3. Chapter 3

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "राजवर्णन" नाम द्वितीयः सर्ग समाप्त । तृतीयः सर्गः तथागत वर्णन तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलम् । श्रीमदभयप्रनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥ ३.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "rājavarṇana" nāma dvitīyaḥ sarga samāpta / tṛtīyaḥ sargaḥ tathāgata varṇana tapase tataḥ kapilavāstu hayagajarathaughasaṃkulam / śrīmadabhayapranuraktajanaṃ sa vihāya niścitamanā vanaṃ yayau (3.1)

।। विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् । प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत ॥ ३.२ ॥

// vividhāgamāṃstapasi tāṃśca vividhaniyamāśrayān munīn / prekṣya sa viṣayatṛṣākṛpaṇānanavasthitaṃ tapa iti nyavartata (3.2)

।। अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममतिं तथोद्रकम् । तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥ ३.३ ॥

// atha mokṣavādinamarāḍamupaśamamatiṃ tathodrakam / tattvakṛtamatirupāsya jahāvayamapyamārga iti mārgakovidaḥ (3.3)

।। स विचारयन् जगति किं नु परममिति तं तमागमम् । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम् ॥ ३.४ ॥

// sa vicārayan jagati kiṃ nu paramamiti taṃ tamāgamam / niścayamanadhigataḥ parataḥ paramaṃ cacāra tapa eva duṣkaram (3.4)

।। अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जहौ तपः । ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्त्वबुद्धये ॥ ३.५ ॥

// atha naiṣa mārga iti vīkṣya tadapi vipulaṃ jahau tapaḥ / dhyānaviṣayamavagamya paraṃ bubhuje varānnamamṛtattvabuddhaye (3.5)

।। स सुवर्णपीनयुगबाहुरृषभगतिरायतेक्षणः । प्लक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ॥ ३.६ ॥

// sa suvarṇapīnayugabāhurṛṣabhagatirāyatekṣaṇaḥ / plakṣamavaniruhamabhyagamat paramasya niścayavidherbubhutsayā (3.6)

।। उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलधृतिरद्रिराजवत् । मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययम् ॥ ३.७ ॥

// upaviśya tatra kṛtabuddhiracaladhṛtiradrirājavat / mārabalamajayadugramatho bubudhe padaṃ śivamahāryamavyayam (3.7)

।। अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षतुलमगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे ॥ ३.८ ॥

// avagamya taṃ ca kṛtakāryamamṛtamanaso divaukasaḥ / harṣatulamagaman muditā vimukhī tu mārapariṣat pracukṣubhe (3.8)

।। सनगा च भूः प्रविचचाल हुतबहसखः शिवो ववौ । नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः ॥ ३.९ ॥

// sanagā ca bhūḥ pravicacāla hutabahasakhaḥ śivo vavau / nedurapi ca suradundubhayaḥ pravavarṣa cāmbudharavarjitaṃ nabhaḥ (3.9)

।। अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात् पुरीम् ॥ ३.१० ॥

// avabudhya caiva paramārthamajaramanukampayā vibhuḥ / nityamamṛtamupadarśayituṃ sa varāṇasīparikarāmayāt purīm (3.10)

।। अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥ ३.११ ॥

// atha dharmacakramṛtanābhi dhṛtimatisamādhinemimat / tatra vinayaniyamāramṛṣirjagato hitāya pariṣadyavartayat (3.11)

।। इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका । शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् ॥ ३.१२ ॥

// iti duḥkhametadiyamasya samudayalatā pravartikā / śāntiriyamayamupāya iti pravibhāgaśaḥ paramidaṃ catuṣṭayam (3.12)

।। अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुत्तमम् । द्वादशनियतविकल्पं ऋषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥ ३.१३ ॥

// abhidhāya ca triparivartamatulamanivartyamuttamam / dvādaśaniyatavikalpaṃ ṛṣirvinināya kauṇḍinasagotramāditaḥ (3.13)

।। स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् । क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥ ३.१४ ॥

// sa hi doṣasāgaramagādhamupadhijalamādhijantukam / krodhamadabhayataraṅgacalaṃ pratatāra lokamapi ca vyatārayat (3.14)

।। स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पित्र्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥ ३.१५ ॥

// sa vinīya kāśiṣu gayeṣu bahujanamatho girivraje / pitryamapi paramakāruṇiko nagaraṃ yayāvanujighṛkṣayā tadā (3.15)

।। विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ॥ ३.१६ ॥

// viṣayātmakasya hi janasya bahuvividhamārgasevinaḥ / sūryasadṛśavapurabhyudito vijahāra sūrya iva gautamastamaḥ (3.16)

।। अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतम् । वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनम् ॥ ३.१७ ॥

// abhitastataḥ kapilavāstu paramaśubhavāstusaṃstutam / vastumatiśuci śivopavanaṃ sa dadarśa niḥspṛhatayā yathā vanam (3.17)

।। अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः । नैकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ॥ ३.१८ ॥

// aparigrahaḥ sa hi babhūva niyatamatirātmanīśvaraḥ / naikavidhabhayakareṣu kimu svajanasvadeśajanamitravastuṣu (3.18)

।। प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियाम् ॥ ३.१९ ॥

// pratipūjayā na sa jaharṣa na ca śucamavajñayāgamat / niścitamatirasicandanayorna jagāma duḥkhasukhayośca vikriyām (3.19)

।। अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतम् । तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥ ३.२० ॥

// atha pārthivaḥ samupalabhya sutamupagataṃ tathāgatam / tūrṇamabahuturagānugataḥ sutadarśanotsukatayābhiniryayau (3.20)

।। सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया । शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥ ३.२१ ॥

// sugatastathāgatamavekṣya narapatimadhīramāśayā / śeṣamapi ca janamaśrumukhaṃ vininīṣayā gaganamutpapāta ha (3.21)

।। स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत् पुनरभूत्तथैकधा ॥ ३.२२ ॥

// sa vicakrame divi bhuvīva punarupaviveśa tasthivān / niścalamatiraśayiṣṭa punarbahudhābhavat punarabhūttathaikadhā (3.22)

।। सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् । मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥ ३.२३ ॥

// salile kṣitāviva cacāra jalamiva viveśa medinīm / megha iva divi vavarṣa punaḥ punarajvalannava ivodito raviḥ (3.23)

।। युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् । तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ॥ ३.२४ ॥

// yugapajjvalan jvalanavacca jalamavasṛjaṃśca meghavat / taptakanakasadṛśaprabhayā sa babhau pradīpta iva sandhyayā ghanaḥ (3.24)

।। तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम् । प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥ ३.२५ ॥

// tamudīkṣya hemamaṇijālavalayinamivotthitaṃ dhvajam / prītimagamadatulāṃ nṛpatirjanatā natāśca bahumānamabhyayuḥ (3.25)

।। अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा । पौरजनमपि च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥ ३.२६ ॥

// atha bhājanīkṛtamavekṣya manujapatimṛddhisaṃpadā / paurajanamapi ca tatpravaṇaṃ nijagāda dharmavinayaṃ vināyakaḥ (3.26)

।। नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धये । धर्ममतुलमधिगम्य मुनेर्मुंनये ननाम स यतो गुराविव ॥ ३.२७ ॥

// nṛpatistataḥ prathamamāpa phalamamṛtadharmasiddhaye / dharmamatulamadhigamya munermuṃnaye nanāma sa yato gurāviva (3.27)

।। बहवः प्रसन्नमनसो ऽथ जननमरणार्तिभीरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात् प्रवव्रजुः ॥ ३.२८ ॥

// bahavaḥ prasannamanaso 'tha jananamaraṇārtibhīravaḥ / śākyatanayavṛṣabhāḥ kṛtino vṛṣabhā ivānalabhayāt pravavrajuḥ (3.28)

।। विजहुस्तु ये ऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया । ते ऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दध्रिरे ॥ ३.२९ ॥

// vijahustu ye 'pi na gṛhāṇi tanayapitṛmātrapekṣayā / te 'pi niyamavidhimāmaraṇājjagṛhuśca yuktamanasaśca dadhrire (3.29)

।। न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीविनः । किं बत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ॥ ३.३० ॥

// na jihiṃsa sūkṣmamapi jantumapi paravadhopajīvinaḥ / kiṃ bata vipulaguṇaḥ kulajaḥ sadayaḥ sadā kimu munerupāsayā (3.30)

।। अकृशोद्यमः कृशधनो ऽपि परपरिभवासहो ऽपि सन् । नान्यधनमपहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ॥ ३.३१ ॥

// akṛśodyamaḥ kṛśadhano 'pi paraparibhavāsaho 'pi san / nānyadhanamapahāra tathā bhujagādivānyavibhavāddhi vivyathe (3.31)

।। विभवान्वितो ऽपि तरुणो ऽपि विषयचपलेन्द्रियो ऽपि सन् । नैव च परयुवतीरगमत् परमं हि ता दहनतो ऽप्यमन्यत ॥ ३.३२ ॥

// vibhavānvito 'pi taruṇo 'pi viṣayacapalendriyo 'pi san / naiva ca parayuvatīragamat paramaṃ hi tā dahanato 'pyamanyata (3.32)

।। अनृतं जगाद न च कश्चिदृतमपि जजल्प नाप्रियम् । श्लक्ष्णमपि च न जगावहितं हितमप्युवाच न च पैशुनाच यत् ॥ ३.३३ ॥

// anṛtaṃ jagāda na ca kaścidṛtamapi jajalpa nāpriyam / ślakṣṇamapi ca na jagāvahitaṃ hitamapyuvāca na ca paiśunāca yat (3.33)

।। मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः । कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः ॥ ३.३४ ॥

// manasā lulobha na ca jātu paravasuṣu gṛddhamānasaḥ / kāmasukhamasukhato vimṛśan vijahāra tṛpta iva tatra sajjanaḥ (3.34)

।। न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् । मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥ ३.३५ ॥

// na parasya kaścidapaghātamapi ca saghṛṇo vyacintayat / mātṛpitṛsutasuhṛtsadṛśaṃ sa dadarśa tatra hi parasparaṃ janaḥ (3.35)

।। नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतमप्यथो । कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥ ३.३६ ॥

// niyataṃ bhaviṣyati paratra bhavadapi ca bhūtamapyatho / karmaphalamapi ca lokagatirniyateti darśanamavāpa sādhu ca (3.36)

।। इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा । भ्रंशिनि शिथिलगुणो ऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः ॥ ३.३७ ॥

// iti karmaṇā daśavidhena paramakuśalena bhūriṇā / bhraṃśini śithilaguṇo 'pi yuge vijahāra tatra munisaṃśrayājjanaḥ (3.37)

।। न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने ॥ ३.३८ ॥

// na ca tatra kaścidupapattisukhamabhilalāṣa tairguṇaiḥ / sarvamaśivamavagamya bhavaṃ bhavasaṃkṣayāya vavṛte na janmane (3.38)

।। अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्त्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसंस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे ॥ ३.३९ ॥

// akathaṃkathā gṛhiṇa eva paramapariśuddhadṛṣṭayaḥ / strotasi hi vavṛtire bahavo rajasaṃstanutvamapi cakrire pare (3.39)

।। ववृते ऽत्र यो ऽपि विषयेषु विभवसदृशेषु कश्चन । त्यागाविनयनियमाभिरतो विजहार सो ऽपि न चचाल सत्पथात् ॥ ३.४० ॥

// vavṛte 'tra yo 'pi viṣayeṣu vibhavasadṛśeṣu kaścana / tyāgāvinayaniyamābhirato vijahāra so 'pi na cacāla satpathāt (3.40)

।। अपि च स्वतो ऽपि परतो ऽपि न भयमभवन्न दैवतः । तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ॥ ३.४१ ॥

// api ca svato 'pi parato 'pi na bhayamabhavanna daivataḥ / tatra ca susukhasubhikṣaguṇairjahṛṣuḥ prajāḥ kṛtayuge manoriva (3.41)

।। इति मुदितमनामयं निरापत् कुरुरघुपूरुपुरोपमं पुरं तत् । अभवदभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे ॥ ३.४२ ॥

// iti muditamanāmayaṃ nirāpat kururaghupūrupuropamaṃ puraṃ tat / abhavadabhayadaiśike maharṣau viharati tatra śivāya vītarāge (3.42)