16. Chapter 16

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "वितर्कप्रहाण" नाम पञ्चदश सर्ग समाप्त । षोडशः सर्गः आर्यसत्य एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् । ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥ १६.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "vitarkaprahāṇa" nāma pañcadaśa sarga samāpta / ṣoḍaśaḥ sargaḥ āryasatya evaṃ manodhāraṇayā krameṇa vyapohya kiñcit samupohya kiñcit / dhyānāni catvāryadhigamya yogī prāpnotyabhijñā niyamena pañca (16.1)

।। ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधम् । अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥ १६.२ ॥

// ṛddhipravekaṃ ca bahuprakāraṃ parasya cetaścaritāvabodham / atītajanmasmaraṇaṃ ca dīrghaṃ divye viśuddhe śruticakṣuṣī ca (16.2)

।। अतः परं तत्त्वपरिक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंक्षयाय । ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक् चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ॥ १६.३ ॥

// ataḥ paraṃ tattvaparikṣaṇena mano dadhātyāsravasaṃkṣayāya / tato hi duḥkhaprabhṛtīni samyak catvāri satyāni padānyavaiti (16.3)

।। बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मको ऽयम् । दुःखक्षयो निःसरणात्मको ऽयं त्राणात्मको ऽयं प्रशमाय मार्गः ॥ १६.४ ॥

// bādhātmakaṃ duḥkhamidaṃ prasaktaṃ duḥkhasya hetuḥ prabhavātmako 'yam / duḥkhakṣayo niḥsaraṇātmako 'yaṃ trāṇātmako 'yaṃ praśamāya mārgaḥ (16.4)

।। इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव । सर्वास्रवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाप्य भूयः ॥ १६.५ ॥

// ityāryasatyānyavabudhya buddhyā catvāri samyak pratividhya caiva / sarvāsravān bhāvanayābhibhūya na jāyate śāntimavāpya bhūyaḥ (16.5)

।। अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टस्य । भवाद् भवं याति न शन्तिमेति संसारदोलामधिरुह्य लोकः ॥ १६.६ ॥

// abodhato hyaprativedhataśca tattvātmakasyāsya catuṣṭasya / bhavād bhavaṃ yāti na śantimeti saṃsāradolāmadhiruhya lokaḥ (16.6)

।। तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वौषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥ १६.७ ॥

// tasmājjarādervyasanasya mūlaṃ samāsato duḥkhamavaihi janma / sarvauṣadhīnāmiva bhūrbhavāya sarvāpadāṃ kṣetramidaṃ hi janma (16.7)

।। यज्जन्मरूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म । यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च संभवः सः ॥ १६.८ ॥

// yajjanmarūpasya hi sendriyasya duḥkhasya tannaikavidhasya janma / yaḥ saṃbhavaścāsya samucchrayasya mṛtyośca rogasya ca saṃbhavaḥ saḥ (16.8)

।। सद्वाप्यसद्वा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय । लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म ॥ १६.९ ॥

// sadvāpyasadvā viṣamiśramannaṃ yathā vināśāya na dhāraṇāya / loke tathā tiryaguparyadho vā duḥkhāya sarvaṃ na sukhāya janma (16.9)

।। जरादयो नैकविधाः प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः । प्रवात्सु घोरेष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ॥ १६.१० ॥

// jarādayo naikavidhāḥ prajānāṃ satyāṃ pravṛttau prabhavantyanarthāḥ / pravātsu ghoreṣvapi māruteṣu na hyaprasūtāstaravaścalanti (16.10)

।। आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः । आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनिः ॥ १६.११ ॥

// ākāśayoniḥ pavano yathā hi yathā śamīgarbhaśayo hutāśaḥ / āpo yathāntarvasudhāśayāśca duḥkhaṃ tathā cittaśarīrayoniḥ (16.11)

।। अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुर्व्या वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्ण्यमग्नेः । यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥ १६.१२ ॥

// apāṃ dravatvaṃ kaṭhinatvamurvyā vāyoścalatvaṃ dhruvamauṣṇyamagneḥ / yathā svabhāvo hi tathā svabhāvo duḥkhaṃ śarīrasya ca cetasaśca (16.12)

।। काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव । रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् ॥ १६.१३ ॥

// kāye sati vyādhijarādi duḥkhaṃ kṣuttarṣavarṣoṣṇahimādi caiva / rūpāśrite cetasi sānubandhe śokāratikrodhabhayādi duḥkham (16.13)

।। प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि । यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमप्यवेहि ॥ १६.१४ ॥

// pratyakṣamālokya ca janmaduḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītamapīti viddhi / yathā ca tadduḥkhamidaṃ ca duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathānāgatamapyavehi (16.14)

।। बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथानुमेयः । प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथोष्ण एव ॥ १६.१५ ॥

// bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ / pratyakṣataśca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva (16.15)

।। तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्तिरुदारवृत्त । तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद् भवेद् वा ॥ १६.१६ ॥

// tannāmarūpasya guṇānurūpaṃ yatraiva nirvṛttirudāravṛtta / tatraiva duḥkhaṃ na hi tadvimuktaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyatyabhavad bhaved vā (16.16)

।। प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तम् । नैवेश्वरो न प्रकृतिर्नं कालो नापो स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥ १६.१७ ॥

// pravṛttiduḥkhasya ca tasya loke tṛṣṇādayo doṣagaṇā nimittam / naiveśvaro na prakṛtirnaṃ kālo nāpo svabhāvo na vidhiryadṛcchā (16.17)

।। ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः । यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः ॥ १६.१८ ॥

// jñātavyametena ca kāraṇena lokasya doṣebhya iti pravṛttiḥ / yasmānmriyante sarajastamaskā na jāyate vītarajastamaskaḥ (16.18)

।। इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः । यस्मादतस्तर्षवशात्तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम् ॥ १६.१९ ॥

// icchāviśeṣe sati tatra tatra yānāsanāderbhavati prayogaḥ / yasmādatastarṣavaśāttathaiva janma prajānāmiti veditavyam (16.19)

।। सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव । अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ॥ १६.२० ॥

// sattvānyabhiṣvaṅgavaśāni dṛṣṭvā svajātiṣu prītiparāṇyatīva / abhyāsayogādupapāditāni taireva doṣairiti tāni viddhi (16.20)

।। क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥ १६.२१ ॥

// krodhapraharṣādibhirāśrayāṇāmutpadyate ceha yathā viśeṣaḥ / tathaiva janmasvapi naikarūpo nirvartate kleśakṛto viśeṣaḥ (16.21)

।। दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः । मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥ १६.२२ ॥

// doṣādhike janmani tīvradoṣa utpadyate rāgiṇi tīvrarāgaḥ / mohādhike mohabalādhikaśca tadalpadoṣe ca tadalpadoṣaḥ (16.22)

।। फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमाद् बीजमवैत्यतीतम् । अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥ १६.२३ ॥

// phalaṃ hi yādṛk samavaiti sākṣāt tadāgamād bījamavaityatītam / avetya bījaprakṛtiṃ ca sākṣādanāgataṃ tatphalamabhyupaiti (16.23)

।। दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः । दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥ १६.२४ ॥

// doṣakṣayo jātiṣu yāsu yasya vairāgyatastāsu na jāyate saḥ / doṣāśayastiṣṭhati yasya yatra tasyopapattirvivaśasya tatra (16.24)

।। तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांश्छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद्धि ॥ १६.२५ ॥

// tajjanmano naikavidhasya saumya tṛṣṇādayo hetava ityavetya / tāṃśchindhi duḥkhād yadi nirmumukṣā kāryakṣayaḥ kāraṇasaṃkṣayāddhi (16.25)

।। दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मं । तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्यम् ॥ १६.२६ ॥

// duḥkhakṣayo hetuparikṣayācca śāntaṃ śivaṃ sākṣikuruṣva dharmaṃ / tṛṣṇāvirāgaṃ layanaṃ nirodhaṃ sanātanaṃ trāṇamahāryamāryam (16.26)

।। यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः । नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥ १६.२७ ॥

// yasminna jātirna jarā na mṛtyurna vyādhayo nāpriyasaṃprayogaḥ / necchāvipanna priyaviprayogaḥ kṣemaṃ padaṃ naiṣṭhikamacyutaṃ tat (16.27)

।। दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न कांचिद् विदिशं न कांचित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ १६.२८ ॥

// dīpo yathā nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam / diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit snehakṣayāt kevalameti śāntim (16.28)

।। एवं कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न कांचिद् विदिशं न कांचित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ १६.२९ ॥

// evaṃ kṛtī nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam / diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit kleśakṣayāt kevalameti śāntim (16.29)

।। अस्याभ्युपायो ऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः । स भावनीयो विधिवद् बुधेन शीले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥ १६.३० ॥

// asyābhyupāyo 'dhigamāya mārgaḥ prajñātrikalpaḥ praśamadvikalpaḥ / sa bhāvanīyo vidhivad budhena śīle śucau tripramukhe sthitena (16.30)

।। वाक्कर्म सम्यक् सहाकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः । इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥ १६.३१ ॥

// vākkarma samyak sahākāyakarma yathāvadājīvanayaśca śuddhaḥ / idaṃ trayaṃ vṛttavidhau pravṛttaṃ śīlāśrayaṃ karmaparigrahāya (16.31)

।। सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च । इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥ १६.३२ ॥

// satyeṣu duḥkhādiṣu dṛṣṭirāryā samyagvitarkaśca parākramaśca / idaṃ trayaṃ jñānavidhau pravṛttaṃ prajñāśrayaṃ kleśaparikṣayāya (16.32)

।। न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः । इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥ १६.३३ ॥

// nyāyena satyādhigamāya yuktā samyak smṛtiḥ samyagatho samādhiḥ / idaṃ dvayaṃ yogavidhau pravṛttaṃ śamāśrayaṃ cittaparigrahāya (16.33)

।। क्लेशांकुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान् काल इवातिवृत्तः । शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥ १६.३४ ॥

// kleśāṃkurānna pratanoti śīlaṃ bījāṅkurān kāla ivātivṛttaḥ / śucau hi śīle puruṣasya doṣā manaḥ salajjā iva dharṣayanti (16.34)

।। क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महतो नदीनाम् । स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजंगा इव मन्त्रबद्धाः ॥ १६.३५ ॥

// kleśāṃstu viṣkambhayate samādhirvegānivādrirmahato nadīnām / sthite samādhau hi na dharṣayanti doṣā bhujaṃgā iva mantrabaddhāḥ (16.35)

।। प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥ १६.३६ ॥

// prajñā tvaśeṣeṇa nihanti doṣāṃstīradrumān prāvṛṣi nimnageva / dagdhā yayā na prabhavanti doṣā vajrāgninevānusṛtena vṛkṣāḥ (16.36)

।। त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्यम् । दुःखस्य हेतून् प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥ १६.३७ ॥

// triskandhametaṃ pravigāhya mārgaṃ praspaṣṭamaṣṭāṅgamahāryamāryam / duḥkhasya hetūn prajahāti doṣān prāpnoti cātyantaśivaṃ padaṃ tat (16.37)

।। अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च । अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ॥ १६.३८ ॥

// asyopacāre dhṛtirārjavaṃ ca hrīrapramādaḥ praviviktatā ca / alpecchatā tuṣṭirasaṃgatā ca lokapravṛttāvaratiḥ kṣamā ca (16.38)

।। याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम् । आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ॥ १६.३९ ॥

// yāthātmyato vindati yo hi duḥkhaṃ tasyodbhavaṃ tasya ca yo nirodham / āryeṇa mārgeṇa sa śāntimeti kalyāṇamitraiḥ saha vartamānaḥ (16.39)

।। यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग् व्याधेर्निदानं च तदौषधं च । आरोग्यमाप्नोति हि सो ऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः ॥ १६.४० ॥

// yo vyādhito vyādhimavaiti samyag vyādhernidānaṃ ca tadauṣadhaṃ ca / ārogyamāpnoti hi so 'cireṇa mitrairabhijñairupacaryamāṇaḥ (16.40)

।। तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञाम् । आरोग्यंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥ १६.४१ ॥

// tadvyādhisaṃjñāṃ kuru duḥkhasatye doṣeṣvapi vyādhinidānasaṃjñām / ārogyaṃjñāṃ ca nirodhasatye bhaiṣajyasaṃjñāmapi mārgasatye (16.41)

।। तस्मात् प्रवृत्तिंपरिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानप्यवगच्छ दोषान् । निवृत्तिमागच्छ च तन्निरोधं निवर्तकं चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥ १६.४२ ॥

// tasmāt pravṛttiṃparigaccha duḥkhaṃ pravartakānapyavagaccha doṣān / nivṛttimāgaccha ca tannirodhaṃ nivartakaṃ cāpyavagaccha mārgam (16.42)

।। शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिविचार्या । दग्धं जगत् सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च ॥ १६.४३ ॥

// śirasyatho vāsasi saṃpradīpte satyāvabodhāya mativicāryā / dagdhaṃ jagat satyanayaṃ hyadṛṣṭvā pradahyate saṃprati dhakṣyate ca (16.43)

।। यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक् च निर्वेदमुपैति पश्यन् नन्दीक्षयाच्च क्षयमेति रागः ॥ १६.४४ ॥

// yadaiva yaḥ paśyati nāmarūpaṃ kṣayīti taddarśanamasya samyak / samyak ca nirvedamupaiti paśyan nandīkṣayācca kṣayameti rāgaḥ (16.44)

।। तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः । सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥ १६.४५ ॥

// tayośca nandīrajasoḥ kṣayeṇa samyagvimuktaṃ pravadāmi cetaḥ / samyagvimuktirmanasaśca tābhyāṃ na cāsya bhūyaḥ karaṇīyamasti (16.45)

।। यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पस्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्रवाणाम् ॥ १६.४६ ॥

// yathāsvabhāvena hi nāmarūpaṃ taddhetumevāstagamaṃ ca tasya / vijānataḥ pasyata eva cāhaṃ bravīmi samyak kṣayamāsravāṇām (16.46)

।। तस्मात् परं सौम्य विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्वास्त्रवसंक्षयाय । दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून् विशेषेण परीक्षमाणः ॥ १६.४७ ॥

// tasmāt paraṃ saumya vidhāya vīryaṃ śīghraṃ ghaṭasvāstravasaṃkṣayāya / duḥkhānanityāṃśca nirātmakāṃśca dhātūn viśeṣeṇa parīkṣamāṇaḥ (16.47)

।। धातून् हि षड् भूसलिलानलादीन् सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन । अवैति यो नान्यमवैति तेभ्यः सो ऽत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥ १६.४८ ॥

// dhātūn hi ṣaḍ bhūsalilānalādīn sāmānyataḥ svena ca lakṣaṇena / avaiti yo nānyamavaiti tebhyaḥ so 'tyantikaṃ mokṣamavaiti tebhyaḥ (16.48)

।। क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालो ऽभ्युपायस्श्च परीक्षितव्यः । योगो ऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनर्थाय न तद्गुणाय ॥ १६.४९ ॥

// kleśaprahāṇāya ca niścitena kālo 'bhyupāyasśca parīkṣitavyaḥ / yogo 'pyakāle hyanupāyataśca bhavatyanarthāya na tadguṇāya (16.49)

।। अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयात् क्षीरमकालदोही । काले ऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद् यदि गां दुहीत ॥ १६.५० ॥

// ajātavatsāṃ yadi gāṃ duhīta naivāpnuyāt kṣīramakāladohī / kāle 'pi vā syānna payo labheta mohena śṛṅgād yadi gāṃ duhīta (16.50)

।। आर्द्राच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निमृच्छेत् । काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् ॥ १६.५१ ॥

// ārdrācca kāṣṭhājjvalanābhikāmo naiva prayatnādapi vahnimṛcchet / kāṣṭhācca śuṣkādapi pātanena naivāgnimāpnotyanupāyapūrvam (16.51)

।। तद्देशकालौ विधिवत् परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् । बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥ १६.५२ ॥

// taddeśakālau vidhivat parīkṣya yogasya mātrāmapi cābhyupāyam / balābale cātmani saṃpradhārya kāryaḥ prayatno na tu tadviruddhaḥ (16.52)

।। प्रग्राहकं यत्तु निमित्तमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यम् । एवं हि चित्तं प्रशम न याति प्रवायुना वह्निरिवेर्यमाणः ॥ १६.५३ ॥

// pragrāhakaṃ yattu nimittamuktamuddhanyamāne hṛdi tanna sevyam / evaṃ hi cittaṃ praśama na yāti pravāyunā vahniriveryamāṇaḥ (16.53)

।। शमाय यत् स्यान्नियतं निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत् प्रदीप्यमानो ऽग्निरिवोदकेन ॥ १६.५४ ॥

// śamāya yat syānniyataṃ nimittaṃ jātoddhave cetasi tasya kālaḥ / evaṃ hi cittaṃ praśamaṃ niyacchet pradīpyamāno 'gnirivodakena (16.54)

।। शमावहं यन्नियतं निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनीर्यमाणो ऽग्निरिवाल्पसारः ॥ १६.५५ ॥

// śamāvahaṃ yanniyataṃ nimittaṃ sevyaṃ na taccetasi līyamāne / evaṃ hi bhūyo layameti cittamanīryamāṇo 'gnirivālpasāraḥ (16.55)

।। प्रग्राहकं यन्नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः । क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानो ऽग्निरिवेन्धनेन ॥ १६.५६ ॥

// pragrāhakaṃ yanniyataṃ nimittaṃ layaṃ gate cetasi tasya kālaḥ / kriyāsamarthaṃ hi manastathā syānmandāyamāno 'gnirivendhanena (16.56)

।। औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा । एवं हि तीव्रं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥ १६.५७ ॥

// aupekṣikaṃ nāpi nimittamiṣṭaṃ layaṃ gate cetasi soddhave vā / evaṃ hi tīvraṃ janayedanarthamupekṣito vyādhirivāturasya (16.57)

।। यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः । एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ॥ १६.५८ ॥

// yatsyādupekṣāniyataṃ nimittaṃ sāmyaṃ gate cetasi tasya kālaḥ / evaṃ hi kṛtyāya bhavetprayogo ratho vidheyāśva iva prayātaḥ (16.58)

।। रागोद्धवव्याकुलिते ऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य ॥ १६.५९ ॥

// rāgoddhavavyākulite 'pi citte maitropasaṃhāravidhirna kāryaḥ / rāgātmako muhyati maitrayā hi snehaṃ kaphakṣobha ivopayujya (16.59)

।। रागोद्धते चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य ॥ १६.६० ॥

// rāgoddhate cetasi dhairyametya niṣevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam / rāgātmako hyevamupaiti śarma kaphātmako rūkṣamivopayujya (16.60)

।। व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः ॥ १६.६१ ॥

// vyāpādadoṣeṇa manasyudīrṇe na sevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam / dveṣātmakasya hyaśubhā vadhāya pittātmanastīkṣṇa ivopacāraḥ (16.61)

।। व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री । द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचारः ॥ १६.६२ ॥

// vyāpādadoṣakṣubhite tu citte sevyā svapakṣopanayena maitrī / dveṣātmano hi praśamāya maitrī pittātmanaḥ śīta ivopacāraḥ (16.62)

।। मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा वैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय ॥ १६.६३ ॥

// mohānubaddhe manasaḥ pracāre maitrāśubhā vaiva bhavatyayogaḥ / tābhyāṃ hi saṃmohamupaiti bhūyo vāyvātmako rūkṣamivopanīya (16.63)

।। मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदम्प्रत्ययताविहारः । मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ॥ १६.६४ ॥

// mohātmikāyāṃ manasaḥ pravṛttau sevyastvidampratyayatāvihāraḥ / mūḍhe manasyeṣa hi śāntimārgo vāyvātmake snigdha ivopacāraḥ (16.64)

।। उल्कामुखस्थं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले । काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥ १६.६५ ॥

// ulkāmukhasthaṃ hi yathā suvarṇaṃ suvarṇakāro dhamatīha kāle / kāle pariprokṣayate jalena krameṇa kāle samupekṣate ca (16.65)

।। दहेत् सुवर्णं हि धमन्नकाले जले क्षिपन् संशमेयेदकाले । न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥ १६.६६ ॥

// dahet suvarṇaṃ hi dhamannakāle jale kṣipan saṃśameyedakāle / na cāpi samyak paripākamenaṃ nayedakāle samupekṣamāṇaḥ (16.66)

।। संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यङ् निमित्तं मनसा त्ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नो ऽप्यनुपायपूर्वः ॥ १६.६७ ॥

// saṃpragrahasya praśamasya caiva tathaiva kāle samupekṣaṇasya / samyaṅ nimittaṃ manasā tvavekṣyaṃ nāśo hi yatno 'pyanupāyapūrvaḥ (16.67)

।। इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे । भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विओधीनुवाच ॥ १६.६८ ॥

// ityevamanyāyanivartanaṃ ca nyāyaṃ ca tasmai sugato babhāṣe / bhūyaśca tattaccaritaṃ viditvā vitarkahānāya viodhīnuvāca (16.68)

।। यथा भिषक् पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः । शमाय तस्यैव विधिं विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैव बुद्धः ॥ १६.६९ ॥

// yathā bhiṣak pittakaphānilānāṃ ya eva kopaṃ samupaiti doṣaḥ / śamāya tasyaiva vidhiṃ vidhatte vyadhatta doṣeṣu tathaiva buddhaḥ (16.69)

।। एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात् स्वभ्यस्तभावादसुभान् वितर्कान् । ततो द्वितीयं क्रमामरभेत न त्वेव हेयो गुणवान् प्रयोगः ॥ १६.७० ॥

// ekena kalpena sacenna hanyāt svabhyastabhāvādasubhān vitarkān / tato dvitīyaṃ kramāmarabheta na tveva heyo guṇavān prayogaḥ (16.70)

।। अनादिकालोपचितात्मकत्वाद् बलीयसः क्लेशगणस्य चैव । सम्यक् प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ॥ १६.७१ ॥

// anādikālopacitātmakatvād balīyasaḥ kleśagaṇasya caiva / samyak prayogasya ca duṣkaratvācchettuṃ na śakyāḥ sahasā hi doṣāḥ (16.71)

।। अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण । तद्वत्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन्निमित्तान्तरसेवनेन ॥ १६.७२ ॥

// aṇvyā yathāṇyā vipulāṇiranyā nirvāhyate tadviduṣā nareṇa / tadvattadevākuśalaṃ nimittaṃ kṣipennimittāntarasevanena (16.72)

।। तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः । हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन ॥ १६.७३ ॥

// tathāpyathādhyātmanavagrahatvānnaivopaśāmyedaśubho vitarkaḥ / heyaḥ sa taddoṣaparīkṣaṇena saśvāpado mārga ivādhvagena (16.73)

।। यथा क्षुधार्तो ऽपि विशेष पृक्तं जिजीविषुर्नेच्छति भोक्तुमन्नम् । तथैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तम् ॥ १६.७४ ॥

// yathā kṣudhārto 'pi viśeṣa pṛktaṃ jijīviṣurnecchati bhoktumannam / tathaiva doṣāvahamityavetya jahāti vidvānaśubhaṃ nimittam (16.74)

।। न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः । गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणो ऽपि ततः प्रयाति ॥ १६.७५ ॥

// na doṣataḥ paśyati yo hi doṣaṃ kastaṃ tato vārayituṃ samarthaḥ / guṇaṃ guṇe paśyati yaśca yatra sa vāryamāṇo 'pi tataḥ prayāti (16.75)

।। व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृतैः । कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ॥ १६.७६ ॥

// vyapatrapante hi kulaprasūtā manaḥpracārairaśubhaiḥ pravṛtaiḥ / kaṇṭhe manasvīva yuvā vapuṣmānacākṣuṣairaprayatairviṣaktaiḥ (16.76)

।। निर्धूयमानास्त्वथ लेशतो ऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः । कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिर्विस्मरणाय तेषाम् ॥ १६.७७ ॥

// nirdhūyamānāstvatha leśato 'pi tiṣṭheyurevākuśalā vitarkāḥ / kāryāntarairadhyayanakriyādyaiḥ sevyo vidhirvismaraṇāya teṣām (16.77)

।। स्वप्तव्यमप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । न त्वेव संचिन्त्यमसन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ॥ १६.७८ ॥

// svaptavyamapyeva vicakṣaṇena kāyaklamo vāpi niṣevitavyaḥ / na tveva saṃcintyamasannimittaṃ yatrāvasaktasya bhavedanarthaḥ (16.78)

।। यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्यो ऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥ १६.७९ ॥

// yathā hi bhīto niśi taskarebhyo dvāraṃ priyebhyo 'pi na dātumicchet / prājñastathā saṃharati prayogaṃ samaṃ śubhasyāpyaśubhasya doṣaiḥ (16.79)

।। एवं प्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मुखाः स्युः । ततो यथाश्थूलनिवर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ॥ १६.८० ॥

// evaṃ prakārairapi yadyupāyairnivāryamāṇā na parāṅmukhāḥ syuḥ / tato yathāśthūlanivarhaṇena suvarṇadoṣā iva te praheyāḥ (16.80)

।। द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णात् कामप्रयोगात् परिखिद्यमानः । यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वर्तितव्यम् ॥ १६.८१ ॥

// drutaprayāṇaprabhṛtīṃśca tīkṣṇāt kāmaprayogāt parikhidyamānaḥ / yathā naraḥ saṃśrayate tathaiva prājñena doṣeṣvapi vartitavyam (16.81)

।। ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपशाम्येयुरसद्वितर्काः । मुहूर्तमप्यप्रतिवध्यमाना गृहे भुजंगा इव नाधिवास्याः ॥ १६.८२ ॥

// te cedalabdhapratipakṣabhāvā naivopaśāmyeyurasadvitarkāḥ / muhūrtamapyaprativadhyamānā gṛhe bhujaṃgā iva nādhivāsyāḥ (16.82)

।। दन्ते ऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रमुत्पीड्य च जिव्हयापि । चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु ते ऽनुवृत्ताः ॥ १६.८३ ॥

// dante 'pi dantaṃ praṇidhāya kāmaṃ tālvagramutpīḍya ca jivhayāpi / cittena cittaṃ parigṛhya cāpi kāryaḥ prayatno na tu te 'nuvṛttāḥ (16.83)

।। किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् । आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः ॥ १६.८४ ॥

// kimatra citraṃ yadi vītamoho vanaṃ gataḥ svasthamanā na muhyet / ākṣipyamāṇo hṛdi tannimittairna kṣobhyate yaḥ sa kṛtī sa dhīraḥ (16.84)

।। तदार्यसत्याधिगमाय पूर्वं विंशोधयानेन नयेन मार्गम् । यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन् ॥ १६.८५ ॥

// tadāryasatyādhigamāya pūrvaṃ viṃśodhayānena nayena mārgam / yātrāgataḥ śatruvinigrahārthaṃ rājeva lakṣmīmajitāṃ jigīṣan (16.85)

।। एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि । कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गम् ॥ १६.८६ ॥

// etānyaraṇyānyabhitaḥ śivāni yogānukūlānyajaneritāni / kāyasya kṛtvā pravivekamātraṃ kleśaprahāṇāya bhajasva mārgam (16.86)

।। कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धास्तिष्योपसेनौ विमलो ऽथ राधः । बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः ॥ १६.८७ ॥

// kauṇḍinyanandakṛmilāniruddhāstiṣyopasenau vimalo 'tha rādhaḥ / bāṣpottarau dhautakimoharājau kātyāyanadravyapilindavatsāḥ (16.87)

।। भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्तसुजातवत्साः । संग्रामजिद् भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च च कोटिकर्णः ॥ १६.८८ ॥

// bhaddālibhadrāyaṇasarpadāsasubhūtigodattasujātavatsāḥ / saṃgrāmajid bhadrajidaśvajicca śroṇaśca śoṇaśca ca koṭikarṇaḥ (16.88)

।। क्षेमाजितो नन्दकनन्दमातावुपालिवागीशयशोयशोदाः । महाव्हयो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शनस्वागतमेधिकाश्च ॥ १६.८९ ॥

// kṣemājito nandakanandamātāvupālivāgīśayaśoyaśodāḥ / mahāvhayo valkalirāṣṭrapālau sudarśanasvāgatamedhikāśca (16.89)

।। स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः । पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ॥ १६.९० ॥

// sa kapphinaḥ kāśyapa auruvilvo mahāmahākāśyapatiṣyanandāḥ / pūrṇaśca pūrṇaśca sa pūrṇakaśca śonāparāntaśca sa pūrṇa eva (16.90)

।। शारद्वतीपुत्रसुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः । सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च ॥ १६.९१ ॥

// śāradvatīputrasubāhucundāḥ kondeyakāpyabhṛgukuṇṭhadhānāḥ / saśaivalau revatakauṣṭhilau ca maudgalyagotraśca gavāṃpatiśca (16.91)

।। यं विक्रमं योगविधावकुर्वंस्तमेव शीघ्रं विधिवत् कुरुष्व । ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्तं सुखावृतैस्त्वं नियतं यशश्च ॥ १६.९२ ॥

// yaṃ vikramaṃ yogavidhāvakurvaṃstameva śīghraṃ vidhivat kuruṣva / tataḥ padaṃ prāpsyasi tairavāptaṃ sukhāvṛtaistvaṃ niyataṃ yaśaśca (16.92)

।। द्रव्यं यथा स्यत् कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके । तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थ सिद्ध्यै मधुरो विपाकः ॥ १६.९३ ॥

// dravyaṃ yathā syat kaṭukaṃ rasena taccopayuktaṃ madhuraṃ vipāke / tathaiva vīryaṃ kaṭukaṃ śrameṇa tasyārtha siddhyai madhuro vipākaḥ (16.93)

।। वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः । उदेति वीर्यादिह सर्वसंपन्निर्वीर्यता चेत् सकलश्च पाप्मा ॥ १६.९४ ॥

// vīryaṃ paraṃ kāryakṛtau hi mūlaṃ vīryādṛte kācana nāsti siddhiḥ / udeti vīryādiha sarvasaṃpannirvīryatā cet sakalaśca pāpmā (16.94)

।। अलब्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगमस् तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥ १६.९५ ॥

// alabdhasyālābho niyatamupalabdhasya vigamas tathaivātmāvajñā kṛpaṇamadhikebhyaḥ paribhavaḥ / tamo nistejastvaṃ śrutiniyamatuṣṭivyuparamo nṛṇāṃ nirvīryāṇāṃ bhavati vinipātaśca bhavati (16.95)

।। नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्मं ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते । गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयमुपशान्तिं न लभते । निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः ॥ १६.९६ ॥

// nayaṃ śrutvā śakto yadayamabhivṛddhiṃ na labhate paraṃ dharmaṃ jñātvā yadupari nivāsaṃ na labhate / gṛhaṃ tyaktvā muktau yadayamupaśāntiṃ na labhate / nimittaṃ kausīdyaṃ bhavati puruṣasyātra na ripuḥ (16.96)

।। अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते । प्रसक्तं व्यामथ्नन् ज्वलनमरणिभ्यां जनयति । प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्त्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति सरितः ॥ १६.९७ ॥

// anikṣiptotsāho yadi khanati gāṃ vāri labhate / prasaktaṃ vyāmathnan jvalanamaraṇibhyāṃ janayati / prayuktā yoge tu dhruvamupalabhante śramaphalaṃ drutaṃ nityaṃ yāntyo girimapi hi bhindanti saritaḥ (16.97)

।। कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरश्नोति सस्यश्रियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति । शत्रूणामवधूय वीर्यमिषुभिर्भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं तद्वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः ॥ १६.९८ ॥

// kṛṣṭvā gāṃ paripālya ca śramaśatairaśnoti sasyaśriyaṃ yatnena pravigāhya sāgarajalaṃ ratnaśriyā krīḍati / śatrūṇāmavadhūya vīryamiṣubhirbhuṅkte narendraśriyaṃ tadvīryaṃ kuru śāntaye viniyataṃ vīrye hi sarvarddhayaḥ (16.98)