4. Chapter 4

।। सौन्दरनन्दे महाकाव्ये "तथागतवर्णन" नाम तृतीय सर्ग समाप्त । चतुर्थः सर्गः भार्यायाचितक मुनौ ब्रुवाणे ऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु । प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥ ४.१ ॥

// saundaranande mahākāvye "tathāgatavarṇana" nāma tṛtīya sarga samāpta / caturthaḥ sargaḥ bhāryāyācitaka munau bruvāṇe 'pi tu tatra dharmaṃ dharmaṃ prati jñātiṣu cādṛteṣu / prāsādasaṃstho madanaikakāryaḥ priyāsahāyo vijahāra nandaḥ (4.1)

।। स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः । नाचिन्तयद् वैश्रमणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्मम् ॥ ४.२ ॥

// sa cakravākyeva hi cakravākastayā sametaḥ priyayā priyārhaḥ / nācintayad vaiśramaṇaṃ na śakraṃ tatsthānahetoḥ kuta eva dharmam (4.2)

।। लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति । दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥ ४.३ ॥

// lakṣmyā ca rūpeṇa ca sundarīti stambhena garveṇa ca māninīti / dīptyā ca mānena ca bhāminīti yāto babhāṣe trividhena nāmnā (4.3)

।। सा हासहंसा नयनद्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा । भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥ ४.४ ॥

// sā hāsahaṃsā nayanadvirephā pīnastanātyunnatapadmakośā / bhūyo babhāse svakuloditena strīpadminī nandadivākareṇa (4.4)

।। रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन । मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः ॥ ४.५ ॥

// rūpeṇa cātyantamanohareṇa rūpānurūpeṇa ca ceṣṭitena / manuṣyaloke hi tadā babhūva sā sundarī strīṣu nareṣu nandaḥ (4.5)

।। सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः । अतीत्य मर्त्याननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा ॥ ४.६ ॥

// sā devatā nandanacāriṇīva kulasya nandījananaśca nandaḥ / atītya martyānanupetya devān sṛṣṭāvabhūtāmiva bhūtadhātrā (4.6)

।। तां सुन्दरी चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः । द्वन्द्वं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥ ४.७ ॥

// tāṃ sundarī cenna labheta nandaḥ sā vā niṣeveta na taṃ natabhrūḥ / dvandvaṃ dhruvaṃ tadvikalaṃ na śobhetānyonyahīnāviva rātricandrau (4.7)

।। कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतम् । प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्द्वं सहारंस्त मदान्धभूतम् ॥ ४.८ ॥

// kandarparatyoriva lakṣyabhūtaṃ pramodanāndyoriva nīḍabhūtam / praharṣatuṣṭyoriva pātrabhūtaṃ dvandvaṃ sahāraṃsta madāndhabhūtam (4.8)

।। परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् । परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥ ४.९ ॥

// parasparodvīkṣaṇatatparākṣaṃ parasparavyāhṛtasaktacittam / parasparāśleṣahṛtāṅgarāgaṃ parasparaṃ tanmithunaṃ jahāra (4.9)

।। भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरीकिंपुरुषाविवोभौ । चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥ ४.१० ॥

// bhāvānuraktau girinirjharasthau tau kinnarīkiṃpuruṣāvivobhau / cikrīḍatuścābhivirejatuśca rūpaśriyānyonyamivākṣipantau (4.10)

।। अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्द्वन्द्वमन्योन्यमरीरमच्च । क्लमान्तरे ऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च ॥ ४.११ ॥

// anyonyasaṃrāgavivardhanena taddvandvamanyonyamarīramacca / klamāntare 'nyonyavinodanena salīlamanyonyamamīmadacca (4.11)

।। विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थम् । स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥ ४.१२ ॥

// vibhūṣayāmāsa tataḥ priyāṃ sa siṣeviṣustāṃ na mṛjāvahārtham / svenaiva rūpeṇa vibhūṣitā hi vibhūṣaṇānāmapi bhūṣaṇaṃ sā (4.12)

।। दत्त्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् । विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥ ४.१३ ॥

// dattvātha sā darpaṇamasya haste mamāgrato dhāraya tāvadenam / viśeṣakaṃ yāvadahaṃ karomītyuvāca kāntaṃ sa ca taṃ babhāra (4.13)

।। भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥ ४.१४ ॥

// bhartustataḥ śmaśru nirīkṣamāṇā viśeṣakaṃ sāpi cakāra tādṛk / niśvāsavātena ca darpaṇasya cikitsayitvā nijaghāna nandaḥ (4.14)

।। सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार ॥ ४.१५ ॥

// sā tena ceṣṭālalitena bhartuḥ śāṭhyena cāntarmanasā jahāsa / bhavecca ruṣṭā kila nāma tasmai lalāṭajihmāṃ bhṛkuṭiṃ cakāra (4.15)

।। चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन । पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रे ऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥ ४.१६ ॥

// cikṣepa karṇotpalamasya cāṃse kareṇa savyena madālasena / patrāṅguliṃ cārdhanimīlitākṣe vaktre 'sya tāmeva vinirdudhāva (4.16)

।। ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् । पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपभाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नन्दः ॥ ४.१७ ॥

// tataścalannūpurayoktritābhyāṃ nakhaprabhodbhāsitarāṅgulibhyām / padbhyāṃ priyāyā nalinopabhābhyāṃ mūrdhnā bhayānnāma nanāma nandaḥ (4.17)

।। स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे । सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥ ४.१८ ॥

// sa muktapuṣponmiṣitena mūrdhnā tataḥ priyāyāḥ priyakṛd babhāse / suvarṇavedyāmanilāvabhagnaḥ puṣpātibhārādiva nāgavṛkṣaḥ (4.18)

।। सा तं स्तनोद्वर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास निपीड्य दोर्भ्याम् । कथं कृतो ऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ॥ ४.१९ ॥

// sā taṃ stanodvartitahārayaṣṭirutthāpayāmāsa nipīḍya dorbhyām / kathaṃ kṛto 'sīti jahāsa coccairmukhena sācīkṛtakuṇḍalena (4.19)

।। पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्त्रमवेक्षमाणा । तमालपत्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ॥ ४.२० ॥

// patyustato darpaṇasaktapāṇermuhurmuhurvaktramavekṣamāṇā / tamālapatrārdratale kapole samāpayāmāsa viśeṣakaṃ tat (4.20)

।। तस्या मुखं तत् सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षम् । रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफं सशैवलं पद्ममिवाबभासे ॥ ४.२१ ॥

// tasyā mukhaṃ tat satamālapatraṃ tāmrādharauṣṭhaṃ cikurāyatākṣam / raktādhikāgraṃ patitadvirephaṃ saśaivalaṃ padmamivābabhāse (4.21)

।। नन्दस्ततो दर्पणमादरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतम् । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श ॥ ४.२२ ॥

// nandastato darpaṇamādareṇa bibhrattadāmaṇḍanasākṣibhūtam / viśeṣakāvekṣaṇakekarākṣo laḍat priyāyā vadanaṃ dadarśa (4.22)

।। तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दम् । नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव ॥ ४.२३ ॥

// tatkuṇḍalādaṣṭaviśeṣakāntaṃ kāraṇḍavakliṣṭamivāravindam / nandaḥ priyāyā mukhamīkṣamāṇo bhūyaḥ priyānandakaro babhūva (4.23)

।। विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः । तथागतश्चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म ॥ ४.२४ ॥

// vimānakalpe sa vimānagarbhe tatastathā caiva nananda nandaḥ / tathāgataścāgatabhaikṣakālo bhaikṣāya tasya praviveśa veśma (4.24)

।। अवाङमुखो निष्प्रणायश्च तस्थौ भ्रातुर्गृहे ऽन्यस्य गृहे यथैव । तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादाद् भिक्षामलब्ध्वैव पुनर्जगाम ॥ ४.२५ ॥

// avāṅamukho niṣpraṇāyaśca tasthau bhrāturgṛhe 'nyasya gṛhe yathaiva / tasmādatho preṣyajanapramādād bhikṣāmalabdhvaiva punarjagāma (4.25)

।। काचित् पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासो ऽङ्गना काचिदवासयच्च । अयोजयत् स्नानविधिं तथान्या जग्रन्थुरन्याः सुरभीः स्रजश्च ॥ ४.२६ ॥

// kācit pipeṣāṅgavilepanaṃ hi vāso 'ṅganā kācidavāsayacca / ayojayat snānavidhiṃ tathānyā jagranthuranyāḥ surabhīḥ srajaśca (4.26)

।। तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगम् । काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा ॥ ४.२७ ॥

// tasmin gṛhe bharturataścarantyaḥ krīḍānurūpaṃ lalitaṃ niyogam / kāścinna buddhaṃ dadṛśuryuvatyo buddhasya vaiṣā niyataṃ manīṣā (4.27)

।। काचित् स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः । विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम् ॥ ४.२८ ॥

// kācit sthitā tatra tu harmyapṛṣṭhe gavākṣapakṣe praṇidhāya cakṣuḥ / viniṣpatantaṃ sugataṃ dadarśa payodagarbhādiva dīptamarkam (4.28)

।। सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हतयार्हतश्च । नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ॥ ४.२९ ॥

// sā gauravaṃ tatra vicārya bhartuḥ svayā ca bhaktyārhatayārhataśca / nandasya tasthau purato vivakṣustadājñayā ceti tadācacakṣe (4.29)

।। अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर्गृहं नो भगवान् प्रविष्टः । भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥ ४.३० ॥

// anugrahāyāsya janasya śaṅke gururgṛhaṃ no bhagavān praviṣṭaḥ / bhikṣāmalabdhvā giramāsanaṃ vā śūnyādaraṇyādiva yāti bhūyaḥ (4.30)

।। श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनः प्रयाणम् । चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ॥ ४.३१ ॥

// śrutvā maharṣeḥ sa gṛhapraveśaṃ satkārahīnaṃ ca punaḥ prayāṇam / cacāla citrābharaṇāmbarasrakkalpadrumo dhūta ivānilena (4.31)

।। कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कर्त्तु गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति ॥ ४.३२ ॥

// kṛtvāñjaliṃ mūrdhani padmakalpaṃ tataḥ sa kāntāṃ gamanaṃ yayāce / karttu gamiṣyāmi gurau praṇāmaṃ māmabhyanujñātumihārhasīti (4.32)

।। सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव । ददर्श चाश्रुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घे च निश्वस्य वचो ऽभ्युवाच ॥ ४.३३ ॥

// sā vepamānā parisasvaje taṃ śālaṃ latā vātasamīriteva / dadarśa cāśruplutalolanetrā dīrghe ca niśvasya vaco 'bhyuvāca (4.33)

।। नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडाम् । गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥ ४.३४ ॥

// nāhaṃ yiyāsorgurudarśanārthamarhāmi kartuṃ tava dharmapīḍām / gacchāryaputraihi ca śīghrameva viśeṣako yāvadayaṃ na śuṣkaḥ (4.34)

।। सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयम् । मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयम् ॥ ४.३५ ॥

// sacedbhavestvaṃ khalu dīrghasūtro daṇḍaṃ mahāntaṃ tvayi pātayeyam / muhurmuhustvāṃ śayitaṃ kucābhyāṃ vibodhayeyaṃ ca na cālapeyam (4.35)

।। अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वाम् । निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषणेनार्द्रविलेपनेन ॥ ४.३६ ॥

// athāpyanāśyānaviśeṣakāyāṃ mayyeṣyasi tvaṃ tvaritaṃ tatastvām / nipīḍayiṣyāmi bhujadvayena nirbhūṣaṇenārdravilepanena (4.36)

।। इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद । एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद् गुरुर्दूरगतो न मे सः ॥ ४.३७ ॥

// ityevamuktaśca nipīḍitaśca tayāsavarṇasvanayā jagāda / evaṃ kariṣyāmi vimuñca caṇḍi yāvad gururdūragato na me saḥ (4.37)

।। ततः स्तनोद्वर्तिततचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन । विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ॥ ४.३८ ॥

// tataḥ stanodvartitatacandanābhyāṃ mukto bhujābhyāṃ na tu mānasena / vihāya veṣaṃ madanānurūpaṃ satkārayogyaṃ sa vapurbabhāra (4.38)

।। सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी । स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तं मृगम् भ्रान्तमुखी मृगीव ॥ ४.३९ ॥

// sā taṃ prayāntaṃ ramaṇaṃ pradadhyau pradhyānaśūnyasthitaniścalākṣī / sthitoccakarṇā vyapaviddhaśaṣpā bhrāntaṃ mṛgam bhrāntamukhī mṛgīva (4.39)

।। दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन् स लडत्करेणुम् ॥ ४.४० ॥

// didṛkṣayākṣiptamanā munestu nandaḥ prayāṇaṃ prati tatvare ca / vivṛttadṛṣṭiśca śanairyayau tāṃ karīva paśyan sa laḍatkareṇum (4.40)

।। छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीमिवाद्रेः । काक्षेण पश्यन् न ततर्प नन्दः पिबन्निवैकेन जलं करेण ॥ ४.४१ ॥

// chātodarīṃ pīnapayodharoruṃ sa sundarīṃ rukmadarīmivādreḥ / kākṣeṇa paśyan na tatarpa nandaḥ pibannivaikena jalaṃ kareṇa (4.41)

।। तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष । सो ऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरंगेष्विव राजहंसः ॥ ४.४२ ॥

// taṃ gauravaṃ buddhagataṃ cakarṣa bhāryānurāgaḥ punarācakarṣa / so 'niścayānnāpi yayau na tasthau turaṃstaraṃgeṣviva rājahaṃsaḥ (4.42)

।। अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात्ततश्चावततार तूर्णम् । श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः ॥ ४.४३ ॥

// adarśanaṃ tūpagataśca tasyā harmyāttataścāvatatāra tūrṇam / śrutvā tato nūpuranisvanaṃ sa punarlalambe hṛdaye gṛhītaḥ (4.43)

।। स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः । जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्त्रोत इवापगायाः ॥ ४.४४ ॥

// sa kāmarāgeṇa nigṛhyamāṇo dharmānurāgeṇa ca kṛṣyamāṇaḥ / jagāma duḥkhena vivartyamānaḥ plavaḥ pratistrota ivāpagāyāḥ (4.44)

।। ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति । स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामार्द्रविशेषकामिति ॥ ४.४५ ॥

// tataḥ kramairdīrghatamaiḥ pracakrame kathaṃ nu yāto na gururbhavediti / svajeya tāṃ caiva viśeṣakapriyāṃ kathaṃ priyāmārdraviśeṣakāmiti (4.45)

।। अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरे ऽपि तथा गताभिमानम् । दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवैन्द्रमर्च्यमानम् ॥ ४.४६ ॥

// atha sa pathi dadarśa muktamānaṃ pitṛnagare 'pi tathā gatābhimānam / daśabalamabhito vilambamānaṃ dhvajamanuyāna ivaindramarcyamānam (4.46)