2. Chapter 2

।। सौन्दरनन्द महाकाव्य में "कपिलवस्तु वर्णन" नामक प्रथम सर्ग समाप्त । द्वितीयः सर्गः राजा शुद्धोदन ततः कदाचित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् । राजा शुद्धोदनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः ॥ २.१ ॥

// saundarananda mahākāvya meṃ "kapilavastu varṇana" nāmaka prathama sarga samāpta / dvitīyaḥ sargaḥ rājā śuddhodana tataḥ kadācitkālena tadavāpa kulakramāt / rājā śuddhodano nāma śuddhakarmā jitendriyaḥ (2.1)

।। यः ससञ्जे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये । नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे ॥ २.२ ॥

// yaḥ sasañje na kāmeṣu śrīprāptau na visismiye / nāvamene parānṛddhyā parebhyo nāpi vivyathe (2.2)

।। बलीयान् सत्त्वसंपन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥ २.३ ॥

// balīyān sattvasaṃpannaḥ śrutavān buddhimānapi / vikrānto nayavāṃścaiva dhīraḥ sumukha eva ca (2.3)

।। वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः । तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः ॥ २.४ ॥

// vapuṣmāṃśca na ca stabdho dakṣiṇo na ca nārjavaḥ / tejasvī na ca na kṣāntaḥ kartā ca na ca vismitaḥ (2.4)

।। आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः । अभवद् यो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च ॥ २.५ ॥

// ākṣiptaḥ śatrubhiḥ saṃkhye suhṛdbhiśca vyapāśritaḥ / abhavad yo na vimukhastejasā ditsayaiva ca (2.5)

।। यः पूर्वैः राजभिर्यातां यियासुर्धर्मपद्धतिम् । राज्यं दीक्षामिव वहन् वृत्तेनान्वगमत् पितॄन् ॥ २.६ ॥

// yaḥ pūrvaiḥ rājabhiryātāṃ yiyāsurdharmapaddhatim / rājyaṃ dīkṣāmiva vahan vṛttenānvagamat pitṝn (2.6)

।। यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः । शिश्यिरे विगतोद्वेगाः पितुरङ्कगता इव ॥ २.७ ॥

// yasya suvyavahārācca rakṣaṇācca sukhaṃ prajāḥ / śiśyire vigatodvegāḥ pituraṅkagatā iva (2.7)

।। कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले । अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् ॥ २.८ ॥

// kṛtaśāstraḥ kṛtāstro vā jāto vā vipule kule / akṛtārtho na dadṛśe yasya darśanameyivān (2.8)

।। हितं विप्रियमप्युक्तो यः सुश्राव न चुक्षुभे । दुष्कृतं बह्वपि त्यक्त्वा सस्मार कृतमण्वपि ॥ २.९ ॥

// hitaṃ vipriyamapyukto yaḥ suśrāva na cukṣubhe / duṣkṛtaṃ bahvapi tyaktvā sasmāra kṛtamaṇvapi (2.9)

।। प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः । आपन्नान् परिजग्राह निजग्राहास्थितान् पथि ॥ २.१० ॥

// praṇatānanujagrāha vijagrāha kuladviṣaḥ / āpannān parijagrāha nijagrāhāsthitān pathi (2.10)

।। प्रायेण विषये यस्य तच्छीलमनुवर्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥ २.११ ॥

// prāyeṇa viṣaye yasya tacchīlamanuvartinaḥ / arjayanto dadṛśire dhanānīva guṇānapi (2.11)

।। अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः । दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किंचन ॥ २.१२ ॥

// adhyaiṣṭa yaḥ paraṃ brahma na vyaiṣṭa satataṃ dhṛteḥ / dānānyadita pātrebhyaḥ pāpaṃ nākṛta kiṃcana (2.12)

।। धृत्यावाक्षीत् प्रतिज्ञां स सद्वाजीवोद्यतां धुरम् । न ह्यवाञ्छीच्च्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितम् ॥ २.१३ ॥

// dhṛtyāvākṣīt pratijñāṃ sa sadvājīvodyatāṃ dhuram / na hyavāñchīccyutaḥ satyānmuhūrtamapi jīvitam (2.13)

।। विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया । व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव ॥ २.१४ ॥

// viduṣaḥ paryupāsiṣṭa vyakāśiṣṭātmavattayā / vyarociṣṭa ca śiṣṭebhyo māsīṣe candramā iva (2.14)

।। अवेदीद् बुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमम् । अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥ २.१५ ॥

// avedīd buddhiśāstrābhyāmiha cāmutra ca kṣamam / arakṣīddhairyavīryābhyāmindriyāṇyapi ca prajāḥ (2.15)

।। अहार्षीद् दुःखमार्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः । अचैषीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ॥ २.१६ ॥

// ahārṣīd duḥkhamārtānāṃ dviṣatāṃ corjitaṃ yaśaḥ / acaiṣīcca nayairbhūmiṃ bhūyasā yaśasaiva ca (2.16)

।। अप्यासीद् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौषीच्च यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ॥ २.१७ ॥

// apyāsīd duḥkhitān paśyan prakṛtyā karuṇātmakaḥ / nādhauṣīcca yaśo lobhādanyāyādhigatairdhanaiḥ (2.17)

।। सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीददित्सीत्तु सौमुख्यात् स्वं स्वमर्थवत् ॥ २.१८ ॥

// sauhārdadṛḍhabhaktitvānmaitreṣu viguṇeṣvapi / nādidāsīdaditsīttu saumukhyāt svaṃ svamarthavat (2.18)

।। अनिवेद्याग्रमर्हद्भ्यो नालिक्षत् किंचिदप्लुतः । गामधर्मेण नाधुक्षत् क्षीरतर्षेण गामिव ॥ २.१९ ॥

// anivedyāgramarhadbhyo nālikṣat kiṃcidaplutaḥ / gāmadharmeṇa nādhukṣat kṣīratarṣeṇa gāmiva (2.19)

।। नासृक्षद् बलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरम् । आगमैर्बुद्धिमाधिक्षद्धर्माय न तु कीर्तये ॥ २.२० ॥

// nāsṛkṣad balimaprāptaṃ nārukṣanmānamaiśvaram / āgamairbuddhimādhikṣaddharmāya na tu kīrtaye (2.20)

।। क्लेशार्हानपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । आर्यभावाच्च नाधुक्षद् द्विषतो ऽपि सतो गुणान् ॥ २.२१ ॥

// kleśārhānapi kāṃścittu nākliṣṭa kliṣṭakarmaṇaḥ / āryabhāvācca nādhukṣad dviṣato 'pi sato guṇān (2.21)

।। आकृक्षद् वपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव । परस्वं भुवि नामृक्षन्महाविषमिवोरगम् ॥ २.२२ ॥

// ākṛkṣad vapuṣā dṛṣṭīḥ prajānāṃ candramā iva / parasvaṃ bhuvi nāmṛkṣanmahāviṣamivoragam (2.22)

।। नाक्रुक्षद् विषये तस्य कश्चित्कैश्चित् क्वचित् क्षतः । आदिक्षत्तस्य हस्तस्थमार्तेभ्यो ह्यभयं धनुः ॥ २.२३ ॥

// nākrukṣad viṣaye tasya kaścitkaiścit kvacit kṣataḥ / ādikṣattasya hastasthamārtebhyo hyabhayaṃ dhanuḥ (2.23)

।। कृतागसो ऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिणः । अदर्शत्स्निग्धया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन वचसासिचत् ॥ २.२४ ॥

// kṛtāgaso 'pi praṇatān prāgeva priyakāriṇaḥ / adarśatsnigdhayā dṛṣṭyā ślakṣṇena vacasāsicat (2.24)

।। बव्हीरध्यगमद् विद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्तयुगे धर्मे धर्मात् कृच्छ्रे ऽपि नास्रसत् ॥ २.२५ ॥

// bavhīradhyagamad vidyā viṣayeṣvakutūhalaḥ / sthitaḥ kārtayuge dharme dharmāt kṛcchre 'pi nāsrasat (2.25)

।। अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मित्रसंपदा । अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतद् गर्हिते पथि ॥ २.२६ ॥

// avardhiṣṭa guṇaiḥ śaśvadavṛdhanmitrasaṃpadā / avartiṣṭa ca vṛddheṣu nāvṛtad garhite pathi (2.26)

।। शरैरशीशमच्छत्रून् गुणैर्बन्धूनरीरमत् । रन्ध्रैर्नाचूचुदद् भृत्यान् करैर्नापीपिडत् प्रजाः ॥ २.२७ ॥

// śarairaśīśamacchatrūn guṇairbandhūnarīramat / randhrairnācūcudad bhṛtyān karairnāpīpiḍat prajāḥ (2.27)

।। रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् । स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्रानवीवपत् ॥ २.२८ ॥

// rakṣaṇāccaiva śauryācca nikhilāṃ gāmavīvapat / spaṣṭayā daṇḍanītyā ca rātrisatrānavīvapat (2.28)

।। कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् । दीप्त्या तम इवादित्यस्तेजसारीनवीवपत् ॥ २.२९ ॥

// kulaṃ rājarṣivṛttena yaśogandhamavīvapat / dīptyā tama ivādityastejasārīnavīvapat (2.29)

।। अपप्रथत् पितॄंश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः । सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्णदत् प्रजाः ॥ २.३० ॥

// apaprathat pitṝṃścaiva satputrasadṛśairguṇaiḥ / salileneva cāmbhodo vṛttenājihṇadat prajāḥ (2.30)

।। दानैरजस्रविपुलैः सोमं विप्रानसूषवत् । राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् ॥ २.३१ ॥

// dānairajasravipulaiḥ somaṃ viprānasūṣavat / rājadharmasthitatvācca kāle sasyamasūṣavat (2.31)

।। अधर्मिष्ठामचकथन्न कथामकथंकथः । चक्रवर्तीव च परान् धर्मायाभ्युदसीषहत् ॥ २.३२ ॥

// adharmiṣṭhāmacakathanna kathāmakathaṃkathaḥ / cakravartīva ca parān dharmāyābhyudasīṣahat (2.32)

।। राष्ट्रमन्यत्र च बलेर्न स किंचिददीदपत् । भृत्यैरेव च सोद्योगं द्विषद्दर्पमदीदपत् ॥ २.३३ ॥

// rāṣṭramanyatra ca balerna sa kiṃcidadīdapat / bhṛtyaireva ca sodyogaṃ dviṣaddarpamadīdapat (2.33)

।। स्वैरेवादीदपच्चापि भूयो भूयो गुणैः कुलम् । प्रजा नादीदपच्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ॥ २.३४ ॥

// svairevādīdapaccāpi bhūyo bhūyo guṇaiḥ kulam / prajā nādīdapaccaiva sarvadharmavyavasthayā (2.34)

।। अश्रान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममीमपत् । पालनाच्च द्विजान् ब्रह्म निरुद्विग्नानमीमपत् ॥ २.३५ ॥

// aśrāntaḥ samaye yajvā yajñabhūmimamīmapat / pālanācca dvijān brahma nirudvignānamīmapat (2.35)

।। गुरुभिर्विधिवत् काले सौम्यः सोमममीमपत् । तपसा तेजसा चैष द्विषत्सैन्यममीमपत् ॥ २.३६ ॥

// gurubhirvidhivat kāle saumyaḥ somamamīmapat / tapasā tejasā caiṣa dviṣatsainyamamīmapat (2.36)

।। प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् । दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवीवसत् ॥ २.३७ ॥

// prajāḥ paramadharmajñaḥ sūkṣmaṃ dharmamavīvasat / darśanāccaiva dharmasya kāle svargamavīvasat (2.37)

।। व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठिपत् । प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् ॥ २.३८ ॥

// vyaktamapyarthakṛcchreṣu nādharmiṣṭhamatiṣṭhipat / priya ityeva cāśaktaṃ na saṃrāgādavīvṛdhat (2.38)

।। तेजसा च त्विषा चैव रिपून् दृप्तानबीभसत् । यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यबीभसत् ॥ २.३९ ॥

// tejasā ca tviṣā caiva ripūn dṛptānabībhasat / yaśodīpena dīptena pṛthivīṃ ca vyabībhasat (2.39)

।। आनुशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किञ्चन ॥ २.४० ॥

// ānuśaṃsyānna yaśase tenādāyi sadārthine / dravyaṃ mahadapi tyaktvā na caivākīrti kiñcana (2.40)

।। तेनारिरपि दुःखार्तो नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून्न तेनाकारि विस्मयः ॥ २.४१ ॥

// tenārirapi duḥkhārto nātyāji śaraṇāgataḥ / jitvā dṛptānapi ripūnna tenākāri vismayaḥ (2.41)

।। न तेनाभेदि मर्यादा कामाद्वेषाद्भयादपि । तेन सत्स्वपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता ॥ २.४२ ॥

// na tenābhedi maryādā kāmādveṣādbhayādapi / tena satsvapi bhogeṣu nāsevīndriyavṛttitā (2.42)

।। न तेनादर्शि विषमं कार्यं क्वचन किंचन । विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥ २.४३ ॥

// na tenādarśi viṣamaṃ kāryaṃ kvacana kiṃcana / vipriyapriyayoḥ kṛtye na tenāgāmi nikriyāḥ (2.43)

।। तेनापायि यथाकल्पं सोमश्च यश एव च । वेदश्चाम्नायि सततं वेदोक्तो धर्म एव च ॥ २.४४ ॥

// tenāpāyi yathākalpaṃ somaśca yaśa eva ca / vedaścāmnāyi satataṃ vedokto dharma eva ca (2.44)

।। एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः । अशक्यः शक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥ २.४५ ॥

// evamādibhiratyakto babhūvāsulabhairguṇaiḥ / aśakyaḥ śakyasāmantaḥ śākyarājaḥ sa śakravat (2.45)

।। अथ तस्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्यां दिदृक्षवः ॥ २.४६ ॥

// atha tasmin tathā kāle dharmakāmā divaukasaḥ / vicerurdiśi lokasya dharmacaryāṃ didṛkṣavaḥ (2.46)

।। धर्मात्मानश्चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपम् ॥ २.४७ ॥

// dharmātmānaścarantaste dharmajijñāsayā jagat / dadṛśustaṃ viśeṣeṇa dharmātmānaṃ narādhipam (2.47)

।। देवेभ्यस्तुषितेभ्यो ऽथ बोधिसत्त्वः क्षितिं व्रजन् । उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ॥ २.४८ ॥

// devebhyastuṣitebhyo 'tha bodhisattvaḥ kṣitiṃ vrajan / upapattiṃ praṇidadhe kule tasya mahīpateḥ (2.48)

।। तस्या देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् । वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता ॥ २.४९ ॥

// tasyā devī nṛdevasya māyā nāma tadābhavat / vītakrodhatamomāyā māyeva divi devatā (2.49)

।। स्वप्ने ऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श सा । षड्दन्तं वारणं श्वेतमैरावतमिवौजसा ॥ २.५० ॥

// svapne 'tha samaye garbhamāviśantaṃ dadarśa sā / ṣaḍdantaṃ vāraṇaṃ śvetamairāvatamivaujasā (2.50)

।। तं विनिदिशिशुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः ॥ २.५१ ॥

// taṃ vinidiśiśuḥ śrutvā svapnaṃ svapnavido dvijāḥ / tasya janma kumārasya lakṣmīdharmayaśobhṛtaḥ (2.51)

।। तस्य सत्त्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिणः । साचला प्रचचालोर्वी तरङ्गाभिहतेव नौः ॥ २.५२ ॥

// tasya sattvaviśeṣasya jātau jātikṣayaiṣiṇaḥ / sācalā pracacālorvī taraṅgābhihateva nauḥ (2.52)

।। सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्षं पपात खात् । दिग्वारणकराधूताद् वनाच्चैत्ररथादिव ॥ २.५३ ॥

// sūryaraśmibhirakliṣṭaṃ puṣpavarṣaṃ papāta khāt / digvāraṇakarādhūtād vanāccaitrarathādiva (2.53)

।। दिवि दुन्दुभयो नेदुर्दीव्यतां मरुतामिव । दिदीपे ऽभ्यधिकं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ ॥ २.५४ ॥

// divi dundubhayo nedurdīvyatāṃ marutāmiva / didīpe 'bhyadhikaṃ sūryaḥ śivaśca pavano vavau (2.54)

।। तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः । सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया ॥ २.५५ ॥

// tutuṣustuṣitāścaiva śuddhāvāsāśca devatāḥ / saddharmabahumānena sattvānāṃ cānukampayā (2.55)

।। समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतुकरः परः । बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवानिव ॥ २.५६ ॥

// samāyayau yaśaḥketuṃ śreyaḥketukaraḥ paraḥ / babhrāje śāntayā lakṣmyā dharmo vigrahavāniva (2.56)

।। देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥ २.५७ ॥

// devyāmapi yavīyasyāmaraṇyāmiva pāvakaḥ / nando nāma suto jajñe nityānandakaraḥ kule (2.57)

।। दीर्घबाहुर्महावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः । वपुषाग्र्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥ २.५८ ॥

// dīrghabāhurmahāvakṣāḥ siṃhāṃso vṛṣabhekṣaṇaḥ / vapuṣāgryeṇa yo nāma sundaropapadaṃ dadhe (2.58)

।। मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया ॥ २.५९ ॥

// madhumāsa iva prāptaścandro nava ivoditaḥ / aṅgavāniva cānaṅgaḥ sa babhau kāntayā śriyā (2.59)

।। स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥ २.६० ॥

// sa tau saṃvardhayāmāsa narendraḥ parayā mudā / arthaḥ sajjanahastastho dharmakāmau mahāniva (2.60)

।। तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाते भवाय तौ । आर्यस्यारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥ २.६१ ॥

// tasya kālena satputrau vavṛdhāte bhavāya tau / āryasyārambhamahato dharmārthāviva bhūtaye (2.61)

।। तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः । मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारियात्रयोः ॥ २.६२ ॥

// tayoḥ satputrayormadhye śākyarājo rarāja saḥ / madhyadeśa iva vyakto himavatpāriyātrayoḥ (2.62)

।। ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च । कामेष्वजस्रं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज ॥ २.६३ ॥

// tatastayoḥ saṃskṛtayoḥ krameṇa narendrasūnvoḥ kṛtavidyayośca / kāmeṣvajasraṃ pramamāda nandaḥ sarvārthasiddhastu na saṃrarañja (2.63)

।। स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च विमृशन् जगदनभिज्ञमार्तचित्तः । हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगमज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः ॥ २.६४ ॥

// sa prekṣyaiva hi jīrṇamāturaṃ ca mṛtaṃ ca vimṛśan jagadanabhijñamārtacittaḥ / hṛdayagataparaghṛṇo na viṣayaratimagamajjananamaraṇabhayamabhito vijighāṃsuḥ (2.64)

।। उद्वेगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः । निशि नृपतिनिलयनाद् वनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः ॥ २.६५ ॥

// udvegādapunarbhave manaḥ praṇidhāya sa yayau śayitavarāṅganādanāsthaḥ / niśi nṛpatinilayanād vanagamanakṛtamanāḥ sarasa iva mathitanalināt kalahaṃsaḥ (2.65)