1. Chapter 1

।। ओम् नमो बुद्धाय ।। सौन्दरनन्दं महाकाव्यम् प्रथमः सर्गः कपिलवस्तु वर्णन गौतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ॥ १.१ ॥

// om namo buddhāya // saundaranandaṃ mahākāvyam prathamaḥ sargaḥ kapilavastu varṇana gautamaḥ kapilo nāma munirdharmabhṛtāṃ varaḥ / babhūva tapasi śrāntaḥ kākṣīvāniva gautamaḥ (1.1)

।। अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवत्तपः । आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत् पराम् ॥ १.२ ॥

// aśiśriyadyaḥ satataṃ dīptaṃ kāśyapavattapaḥ / āśiśrāya ca tadvṛddhau siddhiṃ kāśyapavat parām (1.2)

।। हविःषु यश्च स्वात्मार्थं गामधुक्षद् वसिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गामधुक्षद् वसिष्ठवत् ॥ १.३ ॥

// haviḥṣu yaśca svātmārthaṃ gāmadhukṣad vasiṣṭhavat / tapaḥśiṣṭeṣu ca śiṣyeṣu gāmadhukṣad vasiṣṭhavat (1.3)

।। माहात्म्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् । तृतीय इव यश्चाभूत् काव्याङ्गिरसयोर्धिया ॥ १.४ ॥

// māhātmyāddīrghatapaso yo dvitīya ivābhavat / tṛtīya iva yaścābhūt kāvyāṅgirasayordhiyā (1.4)

।। तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे । क्षेत्रं चायतनं चैव तपसामाश्रमो ऽभवत् ॥ १.५ ॥

// tasya vistīrṇatapasaḥ pārśve himavataḥ śubhe / kṣetraṃ cāyatanaṃ caiva tapasāmāśramo 'bhavat (1.5)

।। चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः । हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ ॥ १.६ ॥

// cāruvīruttaruvanaḥ prasnigdhamṛduśādvalaḥ / havirdhūmavitānena yaḥ sadābhra ivābabhau (1.6)

।। मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् ॥ १.७ ॥

// mṛdubhiḥ saikataiḥ snigdhaiḥ kesarāstarapāṇḍubhiḥ / bhūmibhāgairasaṃkīrṇaiḥ sāṅgarāga ivābhavat (1.7)

।। शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैर्भावनैरपि । बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरोरुहैः ॥ १.८ ॥

// śucibhistīrthasaṃkhyātaiḥ pāvanairbhāvanairapi / bandhumāniva yastasthau sarobhiḥ sasaroruhaiḥ (1.8)

।। पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥ १.९ ॥

// paryāptaphalapuṣpābhiḥ sarvato vanarājibhiḥ / śuśubhe vavṛdhe caiva naraḥ sādhanavāniva (1.9)

।। नीवारफलसन्तुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः । आकीर्णो ऽपि तपोभृद्धिः शून्यशून्य इवाभवत् ॥ १.१० ॥

// nīvāraphalasantuṣṭaiḥ svasthaiḥ śāntairanutsukaiḥ / ākīrṇo 'pi tapobhṛddhiḥ śūnyaśūnya ivābhavat (1.10)

।। अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि । तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निःस्वनः ॥ १.११ ॥

// agnīnāṃ hūyamānānāṃ śikhināṃ kūjatāmapi / tīrthānāṃ cābhiṣekeṣu śuśruve yatra niḥsvanaḥ (1.11)

।। विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । सलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव ॥ १.१२ ॥

// virejurhariṇā yatra suptā medhyāsu vediṣu / salājairmādhavīpuṣpairupahārāḥ kṛtā iva (1.12)

।। अपि क्षुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव ॥ १.१३ ॥

// api kṣudramṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ / śaraṇyebhyastapasvibhyo vinayaṃ śikṣitā iva (1.13)

।। संदिग्धे ऽप्यपुनर्भावे विरुद्धेष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस्तपो यत्र तपोधनाः ॥ १.१४ ॥

// saṃdigdhe 'pyapunarbhāve viruddheṣvāgameṣvapi / pratyakṣiṇa ivākurvaṃstapo yatra tapodhanāḥ (1.14)

।। यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चित् कैश्चिन्न मीयते । काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते ॥ १.१५ ॥

// yatra sma mīyate brahma kaiścit kaiścinna mīyate / kāle nimīyate somo na cākāle pramīyate (1.15)

।। निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यत्र स्वबुद्धयः । संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्तेपिरे तपः ॥ १.१६ ॥

// nirapekṣāḥ śarīreṣu dharme yatra svabuddhayaḥ / saṃhṛṣṭā iva yatnena tāpasāstepire tapaḥ (1.16)

।। श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥ १.१७ ॥

// śrāmyanto munayo yatra svargāyodyuktacetasaḥ / taporāgeṇa dharmasya vilopamiva cakrire (1.17)

।। अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्रं तमाश्रमम् । केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः ॥ १.१८ ॥

// atha tejasvisadanaṃ tapaḥkṣetraṃ tamāśramam / kecidikṣvākavo jagmū rājaputrā vivatsavaḥ (1.18)

।। सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरेस्का महाभुजाः । पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ॥ १.१९ ॥

// suvarṇastambhavarṣmāṇaḥ siṃhoreskā mahābhujāḥ / pātraṃ śabdasya mahataḥ śriyāṃ ca vinayasya ca (1.19)

।। अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः ॥ १.२० ॥

// arharūpā hyanarhasya mahātmānaścalātmanaḥ / prājñāḥ prajñāvimuktasya bhrātṛvyasya yavīyasaḥ (1.20)

।। मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं [च] विषेहिरे । ररक्षुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिशियिरे वनम् ॥ १.२१ ॥

// mātṛśulkādupagatāṃ te śriyaṃ [ca] viṣehire / rarakṣuśca pituḥ satyaṃ yasmācchiśiyire vanam (1.21)

।। तेषां मुनिरुपाध्यायो गौतमः कपिलो ऽभवत् । गुरुगोत्रादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥ १.२२ ॥

// teṣāṃ munirupādhyāyo gautamaḥ kapilo 'bhavat / gurugotrādataḥ kautsāste bhavanti sma gautamāḥ (1.22)

।। एकपित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवद् गार्ग्यो वासुभद्रो ऽपि गौतमः ॥ १.२३ ॥

// ekapitroryathā bhrātroḥ pṛthagguruparigrahāt / rāma evābhavad gārgyo vāsubhadro 'pi gautamaḥ (1.23)

।। शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे । तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥ १.२४ ॥

// śākavṛkṣapraticchannaṃ vāsaṃ yasmācca cakrire / tasmādikṣvākuvaṃśyāste bhuvi śākyā iti smṛtāḥ (1.24)

।। स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः । मुनिरूर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥ १.२५ ॥

// sa teṣāṃ gautamaścakre svavaṃśasadṛśīḥ kriyāḥ / munirūrdhvaṃ kumārasya sagarasyeva bhārgavaḥ (1.25)

।। कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मिकिरिव धीमांश्च धीमतोर्मैथिलेययोः ॥ १.२६ ॥

// kaṇvaḥ śākuntalasyeva bharatasya tarasvinaḥ / vālmikiriva dhīmāṃśca dhīmatormaithileyayoḥ (1.26)

।। तद्वनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः । शान्तां गुप्तां च युगपद् ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे ॥ १.२७ ॥

// tadvanaṃ muninā tena taiśca kṣatriyapuṅgavaiḥ / śāntāṃ guptāṃ ca yugapad brahmakṣatraśriyaṃ dadhe (1.27)

।। अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ॥ १.२८ ॥

// athodakalaśaṃ gṛhya teṣāṃ vṛddhicikīrṣayā / muniḥ sa viyadutpatya tānuvāca nṛpātmajān (1.28)

।। या पतेत् कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीम् । धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमम् ॥ १.२९ ॥

// yā patet kalaśādasmādakṣayyasalilānmahīm / dhārā tāmanatikramya māmanveta yathākramam (1.29)

।। ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलंकृतान् ॥ १.३० ॥

// tataḥ paramamityuktvā śirobhiḥ praṇipatya ca / rathānāruruhuḥ sarve śīghravāhānalaṃkṛtān (1.30)

।। ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा ॥ १.३१ ॥

// tataḥ sa tairanugataḥ syandanasthairnabhogataḥ / tadāśramamahīprāntaṃ paricikṣepa vāriṇā (1.31)

।। अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभीकृतम् । तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदम् ॥ १.३२ ॥

// aṣṭāpadamivālikhya nimittaiḥ surabhīkṛtam / tānuvāca muniḥ sthitvā bhūmipālasutānidam (1.32)

।। अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिन्हितलक्षणे । निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपम् ॥ १.३३ ॥

// asmin dhārāparikṣipte nemicinhitalakṣaṇe / nirmimīdhvaṃ puraṃ yūyaṃ mayi yāte triviṣṭapam (1.33)

।। ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन् प्रतिगते मुनौ । बभ्रमुयौंवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशा ॥ १.३४ ॥

// tataḥ kadācitte vīrāstasmin pratigate munau / babhramuyauṃvanoddāmā gajā iva niraṅkuśā (1.34)

।। बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः । शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः ॥ १.३५ ॥

// baddhagodhāṅgulītrāṇā hastaviṣṭhitakārmukāḥ / śarādhmātamahātūṇā vyāyatābaddhavāsasaḥ (1.35)

।। जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्यन्तेर्देवकर्मणः ॥ १.३६ ॥

// jijñāsamānā nāgeṣu kauśalaṃ śvāpadeṣu ca / anucakrurvanasthasya dauṣyanterdevakarmaṇaḥ (1.36)

।। तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान् वृद्धान्व्याघ्रशिशूनिव । तापसास्तद्वनं हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे ॥ १.३७ ॥

// tān dṛṣṭvā prakṛtiṃ yātān vṛddhānvyāghraśiśūniva / tāpasāstadvanaṃ hitvā himavantaṃ siṣevire (1.37)

।। ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥ १.३८ ॥

// tatastadāśramasthānaṃ śūnyaṃ taiḥ śūnyacetasaḥ / paśyanto manyunā taptā vyālā iva niśaśvasuḥ (1.38)

।। अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् ॥ १.३९ ॥

// atha te puṇyakarmāṇaḥ pratyupasthitavṛddhayaḥ / tatra tajjñairupākhyātānavāpurmahato nidhīn (1.39)

।। अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ॥ १.४० ॥

// alaṃ dharmārthakāmānāṃ nikhilānāmavāptaye / nidhayo naikavidhayo bhūrayaste gatārayaḥ (1.40)

।। ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन् वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन् ॥ १.४१ ॥

// tatastatpratilambhācca pariṇāmācca karmaṇaḥ / tasmin vāstuni vāstujñāḥ puraṃ śrīmannyaveśayan (1.41)

।। सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् । शैलकल्पमहावप्रं गिरिव्रजमिवापरम् ॥ १.४२ ॥

// saridvistīrṇaparikhaṃ spaṣṭāñcitamahāpatham / śailakalpamahāvapraṃ girivrajamivāparam (1.42)

।। पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् । हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ॥ १.४३ ॥

// pāṇḍurāṭṭālasumukhaṃ suvibhaktāntarāpaṇam / harmyamālāparikṣiptaṃ kukṣiṃ himagireriva (1.43)

।। वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन् ॥ १.४४ ॥

// vedavedāṅgaviduṣastasthuṣaḥ ṣaṭsu karmasu / śāntaye vṛddhaye caiva yatra viprānajījapan (1.44)

।। तद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान् विनिवृत्तये । यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन् ॥ १.४५ ॥

// tadbhūmerabhiyoktṛṇāṃ prayuktān vinivṛttaye / yatra svena prabhāvena bhṛtyadaṇḍānajījapan (1.45)

।। चरित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः । अर्हतो ऽतिष्ठिपन् यत्र शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः ॥ १.४६ ॥

// caritradhanasampannān salajjān dīrghadarśinaḥ / arhato 'tiṣṭhipan yatra śūrān dakṣān kuṭumbinaḥ (1.46)

।। व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैयुक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरुपेषु सचिवांस्तान्न्ययूयुजन् ॥ १.४७ ॥

// vyastaistaistairguṇaiyuktān mativāgvikramādibhiḥ / karmasu pratirupeṣu sacivāṃstānnyayūyujan (1.47)

।। वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः । यद् बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव ॥ १.४८ ॥

// vasumadbhiravibhrāntairalaṃvidyairavismitaiḥ / yad babhāse naraiḥ kīrṇaṃ mandaraḥ kinnarairiva (1.48)

।। यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया । श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचिकरन् ॥ १.४९ ॥

// yatra te hṛṣṭamanasaḥ pauraprīticikīrṣayā / śrīmantyudyānasaṃjñāni yaśodhāmānyacikaran (1.49)

।। शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन् ॥ १.५० ॥

// śivāḥ puṣkariṇīścaiva paramāgryaguṇāmbhasaḥ / nājñayā cetanotkarṣāddikṣu sarvāsvacīkhanan (1.50)

।। मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च । सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन् ॥ १.५१ ॥

// manojñāḥ śrīmatīḥ praṣṭhīḥ pathiṣūpavaneṣu ca / sabhāḥ kūpavatīścaiva samantāt pratyatiṣṭhipan (1.51)

।। हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलम् । अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम् ॥ १.५२ ॥

// hastyaśvarathasaṃkīrṇamasaṃkīrṇamanākulam / anigūḍhārthivibhavaṃ nigūḍhajñānapauruṣam (1.52)

।। सनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसाम् । निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदाम् ॥ १.५३ ॥

// sanidhānamivārthānāmādhānamiva tejasām / niketamiva vidyānāṃ saṃketamiva saṃpadām (1.53)

।। वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणाम् । आनर्तं कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनाम् ॥ १.५४ ॥

// vāsavṛkṣaṃ guṇavatāmāśrayaṃ śaraṇaiṣiṇām / ānartaṃ kṛtaśāstrāṇāmālānaṃ bāhuśālinām (1.54)

।। समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम् ॥ १.५५ ॥

// samājairutsavairdāyaiḥ kriyāvidhibhireva ca / alaṃcakruralaṃvīryāste jagaddhāma tatpuram (1.55)

।। यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन् करम् । तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम् ॥ १.५६ ॥

// yasmādanyāyataste ca kaṃcinnācīkaran karam / tasmādalpena kālena tattadāpūpuran puram (1.56)

।। कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात् कपिलवास्तु तत् ॥ १.५७ ॥

// kapilasya ca tasyarṣestasminnāśramavāstuni / yasmātte tatpuraṃ cakrustasmāt kapilavāstu tat (1.57)

।। ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥ १.५८ ॥

// kakandasya makandasya kuśāmbasyeva cāśrame / puryo yathā hi śrūyante tathaiva kapilasya tat (1.58)

।। आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन । आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत् सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥ १.५९ ॥

// āpuḥ puraṃ tatpuruhūtakalpāste tejasāryeṇa na vismayena / āpuryaśogandhamataśca śaśvat sutā yayāteriva kīrtimantaḥ (1.59)

।। तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रम् । तारासहस्त्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षम् ॥ १.६० ॥

// tannāthavṛttairapi rājaputrairarājakaṃ naiva rarāja rāṣṭram / tārāsahastrairapi dīpyamānairanutthite candra ivāntarīkṣam (1.60)

।। यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भातॄणां वृषभ इवौजसा वृषाणाम् । ते तत्र प्रियगुरवस्तमभ्यषिचन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव ॥ १.६१ ॥

// yo jyāyānatha vayasā guṇaiśca teṣāṃ bhātṝṇāṃ vṛṣabha ivaujasā vṛṣāṇām / te tatra priyaguravastamabhyaṣicannādityā daśaśatalocanaṃ divīva (1.61)

।। आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान् धर्माय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः । तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥ १.६२ ॥

// ācāravānvinayavānnayavānkriyāvān dharmāya nendriyasukhāya dhṛtātapatraḥ / tadbhrātṛbhiḥ parivṛtaḥ sa jugopa rāṣṭram saṃkrandano divamivānusṛto marudbhiḥ (1.62)