ca yatra cittaṃ syāt tadānena sukhaṃ kila / śeṣāṇāmamanaskārātteṣāṃ vyarthatvamarthataḥ (4.50)

।। विषयान् पञ्चभिः पञ्च चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः । न कल्पयति चेद्गण्हन् नास्मात्तेषु तदा सुखम् ॥ ४.५१ ॥

// viṣayān pañcabhiḥ pañca cakṣurādibhirindriyaiḥ / na kalpayati cedgaṇhan nāsmātteṣu tadā sukham (4.51)

।। जानीते विषयं यं यं येन येनेन्द्रियेण च । तदा न शेषैः शेषाणि व्यर्थान्येव यतस्तदा ॥ ४.५२ ॥

// jānīte viṣayaṃ yaṃ yaṃ yena yenendriyeṇa ca / tadā na śeṣaiḥ śeṣāṇi vyarthānyeva yatastadā (4.52)

।। इन्द्रियैरुपलब्धस्य विषयस्याकृतिं मनः । उपलभ्य व्यतीतस्य कल्पयन् मन्यते सुखम् ॥ ४.५३ ॥

// indriyairupalabdhasya viṣayasyākṛtiṃ manaḥ / upalabhya vyatītasya kalpayan manyate sukham (4.53)

।। एकमर्थं विजानाति यद्यप्येकमिहेन्द्रियम् । तदप्यर्थं विना व्यर्थं व्यर्थो ऽर्थो ऽपि च तद्विना ॥ ४.५४ ॥

// ekamarthaṃ vijānāti yadyapyekamihendriyam / tadapyarthaṃ vinā vyarthaṃ vyartho 'rtho 'pi ca tadvinā (4.54)

।। प्रतीत्य मातापितरौ यथोक्तः पुत्रसंभवः । चक्षूरूपे प्रतीत्यैवमुक्तो विज्ञानसंभवः ॥ ४.५५ ॥

// pratītya mātāpitarau yathoktaḥ putrasaṃbhavaḥ / cakṣūrūpe pratītyaivamukto vijñānasaṃbhavaḥ (4.55)

।। अतीतानागता व्यर्था विषयाः सार्धमिन्द्रियैः । तदुद्वयानतिरिक्तत्वाद् व्यर्था ये ऽपि च सांप्रताः ॥ ४.५६ ॥

// atītānāgatā vyarthā viṣayāḥ sārdhamindriyaiḥ / tadudvayānatiriktatvād vyarthā ye 'pi ca sāṃpratāḥ (4.56)

।। अलातचक्रं गृण्हाति यथा चक्षुर्विपर्ययात् । तथेन्द्रियाणि गृण्हन्ति विषयान् सांप्रतानिव ॥ ४.५७ ॥

// alātacakraṃ gṛṇhāti yathā cakṣurviparyayāt / tathendriyāṇi gṛṇhanti viṣayān sāṃpratāniva (4.57)

।। इन्द्रियाणिन्द्रियाएर्थाश्च पञ्चभूतमया मताः । प्रतिस्वं भूतवैयर्थ्यादेषां व्यर्थत्वमर्थतः ॥ ४.५८ ॥

// indriyāṇindriyāerthāśca pañcabhūtamayā matāḥ / pratisvaṃ bhūtavaiyarthyādeṣāṃ vyarthatvamarthataḥ (4.58)

।। निरिन्धनो ऽग्निर्भूतानां विनिर्भागे प्रसज्यते । संपर्के लक्षणाभावः शेषेष्वप्येष निर्णयः ॥ ४.५९ ॥

// nirindhano 'gnirbhūtānāṃ vinirbhāge prasajyate / saṃparke lakṣaṇābhāvaḥ śeṣeṣvapyeṣa nirṇayaḥ (4.59)

।। एवं द्विधापि भूतानां व्यर्थत्वात्संगतिर्वृथा । व्यर्थत्वात्संगतेश्चैवं रूपं व्यर्थमतो ऽर्थतः ॥ ४.६० ॥

// evaṃ dvidhāpi bhūtānāṃ vyarthatvātsaṃgatirvṛthā / vyarthatvātsaṃgateścaivaṃ rūpaṃ vyarthamato 'rthataḥ (4.60)

।। विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणां च सर्वशः । प्रत्येकमात्मवैयर्थ्यद्वैयर्थ्यं परमार्थतः ॥ ४.६१ ॥

// vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ ca sarvaśaḥ / pratyekamātmavaiyarthyadvaiyarthyaṃ paramārthataḥ (4.61)

।। सुखाभिमानो दुःखस्य प्रतीकारे यथार्थतः । तथा सुखाभिमानो ऽपि सुखस्य प्रतिघातजः ॥ ४.६२ ॥

// sukhābhimāno duḥkhasya pratīkāre yathārthataḥ / tathā sukhābhimāno 'pi sukhasya pratighātajaḥ (4.62)

।। सुखे संयोगतृष्णैवं नैःस्वाभाव्यात्प्रहीयते । दुःखे वियोगतृष्णा च पश्यतां मुक्तिरित्यतः ॥ ४.६३ ॥

// sukhe saṃyogatṛṣṇaivaṃ naiḥsvābhāvyātprahīyate / duḥkhe viyogatṛṣṇā ca paśyatāṃ muktirityataḥ (4.63)

।। कः पश्यतीति चेच्चित्तं व्यहारेण कथ्यते । न हि चैत्तं विना चित्तं व्यर्थत्वान्न सहेष्यते ॥ ४.६४ ॥

// kaḥ paśyatīti ceccittaṃ vyahāreṇa kathyate / na hi caittaṃ vinā cittaṃ vyarthatvānna saheṣyate (4.64)

।। व्यर्थमेवं जगन्मत्वा याथाभूत्यान्निरास्पदः । निर्वाति निरुपादानो निरुपादानवन्हिवत् ॥ ४.६५ ॥

// vyarthamevaṃ jaganmatvā yāthābhūtyānnirāspadaḥ / nirvāti nirupādāno nirupādānavanhivat (4.65)

।। बोधिसत्त्वो ऽपि दृष्टैवं संबोधौ नियतो मतः । केवलं तस्य कारुण्यादा बोधेर्भवसंततिः ॥ ४.६६ ॥

// bodhisattvo 'pi dṛṣṭaivaṃ saṃbodhau niyato mataḥ / kevalaṃ tasya kāruṇyādā bodherbhavasaṃtatiḥ (4.66)

।। बोधिसत्त्वस्य संभारो महायाने तथागतैः । निर्दिष्टः स तु संमूढैः प्रद्विष्टश्चैव निन्द्यते ॥ ४.६७ ॥

// bodhisattvasya saṃbhāro mahāyāne tathāgataiḥ / nirdiṣṭaḥ sa tu saṃmūḍhaiḥ pradviṣṭaścaiva nindyate (4.67)

।। गुणदोषानभिज्ञो वा दोषसंज्ञी गुणेषु वा । अथवापि गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः ॥ ४.६८ ॥

// guṇadoṣānabhijño vā doṣasaṃjñī guṇeṣu vā / athavāpi guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ (4.68)

।। परोपघातिनो दोषान् परानुग्राहिणो गुणान् । ज्ञात्वोच्यते गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः ॥ ४.६९ ॥

// paropaghātino doṣān parānugrāhiṇo guṇān / jñātvocyate guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ (4.69)

।। यत्स्वार्थनिरपेक्षत्वात् परार्थैकरसप्रियम् । गुणाकरं महायानं तद्द्विषी तेन दह्यते ॥ ४.७० ॥

// yatsvārthanirapekṣatvāt parārthaikarasapriyam / guṇākaraṃ mahāyānaṃ taddviṣī tena dahyate (4.70)

।। श्राद्धो ऽपि दुर्गृहीतेन द्विष्यात् क्रुद्धो ऽथवेतरः । श्राद्धो ऽपि दग्ध इत्युक्तः का चिन्ता द्वेषाबन्धुरे ॥ ४.७१ ॥

// śrāddho 'pi durgṛhītena dviṣyāt kruddho 'thavetaraḥ / śrāddho 'pi dagdha ityuktaḥ kā cintā dveṣābandhure (4.71)

।। विषेणापि विषं हन्याद्यथैवोक्तं चिकित्सकैः । दुःखेनाप्यहितं हन्यादित्युक्ते किं विरुध्यते ॥ ४.७२ ॥

// viṣeṇāpi viṣaṃ hanyādyathaivoktaṃ cikitsakaiḥ / duḥkhenāpyahitaṃ hanyādityukte kiṃ virudhyate (4.72)

।। मनःपूर्वंगमा धर्मा मनःश्रेष्ठा इति श्रुतेः । हितं हितमनाः कुर्वन् दुःखेनाप्यहितं कथम् ॥ ४.७३ ॥

// manaḥpūrvaṃgamā dharmā manaḥśreṣṭhā iti śruteḥ / hitaṃ hitamanāḥ kurvan duḥkhenāpyahitaṃ katham (4.73)

।। दुःखमप्यायतीपथ्यं कार्यं किमु सुखं हितम् । आत्मनश्च परेषां च धर्म एषा सनातनः ॥ ४.७४ ॥

// duḥkhamapyāyatīpathyaṃ kāryaṃ kimu sukhaṃ hitam / ātmanaśca pareṣāṃ ca dharma eṣā sanātanaḥ (4.74)

।। मात्रासुखपरित्यागात् पश्चाच्चेद्विपुलं सुखम् । त्यजेन्मात्रासुखं धीरः संपश्यन् विपुलं सुखम् ॥ ४.७५ ॥

// mātrāsukhaparityāgāt paścāccedvipulaṃ sukham / tyajenmātrāsukhaṃ dhīraḥ saṃpaśyan vipulaṃ sukham (4.75)

।। न मृश्यते च यद्येतत् कटुभैषज्यदायिनः । ततश्चिकित्सकाद्याश्च हता नैवं च युज्यते ॥ ४.७६ ॥

// na mṛśyate ca yadyetat kaṭubhaiṣajyadāyinaḥ / tataścikitsakādyāśca hatā naivaṃ ca yujyate (4.76)

।। अपथ्यमपि यद्दृष्टं तत्पथ्यं पण्डितैः क्वचित् । उत्सर्गश्चापवादश्च सर्वशास्त्रेषु शस्यते ॥ ४.७७ ॥

// apathyamapi yaddṛṣṭaṃ tatpathyaṃ paṇḍitaiḥ kvacit / utsargaścāpavādaśca sarvaśāstreṣu śasyate (4.77)

।। करुणापूर्वकाः सर्वे निष्यन्दा ज्ञाननिर्मलाः । उक्ता यत्र महायाने कस्तन्निन्देत्सचेतनः ॥ ४.७८ ॥

// karuṇāpūrvakāḥ sarve niṣyandā jñānanirmalāḥ / uktā yatra mahāyāne kastannindetsacetanaḥ (4.78)

।। अत्यौदार्यातिगाम्भीर्याद्विषण्णैरकृतात्मभिः । निन्द्यते ऽद्य महायानं मोहात् स्वपरवैरिभिः ॥ ४.७९ ॥

// atyaudāryātigāmbhīryādviṣaṇṇairakṛtātmabhiḥ / nindyate 'dya mahāyānaṃ mohāt svaparavairibhiḥ (4.79)

।। दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञाकृपात्मकम् । महायानमतस्तस्मिन् कस्माद्दुर्भाषितं वचः ॥ ४.८० ॥

// dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñākṛpātmakam / mahāyānamatastasmin kasmāddurbhāṣitaṃ vacaḥ (4.80)

।। परार्थो दानशीलाभ्यां क्षान्त्या वीर्येण चात्मनः । ध्यानं प्रज्ञा च मोक्षाय महायानार्थसंग्रहः ॥ ४.८१ ॥

// parārtho dānaśīlābhyāṃ kṣāntyā vīryeṇa cātmanaḥ / dhyānaṃ prajñā ca mokṣāya mahāyānārthasaṃgrahaḥ (4.81)

।। परा[त्महित]मोक्षार्थाः संक्षेपाद्बुद्धशासनम् । ते षट्पारमितागर्भास्तस्माद् बौद्धमिदं वचः ॥ ४.८२ ॥

// parā[tmahita]mokṣārthāḥ saṃkṣepādbuddhaśāsanam / te ṣaṭpāramitāgarbhāstasmād bauddhamidaṃ vacaḥ (4.82)

।। पुण्यज्ञानमयो यत्र बुद्धैर्बोधेर्महापथः । देशितस्तन्महायानमज्ञानाद्वै न दृश्यते ॥ ४.८३ ॥

// puṇyajñānamayo yatra buddhairbodhermahāpathaḥ / deśitastanmahāyānamajñānādvai na dṛśyate (4.83)

।। खमिवाचिन्त्यगुणत्वादुक्तो ऽचिन्त्यगुणो जिनः । महायाने यतो बुद्धमाहात्म्यं क्षम्यतामिदम् ॥ ४.८४ ॥

// khamivācintyaguṇatvādukto 'cintyaguṇo jinaḥ / mahāyāne yato buddhamāhātmyaṃ kṣamyatāmidam (4.84)

।। आर्यशारद्वतस्यापि शीलमात्रे ऽप्यगोचरः । यस्मात् तद्बुद्धमाहात्म्यमचिन्त्यं किं न मृष्यते ॥ ४.८५ ॥

// āryaśāradvatasyāpi śīlamātre 'pyagocaraḥ / yasmāt tadbuddhamāhātmyamacintyaṃ kiṃ na mṛṣyate (4.85)

।। अनुत्पादो महायाने परेसां शून्यता क्षयः । क्षयानुत्पादयोश्र्चैक्यमर्थतः क्षम्यतां यतः ॥ ४.८६ ॥

// anutpādo mahāyāne paresāṃ śūnyatā kṣayaḥ / kṣayānutpādayośrcaikyamarthataḥ kṣamyatāṃ yataḥ (4.86)

।। शून्यता बुद्धमाहात्म्यमेवं युक्त्यानुपश्यताम् । महायानेतरोक्तानि न समेयुः कथं सताम् ॥ ४.८७ ॥

// śūnyatā buddhamāhātmyamevaṃ yuktyānupaśyatām / mahāyānetaroktāni na sameyuḥ kathaṃ satām (4.87)

।। तथागताभिसंध्योक्तान्यसुखं ज्ञातुमित्यतः । एकयानत्रियानोक्तादात्मा रक्ष्य उपेक्षया ॥ ४.८८ ॥

// tathāgatābhisaṃdhyoktānyasukhaṃ jñātumityataḥ / ekayānatriyānoktādātmā rakṣya upekṣayā (4.88)

।। उपेक्षया हि नापुण्यं द्वेसात्पापं कुतः शुभम् । महायाने यतो द्वेषो नात्मकामैः कृतो ऽर्हति ॥ ४.८९ ॥

// upekṣayā hi nāpuṇyaṃ dvesātpāpaṃ kutaḥ śubham / mahāyāne yato dveṣo nātmakāmaiḥ kṛto 'rhati (4.89)

।। न बोधिसत्त्वप्रणिधिर्न चर्यापरिणामना । उक्ताः श्रावकयाने ऽस्माद्बोधिसत्त्वः कुतस्ततः ॥ ४.९० ॥

// na bodhisattvapraṇidhirna caryāpariṇāmanā / uktāḥ śrāvakayāne 'smādbodhisattvaḥ kutastataḥ (4.90)

।। अधिष्ठानानि नोक्तानि बोधिसत्त्वस्य बोधये । बुद्धैरन्यत्प्रमाणं च को ऽस्मिन्नर्थे जिनाधिकः ॥ ४.९१ ॥

// adhiṣṭhānāni noktāni bodhisattvasya bodhaye / buddhairanyatpramāṇaṃ ca ko 'sminnarthe jinādhikaḥ (4.91)

।। अधिष्ठानार्यसत्यार्थबोधिपक्षोपसंहितात् । मार्गाच्छावकसामान्याद्बौद्धं केनाधिकं फलम् ॥ ४.९२ ॥

// adhiṣṭhānāryasatyārthabodhipakṣopasaṃhitāt / mārgācchāvakasāmānyādbauddhaṃ kenādhikaṃ phalam (4.92)

।। बोधिचर्याप्रतिष्ठार्थ न सूत्रे भाषितं वचः । भाषितं च महायाने ग्राह्यमस्माद्विचक्षणैः ॥ ४.९३ ॥

// bodhicaryāpratiṣṭhārtha na sūtre bhāṣitaṃ vacaḥ / bhāṣitaṃ ca mahāyāne grāhyamasmādvicakṣaṇaiḥ (4.93)

।। यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् । बुद्धो ऽवदत्तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमम् ॥ ४.९४ ॥

// yathaiva vaiyākaraṇo mātṛkāmapi pāṭhayet / buddho 'vadattathā dharmaṃ vineyānāṃ yathākṣamam (4.94)

।। केषांचिदवदद्धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये । केषांचित्पुण्यसिद्धयर्थं केषांचिदू द्वयनिश्रितम् ॥ ४.९५ ॥

// keṣāṃcidavadaddharmaṃ pāpebhyo vinivṛttaye / keṣāṃcitpuṇyasiddhayarthaṃ keṣāṃcidū dvayaniśritam (4.95)

।। द्वयानिश्रितमेकेषां गम्भीरं भीरुभीषणम् । शून्यताकरुणागर्भमेकेषां बोधिसाधनम् ॥ ४.९६ ॥

// dvayāniśritamekeṣāṃ gambhīraṃ bhīrubhīṣaṇam / śūnyatākaruṇāgarbhamekeṣāṃ bodhisādhanam (4.96)

।। इति सद्भिर्महायाने कर्तव्यः प्रतिघक्षयः । प्रसादश्चाधिकः कार्यः सम्यक्संबोधिसिद्धये ॥ ४.९७ ॥

// iti sadbhirmahāyāne kartavyaḥ pratighakṣayaḥ / prasādaścādhikaḥ kāryaḥ samyaksaṃbodhisiddhaye (4.97)

।। महायानप्रसादेन तदुक्ताचरणेन च । प्राप्यते ऽनुत्तरा बोधिः सर्वसौख्यानि चान्तरा ॥ ४.९८ ॥

// mahāyānaprasādena taduktācaraṇena ca / prāpyate 'nuttarā bodhiḥ sarvasaukhyāni cāntarā (4.98)

।। दानं शीलं क्षमा सत्यं गृहस्थस्य विशेषतः । धर्म उक्तः कृपागर्भः स सात्मीक्रियतां दृढम् ॥ ४.९९ ॥

// dānaṃ śīlaṃ kṣamā satyaṃ gṛhasthasya viśeṣataḥ / dharma uktaḥ kṛpāgarbhaḥ sa sātmīkriyatāṃ dṛḍham (4.99)

।। अथ लोकस्य वैधर्म्याद्राज्यं धर्मेण दुष्करम् । ततो धर्मयशोर्थं ते प्रव्रज्याधिगमः क्षमः ॥ ४.१०० ॥

// atha lokasya vaidharmyādrājyaṃ dharmeṇa duṣkaram / tato dharmayaśorthaṃ te pravrajyādhigamaḥ kṣamaḥ (4.100)

।। रत्नावल्यां राजवृत्तोपदेशो नाम चतुर्थः परिच्छेदः

// ratnāvalyāṃ rājavṛttopadeśo nāma caturthaḥ paricchedaḥ