1. Saṅgīta Ratnākara

मार्गतालप्रकरणम्

अथ पञ्चमस्तालाध्यायः नानामार्गैर्लयो यत्र यतीनां स्यात्कलानिधौ तं दक्षिणं शिवं नौमि चित्रं वृत्तिमयं ध्रुवम्

atha pañcamastālādhyāyaḥ nānāmārgairlayo yatra yatīnāṃ syātkalānidhau taṃ dakṣiṇaṃ śivaṃ naumi citraṃ vṛttimayaṃ dhruvam

अथ तालः तालस्तलप्रतिष्ठायामिति धातोर्घञि स्मृतः गीतं वाद्यं तथा नृत्यं यतस्ताले प्रतिष्ठितम्

atha tālaḥ tālastalapratiṣṭhāyāmiti dhātorghañi smṛtaḥ gītaṃ vādyaṃ tathā nṛtyaṃ yatastāle pratiṣṭhitam

कालो लघ्वादिमितया क्रियया संमितो मितिम् गीतादेर्विदधत्तालः स च द्वेधा बुधैः स्मृतः

kālo laghvādimitayā kriyayā saṃmito mitim gītādervidadhattālaḥ sa ca dvedhā budhaiḥ smṛtaḥ

मार्गदेशीगतत्वेन तत्राऽऽद्यस्य क्रिया द्विधा निःशब्दा शब्दयुक्ता च निःशब्दा तु कलोच्यते

mārgadeśīgatatvena tatrā''dyasya kriyā dvidhā niḥśabdā śabdayuktā ca niḥśabdā tu kalocyate

स्यादावापोऽथ निष्क्रामो विक्षेपश्च प्रवेशकः निःशब्देति चतुर्धोक्ता सशब्दाऽपि चतुर्विधा ध्रुवः शम्पा ततस्तालः संनिपात इतीरिता

syādāvāpo'tha niṣkrāmo vikṣepaśca praveśakaḥ niḥśabdeti caturdhoktā saśabdā'pi caturvidhā dhruvaḥ śampā tatastālaḥ saṃnipāta itīritā

पातः कला च सा ज्ञेया तासां लक्ष्माभिदध्महे

pātaḥ kalā ca sā jñeyā tāsāṃ lakṣmābhidadhmahe

आवापस्तत्र हस्तस्योत्तानस्याङ्गुलिकुञ्चनम् निष्क्रामोऽधस्तलस्य स्यादङ्गुलीनां प्रसारणम्

āvāpastatra hastasyottānasyāṅgulikuñcanam niṣkrāmo'dhastalasya syādaṅgulīnāṃ prasāraṇam

क्षेपो दक्षिणपार्श्वस्योत्तानस्य प्रसृताङ्गुलेः विक्षेपोऽधस्तलस्यास्य प्रवेशोऽङ्गुलिकुञ्चनम्

kṣepo dakṣiṇapārśvasyottānasya prasṛtāṅguleḥ vikṣepo'dhastalasyāsya praveśo'ṅgulikuñcanam

ध्रुवो हस्तस्य पातः स्याच्छोटिकाशब्दपूर्वकः शम्पा दक्षिणहस्तस्य तालो वामकरस्य तु

dhruvo hastasya pātaḥ syācchoṭikāśabdapūrvakaḥ śampā dakṣiṇahastasya tālo vāmakarasya tu

उभयोः संनिपातः स्यात्तासां मार्गवशान्मितिः

ubhayoḥ saṃnipātaḥ syāttāsāṃ mārgavaśānmitiḥ

मार्गाः स्युस्तत्र चात्वारो ध्रुवश्चित्रश्च वार्तिकः दक्षिणश्चेति तत्र स्याद्ध्रुवके मात्रिका कला शेषेषु द्वे चतस्रोऽष्टौ क्रमान्मात्राः कला भवेत्

mārgāḥ syustatra cātvāro dhruvaścitraśca vārtikaḥ dakṣiṇaśceti tatra syāddhruvake mātrikā kalā śeṣeṣu dve catasro'ṣṭau kramānmātrāḥ kalā bhavet

ध्रुवका सर्पिणी कृष्णा पद्मिनी च विसर्जिता विक्षिप्ताख्या पताका च मात्रा स्यात्पतिताऽष्टमी

dhruvakā sarpiṇī kṛṣṇā padminī ca visarjitā vikṣiptākhyā patākā ca mātrā syātpatitā'ṣṭamī

सशब्दा तु ध्रुवा ज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी कृष्णा दक्षिणतो गन्त्री पद्मिनी स्यादधोगता

saśabdā tu dhruvā jñeyā sarpiṇī vāmagāminī kṛṣṇā dakṣiṇato gantrī padminī syādadhogatā

विसर्जिता बहिर्याता विक्षिप्ता कुञ्चनात्मिका पताका तूर्ध्वगमनात्पतिता करपातनात् ध्रुवपाते प्रयोज्यास्ता नाऽऽवापादौ कदाचन

visarjitā bahiryātā vikṣiptā kuñcanātmikā patākā tūrdhvagamanātpatitā karapātanāt dhruvapāte prayojyāstā nā''vāpādau kadācana

ध्रुवका पतिता चित्रे वार्तिके त्वादिमे उभे अन्त्ये द्वे च प्रयोक्तव्ये क्रमादष्टौ च दक्षिणे

dhruvakā patitā citre vārtike tvādime ubhe antye dve ca prayoktavye kramādaṣṭau ca dakṣiṇe

पञ्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रेह कथ्यते अनया मात्रयाऽत्र स्याल्लघुगुर्वादिकल्पना

pañcaladhvakṣaroccāramitā mātreha kathyate anayā mātrayā'tra syāllaghugurvādikalpanā

चतुरस्रस्तथा त्र्यस्र इति तालो द्विधा मतः चच्चत्पुटश्चाचपुट इति नाम्नी तयोः क्रमात्

caturasrastathā tryasra iti tālo dvidhā mataḥ caccatpuṭaścācapuṭa iti nāmnī tayoḥ kramāt

यथाक्षरश्च द्विकलश्चतुष्कल इति त्रिधा प्रत्येकं तौ नामगतैर्गलैस्तत्र यथाक्षरः अयमेककलश्चच्चत्पुटे त्वन्त्यं प्लुतं विदुः

yathākṣaraśca dvikalaścatuṣkala iti tridhā pratyekaṃ tau nāmagatairgalaistatra yathākṣaraḥ ayamekakalaścaccatpuṭe tvantyaṃ plutaṃ viduḥ

ऽऽ । ऽ इति यथाक्षरश्चच्चत्पुटः ऽ । ऽ । इति यथाक्षरश्चाचपुटः । गुरुः कलाऽत्र द्विकलेऽष्टावाद्येऽन्यत्र षट्कला

'' | ' iti yathākṣaraścaccatpuṭaḥ ' | ' | iti yathākṣaraścācapuṭaḥ | guruḥ kalā'tra dvikale'ṣṭāvādye'nyatra ṣaṭkalā

ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ इति द्विकलश्चच्चत्पुटः ऽऽ ऽऽ ऽऽ इति द्विकलश्चाचपुटः चतुष्कलौ तौ द्विगुणौ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति चतुष्कलश्चच्चत्पुटः ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति चतुष्कलश्चाचपुटः । द्विकले द्विकलो मतः

'' '' '' '' iti dvikalaścaccatpuṭaḥ '' '' '' iti dvikalaścācapuṭaḥ catuṣkalau tau dviguṇau '''' '''' '''' '''' iti catuṣkalaścaccatpuṭaḥ '''' '''' '''' iti catuṣkalaścācapuṭaḥ | dvikale dvikalo mataḥ

पादभागः कलानां तु चतुष्केण चतुष्कले पादभागैश्चतुर्भिस्तैर्मात्रा स्यान्मन्द्रकादिषु

pādabhāgaḥ kalānāṃ tu catuṣkeṇa catuṣkale pādabhāgaiścaturbhistairmātrā syānmandrakādiṣu

षट्पितापुत्रकस्त्र्यस्रभेदः सोऽपि तथा त्रिधा यथाक्षरे विशेषोऽत्र प्लुतमाद्यन्तयोर्भवेत्

ṣaṭpitāputrakastryasrabhedaḥ so'pi tathā tridhā yathākṣare viśeṣo'tra plutamādyantayorbhavet

ऽए! । ऽऽ । ऽए! इति यथाक्षरः षट्पितापुत्रकः द्विकले द्वादश कलाः ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ इति द्विकलः षट्पितापुत्रकः द्विगुणास्तु चतुष्कले ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति चतुष्कलः षट्पितापुत्रकः उत्तरः पञ्चपाणिश्च तस्य संज्ञाद्वयं परम् उद्घट्टोऽपि त्र्यस्रभेदः स प्रस्तारे यथाक्षरः

'e! | '' | 'e! iti yathākṣaraḥ ṣaṭpitāputrakaḥ dvikale dvādaśa kalāḥ '' '' '' '' '' '' iti dvikalaḥ ṣaṭpitāputrakaḥ dviguṇāstu catuṣkale '''' '''' '''' '''' '''' '''' iti catuṣkalaḥ ṣaṭpitāputrakaḥ uttaraḥ pañcapāṇiśca tasya saṃjñādvayaṃ param udghaṭṭo'pi tryasrabhedaḥ sa prastāre yathākṣaraḥ

ऽऽऽ इति यथाक्षरोद्घट्टः संपकेष्टाकोऽपि भेदः षट्पितापुत्रकस्य सः तद्वद्यथाक्षरः कार्यः प्लुताद्यन्त्याक्षरस्तथा

''' iti yathākṣarodghaṭṭaḥ saṃpakeṣṭāko'pi bhedaḥ ṣaṭpitāputrakasya saḥ tadvadyathākṣaraḥ kāryaḥ plutādyantyākṣarastathā

ऽए!ऽऽऽऽए! इति यथाक्षरः संपक्वेष्टाकः एतौ स्वयोनिवत्स्यातां द्विकलौ च चतुष्कलौ

'e!''''e! iti yathākṣaraḥ saṃpakveṣṭākaḥ etau svayonivatsyātāṃ dvikalau ca catuṣkalau

ऽऽऽऽऽऽ इति द्विकलोद्घट्टः ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति चतुष्कलोद्घट्टः ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ ऽऽ इति द्विकलः संपक्वेष्टाकः ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति चतुष्कालः संपक्वेष्टाकः । अन्यद्भेदत्रयं चाचपुटेऽप्यस्ति चतुष्कलात् द्विगुणद्विगुणत्वेन षण्णवत्यवधि क्रमात्

'''''' iti dvikalodghaṭṭaḥ '''' '''' '''' iti catuṣkalodghaṭṭaḥ '' '' '' '' '' '' iti dvikalaḥ saṃpakveṣṭākaḥ '''' '''' '''' '''' '''' '''' iti catuṣkālaḥ saṃpakveṣṭākaḥ | anyadbhedatrayaṃ cācapuṭe'pyasti catuṣkalāt dviguṇadviguṇatvena ṣaṇṇavatyavadhi kramāt

ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इत्येको भेदः ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति द्वितीयो भेदः ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ ऽऽऽऽ इति तृतीयो भेदः । एषां पातकलायोगं श्रेयसे व्याहरामहे

'''' '''' '''' '''' '''' '''' ityeko bhedaḥ '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' iti dvitīyo bhedaḥ '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' '''' iti tṛtīyo bhedaḥ | eṣāṃ pātakalāyogaṃ śreyase vyāharāmahe

आद्यवर्णैः पातकला निःशङ्कः पर्यभाषत चच्चत्पुटे त्वेककले संशताशं यथाक्रमम्

ādyavarṇaiḥ pātakalā niḥśaṅkaḥ paryabhāṣata caccatpuṭe tvekakale saṃśatāśaṃ yathākramam

ऽ ऽ । ऽए! सं श ता श । यद्वा शतांशता तालः शम्पा वा द्विर्भवेदिह ऽ ऽ । ऽए! ऽ ऽ । ऽए! श त श ता ताश ताश । आसारितादौ शम्पादिस्तालादिः पाणिकादिषु

इत्येककलचच्चत्पुटकलाविधिः अन्त्यं भेदद्वयं चाचपुटेऽप्यस्ति मुनेर्मतम्

ityekakalacaccatpuṭakalāvidhiḥ antyaṃ bhedadvayaṃ cācapuṭe'pyasti munermatam

ऽ । । ऽ ऽ । । ऽ श त श ता । ताश ताश । इत्येककलचाचपुटकलाविधिः उत्तरे संततस्तालः शतालौ द्विरनन्तरम्

ऽए! । ऽ ऽ । ऽ स ता श ता श ता । इत्येककलषट्पितापुत्रककलाविधिः निशौ निताशप्रनिसं द्विकले युग्मके मताः

'e! | ' ' | ' sa tā śa tā śa tā | ityekakalaṣaṭpitāputrakakalāvidhiḥ niśau nitāśapranisaṃ dvikale yugmake matāḥ

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निश निता शप्र निसं । इति द्विकल चच्चत्पुटकलाविधिः निशौ ताशौ निसमिति ज्ञेयाश्चाचपुटे क्रमात्

' ' ' ' ' ' ' ' niśa nitā śapra nisaṃ | iti dvikala caccatpuṭakalāvidhiḥ niśau tāśau nisamiti jñeyāścācapuṭe kramāt

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निश ताश निसं । इति द्विकलचाचपुटकलाविधिः निप्रताशनितानिशताप्रनिसं तथोत्तरे

' ' ' ' ' ' niśa tāśa nisaṃ | iti dvikalacācapuṭakalāvidhiḥ nipratāśanitāniśatāpranisaṃ tathottare

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निप्र ताश निता निश ताप्र निसं । इति द्विकलषट्पितापुत्र क कलाविधिः आदावधिक आवापे क्षिप्ते विक्षेपकेऽन्तरा द्विकले पादभागः स्यात्पादभागश्चतुष्कले

' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' nipra tāśa nitā niśa tāpra nisaṃ | iti dvikalaṣaṭpitāputra ka kalāvidhiḥ ādāvadhika āvāpe kṣipte vikṣepake'ntarā dvikale pādabhāgaḥ syātpādabhāgaścatuṣkale

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनि विश आनिविता आशविप्र आनिविसं । इति चतुष्कलचच्चत्पुटकलाविधिः ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनि विप्र आताविशं आनिविता आनिविशं आताविप्र आनिविसं ॥ इति चतुष्कलषट्पितापुत्रककलाविधिः । प्रथमे पादभागे स्यात्कलाऽङ्गुल्या कनिष्ठया तथा चानामयाऽन्यत्र ताभ्यां मध्यमया तथा तृतीये स्याच्चतसृभिस्तुर्ये चच्चत्पुटस्य तु

' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āni viśa ānivitā āśavipra ānivisaṃ | iti catuṣkalacaccatpuṭakalāvidhiḥ ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āni vipra ātāviśaṃ ānivitā āniviśaṃ ātāvipra ānivisaṃ || iti catuṣkalaṣaṭpitāputrakakalāvidhiḥ | prathame pādabhāge syātkalā'ṅgulyā kaniṣṭhayā tathā cānāmayā'nyatra tābhyāṃ madhyamayā tathā tṛtīye syāccatasṛbhisturye caccatpuṭasya tu

ओजस्य पादभागेषु कला मध्याङ्गुलीं विना

ojasya pādabhāgeṣu kalā madhyāṅgulīṃ vinā

पञ्चपाणेः कनिष्ठादिचतुष्केण कनिष्ठया तर्जन्या च पृथक्पादभागषङ्के क्रमात्कलाः

pañcapāṇeḥ kaniṣṭhādicatuṣkeṇa kaniṣṭhayā tarjanyā ca pṛthakpādabhāgaṣaṅke kramātkalāḥ

आवापादिः प्रयोक्तव्यो भाविपातस्य पाणिना

āvāpādiḥ prayoktavyo bhāvipātasya pāṇinā

पातयुक्ते पादभागे नाङ्गुल्या क्रियते कला उद्घट्टे तु सनिष्क्रामं शम्पाद्वंद्वं च योजयेत्

pātayukte pādabhāge nāṅgulyā kriyate kalā udghaṭṭe tu saniṣkrāmaṃ śampādvaṃdvaṃ ca yojayet

ऽ ऽ ऽ नि श श । इत्येककलोद्घट्टकलाविधिः संपक्वेष्टाकस्य कलाः षट्पितापुत्रकोदिताः संनिपातस्तु नास्त्यत्र योनिवद्द्विकलादिके ऽए! ऽ ऽ ऽ ऽए! ता श ता श ता । इत्येककलसंपक्वेष्टाककलाविधिः भेदद्वयस्योद्घट्टाख्यतालस्य च कलाविधिः

' ' ' ni śa śa | ityekakalodghaṭṭakalāvidhiḥ saṃpakveṣṭākasya kalāḥ ṣaṭpitāputrakoditāḥ saṃnipātastu nāstyatra yonivaddvikalādike 'e! ' ' ' 'e! tā śa tā śa tā | ityekakalasaṃpakveṣṭākakalāvidhiḥ bhedadvayasyodghaṭṭākhyatālasya ca kalāvidhiḥ

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निश ताश निसं । इति द्विकलोद्घट्टकलाविधिः ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनि विश आता विश आनि विस । इति चतुष्कलोद्घट्टकलाविधिः ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निप्र ताश निता निश ताप्र निसं । इति द्विकलसंपक्वेष्टाककलाविधिः । ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनि विप्र आताविश आनिविता आनिविश आताविप्र आनि विसं । इति चतुष्कलसंपक्वेष्टाककलाविधिः । गान्धर्वमार्गकुशलः कांस्यतालधरोऽपरः गातुः सहायः कर्तव्यः प्रमादविनिवृत्तये

' ' ' ' ' ' niśa tāśa nisaṃ | iti dvikalodghaṭṭakalāvidhiḥ ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āni viśa ātā viśa āni visa | iti catuṣkalodghaṭṭakalāvidhiḥ ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' nipra tāśa nitā niśa tāpra nisaṃ | iti dvikalasaṃpakveṣṭākakalāvidhiḥ | ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āni vipra ātāviśa ānivitā āniviśa ātāvipra āni visaṃ | iti catuṣkalasaṃpakveṣṭākakalāvidhiḥ | gāndharvamārgakuśalaḥ kāṃsyatāladharo'paraḥ gātuḥ sahāyaḥ kartavyaḥ pramādavinivṛttaye

युग्मस्य ये त्रयो भेदाः षड्वाऽयुग्मस्य कीर्तिताः तेषामन्योन्यसंसर्गात्संकीर्णा बहवो मताः

yugmasya ye trayo bhedāḥ ṣaḍvā'yugmasya kīrtitāḥ teṣāmanyonyasaṃsargātsaṃkīrṇā bahavo matāḥ

अन्ये पञ्चैव संकीर्णान्गान्धर्वेऽभिदधुर्बुधाः पञ्च सप्त नवापि स्युर्दशैकादश तत्कलाः

anye pañcaiva saṃkīrṇāngāndharve'bhidadhurbudhāḥ pañca sapta navāpi syurdaśaikādaśa tatkalāḥ

तालाश्चत्वार इत्यन्ये चतुर्दशकलादिकाः चच्चत्पुटादिभेदास्तु सन्ति खण्डाभिधाः परे

tālāścatvāra ityanye caturdaśakalādikāḥ caccatpuṭādibhedāstu santi khaṇḍābhidhāḥ pare

देशीतालप्रपञ्चेन तानपि व्याहरामहे

deśītālaprapañcena tānapi vyāharāmahe

आवृत्तिः पादभागादेः परिवर्तनमिष्यते विश्रान्तियुक्तया काले क्रियया मानमिष्यते

āvṛttiḥ pādabhāgādeḥ parivartanamiṣyate viśrāntiyuktayā kāle kriyayā mānamiṣyate

क्रियानन्तरविश्रान्तिर्लयः स त्रिविधो मतः द्रुतो मध्यो विलम्बश्च द्रुतः श्रीघ्रतमो मतः द्विगुणद्विगुणौ ज्ञेयौ तस्मान्मध्यविलम्बितौ

kriyānantaraviśrāntirlayaḥ sa trividho mataḥ druto madhyo vilambaśca drutaḥ śrīghratamo mataḥ dviguṇadviguṇau jñeyau tasmānmadhyavilambitau

मार्गभेदाच्चिरक्षिप्रमध्यभावैरनेकधा लयोऽक्षरे पदे वाक्ये योऽसौ नात्रोपयुज्यते

mārgabhedāccirakṣipramadhyabhāvairanekadhā layo'kṣare pade vākye yo'sau nātropayujyate

लयप्रवृत्तिनियमो यतिरित्यभिधीयते समा स्रोतोगता चान्या गोपुच्छा त्रिविधेति सा

layapravṛttiniyamo yatirityabhidhīyate samā srotogatā cānyā gopucchā trividheti sā

आदिमध्यावसानेषु लयैकत्वे समा त्रिधा लयत्रैध्यादादिमध्यावसानेषु यथाक्रमात्

ādimadhyāvasāneṣu layaikatve samā tridhā layatraidhyādādimadhyāvasāneṣu yathākramāt

चिरमध्यद्रुतलया तदा स्रोतोगता मता अन्या विलम्बमध्याभ्यां मध्यद्रुतवती परा

ciramadhyadrutalayā tadā srotogatā matā anyā vilambamadhyābhyāṃ madhyadrutavatī parā

द्रुतमध्यविलम्बैः स्याद्गोपुच्छा द्रुतमध्यभाक् द्वितीयाऽन्या भवेन्मध्यविलम्बितलयान्विता

drutamadhyavilambaiḥ syādgopucchā drutamadhyabhāk dvitīyā'nyā bhavenmadhyavilambitalayānvitā

समोऽतीतोऽनागतश्च ग्रहस्ताले त्रिधा मतः गीतादिसमकालस्तु समपाणिः समग्रहः

samo'tīto'nāgataśca grahastāle tridhā mataḥ gītādisamakālastu samapāṇiḥ samagrahaḥ

सोऽवपाणिरतीतः स्याद्यो गीतादौ प्रवर्तते अनागतः प्राक्प्रवृत्तः स एवोपरिपाणिकः

so'vapāṇiratītaḥ syādyo gītādau pravartate anāgataḥ prākpravṛttaḥ sa evoparipāṇikaḥ

लयाः क्रमात्समादौ स्युर्मध्यद्रुतविलम्बिताः

layāḥ kramātsamādau syurmadhyadrutavilambitāḥ

तालाध्यायः

एतैः प्रकरणाख्यानि तालैर्यानि जगुर्बुधाः तानि गीतानि बक्ष्यामस्तेषामाद्यं तु मद्रकम्

etaiḥ prakaraṇākhyāni tālairyāni jagurbudhāḥ tāni gītāni bakṣyāmasteṣāmādyaṃ tu madrakam

अपरान्तकमुल्लोप्यं प्रकर्यो वेणकं तथा रोविन्दकोत्तरे सप्त गीतकानीत्यवादिषुः

aparāntakamullopyaṃ prakaryo veṇakaṃ tathā rovindakottare sapta gītakānītyavādiṣuḥ

छन्दकासारिते वर्धमानकं पाणिका तथा ऋचो गाथाश्च सामानि गीतानीति चतुर्दश

chandakāsārite vardhamānakaṃ pāṇikā tathā ṛco gāthāśca sāmāni gītānīti caturdaśa

शिवस्तुतौ प्रयोज्यानि मोक्षाय विदधौ विधिः कुलकं छेद्यकं चेति तानि द्वेधाऽभ्यधुर्बुधाः

śivastutau prayojyāni mokṣāya vidadhau vidhiḥ kulakaṃ chedyakaṃ ceti tāni dvedhā'bhyadhurbudhāḥ

वस्तूनामेकवाक्यत्वे कुलकं संप्रचक्षते वस्तूनां भिन्नवाक्यत्वे छेद्यकं ते पुनः पृथक् निर्युक्तं पदनिर्युक्तमनिर्युक्तमिति त्रिधा

vastūnāmekavākyatve kulakaṃ saṃpracakṣate vastūnāṃ bhinnavākyatve chedyakaṃ te punaḥ pṛthak niryuktaṃ padaniryuktamaniryuktamiti tridhā

सर्वाङ्गयुक्तं निर्युक्तं पदनिर्युक्तकं पुनः बद्धं स्तुतिपदैस्त्यक्तोपोहनप्रत्युपोहनम्

sarvāṅgayuktaṃ niryuktaṃ padaniryuktakaṃ punaḥ baddhaṃ stutipadaistyaktopohanapratyupohanam

वस्तुमात्रैरनिर्युक्तं तत्र त्रेधा तु मद्रकम् विधिनैककलाद्येन चतुर्वस्तु त्रिवस्त्विति पुनर्द्वेधा शीर्षकं तु त्रिवस्तुन्येव बोध्यते

vastumātrairaniryuktaṃ tatra tredhā tu madrakam vidhinaikakalādyena caturvastu trivastviti punardvedhā śīrṣakaṃ tu trivastunyeva bodhyate

गुरूण्यष्टौ लघून्यष्टौ वस्त्वेककलमद्रके स्वरागयोनिजातेस्तु न्यासेऽपन्यासनेऽथवा सन्यासेंऽशेऽथवा न्यासः सर्वगीतस्थवस्तुनः

gurūṇyaṣṭau laghūnyaṣṭau vastvekakalamadrake svarāgayonijātestu nyāse'panyāsane'thavā sanyāseṃ'śe'thavā nyāsaḥ sarvagītasthavastunaḥ

ध्रुवपातमपातं वा तद्गुरुत्रयमादिमम् शद्वयं ताद्वयं शम्पे तालौ च द्विः शतौ च सम्

dhruvapātamapātaṃ vā tadgurutrayamādimam śadvayaṃ tādvayaṃ śampe tālau ca dviḥ śatau ca sam

क्रमाद्गलेषु शेषेषु तस्य स्यात्पातकल्पना एवं वस्तुत्रयं गीत्वा शीर्षकं तु प्रयुज्यते

kramādgaleṣu śeṣeṣu tasya syātpātakalpanā evaṃ vastutrayaṃ gītvā śīrṣakaṃ tu prayujyate

चतुष्कलेनैककलेनाथवा पञ्चपाणिना आद्ये वस्तुनि कर्तव्यं गुरुद्वयमुपोहनम् गुरुणाऽगुरुणा कार्यं शेषयोः प्रत्युपोहनम्

catuṣkalenaikakalenāthavā pañcapāṇinā ādye vastuni kartavyaṃ gurudvayamupohanam guruṇā'guruṇā kāryaṃ śeṣayoḥ pratyupohanam

झण्टुमाद्याक्षरैरेव रचना स्यात्तयोर्द्वयोः

jhaṇṭumādyākṣaraireva racanā syāttayordvayoḥ

एकवस्तुकमप्याहुर्मद्रकं वेऽपि सूरयः तृतीये गुरुणि प्रोक्तं तत्र तैः प्रत्युपोहनम्

ekavastukamapyāhurmadrakaṃ ve'pi sūrayaḥ tṛtīye guruṇi proktaṃ tatra taiḥ pratyupohanam

गुर्वष्टके स्याद्विविधो लघुष्वष्टस्तथैककम् विविधो द्विविदारीकः स त्रिधा परिकीर्तितः

gurvaṣṭake syādvividho laghuṣvaṣṭastathaikakam vividho dvividārīkaḥ sa tridhā parikīrtitaḥ

सामुद्गश्चार्धसामुद्गो विवृत्तश्चेति सूरिभिः विदार्योः पदवर्णादिसाम्यात्सामुद्गको मतः

sāmudgaścārdhasāmudgo vivṛttaśceti sūribhiḥ vidāryoḥ padavarṇādisāmyātsāmudgako mataḥ

विदारीभागयोः साम्यात्त्वर्धसामुद्गको मतः पूर्वस्या वा परस्या वा द्वयोर्वेति त्रिधा च सः

vidārībhāgayoḥ sāmyāttvardhasāmudgako mataḥ pūrvasyā vā parasyā vā dvayorveti tridhā ca saḥ

न्यासान्तो विविधः कार्यः सर्वो द्वे गेयकं विना असमानविदारीको न्यासापन्यासनिर्मितः

nyāsānto vividhaḥ kāryaḥ sarvo dve geyakaṃ vinā asamānavidārīko nyāsāpanyāsanirmitaḥ

विवृत्तः स्याद्विदारी तु गीतखण्डं द्विधा च सा महत्यवान्तरा चेति महती व्याप्तवस्तुका समाप्ता पदवर्णान्तेऽवान्तरा त्वन्तराभवा

vivṛttaḥ syādvidārī tu gītakhaṇḍaṃ dvidhā ca sā mahatyavāntarā ceti mahatī vyāptavastukā samāptā padavarṇānte'vāntarā tvantarābhavā

अनयोर्वस्तुवन्न्यासो जात्यंशोऽशोऽल्पके पुनः अंशे तदनुवादी वा संवादी वांऽश इष्यते

anayorvastuvannyāso jātyaṃśo'śo'lpake punaḥ aṃśe tadanuvādī vā saṃvādī vāṃ'śa iṣyate

संख्यानियममेतासां नावोचन्दन्तिलादयः भगवान्भरतस्तासां संख्यानियममभ्यधात्

saṃkhyāniyamametāsāṃ nāvocandantilādayaḥ bhagavānbharatastāsāṃ saṃkhyāniyamamabhyadhāt

अवरैकादशपरा विदार्यः परिकीर्तिताः चतुर्विंशतिरासां तु प्रमाणं परमं स्मृतम्

avaraikādaśaparā vidāryaḥ parikīrtitāḥ caturviṃśatirāsāṃ tu pramāṇaṃ paramaṃ smṛtam

अवान्तरविदारीणां चतुर्विंशतिसंख्यया न्यासान्तमथवांऽशान्तं विदार्येकैककं मतम्

avāntaravidārīṇāṃ caturviṃśatisaṃkhyayā nyāsāntamathavāṃ'śāntaṃ vidāryekaikakaṃ matam

आद्यं वस्तुद्वयं मद्रांशग्रहं मे मतम्

ādyaṃ vastudvayaṃ madrāṃśagrahaṃ me matam

अस्य प्रस्तारः ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ । । । । । । । । उ उ उ श श ता श श श ता ता श ता श ता सं एवं वस्तुत्रयं वस्तुचतुष्टयं वा । वस्तु त्रयान्ते शीर्षकं चतुष्कलेन पञ्चपाणिना यथाक्षरेण वा ॥ अथैककला-- ऽ । ऽ ऽ । ऽ सं ता श ता श ता इत्येककला ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आ नि वि प्र आ ता वि श आ नि वि ता ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आ नि वि श आ ता वि प्र आ नि वि सं इति शीर्षकम् इत्येककलमद्रकम् द्विकले मद्रके वस्तु स्याच्चतुर्विंशतिः कला

asya prastāraḥ ' ' ' ' ' ' ' ' | | | | | | | | u u u śa śa tā śa śa śa tā tā śa tā śa tā saṃ evaṃ vastutrayaṃ vastucatuṣṭayaṃ vā | vastu trayānte śīrṣakaṃ catuṣkalena pañcapāṇinā yathākṣareṇa vā || athaikakalā-- ' | ' ' | ' saṃ tā śa tā śa tā ityekakalā ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ā ni vi pra ā tā vi śa ā ni vi tā ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ā ni vi śa ā tā vi pra ā ni vi saṃ iti śīrṣakam ityekakalamadrakam dvikale madrake vastu syāccaturviṃśatiḥ kalā

पादभागा द्वादश स्युस्तैस्तु मात्रात्रयं भवेत् द्विकलेनोत्तरेण स्याच्छीर्षं वस्तुत्रयात्परम्

pādabhāgā dvādaśa syustaistu mātrātrayaṃ bhavet dvikalenottareṇa syācchīrṣaṃ vastutrayātparam

यथाक्षरेण वा तत्र त्रिकलं स्यादुपोहनम् प्रत्युपोहनमत्र स्यात्कलिकं द्विकलं न वा

yathākṣareṇa vā tatra trikalaṃ syādupohanam pratyupohanamatra syātkalikaṃ dvikalaṃ na vā

विविधः ह्प्रतिवस्तु स्यान्मात्रयोरेककं पुनः भवेत्तृतीयमात्रायामथ पातकलाविधिः

vividhaḥ hprativastu syānmātrayorekakaṃ punaḥ bhavettṛtīyamātrāyāmatha pātakalāvidhiḥ

पादभागत्रये निप्रौ पञ्चस्वन्येषु याः कलाः आद्यास्तासु निरेवान्यत्पूर्वमद्रकवद्भवेत्

pādabhāgatraye niprau pañcasvanyeṣu yāḥ kalāḥ ādyāstāsu nirevānyatpūrvamadrakavadbhavet

अस्य प्रस्तारः ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ नि प्र नि प्र नि प्र नि श ॥ मात्रा

asya prastāraḥ ' ' ' ' ' ' ' ' ni pra ni pra ni pra ni śa || mātrā

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ नि श नि ता नि ता नि श ॥ मात्रा

' ' ' ' ' ' ' ' ni śa ni tā ni tā ni śa || mātrā

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ श ता ता श ता श ता सं ॥ मात्रा

' ' ' ' ' ' ' ' śa tā tā śa tā śa tā saṃ || mātrā

ईदृग्वस्तुत्रयान्ते शीर्षकं यथाक्षरेण द्विकलेनोत्तरेण वा । ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽए! । ऽ ऽ । ऽए! निप्र ताश निता निश ताप्र निसं ॥ सं ता श ता श ता ॥ इति शीर्षकम् इति द्विकलमद्रकम् चतुष्कले तु द्विगुणं वस्तु द्विकलवस्तुनः लक्ष्म द्विकलवत्किं तु पादभागश्चतुष्कलः

īdṛgvastutrayānte śīrṣakaṃ yathākṣareṇa dvikalenottareṇa vā | ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' 'e! | ' ' | 'e! nipra tāśa nitā niśa tāpra nisaṃ || saṃ tā śa tā śa tā || iti śīrṣakam iti dvikalamadrakam catuṣkale tu dviguṇaṃ vastu dvikalavastunaḥ lakṣma dvikalavatkiṃ tu pādabhāgaścatuṣkalaḥ

चतुष्कलेनोत्तरेण केवलेनास्य शीर्षकम् युक्तेनैककलाद्यैर्वाऽष्टकलं स्यादुपोहनम्

catuṣkalenottareṇa kevalenāsya śīrṣakam yuktenaikakalādyairvā'ṣṭakalaṃ syādupohanam

विविधोऽन्तिमवस्त्वन्ते कार्यो द्वैगेयकाभिधः असावंशादिरंशान्तपदावृत्तियुतो मतः

vividho'ntimavastvante kāryo dvaigeyakābhidhaḥ asāvaṃśādiraṃśāntapadāvṛttiyuto mataḥ

आनिविप्राः पादभागत्रितयेऽभिमताः क्रमात् द्वयोरानिविशास्तद्वद्द्वयोरानिवितास्ततः

āniviprāḥ pādabhāgatritaye'bhimatāḥ kramāt dvayorāniviśāstadvaddvayorānivitāstataḥ

एकत्राऽऽनिविशा आशविताश्चाऽऽताविशा द्वयोः अन्त्ये तानिविसं पातकलाविधिरयं मतः

ekatrā''niviśā āśavitāścā''tāviśā dvayoḥ antye tānivisaṃ pātakalāvidhirayaṃ mataḥ

चच्चत्पुटवदङ्गुल्यः कर्तव्या मद्रके बुधैः

caccatpuṭavadaṅgulyaḥ kartavyā madrake budhaiḥ

अस्य प्रस्तारः-- ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनिविप्र आनिविप्र आनिविप आनिविश ॥ मात्रा

asya prastāraḥ-- ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ānivipra ānivipra ānivipa āniviśa || mātrā

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनिविश आनिविता आनिविता आनिविश ॥ मात्रा

' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āniviśa ānivitā ānivitā āniviśa || mātrā

ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आशिविता आताविश आताविश तानिविसं ॥ मात्रा

' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' āśivitā ātāviśa ātāviśa tānivisaṃ || mātrā

इत्येकं वस्तु । एवं वस्तुत्रयानन्तरं शीर्षकं चतुष्कलेन पञ्चपाणिना यथा-- ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनिविप्र आताविश आनिविता आनिविश आताविप्र आनिविसं ॥ एककलचतुष्कलाभ्यां वा-- ऽए! । ऽ ऽ । ऽए! ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ सं ता श ता श ता ॥ आनिविप्र आताविश ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आनिविता आनिविश आताविप्र आनिविसं ॥ द्विकलचतुष्कलाभ्यां वा--ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ निप्र ताश निता निश ताप्र निसं ॥ आनिविप्र ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आताविश आनिविता आनिविश आताविप्र आनिविसं ॥ चतुष्कलाभ्यां वा ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ - आ नि वि प्र आ ता वि श आ नि वि ता आ- ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ नि वि श आ ता वि प्र आ नि वि सं ॥ आ नि वि प्र आ ता वि श ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ आ नि वि ता आ नि वि श आ नि वि प्र आ नि वि सं इति शीर्षकम् इति चतुष्कलमद्रकम् त्रिधाऽपरान्तकं तद्वद्भेदेनैककलादिना अस्मिन्नेककले वस्तु चतुर्गुरु चतुर्लघु

ityekaṃ vastu | evaṃ vastutrayānantaraṃ śīrṣakaṃ catuṣkalena pañcapāṇinā yathā-- ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ānivipra ātāviśa ānivitā āniviśa ātāvipra ānivisaṃ || ekakalacatuṣkalābhyāṃ vā-- 'e! | ' ' | 'e! ' ' ' ' ' ' ' ' saṃ tā śa tā śa tā || ānivipra ātāviśa ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ānivitā āniviśa ātāvipra ānivisaṃ || dvikalacatuṣkalābhyāṃ vā--' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' nipra tāśa nitā niśa tāpra nisaṃ || ānivipra ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ātāviśa ānivitā āniviśa ātāvipra ānivisaṃ || catuṣkalābhyāṃ vā ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' - ā ni vi pra ā tā vi śa ā ni vi tā ā- ' ' ' ' ' ' ' ' '' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ni vi śa ā tā vi pra ā ni vi saṃ || ā ni vi pra ā tā vi śa ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ā ni vi tā ā ni vi śa ā ni vi pra ā ni vi saṃ iti śīrṣakam iti catuṣkalamadrakam tridhā'parāntakaṃ tadvadbhedenaikakalādinā asminnekakale vastu caturguru caturlaghu

पञ्च षट् सप्त वा वस्तून्यस्य शाखा निगद्यते शाखेव प्रतिशाखा स्यात्किं त्वन्यपदनिर्मिता

pañca ṣaṭ sapta vā vastūnyasya śākhā nigadyate śākheva pratiśākhā syātkiṃ tvanyapadanirmitā

शाखार्धं पश्चिमं त्वाह प्रतिशाखां विशाखिलः

śākhārdhaṃ paścimaṃ tvāha pratiśākhāṃ viśākhilaḥ

शाखा वस्तूच्यते तस्याः परार्धं म्प्रतिशाखिका इत्याह भरतस्तत्रोपोहनं कलिकं मतम्

śākhā vastūcyate tasyāḥ parārdhaṃ mpratiśākhikā ityāha bharatastatropohanaṃ kalikaṃ matam

प्रत्युपोहनमत्र स्यान्न वाऽन्ये त्वेकवस्तुकम् इदमाहुः कला तेषां द्वितीया प्रत्युपोहनम्

pratyupohanamatra syānna vā'nye tvekavastukam idamāhuḥ kalā teṣāṃ dvitīyā pratyupohanam

शीर्षमेककलेन स्याच्छाखान्ते पञ्चपाणिना अन्ये तु प्रतिशाखान्तेऽप्येतदाहुर्मनीषिणः

śīrṣamekakalena syācchākhānte pañcapāṇinā anye tu pratiśākhānte'pyetadāhurmanīṣiṇaḥ

शाखायाः प्रतिशाखायाः कलाषट्केऽन्त्यवस्तुनः अन्त्ये पदावृत्तियुक्तः पञ्चपाणिर्यथाक्षरः

śākhāyāḥ pratiśākhāyāḥ kalāṣaṭke'ntyavastunaḥ antye padāvṛttiyuktaḥ pañcapāṇiryathākṣaraḥ

निजपातैर्विना यद्वा तत्पाता एव केवलाः तालिकेयं पृथग्यद्वा पञ्चपाणौ यथाक्षरे

nijapātairvinā yadvā tatpātā eva kevalāḥ tālikeyaṃ pṛthagyadvā pañcapāṇau yathākṣare

तृतीयादिगलेषु स्युः शताताशाश्च तालसम्

tṛtīyādigaleṣu syuḥ śatātāśāśca tālasam

प्रस्तारः-- ऽ ऽ ऽ ऽ । । । । इति वस्तु ऽए! । ऽ ऽ । ऽए! उउ प्र शता ताश तासं । । सं ता श ता श ता इति तालिका ॥ । । । । इति प्रतिशाखा । ऽए! । ऽ ऽ । ऽए! ता श ता श । संता शता शता । इति शीर्षकम् इत्येकवस्तुकम् ॥ इत्येकवस्तुकमपरान्तकम् । अथ पञ्चवस्तुकम् -- ऽ ऽ ऽ ऽ । । । । उ उ श ता ता श ता सं । वस्तु

prastāraḥ-- ' ' ' ' | | | | iti vastu 'e! | ' ' | 'e! uu pra śatā tāśa tāsaṃ | | saṃ tā śa tā śa tā iti tālikā || | | | | iti pratiśākhā | 'e! | ' ' | 'e! tā śa tā śa | saṃtā śatā śatā | iti śīrṣakam ityekavastukam || ityekavastukamaparāntakam | atha pañcavastukam -- ' ' ' ' | | | | u u śa tā tā śa tā saṃ | vastu