2. Chapter 2

।। २ कदली पाटिता यद्वन्निःशेषावयवैः सह । न किंचित्पुरुषस्तद्वत्पाटितः सह धातुभिः ॥ २.१ ॥

// 2 kadalī pāṭitā yadvanniḥśeṣāvayavaiḥ saha / na kiṃcitpuruṣastadvatpāṭitaḥ saha dhātubhiḥ (2.1)

।। सर्वधर्मा अनात्मान इत्यतो भाषितं जिनैः । धातुषट्कं च तैः सर्वं निर्णितं तच्च नार्थतः ॥ २.२ ॥

// sarvadharmā anātmāna ityato bhāṣitaṃ jinaiḥ / dhātuṣaṭkaṃ ca taiḥ sarvaṃ nirṇitaṃ tacca nārthataḥ (2.2)

।। नैवमात्मा न चानात्मा याथाभूत्येन लभ्यते । आत्मानात्मकृते दृष्टी ववारास्मान्महामुनिः ॥ २.३ ॥

// naivamātmā na cānātmā yāthābhūtyena labhyate / ātmānātmakṛte dṛṣṭī vavārāsmānmahāmuniḥ (2.3)

।। दृष्टश्रुताद्यं मुनिना न सत्यं न मृषोदितम् । पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्यादुभयं तच्च नार्थतः ॥ २.४ ॥

// dṛṣṭaśrutādyaṃ muninā na satyaṃ na mṛṣoditam / pakṣāddhi pratipakṣaḥ syādubhayaṃ tacca nārthataḥ (2.4)

।। इति सत्यानृतातीतो लोको ऽयं परमार्थतः । अस्मादेव च तत्त्वेन नोपैत्यस्ति च नास्ति च ॥ २.५ ॥

// iti satyānṛtātīto loko 'yaṃ paramārthataḥ / asmādeva ca tattvena nopaityasti ca nāsti ca (2.5)

।। यच्चैवं सर्वथा नेति सर्वज्ञस्तत्कथं वदेत् । सान्तमित्यथवानन्तं द्वयं वाद्वयमेव वा ॥ २.६ ॥

// yaccaivaṃ sarvathā neti sarvajñastatkathaṃ vadet / sāntamityathavānantaṃ dvayaṃ vādvayameva vā (2.6)

।। असंख्येया गता बुद्धास्तथैष्यन्त्यथ सांप्रताः । कोट्यग्रशश्च सत्त्वान्तस्तेभ्यस्त्रैकाल्यजो मतः ॥ २.७ ॥

// asaṃkhyeyā gatā buddhāstathaiṣyantyatha sāṃpratāḥ / koṭyagraśaśca sattvāntastebhyastraikālyajo mataḥ (2.7)

।। वृद्धिहेतुर्न लोकस्य क्षयस्त्रिकाल्यसंभवः । सर्वज्ञेन कथं तस्य पूर्वान्तो ऽव्याकृतः कृतः ॥ २.८ ॥

// vṛddhiheturna lokasya kṣayastrikālyasaṃbhavaḥ / sarvajñena kathaṃ tasya pūrvānto 'vyākṛtaḥ kṛtaḥ (2.8)

।। एतत्तु धर्मगाम्भीय यत्तद्गुह्यं पृथग्जने । मायोपमत्वं लोकस्य बुद्धानां शासनामृतम् ॥ २.९ ॥

// etattu dharmagāmbhīya yattadguhyaṃ pṛthagjane / māyopamatvaṃ lokasya buddhānāṃ śāsanāmṛtam (2.9)

।। मायागजस्य दृश्येत यथा जन्मान्त एव च । न च कश्चित्स तत्त्वेन जन्मान्तश्चैव विद्यते ॥ २.१० ॥

// māyāgajasya dṛśyeta yathā janmānta eva ca / na ca kaścitsa tattvena janmāntaścaiva vidyate (2.10)

।। मायोपमस्य लोकस्य तथा जन्मान्त एव च । दृश्यते परमार्थेन न च जन्मान्त एव च ॥ २.११ ॥

// māyopamasya lokasya tathā janmānta eva ca / dṛśyate paramārthena na ca janmānta eva ca (2.11)

।। यथा मायागजो नैति कुतश्चिद्याति न क्वचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाद्भावत्वेन न तिष्ठति ॥ २.१२ ॥

// yathā māyāgajo naiti kutaścidyāti na kvacit / cittamohanamātratvādbhāvatvena na tiṣṭhati (2.12)

।। तथा मायोपमो लोको नैति याति न कुत्रचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाभ्दावत्वेन न तिष्ठति ॥ २.१३ ॥

// tathā māyopamo loko naiti yāti na kutracit / cittamohanamātratvābhdāvatvena na tiṣṭhati (2.13)

।। त्रकाल्यव्यतिवृत्तात्मा लोक एवं नु को ऽर्थतः । यो ऽस्ति नास्त्यथवापि स्यादन्यत्र व्यवहारतः ॥ २.१४ ॥

// trakālyavyativṛttātmā loka evaṃ nu ko 'rthataḥ / yo 'sti nāstyathavāpi syādanyatra vyavahārataḥ (2.14)

।। चतुष्प्रकारमित्यस्मात् शान्तो ऽनन्तो द्वयो ऽद्वयः । बुद्धेन हेतोर्नान्यस्मादयमव्याकृतः कृतः ॥ २.१५ ॥

// catuṣprakāramityasmāt śānto 'nanto dvayo 'dvayaḥ / buddhena hetornānyasmādayamavyākṛtaḥ kṛtaḥ (2.15)

।। शरीराशुचिता तावत् स्थूला प्रत्यक्षगोचरा । सततं दृश्यमानापि यदा चित्त न तिष्ठति ॥ २.१६ ॥

// śarīrāśucitā tāvat sthūlā pratyakṣagocarā / satataṃ dṛśyamānāpi yadā citta na tiṣṭhati (2.16)

।। तदातिसूक्ष्मो गम्भीरः सद्धर्मो ऽयमनालयः । अप्रत्यक्षः कथं चित्ते सुखेनावतरिष्यति ॥ २.१७ ॥

// tadātisūkṣmo gambhīraḥ saddharmo 'yamanālayaḥ / apratyakṣaḥ kathaṃ citte sukhenāvatariṣyati (2.17)

।। संबुध्यास्मान्निवृत्तो ऽभूद्धर्मं देशयितुं मुनिः । दुर्ज्ञानमतिगाम्भीर्याद् ज्ञात्वा धर्ममिमं जनैः ॥ २.१८ ॥

// saṃbudhyāsmānnivṛtto 'bhūddharmaṃ deśayituṃ muniḥ / durjñānamatigāmbhīryād jñātvā dharmamimaṃ janaiḥ (2.18)

।। विनाशयति दुर्ज्ञातो धर्मो ऽयमविपश्चितम् । नास्तितादृष्टिसमले यस्मादस्मिन्निमज्जति ॥ २.१९ ॥

// vināśayati durjñāto dharmo 'yamavipaścitam / nāstitādṛṣṭisamale yasmādasminnimajjati (2.19)

।। अपरो ऽप्यस्य दुर्ज्ञानान्मूर्खः पण्डितमानिकः । प्रतिक्षेपविनष्टात्मा यात्यवीचिमधोमुखः ॥ २.२० ॥

// aparo 'pyasya durjñānānmūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ / pratikṣepavinaṣṭātmā yātyavīcimadhomukhaḥ (2.20)

।। दुर्भुक्तेन यथान्नेन विनाशमधिगच्छति । सुभुक्तेनायुरारोग्यं बलं सौख्यानि चाश्नुते ॥ २.२१ ॥

// durbhuktena yathānnena vināśamadhigacchati / subhuktenāyurārogyaṃ balaṃ saukhyāni cāśnute (2.21)

।। दुर्ज्ञातेन तथानेन विनाशमधिगच्छति । सम्यग्ज्ञातेनात्र सुइखं बोधिं चाप्नोत्यनुत्तराम् ॥ २.२२ ॥

// durjñātena tathānena vināśamadhigacchati / samyagjñātenātra suikhaṃ bodhiṃ cāpnotyanuttarām (2.22)

।। तस्मादत्र प्रतिक्षेपं दृष्टिं त्यक्त्वा च नास्तिकीम् । सम्यग्ज्ञानपरं यत्नं कुरु सर्वार्थसिद्धये ॥ २.२३ ॥

// tasmādatra pratikṣepaṃ dṛṣṭiṃ tyaktvā ca nāstikīm / samyagjñānaparaṃ yatnaṃ kuru sarvārthasiddhaye (2.23)

।। धर्मस्यास्यापरिज्ञानादहंकारो ऽनुवर्तते । ततः शुभाशुभं कर्म ततो जन्म शुभाशुभम् ॥ २.२४ ॥

// dharmasyāsyāparijñānādahaṃkāro 'nuvartate / tataḥ śubhāśubhaṃ karma tato janma śubhāśubham (2.24)

।। तस्माद्यावदविज्ञातो धर्मो ऽहंकारशातनः । दानशीलक्षमाधर्मे तावदादरवान् भव ॥ २.२५ ॥

// tasmādyāvadavijñāto dharmo 'haṃkāraśātanaḥ / dānaśīlakṣamādharme tāvadādaravān bhava (2.25)

।। धर्मपूर्वाणि कार्याणि धर्ममध्यानि पार्थिव । साधयन् धर्मनिष्ठानि नेह नामुत्र सीदति ॥ २.२६ ॥

// dharmapūrvāṇi kāryāṇi dharmamadhyāni pārthiva / sādhayan dharmaniṣṭhāni neha nāmutra sīdati (2.26)

।। धर्मात्कीर्तिः सुखं चैव नेह भीर्न मुमूर्षतः । परलोकसुखं स्फीतं तस्माद्धर्म सदा भज ॥ २.२७ ॥

// dharmātkīrtiḥ sukhaṃ caiva neha bhīrna mumūrṣataḥ / paralokasukhaṃ sphītaṃ tasmāddharma sadā bhaja (2.27)

।। धर्म एव परा नीतिर्धर्माल्लोको ऽनुरज्यते । रञ्जितेन हि लोकेन नेह नामुत्र वञ्च्यते ॥ २.२८ ॥

// dharma eva parā nītirdharmālloko 'nurajyate / rañjitena hi lokena neha nāmutra vañcyate (2.28)

।। अधर्मेण तु या नीतिस्तया लोको ऽपरज्यते । लोकोपरञ्जनाच्चैव नेह नामुत्र नन्दति ॥ २.२९ ॥

// adharmeṇa tu yā nītistayā loko 'parajyate / lokoparañjanāccaiva neha nāmutra nandati (2.29)

।। परातिसंधानपरा कष्टा दुर्गतिपद्धतिः । अनर्थविद्या दुष्प्रज्ञैरर्थविद्या कथं कृता ॥ २.३० ॥

// parātisaṃdhānaparā kaṣṭā durgatipaddhatiḥ / anarthavidyā duṣprajñairarthavidyā kathaṃ kṛtā (2.30)

।। परातिसंधानपरो नीतिमान् कथमर्थतः । येन जन्मसहस्राणि बहून्यात्मैव वञ्च्यते ॥ २.३१ ॥

// parātisaṃdhānaparo nītimān kathamarthataḥ / yena janmasahasrāṇi bahūnyātmaiva vañcyate (2.31)

।। रिपोरप्रियमन्विच्छन् दोषांस्त्यक्त्वा गुणान् श्रय । स्वहितावाप्तिरेवम् तु रिपोश्चाप्यप्रियं भवेत् ॥ २.३२ ॥

// riporapriyamanvicchan doṣāṃstyaktvā guṇān śraya / svahitāvāptirevam tu ripoścāpyapriyaṃ bhavet (2.32)

।। दानेन प्रियवद्येन हितेनैकार्थचर्यया । एभिराचर लोकस्य धर्मस्यैव च संग्रहम् ॥ २.३३ ॥

// dānena priyavadyena hitenaikārthacaryayā / ebhirācara lokasya dharmasyaiva ca saṃgraham (2.33)

।। विश्वासं जनयत्येकं सत्यं राज्ञां यथा दृढम् । तथैवाभूतमप्येषामविश्वासकरं परम् ॥ २.३४ ॥

// viśvāsaṃ janayatyekaṃ satyaṃ rājñāṃ yathā dṛḍham / tathaivābhūtamapyeṣāmaviśvāsakaraṃ param (2.34)

।। नाविसंवादवत्सत्यं [सत्त्वे] उद्गतमर्थतः । परैकान्तहितं सत्यमहितत्वान्मृषेतरत् ॥ २.३५ ॥

// nāvisaṃvādavatsatyaṃ [sattve] udgatamarthataḥ / paraikāntahitaṃ satyamahitatvānmṛṣetarat (2.35)

।। दोषान् प्रच्छादयत्येकस्त्यागो राज्ञां यथोज्ज्वलः । तथा कार्पण्यमप्येषां गुणसर्वस्वघातकम् ॥ २.३६ ॥

// doṣān pracchādayatyekastyāgo rājñāṃ yathojjvalaḥ / tathā kārpaṇyamapyeṣāṃ guṇasarvasvaghātakam (2.36)

।। उपशान्तस्य गाम्भीर्यं गाम्भीर्याद्गौरवं परम् । गौरवाद्दीप्तिराज्ञा च तस्मादुपशमं भज ॥ २.३७ ॥

// upaśāntasya gāmbhīryaṃ gāmbhīryādgauravaṃ param / gauravāddīptirājñā ca tasmādupaśamaṃ bhaja (2.37)

।। अहार्यबुद्धिः प्राज्ञत्वादपरप्रत्ययः स्थिरः । नातिसंधीयते राजा तस्मात्प्रज्ञापरो भव ॥ २.३८ ॥

// ahāryabuddhiḥ prājñatvādaparapratyayaḥ sthiraḥ / nātisaṃdhīyate rājā tasmātprajñāparo bhava (2.38)

।। सत्यत्यागशमप्रज्ञो चतुर्भद्रो नराधिपः । धर्मश्चतुर्भद्र इव स्तूयते देवमानुषैः ॥ २.३९ ॥

// satyatyāgaśamaprajño caturbhadro narādhipaḥ / dharmaścaturbhadra iva stūyate devamānuṣaiḥ (2.39)

।। निगृह्यवादिभिः सुद्धैः प्रज्ञाकारुण्यनिर्मलैः । सहासीनस्य सततं प्रज्ञा धर्मश्च वर्धते ॥ २.४० ॥

// nigṛhyavādibhiḥ suddhaiḥ prajñākāruṇyanirmalaiḥ / sahāsīnasya satataṃ prajñā dharmaśca vardhate (2.40)

।। दुर्लभाः पथ्यवक्तारः श्रोतारस्त्वतिदुर्लभाः । तेभ्यो ऽतिदुर्लभतमा ये पथ्यस्याशुकारिणः ॥ २.४१ ॥

// durlabhāḥ pathyavaktāraḥ śrotārastvatidurlabhāḥ / tebhyo 'tidurlabhatamā ye pathyasyāśukāriṇaḥ (2.41)

।। पथ्यमप्यप्रियं तस्माज्ञात्वा शीघ्रं समाचर । पिबेदौषधमप्युग्रमारोग्यायात्मवानिव ॥ २.४२ ॥

// pathyamapyapriyaṃ tasmājñātvā śīghraṃ samācara / pibedauṣadhamapyugramārogyāyātmavāniva (2.42)

।। जीवितारोग्यराज्यानां चिन्तयानित्यतां सदा । ततः संवेगवान् धर्ममेकान्तेन प्रयास्यसे ॥ २.४३ ॥

// jīvitārogyarājyānāṃ cintayānityatāṃ sadā / tataḥ saṃvegavān dharmamekāntena prayāsyase (2.43)

।। अवश्यं मरणं पश्यन् पापद्दुःखं मृतस्य च । एहिकेन सुखेनापि न पापं क्षातुमर्हसि ॥ २.४४ ॥

// avaśyaṃ maraṇaṃ paśyan pāpadduḥkhaṃ mṛtasya ca / ehikena sukhenāpi na pāpaṃ kṣātumarhasi (2.44)

।। कस्मिंश्चेदभ्यं दृष्टं भयं दृष्टं क्वचित्क्षणे । यद्येकस्मिन् समाश्वासः किमेकस्मिन्न ते भयम् ॥ २.४५ ॥

// kasmiṃścedabhyaṃ dṛṣṭaṃ bhayaṃ dṛṣṭaṃ kvacitkṣaṇe / yadyekasmin samāśvāsaḥ kimekasminna te bhayam (2.45)

।। मद्यात्परिभवो लोके कार्यहानिर्धनक्षयः । आकार्यकरणं मोहात्[मद्यं त्यज ततः सदा] ॥ २.४६ ॥

// madyātparibhavo loke kāryahānirdhanakṣayaḥ / ākāryakaraṇaṃ mohāt[madyaṃ tyaja tataḥ sadā] (2.46)