17. Chapter 17

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "आर्यसत्य" नाम षोडश सर्ग समाप्त । सप्तदशः सर्गः अमृतप्राप्ति अथैवमादेशिततत्त्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः । सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ॥ १७.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "āryasatya" nāma ṣoḍaśa sarga samāpta / saptadaśaḥ sargaḥ amṛtaprāpti athaivamādeśitatattvamārgo nandastadā prāptavimokṣamārgaḥ / sarveṇa bhāvena gurau praṇamya kleśaprahāṇāya vanaṃ jagāma (17.1)

।। तत्रावकाशं मृदुनीलशष्पं ददर्श शान्तं तरुषण्डवन्तम् । निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्त्या ॥ १७.२ ॥

// tatrāvakāśaṃ mṛdunīlaśaṣpaṃ dadarśa śāntaṃ taruṣaṇḍavantam / niḥśabdayā nimnagayopagūḍhaṃ vaiḍūryanīlodakayā vahantyā (17.2)

।। स पादयोस्तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले । मोक्षाय बद्ध्वा व्यवसायकक्षां पर्यङ्कमङ्कावहितं बबन्ध ॥ १७.३ ॥

// sa pādayostatra vidhāya śaucaṃ śucau śive śrīmati vṛkṣamūle / mokṣāya baddhvā vyavasāyakakṣāṃ paryaṅkamaṅkāvahitaṃ babandha (17.3)

।। ऋजुं समग्रं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखीं विधाय । सर्वेन्द्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे ॥ १७.४ ॥

// ṛjuṃ samagraṃ praṇidhāya kāyaṃ kāye smṛtiṃ cābhimukhīṃ vidhāya / sarvendriyāṇyātmani saṃnidhāya sa tatra yogaṃ prayataḥ prapede (17.4)

।। ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीर्षुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींश्चिकीर्षन् । ज्ञानेन शीलेन शमेन चैव चचार चेतः परिकर्मभूमौ ॥ १७.५ ॥

// tataḥ sa tattvaṃ nikhilaṃ cikīrṣurmokṣānukūlāṃśca vidhīṃścikīrṣan / jñānena śīlena śamena caiva cacāra cetaḥ parikarmabhūmau (17.5)

।। संधाय धैर्यं प्रणिधाय वीर्यं व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिम् । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोभूद् विषयेष्वनास्थः ॥ १७.६ ॥

// saṃdhāya dhairyaṃ praṇidhāya vīryaṃ vyapohya saktiṃ parigṛhya śaktim / praśāntacetā niyamasthacetāḥ svasthastatobhūd viṣayeṣvanāsthaḥ (17.6)

।। आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनो ऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा । पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृट्सु विद्युज्जलमागतेव ॥ १७.७ ॥

// ātaptabuddheḥ prahitātmano 'pi svabhyastabhāvādatha kāmasaṃjñā / paryākulaṃ tasya manaścakāra prāvṛṭsu vidyujjalamāgateva (17.7)

।। स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघातकर्त्रीम् । प्रियामपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोद्वृत्तगुणां मनस्वी ॥ १७.८ ॥

// sa paryavasthānamavetya sadyaścikṣepa tāṃ dharmavighātakartrīm / priyāmapi krodhaparītacetā nārīmivodvṛttaguṇāṃ manasvī (17.8)

।। आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः । व्याधिप्रणाशाय निविष्टवुद्धेरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥ १७.९ ॥

// ārabdhavīryasya manaḥśamāya bhūyastu tasyākuśalo vitarkaḥ / vyādhipraṇāśāya niviṣṭavuddherupadravo ghora ivājagāma (17.9)

।। स तद्विघाताय निमित्तमन्यद् योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे । आर्तायनं क्षीणबलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ॥ १७.१० ॥

// sa tadvighātāya nimittamanyad yogānukūlaṃ kuśalaṃ prapede / ārtāyanaṃ kṣīṇabalo balasthaṃ nirasyamāno balināriṇeva (17.10)

।। पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून् विगृह्य । राजा यथाप्नोति हि गामपूर्वां नीतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥ १७.११ ॥

// puraṃ vidhāyānuvidhāya daṇḍaṃ mitrāṇi saṃgṛhya ripūn vigṛhya / rājā yathāpnoti hi gāmapūrvāṃ nītirmumukṣorapi saiva yoge (17.11)

।। विमोक्षकामस्य हि योगिनो ऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः । गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थम् ॥ १७.१२ ॥

// vimokṣakāmasya hi yogino 'pi manaḥ puraṃ jñānavidhiśca daṇḍaḥ / guṇāśca mitrāṇyarayaśca doṣā bhūmirvimuktiryatate yadartham (17.12)

।। स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः । पन्थान्मार्यं परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किंचिदुपात्तचक्षुः ॥ १७.१३ ॥

// sa duḥkhajālānmahato mumukṣurvimokṣamārgādhigame vivikṣuḥ / panthānmāryaṃ paramaṃ didṛkṣuḥ śamaṃ yayau kiṃcidupāttacakṣuḥ (17.13)

।। यः स्यान्निकेतस्तमसो ऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत् प्रमत्तः । यस्मात्तु मोक्षाय स पात्रभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥ १७.१४ ॥

// yaḥ syānniketastamaso 'niketaḥ śrutvāpi tattvaṃ sa bhavet pramattaḥ / yasmāttu mokṣāya sa pātrabhūtastasmānmanaḥ svātmani saṃjahāra (17.14)

।। सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च । अथात्मवान्निःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् ॥ १७.१५ ॥

// sambhārataḥ pratyayataḥ svabhāvādāsvādato doṣaviśeṣataśca / athātmavānniḥsaraṇātmataśca dharmeṣu cakre vidhivat parīkṣām (17.15)

।। स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायम् । अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् ॥ १७.१६ ॥

// sa rūpiṇaṃ kṛtsnamarūpiṇaṃ ca sāraṃ didṛkṣurvicikāya kāyam / athāśuciṃ duḥkhamanityamasvaṃ nirātmakaṃ caiva cikāya kāyam (17.16)

।। अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयांचकार ॥ १७.१७ ॥

// anityatastatra hi śūnyataśca nirātmato duḥkhata eva cāpi / mārgapravekeṇa sa laukikena kleśadrumaṃ saṃcalayāṃcakāra (17.17)

।। यस्मादभूत्वा भवतीह सर्वं भुत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् । सहेतुकं च क्षयि हेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ॥ १७.१८ ॥

// yasmādabhūtvā bhavatīha sarvaṃ bhutvā ca bhūyo na bhavatyavaśyam / sahetukaṃ ca kṣayi hetumacca tasmādanityaṃ jagadityavindat (17.18)

।। यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः । दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥ १७.१९ ॥

// yataḥ prasūtasya ca karmayogaḥ prasajyate bandhavighātahetuḥ / duḥkhapratīkāravidhau sukhākhye tato bhavaṃ duḥkhamiti vyapaśyat (17.19)

।। यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा । समग्र्यतः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥ १७.२० ॥

// yataśca saṃskāragataṃ viviktaṃ na kārakaḥ kaścana vedako vā / samagryataḥ saṃbhavati pravṛttiḥ śūnyaṃ tato lokamimaṃ dadarśa (17.20)

।। यस्मान्निरीहं जगदस्वतन्त्रं नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु । तत्तत्प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् ॥ १७.२१ ॥

// yasmānnirīhaṃ jagadasvatantraṃ naiśvaryamekaḥ kurute kriyāsu / tattatpratītya prabhavanti bhāvā nirātmakaṃ tena viveda lokam (17.21)

।। ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निम् । अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्त्म दुरापमाप ॥ १७.२२ ॥

// tataḥ sa vātaṃ vyajanādivoṣṇe kāṣṭhāśritaṃ nirmathanādivāgnim / antaḥkṣitisthaṃ khananādivāmbho lokottaraṃ vartma durāpamāpa (17.22)

।। सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः । क्लेशारिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ ॥ १७.२३ ॥

// sajjñānacāpaḥ smṛtivarma baddhvā viśuddhaśīlavratavāhanasthaḥ / kleśāribhiścittaraṇājirasthaiḥ sārdhaṃ yuyutsurvijayāya tasthau (17.23)

।। ततः स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः । मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमूं जगाहे ॥ १७.२४ ॥

// tataḥ sa bodhyaṅgaśitāttaśastraḥ samyakpradhānottamavāhanasthaḥ / mārgāṅgamātaṅgavatā balena śanaiḥ śanaiḥ kleśacamūṃ jagāhe (17.24)

।। स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन । दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ॥ १७.२५ ॥

// sa smṛtyupasthānamayaiḥ pṛṣatkaiḥ śatrūn viparyāsamayān kṣaṇena / duḥkhasya hetūṃścaturaścaturbhiḥ svaiḥ svaiḥ pracārāyatanairdadāra (17.25)

।। आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज । मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सो ऽष्टौ ॥ १७.२६ ॥

// āryairbalaiḥ pañcabhireva pañca cetaḥkhilānyapratimairbabhañja / mithyāṅganāgāṃśca tathāṅganāgairvinirdudhāvāṣṭabhireva so 'ṣṭau (17.26)

।। अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथंकथः सन् । विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिमाप ॥ १७.२७ ॥

// athātmadṛṣṭiṃ sakalāṃ vidhūya caturṣu satyeṣvakathaṃkathaḥ san / viśuddhaśīlavratadṛṣṭadharmā dharmasya pūrvāṃ phalabhūmimāpa (17.27)

।। स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाच्चापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव ॥ १७.२८ ॥

// sa darśanādāryacatuṣṭayasya kleśaikadeśasya ca viprayogāt / pratyātmikāccāpi viśeṣalābhāt pratyakṣato jñānisukhasya caiva (17.28)

।। दार्ढ्यात् प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात् सत्येष्वसंमूढतया चतुर्षु । शीलस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव ॥ १७.२९ ॥

// dārḍhyāt prasādasya dhṛteḥ sthiratvāt satyeṣvasaṃmūḍhatayā caturṣu / śīlasya cācchidratayottamasya niḥsaṃśayo dharmavidhau babhūva (17.29)

।। कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय ॥ १७.३० ॥

// kudṛṣṭijālena sa viprayukto lokaṃ tathābhūtamavekṣamāṇaḥ / jñānāśrayāṃ prītimupājagāma bhūyaḥ prasādaṃ ca gurāviyāya (17.30)

।। यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति निवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः । प्रतीत्य तत्तत्समवैति तत्तत्स नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् ॥ १७.३१ ॥

// yo hi pravṛttiṃ niyatāmavaiti nivānyahetoriha nāpyahetoḥ / pratītya tattatsamavaiti tattatsa naiṣṭhikaṃ paśyati dharmamāryam (17.31)

।। शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्मम् । तस्योपदेष्टारमथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥ १७.३२ ॥

// śāntaṃ śivaṃ nirjarasaṃ virāgaṃ niḥśreyasaṃ paśyati yaśca dharmam / tasyopadeṣṭāramathāryavaryaṃ sa prekṣate buddhamavāptacakṣuḥ (17.32)

।। यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥ १७.३३ ॥

// yathopadeśena śivena mukto rogādarogo bhiṣajaṃ kṛtajñaḥ / anusmaran paśyati cittadṛṣṭyā maitryā ca śāstrajñatayā ca tuṣṭaḥ (17.33)

।। आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः । अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया त तुष्टः ॥ १७.३४ ॥

// āryeṇa mārgeṇa tathaiva muktastathāgataṃ tattvavidāryatattvaḥ / anusmaran paśyati kāyasākṣī maitryā ca sarvajñatayā ta tuṣṭaḥ (17.34)

।। स नाशकैर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य । भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥ १७.३५ ॥

// sa nāśakairdṛṣṭigatairvimuktaḥ paryantamālokya punarbhavasya / bhaktvā ghṛṇāṃ kleśavijṛmbhiteṣu mṛtyorna tatrāsa na durgatibhyaḥ (17.35)

।। त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनामेध्यगणेन पूर्णम् । ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे ॥ १७.३६ ॥

// tvaksnāyumedorudhirāsthimāṃsakeśādināmedhyagaṇena pūrṇam / tataḥ sa kāyaṃ samavekṣamāṇaḥ sāraṃ vicintyāṇvapi nopalebhe (17.36)

।। स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥ १७.३७ ॥

// sa kāmarāgapratighau sthirātmā tenaiva yogena tanū cakāra / kṛtvā mahoraskatanustanū tau prāpa dvitīyaṃ phalamāryadharme (17.37)

।। स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् । कायस्वभावाधिगतौर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः ॥ १७.३८ ॥

// sa lobhacāpaṃ parikalpabāṇaṃ rāgaṃ mahāvairiṇamalpaśeṣam / kāyasvabhāvādhigataurbibheda yogāyudhāstrairaśubhāpṛṣatkaiḥ (17.38)

।। द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपत्नम् । मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान ॥ १७.३९ ॥

// dveṣāyudhaṃ krodhavikīrṇabāṇaṃ vyāpādamantaḥprasavaṃ sapatnam / maitrīpṛṣatkairdhṛtitūṇasaṃsthaiḥ kṣamādhanurjyāvisṛtairjaghāna (17.39)

।। मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त । चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारिस्त्रिभिरायसाग्रैः ॥ १७.४० ॥

// mūlānyatha trīṇyaśubhasya vīrastribhirvimokṣāyatanaiścakarta / camūmukhasthān dhṛtakārmukāṃstrīnarīnivāristribhirāyasāgraiḥ (17.40)

।। स कामधातोः समतिक्रमाय पार्ष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् । योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥ १७.४१ ॥

// sa kāmadhātoḥ samatikramāya pārṣṇigrahāṃstānabhibhūya śatrūn / yogādanāgāmiphalaṃ prapadya dvārīva nirvāṇapurasya tasthau (17.41)

।। कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च । विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥ १७.४२ ॥

// kāmairviviktaṃ malinaiśca dharmairvitarkavaccāpi vicāravacca / vivekajaṃ prītisukhopapannaṃ dhyānaṃ tataḥ sa prathamaṃ prapede (17.42)

।। कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ल्हादं परं ध्यानसुखादवाप । सुखं विगाह्याप्स्विव धर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थ विपुलं दरिद्रः ॥ १७.४३ ॥

// kāmāgnidāhena sa vipramukto lhādaṃ paraṃ dhyānasukhādavāpa / sukhaṃ vigāhyāpsviva dharmakhinnaḥ prāpyeva cārtha vipulaṃ daridraḥ (17.43)

।। तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् । बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ १७.४४ ॥

// tatrāpi taddharmagatān vitarkān guṇāguṇe ca prasṛtān vicārān / buddhvā manaḥkṣobhakarānaśāntāṃstadviprayogāya matiṃ cakāra (17.44)

।। क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः । एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ॥ १७.४५ ॥

// kṣobhaṃ prakurvanti yathormayo hi dhīraprasannāmbuvahasya sindhoḥ / ekāgrabhūtasya tathormibhūtāścittāmbhasaḥ kṣobhakarā vitarkāḥ (17.45)

।। खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः । अद्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः ॥ १७.४६ ॥

// khinnasya suptasya ca nirvṛtasya bādhaṃ yathā saṃjanayanti śabdāḥ / adyātmamaikāgryamupāgatasya bhavanti bādhāya tathā vitarkāḥ (17.46)

।। अथावितर्कं क्रमशो ऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम् । समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥ १७.४७ ॥

// athāvitarkaṃ kramaśo 'vicāramekāgrabhāvānmanasaḥ prasannam / samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ tadādhyātmaśivaṃ sa dadhyau (17.47)

।। तद्ध्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् । प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत्तथैव ॥ १७.४८ ॥

// taddhyānamāgamya ca cittamaunaṃ lebhe parāṃ prītimalabdhapūrvām / prītau tu tatrāpi sa doṣadarśī yathā vitarkeṣvabhavattathaiva (17.48)

।। प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात्तस्य हि तत्र दुःखम् । प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥ १७.४९ ॥

// prītiḥ parā vastuni yatra yasya viparyayāttasya hi tatra duḥkham / prītāvataḥ prekṣya sa tatra doṣān prītikṣaye yogamupāruroha (17.49)

।। प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन् । उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षिद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥ १७.५० ॥

// prītervirāgāt sukhamāryajuṣṭaṃ kāyena vindannatha saṃprajānan / upekṣakaḥ sa smṛtimān vyahārṣid dhyānaṃ tṛtīyaṃ pratilabhya dhīraḥ (17.50)

।। यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमिः परापरज्ञः परमेति मैत्र्या ॥ १७.५१ ॥

// yasmāt paraṃ tatra sukhaṃ sukhebhyastataḥ paraṃ nāsti sukhapravṛttiḥ / tasmād babhāṣe śubhakṛtsnabhūmiḥ parāparajñaḥ parameti maitryā (17.51)

।। ध्याने ऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव । आभोगतो ऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यस्रम् ॥ १७.५२ ॥

// dhyāne 'pi tatrātha dadarśa doṣaṃ mene paraṃ śāntamaniñjameva / ābhogato 'pīñjayati sma tasya cittaṃ pravṛttaṃ sukhamityasram (17.52)

।। यत्रेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम् । यस्मादतस्तत्सुखमिञ्जकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥ १७.५३ ॥

// yatreñjitaṃ spanditamasti tatra yatrāsti ca spanditamasti duḥkham / yasmādatastatsukhamiñjakatvāt praśāntikāmā yatayastyajanti (17.53)

।। अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेक्षास्मृतिमद् विशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थम् ॥ १७.५४ ॥

// atha prahāṇāt sukhaduḥkhayośca manovikārasya ca pūrvameva / dadhyāvupekṣāsmṛtimad viśuddhaṃ dhyānaṃ tathāduḥkhasukhaṃ caturtham (17.54)

।। यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि । तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥ १७.५५ ॥

// yasmāttu tasminna sukhaṃ na duḥkhaṃ jñānaṃ ca tatrāsti tadarthacāri / tasmādupekṣāsmṛtipāriśuddhirnirucyate dhyānavidhau caturthe (17.55)

।। ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार । संधाय मित्रं बलवन्तमार्यं राजेव देशानजितान् जिगीषुः ॥ १७.५६ ॥

// dhyānaṃ sa niśritya tataścaturthamarhattvalābhāya matiṃ cakāra / saṃdhāya mitraṃ balavantamāryaṃ rājeva deśānajitān jigīṣuḥ (17.56)

।। चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन । ऊर्ध्वङ्गमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥ १७.५७ ॥

// ciccheda kārtsnyena tataḥ sa pañca prajñāsinā bhāvanayeritena / ūrdhvaṅgamānyuttamabandhanāni saṃyojanānyuttamabandhanāni (17.57)

।। बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान् ममर्द । द्विपानिवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ॥ १७.५८ ॥

// bodhyaṅganāgairapi saptabhiḥ sa saptaiva cittānuśayān mamarda / dvipānivopasthitavipraṇāśān kālo grahaiḥ saptabhireva sapta (17.58)

।। अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥ १७.५९ ॥

// agnidrumājyāmbuṣu yā hi vṛttiḥ kabandhavāyvagnidivākarāṇām / doṣeṣu tāṃ vṛttimiyāya nando nirvāpaṇotpāṭanadāhaśoṣaiḥ (17.59)

।। इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिविचमेकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् । द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार ॥ १७.६० ॥

// iti trivegaṃ trijhaṣaṃ trivicamekāmbhasaṃ pañcarayaṃ dvikūlam / dvigrāhamaṣṭāṅgavatā plavena duḥkhārṇavaṃ dustaramuttatāra (17.60)

।। अर्हत्त्वमासाद्य स सत्क्रियार्हो निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः । विभीर्विशुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥ १७.६१ ॥

// arhattvamāsādya sa satkriyārho nirutsuko niṣpraṇayo nirāśaḥ / vibhīrviśugvītamado virāgaḥ sa eva dhṛtyānya ivābabhāse (17.61)

।। भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥ १७.६२ ॥

// bhrātuśca śāstuśca tayānuśiṣṭyā nandastataḥ svena ca vikrameṇa / praśāntacetāḥ paripūrṇakāryo vāṇīmimāmātmagatāṃ jagāda (17.62)

।। नमो ऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥ १७.६३ ॥

// namo 'stu tasmai sugatāya yena hitaiṣiṇā me karuṇātmakena / bahūni duḥkhānyapavartitāni sukhāni bhūyāṃsyupasaṃhṛtāni (17.63)

।। अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः । निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुशेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥ १७.६४ ॥

// ahaṃ hyanāryeṇa śarīrajena duḥkhātmake vartmani kṛṣyamāṇaḥ / nivartitastadvacanāṅkuśena darpānvito nāga ivāṅkuśena (17.64)

।। तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यम् । अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किंबत निर्वृतस्य ॥ १७.६५ ॥

// tasyājñayā kāruṇikasya śāsturhṛdisthamutpāṭya hi rāgaśalyam / adyaiva tāvat sumahat sukhaṃ me sarvakṣaye kiṃbata nirvṛtasya (17.65)

।। निर्वाप्य कामाग्निमहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव । ह्लादं परं सांप्रतमागतो ऽस्मि शीतं ह्रदं घर्म इवावतीर्णः ॥ १७.६६ ॥

// nirvāpya kāmāgnimahaṃ hi dīptaṃ dhṛtyambunā pāvakamambuneva / hlādaṃ paraṃ sāṃpratamāgato 'smi śītaṃ hradaṃ gharma ivāvatīrṇaḥ (17.66)

।। न मे प्रियं किंचन नाप्रियं मे न मे ऽनुरोधो ऽस्ति कुतो विरोधः । तयोरभावात् सुखितो ऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥ १७.६७ ॥

// na me priyaṃ kiṃcana nāpriyaṃ me na me 'nurodho 'sti kuto virodhaḥ / tayorabhāvāt sukhito 'smi sadyo himātapābhyāmiva vipramuktaḥ (17.67)

।। महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् । महार्णवात् पारमिवाप्लवः सन् भीमान्धकारादिव च प्रकाशम् ॥ १७.६८ ॥

// mahābhayāt kṣemamivopalabhya mahāvarodhādiva vipramokṣam / mahārṇavāt pāramivāplavaḥ san bhīmāndhakārādiva ca prakāśam (17.68)

।। रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् । द्विषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् ॥ १७.६९ ॥

// rogādivārogyamasahyarūpādṛṇādivānṛṇyamanantasaṃkhyāt / dviṣatsakāśādiva cāpayānaṃ durbhikṣayogācca yathā subhikṣam (17.69)

।। तद्वत्परां शान्तिमुपागतो ऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमो ऽर्हाय तथागताय ॥ १७.७० ॥

// tadvatparāṃ śāntimupāgato 'haṃ yasyānubhāvena vināyakasya / karomi bhūyaḥ punaruktamasmai namo namo 'rhāya tathāgatāya (17.70)

।। येनाहं गिरिमुपनीय रूक्मशृङ्गं स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन । कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभिर्निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ॥ १७.७१ ॥

// yenāhaṃ girimupanīya rūkmaśṛṅgaṃ svargaṃ ca plavagavadhūnidarśanena / kāmātmā tridivacarībhiraṅganābhirniṣkṛṣṭo yuvatimaye kalau nimagnaḥ (17.71)

।। तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्कादुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्ते ऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥ १७.७२ ॥

// tasmācca vyasanaparādanarthapaṅkādutkṛṣya kramaśithilaḥ karīva paṅkāt / śānte 'smin virajasi vijvare viśoke saddharme vitamasi naiṣṭhike vimuktaḥ (17.72)

।। तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् । संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तम् ॥ १७.७३ ॥

// taṃ vande paramanukampakaṃ maharṣi mūrdhnāhaṃ prakṛtiguṇajñamāśayajñam / saṃbuddhaṃ daśabalinaṃ bhiṣakpradhānaṃ trātāraṃ punarapi cāsmi saṃnatastam (17.73)