6. Chapter 6

।। सौन्दरनन्द काव्ये "नन्ददीक्षा" नाम पञ्चम सर्ग समाप्त । षष्ठः सर्गः भार्याविलाप ततो हृते भर्त्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायामरतौ कृतायाम् । तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥ ६.१ ॥

// saundarananda kāvye "nandadīkṣā" nāma pañcama sarga samāpta / ṣaṣṭhaḥ sargaḥ bhāryāvilāpa tato hṛte bharttari gauraveṇa prītau hṛtāyāmaratau kṛtāyām / tatraiva harmyopari vartamānā na sundarī saiva tadā babhāse (6.1)

।। सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् । द्वारोन्मुखी हर्म्यतलाल्ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन ॥ ६.२ ॥

// sā bharturabhyāgamanapratīkṣā gavākṣamākramya payodharābhyām / dvāronmukhī harmyatalāllalambe mukhena tiryaṅnatakuṇḍalena (6.2)

।। विलम्बहारा चलयोक्त्रका सा तस्माद् विमानाद् विनता चकाशे । तपः क्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा ॥ ६.३ ॥

// vilambahārā calayoktrakā sā tasmād vimānād vinatā cakāśe / tapaḥ kṣayādapsarasāṃ vareva cyutaṃ vimānāt priyamīkṣamāṇā (6.3)

।। सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनिष्पीतविशेषकेण । चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भर्त्तारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥ ६.४ ॥

// sā khedasaṃsvinnalalāṭakena niśvāsaniṣpītaviśeṣakeṇa / cintācalākṣeṇa mukhena tasthau bharttāramanyatra viśaṅkamānā (6.4)

।। ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात । तिर्यक्च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकार्धविलम्बपादा ॥ ६.५ ॥

// tataścirasthānapariśrameṇa sthitaiva paryaṅkatale papāta / tiryakca śiśye pravikīrṇahārā sapādukaikārdhavilambapādā (6.5)

।। अथात्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना । प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती ॥ ६.६ ॥

// athātra kācit pramadā sabāṣpāṃ tāṃ duḥkhitāṃ draṣṭumanīpsamānā / prāsādasopānatalapraṇādaṃ cakāra padbhyāṃ sahasā rudantī (6.6)

।। तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात । प्रीत्यां प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥ ६.७ ॥

// tasyāśca sopānatalapraṇādaṃ śrutvaiva tūrṇaṃ punarutpapāta / prītyāṃ prasaktaiva ca saṃjaharṣa priyopayānaṃ pariśaṅkamānā (6.7)

।। सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान् नूपूरनिस्वनेन । सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाद् भ्रष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥ ६.८ ॥

// sā trāsayantī valabhīpuṭasthān pārāvatān nūpūranisvanena / sopānakukṣiṃ prasasāra harṣād bhraṣṭaṃ dukūlāntamacintayantī (6.8)

।। तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे । विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः ॥ ६.९ ॥

// tāmaṅganāṃ prekṣya ca vipralabdhā niśvasya bhūyaḥ śayanaṃ prapede / vivarṇavaktrā na rarāja cāśu vivarṇacandreva himāgame dyauḥ (6.9)

।। सा दुःखिता भर्त्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना । कृत्वा करे वक्त्रमुपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार ॥ ६.१० ॥

// sā duḥkhitā bhartturadarśanena kāmena kopena ca dahyamānā / kṛtvā kare vaktramupopaviṣṭā cintānadīṃ śokajalāṃ tatāra (6.10)

।। तस्याः मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताम्रे । छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥ ६.११ ॥

// tasyāḥ mukhaṃ padmasapatnabhūtaṃ pāṇau sthitaṃ pallavarāgatāmre / chāyāmayasyāmbhasi paṅkajasya babhau nataṃ padmamivopariṣṭāt (6.11)

।। सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तद् दृष्टानुरागे ऽभिमुखे ऽपि पत्यौ । धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना संकल्प्य तत्तद्विललाप तत्तत् ॥ ६.१२ ॥

// sā strīsvabhāvena vicintya tattad dṛṣṭānurāge 'bhimukhe 'pi patyau / dharmāśrite tattvamavindamānā saṃkalpya tattadvilalāpa tattat (6.12)

।। एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तं प्रतिज्ञाम् । कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सो ऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥ ६.१३ ॥

// eṣyāmyanāśyānaviśeṣakāyāṃ tvayīti kṛtvā mayi taṃ pratijñām / kasmānnu hetordayitapratijñaḥ so 'dya priyo me vitathapratijñaḥ (6.13)

।। आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारो ऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥ ६.१४ ॥

// āryasya sādhoḥ karuṇātmakasya mannityabhīroratidakṣiṇasya / kuto vikāro 'yamabhūtapūrvaḥ svenāparāgeṇa mamāpacārāt (6.14)

।। रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदय विरक्तम् । तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान् मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ॥ ६.१५ ॥

// ratipriyasya priyavartino me priyasya nūnaṃ hṛdaya viraktam / tathāpi rāgo yadi tasya hi syān maccittarakṣī na sa nāgataḥ syāt (6.15)

।। रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततो ऽन्या । तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतिं मामागमद् विहाय ॥ ६.१६ ॥

// rūpeṇa bhāvena ca madviśiṣṭā priyeṇa dṛṣṭā niyataṃ tato 'nyā / tathā hi kṛtvā mayi moghasāntvaṃ lagnāṃ satiṃ māmāgamad vihāya (6.16)

।। भक्तिं स बुद्धं प्रति याववोचत्तस्य प्रयातुं मयि सो ऽपदेशः । मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद् बिभीयात् ॥ ६.१७ ॥

// bhaktiṃ sa buddhaṃ prati yāvavocattasya prayātuṃ mayi so 'padeśaḥ / munau prasādo yadi tasya hi syānmṛtyorivogrādanṛtād bibhīyāt (6.17)

।। सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा । बिभर्ति सो ऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमो ऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥ ६.१८ ॥

// sevārthamādarśanamanyacitto vibhūṣayantyā mama dhārayitvā / bibharti so 'nyasya janasya taṃ cennamo 'stu tasmai calasauhṛdāya (6.18)

।। नेच्छन्ति याः शोकमवाप्तुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणाम् । क्व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्वं त्यागः क्व चायं जनवत् क्षणेन ॥ ६.१९ ॥

// necchanti yāḥ śokamavāptumevaṃ śraddhātumarhanti na tā narāṇām / kva cānuvṛttirmayi sāsya pūrvaṃ tyāgaḥ kva cāyaṃ janavat kṣaṇena (6.19)

।। इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रिये ऽन्यदाशङ्क्य च सा जगाद । संभ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरमित्युवाच ॥ ६.२० ॥

// ityevamādi priyaviprayuktā priye 'nyadāśaṅkya ca sā jagāda / saṃbhrāntamāruhya ca tadvimānaṃ tāṃ strī sabāṣpā giramityuvāca (6.20)

।। युवापि तावत् प्रियदर्शनो ऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितो ऽपि । यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचित्तमन्यथा यास्यतिकातरासि ॥ ६.२१ ॥

// yuvāpi tāvat priyadarśano 'pi saubhāgyabhāgyābhijanānvito 'pi / yastvāṃ priyo nābhyacarat kadācittamanyathā yāsyatikātarāsi (6.21)

।। मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तम् । न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥ ६.२२ ॥

// mā svāminaṃ svāmini doṣato gāḥ priyaṃ priyārhaṃ priyakāriṇaṃ tam / na sa tvadanyāṃ pramadāmavaiti svacakravākyā iva cakravākaḥ (6.22)

।। स तु त्वदर्थं गृहवासमीप्सन् जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः । भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलार्द्रवक्त्रः ॥ ६.२३ ॥

// sa tu tvadarthaṃ gṛhavāsamīpsan jijīviṣustvatparitoṣahetoḥ / bhrātrā kilāryeṇa tathāgatena pravrājito netrajalārdravaktraḥ (6.23)

।। श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात् । प्रगृह्य बाहू विरुराव चोच्चैर्हृदीव दिग्धाभिहत करेणुः ॥ ६.२४ ॥

// śrutvā tato bhartari tāṃ pravṛttiṃ savepathuḥ sā sahasotpapāt / pragṛhya bāhū virurāva coccairhṛdīva digdhābhihata kareṇuḥ (6.24)

।। सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः । पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः ॥ ६.२५ ॥

// sā rodanāroṣitaraktadṛṣṭiḥ saṃtāpasaṃkṣobhitagātrayaṣṭiḥ / papāta śīrṇākulahārayaṣṭiḥ phalātibhārādiva cūtayaṣṭiḥ (6.25)

।। सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी । पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ॥ ६.२६ ॥

// sā padmarāgaṃ vasanaṃ vasānā padmānanā padmadalāyatākṣī / padmā vipadmā patiteva lakṣmīḥ śuśoṣa padmasragivātapena (6.26)

।। संचिन्त्य सचिन्त्य गुणांश्च भर्तुर्दीर्घं निशश्वास तताम चैव । विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥ ६.२७ ॥

// saṃcintya sacintya guṇāṃśca bharturdīrghaṃ niśaśvāsa tatāma caiva / vibhūṣaṇaśrīnihite prakoṣṭhe tāmre karāgre ca vinirdudhāva (6.27)

।। न भूषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि । निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव ॥ ६.२८ ॥

// na bhūṣaṇārtho mama saṃpratīti sā dikṣu cikṣepa vibhūṣaṇāni / nirbhūṣaṇā sā patitā cakāśe viśīrṇapuṣpastabakā lateva (6.28)

।। धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणमालिलिङ्गे । यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममाजं गण्डौ ॥ ६.२९ ॥

// dhṛtaḥ priyeṇāyamabhūnmameti rukmatsaruṃ darpaṇamāliliṅge / yatnācca vinyastatamālapatrau ruṣṭeva dhṛṣṭaṃ pramamājaṃ gaṇḍau (6.29)

।। सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका । विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः ॥ ६.३० ॥

// sā cakravākīva bhṛśaṃ cukūja śyenāgrapakṣakṣatacakravākā / vispardhamāneva vimānasaṃsthaiḥ pārāvataiḥ kūjanalolakaṇṭhaiḥ (6.30)

।। विचित्रमृद्वास्तरणे ऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते ऽपि । रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥ ६.३१ ॥

// vicitramṛdvāstaraṇe 'pi suptā vaiḍūryavajrapratimaṇḍite 'pi / rukmāṅgapāde śayane mahārhe na śarma lebhe pariceṣṭamānā (6.31)

।। सन्दृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः । तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥ ६.३२ ॥

// sandṛśya bhartuśca vibhūṣaṇāni vāsāṃsi vīṇāprabhṛtīṃśca līlāḥ / tamo viveśābhinanāda coccaiḥ paṅkāvatīrṇeva ca saṃsasāda (6.32)

।। सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसंभिन्नदरीगुहेव । शोकाग्निनान्तर्हृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव ॥ ६.३३ ॥

// sā sundarī śvāsacalodarī hi vajrāgnisaṃbhinnadarīguheva / śokāgnināntarhṛdi dahyamānā vibhrāntacitteva tadā babhūva (6.33)

।। रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ । चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् ॥ ६.३४ ॥

// ruroda mamlau virurāva jaglau babhrāma tasthau vilalāpa dadhyau / cakāra roṣaṃ vicakāra mālyaṃ cakarta vaktraṃ vicakarṣa vastram (6.34)

।। तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः । अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य इवाद्रिपृष्ठम् ॥ ६.३५ ॥

// tāṃ cārudantīṃ prasabhaṃ rudantīṃ saṃśrutya nāryaḥ paramābhitaptāḥ / antargṛhādāruruhurvimānaṃ trāsena kinnarya ivādripṛṣṭham (6.35)

।। बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः । स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे तामनुदह्यमानाः ॥ ६.३६ ॥

// bāṣpeṇa tāḥ klinnaviṣaṇṇavaktrā varṣeṇa padminya ivārdrapadmāḥ / sthānānurūpeṇa yathābhimānaṃ nililyire tāmanudahyamānāḥ (6.36)

।। ताभिर्वृता हर्म्यतले ऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे । शतह्रदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥ ६.३७ ॥

// tābhirvṛtā harmyatale 'ṅganābhiścintātanuḥ sā sutanurbabhāse / śatahradābhiḥ pariveṣṭiteva śaśāṅkalekhā śaradabhramadhye (6.37)

।। या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च । सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वचांस्युवाच ॥ ६.३८ ॥

// yā tatra tāsāṃ vacasopapannā mānyā ca tasyā vayasādhikā ca / sā pṛṣṭhatastāṃ tu samāliliṅge pramṛjya cāśrūṇi vacāṃsyuvāca (6.38)

।। राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः । इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्क्षितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ॥ ६.३९ ॥

// rājarṣivadhvāstava nānurūpo dharmāśrite bhartari jātu śokaḥ / ikṣvākuvaṃśe hyabhikāṅkṣitāni dāyādyabhūtāni tapovanāni (6.39)

।। प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते । तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानाम् ॥ ६.४० ॥

// prāyeṇa mokṣāya viniḥsṛtānāṃ śākyarṣabhāṇāṃ viditāḥ striyaste / tapovanānīva gṛhāṇi yāsāṃ sādhvīvrataṃ kāmavadāśritānām (6.40)

।। यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाद् भर्त्ता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षम् । मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥ ६.४१ ॥

// yadyanyayā rūpaguṇādhikatvād bharttā hṛtaste kuru bāṣpamokṣam / manasvinī rūpavatī guṇāḍhyā hṛdi kṣate kātra hi nāśru muñcet (6.41)

।। अथापि किंचिद् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद् भूत् सदृशो ऽत्र बाष्पः । अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः ॥ ६.४२ ॥

// athāpi kiṃcid vyasanaṃ prapanno mā caiva tad bhūt sadṛśo 'tra bāṣpaḥ / ato viśiṣṭaṃ na hi duḥkhamasti kulodgatāyāḥ patidevatāyāḥ (6.42)

।। अथ त्विदानीं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा । वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवा रोदिषि हर्षकाले ॥ ६.४३ ॥

// atha tvidānīṃ laḍitaḥ sukhena svasthaḥ phalastho vyasanānyadṛṣṭvā / vītaspṛho dharmamanuprapannaḥ kiṃ viklavā rodiṣi harṣakāle (6.43)

।। इत्येवमुक्तापि बहुप्रकारं स्नेहात्तया नैव धृतिं चकार । अथापरा तां मनसो ऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ॥ ६.४४ ॥

// ityevamuktāpi bahuprakāraṃ snehāttayā naiva dhṛtiṃ cakāra / athāparā tāṃ manaso 'nukūlaṃ kālopapannaṃ praṇayāduvāca (6.44)

।। ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव । त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः ॥ ६.४५ ॥

// bravīmi satyaṃ suviniścitaṃ me prāptaṃ priyaṃ drakṣyasi śīghrameva / tvayā vinā sthāsyati tatra nāsau sattvāśrayaścetanayeva hīnaḥ (6.45)

।। अङ्के ऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः । आपत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखम् ॥ ६.४६ ॥

// aṅke 'pi lakṣmyā na sa nirvṛtaḥ syāt tvaṃ tasya pārśve yadi tatra na syāḥ / āpatsu kṛcchrāsvapi cāgatāsu tvāṃ paśyatastasya bhavenna duḥkham (6.46)

।। त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाष्पं तप्ताश्रुमोक्षात् परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वद्विरहात् स धर्मे ॥ ६.४७ ॥

// tvaṃ nirvṛtiṃ gaccha niyaccha bāṣpaṃ taptāśrumokṣāt parirakṣa cakṣuḥ / yastasya bhāvastvayi yaśca rāgo na raṃsyate tvadvirahāt sa dharme (6.47)

।। स्यादत्र नासौ कुलसत्त्वयोगात् काषायमादाय विहास्यतीति । अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोषः ॥ ६.४८ ॥

// syādatra nāsau kulasattvayogāt kāṣāyamādāya vihāsyatīti / anātmanādāya gṛhonmukhasya punarvimoktuṃ ka ivāsti doṣaḥ (6.48)

।। इति युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हृतहृदया रमणेन सुन्दरी सा । द्रमिडमभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिमगमत् परिवारिताप्सरोभिः ॥ ६.४९ ॥

// iti yuvatijanena sāntvyamānā hṛtahṛdayā ramaṇena sundarī sā / dramiḍamabhimukhī pureva rambhā kṣitimagamat parivāritāpsarobhiḥ (6.49)