18. Chapter 18

।। सौन्दरनन्द महाकाव्य में "अमृतप्राप्ति" नामक सप्तदश सर्ग समाप्त । अष्टादशः सर्गः आज्ञाव्याकरण अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवाप्तलाभः । जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् ॥ १८.१ ॥

// saundarananda mahākāvya meṃ "amṛtaprāpti" nāmaka saptadaśa sarga samāpta / aṣṭādaśaḥ sargaḥ ājñāvyākaraṇa atha dvijo bāla ivāptavedaḥ kṣipraṃ vaṇik prāpta ivāptalābhaḥ / jitvā ca rājanya ivārisainyaṃ nandaḥ kṛtārtho gurumabhyagacchat (18.1)

।। द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर्हि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव ॥ १८.२ ॥

// draṣṭuṃ sukhaṃ jñānasamāptikāle gururhi śiṣyasya gurośca śiṣyaḥ / pariśramaste saphalo mayīti yato didṛkṣāsya munau babhūva (18.2)

।। यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमांसो ऽर्हति कर्तुमीड्याम् । आर्यः सरागो ऽपि कृतज्ञभावात् प्रक्षीणमानः किमु वीतरागः ॥ १८.३ ॥

// yato hi yenādhigato viśeṣastasyottamāṃso 'rhati kartumīḍyām / āryaḥ sarāgo 'pi kṛtajñabhāvāt prakṣīṇamānaḥ kimu vītarāgaḥ (18.3)

।। यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततो ऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला । धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥ १८.४ ॥

// yasyārthakāmaprabhavā hi bhaktistato 'sya sā tiṣṭhati rūḍhamūlā / dharmānvayo yasya tu bhaktirāgastasya prasādo hṛdayāvagāḍhaḥ (18.4)

।। काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे । वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः ॥ १८.५ ॥

// kāṣāyavāsāḥ kanakāvadātastataḥ sa mūrdhnā gurave praṇeme / vāteritaḥ pallavatāmrarāgaḥ puṣpojjvalaśrīriva karṇikāraḥ (18.5)

।। अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव । संदर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव ॥ १८.६ ॥

// athātmanaḥ śiṣyaguṇasya caiva mahāmuneḥ śāstṛguṇasya caiva / saṃdarśanārthaṃ sa na mānahetoḥ svāṃ kāryasiddhiṃ kathayāmbabhūva (18.6)

।। यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत् सुतीक्ष्णः । त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः ॥ १८.७ ॥

// yo dṛṣṭiśalyo hṛdayāvagāḍhaḥ prabho bhṛśaṃ māmatudat sutīkṣṇaḥ / tvadvākyasaṃdaṃśamukhena me sa samuddhṛtaḥ śalyahṛteva śalyaḥ (18.7)

।। कथंकथाभावगतोस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे । त्वच्छासनात् सत्पथमागतो ऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥ १८.८ ॥

// kathaṃkathābhāvagatosmi yena chinnaḥ sa niḥsaṃśaya saṃśayo me / tvacchāsanāt satpathamāgato 'smi sudeśikasyeva pathi pranaṣṭaḥ (18.8)

।। यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयासीत् । तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥ १८.९ ॥

// yatpītamāsvādavaśendriyeṇa darpeṇa kandarpaviṣaṃ mayāsīt / tanme hataṃ tvadvacanāgadena viṣaṃ vināśīva mahāgadena (18.9)

।। क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन् सद्धर्मचर्यामुषितो ऽस्मि सम्यक् । कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतो ऽस्मि न लोकधर्मा ॥ १८.१० ॥

// kṣayaṃ gataṃ janma nirastajanman saddharmacaryāmuṣito 'smi samyak / kṛtsnaṃ kṛtaṃ me kṛtakārya kāryaṃ lokeṣu bhūto 'smi na lokadharmā (18.10)

।। मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गाम् । तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्तृषेव गामुत्तम वत्सवर्णः ॥ १८.११ ॥

// maitrīstanīṃ vyañjanacārusāsnāṃ saddharmadugdhāṃ pratibhānaśṛṅgām / tavāsmi gāṃ sādhu nipīya tṛptastṛṣeva gāmuttama vatsavarṇaḥ (18.11)

।। यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत् स्वं तूपचारं प्रविवक्षुरस्मि ॥ १८.१२ ॥

// yatpaśyataścādhigamo mamāyaṃ tanme samāsena mune nibodha / sarvajña kāmaṃ viditaṃ tavaitat svaṃ tūpacāraṃ pravivakṣurasmi (18.12)

।। अन्ये ऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥ १८.१३ ॥

// anye 'pi santo vimumukṣavo hi śrutvā vimokṣāya nayaṃ parasya / muktasya rogādiva rogavantastenaiva mārgeṇa sukhaṃ ghaṭante (18.13)

।। उर्व्यादिकान् जन्मनि वेदिम धातुन् नात्मानमुर्व्यादिषु तेषु किञ्चित् । यस्मादतस्तेषु न मे ऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ॥ १८.१४ ॥

// urvyādikān janmani vedima dhātun nātmānamurvyādiṣu teṣu kiñcit / yasmādatasteṣu na me 'sti saktirbahiśca kāyena samā matirme (18.14)

।। स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन् दशार्धान् पश्यामि यस्माच्चपलानसारान् । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद् विमुक्तो ऽस्म्यशिवेभ्य एभ्यः ॥ १८.१५ ॥

// skandhāṃśca rūpaprabhṛtīn daśārdhān paśyāmi yasmāccapalānasārān / anātmakāṃścaiva vadhātmakāṃśca tasmād vimukto 'smyaśivebhya ebhyaḥ (18.15)

।। यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणाम् । तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः ॥ १८.१६ ॥

// yasmācca paśyāmyudayaṃ vyayaṃ ca sarvāsvavasthāsvahamindriyāṇām / tasmādanityeṣu nirātmakeṣu duḥkheṣu me teṣvapi nāsti saṃgaḥ (18.16)

।। यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्वम् । अतो धिया मे मनसा विबद्धमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन ॥ १८.१७ ॥

// yataśca lokaṃ samajanmaniṣṭhaṃ paśyāmi niḥsāramasacca sarvam / ato dhiyā me manasā vibaddhamasmīti me neñjitamasti yena (18.17)

।। चतुर्विधे नैकविधप्रसङ्गे यतो ऽहमाहारविधावसक्तः । अमूर्च्छितश्चाग्रथितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तो ऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥ १८.१८ ॥

// caturvidhe naikavidhaprasaṅge yato 'hamāhāravidhāvasaktaḥ / amūrcchitaścāgrathitaśca tatra tribhyo vimukto 'smi tato bhavebhyaḥ (18.18)

।। अनिश्चितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे । यस्मात् समात्मानुगतश्च तत्र तस्माद् विसंयोगगतो ऽस्मि मुक्तः ॥ १८.१९ ॥

// aniścitaścāpratibaddhacitto dṛṣṭaśrutādau vyavahāradharme / yasmāt samātmānugataśca tatra tasmād visaṃyogagato 'smi muktaḥ (18.19)

।। इत्येवमुक्त्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन स गां निपन्नः । प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाबभासे ॥ १८.२० ॥

// ityevamuktvā gurubāhumānyāt sarveṇa kāyena sa gāṃ nipannaḥ / praverito lohitacandanākto haimo mahāstambha ivābabhāse (18.20)

।। ततः प्रमादत् प्रसृतस्य पूर्वं श्रुवा धृतिं व्याकरणं च तस्य । धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥ १८.२१ ॥

// tataḥ pramādat prasṛtasya pūrvaṃ śruvā dhṛtiṃ vyākaraṇaṃ ca tasya / dharmānvayaṃ cānugataṃ prasādaṃ meghasvarastaṃ munirābabhāṣe (18.21)

।। उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितो ऽसि मुर्ध्ना । अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथैषा प्रतिपत्तिरेव ॥ १८.२२ ॥

// uttiṣṭha dharme sthita śiṣyajuṣṭe kiṃ pādayorme patito 'si murdhnā / abhyarcanaṃ me na tathā praṇāmo dharme yathaiṣā pratipattireva (18.22)

।। अद्यासि सुप्रव्रजितो जितात्मन्नैश्वर्यमप्यात्मनि येन लब्धम् । जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥ १८.२३ ॥

// adyāsi supravrajito jitātmannaiśvaryamapyātmani yena labdham / jitātmanaḥ pravrajanaṃ hi sādhu calātmano na tvajitendriyasya (18.23)

।। अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाक्कायचेतांसि शुचीनि यत्ते । अतः पुनश्चाप्रयतापसौम्यां यत्सौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्याम् ॥ १८.२४ ॥

// adyāsi śaucena pareṇa yukto vākkāyacetāṃsi śucīni yatte / ataḥ punaścāprayatāpasaumyāṃ yatsaumya no vekṣyasi garbhaśayyām (18.24)

।। अद्यार्थवत्ते श्रुतवच्छ्रुतं तच्छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् । कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य इवात्तशस्त्रः ॥ १८.२५ ॥

// adyārthavatte śrutavacchrutaṃ tacchrutānurūpaṃ pratipadya dharmam / kṛtaśruto vipratipadyamāno nindyo hi nirvīrya ivāttaśastraḥ (18.25)

।। अहो धृतिस्ते ऽविषयात्मकस्य यत्त्वं मतिं मोक्षविधावकार्षीः । यास्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयात् त्रासमिहाभ्युपैति ॥ १८.२६ ॥

// aho dhṛtiste 'viṣayātmakasya yattvaṃ matiṃ mokṣavidhāvakārṣīḥ / yāsyāmi niṣṭhāmiti bāliśo hi janmakṣayāt trāsamihābhyupaiti (18.26)

।। दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः । उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्तात् कूर्मो युगच्छिद्र इवार्णवस्थः ॥ १८.२७ ॥

// diṣṭyā durāpaḥ kṣaṇasaṃnipāto nāyaṃ kṛto mohavaśena moghaḥ / udeti duḥkhena gato hyadhastāt kūrmo yugacchidra ivārṇavasthaḥ (18.27)

।। निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः । शूरो ऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमित्रैरिव हन्यते यः ॥ १८.२८ ॥

// nirjitya māraṃ yudhi durnivāramadyāsi loke raṇaśīrṣaśūraḥ / śūro 'pyaśūraḥ sa hi veditavyo doṣairamitrairiva hanyate yaḥ (18.28)

।। निर्वाप्य रागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः । दुःखं हि शेते शयने ऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः ॥ १८.२९ ॥

// nirvāpya rāgāgnimudīrṇamadya diṣṭyā sukhaṃ svapsyasi vītadāhaḥ / duḥkhaṃ hi śete śayane 'pyudāre kleśāgninā cetasi dahyamānaḥ (18.29)

।। अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात् समृद्धः । यावत् सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत् समृद्धो ऽपि सदा दरिद्रः ॥ १८.३० ॥

// abhyucchrito dravyamadena pūrvamadyāsi tṛṣṇoparamāt samṛddhaḥ / yāvat satarṣaḥ puruṣo hi loke tāvat samṛddho 'pi sadā daridraḥ (18.30)

।। अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति । भ्रष्टस्य धर्मात् पितृभिर्निपातादश्लाघनीयो हि कुलापदेशः ॥ १८.३१ ॥

// adyāpadeṣṭuṃ tava yuktarūpaṃ śuddhodano me nṛpatiḥ piteti / bhraṣṭasya dharmāt pitṛbhirnipātādaślāghanīyo hi kulāpadeśaḥ (18.31)

।। दिष्ट्यासि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तसारः । सर्वो हि संसारगतो भयार्तो यथैव कान्तारगतस्तथैव ॥ १८.३२ ॥

// diṣṭyāsi śāntiṃ paramāmupeto nistīrṇakāntāra ivāptasāraḥ / sarvo hi saṃsāragato bhayārto yathaiva kāntāragatastathaiva (18.32)

।। आरण्यकं भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । आसीत् पुरस्तात्त्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः ॥ १८.३३ ॥

// āraṇyakaṃ bhaikṣacaraṃ vinītaṃ drakṣyāmi nandaṃ nibhṛtaṃ kadeti / āsīt purastāttvayi me didṛkṣā tathāsi diṣṭyā mama darśanīyaḥ (18.33)

।। भवत्यरूपो ऽपि हि दर्शनीयः स्वलंकृतः श्रेष्ठतमैगुर्णैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनीकरैस्तु सुदर्शनीयो ऽपि विरूप एव ॥ १८.३४ ॥

// bhavatyarūpo 'pi hi darśanīyaḥ svalaṃkṛtaḥ śreṣṭhatamaigurṇaiḥ svaiḥ / doṣaiḥ parīto malinīkaraistu sudarśanīyo 'pi virūpa eva (18.34)

।। अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् । श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ॥ १८.३५ ॥

// adya prakṛṣṭā tava buddhimattā kṛtsnaṃ yayā te kṛtamātmakāryam / śrutonnatasyāpi hi nāsti buddhirnotpadyate śreyasi yasya buddhiḥ (18.35)

।। उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः । प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषो ऽपि ॥ १८.३६ ॥

// unmīlitasyāpi janasya madhye nimīlitasyāpi tathaiva cakṣuḥ / prajñāmayaṃ yasya hi nāsti cakṣuścakṣurna tasyāsti sacakṣuṣo 'pi (18.36)

।। दुःखप्रतीकारनिमित्तमार्तः कृष्यादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजस्रमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥ १८.३७ ॥

// duḥkhapratīkāranimittamārtaḥ kṛṣyādibhiḥ khedamupaiti lokaḥ / ajasramāgacchati tacca bhūyo jñānena yasyādya kṛtastvayāntaḥ (18.37)

।। दुःखं न मे स्यात् सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः । न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥ १८.३८ ॥

// duḥkhaṃ na me syāt sukhameva me syāditi pravṛttaḥ satataṃ hi lokaḥ / na vetti taccaiva tathā yathā syāt prāptaṃ tvayādyāsulabhaṃ yathāvat (18.38)

।। इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्तवेषु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥ १८.३९ ॥

// ityevamādi sthirabuddhicittastathāgatenābhihito hitāya / staveṣu nindāsu ca nirvyapekṣaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca nandaḥ (18.39)

।। अहो विशेषेण विशेषदर्शिन् स्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयं । यत्कामपङ्के भगवन्निमग्नस्त्रातो ऽस्मि संसारभयादकामः ॥ १८.४० ॥

// aho viśeṣeṇa viśeṣadarśin stvayānukampā mayi darśiteyaṃ / yatkāmapaṅke bhagavannimagnastrāto 'smi saṃsārabhayādakāmaḥ (18.40)

।। भ्रात्रा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा । हतो ऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात् परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ॥ १८.४१ ॥

// bhrātrā tvayā śreyasi daiśikena pitrā phalasthena tathaiva mātrā / hato 'bhaviṣyaṃ yadi na vyamokṣyaṃ sārthāt paribhraṣṭa ivākṛtārthaḥ (18.41)

।। शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्त्वस्व परीक्षकस्य । प्रहीणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसक्तबुद्धेः ॥ १८.४२ ॥

// śāntasya tuṣṭasya sukho viveko vijñātatattvasva parīkṣakasya / prahīṇamānasya ca nirmadasya sukhaṃ virāgatvamasaktabuddheḥ (18.42)

।। अथो हि तत्त्वं परिगम्य सम्यङ्निर्धूय दोषानधिगम्य शान्तिम् । स्वं नाश्रमं सम्प्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान् ॥ १८.४३ ॥

// atho hi tattvaṃ parigamya samyaṅnirdhūya doṣānadhigamya śāntim / svaṃ nāśramaṃ samprati cintayāmi na taṃ janaṃ nāpsaraso na devān (18.43)

।। इदं हि भुक्त्वा शुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखम् । महार्हमप्यन्नमदैवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥ १८.४४ ॥

// idaṃ hi bhuktvā śuci śāmikaṃ sukhaṃ na me manaḥ kāṃkṣati kāmajaṃ sukham / mahārhamapyannamadaivatāhṛtaṃ divaukaso bhuktavataḥ sudhāmiva (18.44)

।। अहो ऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् । सुधीरमध्यत्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति ॥ १८.४५ ॥

// aho 'ndhavijñānanimīlitaṃ jagat paṭāntare paśyati nottamaṃ sukham / sudhīramadhyatmasukhaṃ vyapāsya hi śramaṃ tathā kāmasukhārthamṛcchati (18.45)

।। यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन् हरेत् । अपास्य संबोधिसुखं तथोत्तमं श्रमं व्रजेत् कामसुखोपलब्धये ॥ १८.४६ ॥

// yathā hi ratnākarametya durmatirvihāya ratnānyasato maṇīn haret / apāsya saṃbodhisukhaṃ tathottamaṃ śramaṃ vrajet kāmasukhopalabdhaye (18.46)

।। अहो हि सत्त्वेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा । अपास्य यद्ध्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥ १८.४७ ॥

// aho hi sattveṣvatimaitracetasastathāgatasyānujighṛkṣutā parā / apāsya yaddhyānasukhaṃ mune paraṃ parasya duḥkhoparamāya khidyase (18.47)

।। मया नु शक्यं प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाच्चूर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥ १८.४८ ॥

// mayā nu śakyaṃ pratikartumadya kiṃ gurau hitaiṣiṇyanukampake tvayi / samuddhṛto yena bhavārṇavādahaṃ mahārṇavāccūrṇitanaurivormibhiḥ (18.48)

।। ततो मिनिस्तस्य निशम्य हेतुमत् प्रहीणसर्वास्रवसूचकं वचः । इदं बभाषे वदतामनुत्तमो यदर्हति श्रीघन एव भाषितुं ॥ १८.४९ ॥

// tato ministasya niśamya hetumat prahīṇasarvāsravasūcakaṃ vacaḥ / idaṃ babhāṣe vadatāmanuttamo yadarhati śrīghana eva bhāṣituṃ (18.49)

।। इदं कृतार्थः परमार्थवित् कृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि । अतीत्य कान्तारमवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ॥ १८.५० ॥

// idaṃ kṛtārthaḥ paramārthavit kṛtī tvameva dhīmannabhidhātumarhasi / atītya kāntāramavāptasādhanaḥ sudaiśikasyeva kṛtaṃ mahāvaṇik (18.50)

।। अवैति बुद्धं नरदम्यसारथिं कृती यथार्हन्नुपशान्तमानसः । न दृष्टसत्यो ऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किंबत बुद्धिमानपि ॥ १८.५१ ॥

// avaiti buddhaṃ naradamyasārathiṃ kṛtī yathārhannupaśāntamānasaḥ / na dṛṣṭasatyo 'pi tathāvabudhyate pṛthagjanaḥ kiṃbata buddhimānapi (18.51)

।। रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता । रजःप्रकर्षेण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥ १८.५२ ॥

// rajastamobhyāṃ parimuktacetasastavaiva ceyaṃ sadṛśī kṛtajñatā / rajaḥprakarṣeṇa jagatyavasthite kṛtajñabhāvo hi kṛtajña durlabhaḥ (18.52)

।। सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादो ऽधिगमे च कौशलम् । अतो ऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्तश्च नियोगमर्हसि ॥ १८.५३ ॥

// sadharma dharmānvayato yataśca te mayi prasādo 'dhigame ca kauśalam / ato 'sti bhūyastvayi me vivakṣitaṃ nato hi bhaktaśca niyogamarhasi (18.53)

।। अवाप्तकार्यो ऽसि परां गतिं गतो न ते ऽस्ति किञ्चित् करणीयमण्वपि । अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन् कृच्छ्रगतान् परानपि ॥ १८.५४ ॥

// avāptakāryo 'si parāṃ gatiṃ gato na te 'sti kiñcit karaṇīyamaṇvapi / ataḥparaṃ saumya carānukampayā vimokṣayan kṛcchragatān parānapi (18.54)

।। इहार्थमेवारभते नरो ऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकीं क्रियाम् । क्रियाममुत्रैव फलाय मध्यमो विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये ॥ १८.५५ ॥

// ihārthamevārabhate naro 'dhamo vimadhyamastūbhayalaukikīṃ kriyām / kriyāmamutraiva phalāya madhyamo viśiṣṭadharmā punarapravṛttaye (18.55)

।। इहोत्तमेभ्यो ऽपि मतः स तूत्तमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् । अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्यो ऽप्युपदेष्टुमिच्छति ॥ १८.५६ ॥

// ihottamebhyo 'pi mataḥ sa tūttamo ya uttamaṃ dharmamavāpya naiṣṭhikam / acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ śamaṃ parebhyo 'pyupadeṣṭumicchati (18.56)

।। विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन् परकार्यमप्यथो । भ्रमत्सु सत्त्वेषु तमावृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥ १८.५७ ॥

// vihāya tasmādiha kāryamātmanaḥ kuru sthirātman parakāryamapyatho / bhramatsu sattveṣu tamāvṛtātmasu śrutapradīpo niśi dhāryatāmayam (18.57)

।। ब्रवीतु तावत् पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः । अहो बताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥ १८.५८ ॥

// bravītu tāvat puri vismito janastvayi sthite kurvati dharmadeśanāḥ / aho batāścaryamidaṃ vimuktaye karoti rāgī yadayaṃ kathāmiti (18.58)

।। ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयैर्मनोरथैः । वधूर्गृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥ १८.५९ ॥

// dhruvaṃ hi saṃśrutya tava sthiraṃ mano nivṛttanānāviṣayairmanorathaiḥ / vadhūrgṛhe sāpi tavānukurvatī kariṣyate strīṣu virāgiṇīḥ kathāḥ (18.59)

।। त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा । मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥ १८.६० ॥

// tvayi paramadhṛtau niviṣṭatattve bhavanagatā na hi raṃsyate dhruvaṃ sā / manasi śamadamātmake vivikte matiriva kāmasukhaiḥ parīkṣakasya (18.60)

।। इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तुर्मूर्ध्ना वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा । स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पार्श्वान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥ १८.६१ ॥

// ityarhataḥ paramakāruṇikasya śāsturmūrdhnā vacaśca caraṇau ca samaṃ gṛhītvā / svasthaḥ praśāntahṛdayo vinivṛttakāryaḥ pārśvānmuneḥ pratiyayau vimadaḥ karīva (18.61)

।। भिक्षार्थं समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन् लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निस्पृहः । निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान् परान् परिभवन्नात्मानमुत्कर्षयन् ॥ १८.६२ ॥

// bhikṣārthaṃ samaye viveśa sa puraṃ dṛṣṭīrjanasyākṣipan lābhālābhasukhāsukhādiṣu samaḥ svasthendriyo nispṛhaḥ / nirmokṣāya cakāra tatra ca kathāṃ kāle janāyārthine naivonmārgagatān parān paribhavannātmānamutkarṣayan (18.62)

।। इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भा कृतिः श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात् कृता । यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात् कृतं पातुं तित्कमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥ १८.६३ ॥

// ityeṣā vyupaśāntaye na rataye mokṣārthagarbhā kṛtiḥ śrotṛṇāṃ grahaṇārthamanyamanasāṃ kāvyopacārāt kṛtā / yanmokṣāt kṛtamanyadatra hi mayā tatkāvyadharmāt kṛtaṃ pātuṃ titkamivauṣadhaṃ madhuyutaṃ hṛdyaṃ kathaṃ syāditi (18.63)

।। प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति । तद्बुद्ध्वा शमिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति ॥ १८.६४ ॥

// prāyeṇālokya lokaṃ viṣayaratiparaṃ mokṣāt pratihataṃ kāvyavyājena tattvaṃ kathitamiha mayā mokṣaḥ paramiti / tadbuddhvā śamikaṃ yattadavahitamito grāhyaṃ na lalitaṃ pāṃsubhyo dhātujebhyo niyatamupakaraṃ cāmīkaramiti (18.64)

।। सौन्दरनन्द महाकाव्य में "आज्ञाव्याकरण" नामक अष्टादश सर्ग समाप्त ।

// saundarananda mahākāvya meṃ "ājñāvyākaraṇa" nāmaka aṣṭādaśa sarga samāpta /