1. Skanda Purāṇa (part 1 of 9)

अध्याय १५९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् ।

नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम् ॥ १५९.१ ॥

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत ।

न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम् ॥ १५९.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह ।

जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम ॥ १५९.३ ॥

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति ।

तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः ॥ १५९.४ ॥

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह ।

विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम् ॥ १५९.५ ॥

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् ।

ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम् ॥ १५९.६ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् ।

सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे ॥ १५९.७ ॥

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।

इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ १५९.८ ॥

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा ।

यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम् ॥ १५९.९ ॥

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते ।

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ १५९.१० ॥

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् ।

विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः ॥ १५९.११ ॥

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते ।

ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः ॥ १५९.१२ ॥

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः ।

संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः ॥ १५९.१३ ॥

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप ।

खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात् ॥ १५९.१४ ॥

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने ।

वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः ॥ १५९.१५ ॥

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः ।

अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत् ॥ १५९.१६ ॥

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् ।

फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ १५९.१७ ॥

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् ।

अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः ॥ १५९.१८ ॥

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः ।

प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः ॥ १५९.१९ ॥

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः ।

अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः ॥ १५९.२० ॥

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् ।

जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः ॥ १५९.२१ ॥

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः ।

अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात् ॥ १५९.२२ ॥

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते ।

प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत् ॥ १५९.२३ ॥

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः ।

परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम् ॥ १५९.२४ ॥

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् ।

दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः ॥ १५९.२५ ॥

मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् ।

सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत् ॥ १५९.२६ ॥

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् ।

कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च ॥ १५९.२७ ॥

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् ।

यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥ १५९.२८ ॥

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः ।

एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम ॥ १५९.२९ ॥

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः ।

ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत ॥ १५९.३० ॥

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे ।

स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते ॥ १५९.३१ ॥

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः ।

इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः ॥ १५९.३२ ॥

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च ।

प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ ॥ १५९.३३ ॥

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः ।

प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः ॥ १५९.३४ ॥

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः ।

आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् ।

वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च ॥ १५९.३५ ॥

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् ।

सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम् ॥ १५९.३६ ॥

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च ।

आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः ॥ १५९.३७ ॥

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् ।

वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः ॥ १५९.३८ ॥

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः ।

षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः ॥ १५९.३९ ॥

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः ।

सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि ॥ १५९.४० ॥

पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति ।

अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते ॥ १५९.४१ ॥

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः ।

निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ १५९.४२ ॥

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः ।

अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम् ॥ १५९.४३ ॥

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा ।

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत ॥ १५९.४४ ॥

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः ।

हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा ॥ १५९.४५ ॥

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे ।

उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम् ॥ १५९.४६ ॥

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः ।

जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप ॥ १५९.४७ ॥

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः ।

दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम् ॥ १५९.४८ ॥

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे ।

निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते ॥ १५९.४९ ॥

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् ।

एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम् ॥ १५९.५० ॥

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् ।

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम् ॥ १५९.५१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् ।

महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति ॥ १५९.५२ ॥

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् ।

स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः ॥ १५९.५३ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी ।

किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज ॥ १५९.५४ ॥

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् ।

केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद ॥ १५९.५५ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् ।

या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित् ॥ १५९.५६ ॥

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा ।

पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता ॥ १५९.५७ ॥

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा ।

कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः ॥ १५९.५८ ॥

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः ।

अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः ॥ १५९.५९ ॥

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः ।

पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम् ॥ १५९.६० ॥

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः ।

असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति ॥ १५९.६१ ॥

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः ।

चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी ॥ १५९.६२ ॥

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते ।

मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च ॥ १५९.६३ ॥

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् ।

पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् ॥ १५९.६४ ॥

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते ।

विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् ॥ १५९.६५ ॥

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये ।

पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः ॥ १५९.६६ ॥

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः ।

कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ १५९.६७ ॥

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति ।

आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम् ॥ १५९.६८ ॥

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी ।

कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः ॥ १५९.६९ ॥

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः ।

सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः ॥ १५९.७० ॥

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च ।

गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः ॥ १५९.७१ ॥

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः ।

शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी ॥ १५९.७२ ॥

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप ।

सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप ॥ १५९.७३ ॥

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये ।

अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् ॥ १५९.७४ ॥

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् ।

स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम् ॥ १५९.७५ ॥

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् ।

कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने ॥ १५९.७६ ॥

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् ।

इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः ॥ १५९.७७ ॥

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् ।

कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम् ॥ १५९.७८ ॥

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।

इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम् ॥ १५९.७९ ॥

ओं यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी ।

तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः ।

इत्यधिवासनमन्त्रः ॥ १५९.८० ॥

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।

गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ १५९.८१ ॥

ओं विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन ।

सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः ।

इति दानमन्त्रः ॥ १५९.८२ ॥

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् ।

सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ १५९.८३ ॥

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः ॥ १५९.८४ ॥

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये ।

उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते ।

इत्यनुव्रजमन्त्रः ॥ १५९.८५ ॥

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् ।

एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी ॥ १५९.८६ ॥

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी ।

सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १५९.८७ ॥

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः ।

स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम् ॥ १५९.८८ ॥

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् ।

स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति ।

इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम् ॥ १५९.८९ ॥

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् ।

शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम् ॥ १५९.९० ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी ।

स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम् ॥ १५९.९१ ॥

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः ।

पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः ॥ १५९.९२ ॥

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले ।

तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम् ॥ १५९.९३ ॥

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये ।

पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः ॥ १५९.९४ ॥

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् ।

अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः ॥ १५९.९५ ॥

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः ।

तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप ॥ १५९.९६ ॥

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे ।

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना ॥ १५९.९७ ॥

स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ।

भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः ॥ १५९.९८ ॥

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः ।

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ १५९.९९ ॥

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ।

महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १५९.१०० ॥

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर ।

विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥ १५९.१०१ ॥

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् ।

लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः ॥ १५९.१०२ ॥

॥ इति श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डेऽनरकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

।। स्कंद उवाच ।। ।।

शृणु वातापि संहर्तः काश्यां पातकतंकिनी ।।

पद्मकल्पे तु या वृत्ता दमनस्य द्विजन्मनः ।।१।।

भारद्वाजस्य तनयो दमनो नाम नामतः ।।

कृतमौंजीविधिः सोथ विद्याजातं प्रगृह्य च ।। २ ।।

संसारदुःखबहुलं जीवितं चापि चंचलम् ।।

विज्ञाय दमनो विद्वान्निर्जगाम गृहान्निजात् ।। ३ ।।

कांचिद्दिशं समालंब्य निर्वेदं परमं गतः ।।

प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यब्धि प्रतिकाननम् ।। ४ ।।

प्रतितीर्थं प्रतिनदि स बभ्राम तपोयुतः ।।

यावंत्यायतनानीह तिष्ठंति परितो भुवम् ।।५।।

अध्युवास स तावंति संयतेंद्रियमानसः ।।

परं न मनसः स्थैर्यं क्वापि प्रापि च तेन वै ।। ६ ।।

मनोरथोपदेष्टा च कुत्रचित्क्वापि नेक्षितः ।।

कदाचिद्दैवयोगात्स दमनो नाम तापसः ।।७।।

रेवातटे निरैक्षिष्ट तीर्थं चामरकंटकम् ।।

महदायतनं पुण्यमोंकारस्यापि तत्र वै ।।८।।

दृष्ट्वा हृष्टमना आसीच्चेतः स्थैर्यमवाप ह ।।

अथ पाशुपतांस्तत्र स निरीक्ष्य तपोधनान् ।। ९ ।।

विभूतिभूषिततनून्कृतलिंगसमर्चनान् ।।

विहितप्राणयात्रांश्च कृतागमविचारणान् ।। 4.2.74.१० ।।

स्वस्थोपविष्टान्स्वपुरोरग्रतोऽचलमानसान् ।।

प्रणम्योपाविशत्तत्र तदाचार्यस्य सन्निधौ ।। ११ ।।

प्रबद्धहस्तयुगलः प्रणमतरकंधरः ।।

अथ पाशुपताचार्यो गर्गो नाम महामुनिः ।। १२ ।।

वार्धकेन समाक्रांतस्तपसा कृशविग्रहः ।।

शंभोराराधनेनिष्ठः श्रेष्ठः सर्वतपस्विषु ।।१३।।

पप्रच्छ दमनं चेति कस्त्वं कस्मादिहागतः ।।

तरुणोपि विरक्तोसि कुतस्तद्वद सत्तम ।।।१४।।।

इति प्रणयपूर्वं स निशम्य दमनोऽब्रवीत् ।।

भगोः पाशुपताचार्य सर्वज्ञाराधनप्रिय ।। १५ ।।

कथयामि यथार्थं ते निजचेतोविचेष्टितम् ।।

अहं ब्राह्मणदायादो वेदशास्त्रकृतश्रमः ।। १६ ।।

संसारासारतां ज्ञात्वा वानप्रस्थमशिश्रियम् ।।

अनेनैव शरीरेण महासिद्धिमभीप्सता ।।१७।।

स्नातं बहुषु तीर्थेषु मंत्रा जप्तास्तु कोटिशः ।।

देवताः सेविता बह्व्यो हवनं च कृतं बहु ।। १८ ।।

शुश्रूषिताश्च गुरवो बहवो बह्वनेहसम् ।।

महाश्मशानेषु निशा भूयस्योप्यतिवाहिताः ।। १९ ।।

शिखराणि गिरींद्राणां मया चाध्युषितान्यहो ।।

दिव्यौषधि सहस्राणि मया संसाधितान्यपि ।।4.2.74.२०।।

रसायनानि बहुशः सेवितानि मया पुनः ।।

महासाहसमालंब्य सिद्धाध्युषितकंदराः ।। २१ ।।

मया प्रविष्टा बहुशः कृतांतवदनोपमाः ।।

तपश्चापि महत्तप्तं बहुभिर्नियमैर्यमैः ।। २२ ।।

परं किंचित्क्वचिन्नैक्षि सिद्ध्यंकुरमपि प्रभो ।।

इदानीं त्वामनुप्राप्य महीं पर्यटता मया ।। २३ ।।

मनसः स्थैर्यमापन्नमिव संप्राप्तसिद्धिना ।।

अवश्यं त्वन्मुखांभोजाद्यद्वचो निःसरिष्यति ।। ।। २४ ।।

तेनैव महती सिद्धिर्भवित्री मम नान्यथा ।।

तद्ब्रूहि सूपदेशं च कथं सिद्धिर्भवेन्मम ।। २५ ।।

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन प्रथीयसी ।।

दमनस्य निशम्येति गर्गाचार्यो वचस्तदा ।। २६ ।।

प्रत्यक्षदृष्टं प्रोवाच महदाश्चर्यमुत्तमम् ।।

सर्वेषां शृण्वतां तत्र शिष्याणां स्थिरचेतसाम् ।।

मुमुक्षूणां धृतवतां महापाशुपतं व्रतम् ।।२७।।

।। गर्ग उवाच ।। ।।

अनेनैवेह देहेन यदि त्वं सिद्धिकामुकः ।।

शृणुष्वावहितो भूत्वा तदा ते कथयाम्यहम् ।।२८।।

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदे सताम् ।।

धर्मार्थकाममोक्षाख्य रत्नानां परमाकरे ।। २९ ।।

समाश्रितानां जंतूनां सर्वेषां सर्वकर्मणाम् ।।

शलभानां प्रदीपाभे तमःस्तोम महाद्विपि ।। 4.2.74.३० ।।

कर्मभूरुह दावाग्नौ संसाराब्ध्यौर्वशोचिपि ।।

निर्वाणलक्ष्मी क्षीराब्धौ सुखसंकेतसद्मनि ।। ३१ ।।

दीर्घनिद्रा प्रसुप्तानां परमोद्बोधदायिनि ।।

यातायातश्रमापन्नप्राणिमार्गमहीरुहि ।। ३२ ।।

अनेकजन्मजनित महापापाद्रिवज्रिणि ।।

नामोच्चारकृतां पुंसां महाश्रेयो विधायिनि ।। ३३ ।।

विश्वेशितुः परेधाम्नि सीम्नि स्वर्गापवर्गयोः ।।

स्वर्धुनी लोलकल्लोला नित्यक्षालित भूतले ।। ३४ ।।

एवंविधे महाक्षेत्रे सर्वदुःखौघहारिणि ।।

प्रत्यक्षं मम यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि महामते ।। ३५ ।।

यत्र कालभयं नास्ति यत्र नास्त्येनसो भयम् ।।

तत्क्षेत्रमहिमानं कः सम्यग्वर्णयितुं क्षमः ।। ३६ ।।

तीर्थानि यानि लोकेस्मिञ्जंतूनामघहान्यहो ।।

तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं काशीमायांति नित्यशः ।। ३७ ।।

अपि काश्यां वसेद्यस्तु सर्वाशी सर्वविक्रयी ।।

स यां गतिं लभेन्मर्त्यो यज्ञैर्दानैर्न सान्यतः ।। ३८ ।।

रागबीजसमुद्भूतः संसारविटपो महान् ।।

दीर्घस्वाप कुठारेण च्छिन्नः काश्यां न वर्धते ।। ३९ ।।

सर्वेषामूषराणां तु काशी परम ऊषरः ।।

वप्तुर्बीजमिदं तस्मिन्नुप्तं नैव प्ररोहति ।। 4.2.74.४० ।।

स्मरिष्यंतीह ये काशीमवश्यं तेपि साधवः ।।

तेप्यघौघ विनिर्मुक्ता यास्यंति गतिमुत्तमाम् ।। ४१ ।।

विभूतिः सर्वलोकानां सत्यादीनां सुभंगुरा ।।

अभंगुरा विमुक्तस्य सा तु लभ्या शिवाज्ञया ।। ४२ ।।

कृमिकीटपतंगानामविमुक्ते तनुत्यजाम् ।।

विभूतिर्दृश्यते या सा क्वास्ति ब्रह्मांडमंडले ।। ४३ ।।

वाराणसी यदा प्राप्ता कदाचित्कालपर्ययात् ।।

स उपायो विधातव्यो येन नो निष्क्रमो बहिः ।। ४४ ।।

पूर्वतो मणिकर्णीशो ब्रह्मेशो दक्षिणे स्थितः ।।

पश्चिमे चैव गोकर्णो भारभूतस्तथोत्तरे ।।४५।।

इत्येतदुत्तमं क्षेत्रमविमुक्ते महाफलम् ।।

मणिकर्णी ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरंविभुम् ।।४६।।

क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य राजसूयफलं लभेत् ।।

तत्र श्राद्धप्रदातुश्च मुच्यंते प्रपितामहाः ।। ४७ ।।

अविमुक्त समं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडगोलके ।।

न विद्यते क्वचित्सत्यं सत्यं साधकसिद्धिदम् ।।४८।।

रक्षंति सततं क्षेत्रं यत्र पाशासिपाणयः ।।

महापारिषदा उग्राः क्रूरेभ्योऽक्रूरबुद्धयः ।। ४९ ।।

प्राग्द्वारमट्टहासश्च गणकोटिपरीवृतः ।।

रक्षेदहर्निशं क्षेत्रं दुर्वृत्तेभ्यो विभीषणः ।। 4.2.74.५० ।।

तथैव भूतधात्रीशः क्षेत्रदक्षिणरक्षकः ।।

गोकर्णः पश्चिमद्वारं पाति कोटिगणावृतः ।। ५१ ।।

उदग्द्वारं तथा रक्षेद्घंटाकर्णो महागणः ।।

ऐशंकोणं छागवक्त्रो भीषणो वह्निदिग्दलम् ।।५२ ।।

रक्षः काष्ठां शंकुकर्णो दृमिचंडो मरुद्दिशम् ।।

इत्थं क्षेत्रं सदा पांति गणा एतेऽति भास्वराः ।।८५३।।

कालाक्षोरण भद्रस्तु कौलेयः कालकंपनः ।।

एते पूर्वेण रक्षंति गंगापारे स्थिता गणाः ।। ५४ ।।

वीरभद्रो नभश्चैव कर्दमालिप्तविग्रहः ।।

स्थूलकर्णो महाबाहुरसिपारे व्यवस्थिताः ।। ५५ ।।

विशालाक्षो महाभीमः कुंडोदरमहोदरौ ।।

रक्षंति पश्चिमद्वारं देहलीदेशसंस्थिताः ।।५६।।

नंदिसेनश्च पंचालः खरपादकरंटकः ।।

आनंदोगोपको बभ्रू रक्षंति वरणातटे ।।।। ५७ ।।

तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये लिंगमोंकारसंज्ञकम्।।

तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता देहेनानेन साधकाः ।। ५८ ।।

कपिलश्चैव सावर्णिः श्रीकंठः पिगलोंशुमान् ।।

एते पाशुपताः सिद्धास्तल्लिंगाराधनेन हि ।। ५९ ।।

एकदा तस्य लिंगस्य कृत्वा पंचापिपूजनम् ।।

नृत्यतः सहुडुत्कारं तस्मिँल्लिंगे लयं ययुः ।। 4.2.74.६० ।।

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तत्र यद्वृत्तमद्भुतम् ।।

निशामय महाबुद्धे दमन द्विजसत्तम ।। ६१ ।।

एका भेकी मुने तत्र चरंती लिंग सन्निधौ ।।

प्रदक्षिणं सदा कुर्यान्निर्माल्याक्षतभक्षिणी ।। ६२ ।।

सा तत्र मृत्युं न प्राप शिवनिर्माल्यभक्षणात् ।।

क्षेत्रादन्यत्र मरणं जातं तस्यास्तदेनसः ।। ६३ ।।

वरं विषमपिप्राश्यं शिवस्वं नैव भक्षयेत् ।।

विषमेकाकिनं हंति थिवस्वं पुत्रपौवकम् ।। ६४।।

शिवस्य परिपुष्टांगाः स्पर्शनीया न साधुभिः ।।

तेन कर्मविपाकेन ततस्ते रौरवौकसः ।।६५।।

कश्चित्काकः समालोक्य मंडूकीं तामितस्ततः ।।

पोप्लूयमानामादाय चंच्वा क्षेत्राद्बहिर्गतः ।।६६ ।।

वर्षाभ्वी तेन सा क्षिप्ता काकेन क्षेत्रबाह्यतः ।।

अथ सा कालतो भेकी तत्रैव क्षेत्रसत्तमे ।। ६७ ।।

प्रदक्षिणीकरणतो लिंगस्यस्पर्शनादपि।।

पुण्यापुण्यवतीजाता कन्यापुष्पबटोर्गृहे ।। ६८ ।।

शुभावयवसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता ।।

परं गृध्रमुखी जाता निर्माल्याक्षतभक्षणात् ।। ६९ ।।

सम्यग्गीतरहस्यज्ञा नितरां मधुरस्वरा ।।

सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वैकविंशतिः ।।4.2.74.७० ।।

ताना एकोनपंचाश ताला एकोत्तरंशतम् ।।

रागाः षडेव तेषां तु पंचपंचापि चांगनाः।।७१ ।।

षड्विंशद्रागरागिण्य इति रागि मुदावहाः ।।

देशकाल विभेदेन पंचषष्टिस्तथा पराः ।। ७२ ।।

यावंत एव तालाः स्यु रागास्तावंत एव हि ।।

इति गीतोपनिषदा प्रत्यहं सा शुभव्रता ।। ७३ ।।

माधवी मधुरालापा सदोंकारं समर्चयेत् ।।

प्राप्याप्यनर्घ्यतारुण्यं सा तु पुष्पबटोः सुता ।। ७४ ।।

प्राग्जन्मवासनायोगादोंकारं बह्वमंस्त वै ।।

स्वभाव चंचलं चेतस्तस्यास्तल्लिंग सेवनात् ।। ७५ ।।

दमनस्थैर्यमगमद्योगेनेव महात्मनः ।।

न दिवा बाधयांचक्रे क्षुत्तृण्निद्रा क्षपा सुताम् ।। ७६ ।।

अतंद्रितमना आसीत्सा तल्लिंग निरीक्षणे ।।

अक्ष्णोर्निमेषा यावंतस्तस्या आसन्दिवानिशम् ।। ७७ ।।

तावत्कालस्तया साध्व्या महान्विघ्नोऽनुमीयते ।।

निमेषांतरितः कालो यो यो व्यथोंगतो मम ।।

लिंगानवेक्षणात्तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत ।। ७८ ।।

इति संचितयंत्येव सेवां तत्याज नोंकृतेः ।।

जलाभिलाषिणी सा तु लिंगनामामृतं पिबेत् ।। ७९ ।।

नान्य द्दिदृक्षिणी तस्या अक्षिणी श्रुतिगे अपि ।।

विहाय लिंगमोंकारं हृद्विहायः स्थितं सताम् ।। 4.2.74.८० ।।

तस्याः शब्दग्रहौ नान्य शब्दग्रहणतत्परौ ।।

अतीव निपुणौ जातौ तत्सन्माल्यकरौकरौ ।। ८१ ।।

नान्यत्र चरणौ तस्याश्चरतः सुखवांछया ।।

त्यक्त्वोंकाराजिरक्षोणीं क्षुण्णां निर्वाणपद्मया ।। ८२ ।।

ओंकारं प्रणवं सारं परब्रह्मप्रकाशकम् ।।

शब्दब्रह्मत्रयीरूपं नादबिंदुकलालयम् ।। ८३ ।।

सदक्षरं चादिरूपं विश्वरूपं परावरम् ।।

वरं वरेण्यं वरदं शाश्वतं शांतमीश्वरम् ।। ८४ ।।

सर्वलोकैकजनकं सर्वलोकैकरक्षकम् ।।

सर्वलोकैकसंहर्तृ सर्वलोकैकवंदितम् ।। ८५ ।।

आद्यंतरहितं नित्यं र्शिवं शंकरमव्ययम् ।।

एकगुणत्रयातीतं भक्तस्वांतकृतास्पदम् ।। ८६ ।।

निरुपाधिं निराकारं निर्विकारं निरंजनम् ।।

निर्मलं निरहंकारं निष्प्रपंचं निजोदयम् ।। ८७ ।।

स्वात्माराममनंतं च सर्वगं सर्वदर्शिनम् ।।

सर्वदं सर्वभोक्तारं सर्वं सर्वसुखास्पदम् ।।८८।।

वागिंद्रियं तदीयं च प्रोच्चरत्तदहर्निशम् ।।

नामांतरं न गृह्णाति क्वचिदन्यस्यकस्यचित्।।८९।।

एतन्नामाक्षररसं रसयंती दिवानिशम् ।।

रसना नैव जानाति तस्या अन्यद्रसांतरम् ।। 4.2.74.९० ।।

संमार्जनं रंगमालाः प्रासादं परितः सदा ।।

विदध्यान्माधवी तत्र तथार्चा पात्रशोधनम् ।। ९१ ।।

तत्र पाशुपता ये वै प्रणवेशार्चने रताः ।।

तांश्च शुश्रूषयेन्नित्यं पितृबुद्ध्याति भक्तितः ।। ९२ ।।

वैशाखस्य चतुर्दश्यामेकदा सा तु माधवी ।।

रात्रौ जागरणं कृत्वा दिवोपवसान्विता ।। ९३ ।।

यात्रामिलितभक्तेषु प्रातर्यातेषु सर्वतः ।।

संमार्जनादिकं कृत्वा लिंगमभ्यर्च्य हर्षतः ।। ९४ ।।

गायंती मधुरं गीतं नृत्यंती निजलीलया।।

ध्यायंती लिंगमोंकारं तत्र लिंगे लयं ययौ ।। ९५ ।।

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन महामतिः ।।

अस्मदाचार्यमुख्यानां पश्यतां च तपस्विनाम् ।। ९६ ।।

प्रादुर्बभूव यल्लिंगाज्ज्योतिर्जटिलितांबरम् ।।

तत्र ज्योतिषि सा बाला ज्योतिर्मय्यपि साप्यभूत् ।। ९७ ।।

राधशुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः ।।

तत्र यात्रां प्रकुर्वंति महोत्सवपुरःसराः ।। ९८ ।।

तत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः ।।

प्राप्नुवंति परं ज्ञानं यत्रकुत्रापि वै मृताः ।। ९९ ।।

ब्रह्मांडोदर मध्ये तु यानि तीर्थानि सर्वतः ।।

तानि वैशाखभूतायामायांत्योंकृति दर्शने ।।4.2.74.१००।।

लिंगाग्रे श्रीमुखी नाम्नी गुहास्ति परमोत्तमा ।।

पातालस्य च तद्द्वारं तत्र सिद्धा वसंति हि ।। १ ।।

तिष्ठेयुः पंचरात्रं ये गुहायां तत्र सुव्रताः ।।

ते नागकन्याः पश्यंति ब्रूयुस्ताश्च शुभाशुभम् ।। २ ।।

कंदरोत्तरदिग्भागे तत्र कूपो रसोदकः ।।

आषण्मासं च तत्पीत्वा पिबेद्ब्रह्मरसायनम् ।। ३ ।।

तत्र नादेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा नादनिदानभूः ।।

सर्वनादात्मकं विश्वं तच्छ्रवो गोचरी भवेत् ।। ४ ।।

तत्र मत्स्योदरीं स्नात्वा स्वर्धुनीं वरुणाप्लुताम् ।।

कृतकृत्यो भवेज्जंतुर्नैव शोचति कुत्रचित् ।। ५ ।।

असंख्याता गताः सिद्धिमोंकारेश्वरसेवकाः ।।

पार्थिवेनैव देहेन दिव्यभूतेन तत्क्षणात् ।। ६ ।।

अविमुक्तं परं क्षेत्रं ब्रह्मांडादपि सर्वतः ।।

ततोपि पर ओंकार उक्तो मत्स्योदरी तटे ।। ७ ।।

प्रणवेशोंऽग यैः काश्यां न नतो नापि चार्चितः ।।

किमर्थं ते समुत्पन्ना मातृतारुण्यहारिणः ।। ८ ।।

यदा प्रभृति विश्वेशो मंदरादागतोऽभवत् ।।

तस्मिन्नानंद गहने तदाप्रभृति सत्तम ।। ९ ।।

सर्वाण्यायतनान्याशु साब्धीनि स गिरीण्यपि ।।

स नदीनि स तीर्थानि स द्वीपानि ययुस्ततः ।। ।। 4.2.74.११० ।।

इदानीं मम भाग्येन स्मारितोहं त्वया मुने ।।

अहमप्यागमिष्यामि यामः काशीं शनैः शनैः ।। ११ ।।

एतेपि मम शिष्या ये महापाशुपतव्रताः ।।

काशीं यियासवस्तेपि यतः सर्वे मुमुक्षवः ।। १२ ।।

अपि वार्धकमासाद्य यैः काशी नैव शीलिता ।।

मानुषे दुर्लभे नष्टे कुतस्तेषां महासुखम् ।। १३ ।।

यावन्नेंद्रिय वैकल्यं यावन्नैवायुषः क्षयः ।।

तावत्सेव्यं प्रयत्नेन शंभोरानंदकाननम्।। १४ ।।

य आनंदवनं शंभोः शिश्रियुः श्रीनिकेतनम् ।।

अचलाश्रीर्न मुंचेत्तान्महासौख्यैकशेवधीन् ।। १५ ।।

इत्याख्याय कथां रम्यां गर्गः पाशुपतोत्तमः ।।

भारद्वाजेन सहितः प्राप वाराणसीं पुरीम् ।। १६ ।।

दमनोपि हि धर्मात्मा गर्गाचार्येण संयुतः ।।

आराध्य श्रीमदोंकारं तस्मिँल्लिंगे लयं गतः ।। १७ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

इल्वलारे परं स्थानमोंकारमविमुक्तके ।।

तत्र सिद्धिपरां जग्मुः साधका बहुशो मुने ।। १८ ।।

कलौ कलुषचित्तानां पुरो नाख्येयमेव हि ।।

प्रणवेश्वरमाहात्म्यं नास्तिकानां विशेषतः ।। १९ ।।

ये निंदंति महादेवं क्षेत्रं निंदंति येऽधियः ।।

पुराणं ये च निंदंति ते संभाष्या न कुत्रचित् ।। 4.2.74.१२० ।।

ओंकारसदृशं लिंगं न क्वचिज्जगतीतले ।।

इति गौर्यै समाख्यातं देवदेवेन निश्चितम् ।। १२१ ।।

इममध्यायमाकर्ण्य नरस्तद्गतमानसः ।।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोकमवाप्नुयात् ।। १२२ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थेकाशीखंड उत्तरार्ध ओंकारमाहात्म्यं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७४ ।। ।। छ ।।

।। श्रीगणेशाय नमः।। ।।

अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते।। ।।

ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः ।।

दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते ।।१।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः ।।

अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम् ।। २ ।।

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा ।। ३ ।।

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ।।

यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम् ।। ४ ।।

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् ।।

सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः ।। ५ ।।

।। सनक उवाच ।। ।।

भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख ।।

आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम ।। ६ ।।

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे ।।

बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः ।। ७ ।।

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् ।।

लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः ।। ८ ।।

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे ।।

मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक ।। ९ ।।

याल्लिङ्मममलं दिव्यमरिच्छेदनवैभवम् ।।

स्वयम्भु जाम्बवे द्वीपे तैजसं तव्ददस्व मे ।। १० ।।

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् ।।

शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे ।। ११ ।।

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् ।।

यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम् ।। १२ ।।

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् ।।

वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः ।। ।। १३ ।।

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः ।।

अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः ।। १४ ।।

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् ।।

उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत ।। १५ ।।

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः ।।

निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम् ।। १६ ।।

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः ।।

आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत ।। १७ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् ।।

शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात् ।।१८।।

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव ।।

तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात् ।। १९ ।।

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले ।।

येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी ।। 1.3.1.1.२० ।।

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् ।।

दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्।। २१ ।।

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा ।।

अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः ।। २२ ।।

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् ।।

बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात् ।। २३ ।।

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् ।।

न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन ।।२४।।

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् ।।

आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः ।। २५ ।।

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् ।।

मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः ।। २६ ।।

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् ।।

यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः ।। २७ ।।

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् ।।

न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती ।। २८ ।।

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् ।।

अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः ।। २९ ।।

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः ।।

तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात् ।। 1.3.1.1.३० ।।

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः ।।

आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः ।। ३१ ।।

अतीत्य सकलाँल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन् ।। ३२ ।।

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् ।।

तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ ।। ३३ ।।

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी ।।

किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ ।। ३४ ।।

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते ।।

तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम् ।। ३५ ।।

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ ।।

इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा ।। ३६ ।।

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ ।।

अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम् ।। ३७ ।।

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः ।।

बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः ।।३८।।

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः।।

अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः ।। ३९ ।।

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् ।।

अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन् ।। 1.3.1.1.४० ।।

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् ।।

अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः ।। ४१ ।।

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत ।।

अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः ।। ४२ ।।

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः ।।

विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः ।। ४३ ।।

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः ।।

वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः ।। ४४ ।।

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः ।।

अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान् ।। ४५ ।।

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् ।।

धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम् ४८।।।

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् ।।

अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि ।। ४७ ।।

मूलभूतः शिवः साक्षान्मूलमस्य कथं भवेत् ।।

अस्मादेव समुद्भूतोऽस्म्यहमाद्यंतवर्जितात् ।। ४८ ।।

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता ।।

अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः ।। ४९ ।

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना ।।

स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति ।। 1.3.1.1.५० ।।

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् ।।

न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः ।। ५१ ।।

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् ।।

इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः ।।। ।। ५२ ।।

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ ।।

अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान् ।। ५३ ।।

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः ।।।

उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम् ।। ५४ ।।

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् ।।

आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः ।। ५५ ।।

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् ।।

अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति ।। ५६ ।।

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः ।।

विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः ।। ५७ ।।

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति ।।

एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः ।। ५८ ।।

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा ।।

ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः ।। ५९ ।।

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते ।।

स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः ।। 1.3.1.1.६० ।।

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया ।।

इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः ।। ६१ ।।

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् ।।

न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात् ।। ६२ ।।

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते ।।

शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले ।। ६३ ।।

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे ।।

धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम् ।। ६४ ।।

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः ।।

येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः ।। ६५ ।।

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् ।।

यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः ।। ६६ ।।

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः ।।

यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः ।। ६७ ।।

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् ।।

अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम् ।। ६८ ।।

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् ।।

अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम् ।। ६९ ।।

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ ।।

आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत् ।। 1.3.1.1.७० ।।

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः ।।

अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात् ।। ७१ ।।

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् ।।

अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः ।। ७२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे ब्रह्मसनकसंवादे लिंगप्रादुर्भाववर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अथाहमुच्चरन्वेदानशेषैर्वदनैः शिवम् ।।

अस्तौषं भक्तिसंपूर्णं कृत्वा मानसमर्चनम् ।। १ ।।

नमः शिवाय महते सर्वलोकैकहेतवे ।।

येन प्रकाश्यते सर्वं ध्रियते सततं नमः ।। २ ।।

विश्वव्याप्तमिदं तेजः प्रकाशयति संततम् ।।

नेक्षंते त्वद्दयाहीना जात्यंधा भास्करं यथा ।। ३ ।।

भूलिंगममलं ह्येतद्दृश्यमध्यात्मचक्षुषा ।।

अंतस्स्थं वा बहिस्स्थं वा त्वद्भक्तैरनुभूयते ।। ४ ।।

अपरिच्छेद्यमाकारमंतरात्मनि योगिनः ।।

तदेतत्तव देवेश ज्वलितं दर्पणो यथा ।। ५ ।।

अथवा शांकरी शक्तिः सत्याऽणोरप्यणीयसी ।।

मत्तो नान्यतरः कश्चिद्यन्मय्यपि विलीयते ।। ६ ।।

अणुस्ते करुणापात्रं महत्त्वं ध्रुवमश्नुते ।।

नाधिकोऽस्ति परस्त्वत्तो न मत्तोऽपि तदाश्रयात् ।। ७ ।।

त्वय्यर्पितं मनस्त्वतो न वियोगमपेक्षते ।।

वाचः कथं प्रवृत्तिः स्यात्तव वैभवकीर्त्तने ।। ६ ।।

स्वयमीश महादेव प्रसीद भुवनाधिक ।।

आदिश प्रयतं भक्तमपेक्षितनियुक्तिषु ।। ९ ।।

इदं विज्ञाप्य विनयान्नमस्कृत्वा पुनःपुनः ।।

प्रांजलिर्देवदेवेशं न्यषीदं सविधे विभो ।।1.3.1.2.१०।।

अथ विष्णुर्नवांभोदगंभीरध्वनिरभ्यधात् ।।

वाचः कृतार्थन्भूयः शुक्लाः शंकरकीर्त्तनैः ।। ११ ।।

जय त्रिभुवनाधीश जय गंगाधर प्रभो ।।

जय नाथ विरूपाक्ष जय चंद्रार्द्धशेखर ।। १२ ।।

अव्याजममितं शंभो कारुण्यं तव वर्द्धते ।।

येन निर्धूतमखिलं भक्तेषु ज्ञानमाहितम् ।। १३ ।।

पालनं सर्वविद्यानां प्रापणं भूतिसंचयैः ।।

पुराणं च सपुत्राणां पितुरेव प्रवर्धनम् ।। ।। १४ ।।

शतानामपि मूर्तीनामेकामपि नवैः स्तवैः ।।

स्तोतुं न शक्नुमेशान समवायस्तु कि पुनः ।। १५ ।।

त्वमेव त्वामलं वेत्तुं यदि वा त्वत्प्रसादतः ।।

भ्रमरः कीटमाकृष्य स्वात्मानं किं न चानयेत् ।। १६ ।।

देवास्त्वदंशसंभूतिप्रभवो न भवन्ति किम् ।।

अप्यायस्याग्निकीलस्य दाहे शक्तिर्न किं भवेत् ।। १७ ।।

देशकालक्रियायोगाद्यथाग्नेर्भेदसम्भवः ।।

तथा विषयभेदेन त्वमेकोऽपि विभिद्यसे ।। १८ ।।

अनुग्रहपरो देव मूर्तिं दर्शय शंकर ।।

आवयोरखिलाधार नयनानंददायिनीम् ।। १९ ।।

एवं प्रणमतोर्देवः श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् ।।

प्रससाद परं शंभुः स्तुवतोरावयोर्द्वयोः ।। 1.3.1.2.२० ।।

तेजःस्तंभात्पुनस्तस्माद्देवश्चन्द्रार्द्धशेखरः ।।

आविर्बभूव पुरुषः कपिलः कालकन्धरः ।। २१ ।।

परशुं बालहरिणं करैरभयविश्रमौ ।।

दधानः पुरुषोऽवादीत्पुत्रावावामिति प्रभुः।। २२ ।।

परितुष्टोऽस्मि युवयोर्भक्त्या युक्तात्मनोर्मयि।।

भवतं सर्वलोकानां सृष्टिरक्षाधिपौ युवाम् ।। २३ ।।

युवयोरिष्टसिद्ध्यर्थमाविर्भूतोऽस्म्यहं यतः ।।

वरं वृणुतमन्यं च वरदोऽहमुपागतः ।। २४ ।।

इति देवस्य वचनात्सप्रीतौ च कृतांजली ।।

विज्ञापयामासिवतौ स्वं स्वमर्थं पृथक्पृथक् ।। २५ ।।

अहं मन्त्रैः शिशुप्रायजगत्त्रयविधायकः ।।

संस्तुवन्वैदिकैर्मंत्रैरीशानमपराजितम् ।। ।। २६ ।।

नमस्येहमिदं रूपं शश्वद्वरदमीश्वरम् ।।

तेजोमयं महादेवं योगिध्येयं निरंजनम् ।। २७ ।।

आपूर्यमाणं भवता तेजसा गगनांतरम् ।।

परिपृच्छ्यः सुरावासः क्षणाद्देव भविष्यति ।। २८ ।।

सिद्धचारणगन्धर्वा देवाश्च परमर्षयः ।।

नावसन्दिवि संचारं लभेरंस्तेजसा तव ।। २९ ।।

पृथ्वी च सकला चैव तप्यमाना तवौजसा ।।

चराचरसमुत्पत्तिक्षमा नैव भविप्यति ।। 1.3.1.2.३० ।।

उपसंहृत्य तेजः स्वमरुणाचलसंज्ञया ।।

भव स्थावरलिंगं त्वं लोकानुग्रहकारणात् ।। ३१ ।।

ज्योतिर्मयमिदं रूपमरुणाचलसंज्ञितम् ।।

ये नमन्ति नरा भक्त्या ते भवन्त्यमराधिकाः ।। ३२ ।।

सेवंतां सकला लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।।

गणाश्च विविधा भूमौ मानुषं भावमास्थिताः ।। ३३ ।।

दिव्याराम समुद्भूतकल्पकाद्याः सुरद्रुमाः ।।

सेविनस्त्वां प्ररोहंतु भरिता विविधैः फलैः ।। ३४ ।।

दिव्यौषधिगणास्सर्वे सिंहाद्या मृगजातयः ।।

प्रशांताः परिवर्त्तंता पापकल्मषनाशनम् ।। ३५ ।।

अयनद्वयभिन्नेन गमनेनापि संयुतः ।।

न लंघयिष्यति रविः शृंगं लिंगतनोस्तव ।। ३६ ।।

दिव्य दुंदुभिशंखानां घोषैः पुष्पौघवृष्टिभिः ।।

सेवितो भव देव त्वमप्सरोनृत्यगीतिभिः ।। ३७ ।।

अमरत्वं च सिद्धत्वं रससिद्धीश्च निर्वृतिम् ।।

लभंतां मानुषा नित्यं त्वत्संनिधिमुपागताः ।। ३८ ।।

ईशत्वं च वशित्वं च सौभाग्यं कालवंचनम् ।।

त्वामाश्रित्य नरास्सर्वे लभंतामरुणाचल ।। ३९ ।।

सर्वावयवदानेन सर्वव्याधिविनाशनात् ।।

सर्वाभीष्टप्रदानेन दृश्यो भव महीतले ।।1.3.1.2.४०।।

तथेति वरदं देवमरुणाद्रिपतिं शिवम्।।

प्रणम्य कमलानाथः प्रार्थयन्निदमब्रवीत् ।। ४१ ।।

प्रसीद करुणापूर्ण शोणशैलेश्वर प्रभो ।।

महेश सर्वलोकानां हिताय प्रकटोदय ।। ४२ ।।

यदाहं त्वामुपाश्रित्य जगद्रक्षणदक्षिणः ।।

श्रीपतित्वमनुप्राप्तस्तदा भक्ता भवंतु ते ।। ४३ ।।

नाल्पपुण्यैरुपास्येत त्वद्रूपं महदद्भुतम् ।।

मया च ब्रह्मणा चैवमदृष्टपदशेखरः ।। ४४ ।।

प्रदक्षिणानमस्कारैर्नृत्यगीतैश्च पूजनैः ।।

त्वामर्चयंति ये मर्त्याः कृतार्थास्ते गतांहसः ।। ४५ ।।

उपवासैर्व्रतैः सत्रैरुपहारैस्तथार्चनैः ।।

त्वामर्चयंति मनुजाः सार्वभौमा भवंतु ते ।। ४६ ।।

आरामं मंडपं चापि कूपं विधिविशोधनम् ।।

कुर्वतामरुणाद्रीश संनिधाने पुनर्भव ।। ४७ ।।

अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्नष्टैश्वर्यसमन्वितः ।।

अशेषपातकैः सद्यो विमुक्तो निर्मलाशयः ।। ४८ ।।

आवामप्यविमुंचंतौ सदा त्वत्पादपंकजम् ।।

ध्यातव्यं मनुजैः सर्वैस्तव संनिधिमागतैः ।। ४९ ।।

तथास्त्विति वरं दत्त्वा विष्णवे चंद्रशेखरः ।।

भरुणाचलरूपेण प्राप्तः स्थावरलिंगताम् ।। 1.3.1.2.५० ।।

तैजसं लिंगमेतद्धि सर्वलोकैककारणम् ।।

अरुणाद्रिरिति ख्यातं दृश्यते वसुधातले ।। ५१ ।।

युगांतसमये क्षुब्धैश्चतुर्भिरपि सागरैः ।।

अपि निर्मग्नलोकांतैरस्पृष्टांतिकभूतलम् ।। ५२ ।।

गजप्रमाणैः पृषतैः पूरयंतो जगत्त्रयम् ।।

पुष्कराद्या महामेघा विश्रांता यस्य सानुनि ।। ५३ ।।

प्रवृत्ते भूतसंहारे प्रकृतौ प्रतिसंचरे ।।

भविष्यत्सर्वबीजानि निषेदुर्यत्र निश्चयम् ।। ५४ ।।

मया चाहूयमानेभ्यः प्रलयानंतरं पुनः ।।

यत्पादसेविविप्रेभ्यो वेदाध्ययनसंग्रहः ।। ५५ ।।

सर्वासामपि विद्यानां कलानां शास्त्रसंपदाम् ।।

आगमानां च वेदानां यत्र सत्यव्यवस्थितिः ।। ५६ ।।

यद्गुहागह्वरांतस्स्था मुनयः शंसितव्रताः ।।

जटिनः संप्रकाशंते कोटिसूर्याग्नितेजसः ।। ५७ ।।

पंचब्रह्ममयैर्मंत्रैः पंचाक्षरवपुर्धरैः ।।

अकारपीठिकारूढो नादात्मा यः सदाशिवः ।। ५८ ।।

अष्टभिश्च सदा लिंगैरष्टदिक्पालपूजितः ।।

अष्टमूर्त्तितया योऽयमष्टसिद्धिप्रदायकः ।। ५९ ।।

यत्र सिद्धास्तथा लोकान्स्वान्स्वान्मुक्त्वा सुरेश्वराः।।

अपेक्षंते स्थिता मुक्तिं विहाय कनकाचलम् ।।1.3.1.2.६०।।

एवं वसुंधरापुण्यपरिपाकसमुच्चयः ।।

अरुणाद्रिरिति ख्यातो भक्तभक्तिवरप्रदः ।।६१।।

कैलासान्मेरुशिखरादागतैर्देवसंचयैः ।।

पूज्यते शोणशैलात्मा शंभुः सर्ववरप्रदः ।।६२।।

इति कमलजवक्त्रपद्मजां तं मुदितमनाः सनको निशम्य भक्त्या ।।

विरचितविनयः प्रणम्य पुत्रः पितरमपृच्छदशेषवेदसारम् ।। ६३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे ब्रह्मविष्णुस्तुतिपूर्वकं शंकरस्य स्थावरलिंगमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

सनक उवाच ।। ।।

भगवन्नरुणाद्रीश माहात्म्यमिदमद्भुतम् ।।

श्रुतं शिवप्रसादेन दयया ते जगद्गुरोः ।। १ ।।

आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् ।।

आराधयन्पुनः के वा वरदं शोणपर्वतम् ।। २ ।।

अनादिरंतरहितः शिवः शोणचलाकृतिः ।।

युवयोस्तपसा देव वरदानाय संस्थितः ।। ।।३।।

सकृत्संकीर्तिते नाम्नि शोणाद्रिरिति मुक्तिदे ।।

सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम् ।।४।।

शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः।।

इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः ।। ५ ।।

उवाच करुणामूर्तिररुणाद्रीशमानमन् ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

श्रूयतां वत्स पार्वत्याश्चरितं यत्पुरातनम् ।। ६ ।।

अरुणाद्रीशमाश्रित्य यथा सा निर्वृताभवत् ।।

आससाद महादेवः कदाचित्पार्वतीपतिः ।। ७ ।।

रत्नसिंहासनं दिव्यं रत्नतोरणसंयुतम् ।।

रत्नपुष्पफलोपेत कल्पद्रुममनोहरम् ।। ८ ।।

परार्ध्य दृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम् ।।

विमुक्तपुष्पप्रकरदिव्यधूपोरुसौरभम् ।। ९ ।।

प्रलंबमालिकाजालनिनदद्भृंगसंकुलम् ।।

दिव्यतूर्यघनारावप्रनृत्यद्गुहवाहनम् ।। 1.3.1.3.१० ।।

पार्वतीसिंहसंचारपरित्रस्तमहागजम् ।।

अप्सरोभिः प्रनर्त्ताभिर्गायंतीभिश्च केवलम् ।। ११ ।।

आसेवितपुरोरंगं दिक्पालकनिषेवितम् ।।

ऋग्यजुःसामजैर्मंत्रैः स्तुवद्भिर्मुनिपुंगवैः ।। १२ ।।

ब्रह्मर्षिभिस्तथा देवैः सिद्धै राजर्षिभिवृतम् ।।

गणैश्च विविधाकारैर्भस्मालंकृतविग्रहैः ।। १३ ।।

रुद्राक्षधारसुभगैरापूर्णं शिवतत्परैः ।।

वीणावेणुमृदंगादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः ।।।१४ ।।

घंटाटंकारसुभगैर्वेदध्वनिविमिश्रितैः ।।

मनोहरं महादिव्यमासनं पार्वतीसखः ।। १५ ।।

अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया ।।

आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम् ।। १६ ।।

अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः ।।

संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः ।। १७ ।।

गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् ।।

विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः ।। १८ ।।

वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् ।।

आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च ।। १९ ।।

विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु ।।

वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु ।। 1.3.1.3.२० ।।

केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे ।।

गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना ।। २१ ।।

वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः ।।

स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत् ।। २२ ।।

रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् ।।

कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम् ।। २३ ।।

रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् ।।

कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः ।। २४ ।।

पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् ।।

चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात् ।। २५ ।।

अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः ।।

निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः ।। २६ ।।

देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः ।।

तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः ।।२७।।

शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत ।।

न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे ।।२८।।

नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् ।।

जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम् ।।२९।।

तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत ।।

किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम् ।। 1.3.1.3.३० ।।

भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् ।।

देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः ।। ३१ ।।

तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् ।।

अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये ।। ३२ ।।

का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् ।।

न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि ।। ३३ ।।

इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा ।।

नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः ।। ३४ ।।

नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने ।।

मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे ।। ३५ ।।

अविनाभाविनी शक्तिराद्यैका शिवरूपिणी ।।

लीलया जगदुत्पत्तिरक्षासंहृतिकारिणी ।। ३६ ।।

अर्धांगी सा तव देव शिवशक्त्यात्मकं वपुः ।।

एक एव महादेवो न परे त्वद्विना विभो ।। ३७ ।।

लीलया तव लोकोयमकाले प्रलयं गतः ।।

करुणा तव निर्व्याजा वर्द्धतां लोकवर्द्धनी ।। ३८ ।।

भवतो निमिषार्द्धेन तेजसामुपसंहृतेः ।।

गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे ।। ३९ ।।

ततः प्रसीद करुणामूर्त्ते काल सदाशिव ।।

विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात् ।। 1.3.1.3.४० ।।

इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् ।।

विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत् ।। ४१ ।।

विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् ।।

सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत् ।। ४२ ।।

कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः ।।

उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः ।। ४३ ।।

अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् ।।

अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम् ।। ४४ ।।

अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् ।।

अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि ।। ४५ ।।

अहमप्यखिलाँल्लोकान्संहरिष्यामि संक्षये ।।

प्राप्ते काले त्वया मौग्ध्यादकाले प्रलयं गताः ।। ४६ ।।

केयं वा त्वादृशी कुर्यादीदृशं सद्विगर्हितम् ।।

कर्म नर्मण्यपि सदा कृपामूर्तिर्न बाधते ।। ४७ ।।

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला ।।

किं करिष्यामि तच्छांत्या इत्यपृच्छत्स्म तं प्रिया ।। ४८ ।।

अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः ।।

देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः ।। ४९ ।।

मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते ।।

अथापि धर्ममार्गोयं त्वयैव परिपाल्यते ।। 1.3.1.3.५० ।।

श्रुतिस्मृतिक्रियाकल्पा विद्याश्च विबुधादयः ।।

त्वद्रूपमेतदखिलं महदर्थोस्मि तन्मयः ।। ५१ ।।

मान्ययाभिन्नया देव्या भाव्यं लोकसिसृक्षया ।। ।। ५२ ।।

तस्माल्लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते ।।

षड्विधो गदितो धर्मः श्रुतिस्मृतिविचारतः ।। ५३ ।।

स्वामिना नानुपाल्येत यदि त्याज्योऽनुजीविभिः ।।

न त्वां विहाय शक्नोमि क्षणमप्यासितुं क्वचित् ।। ५४ ।।

अहमेव तपः सर्वं करिष्याम्यात्मनि स्थितः ।।

पृध्वी च सकला भूयात्तपसा सफला तव ।। ५५ ।।

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शात्त्वत्तपोदर्शनादपि ।।

निरस्यंति स्वसान्निध्याद्दुष्टजातमुपद्रवम् ।। ५६ ।।

कर्मभूमेस्त्वमाधिक्यहेतवे पुण्यमाचर ।।

त्वत्तपश्चरणं लोके वीक्ष्य सर्वोपि संततम् ।। ५७ ।।

धर्मे दृढतरा बुद्धिं निबध्नीयान्न संशयः ।।

कृतार्थयिष्यति महीं दया ते धर्मपालनैः ।। ५८ ।।

त्वमेवैतत्सकलं प्रोक्ता वेदैर्देवि सनातनैः ।।

अस्ति कांचीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता ।। ५९ ।।

या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले ।।

यत्र कृतं तपः किंचिदनंतफलमुच्यते ।। 1.3.1.3.६० ।।

देवाश्च मुनयः सर्वे वासं वांछंति संततम् ।।

तत्र कंपेति विख्याता महापातकनाशिनी ।। ।।६१।।

यत्र स्थितानां मर्त्यानां कम्पन्ते पापकोटयः ।।

तत्र चूतद्रुमश्चैको राजते नित्यपल्लवः ।।६२।।

संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः ।।

तत्र जप्तं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत् ।। ६३ ।।

गणाश्च विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः ।।

परितस्त्वां निषेवंतां विष्णुमुख्यास्तथा पराः ।।६४।।

अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपंकजे ।।

सन्निधास्यामि मा भूस्त्वं देवि मद्विरहाकुला ।। ६५ ।।

इत्युक्ता देवदेवेन देवी कंपांतिकं ययौ ।।

तपः कर्तुं सखीयुक्ता विस्मयाक्रान्तलोचना ।।६६ ।।

कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसमघनिषेविताम् ।।

आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम् ।। ६७ ।।

फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् ।।

प्रससाद पुनर्देवं सस्मार च महेश्वरम् ।। ६८ ।।

कामाग्निपरिवीतांगी तपःक्षामेव साऽभवत् ।।

अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्त्तिनीम् ।। ६९ ।।

कामशोकपरीतांगी पुरारिविरहाकुला ।। 1.3.1.3.७० ।।

इममघहरमागतानिशं स्वयमपि पूजयितुं तपोभिरीशम् ।।

अयमभिनवपल्लवप्रसूनः स्मरयति मां स्मरबन्धुरेकचूतः ।। ७१ ।।

कथमिव विरहः शिवस्य सह्यः क्षुभितधियात्र भृशं मनोभवेन ।।

तदपि च तरुणेंदुचूडपादस्मरणमहौषधमेकमेव दृष्टम् ।। ७२ ।। ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्द्धे पार्वत्याः शिवनेत्रमीलनेन तमसा क्षुब्धलोकपापभयेन कांच्यां कंपास्थितैकाम्रतले तपश्चर्यार्थमागमनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।। ।। छ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अथाभ्यधत्त विजया प्रणम्य जगदम्बिकाम् ।।

सांत्वयन्ती स्तुतिशतैरुपायैः शिवदर्शनैः ।। १ ।।

देवि त्वमविनाभूता सदा देवेन शंभुना ।।

प्राणेश्वरी त्वमेकासि शक्तिस्तस्य परात्मनः ।। २ ।।

तथा मायां त्वमात्मीयां संदर्शयितुमीहसे ।।

पृथग्भावमिवेशानः प्रकाशयति न स्वयम् ।। ३ ।।

आदेशं प्रतिगृह्यैव समुपेतासि पार्वति ।।

अलंघनीया सेवाज्ञा शांभवी सर्वदा त्वया ।।४ ।।

विधातव्यं तपः प्राप्तं स्थानेस्मिच्छिवकल्पिते ।।

निवृत्त्य निखिलान्कामाच्छंमुमाश्रितया त्वया ।। ५ ।।

अन्यथापि जगद्रक्षा त्वदधीना जगन्मयि ।।

धर्मसंरक्षणं भूयः शिवेन सहितं तव ।। ६ ।।

निष्कलं शिवमत्यंतं ध्यायंत्यात्मन्यवस्थितम् ।।

वियोगदुःखं कञ्चित्त्वं न स्मरिष्यसि पार्वति ।। ७ ।।

भक्तानां तव मुख्यानां तवैवाचारसंग्रहः ।।

उपदेशितया लोके प्रथतां धर्मवत्सले ।। ८ ।।

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौरी सुस्थिरमानसा ।।

तपः कर्त्तुं समारेभे कंपा नद्यास्तटे शुभे ।। ९ ।।

विमुच्य विविधा भूषा रुद्राक्षगणभूषिता ।।

विसृज्य दिव्यं वसनं पर्यधाद्वल्कले शुभे ।। 1.3.1.4.१० ।।

अलकैः सहसा शिल्पमनयच्च कपर्दृताम् ।।

अलिंपत तनूं सर्वां भस्मना मुक्तकुंकुमा ।। ११ ।।

मृगेषु कृतसंतोषा शिलोंछीकृतवृत्तिषु ।।

जजाप नियमोपेता शिवपंचाक्षरं परम् ।। १२ ।।

कृत्वा त्रिषवणं स्नानं कम्पा पयसि निर्मले ।।

कृत्वा च सैकतं लिंगं पूजयामास सादरम् ।। १३ ।।

वृक्षप्ररोपणैर्दानैरशेषातिथिपूजनैः ।।

श्रांतिं हरंती जीवानां देवी धर्ममपालयत् ।। १४ ।।

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थंडिलेशया ।।

हेमन्ते जलमध्यस्था शिशिरे चाकरोत्तपः ।। १५ ।।

पुण्यात्मनां महर्षीणां दर्शनार्थमुपेयुषाम् ।।

विस्मयं जनयामास पूजयामास सादरम् ।। १६ ।।

कदाचित्स्वयमुच्चित्य वनांतात्पल्लवान्वितम् ।।

पुष्पोत्करं विशेषेण शोधितुं समुपाविशत् ।। १७ ।।

कृत्वा च सैकतं लिंगं कंपारोधसि पावने ।।

संपूजयितुमारेभे न्यासावाहनपूर्वकम् ।। १८ ।।

सूर्यमभ्यर्च्य विधिवद्रक्तैः पुष्पैश्च चंदनैः ।।

पंचावरणसंयुक्तं क्रमादानर्च शंकरम् ।। १९ ।।

धूपैर्दीपश्च नैवेद्यैर्भक्तिभावसमन्वितैः ।।

अपरोक्षितमीशानमालुलोके पुरोहितम् ।। 1.3.1.4.२० ।।

अथ देवः शिवः साक्षात्संशोधयितुमंबिकाम् ।।

कंपानद्याः प्रवाहेण महता पर्यवेष्टयत् ।। २१ ।।

अतिवृद्धं प्रवाहं तं कम्पायाः समुपस्थितम् ।।

आलोक्य नियमासीनामाहुः सख्यस्तदांबिकाम् ।।२२।।

उत्तिष्ठ देवि बहुलः प्रवाहोऽयं विजृंभते ।।

दिशां मुखानि संपूर्य तरसा प्लावयिष्यति ।। २३ ।।

इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यायंती मीलितेक्षणा ।।

उन्मील्य वेगमतुलं नद्यास्तं समवैक्षत ।। २४ ।।

अचिंतयच्च सा देवी पूजाविघ्नसमाकुला ।।

किं करोमि न शक्नोमि हातुमारब्धमर्चनम् ।। २५ ।।

श्रेयः प्राप्तुमविघ्नेन प्रायः पुण्यात्मनां भुवि ।।

घटते धर्मसंयोगो मनोरथफलप्रदः ।। २६ ।।

सैकतं लिंगमतुलप्रवाहाल्लयमेष्यति ।।

लिंगनाशे विमोक्तव्यः सद्भक्तैः प्राणसंग्रहः ।। २७ ।।

प्रवाहोऽयं समायाति शिवमायाविनिर्मितः ।।

विशोधयितुमात्मानं भक्तियुक्तं निजे पदे ।। २८ ।।

आलिंग्य सुदृढं दोर्भ्यामेतल्लिंगमनाकुलम् ।।

अहं वत्स्यामि याताशु सख्यो यूयं विदूरतः ।। २९ ।।

इत्युक्ता सैकतं लिगं गाढमालिंग्य सांबिका ।।

न मुमोच प्रवाहेन वेष्ट्यमानापि वेगतः ।। 1.3.1.4.३० ।।

स्तनचूचुकनिर्मग्नमुद्रादर्शितलांछनम् ।।

महालिंगं स्वसंयुक्तं प्रणनाम तदादरात् ।। ३१ ।।

निमीलितेक्षणा ध्याननिष्ठैकहृदया स्थिता ।।

पुलकांचितसर्वांगी सा स्मरंती सदाशिवम् ।। ३२ ।।

कंपस्वेदपरित्राणलज्जाप्रणयकेलिदात् ।।

क्षणमप्यचला लिंगान्न वियोगमपेक्षते ।। ३३ ।।

अथ तामब्रवीत्कापि दैवी वागशरीरिणी ।।

विमुंच बालिके लिंगं प्रवाहोऽयं गतो महान् ।।३४।।

त्वयार्चितमिदं लिंगं सैकतं स्थिरवैभवम् ।।

भविष्यति महाभागे वरदं सुरपूजितम् ।। ३५ ।।

तपश्चर्यां तवालोक्य रचितं धर्मपालनम् ।।

लिंगं चैतन्नमस्कृत्य कृतार्थाः संतु मानवाः ।। ३६ ।।

अहं हि तैजसं रूपमास्थाय वसुधातले ।।

वसामि चात्र सिद्ध्यर्थमरुणाचलसंज्ञया ।। ३७ ।।

रुणद्धि सर्वलोकेभ्यः परुषं पापसंचयम् ।।

रुणो न विद्यते यस्मिन्दृष्टे तेनारुणाचलः ।। ३८ ।।

ऋषयः सिद्धगंधर्वा महात्मानश्च योगिनः ।।

मुक्त्वा कैलासशिखरं मेरुं चैनमुपासते ।। ३९ ।।

मदंश जातयोः पूर्वं युध्यतोर्ब्रह्मकृष्णयोः ।।

अहं मोहमपाकर्त्तुं तेजोरूपो व्यवस्थितः ।। 1.3.1.4.४० ।।

ब्रह्मणा हंसरूपेण विष्णुना क्रोडरूपिणा ।।

अदृष्टशेखरपदः प्रणतो भक्तियोगतः ।। ४१ ।।

ततः प्रसन्नः प्रत्यक्षस्तस्यां वरमभीप्सितम् ।।

प्रादां जगत्त्रयस्यास्य संरक्षायां तु कौशलम् ।। ४२ ।।

प्रार्थितश्च पुनस्ताभ्यामरुणाचलसंज्ञया ।।

अनैषि तैजसं रूपमहं स्थावरलिंगताम् ।। ४३ ।।

गत्वा पृच्छ महाभागं मद्भक्तिं गौतमं मुनिम् ।।

अरुणाचलमाहात्म्यं श्रुत्वा तत्र तपश्चर ।। ४४ ।।

तत्र ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः ।।

सर्वपापनिवृत्त्यर्थं सर्वलोकहिताय च ।। ४५ ।।

इति वाचं समाकर्ण्य निष्कलात्कथितां शिवात् ।।

तथेति सहसा देवी गंतुं समुपचक्रमे ।। ४६ ।।

अथ देवानृषीन्सर्वान्पश्चात्सेवार्थमागतान् ।।

अवादीदंबिकालोक्य स्नेहपूर्णेन चक्षुषा ।। ४७ ।।

तिष्ठतात्रैव वै देवा मुनयश्च दृढव्रताः ।।

नियमांश्चाधितिष्ठंतः कंपारोधसि पावने ।। ४८ ।।

सर्वपापक्षयकरं सर्वसौभाग्यवर्द्धनम् ।।

पूज्यतां सैकतं लिंगं कुचकंकणलांछनम् ।। ४९ ।।

अहं च निष्कलं रूपमास्थायैतद्दिवानिशम् ।।

आराधयामि मंत्रेण शोणेश्वरं वरप्रदम् ।। 1.3.1.4.५० ।।

मत्तपश्चरणाल्लोके मद्धर्मपरिपालनात् ।।

मल्लिंगदर्शनाच्चैव सिध्यंत्विष्टविभूतयः ।। ।। ५१ ।।

सर्वकामप्रदानेन कामाक्षीमिति कामतः ।।

मां प्रणम्यात्र मद्भक्ता लभंतां वांछितं वरम् ।। ५२ ।।

अहं हि देवदेवस्य शंभोरव्याहतो जनः ।।

आदेशं पालयिष्यामि गत्वारुणमहीधरम् ।। ५३ ।।

तत्र गत्वा तपस्तीव्रं कृत्वा शंभुं प्रसाद्य च ।।

मां तु लब्धवरां यूयं पश्चाद्रक्ष्यथ संगताः ।। ५४ ।।

इति सर्वान्विसृज्याशु सद्भक्तान्पादसेविनः ।।

अरुणाद्रिं गता बाला तपसे शंकराज्ञया ।। ५५ ।।

नित्याभिसेविताऽकारि सखीभिरभियोगतः ।।

आससादारुणाद्रीशं दिव्यदुंदुभिनादितम् ।। ५६ ।।

अंतस्तेजोमयं शांतमरुणाचलनायकम् ।।

अप्सरोनृत्यगीतैश्च पूजितं पुष्पवृष्टिभिः ।। ५७ ।।

प्रणम्य स्थावरं लिंगं कौतूहलसमन्विता ।।

सिद्धानां योगिनां सार्थमृषीणां चान्ववैक्षत ।। ५८ ।।

अत्रिर्भृगुर्भरद्वाजः कश्यपश्चांगिरास्तथा ।।

कुत्सश्च गौतमश्चान्ये सिद्धविद्याधरामराः ।। ५९ ।।

तपः कुर्वंति सततमपेक्षितवराप्तये ।।

गंगाद्याः सरितश्चान्याः परितः पर्युपासते ।। 1.3.1.4.६० ।।

दिव्यलिंगमिदं पूज्यमरुणाद्रिरिति स्मृतम् ।।

वंदस्वेति सुरैः प्रोक्ता प्रणनाम पुनःपुनः ।। ६१ ।।

अभ्यर्थिता पुनः सर्वैरातिथ्यार्थे महर्षिभिः ।।

शिवाज्ञया गौतमो मे द्रष्टव्य इति सावदत् ।। ६२ ।।

अयमत्रर्षिभिर्भक्तैर्निर्दिष्टं तमथाभ्यगात् ।।

स मुनिः शिवभक्तानां प्रथमस्तपसां निधिः ।। ६३ ।।

वनांतरं गतेः प्रातः समित्कुशफलाहृतेः ।।

अतिथीनाश्रमं प्राप्तानर्चथेति दृढव्रतान् ।। ६४ ।।

शिष्यानादिश्य धर्मात्मा गतश्च विपिनांतरम् ।।

अथ सा गौतमं द्रष्टुमागता पर्णशालिकाम् ।।६५।।

क्व गतो मुनिरित्युक्तैरित आयास्यति क्षणात् ।।

शिष्यैरभ्यर्थितेत्युक्त्वा फलमूलैस्सुगंधिभिः ।। ६६ ।।

अभ्युत्थानेनासनेन पाद्येनार्घेण सूनृतैः ।।

वचनैः फलमृलेन सार्चिता शिष्यसंपदा ।। ६७ ।।

क्षणं क्षमस्वसूनुस्तामन्ये जग्मुस्तदन्तिकम् ।।

देव्यां प्रविष्टमात्रायां महर्षेराश्रमो महान् ।। ६८ ।।

अभवत्कल्पबहुलो मणिप्रासादसंकुलः ।।

वनांतरादुपावृत्त्य समित्कुशफलाहरः ।। ६९ ।।

अपश्यत्स्वाश्रमं दूरे विमानशतशोभितम् ।।

किमेतदिति साश्चर्यं चिंतयन्मुनिपुंगवः ।। 1.3.1.4.७० ।।

गौर्याः समागमं सर्वमपश्यज्ज्ञानचक्षुषा ।।

शीघ्रं निवर्तमानोऽसौ द्रष्टुं तां लोकमातरम् ।। ७१ ।।

शिष्यैः शीघ्रचरैर्वृत्तमावेदितमथाशृणोत् ।। ७२ ।।

अथ महर्षिरुपागतकौतुको निजतपःफलमेव तदागमम् ।।

शिवदयाकलितं परिचिन्तयन्नभजदाश्रममाश्रितवत्सलः ।। ७३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे पार्वत्याः कंपाया अरुणाचले गौतमाश्रमागमनंनाम चतुर्थोऽध्यायः।। ४ ।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अरण्याद्गौतमं शांतमुटजद्वार आगतम् ।।

प्रत्याधातुं प्रववृते शिवभक्तिर्जगन्मयी ।।१।।

आलुलोके समायातं गौतमं शिष्यसेवितम् ।।

लंबमानशिरःश्मश्रुसम्पूर्णमुखमण्डलम् ।।२।।

जटाभिरतिताम्राभिस्तीर्थस्नानविशुद्धिभिः ।।

न्यस्तरुद्राक्षमणिभिर्ज्वालाभिरिव पावकम् ।।।। ३ ।।

भस्मत्रिपुण्ड्रकोपेतविशालनिटिलोज्वलम् ।।

शुक्लयज्ञोपवीतेन पूर्णं रुद्राक्षदामभिः ।। ४ ।।

दधानं वल्कले रक्ते तपः कृशितविग्रहम् ।।

जपंतं वैदिकान्मंत्रान्रुद्रप्रीतिकरान्बहून् ।। ५ ।।

शम्भुनावसितोदात्तसारूप्यमिव भाषितम् ।।

तेजोनिधिं दयापूर्णं प्रत्यक्षमिव भास्करम् ।। ६ ।।

आलोक्य तं महात्मानं वृद्धं शंभुपदाश्रयम् ।।

कृतांजलिपुटा गौरी प्रणन्तुमुपचक्रमे ।। ७ ।।

कृतांजलिं मुनिर्वीक्ष्य समस्तजगदम्बिकाम् ।।

किमेतदिति साश्चर्यं वारयन्प्रणनाम सः ।। ८ ।।

स्वागतं गौरि सुभगे लोकमातर्दयानिधे ।।

व्याजेन भक्तसंरक्षां कर्तुमत्रागतास्यहो ।। ९ ।।

अहो मान्ये मान्यमर्थं विज्ञायैव पुरा वयम् ।।

पृथग्भावमिवालंब्य शिष्यादिभिः समागताः ।। 1.3.1.5.१० ।।

यद्देवि ते न चेत्किंचिन्मायाविलसितन्निजम् ।।

ततः प्रपंचसंसिद्धिः कथमेव भविष्यति ।। ११ ।।

तिष्ठत्वशेषं मे वक्तुं मायाविलसितं तव ।।

न शक्यते यन्निर्णेतुं त्वदीयैश्च कदाचन ।। ।। १२ ।।

आस्यतां पावने शुद्धं आसने कुशनिर्मिते ।।

गृह्यतां पाद्यमर्घं च दत्तं च विधिवन्मया ।। १३ ।।

इति शिष्यैः समानीते दर्भांके परमासने।।

आसीनामंबिकां वृद्धो मुनिरानर्च भक्तिमान् ।।१४।।

निवेद्य सकलां पूजां भक्तिभावसमन्वितः ।।

गौर्या समभ्यनुज्ञातः स्वयमप्यासने स्थितः।।१५।।

उवाच दशनज्योत्स्नापरिधौतदिशामुखः ।।

पुलकांचितसर्वांगः सानंदाश्रु सगद्गदम् ।। १६ ।।

अहो देवस्य माहात्म्यं शम्भोरमिततेजसः ।।

सद्भक्त रक्षणाय त्वामादिशद्भक्तवत्सलः ।। १७ ।।

असिद्धमन्यल्लब्धव्यं किं वान्यत्तव विद्यते ।।

अम्बैतद्भक्तिमाहात्म्यं संदर्शयितुमीश्वरः ।। १८ ।।

कैलासशैलवृत्तांतः कंपातटतपःस्थितः ।।

अरुणाद्रिसमादेशः सर्वं ज्ञातमिदं मया ।। १९ ।।

आगतासि महाभागे भक्ताश्रममिमं स्वयम् ।।

स्नेहेन करुणामूर्ते कर्त्तव्यमुपदिश्यताम् ।। 1.3.1.5.२० ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा महर्षेः सर्ववेदिनः ।।

अंबिका प्राह कुतुकात्स्तुवन्ती तं महामुनिम् ।। २१ ।।

महावैभवमेतत्ते देवदेवः स्वयं शिवः ।।

मध्ये तपस्विनां त्वं तु द्रष्टव्य इति चादिशत् ।। २२ ।।

आगमानां शिवोक्तानां वेदानामपि पारगः ।।

तपसा शंभुभक्तानां त्वमेव शिवसंमतः ।। २३ ।।

अरुणाचल नाम्नाहं तिष्ठामीत्यब्रवीच्छिवः ।।।

अस्याचलस्य माहात्म्यं श्रोतव्यं च भवन्मुखात् ।। २४ ।।

प्राप्तास्म्यहं तपः कर्तुमरुणाचलसन्निधौ ।।

भवतां दर्शनादेव स्वयमीशः प्रसीदति ।। २५ ।।

शिवभक्तेन संभाषा शिवसंकीर्त्तनश्रवः ।।

शिवलिंगार्चनं लोके वपुर्ग्रहफलोदयः ।। २६ ।।

तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं श्रोतव्यं भवतो मुखात् ।।

सुव्यक्तमुपदेशेन ज्ञानतोऽसि पिता मम ।। २७ ।।

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्तपसां निधिः ।।

आचख्यौ गिरिशं ध्यायन्नरुणाचलवैभवम् ।। २८ ।।

अज्ञातमिव यत्किंचित्पृच्छ्यते च पुनस्त्वया ।।

अवैमि सर्वविद्यानां माया शैवी त्वमेव सा ।। २९ ।।

अथवा भक्तवक्त्रेण शिववैभवसंश्रवः ।।

शिक्षणं शांभवं तेषां तव तुष्टेश्च कारणम् ।। 1.3.1.5.३० ।।

पठितानां च वेदानां यदावृत्तफलावहम् ।।

वदतां शृण्वतां लोके शिवसंकीर्त्तनं तथा ।। ३१ ।।

सफलान्यद्य सर्वाणि तपांसि चरितानि मे ।।

यदहं शंभुनादिष्टं माहात्म्यं कीर्त्तये श्रुतम् ।। ३२ ।।

शिवाशिवप्रसादेन माहात्म्यमिदमद्भुतम् ।। ३३ ।।

अरुणाचलमाहात्म्यं दुरितक्षयकारणम् ।।

श्रूयतामनवद्यांगि पुरावृत्तमिदं महत् ।। ३४ ।।

अरुणाद्रिमयं लिंगमाविर्भूतं यथा पुरा ।।

न शक्यते पुनर्वक्तुमशेषं वक्त्रकोटिभिः ।। ३५ ।।

अरुणाचलमाहात्म्यं ब्रह्मणामपि कोटिभिः।।

ब्रह्मणा विष्णुना पूर्वं सोमभास्करवह्निभिः ।। ३६ ।।

इन्द्रादिभिश्च दिक्पालैः पूजितश्चाष्टसिद्धये ।।

सिद्धचारणगंधर्व यक्षविद्याधरोरगैः ।। ३७ ।।

खगैश्च मुनिभिर्दिव्यैः सिद्धयोगिभिरर्चितः ।।

तत्तत्पापनिवृत्त्यर्थं तत्तदीप्सितसिद्धये ।। ३८ ।।

आराधितोऽयं भगवानरुणाद्रिपतिः शिवः ।।

दृष्टो हरति पापानि सेवितो वांछितप्रदः ।। ३९ ।।

कीर्तितोपि जनैर्दूरैः शोणाद्रिरिति मुक्तिदः ।।

तेजःस्तंभमयं रूपमरुणाद्रिरिति श्रुतम् ।। 1.3.1.5.४० ।।

ध्यायन्तो योगिनश्चित्ते शिवसायुज्यमाप्नुयुः ।।

दत्तं हुतं च यत्किंचिज्जप्तं चान्यत्तपः कृतम् ।। ४१ ।।

अक्षय्यं भवति प्राप्तमरुणाचलसंनिधौ ।।

पुरा ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवतेजोंशसंभवौ ।।४२।।

साहंकारौ युयुधतुः परस्परजिगीषया ।।

तथा तयोर्गर्वशांत्यै योगिध्येयः सदाशिवः ।। ४३।।

अग्नितेजोमयं रूपमादिमध्यांतवर्जितम् ।।

संप्राप्य तस्थौ तन्मध्ये दिशो दश विभासयन् ।। ४४ ।।

तेजःस्तंभस्य तस्याथ द्रष्टुमाद्यंतभागयोः ।।

हंसक्रोडतनू कृत्वा जग्मतुर्द्यां रसातलम् ।। ४५ ।।

तौ विषण्णमुखौ दृष्ट्वा भगवान्करुणानिधिः ।।

आविर्बभूव च तयोर्वरं प्रादादभीप्सितम् ।।४६।।

तत्प्रार्थितश्च देवेशो यातः स्थावरलिंगताम् ।।

अरुणाद्रिरिति ख्यातः प्रशांतः संप्रकाशते ।।४७।।

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैरप्सरोगीतनर्त्तनैः।।

पूज्यते तैजसं लिंगं पुष्पवृष्टिशतैः सदा ।। ४८ ।।

ब्रह्मणामप्यतीतानां पुरा षण्णवतेः प्रभुः ।।

विष्णुनाभिसमुद्भूतो ब्रह्मा लोकान्ससर्ज हि ।। ४९ ।।

स कदाचित्तपोविघ्नं कर्तुकामेन योगिनाम् ।।

इंद्रेण प्रार्थितो ब्रह्मा ससर्ज ललितां स्त्रियम् ।। 1.3.1.5.५० ।।

लावण्यगुणसंपूर्णामालोक्य कमलेक्षणाम् ।।

मुमोह कंदर्पशरैः स विद्धहृदयो विधिः ।। ५१ ।।

स्प्रष्टुकामं तमालोक्य ब्रह्माणं कमलासनम् ।।

नत्वा प्रदक्षिणव्याजाद्गंतुमैच्छद्वराप्सराः ।। ५२ ।।

अस्यां प्रदक्षिणां भक्त्या कुर्वाणायां प्रजापतेः ।।

चतसृभ्योऽपि दिग्भ्योऽस्य मुखान्युदभवन्क्षणात् ।। ५३ ।।

सा बाला पक्षिणी भूत्वा गगनं समगाहत ।।

पुनश्च खगरूपेण समायांतं समीक्ष्य सा ।। ५४ ।।

शरणं याचमाना सा शोणाद्रिमिममाश्रयत् ।।

ब्रह्मणा विष्णुना च त्वमदृष्टपदशेखरः ।। ५५ ।।

रक्ष मामरुणाद्रीश शरण्य शरणागताम् ।।

इति तस्यां भयार्त्तायां क्रोशंत्यामरुणाचलात् ।। ५६ ।।

उदभूत्स्थावराल्लिंगाद्व्याधः कश्चिद्धनुर्द्धरः ।।

संधाय सायकं चापे समेघगगनद्युतिः ।। ५७ ।।

निषादे पुरतो दृष्टे मोहस्तस्य ननाश हि ।।

ततः प्रसन्नहृदयोतिनम्रः कमलोद्भवः।। ५८ ।।

नमश्चक्रे शरण्याय शोणाद्रिपतये तदा ।।

सर्वपापक्षयकृते नमस्तुभ्यं पिनाकिने ।। ५९ ।।

अरुणाचलरूपाय भक्ववश्याय शंभवे ।।

अजानतां स्वभक्तानामकर्मविनिवर्त्तने ।। 1.3.1.5.६० ।।

त्वदन्यः कः प्रभुः कर्तुमशक्यं चापि देहिनाम् ।।

उपसंहर मे देहं तेजसा पापनिश्चयम् ।। ६१ ।।

अन्यं वा सृज विश्वात्मन्ब्रह्माणं लोकसृष्टये ।।

अथ तस्य वचः श्रुत्वा शिवो दीनस्य वेधसः ।। ६२ ।।

उवाच करुणामूर्तिर्भूत्वा चंद्रार्द्धशेखरः ।।

दत्तः कालस्तव मया पुरैव न निवर्त्यते ।। ६३ ।।

कं वा रागादयो दोषा न बाधेरन्प्रभुस्थितम् ।।

तस्माद्दूरस्थितोऽप्येतदरुणाचलसंज्ञितम्।।६४।।

भजस्व तैजसं लिंगं सर्वदोषनिवृत्तये ।।

वाचिकं मानसं पापं कायिकं वा च यद्भवेत् ।।६५।।

विनश्यति क्षणात्सर्वमरुणाचलदर्शनात् ।।

प्रदक्षिणा नमस्कारैः स्मरणैरर्चनैः स्तवैः ।।६६।।

अरुणाद्रिरयं नृणां सर्वकल्मषनाशनः ।।

कैलासे मेरुशृंगे वा स्वस्थानेषु कलाद्रिषु ।।६७।।

संदृश्यः कश्चिदेवाहमरुणाद्रिरयं स्वयम् ।।

यच्छृंगदर्शनान्नॄणां चक्षुर्लाभेन केवलम् ।। ६८ ।।

भवेत्सर्वाघनाशश्च लाभश्च ज्ञानचक्षुषः ।।

मदंशसंभवो ब्रह्मा स्वनाम्ना ब्रह्मपुष्करे ।। ६९ ।।

अत्र स्नातः पुरा ब्रह्मन्मोहोऽगाज्जगतीपतेः ।।

स्नात्वा त्वं ब्रह्मतीर्थे मां समभ्यर्च्य कृतांजलिः ।। 1.3.1.5.७० ।।

मौनी प्रदक्षिणं कृत्वा विश्वात्मन्भव विज्वरः ।।७१।।

इति वचनमुदीर्य विश्वनाथं स्थितमरुणाचलरूपतो महेशम् ।।

अथ सरसि निमज्य पद्मजन्मा दुरितहरं समपूजयत्क्रमेण।।७२।।

इममरुणगिरीशमेष वेधा यमनियमादिविशुद्धचित्तयोगः ।।

स्फुटतरमभिपूज्य सोपचारं गतदुरितोऽथ जगाम चाधिपत्यम् ।।७३।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे ब्रह्मपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चमोऽध्यायः।।५।। ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

पुरा नारायणः कल्पे शयानः सलिलार्णवे ।।

शेषपर्यंकशयने कदाचिन्नैव बुध्यत ।। १ ।।

तमसा पूरितं विश्वमपज्ञातमलक्षणम् ।।

वीक्ष्य कल्पावसानेऽपि विषेदुर्नित्यसूरयः।।२।।

अहो कष्टमिदं रूपं तमसा विश्वमोहनम् ।।

येन कल्पावसानेपि विष्णुर्नाद्यापि बुध्यते ।।३।।

ज्योतिषः पुरुषं पूर्णमपश्यंतं सुरा अपि ।।

कथं वा तमसः शांतिं लभेरन्परिभाविनः ।।४।।

इति निश्चित्य मनसा देवदेवमुमापतिम् ।।

चिंतयामासुरात्मस्थं तेजोराशिं निरंजनम् ।। ५ ।।

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेजोराशिर्महेश्वरः ।।

विश्वावनाय विज्ञप्तः प्रणतैर्नित्यसूरिभिः ।। ६ ।।

ततस्तेजोमयाच्छंभोः स्फुलिंगांशुसमुद्भवाः ।।

उदस्तंभंत देवानां त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः ।।७।।

बोधितः सकलैर्देवैः समुत्थाय रमापतिः।।

प्रभातं वीक्ष्य सकलं मनस्येवमचिन्तयत् ।। ८ ।।

मया तमसि उद्रेकादकाले शयनं कृतम् ।।

प्रबोधाय परं ज्योतिः स्वयं दृष्टः सदाशिवः ।। ९ ।।

जगदुत्पत्तिकृत्यानि स्वयं कर्तुं व्यवस्यति ।।

किं मयात्र पुनः कार्यं ब्रह्मणा वा स्वयंभुवा।।। 1.3.1.6.१०।।

धिङ्मां स्थितमनात्मज्ञं निद्रया हृतचेतसम् ।।

अथवा सर्वकर्तारं शरणं यामि शंकरम् ।। १ १।।

सर्वदोषप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।।

पवित्रमल्पपुण्यानां दुर्लभं शंभुदर्शनम् ।।१२।।

चिंतयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंगं सदाशिवम् ।।

प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टांगतो मुहुः।।१३।।

विश्वस्रष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम् ।।

अथ तेजोमयः शंभुः शरण्यः शरणागतम् ।। १४।।

अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत ।।

उत्थाय करुणापूर्णं शंभुं चंद्रार्द्धशेखरम् ।।१५।।

नमस्त्रिभुवनेशाय त्रिमूर्तिगुणधारिणे ।।

त्रिदेववपुषे तुभ्यं त्रिदृशे त्रिपुरद्रुहे ।। १६ ।।

त्वमेव जगतामीशो निजांशैर्देवतामयैः ।।

कार्यकारणरूपेण करोषि स्वेच्छया क्रियाः ।। १७ ।।

मां नियुज्य जगद्गुप्तौ परिमोह्य च मायया ।।

न दोषमुत संकल्पं विहातुमपि नेच्छसि ।। १८ ।।

किं करोमि जगन्मूर्त्तौ न्यस्तभारोऽस्म्यहं त्वयि ।।

न दोषमीहसे नूनमकालशयनेन माम् ।। १९ ।।

हर शम्भो हरेरार्तिमनुतापं समीक्ष्य सः ।।

आदिदेश हरः श्रीमान्प्रायश्चित्तं हरेरिदम् ।। 1.3.1.6.२० ।।

अरुणाचलरूपेण तिष्ठामि वसुधातले ।।

तस्य दर्शनमात्रेण भविता ते तमः क्षयः ।। २१ ।।

पूर्वस्मै विष्णवे तत्र वरो दत्तो मया पुरा।।

तदैव तैजसं लिंगमरुणाचल संज्ञितम् ।।

तेजोमयमिदं रूपं प्रशांतं लोकरक्षणात्।।

यदग्निमयमव्यक्तमपारगुणवैभवम्।। २३।।

नदीनां निर्झराणां च मेघमुक्तांभसामपि ।।

अंतर्ज्योतिर्मयत्वेन लयस्तत्रैव दृश्यते ।। २४ ।।

अंधानां दृष्टिलाभेन पंगूनां पादसंचरैः ।।

अपुत्राणां च पुत्राप्त्या मूकानां वाक्प्रवृत्तिभिः ।। २५ ।।

सर्वसिद्धिप्रदानेन सर्वव्याधिविमोचनैः ।।

सर्वपापप्रशमनैर्यत्सर्ववरदं स्थितम् ।। २६ ।।

इत्युक्तांतर्दधे शम्भुर्हरिश्चैवारुणाचलम् ।।

आगत्य तप आस्थाय शोणाचलमुपास्त च ।। २७ ।।

तमद्रिं परितो दृष्ट्वा सुरान्काननसंश्रयान् ।।

ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्स्थापयामास वै हरिः ।।

वेदान्सांगोपनिषदान्समंतान्मूर्तिधारिणः ।। २८ ।।

ससर्ज दिव्यरूपाणां शतमप्सरसां कुलम् ।।

नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैस्सेवध्वमिति चादिशत् ।। २९ ।।

स्नात्वा ब्रह्मसरस्यस्मिन्विष्णुः कमललोचनः ।।

प्रदक्षिणं चकारामुमरुणाद्रिं समर्चितम् ।। 1.3.1.6.३० ।।

अपापः सर्वलोकानामाधिपत्यं च लब्धवान् ।।

रमया सहितो नित्यमभिरूपसुरूपया ।। ३१ ।।

भास्करस्तेजसां राशिरसुरैरपि पीडितः ।।

ब्रह्मोपदेशादानर्च भक्त्यारुणगिरीश्वरम् ।। ३२ ।।

निमज्ज्य विमले तीर्थे पावने ब्रह्मनिर्मिते ।।

प्रदक्षिणं चकारैनमरुणार्द्रि स्वयंप्रभुम् ।। ३३ ।।

अशेषदैत्यविजयं लब्ध्वा मेरुप्रदक्षिणम् ।।

लेभे च परमं तेजः परतेजःप्रणाशनम् ।। ३४ ।।

दक्षशापानलाक्रांतस्सोमः शिववचोबलात् ।।

अरुणाचलमभ्यर्च्य लब्धरूपोऽभवत्पुनः ।। ३५ ।।

अग्निर्ब्रह्मर्षिशापेन यक्ष्मरोगप्रपीडितः ।।

अपूतोऽपि पवित्रोऽभूदरुणाचलसेवया ।। ३६ ।।

शक्रो वृत्रं बलं पाकं नमुचिं जृंभमुद्धृतम् ।।

शिवलब्धवरान्दैत्यान्पुरा हत्वा जगत्पतीन् ।। ३७ ।।

पातकैश्च परिक्षीणस्तथा लोकांतमाश्रितः ।।

शम्भुं प्रसाद्य तपसा शिवेन परिचोदितः!।। ३८ ।।

अरुणाद्रिं समभ्यर्च्य विपापोऽभूत्सुराधिपः ।।

इष्ट्वा च हयमेधेन प्रीणयामास शंकरम् ।। ३९ ।।

लब्ध्वा चेन्द्रपदं शक्रः शतमप्सरसांकुलम् ।।

सेवार्थमादिशन्छ्रीमान्दिव्यदुंदभिसेवया ।। 1.3.1.6.४० ।।

पुष्पमेघान्समादिश्य दिव्याभिः पुष्पवृष्टिभिः ।।

समर्चयति शोणाद्रिं दिवि नित्यं च वंदते ।। ४१ ।।

शेषोऽपि शोणशैलेशं समभ्यर्च्य शिवाज्ञया ।।

अभजत्कामरूपत्वं महीमण्डलधारकः ।। ४२ ।।

अन्ये नागाश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ।।

दिक्पालाश्च तमभ्यर्च्य लेभिरेऽपेक्षितान्वरान् ।। ४३ ।।

देवैरशेषैर्दैत्यादीञ्जेतुकामैः समुद्यतैः ।।

प्रार्थितः सर्वतोऽभीष्टवरदोऽरुणभूधरः ।। ४४ ।।

त्वष्ट्रा विरचिताकार आदित्यस्तेजसा तपन् ।।

ग्रहनाथस्तु शोणाद्रिं विलंघयितुमुद्यतः ।। ४५ ।।

रथवाहाः पुनस्तस्य शक्तिहीनाः श्रमं गताः ।।

सोऽपि श्रिया विहीनश्च जातः गोणाद्रितेजसा ।। ४६ ।।

नाशक्नोच्च दिवं गन्तुं सर्वगत्यांशुमालिनः ।।

स तु ब्रह्मोपदेशेन समाराध्यारुणाचलम् ।। ४७ ।।

प्रीत्या तस्माद्विभोर्लेभे मार्गं व्योम्नो हयाञ्छुभान् ।।

ततः प्रभृति तिग्मांशुः स हि शोणाख्यपर्वतम् ।। ४८ ।।

न लंघयति किं त्वस्य प्रदक्षिणपरिक्रमैः ।।

दक्षयागपरिध्वस्ता हीनांगास्त्रिदशाः पुरा ।। ४९ ।।

अरुणाचलमाराध्य नवान्यंगानि लेभिरे ।।

पूषा दन्तं शिखी हस्तं भगो नेत्रं त्वखंडितम् ।। 1.3.1.6.५० ।।

घ्राणं वाणी च लेभे सा शोणाचलनिषेवणात् ।।

भार्गवः क्षीणनेत्रस्स विष्णुहस्तकुशाग्रतः ।। ५१ ।।

बलिदत्तावनीदानजलधारानिरोधतः ।।

स तु शोणाचलं गत्वा तपः कृत्वातिदुष्करम् ।। ५२ ।।

लेभे नेत्रं च पूतात्मा भास्कराख्ये गिरौ स्थितः ।।

अरुणाचलनाथस्य सेवया सूर्यसारथिः ।। ५३ ।।

प्रतर्दनाख्यो नृपतिर्ग्रहीतुं देवकन्यकाम् ।।

अरुणाद्रिपतेर्गानं कुर्वंतीं सादरोऽभवत् ।। ५४ ।।

क्षणात्कपिमुखो जातो मंत्रिभिश्चोदितो नृपः ।।

प्रत्यर्प्य तां पुनश्चान्याः प्रादादरुणभूभृते ।। ५५ ।।

ततश्चारुमुखोजातः प्रसादादरुणेशितुः ।।

सायुज्यमस्मै सकलं दत्तवान्भक्तिभावतः ।।५६।।

अरुणाचलनाथस्यसंनिधौ ज्ञानदुर्बलः ।।

गंधर्वः पुष्पकाख्यस्तु भक्तिहीनो ह्यगात्पुरा ।। ५७ ।।

ततो व्याघ्रमुखं दृष्ट्वा गंधर्वपरिचारकाः ।।

किमेतदिति साश्चर्यं पप्रछुस्ते परस्परम् ।। ५८ ।।

अथ नारद निर्दिष्टमवज्ञाफलमात्मनः ।।

बुद्ध्वारुणाद्रिं संपूज्य पुनश्च सुमुखोऽभवत् ।। ५९ ।।

शिवभूमिरियं ख्याता परितो योजनद्वयम् ।।

मुक्तिस्तत्र प्रमीतानां कदापि विलयो न हि ।। 1.3.1.6.६० ।।

सप्तर्षयः पुरा भूमौ शापदोषसमन्विताः ।।

सिषेविरेरुणाद्रिं वै नाथो ज्ञात्वा विनिश्चयम् ।। ६१ ।।

शापमोक्षं ददौ श्रीमान्सप्तर्षीणां महात्मनाम् ।।

सप्तर्षिभिः कृतं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् ।। ६२ ।।

शोणाचलस्य निकटे दृश्यते पावनं शुभम् ।।

पंगुर्मुनिः शोणशैलात्पादौ लब्धुं समागतः ।। ६३ ।।

अंतर्हितप्रार्थितार्थो दारुहस्तपुटे वहन् ।।

जानुचंक्रमणव्यग्रः शोणनद्यास्तटं गतः ।। ६४ ।।

दारुहस्तपुटे तीर्थे निचिक्षेप पिपासतः ।।

जानुचंक्रमणे तस्मिन्धूर्तस्तोयं पिपासति ।। ६५ ।।

अथ शोणाचलं प्राप्तः कथं वा दारुहस्तकः ।।

किमेतदिति तं पृच्छन्नाधावत्कलितत्परः ।। ६६ ।।

लब्धपादश्च सहसा जगाम च निजालयम् ।।

नाद्राक्षीत्पुरुषं तत्र दारुहस्तौ पुरोगमौ ।। ६७ ।।

स्वयं गृहीत्वा चालोक्य ववंदेऽरुणपर्वतम् ।।

ननंद लब्धचरणो लब्धरूपो महामुनिः ।। ६८ ।।

विस्मयोत्फुल्लनयनैः शिवभक्तैर्महात्मभिः ।।

पूजितो लब्धपादः सञ्जगाम च यथागतम् ।। ६९ ।।

वाली शक्रसुतः श्रीमाञ्छ्रंगादुदयभूभृतः ।।

अस्ताचलस्य शिखरं प्रतिगन्तुं समुद्यतः ।। 1.3.1.6.७० ।।

आलुलोकेऽरुणगिरिं मध्ये देवनमस्कृतम् ।।

ऊर्ध्वं गंतुं समुद्युक्तः क्षीणवीर्योऽपतद्भुवि ।। ७१ ।।

पित्रा शक्रेण संगम्य चोदितः शोणपर्वतम् ।।

लिंगं तैजसमभ्यर्च्य लब्धवीर्योऽभवत्पुनः ।। ७२ ।।

नलः पूर्वं समभ्यर्च्य स्वसृष्टा मानवप्रियाः ।।

पालयामास धर्मात्मा नीतिसारसमन्वितः ।। ७३ ।।

इलः प्रविश्य सहसा गौरीवनमखंडितम् ।।

स्त्रीभावं समनुप्राप्तः पप्रच्छ स्वं पुरोधसम् ।। ७४ ।।

वशिष्ठेन समादिष्टः शोणाद्रिं समपूजयत् ।।

तपसाराध्य देवेशं पुनः पुंस्त्वमुपागतः ।। ७५ ।।

सोमोपदेशाद्भक्त्याथ सस्मारारुणपर्वतम् ।।

ईशानुग्रहतो लेभे शापमोक्षं तपोधिकः ।। ७६ ।।

लेभे च परमं स्थानमप्राप्यममरैरपि ।।

भरतो मृगशावस्य स्मरणादायुषोऽत्यये ।। ७७ ।।

न मुक्तिं प्राप योगेन मृगजन्मनि संगतः ।।

पत्नीविरहजं दुःखं प्राप्तवानमितं हरिः ।। ७८ ।।

पुनर्भृगूपदेशेन शोणाद्रिमिममर्चयन् ।।

अवतारेषु सर्वेषु सर्वदुःखान्यपाकरोत् ।। ७९ ।।

सरस्वती च सावित्री श्रीर्भूमिः सरितस्तथा ।।

अभ्यर्च्य शोणशैलेशमापदो निरतारिषुः ।। 1.3.1.6.८० ।।

भास्करः पूर्वदिग्भागे विश्वामित्रस्तु दक्षिणे ।।

पश्चिमे वरुणो भागे त्रिशूलं चोत्तराश्रयम् ।। ८१ ।।

योजनद्वयपर्यंते सीमाः शैलेषु संस्थिताः ।।

चतस्रो देवतास्त्वेताः सेवंते शोणपर्वतम्।। ८२ ।।

स्थिताः सीमावसानेषु शोणाद्रीशमवस्थितम् ।।

नमंति देवाश्चत्वारः शिवं शोणाचलाकृतिम् ।। ८३ ।।

अस्योत्तरस्मिञ्छिखरे दृश्यते वटभूरुहः ।।

सिद्धवेषः सदैवास्ते यस्य मूले महेश्वरः ।। ८४ ।।

यस्य च्छायातिमहती सर्वदा मण्डलाकृतिः ।।

लक्ष्यते विस्मयोपेतैः सर्वदा देवमानवैः ।। ८५ ।।

अष्टभिः परितो लिंगैरष्टदिक्पालपूजितैः ।।

अष्टासु संस्थितैर्दिक्षु शोभते ह्युपसेवितः ।। ८६ ।।

नृपाणां शम्भुभक्तानां शंकराज्ञानुपालिनाम् ।।

अत्रैव महदास्थानमादिदेवेन निर्मितम् ।। ८७ ।।

बकुलश्च महांस्तत्र सदार्थितफलप्रदः ।।

आगमार्थविदा मूले वामदेवेन सेव्यते ।। ८८ ।।

अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च संपूज्यारुणभूधरम् ।।

संस्थाप्य लिंगे विमले तेपाते तादृशं तपः ।।८९।।

हिरण्यगर्भतनयः पुरा शोणनदः पुमान्।।

अत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा गंगाभिमुखगोऽभवत ।। 1.3.1.6.९० ।।

अत्र शोणनदी पुण्या प्रवहत्यमलोदका ।।

वेणा च पुण्यतटिनी परितः सेवतेऽचलम् ।। ९१ ।।

वायव्याश्च दिशो भागे वायुतीर्थं च शोभते ।।

तत्र स्नात्वा मरुत्पूर्वं जगत्प्राणत्वमाप्तवान् ।। ९२ ।।

उत्तरेऽस्य गिरेस्तीर्थं सुवर्णकमलोज्ज्वलम् ।।

दिव्यसौगंधिकाकीर्णं हंसभृंगमनोहरम् ।। ९३ ।।

कौबेरं तीर्थमेशान्यामैशान्यं तीर्थमुत्तमम् ।। ९४ ।।

तस्यैव पश्चिमे भागे विष्णुः कमललोचनः ।।

स्नात्वा विष्णुत्वमभजत्कमलालालिताकृतिः ।। ९५ ।।

नवग्रहाः पुरा तत्र स्नात्वा ग्रहपदं गताः ।।

नवग्रहप्रसादश्च जायते तत्र मज्जताम् ।। ९६ ।।

दुर्गा विनायक स्कन्दो क्षेत्रपालः सरस्वती ।।

रक्षंति परितस्तीर्थं ग्राहयमेतदनन्तरम् ।। ९७ ।।

गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ।।

नर्मदासिन्धुकावेर्यः शोणः शोर्णनदी च सा ।। ९८ ।।

एता गूढा निषेवंते पूर्वाद्याशासु संततम् ।।

नश्यंत्यः सकलं पापमात्मक्षेत्रसमुद्भवम्।। ९९ ।।

अन्याश्च सरितो दिव्याः पार्थिव्यश्च शुभोदकाः ।।

उदजृंभंत सहसा शोणाद्रीशप्रसादतः ।। 1.3.1.6.१०० ।।

आगस्त्यं दक्षिणे भागे तीर्थं महदुदाहृतम् ।।

सर्वभाषार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जताम् ।। १०१ ।।

अत्रागस्त्यः समागत्य स्नात्वा मुनिगणावृतः ।।

अभ्यर्चयति शोणाद्रिं मासि भाद्रपदे सदा ।। १०२ ।।

वाशिष्ठमुत्तरे भागे तीर्थं दिव्यं शुभोदयम् ।।

सर्ववेदार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जनात् ।। १०३ ।।

अत्र मेरोः समागत्य वशिष्ठो भगवानृषिः ।।

करोत्याश्वयुजे मासि शोणाद्रीशनिषेवणम् ।। १०४ ।।

गंगानाम महत्तीर्थं पूर्वोत्तरदिशि स्थितम् ।।

तत्र स्नानाद्भवेन्नृणां सर्वपातकनाशनम् ।। १०५ ।।

गंगाद्याः सरितः सर्वाः कार्त्तिके मासि संगताः ।।

अत्रारुणाद्रिनाथस्य सेवां कुर्वंति सादरम् ।। १०६ ।।

ब्राह्म्यं नाम महातीर्थमरुणाद्रीशसन्निधौ ।।

तस्योपसंगमात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति ।। १०७ ।।

मार्गे मासि समागत्य ब्रह्मलोकात्पितामहः ।।

स्नात्वा तत्प्रत्यहं देवमर्चयत्यरुणाचलम् ।।।। १०८ ।।

पौषे मासि समागत्य स्नात्वा तीर्थे निजैः सुरैः ।।

महेन्द्रः शोणशैलेशमभ्यर्चयति शंकरम् ।। १०९ ।।

शैवंनाम महातीर्थं संनिधौ तत्र वर्तते ।।

रुद्रो ब्रह्मकपालेन सह तत्र न्यमज्जत ।। 1.3.1.6.११० ।।

अत्र शम्भुर्गणैः सार्द्धं माघे मासि प्रसीदति ।।

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि नॄणां सफलयन्भुवि ।। १११ ।।

आग्नेयमग्निदिग्भागे तीर्थं सौभाग्यदायकम् ।।

अग्निरत्र पुरा स्नात्वा स्वाहया संगतः सुखी ।। ११२ ।।

अनंगोपि स्मरः स्नात्वा फाल्गुने मासि संगतः ।।

अभ्यर्च्य शोणशैलेशमभूत्सर्वसुखाधिपः ।। ११३ ।।

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वैष्णवं तीर्थमद्भुतम् ।।

ब्रह्मर्षयः सदा तत्र वसंति कृतकौतुकाः ।। ११४ ।।

चैत्रे मासि समागत्य विष्णुस्तत्र रमापतिः ।।

स्नात्वाभ्यर्च्यारुणाद्रीशमभवल्लोकनायकः ।। ११५ ।।

सौरंनाम महातीर्थं कौबेरदिशि जृंभितम् ।।

सर्वरोगोपशांतिश्च जायते तत्र मज्जनात् ।। ।। ११६ ।।

वैशाखे मासि दिनकृत्स्नात्वात्रेशं निषेवते ।।

वालखिल्यैः समं श्रीमान्वेदैश्च सह संगतः ।। ११७ ।।

आश्विनं पावनं तीर्थमीशब्रह्मोत्तरे स्थितम् ।।

आप्लुतौ भिपजौ दस्रौ पूतावत्र निमज्जनात् ।। ११८ ।।

अत्राश्विनौ समागत्य स्नात्वाभ्यर्च्य च शंकरम् ।।

दक्षिणे शोण शैलस्य निकटे वर्त्तते शुभम् ।। ११९ ।।

कामदं मोक्षदं चैव तीर्थं पांडवसंज्ञितम् ।।

पुरा हि पांडवास्तत्र मजनात्क्षितिनायकाः ।। 1.3.1.6.१२० ।।

अत्र धात्री समागत्य सर्वौषधिफलान्विता ।।

ज्येष्ठे मासि समं देवैरार्चयच्चारुणाचलम् ।। १२१ ।।

आषाढे मासि संत्यक्ता विश्वेदेवा महाबलाः ।।

अभ्यर्च्य शोणशैलेशमागच्छन्मखराध्यताम् ।। १२२ ।।

वैश्वदेवं महातीर्थं सोमसूर्योत्तराश्रयम् ।।

विश्वाधिपत्यमतुलं लभ्यते तत्र मज्जनात् ।। ।। १२३ ।।

परितो लक्ष्यते तीर्थं पूर्वस्यां दिशि शोभने ।।

अत्र लक्ष्मीः पुरा स्नात्वा लेभे पुरुषमुत्तमम् ।। १२४ ।।

उत्तरस्यां दिशि पुरा पुण्या स्कंदनदी स्थिता ।।

अत्र स्नात्वा पुरा स्कंदः संप्राप्तो विपुलं बलम् ।। १२५ ।।

पश्चिमस्यां दिशि ख्याता परा कुंभनदी शुभा ।।

अगस्त्यः कुंभकः कुंभस्तत्र नित्यं व्यवस्थितः ।। १२६ ।।

गंगा च मूलभागस्था यमुना गगने स्थिता ।।

सोमोद्भवा शिरोभागे सेवंते शोणपर्वतम् ।। १२७।।

बहून्यपि च तीर्थानि संभूतानि समंततः ।।

तेषां भेदान्पुरा वेत्तुं मार्कण्डेयस्तु नाशकत् ।। १२८ ।।

तपोभिर्बहुभिस्सोयं शोणाद्रीशमतोषयत् ।।

प्रार्थयामास च वरं प्रीतात्तस्मान्मुनीश्वरः ।। १२९ ।।

।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।।

भगवन्नरुणाद्रीश तीर्थभेदाः सहस्रशः ।।

प्रख्याताश्च प्रकाशंते दुर्बोधास्त्वल्पचेतसाम् ।। 1.3.1.6.१३० ।।

कथमेकत्र सांनिध्यं लभेरन्भुवि मानवाः ।।

अपर्याप्तश्च भवति पृथगेषां निषेवणे ।।१३१।।

अंतर्निगूढतेजास्त्वं गत्वा यस्सकलैः सुरैः ।।

आरण्यसे कुरु तथा शोणाद्रिस्पर्शभीरुभिः ।। १३२ ।।

अहं च शंभुमभ्यर्च्य तपसारुणपर्वतम् ।।

सर्वलोकोपकारार्थं सूक्ष्म लिंगमपूजयम् ।। १३३ ।।

विश्वकर्मकृतं दिव्यं विमानं विविधोत्सवम् ।।

संकल्प्य सकलान्भोगान्नित्यानजनयत्पुनः ।। १३४ ।।

धर्मशास्त्राणि विविधान्यवापुर्मुनिपुंगवाः ।।

शिवकार्याणि सर्वाणि चक्रुभक्तिसमन्विताः ।। १३५ ।।

मया च शंभुमभ्यर्च्य कृताग्न्याहुतिसंभवाः ।।

सप्त कन्या वरारोहाः पूजार्थं विनियोजिताः ।। १३६ ।।

हतशत्रुगणैभूपैर्लब्धराज्यैः पुरा नृपैः ।।

प्रत्येकं विविधैर्भोगैः शोणशैलाधिपोर्चितः ।। १३७ ।।

इदमनुभववैभवं विचित्रं दुरितहरं शिवलिंगमद्रिरूपम् ।।

अमलमनभिगम्यनामधेयं वरमरुणाद्रिनायकं भजस्व ।। १३८ ।।

अवनतजनरक्षणोचितस्य स्मरणनिराकृतविश्वकल्मषस्य ।।

भजनममितपुण्यराशियोगादरुणगिरेः कृतिनः परं लभस्व ।। १३९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणाचलस्थविविधतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि ।।

प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः ।। १ ।।

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् ।।

उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः ।।२।।

।। गौतम उवाच।। ।।

कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः ।।

द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः ।। ३ ।।

बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते ।।

बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः ।।४।।

शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः ।।

लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः ।।५।।

अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः ।।

कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्।।६।।

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत ।।

प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम् ।।७ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः ।।

पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः ।। ८ ।।

भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह ।।

अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले ।। ९ ।।

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः ।।

इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम् ।। 1.3.1.7.१० ।।

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने ।।

वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे ।। ११ ।।

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् ।।

निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते ।।१२।।

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् ।।

सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये ।।१३।।

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः ।।

विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात् ।। १४ ।।

शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे ।।

सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो ।। १५ ।।

इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः ।।

सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः ।। १६ ।।

प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः ।।

वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु ।। ।। १७ ।।

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः ।।

समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम् ।।१८।।

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः ।।

संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते ।। १९ ।।

तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् ।।

दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम् ।।।। 1.3.1.7.२० ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता ।।

तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे ।। २१ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये ।।

भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम ।। २२ ।

इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा ।।

तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे ।। २३ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् ।।

तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत् ।। २४ ।।

ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् ।।

परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत् ।। २५ ।।

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते ।।

अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम् ।। २६ ।।

नैर्ऋतं तु महातीर्थं नैर्ऋत्यां दिशि शोभते ।।

भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः ।। २७ ।।

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते ।।

शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम् ।। २८ ।।

वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते ।।

तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम् ।। २९ ।।

उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् ।।

तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत ।। 1.3.1.7.३० ।।

ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् ।।

तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः ।। ३१ ।।

मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् ।।

सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते ।। ३२ ।।

बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः ।।

केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर ।। ३३ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः ।।

उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः।। ३४ ।।

।। महेश्वर उवाच ।। ।।

सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः ।।

सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः ।। ३५ ।।

नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने ।।

ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः ।। ३६ ।।

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः ।।

मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम् ।। ३७ ।।

इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः ।।

उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम् ।। ३८ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ ।।

सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः ।। ३९ ।।

व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः ।।

योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः ।। 1.3.1.7.४० ।।

निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री ।।

अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम् ।। ४१ ।।

अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् ।।

प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम् ।। ४२ ।।

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि ।।

प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः ।। ४३ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे ऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणाचलस्थविविधतीर्थवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

शृणु देवि पुरावृत्तं कैलासे मेरुधन्विना ।।

आदिष्टस्तीर्थयात्रार्थमहं लिंगानि वीक्षितुम् ।। १ ।।

रुद्रक्षेत्रे च केदारे तथा बदरिकाश्रमे ।।

काश्यां पुण्येषु देशेषु तथा श्रीपर्वते शिवे ।। २ ।।

कांचीमुख्यासु पुण्यासु पुरीष्वप्यगमं तदा ।।

ऋषिभिर्विबुधैः सार्थैर्गणैर्योगिभिरुत्तमैः ।। ३ ।।

स्थापितानि च लिंगानि स्वयंभूनि च दृष्टवान् ।।

तत्रतत्र महाभागे तीर्थानि शिवसन्निधौ ।। ४ ।।

सेवमानः सशिष्योऽहं पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।।

एवं तीर्थानि सर्वाणि गाहमानो व्रतान्वितः ।। ५ ।।

तपांसि यज्ञकर्माणि कुर्वन्भूमिं समाचरन्।।

शिवस्मरणसंयुक्तः शिवलिंगानि सन्नमन् ।। ६ ।।

सर्वाणि भुवि पुण्यानि देशमेतमुपाश्रयम् ।।

अत्र देवं महादेवमविकेशं त्रियंबकम् ।। ७ ।।

अरुणाद्रिरितिख्यातं पर्वतं लिंगमैक्षिषि ।।

अत्र सिद्धा महात्मानो मुनयश्च दृढव्रताः ।। ८ ।।

कंदमूलफलाहारा दृष्टाः शोणाद्रि सेवकाः ।।

अस्तौषमादिमं लिंगमरुणाद्रिमयं महत् ।।९।।

आद्येन ब्रह्मणा पूर्वमर्चितं दिव्यचक्षुषा ।।

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः ।। ।। 1.3.1.8.१० ।।

इति वेदा स्तुवंति त्वामरुणाद्रीश संततम्।।

नमस्ताम्राय चारुणाय शिवाय परमात्मने ।। ११ ।।

सर्ववेदस्वरूपाय नित्यायामृतमूर्त्तये ।।

कालाय करुणार्द्राय दृष्टिपेयामृताब्धये ।।१२।।

भक्तवात्सल्यपूर्णाय पुण्याय पुरभेदिने ।।

दर्शनं तव देवेश सर्वधर्मफलप्रदम् ।।१३।।

भुवि लब्धवता भूयो नान्यत्कार्यं तपः क्वचित् ।।

भवता कर्मभूरेषा वर्ततेद्य निरोधिता ।। १४ ।।

प्रार्थयते स्वयं वासान्देवाश्चात्र त्वदाश्रये ।।

कालसंग्रहसंजातं फलं लब्धं मयाधुना ।। १५ ।।

अन्यत्कृतं तपः सर्वं त्वद्दर्शनफलं मम ।।

ईदृशं तव देवेश रूपमत्यद्भुतोदयम् ।। १६ ।।

एकमद्रिमयं लिंगं न क्वचिद्दृष्टवान्भुवि ।।

सूर्येंद्वग्निसुसंयुक्त कोणत्रयमनोहरम् ।। १७ ।।

त्रिमूर्तिरूप देवेश दृश्यते ते वपुर्महत् ।।

शक्तित्रयस्वरूपेण कालत्रयविधानकम् ।। १८ ।।

त्रिवेदात्मं त्रिकोणांगं लिंगं ते दृष्टमद्भुतम् ।।

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय विततं रूपमास्थितः ।। १९ ।।

दृश्यते वसुधाभागे शोणाद्रिरिति विश्रुतः ।।

अजानतां च मर्त्यानां समालोकनमात्रतः ।। 1.3.1.8.२० ।।

वितरत्यखिलान्भोगान्व्याजकरुणानिधिः ।।

अर्चया रहितं लिंगमन्यं शून्यमुदाहृतम् ।। २१ ।।

इदं तु पूजितं देवैः सदा सर्ववरप्रदम् ।।

प्रसीद करुणापूर्ण शोणाचल महेश्वर ।। २२ ।।

त्रायस्व भवभीतं मां प्रपन्नं भक्तवत्सल ।।

द्रष्टव्यं द्रष्टमेतत्ते रूपमत्यद्भुतं महत् ।। २३ ।।

कृतार्थय कृपासिंधो शरण्य शरणागतम् ।।

इति संस्तूयमानो मे देवः शोणाचलेश्वरः ।। २४ ।।

अदर्शयत्परं रूपं दिव्यमेहीत्युवाच माम् ।।

प्रीतोऽस्मि भवतः स्तोत्रैर्भक्त्या च परया भृशम् ।। २५ ।।

अत्रैव भवतो वासो नित्यमस्तु ममांतिके ।।

संपूजय च मां नित्यं भुवि भोगैः सनातनैः ।। २६ ।।

तपसा तप सर्वेषां महत्त्वमिह दर्शय ।।

पूर्वं कैलासशिखरे वसंतं त्वां तपोन्वितम् ।। २७ ।।

आदिशं पृथिवीभागं शोणाद्रौ पूजयेति माम् ।।

सप्तर्षिपूजिता पूजा दिवि मे संप्रकाशते ।। २८ ।।

तथा नित्यार्चनायुक्त प्रकाशय धरातले ।।

सर्वेषामेव जंतूनां हिताय त्वं तपोऽधिकः ।। २९ ।।

भुवि मां पूजयार्चाभिरागमोक्ताभिरादरात् ।।

दिव्या मम महापूजा दृश्या हि दिवि दैवतैः ।। 1.3.1.8.३० ।।

प्रकाशनीया भवता पार्थिवी वसुधातले ।।

माहात्म्यं पूर्वमेवोक्तं यथाहमरुणाचलः ।। ३१ ।।

स्थितो वसुंधराभागे मया प्रीतं तु ते भृशम् ।।

ये वा संपूजयंति स्म पूर्वं मां सुकृताधिकाः ।। ३२ ।।

तेभ्यस्त्वमधिको भूमौ प्रकाशस्व शिवार्चनम् ।।

इत्यादिष्टो हि देवेशं प्रणम्य भवभक्तिमान् ।। ३३ ।।

अन्वपृच्छं दयापूर्णमरुणाद्रीशमानमन् ।।

अनासाद्यमिदं रूपमग्निरूपं महेश्वरम् ।। ३४ ।।

कथमद्यार्चयाम्येनं मर्त्यलोकोचितार्चनैः ।।

आदेशमिममन्वर्थं कथं वा कल्पयाम्यहम् ।। ३५ ।।

उपायमादिश श्रीमन्नभिगम्यो यथा भवान् ।।

इति विज्ञापितो देवः श्रीमाञ्छोणाचलेश्वरः ।। ३६ ।।

अन्वग्रहीदशेषात्मा प्रणतं मां दयानिधिः ।।

अहं तु सूक्ष्मलिंगानि प्रकाशिष्ये महीतले ।।।। ३७ ।।

आगमोक्तक्रियाभेदैः पूजां मे प्रतिपादय ।।

पंचावरणसंयुक्तं लिंगं मे सूक्ष्ममद्भुतम् ।। ३८ ।।

अरुणाद्रीश्वराभिख्यं संपूजय तपोबलैः ।।

इत्यादिश्य महादेवः स्वयंभु विमलं महत् ।। ३९ ।।

रूपं मे दर्शयामास सूक्ष्मलिंगात्मना शिवः ।।

आलोक्य विमलं लिंगं सूक्ष्मं तत्स्वयमुच्छ्रितम्।। 1.3.1.8.४० ।।

अशेषाऽऽवरणोपेतं कृतार्थहृदयोऽभवम् ।।

पुनर्व्यज्ञापयं देवं शम्भुमाश्रितवत्सलम् ।। ४१ ।।

आगमोक्तप्रकाराणामनिरीक्ष्यत्वमागतम् ।।

कथं तु तव रूपाणां नामभेदान्वियोजितान् ।। ४२ ।।

जानीयां करुणामूर्ते स्वयमीश्वर मत्प्रभो ।।

पूजकास्तव के वा स्युर्मंदिरं वात्र कीदृशम् ।। ४३ ।।

कथं स्तोत्रं कथं पूजा के वात्र परिचारकाः ।।

स्थानरक्षा कथं वा स्यात्के वात्मपरिरक्षकाः ।। ४४ ।।

कथं वा मानुषी पूजा नित्या संवर्धते तव ।।

आगता बहवो देवाः श्रद्धेयं मनुजैः कथम् ।। ४५ ।।

प्रसीद परमेशान स्वयमाज्ञापयाखिलम् ।।

एवं विज्ञापितो देवः शोणाद्रीशः स्वयं प्रभुः ।। ४६ ।।

आज्ञापयत्तदा देवो विश्वकर्माणमागतम् ।।

सृज त्वं नगरं दिव्यमरुणाख्यं गुणाधिकम् ।। ४७ ।।

मंदिरं मम दिव्यं च महामणिगणोज्ज्वलम् ।।

तौर्यत्रिकं सपर्यांगं तन्मे सर्वं प्रकल्पय ।। ४८ ।।

आबभाषे शिवः श्रीमान्नामभेदार्चनक्रमम् ।।

व्रतं च करुणामूर्त्तिररुणाद्रीश्वरः शिवः ।। ४९ ।।

शृणु तन्मे च ये सृष्टा पूजार्थं परिचारकाः ।।

शृणु गौतम सर्वं मे मानुषं पूजनक्रमम् ।। 1.3.1.8.५० ।।

य एष सर्वलोकानां क्षेमाय प्रथते भुवि ।।

इदं तेजोमयं लिंगमतुलं दृश्यते महत् ।।५१।।

अरुणाद्रीश्वराभिख्यं पूज्यतां सततं त्वया ।।

शक्तिर्ममोत्तरे भागे पूज्या नित्योदया मुदा ।। ।। ५२ ।।

दधती स्थानमाहात्म्यमपीतकुचनामिका ।।

अरुणाचलराजोयमविभागः प्रियान्वितः ।। ५३ ।।

उत्सवार्थो महादेवः पूज्यो भोगसुतावृतः ।।

बोधदो भक्तलोकस्य दत्ताभयकरः शिवः ।। ५४ ।।

सारंगं परशुं विभ्रत्प्रसन्नवदनः सदा ।।

उमास्कन्देश्वरः शम्भुर्दिव्यरत्नविभूषणः ।। ।। ५५ ।।

आभया भासयँल्लोकानविकुण्ठश्रियान्वितः ।।

शक्तेरुत्सवभद्रे च संपूज्या सुंदरेश्वरी ।। ५६ ।।

सर्वभूषणसंयुक्ता शृङ्गाररसवर्द्धनी ।।

बालो गणपतिः पूज्यः पुरस्ताद्भूतिनन्दनः ।। ५७ ।।

मदंतिकमलंकुर्वन्भक्ष्यैर्भोज्यैर्बहूदयैः ।।

मत्पार्श्वमविमुंचंती शोणरेखांचितेक्षणा ।। ५८ ।।

उत्सवार्था परा शक्तिरंतिकस्थैव पूज्यताम् ।।

मुखरांघ्रिपतिः श्रीमान्नृत्यंस्तांडवपण्डितः ।। ५९ ।।

उत्सवार्थं समभ्यर्च्यश्चक्षुरग्रेऽमृतेश्वरः ।।

शक्तिश्चान्या महाभागा संपूज्या भूविनायका ।। 1.3.1.8.६० ।।

द्वारे नन्दी महाकालः पुरस्तात्सूर्यसंनिभः ।।

भक्तानां मम सर्वेषां पूजनं चापि कल्प्यताम् ।। ६१ ।।

दक्षिणे मातरः पूज्या विघ्नशास्तृसमन्विताः ।।

संपूज्यो नैर्ऋते कोणे विघ्ननाशो विनायकाः ।। ६२ ।।

स्कन्दः शक्तिधरश्चैवैशानकोणे समर्च्यताम् ।।

लिंगानि च मनोज्ञानि पूजनीयान्यनन्तरम् ।। ६३ ।।

मंदिरं मम संपूज्य दक्षिणामूर्ति दक्षिणम् ।।

पश्चिमे विष्णुरूपांकमग्निरूपान्वितं तथा ।। ६४ ।।

उत्तरे ब्रह्मरूपांकं पूर्वे सारंगभूयुतम् ।।

सर्वदेवगुणोपेतं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।।।। ६५ ।।

अपीतकुचनाथायाः सर्वशक्तिसमन्वितम् ।।

मंदिरं गुरु संपूज्य दिक्पालकवधूवृतम् ।। ६६ ।।

मंदिरस्यावनार्थाय देवीर्वैभवनायकाः ।। ।। ६७ ।।

क्षेत्रपालं तु संपूज्य सर्वावरणसंयुतम् ।।

पुत्रस्य त्राणमायाता पूज्यारुणगिरीश्वरी ।। ६८ ।।

काली बहुविधाश्चान्या देवता विधिपालकाः ।।

उत्सवा विविधाः कल्प्याः प्रतिमासमहोदयाः ।। ६९ ।।

सृजस्व कन्यका दिव्याः शिवदेवार्हणे रताः ।।

नृत्तगीतकलाभिज्ञा रूपसौभाग्यसंयुताः ।। ।। 1.3.1.8.७० ।।

चारुविभ्रमसंयुक्ताः कामदा नित्यपावनाः ।।

शिष्यानादिश वेदज्ञान्सदाचारसमुज्ज्वलान् ।। ७१ ।।

दिव्योपचारसंसिद्ध्यै सुभगाञ्छुद्धचेतसः ।।

दीक्षितान्विमलाञ्छुद्धाञ्छैवागमविशारदान् ।। ७२ ।।

शैवाचारप्रसिद्ध्यर्थमादिशाभ्यर्चने मम ।।

मार्द्दलाञ्छांखिकान्वैणांस्तालिकान्वेणुवादकान् ।। ७३ ।।

शौल्बिकान्सृज सद्विद्यांश्चतुर्विद्याविशारदान् ।।

क्षत्रियान्विविधान्वैश्याञ्छूद्रांश्च शिवसंमतान् ।। ७४ ।।

चत्वारश्च मठाः कल्प्याश्चतुर्दिक्तीर्थवासिनाम् ।।

मुनीनां शिवभक्तानां निराशानां निवासतः ।। ७५।।

तेषु स्थिता मुनींद्रा मे रक्षंतु शिवपूजनम् ।।

भिक्षमाणाः पुनः शैवा भक्ताः पाशुपता अपि ।। ७६ ।।

पालयंतु सदान्ये च युक्ताः कापालिका अपि ।।

सर्वेषां जायमानानां जातानां संभविष्यताम् ।। ७७ ।।

अव्याहताज्ञमारक्ष्यमिदं स्थानं महीभृताम् ।।

बकुलश्च महानत्र दृश्यते दिव्यभूरुहः ।। ७८ ।।

अत्र भक्ता वितन्वन्तु शिवकार्यविनिश्चयम् ।।

अत्र मे दीयते द्रव्यमप्रेक्षितपराप्तये ।। ७९ ।।

यत्तदक्षय्यफलदमारक्ष्यं शिवसेवकैः ।।

भक्तैर्विज्ञापितं चार्थं श्रोष्यामि पुरतः स्थितैः ।। 1.3.1.8.८० ।।

सर्वं संपादयिष्यामि तेषां चित्तानुकूलकम् ।।

अपराधसहस्राणि क्षंस्ये मां स्वर्चतामहम् ।। ८१ ।।

आगमोक्ता च पूजेयं मानुषी निर्मिता यतः ।।

ग्रहीष्ये तामहं सर्वामर्चां सर्वागमोदिताम् ।। ८२ ।।

संकल्पितं भवेत्कर्म प्रीतिकृन्मम सेवकैः ।।

आगमार्थानशेषांस्त्वमालोक्य समयोचितान् ।। ८३ ।।

विधायाभ्यर्चनाभेदाँल्लोकरक्षाकृते मुने ।।

कर्तव्या महती पूजा पौर्णमास्यां तु सादरम् ।। ८४ ।।

सत्राणि विविधान्यत्र कर्तव्यानि सहस्रशः ।।

विविधानि च दानानि शक्त्या चैवास्य सन्निधौ ।। ८५ ।।

अव्युच्छिन्नप्रदीपस्य दातारो मम सन्निधौ ।।

तेजोमयमिदं रूपं मम यांति न संशयः।। ।। ८६ ।।

जलजं तरुजं पुष्पं कक्षजं च लतोद्भवम् ।।

ददते ये च भक्त्या मे ते भविष्यंति भूभृतः ।। ८७ ।।

तेषां पुरोगतः साक्षादहं जेष्यामि विद्विषः ।।

यस्य यस्य तु देशस्य यो यो राजा तपोधिकः ।। ८८ ।।

तत्तत्समर्द्धितं रम्यं संभवं ददतेऽत्र मे ।।

मत्संनिधिमुपागत्य दुरात्मानोऽपि भूमिपाः ।। ८९ ।।

शिवभक्ता भृशं पूर्णा भविष्यंति न संशयः ।। 1.3.1.8.९० ।।

इति शंभुमुखोत्थितं वचः समुपश्रुत्य विधूतकल्मषः ।।

अहमानतवान्व्यजिज्ञपं कुतुकाच्छोणगिरीश्वरं शिवम् ।। ९१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणेश्वराराधनामाहात्म्यवर्णनंनामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

भगवन्नरुणाद्रीश नामधेयानि ते भृशम् ।।

विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामि स्थानेऽस्मिन्सुरपूजिते ।। १ ।।

।। महेश्वर उवाच ।। ।।

नामानि शृणु मे ब्रह्मन्मुख्यानि द्विजसत्तम ।।

दुर्लभान्यल्पपुण्यानां कामदानि सदा भुवि ।। २ ।।

शोणाद्रीशोऽरुणाद्रीशो देवाधीशो जनप्रियः ।।

प्रपन्नरक्षको धीरः शिवसेवकवर्धकः ।। ३ ।।

अक्षिपेयामृतेशानः स्त्रीपुंभावप्रदायकः ।।

भक्तविज्ञप्तिसंधाता दीनबंदिविमोचकः ।। ४ ।।

मुखरांघ्रिपतिः श्रीमान्मृडो मृगमदेश्वरः ।।

भक्तप्रेक्षणकृत्साक्षी भक्तदोषनिवर्त्तकः ।। ५ ।।

ज्ञानसंबंधनाथश्च श्रीहलाहलसुंदकः ।।

आहवैश्वर्यदाता च स्मर्तृसर्वाघनाशनः ।। ६ ।।

व्यत्यस्तनृत्यद्धृजधृक्सकांतिर्नटनेश्वरः ।।

सामप्रियः कलिध्वंसी वेदमूर्तिर्निरंजनः ।। ७ ।।

जगन्नाथो महादेवस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरांतकः ।।

भक्तापराधसोढा च योगीशो भोगनायकः ।। ८ ।।

बालमूर्त्तिः क्षमारूपी धर्मरक्षो वृषध्वजः ।।

हरो गिरीश्वरो भर्गश्चंद्ररेखावतंसकः ।। ९ ।।

स्मरांतकोंऽधकरिपुः सिद्धराजो दिगंबरः ।।

आगमप्रिय ईशानो भस्मरुद्राक्षलांछनः ।। 1.3.1.9.१० ।।

श्रीपतिः शंकरः स्रष्टा सर्वविद्येश्वरोऽनघः ।।

गंगाधरः क्रतुध्वंसो विमलो नागभूषणः ।। ११ ।।

अरुणो बहुरूपश्च विरूपाक्षोऽक्षराकृतिः ।।

अनादिरंतरहितः शिवकामः स्वयंप्रभुः ।। १२ ।।

सच्चिदानंदरूपश्च सर्वात्मा जीवधारकः ।।

स्त्रीसंगवामसुभगो विधिर्विहितसुंदरः ।। १३ ।।

ज्ञानप्रदो मुक्तिदश्च भक्तवांछितदायकः ।।

आश्चर्यवैभवः कामी निरवद्यो निधिप्रदः ।। १४ ।।

शूली पशुपतिः शंभुः स्वयंभुर्गिरिशो मृडः ।।

एतानि मम मुख्यानि नामान्यत्र महामुने ।। १५ ।।

अन्यानि दिव्यनामानि पुराणोक्तानि संस्मर ।।

प्रदक्षिणेन मां नित्यं विशेषात्त्वं समर्चय ।। १६ ।।

प्रदक्षिणप्रियो यस्मादहं शोणाचलाकृतिः ।।

इत्याज्ञप्तो महादेवमर्चयन्नरुणाचलम् ।।

अविमुंचन्निहावासं कृतवानहमद्रिजे ।। १७ ।।

।। गौर्युवाच ।। ।।

भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य्य मुनीश्वर ।।

प्रदक्षिणस्य माहात्म्यं ब्रूहि मे शोणभूभृतः ।। १८ ।।

कस्मिन्काले कथं कार्यं कैर्वा पूर्वं प्रदक्षिणम् ।।

कृतं शोणाद्रिनाथस्य प्राप्तमिष्टं परं पदम् ।। १९ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

इति पृष्टो मुनिः प्राह गौतमः शैलकन्यकाम् ।।

श्रूयतां देवि माहात्म्यमादिशन्मे महेश्वरः ।। 1.3.1.9.२० ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

अहं हि शोणशैलात्मा प्रकाशो वसुधातले ।। २१ ।।

परितो मां सुराः सर्वे वर्तंते मुनिभिः सह ।। २२ ।।

यानि कानि च पापानि जन्मांतरकृतानि च ।।

तानि तानि विनश्यंति प्रदक्षिणपदे पदे ।। २३ ।।

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयायुतानि च ।।

सिद्ध्यंति सर्वतीर्थानि प्रदक्षिणपदे पदे ।। २४ ।।

अपि प्रहीणस्य समस्तलक्षणैः क्रियाविहीनस्य निकृष्टजन्मनः ।।

प्रदक्षिणीकृत्य शशांकशेखरं प्रयास्यतः कस्य न सिद्धिरग्रतः ।। २५ ।।

समस्त तीर्थाभिगमेषु पुण्यं समस्तयज्ञागमधर्मजातम् ।।

अवाप्यते शोणमहीधरस्य प्रदक्षिणाप्रक्रमणेन सत्यम् ।। २६ ।।

पदेनैकेन भूलोकं द्वितीयेनांतरिक्षकम् ।।

तृतीयेन दिवं मर्त्यो जयत्यस्य प्रदक्षिणे ।। २७ ।।

एकेन मानसं पापं द्वितीयेन तु वाचिकम् ।।

कायिकं तु तृतीयेन पदेन क्षीयते नृणाम् ।। २८ ।।

पातकानि च सर्वाणि पदेनैकेन मार्जयेत् ।।

द्वितीयेन तपः सर्वं प्राप्नोत्यस्य प्रदक्षिणात् ।।२९।।

पर्णशाला महर्षीणां सिद्धानां च सहस्रशः ।।

सुराणां च तथाऽऽवासा विद्यंतेत्र सहस्रशः ।। 1.3.1.9.३० ।।

अत्र सिद्धः पुनर्नित्यं वसाम्यग्रे सुरार्चितः।।

ममांतरे गुहा दिव्या ध्यातव्या भोगसंयुता ।। ३१ ।।

अग्निस्तंभमयं रूपमरुणादिरिति श्रुतम् ।।

ध्यायँल्लिंगं मम बृहत्मन्दं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।। ३२ ।।

अष्टमूर्तिमयं लिंगमिदं यैस्तैजसं भृशम् ।।

ध्यात्वा प्रदक्षिणं कुर्वन्पातकानि विनिर्दहेत् ।।३३।।

न पुनः संभवस्तस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् ।।

शोणाचलाकृतेर्नित्यं नित्यत्वं ध्रुवमश्नुते ।।३४।।

अस्य पादरजःस्पर्शात्पूयते सकला मही ।।

पदमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे ।। ३५ ।।

नमस्कुर्वन्प्रतिदिशं ध्यायन्स्तौति कृतांजलिः ।।

असंसृष्टकरः कैश्चिन्मंदं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।।३६।।

आसन्नप्रसवा नारी यथा गच्छेदनाकुलम् ।।

तथा प्रदक्षिणं कुर्यादशृण्वंश्च पदध्वनिम् ।।३७।।

स्नातो विशुद्धवेषः सन्भस्मरुद्राक्षभूषितः ।।

शिवस्मरणसंसृष्टो मंदं दद्यात्पदं बुधः ।।३८।।

मनूनां चरतामग्रे देवानां च सहस्रशः ।।

अदृश्यानां च सिद्धानां नान्येषां वायुरूपिणाम् ।।३९।।

संघट्टमतिसंमर्दं मार्गरोधं विचिंतयन् ।।

अनुकूलेन भक्तः सञ्छनैर्दद्यात्पदं बुधः ।।1.3.1.9.४०।।

अथवा शिवनामानि संकीर्त्य वरगीतिभिः।।

शिवनृत्यं च रचयन्भक्तैः सार्द्धं परिक्रमेत् ।।४१।।

माहात्म्यं मम वा शृण्वन्ननन्यमतिरादरात् ।।

शनैः प्रदक्षिणं कुर्यादानन्दरसनिर्भरः ।। ४२ ।।

दानैश्च विविधैः पुण्यैरुपकारैस्तथार्थिनाम् ।।

यथामति दयापूर्ण आस्तिकः परितो व्रजेत् ।।४३।।

कृते त्वग्निमयं लिंगं त्रेतायां मणिपर्वतम् ।।

द्वापरे चिंतयेद्धैमं कलौ मरकताचलम् ।। ४४ ।।

अथवा स्फाटिकं रूपमरुणं तु स्वयंप्रभम् ।।

ध्यायन्विमुक्तः सकलैः पापैः शिवपुरं व्रजेत् ।। ४५ ।।

अवाङ्मनसगम्यत्वादप्रमेयतया स्वयम् ।।

अग्नित्वाच्च परं लिंगमनासाद्याचलाभिधम् ।। ४६ ।।

ध्यात्वा प्रदक्षिणं कर्तुरभिगम्योऽहमंजसा ।।

तस्य पादरजो नृणामजरामरकारणाम् ।। ४७ ।।

रूपमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे ।।

वाहनानि सुरौघाणां प्रार्थयंते परस्परम् ।। ४८ ।।

कुर्वतां चरणं वोढुमरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।।

छायाप्रदानं कुर्वंति कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः ।। ४९ ।।

कुर्वतां भुवि मर्त्त्यानामरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।।

देवगन्धर्वकाद्यानां सहस्रेण समावृताः ।। 1.3.1.9.५० ।।

सेवंते ते गणाकीर्णा विमानशतकोटयः ।।

मम प्रदक्षिणं भूमौ कुर्वतां पादपांसुभिः।। ५१ ।।

पाविता महती वीथी दृष्टा शिवपदप्रदा ।।

अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्क्षणात्स्वर्ग्यतनुर्भवेत् ।। ५२ ।।

प्राप्तो वज्रशरीरत्वं न धृष्येत महीतले ।।

व्योमयानोत्सुका देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।। ५३ ।।

अदृश्याः संचरंत्यत्र पश्यंते मम संनिधिम् ।।

विनयं मम भक्तिं च प्रदक्षिणपरिक्रमे ।। ५४ ।।

दृष्ट्वा हर्षसमायुक्ता मर्त्त्येभ्यो ददते वरम् ।।

अत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत्पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।। ५५ ।।

प्रत्यहं मार्गमासीनाः प्रत्येकं कोटितां गताः ।।

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।। ५६ ।।

संपूर्णजगतीभागे सर्वे ग्रहपतां गताः ।।

यः करोति नरो भूमौ सूर्यवारे प्रदक्षिणाम् ।। ५७ ।।

स सूर्यमडलं भित्त्वा मुक्तः शिवपुरं व्रजेत् ।।

सोमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।। ५८ ।।

अजरामरतां प्राप्तो नासौम्यो भवति क्षितौ ।।

भौमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।। ५९ ।।

आनृण्यमखिलं प्राप्य सार्वभौमो भवेद्ध्रुवम् ।।

बुधवारे नरः कुर्वञ्छोणाद्रीशप्रदक्षिणाम् ।। 1.3.1.9.६० ।।

सर्वज्ञतामनुप्राप्तः स वाचां पतितामियात् ।।

गुरुवारे नरः कुर्वन्सर्वदेवनमस्कृतः ।। ६१ ।।

प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः स तु लोकगुरुर्भवेत् ।।

भृगुवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् ।। ६२ ।।

संप्राप्य महतीं लक्ष्मीं लभते वैष्णवं पदम् ।।

मन्दवारे नरः कृत्वा शोणाद्रीशप्रदक्षिणाम् ।। ६३ ।।

विमुक्तो ग्रहपीडाभिः स विश्वविजयी भवेत् ।।

नक्षत्राणि च सर्वाणि पुरा तद्दैवतैः सह ।। ६४ ।।

मम प्रदक्षिणां कर्तुः पुण्यानि सहसा व्रजेत् ।।

तिथयः करणानीह योगाश्च मम संमताः ।। ६५ ।।

अभीष्टफलदा जाताः कुर्वतां मत्प्रदक्षिणाम् ।।

मुहूर्ता विविधा होराः सौम्याश्च सततोदयाः ।। ६६ ।।

मत्प्रदक्षिणकर्तॄणां जायंते सततं शुभाः।।

प्रच्छिनत्ति प्रकारोऽघं दकारो वांछितप्रदः ।।६७।।

क्षिकारात्क्षीयते कर्म णकारो मुक्तिदायकः।।

दुर्बलाः कार्श्यसंयुक्ता आधिव्याधिविजृंभिताः ।। ६८ ।।

मम प्रदक्षिणं कृत्वा मुच्यंते सर्वदुष्कृतैः ।।

मम प्रदक्षिणं कर्तुर्भक्त्या पादेन संततम् ।।६९।।

क्षणेन साध्वां पश्यामि त्रैलोक्यस्य प्रदक्षिणाम् ।।

लोकेशाश्च दिगीशाश्च ये चान्ये कारणेश्वराः।।1.3.1.9.७०।।

मम प्रदक्षिणां कृत्वा स्थिरा राज्ये पुराऽभवन् ।।

अहं च गणसंयुक्तः सर्वदेवर्षिसंयुतः ।।७१।।

उत्तरायणसंयोगे करोमि स्वप्रदक्षिणाम् ।।

मद्रूपं तैजसं लिंगमरुणाद्रिरिति श्रुतम् ।।७२।।

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय करिष्यामि प्रदक्षिणाम् ।।

आगता च परांते च गौरी तप इहाद्भुतम् ।। ७३ ।।

कर्तुं प्रदक्षिणं कृत्वा मामेष्यत्यनघा पुनः ।।

कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये महातपाः ।। ७४ ।।

मम प्रदक्षिणां गौरी प्रदोषे रचयिष्यति ।।

नराणामल्पपुण्यानां दुर्लभं तत्प्रदक्षिणम् ।। ७५ ।।

ज्योतिर्लिगस्य दृष्टस्य देवी प्रार्थनया तथा ।।

मया समेता देवी सा प्राप्ताऽपीतकुचाभिधा ।। ७६ ।।

आश्वास्यति सुरान्सर्वानुत्तरायणसंगमे ।।

देवगन्धर्वयक्षाणां सिद्धानामपि रक्षसाम् ।। ७७ ।।

सर्वेषां देवयोनीनां भविता तत्र संगमः ।।

ये तदा मां समागत्य पूजयंति तपोधिकाः ।। ७८ ।।

सर्वजन्मकृताघौघ प्रायश्चित्तं व्रजंति ते ।।

दुर्ल्लभं तद्दिनं पुंसामुत्तरायणसंगमे ।। ७९ ।।

तदा मद्रूपमभ्यर्च्य कृतार्थाः सन्तु मानवाः ।।

प्रदक्षिणं तु मे दिव्यं कुर्वंति च महीभुजः ।। 1.3.1.9.८० ।।

तेषां पुरोगतः साक्षादहं जेष्यामि विद्विषः ।।

राजा यस्य तु देशस्य यो यो राजा तपोधिकः ।। ८१ ।।

स कारयेद्विप्रमुख्यैः श्रोत्रियैर्मे प्रदक्षिणाम् ।।

मंडलं मंडलार्द्धं वा संकल्पविधिपूर्वकम् ।। ६२ ।।

तस्य तस्य स्थिरं राज्यं शत्रूणां च पराहतिम् ।।

करिष्यामि मुने नित्यमहमेव पुरःस्थितः ।। ८३ ।।

न वाहनेन कुर्वीत मम जातु प्रदक्षिणाम् ।।

धर्मलुब्धमना जानञ्छिवाचारपरिप्लुतिम् ।। ८४ ।।

धर्मकेतुः पुरा राजा यमलोकादुपागतः ।।

मम प्रदक्षिणां कर्त्तुं तुरगेणाभ्यरोचयत् ।। ८५ ।।

क्षणेन तुरगो जातो गणनाथः सुरार्चितः ।।

प्रतिपेदे पदं शैवं विमुच्य धरणीपतिम् ।। ८६ ।।

वीक्ष्य तं वाहनं भूयो गणनाथवपुर्द्धरम् ।।

पादप्रदक्षिणां कृत्वा स्वयं च गणपोऽभवत् ।। ८७ ।।

तदाप्रभृति शक्राद्याः सुरा विष्णुसमन्विताः ।।

पादाभ्यामेव कुर्वंति मम सर्वे प्रदक्षिणाम् ।। ८८ ।।

स्वर्गान्निपातितः कोऽपि सिद्धः काले तपःक्षयात् ।।

प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पुनर्लब्धपदोऽभवत् ।। ८९ ।।

स्खलितं पादजं रक्तं मम कर्तुः प्रदक्षिणम् ।।

मार्ज्यते तस्य देवेन्द्र मौलिमंदारकेसरैः ।। 1.3.1.9.९० ।।

प्रदक्षिणमहावीथी शिलाशकलघट्टितम् ।।

पदं संधार्यते पुंसां श्रीपयोधरकुंकुमैः ।। ९१ ।।

मणिपर्वतशृंगेषु कल्पद्रुमवनांतरे ।।

संचरंति सदा मर्त्या मम कृत्वा प्रदक्षिणम् ।। ९२ ।।

।। गौर्युवाच ।। ।।

उपचारप्रवृत्तानां फलं मे शंस सुव्रत ।।

यैर्वै जनः कृतार्थः स्याद्यथाशक्ति कृतादरः ।। ९३ ।।

।। मुनिरुवाच ।। ।।

उपचारफलं देवि शृणु वक्ष्याम्यहं तव ।।

यन्मह्यं कृपया पूर्वमुक्तवान्परमेश्वरः ।। ९४ ।।

लूती तंतुकजालानि संसृज्य क्वचिदेव मे ।।

जातिस्मरो महीध्रेऽस्मिन्सोंऽशुकैर्मां व्यवेष्टयत् ।। ९५ ।।

गजः कश्चितृषाक्रांतो विमुच्य च मधु क्वचित् ।।

वनपल्लवमुत्कीर्य मुक्तोऽभूद्गणनायकः ।। ९६ ।।

कृमयो विलुठन्तो मे पार्श्वे दुरितवर्जिताः ।।

सिद्धवेषाः पुनः सर्वे मम लोकं व्रजंति ते ।। ९७ ।।

अव्युच्छिन्नप्रदीपार्चिः क्षणमप्यादधाति यः ।।

स्वयंप्रकाशः स भवन्मम सारूप्यमश्नुते ।। ९८ ।।

हारीतः कोपि संप्राप्तः शाखानीडो ममांतिके ।।

खद्योतो दीपवन्नक्तं तावन्मुक्तिं समागतः ।। ९९ ।।

गावः प्रस्रवणैः सिक्ता वत्सस्मरणसंभवैः ।।

मत्पार्श्वे मुक्तिमापुस्ता मम लोकं समाश्रयन् ।। 1.3.1.9.१०० ।।

काकः पक्षजवातेन बलिग्रहणलोलुपः ।।

मार्जयन्मत्पुरोभागं मुक्तिं प्रापद्यत क्षणात् ।। १०१ ।।

मूषको मद्गुहाभागं मणिसंघविकर्षणैः ।।

प्रकाशयन्वितिमिरं मम रूपमपद्यत ।। १०२ ।।

छायावृक्षत्वमास्थातुं मुनयस्त्रिदशा अपि ।।

प्रार्थयंत्येव मत्पार्श्वे न पुनःसंभवेच्छया।।१०३।।

गोपुरं शिखरं शालां मण्डपं वापिकामपि ।।

कुर्वतां मत्पुरोभागे सिध्यंतीष्टार्थसंपदः ।। १०४ ।।

सदा मर्त्त्यैरनासाद्यमग्निलिंगमिदं मम ।।

अनासाद्याचलेशाख्यं पूज्यतां वसुधातले ।।१०५।।

वीक्षणस्पर्शनध्यानैः स्वभूतं निखिलं जगत् ।।

पोषयंती परा शक्तिः पूज्याऽपीतकुचाभिधा ।।१०६।।

सर्वलोकैकजननी संप्राप्ता नित्ययौवनम्।।

यौवनप्रार्थिभिः सेव्या सदाऽपीतकुचाभिधा ।। १०७।।

क्षणात्तस्य पुरोभागे वसतां प्राणिनामिह ।।

परत्र वात्र दुष्प्राप्यमिष्टवस्तु न विद्यते ।।१०८।।

अप्रमेयगुणाधारमपेक्षितवरप्रदम् ।।

अशेषभोगनिलयं शोणाद्रीशं समर्चय ।।१०९।।

लब्धकामा पुनः शम्भुमाश्रयिष्यसि सुव्रते ।।

तपश्चरणमप्येतत्तव लोकहितावहम् ।। 1.3.1.9.११० ।।

न केवलं तव तपः स्ववांछितफलप्रदम् ।।

तपस्यतामृषीणां च क्षेमायैव भविष्यति।।१११।।

कारणांतरमाशंक्य तपः कुर्वंति देवताः ।।

रहस्यं देवतानां तु फलेनैवानुमीयते ।। ११२ ।।

वयं च सहसंवासास्तव व्रतनिरीक्षणात् ।।

कृतार्थाः स्याम देवेशि तपसा नः कृतार्थता ।। ११३ ।।

इति तस्य मुनेर्वाक्यमर्थगर्भं निशम्य सा ।।

गौरी कौतुकसंयुक्ता प्रशशंस महामुनिम् ।। ११४ ।।

तपः किमन्यत्कर्तव्यं लब्धं तव तु दर्शनम् ।।

अरुणाद्रिरयं दृष्टः श्रुतं माहात्म्यमस्य च ।। ११५ ।।

अहो भूमेस्तु वैचित्र्यं यतो दृष्टा दिवोऽधिका ।।

यत्रैव तैजसं लिंगं देवतानां वरप्रदः ।। ११६ ।।

शिवः प्रसादसिद्धो मे दर्शितं स्थानमात्मनः ।।

अत्रैव शिवमाराध्य वशीकुर्यां जगद्गुरुम् ।। ११७ ।।

अविनाभूतमैक्यं मे देवेन भवतात्सदा ।।

त्वया कृतेन साह्येन भवेयं शिवनायिका ।। ११८ ।।

इति गौतमसंनिधौ तदानीं कृतसंवित्तप आदरेण कर्तुम् ।।

अभजद्रुचिरां च पर्णशालां मुनिना चानुमता तथेति भक्त्या ।। ११९ ।।

सुकुमारतनुः सरोरुहाक्षी घनतुंगस्तनकल्पितोत्तरीया ।।

जटिला हरिनीलरत्नकांतिर्गिरिजा राजति देहवत्तपःश्रीः ।। 1.3.1.9.१२० ।।

नियमैर्बहुभिस्तपोविशेषैः क्रतुषु प्राप्तविचित्रयोगबंधैः ।।

निगमागमदृष्टधर्ममार्गं सकलं सा तु कृतार्थतामनैषीत् ।। १२१ ।।

तपसा विविधेनतप्यमाना न कदाचित्परिखेदमाप तन्वी ।।

हरिरत्नमयी च कापि वल्ली नितरां दीप्तिमती बभूव बाला ।। १२२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धेऽरुणेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्यवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अथ देवा महीं हित्वा महिषासुरपीडिताः ।।

नत्वा गौरीं तपस्यंतीं जग्मुः शरणमाकुलाः ।। १ ।।

अथ तानभयं देहि देवीति भयविह्वलान् ।।

अमरान्वीक्ष्य सा देवी किं कार्यमिति चाभ्यधात् ।। २ ।।

ततो विज्ञापयामासुर्दैत्येंद्राद्भयमात्मनाम् ।।

देव्यै बद्धांजलिपुटा देवा इंद्रपुरोगमाः ।। ३ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

अप्सरोभिः परिवृतः सुखं क्रीडति नंदने ।।

ऐरावतमुखान्सर्वान्दिङ्नागान्निजमंदिरे ।। ४ ।।

आवसयन्विनोदार्थमंगनाभिः सहागतान् ।।

उच्चैःश्रवःपुरोगानामुपभोगं करोत्यसौ ।। ५ ।।

मंदुरास्वस्य रम्यासु दृश्यंते लक्षकोटयः ।।

हुताशवाहनं मेषं पुत्रारोहार्थमीप्सति ।। ६ ।।

याम्यं महिषमानीय शकटे सोऽभ्यवाहयत् ।।

सिद्धीराकृष्य सकला गृहकर्मणि चादिशत् ।। ७ ।।

अप्सरःसंघमखिलमात्मसेवार्थमानयत् ।।

अन्यत्किमपि यद्वस्तु रत्नभूतं जगत्त्रये ।। ८ ।।

अनाहृतं पुनर्हर्तुं न विश्राम्यति कोपवान् ।।

वयं च सेवका भूत्वा नित्यं भीतिसमन्विताः ।। ९ ।।

पूजयंतश्च तस्याज्ञां नान्यां वीक्षामहे गतिम् ।।

शरणागतसंत्राणं तपःफलमुदाहृतम् ।। 1.3.1.10.१० ।।

दुर्जयोऽयं वरो दैत्यः सर्वेषां बलिनामपि ।।

सुराणामपि दैत्यानां शिवाल्लब्धवरोदयः ।। ११ ।।

अस्य शृंगाहतः सिंधुर्व्यावर्जितमिति ब्रुवन् ।।

रत्नोपहारदानेन नित्यं तत्प्रीतिमिच्छति ।। १२ ।।

पर्वतांश्च समुत्क्षिप्य शृंगाग्रेण महोद्धतः ।।

क्रीडति क्षोदिताशेषधातुधूलिविलेपनैः ।। १३ ।।

न शक्यमतुलं तस्य बलमन्यदुरासदम् ।।

स्वयमेव विजानीहि हत्वा ते निजतेजसा ।। १४ ।।

शंभुशक्तिः परा सेयं स्त्रीरूपेणात्र दृश्यते ।।

त्वयैवायं निहंतव्यः शिवाल्लब्धवरो ह्ययम् ।। १५ ।।

न जानीमो वयं देवि किंचिच्छंभुविचेष्टितम् ।।

केवलं पालनीयाः स्म जगन्मात्रा सदा त्वया ।। १६ ।।

इति तेषां भयार्तानामाकर्ण्य वचनं शुभम् ।।

व्याजहार प्रसन्नात्मा देवी दत्त्वाभयं तदा ।। १७ ।।

शरणागतसंत्राणं तपसि स्थितया मया।।

कर्त्तव्यममराः कालात्क्षीणः शत्रुर्भविष्यति ।।१८।।

उपायेन समाकृष्य हनिष्यामि महासुरम् ।।

निरागसस्तु हननमद्य मे न हि युज्यते ।।१९।।

धर्मगे धर्मभेत्तारः शलभत्वं व्रजंति हि ।।

देवास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य गिरिकन्यकाम् ।।1.3.1.10.२०।।

जग्मुर्यथागतं सर्वे निर्भया हृष्टचेतसः ।।२१।।

गतेषु तेषु देवेषु गौरी कमललोचना ।।

बभूव मोहिनी शक्तिः कांतियुक्ता ततोदरी ।।२२ ।।

सा देवी दिक्षु शैलेषु चतुर्ष्वरुणभूभृतः ।।

रक्षार्थं स्थापितवती चतुरो बटुकान्वरान् ।। २३ ।।

यदा कैलासशिखरादागता शैलकन्यका ।।

अन्वगच्छन्सेवमानाश्चतस्रो मातरस्तदा ।। २४ ।।

दुन्दुभिः सत्यवत्याख्या तथा चानवमी परा ।।

सुन्दरीति चतस्रस्तामन्वयुः परिचारिकाः ।। २५ ।।

विमुञ्चतातिथिं श्रांतं क्षुत्पिपासा समन्वितम् ।।

अरुणाद्रिमिमं द्रष्टुं नान्यमित्यब्रवीच्च तान् ।। २६ ।।

सीमाशलस्थितान्वीरांस्तानादिश्य बलाधिकान् ।।

तपश्चचाराद्रिकन्या गौतमाश्रमसन्निधौ ।। २७ ।।

तस्यां तपत्यां तन्वंग्यां न तापः कश्चिदप्यभूत् ।।

ववर्ष काले जलदः सफलाश्चाभवन्द्रुमाः ।। २८ ।।

विरोधीनि च सत्त्वानि मुमुचुः पूर्वमत्सरम् ।।

आश्रमः सर्वजन्तूनां शरण्योऽभूद्भयापहः ।। २९ ।।

योजनद्वयपर्यंतं सीमाशैलेषु संस्थितैः ।।

चतुभिर्वटकैः शूरै रक्षितश्चारुणाचलः ।। 1.3.1.10.३० ।।

नोदभूत्कश्चन त्रासो न च दृष्टो भयोदयः ।।

न व्याधिपीडनं चासीत्तत्र नारिविजृंभणम् ।। ३१ ।।

कृतार्था मुनयः सर्वे प्रशंसंतो नगात्मजाम् ।।

शिवलोकपदं केचित्प्रत्यशंसंस्तथाश्रमम् ।। ३२ ।।

सा च गौरी तपो घोरं कुर्वती च दिवानिशम् ।।

न तृप्तिमाययौ बाला शिवसंतोषकारकम् ।। ३३ ।।

महिषश्च महावीर्यो मृगयां कर्तुमुद्यतः ।।

चचार काननं सर्वं विदूरे शोणभूभृतः ।। ३४ ।।

दैत्यसैन्यसमायुक्तो मृगयूथान्यनेकशः ।।

वनेषु निघ्नस्तरसा विचचाराशु भक्षयन् ।। ३५ ।।

धन्विभिर्बलिभिर्वीरैर्मृगाः केचिदनुद्रुताः ।।

भयार्त्ताः परिधावंतः प्राविशंस्तं तथाश्रमम् ।। ३६ ।।

अनुव्रजन्तो दितिजा मृगांस्तान्हंतुमुद्यताः ।।

वारिता बटुकैर्वीरैर्मा यातात्रेति सत्वरैः ।। ३७ ।।

किमत्रेति तदा पृष्टा बटुका दुष्टदानवैः ।।

तपस्यति वरारोहा कन्यात्रेत्याहुरंजसा ।। ३८ ।।

न केनचित्प्रवेष्टव्यं बलिना मुनिसेवितम् ।।

तपःस्थानमिदं देव्याः शरणागतरक्षकम् ।। ३९ ।।

इति तेषां वचः श्रुत्वा बलिनो दुष्टदानवाः ।।

तथेति विनिवृत्त्याशु कर्त्तव्यं समचिंतयन् ।। 1.3.1.10.४० ।।

मायया पक्षिरूपास्ते प्रविश्याश्रममादरात् ।।

आरामवृक्षशाखासु निषेदुः खादिहेक्षितुम् ।। ४१ ।।

सा पुनर्ल्लसितारण्ये सर्वर्तुकुसुमान्विते ।।

तपस्यन्ती तदा दृष्टा माया दैत्यस्य सैनिकैः ।। ४२ ।।

रूपलावण्यते तस्या निश्चयं तपसि स्थितम् ।।

वीक्ष्य ते विस्मयोपेता गत्वा तस्मै न्यवेदयन् ।।४३।।

स स्मरार्तो वृद्धरूपः प्रविवेशाश्रमं तदा ।।

पूजितोऽस्याः सखीभिश्च गतश्रांतिरिव स्थितः ।। ४४ ।।

वृद्धोऽपृच्छत्किमर्थं तु तपोऽस्या इति तास्तथा ।।

बाला कांतप्रसादार्थं चिरमत्र तपस्यति ।। ४५ ।।

परं स बलवान्कांतो न कदापि प्रसीदति ।।

कार्यं विवाहसमये मनोरथं यथोचितम् ।। ४६ ।।

अपूर्वप्रभुणा तेन नवोपकरणं महत् ।।

सद्योजातकुलालेन सद्यः सृष्टैर्विपाचितैः ।। ४७ ।।

भाजनरपि साद्यस्कैर्न्यस्तः पक्वैश्च शालिभिः ।।

तादृशैः साधनैः सर्वैस्तादृशैर्द्रव्यसंचयैः ।। ४८ ।।

अपूर्वदृष्टविभवैः कार्यं स्यादुपकारणम् ।।

सिद्धे तथोपकरणेऽस्याः सद्योऽस्तु स्वयंवरः ।। ४९ ।।

इति तासां वचः श्रुत्वा विहसन्महिषोऽभ्यधात् ।।

तपःफलमहं प्राप्तः सत्यमस्या इति स्थितम् ।।

मदीया सकलां भूतिं शृणु बाले तपस्विनि ।। 1.3.1.10.५० ।।

महिषोऽहं महावीरो दैत्येन्द्रः सुरवंदितः ।।

जगत्त्रयमिदं सर्वं मयैव परिगृह्यते ।। ५१ ।।

अनन्यवीरसद्भावो मय्येव भुजशुष्मणा ।।

कामरूपोस्म्यहं बाले सर्वभोगप्रदायकः ।। ५२ ।।

भज मां तव भर्त्तारं प्राणिनां तपसः फलम् ।।

सर्वं संपादयिष्यामि कल्पवृक्षैः समाहृतैः ।। ५३ ।।

सृजामि तपसा चाहं विश्वकर्माणमादितः ।।

कामधेनुसहस्राणि सृजामि तपसा क्षणात् ।। ५४ ।।

नवभिर्निधिभिः प्राप्तैः पार्श्वस्थैर्नित्यदा मम ।।

अपेक्षितार्थसंसिद्धिः सहसैवोपपाद्यते ।। ५५ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा स्मृतदेवाभवत्क्रमात् ।।

विसृज्य मौनं शनकैर्विहसंती तमब्रवीत् ।। ५६ ।।

अहं बलवतो भार्या भविष्यामि तपश्चिरम् ।।

करोमि यद्यसि बली बलं दर्शय मे निजम् ।।५७।।

विरच स्त्रीस्वभावं स्वं श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्थितम् ।।

हते कोयमिति क्रोधान्ननर्द महिषासुरः ।।५८ ।।

जिघृक्षतं समायांतं वीक्ष्य तं महिषासुरम् ।।

अभूद्दुरासदा दुर्गा कन्या सा ज्वलनाकृतिः ।। ५९ ।।

महामायां समालोक्य ज्वलंती पुरतः स्थिताम् ।।

स्वयं स महिषाकारो ववृधे मेरुसन्निभः ।।1.3.1.10.६० ।।

कुलभूधरशृंगाणि शृंगाभ्यां मुहुराक्षिपन् ।।

आजुहाव निजां सेनामापूरितदिगंतराम् ।। ६१ ।।

अथ ब्रह्ममुखा देवाः प्रणम्य विविधायुधैः ।।

पूजयामासुरात्मीयैर्दुर्गां कालाग्निरूपिणीम् ।। ६२ ।।

पंचहेतीर्हरिः प्रादाद्दश चापि सदाशिवः ।।

ब्रह्मा चतस्रश्च तदा तस्यै मायातिरोहिताः ।। ६३ ।।

दिक्पालाश्च सुराश्चान्ये पर्वताश्च पयोधयः ।।

स्वीयैराभरणैः शस्त्रैरधृष्यास्तामपूजयन् ।। ६४ ।।

माया सा बहुभिर्हस्तैर्ज्वलदायुधसंचयैः ।।

आबद्धकवचा तूर्णं दुर्गाभूत्सिंहवाहना ।। ६५ ।।

आपूरितदिशाभोगा तेजस्तत्सोढुमक्षमः ।।

दुर्गाया घोरमालोक्य महिषस्तु पलायितः ।। ६६ ।।

अथ तेजो निजं घोरं प्रज्वलत्सोढुमक्षमम् ।।

पलायमानमालोक्य महिषं सा व्यचिंतयत् ।। ६७ ।।

उपायेन निहंतव्यो दुष्टोऽयं महिषासुरः ।।

मदपूर्वं निवृत्यंते मृगा मृगयुभिर्वने ।। ६८ ।।

दूतोक्तिभिः समाकृष्य मृद्वीभिर्मर्मवृत्तिभिः ।।

कोपमस्य समुद्भाव्य करिष्येभिमुखं क्षणात् ।। ६९ ।।

अधर्मवृत्तियुक्तानां धर्मवाक्यपरिश्रवात् ।।

कोपः समुद्भवेत्सद्यः स्वजीवक्षयकारणम् ।। 1.3.1.10.७० ।।

अथवा धर्मबुद्धिस्सन्यदि शांतो भविष्यति ।।

तदा हितोपदेशेन धर्मलोपो न संभवेत् ।। ७१ ।।

तपस्यद्भिः सदा कार्यः कोपत्यागः फलान्वितः ।।

धर्महानिर्न सोढव्या तत्कोपो हि तपः परम् ।। ७२ ।।

इति संचिंत्य सा गौरी नाम्ना सुरगुरुं मुनिम् ।।

संकल्प्य वानरमुखं प्राहिणोदसुरं प्रति ।। ७३ ।।

गच्छ त्वं मायया युक्तो महर्षे वानरानन ।।

महिषं बोधयित्वा च वचनं शीघ्रमाव्रज ।। ७४ ।।

मैव त्वमरुणाद्रीशमुपपीडय दुर्मते ।।

अत्र दुर्मनसां वीर्यमदृश्यं भवति क्षणात् ।। ७५ ।।

न कलेरुपतापोऽत्र नासुरैरपि पीडनम् ।।

न साहसं च शुभदं शिवभक्तिमतामपि ।। ७६ ।।

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैर्लब्धवीर्यमहोदयः ।।

मा त्वं शोणाचलेशाग्नौ शलभत्वं भजासुर ।। ७७ ।।

शिवेन दत्ता विभवास्तव पूर्वतपोबलात् ।।

दह्येरन्यत्र तरसा दाववह्नौ यथा द्रुमाः ।। ७८ ।।

अत्र धर्मात्मनां वासः शिवभक्तिमतां सदा ।।

परपीडाप्रसक्तानां भवेद्रोगशतावृतः ।। ७९ ।।

ऐश्वर्य्यमतुलं प्राप्तो बलमन्यद्दुरासदम् ।।

किमर्थं स्वल्पबुद्धिः सन्स्वदोषैर्नाशमेष्यसि ।। 1.3.1.10.८० ।।

मया कन्या पुनर्दृष्टा विशेषादबला मता ।।

अंतर्गतोरुणाद्रीश एतस्मात्सा विशिष्यते ।। ८१ ।।

अथवा युक्तिभेदैस्त्वं शास्त्रैर्वा शिवसंमतैः ।।

अनिग्राह्यमनोवृत्तिरात्मसैन्यं समानय ।। ८२ ।।

येन लोकान्समस्तांस्त्वं बाधसे बलगर्वितः ।।

तत्सैन्यं तव वृद्धं च क्षणाद्धक्ष्यामि तेजसा ।।८३।।

आनीय सकलं सैन्यमग्रे स्थापय सायुधम् ।।

सद्यस्त्वात्मबलैः सृष्टेः संहरिष्यामि तत्क्षणात् ।।८४।।

मच्छस्त्र परिकृत्तस्य ससैन्यस्य तवायुषः ।।

मुक्तिरत्रैव भविता को जानाति शिवेहितम् ।। ८५ ।।

वार्यमाणोऽपि पूर्वेण कर्मणा प्रेरितो जनः ।।

अवशः कर्म कुरुते भुंक्ते च सदृशं फलम् ।। ८६ ।।

त्वयापि करुणावाक्यं वक्तव्यं किल भूरिभिः ।।

अकार्यविनिवृत्त्यर्थं नित्यधर्मानुपालने ।। ८७ ।।

इति गौर्या समादिष्टा वाचं कपिमुखो मुनिः ।।

दूतः सन्सर्वमाचष्ट महिषस्याग्रतः स्थितः ।। ८८ ।।

सोऽपि सर्वं समाकर्ण्य क्रोधवेगसमाकुलः ।।

तं भक्षयितुमारेभे सोपि मायाबलाद्ययौ ।।८९।।

अथ सैन्यं निजं सर्वं समाहूय दुराशयः ।।

सन्नद्धं सायुधं योद्धुमादिशल्लोकभीषणम् ।।1.3.1.10.९०।।

युगांतसमयोद्वेलचतुरर्णवसंनिभम् ।।

सैन्यानां सैन्यमतुलं शोणाद्रिं पर्यवेष्टयत् ।। ९१ ।।

अथ गौरी समालोक्य दैत्यानां सैन्यमद्भुतम्।।

ससर्ज तैजसाञ्शूरान्घोरान्भूतगणान्बहून् ।।९२।।

एकपादाक्षिचरणा लंबकर्णपयोधराः ।।

पाणिपादशिरःकुक्षिवक्त्राः केचिद्विनिर्गताः ।। ९३ ।।

अहं ग्रसामि सकलमपर्याप्तमिदं मम ।।

अहमेव हनिष्यामि दैत्यसैन्यमशेषतः ।।९४।।

किं त्वयात्र पुनः कार्यं वीक्ष्य त्वं तिष्ठ केवलम् ।।

अहमेवात्र योत्स्यामीत्यभाषंत परस्परम्।। ।।९५।।

तेषां कथयतां शंखं गणानां योगिनीगणैः ।।

अधमत्सा भगवती हंतुं तद्दैत्यमंडलम् ।।९६।।

आलोक्य तां तथारूपामापतंस्तस्य सैनिकाः ।।

दर्शयंतः स्ववीर्याणि स्वामिनोग्रे धृतायुधाः ।। ९७ ।।

ववृषुः शस्त्रवर्षाणि दैत्याः प्रतिदिगन्तरम् ।।

बाणैः कार्मुकनिर्मुक्तैस्तानि सा तु न्यवारयत् ।। ।। ९८ ।।

रथानां वारणेंद्राणां हयानां लक्षकोटिभिः ।।

युयुधुर्भूतवेताला देव्या सृष्टास्तु दुर्जयाः ।। ९९ ।।

मातरो विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः ।।

सृष्टाश्च तेजसा भूयः पिशाचाः प्रेतराक्षसाः ।। 1.3.1.10.१०० ।।

देव्या सृष्टेन सैन्येन दुर्जयेन महासुराः ।।

भक्षिताश्चूर्णिता भिन्ना दारिता निहताः क्षणात् ।। १०१ ।।

देवी च सायुधा दृष्टा ज्वलंती निहतासुरैः ।।

नृत्यद्भूतगणैर्भुक्तै रक्तैर्मांसैश्च तोषितैः ।। १०२ ।।

यदा कैलासशिखरात्प्राप्ता कर्त्तुं तपो भुवम् ।।

तदा समागताः काश्चिन्मातृका देहगुप्तये ।। १०३ ।।

दुंदुभिः सत्यवत्याख्या तथा चान्तवती परा ।।

सुंदरीति चतस्रस्ता अन्वयुः परिचारिकाः ।। १०४ ।।

देव्या सृष्टा च चामुंडा दंष्ट्रावलयभीपणा ।।

दैत्यकृत्तिवसा मांसरक्ततृप्ता चचार सा ।। १०५ ।।

असुरं कंचिदाक्रम्य नटनं सा चकार ह ।। १०६ ।।

अथ तां समवेक्ष्य दुर्मदो हि ज्वलयामास च कोपवह्निना सः ।।

अतितीव्रविवृत्तभीष्मनेत्रश्रुतिशृंगाग्रविभिन्नमेघजालः ।। ।। १०७ ।।

ज्वलदग्निशिखाभदीर्घजिह्वापरिलीढोन्नतशैलशृंगभागः ।।

अवनिं दलयन्खुराभिघातैरसकृत्पांसुभिरास्वनन्दिगंतान् ।।१०८।।

अतिघर्घर दीर्घघोरनादस्फुटदंडभ्रममोहितामरो यः ।।

धृतवालधिदंडताड्यमानप्रतिशीर्णामितशस्त्रवर्षसंघः ।।१०९।।

मृतये व्यगमद्बलित्रयाढ्यां मृगराजस्थितिभासुरां भवानीम्।।1.3.1.10.११०।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे देव्यास्तपश्चर्यायां महिषासुरेण सह युद्धवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ।।१०।।छ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

स तु सिंहस्थितां गौरीं ज्वलंती विविधायुधाम् ।।

शैलवर्षेण महता कुपितः समपूरयत् ।। १ ।।

शरवर्षेण महता तन्निवार्य विदूरतः ।।

बिभेद निशितैः शस्त्रैरशेषं तस्य विग्रहम् ।। २ ।।

भिद्यमानोऽपि दैत्येंद्रः शैलसारप्रदुर्धरः ।।

विषादं नागमत्किंचिद्ववृधे युद्धदुर्मदः ।। ३ ।।

भिद्यमानः स खड्गेन चक्रैरसिभिर्ऋष्टिभिः ।।

शूलेन चायुधैश्चान्यैरंतर्धानमगाहत ।।।। ४ ।।

ततः सिंहाकृतिर्भीमः प्रचंडनिनदाननः ।।

तीक्ष्णदंष्ट्रः शितनखः परिबभ्राम केसरी ।। ५ ।।

देवीसिंहश्चपेटेन ताडयामास पाणिना ।।

दैत्यसिंहस्य च नखैस्तस्य वक्षो व्यदारयत् ।। ६ ।।

अथ व्याघ्रतया प्राप्तः स्फुटव्यात्ताननो महान् ।।

तं हंतुं च बलाद्देवी वेगेन करमक्षिपत् ।। ७ ।।

दीर्घाभिर्न्नीलरेखाभिः पूर्णः पिंगलविग्रहः ।।

यानावलिभिराकीर्णः स्वर्णाद्रिरिव संचरन् ।। ८ ।।

मृगैरिव परित्रातुं मुच्यमानोऽग्रतो बली ।।

ज्वलंतमिव रोषाग्निं जिह्वाहेतिभिरावहन्।।९।।

आगच्छंतं रयाद्देवी भल्लेन शशिवर्चसा ।।

प्रतिविव्याध तं व्याघ्रं पुरत्रयमिवेश्वरः ।।1.3.1.11.१०।।

स बाणस्तन्मुखे मग्नस्तद्रक्तेन समुक्षितः ।।

जगाहे गगनं भित्त्वा देहमस्य विनिर्गतः ।। ११ ।।

स दैत्यो वारणो भूत्वा देवीमाश्वभ्युपागमत् ।।

बलिभिः पशुभिर्भिन्नैस्तस्याः प्रीतिमिवावहन् ।। १२ ।।

तं गजेंद्रं समायांतं मदक्लिन्नमहीतलम् ।।

देवीसिंहस्तदा दृष्ट्वा ननर्द च जघान च ।। १३ ।।

अथ खड्गधरो वीरश्चर्मपाणिः समुद्गतः ।।

वक्त्रं दधानो बभ्राम दंष्ट्राभ्रुकुटिभीषणम् ।। १४ ।।

देवी च विलसत्खड्गचक्रचक्रलसत्करा ।।

युयोध तेन वीरेण भग्नशीर्षाभ्यपद्यत ।। १५ ।।

भूयः स माहिषं रूपमास्थायासुरमायया ।।

देव्या योद्धुं प्रववृते यथापूर्वमनाकुलम् ।। १६ ।।

अथ देवैमुनींद्रैश्च चोदितो गौतमो मुनिः ।।

प्रबोधयितुमारेभे स्तुतिभिर्जगदंबिकाम् ।। १७ ।।

त्वयि सर्वस्य जगतः प्राणशक्तिः परा मता ।।

ओजःशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बलशक्तिश्च गम्यते ।। १८।।

किमेतदद्य मोहाय युद्धमारभ्यते त्वया ।।

उपसंह्रियतामेष दैत्यो भुवनगुप्तये ।। १९ ।।

भिन्नानामस्य देहानामुपसंहरणात्तव ।।

वलयश्चोपदिश्यन्ते निगमोक्ता वरप्रदाः ।।1.3.1.11.२०।।

अन्यथा तृणकल्पस्य शत्रोरस्य निबर्हणे ।।

कालाग्निवर्चसो देवि किमर्थं संभ्रमस्त्वियान् ।। २१ ।।

स्वशक्तिमवसंस्तभ्य समाकर्षयतां रिपोः ।।

प्राणशक्तिं त्रिशूलेन गुणत्रयवपुर्धृता ।। २२ ।।

इति स्म बोधितातेन पुरा भगवती तदा ।।

महिषासुरमाक्रम्य त्रिशूलेनाभ्यधारयत्।। २३ ।।

अनेकगिरिसंकाशं देव्या विग्रहमात्मनः।।

अशक्तस्तं धारयितुं ससाद महिषासुरः ।।२४।।

निष्पिष्टो विलुठन्क्रोशन्नाक्रांतश्च परिस्फुरन् ।।

निर्गंतुमुद्गतशिरा न शशाकासुराधिपः ।।२५।।

त्रिशूलमुखभिन्नांगरक्तधारासमुद्धतः ।।

समुद्र इव संजातः संध्यारुणकलेवरः ।। ।। २६ ।।

अथ खड्गेन तीक्ष्णेन कर्तयित्वा च तच्छिरः ।।

ननर्त्त तस्य शिरसि तिष्ठन्ती महिषार्दिनी ।। २७ ।।

दुर्गां सिद्धाश्च गन्धर्वाः प्रशशंसुर्महर्षयः ।।

पुष्पवृष्टिश्च महती देवैर्मुक्ता समंततः ।।

प्रणतः प्रांजलिर्देवीं तुष्टाव विबुधाधिपः ।। २८ ।।

।। इन्द्र उवाच ।। ।।

नमस्ते जगतां मात्रे भूतानां बीजसंविदे ।। २९ ।।

भक्तिः श्रद्धा च भजतां शक्तिश्चासि त्वमंबिके ।।

कारणं परमा कीर्तिः शातिर्दांतिः कला क्षमा ।। 1.3.1.11.३० ।।

एकैव विश्वरूपा त्वं नामभेदेर्निगद्यसे ।।

तेषुतेषु पदेष्वस्मांस्तपोऽनुगुणसिद्धिषु ।। ३१ ।।

नियुज्य शत्रुं निर्भिद्य शिवा ज्ञेया प्रकाशसे ।।

हतोयं महिषो दुष्टो विनिकृत्तश्च शांभवि ।। ३२ ।।

छिन्नमेतस्य तु शिरः सजीवमिव लक्ष्यते ।।

रक्तनेत्रं तीक्ष्णशृगं ज्वलज्जिह्वं चलं शिरः ।। ३३ ।।

आक्रम्य तव तिष्ठन्त्या रूपमेव सदास्तु नः ।।

चक्रशृंगधनुर्बाणखङ्गचर्मवराभयैः ।। ३४ ।।

शूलघण्टांकुशकशाकपालकुलिशादिभिः ।।

अशेषदेवतामूर्तिरशेषैदेंवतायुधैः ।। ३५ ।।

आपूरिता त्वमेवांब सर्वशत्रून्निहंसि नः ।।

आयुधानां सहस्राणि तन्मयास्ते विभूतयः ।। ३६ ।।

त्वज्जितारातयः सर्वे विविधायुधवाहनाः ।।

रथनागहयैर्युक्ताः ससैन्या अपि भूभृतः ।। ३७ ।।

क्षणेन दग्धवीर्याः स्युस्त्वत्प्रसादविवर्जिताः ।।

अपदोऽप्यल्पवीर्योऽपि त्वत्पादांबुजसेवकः ।। ३८ ।।

त्रिलोकनाथतां प्राप्तः प्रथते कीर्तिमण्डितः ।।

तद्रूपमिदमत्युग्रं ध्यायतामर्चतां सदा ।। ३९ ।।

न शत्रुभ्यो भयं किंचिद्भवेद्विजयशालिनाम् ।।

ईदृशं सर्वलोकेषु रूपं ते देववंदितम् ।। 1.3.1.11.४० ।।

पूज्यतामिष्टसिद्ध्यर्थं देवैर्भृत्यैश्च सर्वदा ।।

मातरश्च त्वया सृष्टाः सर्वाभीष्टफलप्रदाः ।। ४१ ।।

सगणाः प्रतिपूज्यंतां सर्वस्थानेषु सर्वदा ।।

अयं च निहतो दैत्यस्त्वत्पादकृतलांछनः ।। ४२ ।।

तव भक्तैः सदा पूज्यस्त्वत्प्रमादात्त्वदग्रतः ।।

इत्थं सुरेन्द्रप्रणुता सर्वर्षिसुरसेविता ।। ४३ ।।

तथेति वरदा देवी ससर्ज च दिवं प्रति ।।

स्वयमप्यात्मनस्तत्र तद्रूपं विविधायुधम् ।।।। ४४ ।।

संस्थाप्य मातृभिः सार्धं स्थानरक्षणमातनोत् ।।

संगृह्य विमलं रूपं सखीजनसमावृता ।। ४५ ।।

महिषस्य शिरोऽपश्यद्विकृतं खङ्गधारया ।।

कथयन्ती पुनस्तस्य चित्रं लोकविभूषणम् ।। ४६ ।।

सखीभिः सह सा बाला कण्ठं तस्य व्यलोकयत् ।।

अपश्यच्च तदा लिगं कर्त्तुं तस्य च पूजनम् ।। ४७ ।।

आदत्त सहसा गौरी लिगं तस्य गले स्थितम् ।।

आलोकयच्च सुचिरं रक्तधारापरिप्लुतम् ।। ४८ ।।

आसज्जत पुनर्लिंगमस्याः पाणितलं गतम् ।।

विमोचयितुमुद्युक्ता नाशक्नोल्लग्नमंजसा ।। ४९ ।।

अचिंतयच्च सा देवी किमेतदिति विस्मयात् ।।

विषादेन च संयुक्ता महर्षीणां पुरः स्थिता ।। 1.3.1.11.५० ।।

आहतः शिवभक्तोऽयमिति शोकं समाविशत् ।।

अगर्हत भृशं मौढ्यमात्मनः स्त्रीस्वभावजम् ।। ५१ ।।

अविचार समारब्धं शिवभक्तनिबर्हणम् ।।

उपतापपरीतांगी गौतमं मुनिसत्तमम् ।। ५२ ।।

उपगम्याब्रवीद्बाला साहसं कृतमात्मना ।।

भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य मुनीश्वर ।। ५३ ।।

मान्यया धर्मरूपेण कोऽप्यधर्मः प्रकल्पितः ।।

देवानां रक्षणं कर्तुमभयं दातुमुद्यता ।। ५४ ।।

अज्ञानान्महिषं दैत्यं शिवभक्तिममर्दयम् ।।

रजसाक्रान्तबुद्धीनां न भवेद्धर्मसंग्रहः ।। ५५ ।।

गुरुप्रसादसुलभः स्फुरद्विघ्नशताकुलः ।।

सुदुर्धर्षा निराचारदुर्दमाः शिवसंश्रयाः ।। ५६ ।।

विशेषतो लिंगधराः शिवस्तान्बहु मन्यते ।।

पुरा पुरत्रयावासा दैतेया लिंगधारका ।। ५७ ।।

अजिताः शंभुना पूर्वं मुक्तलिंगा निषूदिताः ।।

अस्य कंठस्थितं लिंगं मम पाणिं न मुंचति ।। ५८ ।।

कथं पापं निरस्यामि शिवभक्तवधाश्रितम् ।।

अस्य कंठस्थितं लिंगं धारयंती तपोन्विता ।। ५९ ।।

तीर्थयात्रां करिष्यामि यावच्छंभुः प्रसीदति ।।

पुनः कैलासमुख्येषु शंभुस्थानेषु भूरिषु ।। 1.3.1.11.६० ।।

तीर्थेषु रचितस्नाना लप्स्ये पापविशोधनम् ।।

इति तस्याः परिश्रांतिं दुर्धर्मपरिशंकया ।। ६१ ।।

आकर्ण्य शिवधर्मज्ञो भयार्त्तां तामवोचत ।।

मा भैषीर्गिरिजे मोहाच्छिवभक्तो हतस्त्विति ।। ६२ ।।

धर्मसूक्ष्मार्थवेत्तारौ दुर्लभा गिरिकन्यके ।।

सदा शिवस्य वदनैः सद्योजातादि संश्रितैः ।। ६३ ।।

आगमाः पंचभिः प्रोक्ता अष्टाविंशतिकोटयः ।।

निर्णयाः शिवभक्तानां शिवमार्गस्य शोभनाः ।। ।। ६४ ।।

तेषुतेषु मुनींद्रैश्च नत्वैव प्रतिपद्यते ।।

कालो मुखं च कंकालं शैवं पाशुपतं तथा ।। ६५ ।।

महाव्रतं पंच चैताः शिवमार्गप्रवृत्तयः ।।

भेदाश्च बहवस्तेषामन्योन्यस्य शिवे रताः ।। ६६ ।।

साध्य एको हि बलवान्सर्वैस्तैरनिशं शिवः ।।

सर्व एव सदा पूज्याः स्वधर्मपरिनिष्ठितैः ।। ६७ ।।

अमत्सरैः शिवे भक्तैः शिवाज्ञापरिपालकैः ।।

वेदैश्च बहुभिर्यज्ञैर्भक्त्या च परया शिवः ।। ६८ ।।

आराध्यते महादेवः सर्वदा सर्वदायकः ।।

जीवहिंसा न कर्त्तव्या विशेषण तपस्विभिः ।। ६९ ।।

शिवधर्मस्य भेत्तारो निहंतव्यास्तथांजसा ।।

न वेषजुषि वीक्षेत न लिगं नैव संभवम् ।। 1.3.1.11.७० ।।

शिवधर्मस्य भेत्तारं हन्यादेवाविचारयन् ।।

बहुभिः स्फूर्तया बुद्ध्या धर्मविद्भिर्निरूपिते ।। ७१ ।।

शिवधर्मस्य विलये सद्यः शक्तिः प्रवर्तते ।।

अस्य कर्म पुनर्दिष्टं लिंगमैश्वर्यचर्चितम् ।। ७२ ।।

न जेतुं शक्यते देवि तेनासौ सर्वदैवतैः ।।

यदयं निहतो देवि त्वया शंकरमान्यया।। ७३ ।।

आक्रांतः शापदोषेण महर्षीणां शिवाश्रयात् ।।

अथ ते कुपितास्तस्य वैषम्यादवमानतः ।। ७४ ।।

शेपुर्महिषवद्दुष्टो महिषोऽयं भवत्विति ।।

ततस्तद्वचनात्सद्यो महिषोऽभूत्क्षणात्तथा ।। ७५ ।।

प्रणम्य तोषयामास ययाचे शापमोचनम् ।।

दत्त्वा प्रकामरूपत्वं ददुरस्मै प्रसादिताः ।। ७६ ।।

महिषत्वेपि संहारं स्वयं देव्या शिवाज्ञया ।।

विषादो न च कर्त्तव्यो अंगदर्शनतस्त्वया ।। ७७ ।।

सिद्धानां शिवरूपाणामवज्ञा कं न बाधते ।।

महिषत्वे समुत्पन्ने दोषेण समुपस्थिते ।। ७८ ।।

सिद्धप्रसादाल्लब्धोऽयं शापनाशस्त्वया कृतः ।।

सर्वे लोकाश्च संत्राता दुष्टोयं परिरक्षितः ।। ७९ ।।

शापदोषसमुत्पन्ने महिषत्वे विमोचिते ।।

त्वया च गिरिशप्रीत्यै तपः कुर्वाणयाद्रिजे ।। 1.3.1.11.८० ।।

द्रष्टव्यं तैजसं लिंगमरुणाचलसंज्ञितम् ।।

पूर्वजन्मनि भक्तोऽयमरुणाद्रिपतेः स्फुटम् ।। ८१ ।।

महिषत्वे मदाक्रांतः परं लिंगेन संगतः ।।

भक्त्या लिंगधरं हंतुं कः समर्थो जगत्त्रये ।। ८२ ।।

दृष्टाः पुरत्रये पूर्वं रुद्रेण पूजितास्त्रयः ।।

त्वत्खड्गपरिकृत्तेन कंठेनास्य वरानने ।।८३।।

दीक्षादिरहितं लिंगं दत्तं हंतीति चोदितम् ।।

कृतं हि महिषेणापि भक्तितो लिंगधारणम् ।। ८४ ।।

कदाचित्क्षपणोक्तानां विभाषात्प्रत्ययं गतः।।

पूर्वजन्मतपोयोगात्स्मरणो लिंगधारणात् ।।८५।।

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शादयं मुक्तो न संशयः।।

मदुक्तनिष्कृतीनां तु पातकानां च नाशनम् ।।८६।।

दर्शनं शैलवर्यस्य प्रायश्चित्तं परं मतम् ।।

संस्थाप्य विविधाञ्छैवाञ्छिवसिद्धांतवेदिनः ।।८७।।

आवाह्य सर्वतीर्थानि सर्वदोषनिवृत्तये।।

सरः किमपि संपाद्य स्नात्वा तत्र वरानने।।८८।।

अघमर्षणसंयुक्ता सलिंगा स्नानमाचर ।।

त्रिसंध्यं चैव मासांते देवयागमहोत्सवे ।। ८९ ।।

आराधयोपचारैस्त्वमरुणाद्रिमयं शिवम् ।। 1.3.1.11.९० ।।

एवं तस्य मुनेर्निशम्य वचनं शैवार्थसंभावितं प्रीता देवनमस्कृता गिरिसुता देवी जगद्रक्षिका ।।

शैवं धर्ममिमं विधातुमुचितं शोणाचलस्याग्रतस्तीर्थागाहनबुद्धिमाशु विदधे कर्तुं त्वघक्षालनम् ।। ९१ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे महिषासुरवधोत्तरं देवीपाणौ महिषासुरशिरःसंलग्रतावृत्तांतवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ।। ११ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

इति संभाषमाणे तु महर्षौ मुनि सेविते ।।

विजहौ गिरिजा शंकां शिवभक्तवधाश्रिताम् ।। १ ।।

अथांतरिक्षादुदभूद्वाणी कर्णमनोहरा ।।

मा गमः शैलकन्ये त्वं पापनिप्कृतिकारणात् ।। २ ।।

गंगा च यमुना सिंधुर्गोदापि च सरस्वती ।।

नर्मदा सा च कावेरी शोणः शोणनदी च सा ।। ३ ।।

अत्रैव नव तीर्थानि संभवंतु शिलातले ।।

त्वत्खड्गदारिते देवि कुरु तत्राघमर्षणम् ।। ४ ।।

अस्मिन्नाश्वियुजे मासि ज्येष्ठानक्षत्र आगते ।।

निमज्य खड्गतीर्थे त्वं सलिंगा मासमावस ।। ५ ।।

निवर्त्य सावनं मासमत्र दिक्पालसंमितम् ।।

ततः पाणिस्थितं लिंगं लब्ध्वा पापविशोधनम् ।। ६ ।।

प्रतिष्ठापय तीर्थाग्रे लोकानुग्रहकारणात् ।।

उत्तीर्य तीर्थवर्येऽस्मिन्स्नात्वा लिंगेऽर्चिते शिवे ।। ७ ।।

तापत्रयोपशांतिश्च त्रैलोक्यस्य न संशयः ।।

सर्वपापहरं लिंगं स्थावरं तीर्थसन्निधौ ।। ८ ।।

स्थापय स्थिरया भक्त्या सदालोकहिताय च ।।

नक्षत्रे वैश्वदैवत्ये देवक्याः संगमाचर ।। ९ ।।

महोत्सवसमायुक्तं यावद्दशदिनावधि ।।

कृत्वा चावभृथं पुण्यनक्षत्रे वह्निदैवते ।। 1.3.1.12.१० ।।

सायमभ्यर्च्य विधिवच्छोणाचलवपुर्मम ।।

ततस्ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः ।। ११ ।।

एतत्कृतं ते लोकानां रक्षायै संभविष्यति ।।

इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिवचनं च सा ।। १२ ।।

उभयं कर्तुमारेभे तपसा शैलकन्यका ।।

खङ्गेन दारयामास शिलातलमनाकुला ।। १३ ।।

उदजृंभत तीर्थानां नवकं तत्र तत्क्षणात् ।।

तस्य कण्ठस्थितं लिगं ध्यायन्ती पर्वतात्मजा ।। १४ ।।

तीर्थे ममज्ज तस्मिन्सा मुनीनामभ्यनुज्ञया ।।

तीर्थानां नवकं तत्र संजातं स्फटिकप्रभम् ।। १५ ।।

अंतर्वसतितः कांत्या मेचकीकृतमंजसा ।।

वसंत्यां शैलकन्यायां तीर्थे त्रिंशद्दिनं त्वथ ।। १६ ।।

शम्भोर्विरहसंतप्तं मनश्चंचलतां ययौ ।।

तत्र श्रिया सरोजानि चक्षुषोत्पलकाननम् ।। १७ ।।

मंदस्मितेन कुमुदं ससर्ज सलिलस्य सा ।।

देव्यास्तेनोदवासेन लोकास्तु निरुपद्रवाः ।। १८ ।।

कृतार्थास्सहसा जातास्तत्तत्कालफलान्विताः ।।

मासांते सा समुत्तीर्य कृत्वा देव्युत्सवं तथा ।। १९ ।।

कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये निशोदये ।।

पूजयित्वा तपःसिद्धैरुपचारैर्बहूदयैः ।। 1.3.1.12.२० ।।

अरुणाद्रिमयं लिंगं तुष्टाव जगदंबिका ।।

नमस्ते विश्वरूपाय शोणाचलवपुर्भृते ।। २१ ।।

तेजोमयाद्रिलिंगाय सर्वपाततकनाशिने ।।

ब्रह्मणा विष्णुना च त्वं दुष्परिच्छेद्यवैभवः ।। २२ ।।

अग्निरूपोऽपि सञ्छांतो लोकानुग्रहक्लृप्तये ।।

शक्त्या च तत्त्वसंघातकरः कालानलाकृतिः ।। २३ ।।

अद्रिश्रेष्ठारुणाद्रीश रूपलावण्यवारिधे ।।

विचित्ररूपमेतत्ते वेदवेद्यसुरार्चितम् ।। २४ ।।

तेजसां देव सर्वेषां बीजभूतं निगद्यसे ।।

दिव्यं हि परमं तेजस्तव देव महेश्वर ।। २५ ।।

यत्पुरा ब्रह्मणा दृष्टं विष्णुना च विचिन्वता ।।

अद्य पूतास्मि देवेश तव संदर्शनादहम् ।।।। २६ ।।

तेजो दर्शय मे दिव्यं सर्वदोषहरं परम् ।।

प्रार्थयंत्यां तदा देव्यामरुणाद्रिमयः शिवः ।। २७ ।।

आविर्बभूव तेजोभिरापूर्य भुवनांतरम् ।।

कोटिसूर्योदयप्रख्यं तुल्यं पूर्णेंदुकोटिभिः ।। २८ ।।

कालाग्निकोटिसंकाशं तेजः परमदृश्यत ।।

प्रणम्य परया भक्त्या मुनिभिः सार्धमंबिका ।।।। २९ ।।

विस्मयाक्रांतहृदया ननंद नलिनेक्षणा ।।

अथ तेजोनिधेस्तस्मादरुणाद्रिः समुत्थितः ।। 1.3.1.12.३० ।।

हिरण्मयोऽब्रवीद्वाचं पुरुषः कलकन्धरः ।।

प्रसन्नोऽस्मि तपोभिस्ते स्थानेषु मम कल्पितैः ।। ३१ ।।

तेजोमयमिदं रूपमीक्षितं च त्वयाधुना ।।

कारणैर्बहुभिर्लोकान्रक्षेथास्त्वं जगन्मयि ।। ३२ ।।

तपांसि कुरुषे भूमौ किमन्यत्प्रार्थितं तव ।।

मल्लोचनत्विषा तेद्य तमोराशिः समुत्थितः ।। ३३ ।।

अशेषो हि प्रशांतोऽभूत्तेजसोऽस्य निरीक्षणात् ।।

अयं तु महिषो दुष्टो मद्भक्तिं लिंगपूजकः ।। ३४ ।।

जग्राह सहसा ह्येतत्तस्य लिंगं गले स्थितम् ।।

अनेन भक्षितं तच्च नास्तिकस्योपदेशतः ।। ३५ ।।

अकरोन्मय्यविश्वासं लिंगरूपे गले स्थिते ।।

क्रमेण सोपि संप्राप्तो मुनिजन्म मनोहरम् ।। ३६ ।।

मामेवाभ्यर्चयन्ध्यायन्गणनाथत्वमावसन् ।।

पूर्वजन्मनि भक्तोऽयं महिषोपि त्वया हतः ।। ३७ ।।

चिरं मल्लिंगधृग्यस्मात्सिद्धिरस्यापि देव्यतः ।।

शिवलिंगेष्वविश्वासः शिवभक्तावमाननम् ।। ३८ ।।

न कर्त्तव्यं सदा भक्तैस्तस्माद्वै मुक्तिकांक्षिभिः ।।

दीक्षया रहितं लिगं येन संधार्यते बलात् ।। ।। ३९ ।।

न तादृशं फलं दत्ते वज्रवत्तं निहंति च ।।

न दोषस्तत्र किंचित्ते शोणाचलनिरीक्षणात् ।। 1.3.1.12.४० ।।

सफला नयनावाप्तिः सर्वदोषविनाशनात् ।।

त्वत्पुत्रस्तन्यदानेन धात्र्योपकृतमात्मजे ।। ४१ ।।

त्वामपीतकुचां चक्रे वत्सलां भक्तरक्षिणीम् ।।

नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽत्र तव सन्निधिलोभतः।। ४२ ।।

प्रायश्चित्ताभिधानेन भवापीतकुचाभिधा ।।

पूजाशेषं समाधाय भक्तानुग्रहहेतवे ।। ४३ ।।

भज मां करुणामूर्तिरपीतकुचनायिका ।।

इति देवस्य वचनमाकर्ण्यात्यंतशीतलम् ।। ४४ ।।

प्रणम्य प्रार्थितवती प्रोवाच च तमंबिका ।।

देवदेव प्रसादेन त्वयानुग्रहशालिना ।। ४५ ।।

एतत्ते दर्शितं तेजो दृष्टं देवैश्च मानवैः ।।

प्रत्यक्षं कृत्तिकामासि मद्व्रतांतमहोत्सवे ।। ४६ ।।

नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽस्मिंस्तेजस्ते दृश्यतां परम् ।।

तद्वीक्षितमिदं तेजः परमं प्रतिवत्सरम् ।। ४७ ।।

दृष्ट्वा समस्तैर्दुरितैर्मुच्यतां सर्वजंतवः ।।

तथेति देवदेवेन प्रोचेऽथांतर्दधे गिरौ ।। ४८ ।।

प्रदक्षिणं चकारैनं सखीभिः सा ततोंऽबिका ।।

घनश्यामलया कांत्या परितो जृंभमाणया ।। ४९ ।।

अरुणाद्रिमयं लिंगं चक्रे मरकतप्रभम् ।।

मंदं चरन्ती जाताभिः प्रभाभिः पादपद्मयोः ।। 1.3.1.12.५० ।।

तस्तार परितो भूमिं पद्मपत्रैः सपल्लवैः ।।

प्रफुल्लकनकांभोजनीलोत्पलदलोत्करैः ।। ५१ ।।

अर्चयन्तीव शोणाद्रिमभितो दृष्टिकांतिभिः ।।

इन्द्रादिलोकपालानामंगनाभिर्निषेविता ।। ५२ ।।

प्रसादिता मातृगणैर्गंधदानविभूषणैः ।।

छत्रचामरभृंगारतालवृन्तफलाचिकाः ।। ५३ ।।

वहन्तीभिः सुरस्त्रीभिर्वृता मुनिवधूयुता ।।

प्रदक्षिणं चकारैनमरुणाद्रिं स्वयंप्रभम् ।।।। ५४ ।।

कांक्षन्ती शिवसायुज्यं विवाहाग्निमिवाद्रिजा ।।

तस्यां प्रदक्षिणं भक्त्या कुर्वाणायां पदेपदे ।। ५५ ।।

प्रेषिता शंभुना देवाः परिवव्रुः सुरेश्वराः ।।

सरस्वतीसमं धात्रा विष्णुना च समं रमा ।। ५६ ।।

सर्वदिक्पालकांताभिः समेता शैलबालिका ।।

निरुन्धतीव देवेन्द्रं सलिलैर्वरदानतः ।। ५७ ।।

अद्रिनाथस्वरूपस्य शीतत्वमिव कुर्वती ।।

तपस्ययाऽविनाभावाद्देवस्येव कृतस्मृतिः ।। ५८ ।।

दुष्करस्योदवासस्य बोधयन्तीव साधुताम् ।।

ऋषीणां देवमानानामुपदेष्टुमिव क्रमात् ।। ५९ ।।

क्रीडामिव पुराभ्यस्तां तपसापि च संगता ।।

आत्मानं विरहोत्तप्तामात्मस्थं तादृश शिवम् ।। 1.3.1.12.६० ।।

संचिंत्य चोभयोः कर्तुं शीतलत्वं जले स्थिता ।।

तीर्थानामिव सर्वेषामुद्भूतानां शिलातले ।। ६१ ।।

आधिक्यमथ लोकस्य वक्तुकामा स्वयं स्थिता ।।

दुरितघ्नं च पंचाग्निमर्थावासं सुदुष्करम् ।। ६२ ।।

अधिगम्य तपस्तस्य शांतिं कर्तुमिव स्थिता ।।

महिषासुरकंठोत्थरक्तधारापरिप्लुतम् ।। ६३ ।।

क्षालयंतीव लिंगं तदमलैस्तीर्थवारिभिः ।।

अरुणाख्यं पुरं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ।। ६४ ।।

अपीतकुचनाथेशशोणाद्रीश्वरतुष्टये ।।

शृंगेषु यस्य सौधेषु वसन्त्यो वारयोषितः ।। ६५ ।।

अधःकृताभ्रतडितो जिगीषंतीव चामरीः ।।

यत्तुंगसौधशृंगाग्रे गायंतीर्वारयोषितः ।। ६६ ।।

सिद्धचारणगंधर्वविद्याधरविराजितम् ।।

अष्टापदरथाक्रांतमष्टवीथिविराजितम् ।। ६७ ।।

अष्टापदपथाकारमष्टदिक्पालपूजितम् ।।

अष्टसिद्धियुतैः सिद्धैरष्टमूर्तिपदाश्रयैः ।। ६८ ।।

अष्टांगभक्तियुक्तैस्तैर्युक्तमष्टांगबुद्धिभिः ।।

चातुर्वर्ण्यगुणोपेतमुपवर्णं परिष्कृतम् ।। ६९ ।।

लसत्सुवर्णदुवर्णशालामालासमास्थितम् ।।

शंखदुंदुभिनिस्साणमृदंगमुरजादिभिः ।। 1.3.1.12.७० ।।

वीणावेणुमुखैस्तालैः सालापैरुपरंजितम् ।।

ब्रह्मघोषनिनादेन महर्षीणां शिवात्मनाम् ।। ७१ ।।

सेवितव्यं दिने दिव्यसमदर्शवृषध्वजम् ।।

नवरत्नप्रभाजालैर्नवग्रहसमोदयैः ।।७२।।

निशादिवसयोरेवं दर्शयन्निव सर्वदा ।।

विष्णुः स्थितश्च तं प्रीत्या सिषेवे पुरतो विभुम् ।। ७३ ।।

शक्रः सुरगणैः सार्धं सहस्राक्षः समाययौ ।।

पपात दिव्यगंधाढ्या पुष्पवृष्टिः समंततः ।। ७४ ।।

व्योमगंगाजलोत्संगशीतलो मरुदाववौ ।।

अतीव सौरभामोदवासिताखिलदिङ्मुखः ।। ७५ ।।

कनकांकितशृंगाग्रपरिधूतवनावलिः ।।

दर्पसंभ्रमसंनद्धो ननाद वृषभो मुहुः ।। ७६ ।।

वसंतप्रमुखाः सर्वे सहर्षमृतवः पुरः ।।

असेवंत प्रियकरैः पुष्पैः स्वयमथोचितैः ।। ७७ ।।

गणैश्च विविधाकाराः सिद्धाश्च परमर्षयः ।।

सुराश्च कुतुकोपेताः समागच्छन्दिदृक्षवः ।। ७८ ।।

कुंकुमक्षोदसंमिश्रकर्पूररजसान्वितः ।।

चर्यामुष्टिमहासारः समकीर्यत सर्वतः ।। ७९ ।।

अथ मृदंगकमर्दलझल्लरीपटहदुंदुभितालसमन्वितैः ।।

जलजकीचककाहलनिस्वनैः सुरकृतैर्भुवन समपूरयन् ।। 1.3.1.12.८० ।।

सुरवधूजननृत्तनिरंतरोल्लुलिततुंबरुगायनगीतिभिः ।।

अभिवृतो मुनिदेवगणान्वितो वृषगतः समदर्शि वृषध्वजः ।। ८१ ।।

सरसमेत्य शिवः करुणानिधिर्नतमुखीमपि तामपलज्जया ।।

ललितमंकमनंगरिपुः शिवां धृतिमहानधिरोप्य जहर्ष सः ।। ८२ ।।

ललितया निजया प्रिययान्वितः सुरमुनींद्रसमाजसमावृतः ।।

ललितमप्सरसां मुहुरादरान्नटनमैक्षत गीतिसमन्वितम् ।। ८३ ।।

अथ शिवः सुरराजसमर्पिताञ्छुभपटीरमुखानिलसौरभान् ।।

हिमगिरिप्रहितांश्च समग्रहीन्मृगमदैः सह गंधसमुच्चयान् ।। ८४ ।।

समनुलेपितहारसुमंडितावभिगतौ सिततां समलंकृतौ ।।

स्वयमपीतकुचाकुचकुड्मलावरणरंभणचञ्चलसत्करौ ।। ८५ ।।

कठिनतुंगघनस्तनकोरकस्थगितमंगलगंधमनोहराम् ।।

गिरिसुतामधिगम्य शिवः स्वयं विरहतापमशेषमपाकरोत् ।। ८६ ।।

अथ विनोदशतैरुपलक्षितां निजवियोगजताप कृशान्विताम् ।।

अरुणशैलपतिः स्वयमद्रिजां वरमभीप्सितमर्थय चेत्यशात् ।। ८७ ।।

सकुतुकं प्रणिपत्य नगात्मजा पुररिपुं भुवनत्रयगुप्तये ।।

इममयाचत शोणगिरीश्वरं वरमुदारमनुग्रहसंमुदम् ।। ८८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे देव्याः शिवसमागमवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अथ गौरी पुरारातिं प्रणम्य जगदंबिका ।।

अयाचत्तादृशा शंभुमविनाभावमात्मनः ।। १ ।।

इदं विज्ञापयामास लोकानुग्रहकारणात् ।।

कृपया परया पूर्णा गौरी संवादसुंदरी ।। २।।

न त्याज्यमेतत्ते रूपमत्र दृष्टिमनोहरम् ।।

अहं त्वया न च त्याज्या सापराधापि सर्वदा ।।

मनोहरमिदं रूपमेतत्ते लोकमंगलम् ।। ३ ।।

आलोक्यतां सदा सर्वैर्दिव्यगन्धसमन्वितम् ।।

भुजंगगरलब्रह्मकपालशिवभस्मभिः ।। ४ ।।

भीषणैरलमीशान जय वेषपरिग्रहैः ।।

सुकुमारो भवेर्दिव्यमाल्यगंधांबरादिभिः ।।।। ५ ।।

भूषितो रत्नभूषाभिर्विहरस्व महेश्वर ।।

आगता नित्यमीशान देवगन्धर्वकन्यकाः ।। ६ ।।

सेवंतामत्र देवेशं नृत्यवादित्रगीतिभिः ।।

गणाश्च मानुषा भूत्वा सेवंतां त्वामहर्निशम् ।। ७ ।।

त्वत्प्रसादादयं देव सुगंधिः पुष्टिवर्द्धनः ।।

आवयोः संगमो दृष्टो भूयात्सर्वार्थदायकः ।। ८ ।।

गृहीतमत्र देवेश सर्वमंत्रात्मकं वपुः ।।

चरितं तव कैंकर्यमस्तु भक्तिः सदा तव ।। ९ ।।

ज्ञानाज्ञानकृतं नित्यमपराधसहस्रकम् ।।

क्षम्यतां तव भक्तानामनन्यशरणेक्षणात् ।। 1.3.1.13.१० ।।

इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः ।।

तमेव वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम् ।। ११ ।।

आभाष्य गौरीं कुतुकाद्रंतुकामः स्वयं शिवः ।।

धारय त्वं मृगमदं मनोज्ञमिदमूचिवान् ।। १२ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

पुलकाख्यो महान्दैत्यो मृगरूपी तपोधिकम् ।।

कृत्वा प्राप वरं मत्तः सौगन्ध्यं परमाद्भुतम् ।। १३ ।।

लब्ध्वा वरं स्वगन्धेनामोहयत्सुरयोषितः ।।

तथैवाधर्मसंप्राप्तो बबाधे सकलं जगत् ।। १४ ।।

देवैरभ्यर्थितः सोहमाहूयासुरनायकम् ।।

विमुंच लोकरक्षार्थमासुरं देहमित्यशाम् ।। १५ ।।

।। पुलक उवाच ।। ।।

त्यक्ष्यामि देवदेवेश देहमेतं त्वदाज्ञया ।।

प्रणम्य भक्तिमनसा मामप्यर्चेदमूचिवान् ।। १६ ।।

मदंगसंभवं दिव्यं सौरभं विश्वमोहनम् ।।

धार्यतां देव देवेश सदा सादरचेतसा ।। १७ ।।

पुलकस्वेदजातो हि सदा प्रख्यायतां तव ।।

अयं मृगमदो लोके शृङ्गाररसवर्द्धनः ।। १८ ।।

त्वत्प्रियः कांतिसौभाग्यरूपलावण्यदायकः ।।

विसृजामि निजं देहं देवदेव जगत्पते ।। १९ ।।

सदा बहुमतो देव्या दिव्यसौरभलुब्धया ।।

मदंशसंभवा ये स्युर्मत्तपोलब्धसौरभाः ।। 1.3.1.13.२० ।।

लीयंतां तव देवेश मूर्तावालेपनच्छलात् ।।

तथेति मय्युक्तवति स दैत्यः पुलकाभिधः ।। २१ ।।

विससर्ज निजं देहं मयिसन्यस्तजीवितः ।।

ततस्तदंगसंभूतं मदं बहुलसौरभम् ।। २२ ।।

अधारयमहं प्रेम्णा शतशृंगारवर्द्धनम् ।।

तपसा देवदेवेशि तप्तं तव वपुः कृशम् ।। २३ ।।

मदंगं च वियोगात्त इदं निर्वापयाधुना ।।

इति प्रशस्य बहुधा पुलकस्नेहमद्भुतम् ।। २४ ।।

आलिलिंप महादेवः पार्वतीं प्रेममंदिराम् ।।

अपृच्छच्च हसन्देवः पार्वतीं ललनाकृतिम् ।। २५ ।।

किमेतदिति हस्तोत्थं दृष्ट्वा तं जगदंबिका ।।

अब्रवीदरुणाद्रीशमानम्य जगदंबिका ।। ।। २६ ।।

आगतिं तस्य पुष्पस्य सदा स्वकरवर्तिनः ।। २७ ।।

।। देव्युवाच ।। ।।

अहं कैलासशिखराद्देवदेव त्वदाज्ञया ।।

तपः कर्तुमनुप्राप्ता कांचीं कनकतोरणाम् ।। २८ ।।

अवाप्य मानसोद्भूतं कह्लारमिदमुत्तमम् ।।

आराधयं महादेवमम्लानगुरुसौरभम् ।। २९ ।।

यदक्षयमविश्रांतमर्चनायोजितं मया ।।

अविच्छिन्नमहादीप्तिः कामधेनुघृताप्लुतः ।। 1.3.1.13.३० ।।

अवेक्षणीयो भूपालैरनुपाल्यश्च सर्वदा ।।

धर्मलक्षणमाधेयं लोकरक्षार्थमादरात् ।। ३१ ।।

सर्वाभीप्सितसिद्ध्यर्थं मत्प्रीतिकरणाय च ।।

मया संस्थापिता धर्मा द्वात्रिंशल्लोकगुप्तये ।। ३२ ।।

रक्षणीया प्रयत्नेन तत्संनिधिमुपागतैः ।।

सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वभोगकृतोत्सवम् ।।

आलोक्यतामिदं रूपं कन्यायां मम कांतिमत् ।। ३३ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः ।। ३४ ।।

तथेति वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम् ।।

एष शोणाचलः श्रीमान्दृश्यते लोकपूजितः ।। ।। ३५ ।।

सर्वदा वरदागौर्या सर्वभोगैश्च संवृतः ।।

य एतच्छांभवं रूपमरुणाद्रितया स्थितम् ।। ३६ ।।

संपश्यंति नमस्यंति कृतार्थाः सर्व एव ते ।।

अरुणाचलमाहात्म्यमेतच्छ्रण्वंति ये भुवि ।। ३७ ।।

भवंति सततं तेषां समग्राः सर्वसंपदः ।।

श्रीमत्त्वं वाक्पतित्वं च रूपमव्याहतं बलम् ।। ३८ ।।

लभंते पापनाशं च माहात्म्यस्यास्य धारणात् ।।

सर्वतीर्थाभिषवणं सर्वयज्ञक्रियाफलम् ।। ३९ ।।

सदाशिवप्रसादं च दत्ते शोणाद्रिदर्शनम् ।। 1.3.1.13.४० ।।

इति कैलासशिखरात्प्राप्ता देवी शिवाज्ञया ।।

शापमोक्षगतवती शोणाचलनिरीक्षणात् ।। ४१ ।।

स्थानेष्वन्येषु देवस्य विद्यमानेषु च क्षितौ ।।

दिवि चात्यंतपुण्येषु शंभुरत्र प्रसेदिवान् ।। ४२ ।।

अयं सदाशिवः साक्षादरुणाचलरूपतः ।।

दृश्यते परमं तेजः सर्गस्थित्यंतकारणम्।। ४३ ।।

एतत्तु तैजसं लिगं सर्वदेवनमस्कृतम् ।।

दृश्यते कर्मभूरेषा तेन धर्माधिका मता ।। ४४ ।।

अरुणाचलनाथस्य तेजसा धूतकल्मषाः ।।

भक्तिमंतो नरा लोके सुखमाप्स्यंति सर्वतः ।। ४५ ।।

प्रदक्षिणैर्नमस्कारैस्तपोभिर्नियमैरपि ।।

येऽर्चयंत्यरुणाद्रीशं तेषां शंभुर्वशंगतः ।। ४६ ।।

न तथा तपसा योगैर्दानैः प्रीणाति शंकरः ।।

यथा सकृदपि प्राप्तादरुणाचलदर्शनात् ।। ४७ ।।

स्वयंभुवः सदा वेदाः सेतिहासा दिवि स्थिताः ।।

परितो गिरिरूपास्ते स्तुवंत्यरुणपर्वतम् ।। ४८ ।।

एतस्य वैभवं सर्वं न मया न च शार्ङ्गिणा ।।

वचसा शक्यते वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि ।। ४९ ।।

देवाश्च हरिमुख्यास्ते कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः ।।

प्रच्छन्नरूपाः सेवंते सर्वदैवारुणाचलम् ।। 1.3.1.13.५० ।।

न तस्य कलिदोषः स्यान्नाधिव्याधिविजृंभणा ।।

यत्र संपूज्यते लिंगमरुणाचलसंज्ञितम् ।। ५१ ।।

इत्येतत्कथितं सर्वं तव शंभुपदाश्रयम् ।।

चरितं ह्यरुणस्यास्य कल्पपुण्यदुरासदम् ।। ५२ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इति विधिमुखनिःसृतामुदारामरुणगिरीशकथासुधापगां हि ।।

श्रुतिपुटयुगलात्पिबन्मनोज्ञां सनकमुनिस्तपसां फलं स लेभे ।। ५३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे शिवेनारुणाचलस्य सर्वश्रैष्ठ्यवरप्रदानवर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।।छ।।

अरुणाचलमाहात्म्यस्य पूर्वार्द्धं संपूर्णम् ।। ।।

इत्यरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धं समाप्तम् ।। ( ३।१) ।।

।। श्रीगणेशाय नमः ।।

अथारुणाचलमाहात्म्योत्तरार्धम्

।। व्यास उवाच ।।

वसंतो नैमिषारण्ये मुनयः सूतमब्रुवन् ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

स्थानानामुत्तमं शैवं यत्स्थलं तद्वदस्व नः ।। १ ।।

सूत उवाच ।। ।।

यूयं शृणुत यत्पूर्वं नंदीश्वरमुखाच्छ्रुतम्।।

मार्कण्डेयेन तद्वक्ष्ये मुनयः शृणुतादरात्।।२।।

।।मार्कंडेय उवाच ।।

नंदीश्वर त्वया प्रोक्तो महिमा माध्यमेश्वरः।।

मयाप्यवधृतः सर्वो भक्तिश्रद्धार्द्रचेतसा ।।३।।

तथापि वद मे भूयो देवदेव दयानिधे।।

अहं यत्परिपृच्छामि भवंतं विहितादरः ।।४।।

त्वयाप्यविदितं किंचिन्नास्त्यत्र भुवनत्रये ।।

सर्वागमपुराणेषु बाह्येष्वाभ्यंतरेषु च ।।५।।

स्वर्गापवर्गयोः पुंसां भूमिरेव विशिष्यते ।।

सर्वकर्माणि निर्मातुं तत्तत्फलपरायणैः ।।६।।

फलं च त्रिविधं पुंसां त्वयैव कथितं पुरा ।।

भूमौ सुखं स्वर्गभोगः कैवल्यमिति भेदतः ।। ७ ।।

पुण्यक्षयेण क्षीयेत प्रायः प्राथमिकं द्वयम्।।

क्षीयते न तृतीयं तु कर्मणामेव नाश्रयात् ।। ८ ।।

तत्सिद्धिस्तु त्वया प्रोक्ता विशुद्धज्ञानगोचरा ।।

सर्वेषां दुर्लभं शुद्धज्ञानं देहभृतां पुनः ।।९।।

तज्ज्ञानं कुत्र वा क्षेत्रे शास्त्रादिपठनं विना ।।

शिवपूजनमात्रेण सिद्ध्येत्सर्वशरीरिणाम् ।। 1.3.2.1.१० ।।

ज्ञानयोगक्रियाचर्यास्वशेषाणां शरीरिणाम् ।।

अपि शैवागमोक्तासु न बुद्धिः संप्रवर्त्तते ।। ११ ।।

यस्य स्थानस्य माहात्म्यादल्पैरपि शरीरिणः ।।

लप्स्यते नियमैः शुद्धज्ञानं तन्मम कथ्यताम् ।। १२ ।।

भस्मरुद्राक्षवहनादीश्वरस्मरणात्सकृत् ।।

यत्र मुग्धैरपि श्रेयो लभ्यं तत्स्थानमुच्यताम् ।। १३ ।।

अबुद्धिपूर्वकेणापि यत्र वासेन देहिनाम् ।।

अविघ्नं सेत्स्यते श्रेयः स्थानं तन्मेऽनुगृह्यताम् ।। १४ ।।

जातानां वर्णसांकर्य्ये तैरश्ची योनिमीयुषाम् ।।

स्थावराणामपि श्रेयो यत्र तत्क्षेत्रमुच्यताम् ।।१५।।

इतीरयित्वा स मृकंडुनंदनः समं मुनींद्रैरपरैर्महात्मभिः।।

पपात तस्यांघ्रिसरोरुहद्वये शिलादसूनोरखिलागमाब्धेः ।। १६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे स्थानमाहात्म्यप्रस्ताववर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।।।१।।

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

स्थानं त्वया मुने पृष्टमस्ति माहेश्वराग्रणि।।

चराचराणां सर्वेषां भूतानामपि शर्मणे ।। १ ।।

प्रकल्पितं हि देवेन तत्तत्कर्मानुगुण्यतः ।।

शरीरभाजां जननं तासुतास्वपि योनिषु ।। २ ।।

त्वया शुश्रुषितं तेषां हिताय महते ह्यलम् ।।

अन्यथा संसृतेर्हानिः कल्पकोटिशतैर्नहि ।। ३ ।।

स्वल्पैर्हि कर्मभिर्ज्ञानैरपि प्राप्ता पुनःपुनः ।।

घटीयंत्रनयाज्जन्ममरणे नैव शाम्यतः ।। ४ ।।

कथं नु विरतो देही गर्भमोकसमागमात् ।।

विश्रांतये प्रकल्पेत विशुद्धज्ञानतो विना ।। ५ ।।

प्रदेशाः कथिताः पूर्वं प्रसंगवशतो मया ।।

ऋषिभेदादिकं तेषु निवासः कृत्तिवाससः ।। ६ ।।

केचित्तीरेषु गंगायाः केचित्सारस्वते तटे ।।

कालिंदीतीरयोरन्ये कतिचिच्छोणरोधसि ।।७।।

अपरे नर्मदातीरे परे गोदावरीतटे ।।

कतिचिद्गोमतीतीरेष्वन्ये हैमवतीतटे ।।८।।

समुद्रपार्श्वेष्वितरं द्वीपेष्वन्ये सरस्वताम् ।।

मुखेषु केचित्सिंधूनां संभेदेष्वपि केचन ।।९।।

कृष्णवेणीतटे केचित्तुंगभद्रांतिके परे ।।

उपवेण्यां कतिपये परे शक्त्यापगांतिके ।। 1.3.2.2.१० ।।

कावेरीतीर इतरे केचिद्वेगवतीतटे ।।

अन्ये तु ताम्रपर्ण्याश्च कतिचिन्मुरलातटे ।। ११ ।।

केचिदैरावतीतीरे त्वितरे यातुकांक्षिके ।। १२ ।।

कन्यातटेषु कतिचित्कतिचित्कुमारीतीरे परे च तमसावरुणांतिकेन्ये ।।

मंदाकिनीसविधयोरितरे परेऽपि शिप्रातटे परिसरेषु परे सरय्वाः ।। १३ ।।

विपाशाभ्याश इतरे शतद्रुतितटे परे ।।

चर्मण्वत्युपकंठेऽन्ये केचिद्भीमरथीतटे ।। १४ ।।

केचिद्बिंदुसरोभ्यर्णे परे पंपासरस्तटे ।।

अभ्यर्णकेपि भैरव्याः कतिचित्कौशिकीतटे।। १५ ।।

अपरे मालिनीतीरे परे गंधवतीतटे ।।

कतिचिन्मानसोपांते केचिदच्छोदरोधसि ।। १६ ।।

इंद्रद्युम्नसरस्यन्य एके तु मणिकर्णिके ।।

परे तु वरदातीरे ताप्यां कतिचनापरे ।।

पातालगंगासविधे शरावत्यंतिके परे ।। १७ ।।

लोहित्याकूलयोः केचित्कतिचित्कालमातटे ।।

वितस्तोपांतिके त्वन्ये चंद्रभागांतिके परे ।। १८ ।।

सुरलोपांतिके केचित्पयोष्णीतीरयोः परे ।।

केचिन्मधुमतीतीरे केचनानु पिनाकिनीम् ।। १९ ।।

उक्तं वाराणसीक्षेत्रं क्रोशपंचकपावनम् ।।

देवस्तत्राविमुक्ताख्यो विशालाक्ष्या समर्चितः ।। 1.3.2.2.२० ।।

कपालमोचनं यत्र यत्रास्ते कालभैरवः ।।

मृतानां यत्र रुद्रत्वं काशीं विद्धि हि तां मुने ।। २१ ।।

गयाप्रयागावपि ते कथितौ सर्वसिद्धिदौ ।।

यत्र पिंडप्रदानेन तुष्यंति पितरः किल ।। २२ ।।

आकर्णितं च केदारं यस्मिन्महिषरूपधृक् ।।

देवोपि च हतो देव्या सर्वश्रेयस्करो नृणाम् ।। २३ ।।

सर्वसिद्धिकरं पुंसां क्षेत्रं बदरिकाश्रमम् ।।

यत्रास्ते त्र्यंबको देव्या नरनारायणार्चितः ।। २४ ।।

श्रुतं हि नैमिषं क्षेत्रं त्वया यत्र महेश्वरः ।।

देवदेवाभिधः पुण्यो देवी सारंगधारिणी ।। २५ ।।

अमरेशमिति स्थानं प्रोक्तं सर्वार्थसाधकम् ।।

ॐकारनामा तत्रेशश्चंडिकाख्या महेश्वरी ।। २६ ।।

पुष्कराख्यं महास्थानं श्रुतं ते कथितं मया ।।

यत्र देवो रुजोगंधिः पुरुहूता महेश्वरी ।। २७ ।।

आषाढीनाम ते स्थानं पावनं कथितं मया ।।

आषाढेशो हरस्तत्र रतीशा परमेश्वरी ।। २८ ।।

दंडिमुंडी समाख्यं च स्थानं ते कथितं मया ।।

यत्र मुंडी महादेवो दंडिका परमेश्वरी ।।२९।।

लाकुलंनाम ते स्थानं संशुद्धं कथितं मया ।।

लाकुलीशो हरो यस्मिन्ननंगा सर्वमंगला ।। 1.3.2.2.३० ।।

भारभूतिरिति स्थानं भवतोऽभिहितं मया ।।

यत्र भाराभिधः शंभुर्भूत्याख्या भूधरात्मजा ।। ३१ ।।

अरालकेश्वरं नाम स्थानं ते कथितं मया ।।

यत्र सूक्ष्माभिधः शूली सूक्ष्माख्या शैलनंदिनी ।। ३२ ।।

गयानाम महाक्षेत्रं तव प्रस्तावितं मया ।।

मंगलाख्या शिवा यत्र शंकरः प्रपितामहः ।। ३३ ।।

कुरुक्षेत्रमिति स्थानं भवते विनिवेदितम् ।।

यत्र स्थाणुप्रिया देवी देवः स्थाणुसमाह्वयः ।। ३४ ।।

उक्तं कनखलंनाम मया ते स्थानमुत्तमम् ।।

उग्रो यत्र पुरारातिरुग्रा गिरिवरात्मजा ।। ३५ ।।

तालकाख्यं महाक्षेत्रं मार्कंडेय मयोदितम् ।।

देवी स्वायंभुवी यत्र स्वयंभूः परमेश्वरः ।। ३६ ।।

अट्टहासमिति प्रोक्तं महास्थानं मया तव ।।

यत्रार्कः पूजयित्वेशमासीत्पूर्णमनोरथः ।। ।। ३७ ।।

कृत्तिवासाभिधं क्षेत्रमुक्तं ते वेदवित्तम ।।

यः कैलासादपि श्लाघ्यो निवासः कृत्तिवाससः ।। ३८ ।।

भ्रमरांबिकया देव्या महेशो मल्लिकार्जुनः ।।

श्रीशैले सृष्टिसिद्धयर्थं पूजितः परमेष्ठिना ।। ३९ ।।

सुवर्णमुखरीतीरे कालहस्तीति शंकरः ।।

व्यासेनाराधितो भृंगमुखरालकयांबया ।। 1.3.2.2.४० ।।

कांच्यामेकाम्रमूलस्थः कामाक्ष्या कामशासनः ।।

तपस्यंत्याभिसंश्लिष्टो वलयेनांकितोऽभवत् ।। ४१ ।।

अस्ति व्याघ्रपुरंनाम तिल्लिकाननमध्यगम् ।।

यत्र नृत्यंतमीशानं पर्युपास्ते पतंजलिः ।। ४२ ।।

श्वेतारण्यमिति स्थानमुक्तं तव मया पुरा ।।

भग्नमैरावतो दंतं भेजे यत्र शिवार्चनात् ।। ४३ ।।

सेतुबंधमिति स्थानमवोचं तत्र राघवः ।।

रामनाथाख्यया देवमंहोघ्नं प्रत्यतिष्ठिपत् ।। ४४ ।।

गतप्रत्याह्वय स्थानं विद्यते वृषभध्वजः ।।

यत्र जंबूतरोर्मूले जगद्रक्षार्थमाश्रितः ।। ४५ ।।

मणिमुक्तानदीमन्वक्क्षेत्रे वृद्धाचलाह्वये ।।

नित्यं सन्निहितो देव इत्याकर्णित एव ते ।। ४६ ।।

श्रीमन्मध्यार्जुनंनाम श्रुतं स्थानमनुत्तमम् ।।

यस्मिन्वरप्रदो नित्यं गौरीसहचरो हरः ।। ४७ ।।

आस्थितं सोमनाथेन सोमतीर्थं त्वया श्रुतम् ।।

यत्र त्यक्तवतां देहं न भूयो भवबंधनम् ।।४८।।

आकर्णितं हि भवता क्षेत्रं सिद्धवटाह्वयम् ।।

यत्र सिद्धाः समर्चंति ज्योतिर्लिंगमनुत्तमम् ।। ४९ ।।

अश्रावि खलु ते क्षेत्रं कमलालयसंज्ञकम् ।।

वल्मीकेशार्चनाल्लेभे यत्र श्रीर्जीविता हरेः ।। 1.3.2.2.५० ।।

श्रुतवानसि कंकाद्रिं यत्र संनिहितो हरः ।।

इदानीमप्युपासाते मोक्षाय ब्रह्मकेशवौ ।।५१।।

श्रीमद्द्रोणपुरं वेत्सि यस्मिन्कलियुगक्षये ।।

नौकामारूढवानब्धौ क्षुभिते पार्वतीपतिः ।। ५२ ।।

श्रुतं ब्रह्मपुरंनाम क्षेत्रं यत्रेंद्रजित्पुरा ।।

आर्यपुष्करिणीतीरे स्थापयामास धूर्जटिम् ।। ५३ ।।

श्रीकोटिकाख्यं ज्ञानाभिक्षेत्रं यत्रेंदुशेखरः ।।

समाराधयतां पुंसां पापकोटीर्व्यपोहति ।। ५४ ।।

आकर्णितं च गोकर्णं शिवं यत्संनिधानतः ।।

आरिराधयिषुः स्वर्गं जामदग्न्यो न कांक्षति ।। ५५ ।।

त्रिपुरांतकमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र त्रियंबकः ।।

निराकरोति निरयाद्भयं दृष्टवतां नृणाम् ।। ५६ ।।

उक्तं कालांजनं क्षेत्रं यद्वासी कालकंधरः ।।

निर्वापयति भक्तानां घोरसंसारसंज्वरम् ।। ५७ ।।

प्रियालवणमाख्यातं क्षेत्रं यत्रांबिकापतिः ।।

पयोर्थिने पयःसिंधुं विततारोपमन्यवे ।। ५८ ।।

क्षेत्रं प्रभासमुक्तं ते यत्र खंडेंदुशेखरः ।।

पूजितः शौरिसीरिभ्यां दत्तवानक्षयं फलम् ।। ५९ ।।

वेदारण्यं विजानीषे यस्मिन्प्रमथनायकः।।

अभ्यर्थितोऽभून्मोक्षार्थं दक्षेण प्राक्कृतागसा ।। 1.3.2.2.६० ।।

हेमकूटं त्वमश्रौषीः स्थानं विषमचक्षुषः ।।

पुंसां तपस्यतां यत्र पुनर्जननतो न भीः ।। ६१ ।।

क्षेत्रं वेणुवनंनाम विद्यते पापनाशनम् ।।

यत्र वंशलतागर्भाज्जातो मुक्तामणिः शिवा ।। ६२ ।।

जालंधरमिति स्थानमंधकारेस्त्वया श्रुतम् ।।

लेभे गणपतां तत्र तपस्याभिर्जलंधरः ।। ६३ ।।

ज्वालामुखमिति स्थानमज्ञासीः कथितं मया ।।

यत्र ज्वालामुखी देवी कालरुद्रमपूजयत् ।। ६४ ।।

अस्ति भद्रवटोनाम क्षेत्रमुक्तं श्रुतं त्वया ।।

त्र्यंबकं यत्र हेरंबः संपदे पर्यपूजयत् ।। ६५ ।।

न्यग्रोधारण्यमुक्तं ते यत्रोग्रो निर्ममे किल ।।

उच्चंडतांडवं काल्या साकं संघर्षमेयिवान् ।। ६६ ।।

गंधमादनसंज्ञं तत्क्षेत्रमाकर्णितं त्वया ।।

आंजनेयेन रचितं यत्र मृत्युंजयार्चनम् ।। ६७ ।।

गोपर्वतमिति स्थानं शंभोः प्रख्यापितं मया ।।

यत्र पाणिनिना लेभे वैयाकरणिकाग्र्यता ।। ६८ ।।

वीरकोष्ठमिति क्षेत्रस्थानं नन्ववधारितम् ।।

यत्र प्रचेतसा लेभे तपसा कविमुख्यता ।। ६९ ।।

महातीर्थमिति प्रोक्तं जानीषे यत्र शंभुना ।।

अध्यापितास्सुपर्वाणः सर्वेऽपि द्रुहिणादयः ।। 1.3.2.2.७० ।।

मयूरपुरमुक्तं ते क्षेत्रं माहेश्वरं मया ।।

लेभे यत्र व्रतस्थेन ह्रादिनी वज्रपाणिना ।। ७१ ।।

श्रीसुंदरमिति क्षेत्रमुक्तं वेगवती तटे ।।

कलावपि युगे यस्मिन्देवदेवेन दीप्यते ।। ७२ ।।

कुंभकोणमिति स्थानं शंभोर्वेत्सि हि यत्र सा ।।

गंगापि माघे सान्निध्यं कुरुते स्वाघशांतये ।। ७३ ।।

अनुगोदावरीतीरं त्र्यंबकंनाम ते श्रुतम् ।।

शक्तिं यत्र गुहो लेभे तारकासुरघातिनीम् ।। ७४ ।।

श्रीपाटलं व्याघ्रपुरमाख्यातं वेदवित्तम ।।

त्रिशंकुना जातिशुद्ध्यै यत्र गंगाधरोर्चितः ।। ७५ ।।

क्षेत्रं कदंबपुर्य्याख्यं भवता चावधारितम् ।।

त्वत्कृते यत्र शूलेन कृतांतं शम्भुरक्षिणोत् ।। ।। ७६ ।।

अविनाशाख्यमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र वृषध्वजः ।।

सान्निध्यं पडिकण्ठाय विततार प्रसेदिवान् ।। ७७ ।।

रक्तैकाननमाख्यातं मया क्षेत्रं तवानघ ।।

मित्रावरुणयोर्यत्र रुद्रोऽजनि वरप्रदः ।। ७८ ।।

श्रीहाटकेश्वरं क्षेत्रं पातालस्थं त्वया श्रुतम् ।।

यत्र वैरोचनिर्देवं स्वपदप्राप्तयेर्चति ।। ७९ ।।

वेत्सि शंभोः प्रियावासं कैलासं नित्यसेवकः ।।

यत्र यक्षेश्वरस्त्र्यक्षमयर्चयति भक्तितः ।। 1.3.2.2.८० ।।

स्थानानि खंडपरशोरित्युक्तानि मया पुरा ।।

त्वयाप्यवधृतान्येव किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ८१ ।।

इत्यूचिवानेष शिलादनंदनो मुनेर्मृकण्डोस्तनयं मुनीश्वरम् ।।

भक्त्या नमंतं पदयोः करेण पस्पर्श मौलौ करुणारसार्द्रः ।। ८२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे महीमण्डलस्थविविधशिवक्षेत्रवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

भगवन्वंचनेनालं त्वदेकप्रवणे मयि ।।

किं मादृशोऽस्ति ते शिष्यस्त्वत्कृपैवात्र साक्षिणी ।। १ ।।

स्थानेषु प्राक्त्वदुक्तेषु फलानि च पृथक्पृथक् ।।

यत्र सर्वफलप्राप्तिः स्थानं तद्वद मे विभो ।। २ ।।

चराचराणां भूतानां जानतामप्यजानताम् ।।

यस्य स्मरणमात्रेण मुक्तिस्तद्वद देशिक ।। ३ ।।

पश्यैतेन मयैकेन भगवान्नानुराध्यसे ।।

सर्वैरप्येतदर्थं हि मुनिभिः परिवार्यसे ।। ४ ।।

पुलहेन पुलस्त्येन वशिष्ठेन मरीचिना ।।

अगस्त्येन दधीचेन नक्रुणा भृगुणात्रिणा ।। ५ ।।

जाबालिना जैमिनिना धौम्येन जमदग्निना ।।

उपयाजेन याजेन भरतेनार्वरीवता ।। ६ ।।

पिप्पलादेन कण्ठेन कुमुदेनोपमन्युना ।।

कुमुदाक्षेण कुत्सेन वत्सेन वरतंतुना ।। ७ ।।

विभांडकेन व्यासेन कण्वरीषेण कंडुना ।।

मांडव्येन मतंगेन कुक्षिणा मांडकर्णिना ।। ८ ।।

चंडकौशिकशांडिल्यशाकटायनकौशिकैः ।।

शातातपमधुच्छन्दोगर्गसौभरिरोमशैः ।। ९ ।।

आपस्तंबपृथुस्तंबभार्गवोदंकपर्वतैः ।।

भारद्वाजेन दाल्भ्येन दांतेन श्वेतकेतुना ।। 1.3.2.3.१० ।।

कौंडिन्यपुण्डरीकाभ्यां रैभ्येण तृणबिन्दुना ।।

वाल्मीकिना नारदेन वह्निना दृढमन्युना ।। ११ ।।

बोधायनसुबोधाभ्यां हारीतेन मृकण्डुना ।।

दुर्वाससातितीक्ष्णेन जालपादेन शक्तिना ।। १२ ।।

कांक्वार्येण नदन्तेन देवदत्तेन न्यंकुना ।।

सुश्रुता चाग्निवेश्येन गालवेन मरुत्वता ।। १३ ।।

लोकाक्षिणा विश्रवसा सैंधवेन सुमंतुना ।।

शिशुपायनमौद्गल्यपथ्यचावनमातुरैः ।। १४ ।।

ऋष्यशृङ्गैकपात्क्रौंचदृढगोमुखदेवलैः ।।

अंगिरोवामदेवौर्वपतंजलिकपिंजलैः ।। १५ ।।

सनत्कुमारसनकसनंदनसनातनैः ।।

हिरण्यनाभसत्याख्यवाताशनसुहोतृभिः ।। १६ ।।

मैत्रेयपुष्पजित्सत्यतपःशालीष्यशैशिरैः ।।

निदाघोतथ्यसंवर्त्तशौल्कायनिपराशरैः ।। १७ ।।

वैशंपायनकौशल्यशारद्वतकपिध्वजैः ।।

कुशस्वार्चिककैवल्ययाज्ञवल्क्याश्वलायनैः ।। १८ ।।

कृष्णातपोत्तमानंतकरुणामलकप्रियैः ।।

चरकेण पवित्रेण कपिलेन कणाशिना ।। १९ ।।

नरनारायणाभ्यां च दिव्यैश्चान्यैर्महर्षिभिः ।।

मत्प्रश्नोत्तरशुश्रूषातत्परैः प्रत्यवेक्ष्यसे ।। 1.3.2.3.२० ।।

माहेश्वराग्रगण्यस्त्वं समस्तागमपारगः ।।

व्याप्तश्च सर्वलोकेषु यस्मात्तदनुसाधि नः ।। २१ ।।

त्वन्मुखादेव भगवन्वयमेते सुशिक्षिताः ।।

पूर्वमेव त्वया देव किं वान्यदुपपद्यते ।। २२ ।।

दिव्यागमपुराणानि द्रष्टव्यः परमेश्वरः ।।

कात्यायनी वा स्कन्दो वा भगवान्वाथ वा भवान् ।। २३ ।।

त्वयि यद्यस्ति नो भक्तिर्दया चास्मासु ते यदि ।।

रहस्यमिदमुद्घाट्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। २४ ।।

इत्थं मृकण्डुतनयेन स नंदिकेशो विज्ञापितः सविनयं स्मयमानवक्त्रम् ।।

तं प्राह चोन्नततरं शिवभक्तिमस्तु प्राग्भक्तितोषितशिवाप्तशरीरसिद्धिम् ।। २५ ।।

।। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धेऽरुणाचलाख्यरहस्यस्थानप्रश्नवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।। ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

मुने मनःपरीक्षार्थं तथा त्वं भाषितो मया ।।

तव चेन्नाभिधास्यामि कस्य वान्यस्य कथ्यते ।। १ ।।

त्वादृगन्योस्ति किं लोके शिवधर्मपरायणः ।।

येन स्वल्पायुषाप्येवं नित्येनाभावि भक्तितः ।। २ ।।

कस्यान्यस्य कृते देवः स्वस्यैवाज्ञाकरं यमम् ।।

क्रुद्धो नियंत्रयामास चरणांगुष्ठपीडितम् ।। ३ ।।

त्वमेव शांकरान्धर्मान्सर्वान्विद्धि रहस्यतः ।।

योग्रेऽसि कालवद्भ्रांतः परिपक्वोसि चेतसा ।। ४ ।।

त्वयैवान्येन केनाहमेवं शुश्रूषितश्चिरम् ।।

त्वयीव कस्मिन्नन्यस्मिन्ममापि प्रीतिरीदृशी ।। ५ ।।

उपदेक्ष्यामि ते क्षेत्रं गुप्तं तद्धर्मशासनैः ।।

भक्त्यावधारणीयं यद्भक्तिकैवल्यकांक्षिभिः ।। ६ ।।

आदरादनुयुंजानं शिष्यं यो देशिकः स्वयम् ।।

उपदेशेन संतुष्टं न करोति स किं गुरुः ।। ७ ।।

समाहितमना भूत्वा विश्वासं कुरु शाश्वतम् ।।

मयोपदिश्यमानेऽस्मिन्रहस्ये पारमेश्वरे ।। ८ ।।

स्मर स्मरांतकं देवं वंदस्वाध्याय शांकरीम् ।।

उपांशूच्चारयोंकारं श्रेयस्ते महदागतम् ।। ९ ।।

अस्ति दक्षिणदिग्भागे द्राविडेषु तपोधन ।।

अरुणाख्यं महाक्षेत्रं तरुणेंदुशिखामणेः ।। 1.3.2.4.१० ।।

योजनत्रयविस्तीणमुपास्यं शिवयोगिभिः ।।

तद्भूमेर्हृदयं विद्धि शिवस्य हृदयंगमम् ।। ११ ।।

तत्र देवः स्वयं शम्भुः पर्वताकारतां गतः ।।

अरुणाचलसंज्ञावानस्ति लोकहितावहः ।। १२ ।।

आवासः सर्वसिद्धानां महर्षीणां सुपर्वणाम् ।।

विद्याधराणां यक्षाणां गंधर्वाप्सरसामपि ।। १३ ।।

सुमेरोरपि कैलासादप्यसौ मन्दरादपि ।।

माननीयो महर्षीणां यः स्वयं परमेश्वरः ।। १४ ।।

स्पृहयंति यदीयेभ्यो जंतुभ्योपि दिवौकसः ।।

अयत्नलभ्यमुक्तिभ्यो दिवावासप्रवंचिताः ।। १५ ।।

न कल्पवृक्षाः सदृशा यत्रत्यानां महीरुहाम् ।।

पत्रपुष्पफलैर्नित्यं येर्चयंति गिरौ हरम् ।। १६ ।।

हिंसैकरुचयो व्याधा अपि रूपानुसारतः ।।

अनंता यत्र देवस्य प्रादक्षिण्यफलास्पदम्।। १७ ।।

यदुद्देशचरा मेघाः शिखराण्यभिबंधकाः ।।

गंगावतो हिमवतोऽप्यधिकं स्वं विजानते ।। १८ ।।

कलारावाः खगा यत्र क्वणंते कीचका अपि ।।

यक्षकिंनरगन्धर्वैलभ्यते दुर्लभं पदम् ।। १९ ।।

स्मरन्तो यत्र खद्योताः कृष्णपक्षे निशागमे ।।

आरार्तिकप्रदातॄणां देवस्याश्नुवते पदम् ।।1.3.2.4.२०।।

निष्प्रत्यूहकृताश्लेषा नित्यं यत्तटिनीरुहाः ।।

सौभीग्यगर्वतो देवीमपर्णामवमन्वते ।।२१।।

यस्योत्तुंगस्य शृंगाग्रसंगमा अपि तारकाः ।।

आत्मनो लब्धसामान्याश्चन्द्रेण बहु मन्वते ।। २२ ।।

मृगाः सर्वेपि सततं चरंतो यत्र सानुषु ।।

पाणिप्रणयिनं शम्भोरेणमप्यवजानते ।। २३ ।।

यस्य पादांतिकचरैः प्रायेण शबरैरपि ।।

निकुम्भकुम्भसादृश्यमयत्नादुपलभ्यते ।। २४ ।।

किं बहूक्त्याभ्यसूयंते द्वैमातुरकुमारयोः ।।

यदंगरूढास्तरवस्तिर्यंचः शबरा अपि ।। २५ ।।

सिंहव्याघ्रद्विपा यस्मिन्काले त्यक्तकलेवराः ।।

वासप्रदत्वान्मान्यंते ध्रुवं शोणाद्रिशम्भुना ।। २६ ।।

अस्य भास्करनामाद्रिः पूर्वस्यां दिशि दृश्यते ।।

यत्र स्थितः सदा वज्री सेवते शोणपर्वतम् ।।२७।।

प्रतीच्यां दिशि दंडाद्रिरिति कश्चिन्महीधरः ।।

प्राचेतसस्तदगगः सेवतेऽरुणपर्वतम् ।। २८ ।।

दक्षिणस्यां च शोणाद्रेरद्रिरस्त्यमराचलः ।।

कालः शोणाद्रिसेवार्थमध्यास्ते तदधित्यकाम् ।।२९।।

उत्तरेऽस्मिन्हरिद्भागे सिद्धाध्यासितकन्दरः ।।

विराजते त्रिशूलाद्रिः श्रीदेन परिपालितः ।। 1.3.2.4.३० ।।

तत्पर्यंतप्रभूतानामन्येषामपि भूभृताम् ।।

तटकेष्वपरे चैव दिक्पालाः पर्युपासते ।। ३१ ।।

धारिता येन सततं सर्वेपि धरणीरुहाः ।।

आराधनादप्यधिकमधिगच्छंति वैभवम् ।। ३२ ।।

यस्मिन्गिरीशे संदृष्टे मेनातुहिनभूभृतोः ।।

समानसंबंधतया प्रमोदो वर्द्धतेतराम् ।। ३३ ।।

तरुपल्लवलक्षेण लक्ष्यमाणजटाधरः ।।

स्थावरोयं स्वयं शम्भुरिहेश इव जंगमः ।। ३४ ।।

ज्योतिष्मत्तोयशृंगस्य द्विपार्श्वस्थेन्दुभास्करः ।।

व्यनक्ति स्वस्य लोकेभ्यस्तेजस्त्रितयनेत्रताम् ।। ३५ ।।

वर्षासु शिखराधस्तादभिनीलबलाहकः ।।

विराजते यः कण्ठेन कालकूटमिवोद्वहन् ।। ३६ ।।

सहस्रपादः साहस्रशीर्षो यः पर्वतेश्वरः ।।

उक्तो न केवलं श्रुत्या साक्षादप्युपलक्ष्यते ।। ३७ ।।

शिरोलीनामरसरित्स्रोताः प्रागिति नाद्भुतम् ।।

गिरीशोऽद्यापि यः शृंगलीनानेकसरिद्गणः ।। ३८ ।।

आसादितापकटकः शारदैर्यः पयोधरैः ।।

विडंबयति गोश्रेष्ठमारूढवृषपुंगवम् ।। ३९ ।।

यत्र शृङ्गाग्रसंलग्रसंलग्ननीललोहितः ।।

स्थाणुत्वं स्थावरत्वेन गहनत्वेन भीमताम् ।। 1.3.2.4.४० ।।

सुदुर्गमत्वादुग्रत्वमपि धत्ते न नामतः ।।

क्षुद्राः सरीसृपा यत्र कटकेषु कृतास्पदाः ।। ४१ ।।

तक्षकानंतसर्पाद्यैः स्पर्धन्ते भुजगेश्वरैः ।।

अष्टाभिर्योऽभितः कोणैराविभूर्तो विभूतिभिः ।। ४२ ।।

सुस्पष्टं विशिनष्टीव स्वकीयामष्टमूर्तिताम् ।।

येर्ण्याशक्तितरंगिण्यो इडापिंगलयोः स्वयम् ।। ४३ ।।

शिवस्य शृङ्गतो मध्ये सुषुम्ना कमलापगा ।।

ज्योतिःस्तंभस्वरूपस्य मूलाग्रे यस्य वीक्षतुम् ।। ४४ ।।

कोलहंसाकृती नालं ब्रह्मविष्णू बभूवतुः ।।

ताभ्यां च प्रार्थितः शम्भुस्तस्मिन्सांनिध्यवानभूत् ।। ४५ ।।

अरुणाचलनाथाख्यं प्रपन्नः प्रमदैः समम् ।।

गौतमस्तत्र योगींद्रः सहस्रं परिवत्सरान् ।। ४६ ।।

तप्त्वा तपांसि तीव्राणि साक्षाच्चक्रे सदाशिवम् ।।

प्रालेयशैलकन्यापि तत्र कृत्वा तपः पुरा ।। ४७ ।।

अलब्ध वामदेहार्द्धं मन्मथारेः प्रसेदुषः ।।

गौर्या प्रतिष्ठितं तत्र प्रवालाद्रीश्वराभिधम् ।। ४८ ।।

लिंगं भोगप्रदं पुंसां कैवल्याय प्रकल्पते ।।

तत्र गौरीनिदेशेन दुर्गा महिषमर्दिनी ।। ४९ ।।

साक्षाद्भूय सतां दत्ते मन्त्रसिद्धिमविघ्नतः ।।

खड्गतीर्थमिति ख्यातं तत्र गौर्याश्रमे नवम् ।। 1.3.2.4.५० ।।

सकृन्निमज्जनान्नॄणां पंचपातकनाशनम् ।।

दुर्गया चार्चितं लिंगं पापनाशननामकम् ।। ५१ ।।

सकृत्प्रणाममात्रेण सर्वपापप्रणाशनम् ।।

तत्र वज्रांगदो राजा वित्तसारो व्यतिक्रमात् ।। ५२ ।।

पुनस्तद्भक्तिमाहात्म्याच्छिवसायुज्यमाप्तवान् ।।

तस्य प्रदक्षिणेनैव कांतिशालिकलाधरौ ।। ५३ ।।

विद्याधरेश्वरौ मुक्तौ दुर्वासःशापबन्धनात् ।।

नास्ति शोणाद्रितः क्षेत्रं नास्ति पंचाक्षरान्मनुः ।। ५४ ।।

नास्ति माहेश्वराद्धर्मो नास्ति देवो महेश्वरात् ।।

नास्ति ज्ञानं शिवज्ञानान्नास्ति श्रीरुद्रतः श्रुतिः ।।५५ ।।

नास्ति शैवाग्रणीर्विष्णोर्नास्ति रक्षा विभूतितः ।।

नास्ति भक्तेः सदाचारो नास्ति रक्षाकराद्गुरुः ।। ५६ ।।

नास्ति रुद्राक्षतो भूषा नास्ति शास्त्रं शिवागमात् ।।

नास्ति बिल्वदलात्पत्रं नास्ति पुष्पं सुवर्णकात्।।५७।।

नास्ति वैराग्यतः सौख्यं नास्ति मुक्तेः परं पदम् ।।

नारुणाद्रेः समो मेरुर्न कैलासो न मंदरः ।। ५८ ।।

ते निवासा गिरिव्याप्ताः सोऽयं तु गिरिशः स्वयम् ।। ५९ ।।

इति वदति शिलादनंदने मुदितमनाः स मृकण्डुनंदनः ।।

पुनरपि बहुशः प्रणम्य तं चकितमना भवतो व्यजिज्ञपत् ।। ।। 1.3.2.4.६० ।।

किं किं नृणां कर्म भवाय जायते कथं नु तत्तन्नरकाय श्रूयते ।।

तेषां च तेषां च कथं प्रतिक्रिया कथं नु तत्तन्मम कथ्यतामिति ।। ६१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उतरार्धेऽरुणाचलस्थानमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

शुद्धसत्त्वगुणोपेतो लोकेऽस्मिन्दुर्लभः पुमान् ।।

रजस्तमोगुणोपेता भवंति सुलभा नराः ।। १ ।।

सात्त्विकः पुण्यशीलत्वान्निःश्रेयसमवाप्नुयात् ।।

वैचित्र्यात्कर्मणामेषामनुभोगाय वेधसा ।। २ ।।

वैचित्र्याण्येव सृष्टानि नरकाण्यत्र तत्र च ।।

महारौरवभाग्भूत्वा खरः श्वा शूकरोऽपि वा ।। ३ ।।

चंडालो वा भवेत्प्रेत्य पुरुषो ब्रह्महत्यया ।।

चिरं रौरवसंरुद्धः कृमिकीटपतंगताम् ।।।। ४ ।।

प्राप्नुयात्कर्मकर्तृत्वं सुरापानेन च द्विजः ।।

ब्रह्मस्वहरणाद्ब्रह्मराक्षसत्वमवाप्नुयात् ।। ५ ।।

यद्यत्तु चोरयेत्तत्तच्छून्यं स्यादन्यजन्मनि ।।

असिपत्रवने पीडामवाप्य सुचिरं पुनः ।। ६ ।।

नपुंसकत्वं संगच्छेत्पुरुषो गुरुतल्पगः ।।

तप्तैः कालायसैर्दंडैः पीडितो यमकिंकरैः ।। ७ ।।

नरके कालसूत्राख्ये निवसेत्परदारगः ।।

अग्निदो निवसेद्घोरे सुघोरे गरदायकः ।। ८ ।।

महाघोरे च पिशुनोऽवीच्यां धर्मविनिंदकः ।।

वसेत्कराले मित्रध्रुग्भीमे हिंसैकतत्परः ।। ९ ।।

संहारे छन्नपापिष्ठो मृषावादी भयानके ।।

असिघोरे वसेद्वापि कूपक्षेत्रनरादिहृत् ।। 1.3.2.5.१० ।।

वज्रे परद्रोहरतो मांसाशी तरले द्विज ।।

तीक्ष्णे मातृपितृद्रोही तापने जपदूषकः ।। ११ ।।

अश्वघ्नोपि निरुच्छ्वासे वसेद्गोघ्नश्च दारुणे ।।

भ्रूणहा निवसेच्चंडे स्त्रीहत्याकृत्कुकूलके ।। १२ ।।

देवस्वहारी दहने घोरघोरे परस्वहृत् ।।

कृतांतदूता नरके सर्वानेव हि पापिनः ।। १३ ।।

बध्नंति पाशैर्निघ्नंति दंडैर्विध्यंति शंकुभिः ।।

तीक्ष्णायश्चंचवः कंकाः क्रूरदंष्ट्रा महोरगाः ।। १४ ।।

कालेयकाश्च व्याघ्राश्च हिंस्राश्चान्ये दशंत्यमून् ।।

शकलीकुर्वते शस्त्रैर्दहंतिदेहमेव च ।। १५ ।।

खनंति गहने श्वभ्रे कशाभिस्ताडयंति च ।।

तैलद्रोण्यां विपच्यंते तुद्यंते सूक्ष्मसूचिभिः ।। १६ ।।

बाह्यन्ते दुर्वहान्भारान्यमदूतैर्हि पापिनः ।।

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यत्सुरापः श्यावदंतकः ।। १७ ।।

स्वर्णापहारी कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।।

अपस्मारी गुरुद्रोही चंडालो वेददूषकः ।। १८ ।।

कूटसाक्षी चाक्षिरोगी मंदाग्निश्चाग्रभोजनः ।।

विद्यापहारी मूकः स्यादंधः पुस्तकचोरकः ।। १९ ।।

परदाररतः पंगु बधिरः परनिंदकः ।।

विड्वराहो निराचारो जिह्वारोगी च तस्करः ।। 1.3.2.5.२० ।।

अभ्यागतातिथित्यागी कपोलकंटको भवेत् ।।

पर्वसु स्त्रीरतो मेही पूत्यास्योऽभक्ष्यभक्षकः ।। २१ ।।

मर्यादाभेदको दासस्तटाकारामहृत्खरः ।।

प्रतिश्रुताप्रदाता स्यादल्पायुः श्वा विकत्थनः ।। २२ ।।

विष्णुद्रोही च सरठः शिवद्रोही च मूषकः ।।

एवं पापफलं ज्ञात्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। २३ ।।

तच्चास्मिन्नरुणक्षेत्रे कर्तव्यः सम्यगास्तिकैः ।। २४ ।।

इति निशम्य स दुष्कृतकारिणां बहुविधां नरकेषु नृणां व्यथाम् ।।

चरणयोः पतितश्च तदा पुनःपुनरयाचत तच्छमनक्रियाम्।। २५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे कर्मविपाकवर्णनं नाम पंचमोध्यायः ।। ५ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

विस्तरात्कथयाम्यद्य प्रायश्चित्तं महांहसाम् ।।

सर्वेषामवधत्स्व त्वमवलंब्यास्तिकीं धियम् ।। १ ।।

ब्रह्महा प्राप्य शोणाद्रिं निमग्नः खड्गतीर्थके ।।

जपन्पंचाक्षरं मंत्रं भस्मरुद्राक्षधारकः ।। २ ।।

कृतोपवासः संपूज्य प्रयतः परमेश्वरम् ।।

ब्राह्मणान्भोजयेद्वर्षं भिक्षाशी नियतेंद्रियः ।। ३ ।।

विशेषपूजाशुश्रूषां कुर्याद्देवस्य भक्तितः ।।

ब्रह्महत्या विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ।। ४ ।।

सुरापोऽप्यरुणक्षेत्रे वर्षमेकं वसन्प्रति ।।

प्राग्वत्कृतसमाचारः संपूज्यैवं महेश्वरम् ।। ५ ।।

क्षीरेण स्नापयेद्देवं शतरुद्रीयमुच्चरन् ।।

सुरापानोद्भवेनाशु पापेन परिमुच्यते ।। ६ ।।

सुवर्णस्तेयकृच्छोणक्षेत्रे बिल्वदलैर्हरम् ।।

अभ्यर्च्य भोजयेद्विप्रान्पापान्मुच्येत दुष्करात् ।। ७ ।।

गुरुदाररतिर्गत्वा कृत्तिकास्वरुणाचलम् ।।

यथापूर्वं व्रती भूत्वा सहस्रेण प्रदीपकैः ।। ८ ।।

मासत्रयं समाराध्य श्रीशोणाचलशंकरम् ।।

प्रदद्याद्भूषितां कन्यां ब्राह्मणाय सुधीमते ।। ९ ।।

षडक्षरं जपेन्नित्यं तेन मुच्येत पाप्मना ।।

शिवलोके च निवसेदासंसारं न संशयः ।। 1.3.2.6.१० ।।

परदारापहर्त्ता च क्षेत्रेस्मिन्नियतेंद्रियः ।।

मासमेकं नवैः पुष्पैरभ्यर्च्यारुणशंकरम् ।। ११ ।।

माहेश्वराय वितरेद्धनं शक्त्यानुगुण्यतः ।।

तत्क्षणेन विनिर्मुक्तस्तस्मात्पापाद्भविष्यति ।। १२ ।।

गरदोऽप्यरुणक्षेत्रे व्रती भूत्वा यथापुरा ।।

क्षीरोपहारं देवाय दत्त्वा दोषेण मुच्यते ।। ।। १३ ।।

पिशुनोऽप्यरुणक्षेत्रे व्रती वेदरतो नरः ।।

अध्यापयेद्द्विजान्मुख्यांस्ततो निष्कल्मषो भवेत् ।। १४ ।।

अग्निदोऽप्यरुणक्षेत्रे त्रीन्मासान्पूर्ववद्व्रती ।।

दद्याच्छैवाय निर्माय्य गृहं तत्पापशांतये ।। १५ ।।

धर्मनिंदाकरः शोणक्षेत्रे वर्षं व्रती वसन् ।।

सत्रादिकं प्रकुर्वीत यथाशक्त्यघशांतये ।। १६ ।।

पितृद्रोह्यरुणक्षेत्रे तिष्ठन्मासमतंद्रितः ।।

गिरीशाय द्विजेभ्योपि प्रदद्याद्गाः सहस्रशः ।। १७ ।।

ग्रहोपरागकालेषु भोजयित्वा द्विजान्बहून्।।

विमुंचेद्वृषभं नीलं विमुच्येत ततोंऽहसः ।। १८ ।।

स्त्रीघ्नश्चापि शिशुघ्नोऽपि शोणक्षेत्रमुपेयिवान् ।।

व्यतीपाते तिलान्दद्याद्द्विजभ्यो दुरितच्छिदे ।। १९ ।।

प्रच्छन्नपापकृच्छोणक्षेत्रेऽस्मिन्नियतेंद्रियः ।।

गुप्तदानानि कुर्वीत भवेद्वै गतकल्मषः ।। 1.3.2.6.२० ।।

मृषाभाष्यरुणक्षेत्रे षण्मासान्निवसन्व्रती ।।

शोणाचलेश्वरस्तोत्रपाठेन स्यादकल्मषः ।। २१ ।।

कूपादिभेदकृच्छोणक्षेत्रमासाद्य भक्तितः ।।

तटाकान्खानयेत्तत्र ध्रुवं निर्वृजिनो भवेत् ।। २२ ।।

क्षेत्रापहारी देवाय क्षेत्रं दद्यान्महाफलम् ।।

आरामकंटकोप्यस्मै दद्यादुद्यानमुत्तमम् ।। २३ ।।

गृहापहारी कुर्वीत देवस्यायतनं नवम् ।।

अंहसा तेन निर्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।। २४ ।।

परद्रोही वसञ्छोणक्षेत्रे माहेश्वरान्धनैः ।।

प्रीणयित्वा पराँल्लोकान्निःसंशयमवाप्नुयात् ।। २५ ।।

पश्वादिमांसभुक्छोणक्षेत्रे पक्षत्रयं व्रती ।।

प्रीणयेदरुणेशानं सोपहारैर्मनोहरैः ।। २६ ।।

त्रिःशोणाचलनाथेति निनदन्ननघो भवेत्।।

निवसन्नरुणक्षेत्रे पूजयेदरुणेश्वरम् ।।२७।।

अरुणेश्वरमंत्रं च जपेन्मोक्षेच्छुरादरात्।।

यद्यस्याभिहितं तेन पद्भ्यामेव प्रदक्षिणाम्।।२८।।

कुर्वतारुणशैलस्य तत्प्राप्यं शुभमंजसा ।।

श्रुतेषु स्खलितेष्वत्याहिते दुःस्वप्नदर्शने ।। २९ ।।

प्रीत्युत्कर्षेऽपि च बुधैरुच्चार्योऽरुणशंकरः ।।

अपि वर्णाश्रमभ्रष्टः शिवद्रोहरतोऽपि वा ।। 1.3.2.6.३० ।।

त्रीण्यहान्यरुणक्षेत्रे वसन्मुच्येत पातकैः ।।

पार्थिवः शिवलोकोऽयं मूर्त्तमेतत्त्रयीशिरः ।।३१ ।।

एष दक्षिणकैलासो योसावरुणपर्वतः ।।

अन्येषु सिद्धक्षेत्रेषु तपोभिः सिद्धयो नृणाम् ।। ३२ ।।

अस्मिन्स्मरणमात्रेण तारतम्यं विचिंत्यताम् ।।

यद्गंगायां प्रयागे यत्काश्यां वै पुष्करेषु यत् ।। ३३ ।।

कर्म सेतौ च यत्पुंसां शोणक्षेत्रे ततोऽधिकम् ।।

अग्निष्टोमं वाजपेयं वैराजं सर्वतोमुखम् ।। ।। ३४ ।।

राजसूयाश्वमेधौ च कुर्याच्छोणाचले बुधः ।।

एकाहं वारुणक्षेत्रे नरो यत्स्यादुपोषितः ।। ३५ ।।

तस्य चांद्रायणशतं भवेत्सांतपनायुतम् ।।

षोडशापि महादानान्यरुणक्षेत्रसंनिधौ ।। ३६ ।।

अनुष्ठितानि कल्पोक्तं कुर्वंति द्विगुणं फलम् ।। ३७ ।।

इति नंदिकेश्वरमुखेन शुश्रुवान्मुनिनंदनोथ निरयप्रतिक्रियाम्।।

अभिनंद्य तं वद दिनर्तुवत्सरप्रमुखार्हणक्रममिति व्यजिज्ञपत् ।। ३८ ।। ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे पापापनोदकप्रायश्चित्तवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।। ।। छ ।। ।। ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

रक्तोत्पलैरर्कवारे यः शोणाद्रीशमर्चयेत् ।।

अवश्यं तस्य सिध्यंति सार्वभौममहर्द्धयः ।। १ ।।

सौम्यवारेऽरुणाद्रीशं कस्तूरीकरवीरकैः ।।

यः पूजयति तस्य स्यात्सत्यलोके सुखासिका ।। २ ।।

गुरुवारे सितांभोजैः शोणेशं वरिवस्यतः ।।

जनलोके चिरं वासः सिद्धैः सह भविष्यति ।। ३ ।।

चंपकैर्मल्लिकाभिश्च शुक्रवारे समर्चयेत् ।।

तपोलोकं प्रपद्येत ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः ।। ४ ।।

सौरिवारे च जातीभिस्समाराध्यारुणेश्वरम् ।।

न जातु यमलोकानां पापीयानपि कल्पते ।। ५ ।।

प्रथमायां तिथौ देवस्योपहारं समर्पयेत् ।।

यः पायसेन स भवेद्धनधान्यसमृद्धिमान्।। ६ ।।

द्वितीयस्यां तिथौ भक्त्या यो दध्यन्नं निवेदयेत् ।।

स भवेद्भाग्यवाञ्छ्रेष्ठः सोमपाश्च भवेद्ध्रुवम् ।। ७ ।।

तृतीयायां च योऽपूपैः शोणेशं परितर्पयेत् ।।

तस्या व्याहतमारोग्यमाशरीरं भविष्यति ।। ८ ।।

चतुर्थ्यामरुणेशाय पूर्णकुम्भोत्करादिकम् ।।

निवेदयति यस्तस्य भवेत्पूर्णमनोरथः ।। ९ ।।

मुद्गौदनं च पंचम्यामुपहारं प्रकल्पयेत ।।

शोणेश्वराय भक्त्या यः स स्यादक्षय्यवैभवः ।। 1.3.2.7.१० ।।

षष्ठ्यां गुडौदनं दद्यादरुणाचलशम्भवे ।।

भक्त्या यस्तस्य सन्तानो न कदाचित्प्रहीयते ।। ११ ।।

तिलौदनं यस्सप्तम्यां शोणेशाय समर्पयेत् ।।

स दीनोऽप्यधमर्णत्वमयत्नेन व्यपोहति ।। १२ ।।

अष्टम्यां राजशाल्यन्नं यो दद्याच्छोणशम्भवे ।।

तस्य सेवां विनापि स्याद्राजलोको वशीकृतः ।। १३ ।।

गोधूमान्नं नवम्यां च शोणाद्रीशाय योऽर्पयेत् ।।

राजयक्ष्मादयस्तस्य न भविष्यंति जातु च ।। १४ ।।

दशम्यां शोणनाथाय यः करंभं निवेदयेत् ।।

स भवेत्सर्वलोकानां सदैव प्रीतिभाजनम् ।। १५ ।।

पृथुकैरुपहारान्य एकादश्यां प्रकल्पयेत् ।।

अरुणाचलनाथस्य स भवेदकुतोभयः ।। १६ ।।

द्वादश्यां शोणनाथाय सूपौदननिवेदनम् ।।

यः करोति भवेत्तस्य निर्विघातो मनोरथः ।। १७ ।।

यः सक्तूनरुणेशाय त्रयोदश्यां समर्पयेत् ।।

तस्या व्याकुलचित्त्वमश्रांतमपि जायते ।। १८ ।।

अर्पयेच्छोणनाथाय फलानि विविधानि यः ।।

चतुर्दश्यां स मूढोऽपि सिद्धसारस्वतो भवेत् ।। १९ ।।

यः पौर्णमास्यां शोणाद्रिनाथाय विनिवेदयेत् ।।

पनसस्य फलं तस्य चक्षूरोगो न जायते ।। 1.3.2.7.२० ।।

कुह्वां च संगमे भक्त्या कंदमूलादि योऽर्पयेत् ।।

शोणाचलेश्वरायास्य तुष्यंति पितरः किल ।। २१ ।।

अश्विन्यामरुणेशाय दद्याद्वासांसि भक्तिमान् ।।

भरण्यामरुणेशाय दद्यादाभरणान्यपि ।। २२ ।।

कृत्तिकासु प्रदीपांश्च रोहिण्यां रौप्यमर्पयेत् ।।

मृगशीर्षे मलयजमार्द्रायां हरिचंदनम् ।। २३ ।।

पुनर्वसौ मृगमदं पुष्ये कर्पूरमर्पयेत् ।।

काश्मीरोद्भवमाश्लेषे मघायां तुहिनोदकम् ।। २४ ।।

तांबूलं पूर्वफाल्गुन्यां धूपमुत्तरफाल्गुने ।।

कालागुरूंश्च हस्तर्क्षे चित्रायां यक्षकर्दमम् ।। २५ ।।

स्वात्यां सुवासिनीवृंदं विशाखायां प्रकीर्णकम् ।।

मैत्रे मुक्तातपत्रं च ज्येष्ठायां धैनुकान्यपि ।। २६ ।।

मूले मुक्तासरान्पूर्वाषाढे मुकुटमर्पयेत् ।।

रत्नानि चोत्तराषाढे श्रवणे भद्रपीठिकाम् ।। २७ ।।

अष्टापदं धनिष्ठायां वासः शतभिषज्यपि ।।

पूर्वाभाद्रपदे भोगानुत्तरायां तुरंगमान् ।। २८ ।।

रेवत्यां च रथं हैमं प्रदद्याच्छोणशंभवे ।।

दद्यात्कृत्वा महापूजां तत एवार्पयेन्नरः ।। २९ ।।

पूज्यो राशिषु मेषादिष्वरुणेथो विशेषतः ।।

सिंदुवारैः कुरबकैः ककुभैः पाटलैः क्रमात् ।। 1.3.2.7.३० ।।

कुटजैर्नीपकुसुमैर्जीवंतीमल्लिकादिभिः ।।

सरोरुहैर्दमनकैर्नद्यावर्तसरोरुहैः ।। ३१ ।।

पंचामृतेन स्नपयन्नुभयोरुपरागयोः ।।

पंचाक्षरेण कुर्वीत शोणनाथस्य भक्तितः ।। ३२ ।।

स्नपनं पञ्चगव्येन द्वयोरयनयोरपि ।।

षडक्षरेण कुर्वीत गव्येन स्नपनक्रियाम् ।। ३३ ।।

प्रणवेनैव कुर्वीत क्षीरेण स्नपनक्रियाम् ।।

अरुणाचलनाथस्य भक्त्या विषुवयोर्द्वयोः ।।।। ३४ ।।

प्राह्णे स्याद्रुद्रतुलसी मध्याह्ने कृतमालकम् ।।

अपराह्णे मल्लिका च शोणाद्रीशस्य शस्यते ।।३५।।

अद्धोदये च स्नपयेत्सहस्रकलशोदकैः ।।

शतरुद्रीयमुच्चार्य श्रीशोणाचलशंभवे ।। ३६ ।।

शिवरात्रौ विशेषेण त्रिशिखैर्बिल्वपत्रकैः ।।

कमलैः कर्णिकारैश्च जागरूको यतेंद्रियः ।। ३७ ।।

गीतवादित्रनृत्यैश्च दिव्यागमविधानतः ।।

पूजयेदपवर्गार्थं शोणशैले महेश्वरम् ।। ३८ ।।

मासि पौषे च देवस्य कुर्यादाग्नेयमुत्सवम् ।।

नवान्नैरुपदंशाद्यैर्व्याहृतीरुच्चरन्बुधः ।। ३९ ।।

वैशाखे च विशाखायां शिवतंत्रानुसारतः।।

शोणाचलेश्वरस्यास्य कुर्याद्दमनकोत्सवम् ।। 1.3.2.7.४० ।।

प्राबोधिक मार्गशीर्षे प्रातर्निर्माय सामभिः ।।

महापूजां प्रकुर्वीत शोणशैलस्य भक्तिमान् ।। ४१ ।।

शनिप्रदोषेष्वार्द्रासु व्यतीपातेषु पर्वसु ।।

सोमार्कवारयोश्चार्चेच्छोणाद्रीशं यथागमम ।। ४२ ।।

दीक्षोपनयनोद्वाहपुत्रजन्मादिकेष्वपि ।।

विशेषपूजां कुर्वीत शोणनाथस्य भक्तिमान् ।। ४३ ।।

अपि स्वजन्मनक्षत्रे संपत्स्वापत्सु भीतिषु ।।

प्रवेशनिर्गमनयोश्चार्चनीयोऽरुणेश्वरः ।। ४४ ।।

व्रतिचक्रागमे पादबंधने नववैभवे ।।

अरुणेशार्चनं कुर्यादभियानेषु च द्विषाम्।। ४५।।

स्मरेदतिदवीयांश्चेत्पश्येत्पर्यंतगो यदि ।।

स्थितश्चेदरुणक्षेत्रे त्रिकालं पूजयेच्छिवम् ।। ४६ ।।

किमन्यद्वद वत्सेति उद्धृत्य भुजमुच्यते ।।

अरुणक्षेत्रतो नान्यदलं स्वर्गापवर्गयोः ।। ४७ ।।

स्मरणेन मनःश्रोत्रे श्रवणाद्दर्शनादृशौः ।।

जिह्वां च कीर्त्तनाच्छोणक्षेत्रं सद्यः पुनात्यलम्।। ४८ ।।

अरुणेस्मिन्महाक्षेत्रे देहिभिर्लब्धजन्मभिः ।।

जीवद्भिर्लभ्यते भोगो मोक्षश्चोन्मुक्तजीवितैः ।। ४९ ।।

अन्यत्र मुक्तदेहानामप्यत्र श्राद्धकर्मणा ।।

अपि पापात्मनां पुंसामपवर्गो भविष्यति ।। 1.3.2.7.५० ।।

अयोध्यां मथुरां मायां काशीं कांचीमवंतिकाम् ।।

द्वारकां चारुणक्षेत्रमतिशेते न संशयः ।। ५१ ।।

इत्युक्तवंतं च शिलादपुत्रं मृकण्डुसूनुः पुनरप्युवाच ।।

माहात्म्यमेतन्महनीयकीर्ते भूयोपि पृच्छामि वदस्व मह्यम् ।। ५२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे काम्यकर्मवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः।। ७ ।। ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

अरुणाचलमाहात्म्यं विस्तरात्परिपृच्छता ।।

मार्कंडेय त्वया मन्ये मयि न्यस्तो महान्भरः ।। १ ।।

स्थाने कुतूहलाक्षिप्तं मनस्तव महामते ।।

यः शोणाद्रीशचरितं न वेत्ति स नरः पशुः ।। २ ।।

कथं वा शक्यते वक्तुं जानानरपि कार्त्स्न्यतः ।।

शोणाचलजुषः शंभोर्माहात्म्यं महितोदयम् ।।३।।

कथं वा श्रुतमप्येतदाश्चर्यरसभावितैः ।।

अशेषमवधार्येत प्रज्ञावत्प्रवरैरपि ।।४।।

इदानीं स्मर चित्रं तु चरित्रं स्मरवैरिणः ।।

परामृतानुभूत्येव सत्यं नृत्यति मे मनः ।। ५ ।।

अद्भुतं शिवचारित्रमास्कंदितमनोहरम् ।।

मम वर्णयितुं कार्त्स्न्यान्नैव शक्नोति शेमुषी ।। ६ ।।

तथाप्येष प्रवक्ष्येऽहमंशांशेन यथामति ।।

पुण्यं शोणाद्रिनाथस्य माहात्म्यं श्रूयतां मुने ।। ७ ।।

पुरादिदेवकल्पादौ निर्विकल्पो महेश्वरः ।।

स्वेच्छया सकलं विश्वं पुनरप्युदभावयत् ।। ८ ।।

उद्भावितं च तद्विश्वं स्रष्टुं पातुं च सर्वदा ।।

अन्विच्छन्नादिदेवोऽसौ ब्रह्मविष्णू विनिर्ममे ।। ९ ।।

असृजद्दक्षिणांगेन त्र्यंबकः परमेष्ठिनम् ।।

विष्टरश्रवसं देवो वामांगेन च सृष्टवान् ।। 1.3.2.8.१० ।।

ब्रह्माणं रजसा विष्णुं सत्त्वेन समयूयुजत् ।।

नियुक्तौ देवदेवेन तौ विरंच्यच्युतावुभौ ।। ११ ।।

ईशाते सर्वजगतां सृष्टिरक्षाविधानयोः ।।

मनसैव मरीच्यादीन्ससर्ज ब्राह्मणान्दश ।। १२ ।।

दक्षं च दक्षिणांगुष्ठात्सृष्ट्यै प्रावर्तयद्विधिः ।।

मुखेन ब्राह्मणान्दोर्भ्यां क्षत्रियानूरुतो विशः ।। १३ ।।

शूद्रांश्च पद्भ्यां निरमात्स्वयं च कमलासनः ।।

मरीचितनयाज्जज्ञुः कश्यपादसुरास्सुराः ।। १४ ।।

मरुतः फणिनो गृध्रा गंधर्वासरसोऽपि च ।।

मनुश्च यस्य संतानो मानवोऽयं प्रवर्त्तते ।। १५ ।।

नानाज्ञातित्वमापाद्य नानाकर्मप्रवर्तकाः ।।

अत्रेश्च समभूदार्षं क्षात्रं च द्विविधं कुलम् ।। १६ ।।

पुलस्त्यपुलहाभ्यां च जज्ञिरे यक्षराक्षसाः ।।

उतथ्यगीष्पतिमुखा जज्ञिरेंऽगिरिसो मुनेः ।। १७ ।।

भृगोरग्निः समुदभूच्च्यवनाद्यास्तथर्षयः ।।

वसिष्ठप्रमुखेभ्यश्च संबभूबुर्महर्षयः ।।

यत्पुत्रपौत्रैर्भुवनमिदमापूर्यतेऽखिलम् ।। १८ ।।

एवं ब्रह्माऽऽत्मजैः स्वीयैरिदमापूरयज्जगत् ।।

कालेन वैभवेनापि विसस्मार महेश्वरम् ।। १९ ।।

अच्युतोऽपि भृगोः पुत्रीमुद्वाह्य कमलालयाम् ।।

मत्स्यादिरूपो जगति भवन्नास्मरदीश्वरम् ।। 1.3.2.8.२० ।।

सृष्टिस्थितिभ्यां द्रुहिणाब्जनाभौ स्वाधीनतां नूनमुपागताभ्याम् ।।

अतीव गर्वं दधतुर्न कस्य मदोऽधिकारेण भवेन्नरस्य ।। २१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखंडेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे सृष्टिवणर्नंनामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

अहमेव प्रभुरिति प्ररूढाधिकगर्वयोः ।।

विरंच्यप्युतयोरासीद्विवादो मोहसंभवः ।। १ ।।

रजोविकाराभ्यधिको बाह्ये नील इवोत्थितः ।।

विश्वसृष्टिकरो विष्णुं विरंच्योऽब्रूत गर्वतः ।। २ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

कथं त्वमधिकश्चासि विष्णो जनयितुर्मम ।।

पितामहस्य लोकानां किमेवमतिमोहितः ।। ३ ।।

त्वत्त एवोदितौ दैत्यौ निहत्य मधुकैटभौ ।।

दैत्यारिरिति मुग्ध त्वं गर्वं वहसि केशव ।। ४ ।।

त्वामेव सृजतो नित्यं बहुधा मम वेधसः ।।

अद्याप्यायासजां पीडां न परित्यजतः करौ ।। ५ ।।

मम श्रमांभसोद्भूते महांभोधौ निमज्जतः ।।

नैयग्रोधं न चोत्पन्नं कुतस्तेऽस्त्ववलंबनम्।। ६ ।।

मदुपज्ञे महांभोधौ स्रवते कोऽपि पन्नगः ।।

तदाश्रयस्त्वमूर्ध्वं ते पद्मं तच्चासनं मम ।। ७ ।।

कुतस्तमोमये ब्रूहि त्वयि सत्त्वगुणोदयः।।

स वेत्सि किं त्वं प्रकृतिं निद्राजडिमनिर्भरः ।। ८ ।।

जलाशये प्रस्वपता दैत्यभीत्या जनार्दन ।।

कथं त्वया रक्षितासौ मदधीना जगत्त्रयी ।। ।। ९ ।।

चतुर्भ्यो मम वक्त्रेभ्यो वेदाः समुदयं गताः ।।

चैतन्यरूपिणी शक्तिः कलत्रं मे सरस्वती ।। 1.3.2.9.१० ।।

मया हि सृज्यते विश्वमिदं स्थावरजंगमम् ।।

रक्ष्यते च तदिन्द्राद्यैर्मामकैःपुत्रपौत्रकैः।।११।।

ततः कथय वैकुंठ मन्नियोज्येषु कश्चन ।।

जगतामीश्वरान्मत्तः कथं नामातिरिच्यसे ।।१२।।

।। ।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इत्थं सरोषसंरंभे विधौ पौरुषभाषिणि ।।

नारायणोऽपि सासूयं स्मित्वैवं समभाषत ।। १३ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

विरंचे मुंच संरंभं वृथा खलु विकत्थसे ।।

नाभीसरोजसंजातो मम त्वमवधारय ।। १४ ।।

योगनिद्रां मयोन्मुच्य पुरा ह मधुकैटभौ ।।

न चेद्यन्मथितौ ताभ्यां तथैव स्याः प्रणाशितः ।। १५ ।।

सोमकप्रमुखान्दैत्यान्हंतुमात्मेच्छया मम ।।

धृतमत्स्यादिरूपस्य को वान्यः सृष्टिकारणम् ।। १६ ।।

न किंचिदपि पश्यंति रजसारूढदृष्टयः ।।

रजोमयेन भवता किं निरूपयितुं क्षमम् ।। १७ ।।

अविनाभाविनी शक्तिर्ननु मे पद्मवासिनी ।।

यस्याः कटाक्षमात्रेण जगवितयमेधते ।। १८ ।।

भूतान्यमूनि कालोऽयमात्मनोप्यहमेव हि ।।

मया विरहितं कि वा त्रिषु लोकेषु विद्यते ।। १९ ।।

प्र आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पाला मनवोऽप्यहम् ।।

भूर्भुवःस्वस्त्रयीमेनां मदधीनां विचिंतय ।। 1.3.2.9.२० ।।

ममैव विनियोगेन सृष्टिशक्तिः स्वयं स्थिता ।।

तन्मे त्रैलोक्यनाथस्यकि त्वंज्येष्ठः समोऽथवा ।। २१ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

एवं मोहांधमनसोरन्योन्यं प्रतिगर्जतोः ।।

ययावनल्पसमयःसवर्तसदृशस्तयो. ।। २२ ।।

उदयास्तमयौ स्यातां न तदा चंद्रसूर्ययोः ।।

नक्षत्राणि च ताराश्च ग्रहाश्च क्षीणतां ययुः ।। २३ ।।

नाववुर्मरुतो वा न जज्वलुर्जातवेदसः ।।

नांतरिक्षं न च क्षोणी न दिशोऽपि चकाशिरे ।। २४ ।।

समुद्राश्चुक्षुभुस्सर्वे पर्वताश्च चकंपिरे ।।

औषध्यः शोषमासेदुरवसेदुश्च जंतवः ।। २५ ।।

पक्षमासर्तुवर्षादिकालस्य नियमो गतः ।।

अहोरात्रव्यवस्थापि प्रणाश समुपाययौ ।। २६ ।।

इन्द्रादयो लोकपाला मरीच्याद्या महर्षयः ।।

सर्वेप्यकाले संप्राप्तं कल्पांतं मेनिरे तदा ।। २७ ।।

एवं जाते महाक्षोभे भूताक्रन्दप्रचोदितः ।।

भूतनाथो जगज्जातमविद्यायामबुध्यत ।। २८ ।।

व्यचिंतयच्च विश्वात्मा विश्वसंरक्षणोद्यतः ।।

अवाह्यया दृशाऽपश्यदनयोमोहकारणम् ।। २९ ।।

स्वामिनं सकलैश्वर्यदातारं मां मदोद्धतौ ।।

विस्मृत्य स्वं स्वमेवैतावमंसेतां जगत्प्रभू ।। 1.3.2.9.३० ।।

अहो मोहस्य माहात्म्यं वदिमौ द्रुहिणाच्युतौ ।।

जानानावपि मां सम्यगभूतामेवमुद्धतौ ।। ३१ ।।

अज्ञानतिमिरोद्भूति दूषिताशयलोचनः ।।

जनः प्राप्तं स्तुतमपि प्रायो वस्तु न पश्यति ।। ३२ ।।

कृतापराधावप्येतौ निमग्नौ मोहसागरे ।।

मया नोपेक्षणीयौ हि लोकानां हितकाम्यया ।। ३३ ।।

इति निश्चित्य मनसा माया वैवश्यमेतयोः ।।

देवो दयामहांभोधिर्व्यपोहयितुमैहत ।। ३४ ।।

अहोऽनुकम्पा तरुणेंदुमौलेः स्वभावसिद्धा भुवनत्रयेऽस्मिन् ।।

असौ प्रमोहांबुधिमध्यतोभूदाविर्निरस्तावपि धातृविष्णू ।। ३५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवविष्णुविवादवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

।। ।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।।

आज्ञापय विभो मह्यं यथा शंभुः सनातनः ।।

अनुजग्राह मोहांधो वैकुण्ठपरमेष्ठिनौ ।। १ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

शृणुष्व सर्वं वक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ।।

यदेव देवो विदधे दयया भक्तवत्सलः ।। २ ।।

अथोदस्थात्तयोर्मध्ये तथा विवदमानयोः ।।

ज्योतिःस्तंभत्वमभ्येत्य रोदोरंध्रनिरोधकः ।। ३ ।।

महता जृंभमाणेन तस्य ब्रह्मांडभेदिनः ।।

अन्तरिक्षमतिश्यामं समुत्क्षिप्तमिवाभवत ।। ४ ।।

विष्वग्विवर्णता तस्य ज्योतिर्लिंगस्य तेजसा ।।

दिशो विरेजिरे सद्यो दूरविस्तारिता इव ।। ५ ।।

तीव्रैस्तस्य महाज्वालैः शोषिता इव सागराः ।।

विमुक्तवीचिसंक्षोभाः स्वामेव प्रकृतिं ययुः ।। ६ ।।

व्यद्योतंत दिवि प्राग्वद्वहास्तारागणैः सह ।।

तेजःस्तंभात्समुद्भिन्नाः स्फुलिंगा इव केचन ।।७।।

तेजसा तस्य शोणेन गैरिकेणेव रंजिताः ।।

भौमरविश्रियं सर्वेऽप्यवहन्नवनीभृतः ।।८।।

समुद्रास्तत्प्रतिच्छायानिर्भराश्लिष्ट यादसः ।।

पद्मरागशिलाखण्डे घटिता इव रेजिरे ।। ९ ।।

प्रवालगुच्छैः प्रत्यग्रैर्लंबिता इव पादपाः ।।

नद्यश्च निर्भरोत्फुल्लकह्लारा इव रेजिरे।। 1.3.2.10.१० ।।

मही कुंकुमलिप्तेव दिशः सिंदूरिता इव ।।

सर्वारुणमिव व्योम समगत्प्रत्यदृश्यत ।। ११ ।।

ब्रह्मांडकर्परमभूत्तन्महः पूरितांतरम् ।।

शोणितेनेव संपूर्णं कपालं कृत्तिवाससः ।। १२ ।।

एवं प्रवर्द्धमानेन तेजःस्तम्भेन तेन च ।।

अरुणाकारतां भेजे विश्वं स्थावरजंगमम् ।। १३ ।।

तेजोलिंगं तदाश्चर्यं दृष्ट्वा त्यक्तमिथः क्रुधौ ।।

अचिंतयेतामेकैकं चतुर्मुखचतुर्भुजौ ।। १४ ।।

किमेष वसुधां भित्त्वा शेषादीनां फणाभृताम् ।।

फणामाणिक्यमहसां राशिरुन्मुखतां गतः ।। १५ ।।

किं वा कल्पांतसुलभप्रादुर्भावाः प्रभाकराः ।।

द्वादशापि नभोभूम्योर्मध्ये युगपदुत्थिताः ।। १६ ।।

आहोस्विन्मेघ संघर्षाद्वितता व्योममध्यतः।।

अन्योन्यं मिलिताः क्षिप्रा निपतंत्यवनीतले ।। १७ ।।

प्रतिघ्नन्नेष तेजोभिरक्ष्णोः शक्तिमनुक्षणम् ।।

स्वनिर्विशेषिताशेषभूतजालः प्रवर्द्धते ।। १८ ।।

एष उद्दीप्यमानोऽपि संतापाय न कल्पते ।।

नेदीयांस्यपि भूतानि न निर्दहति वह्निवत् ।। १९ ।।

एतस्य कांतिसंक्रांत्या जगदेव न केवलम् ।।

मदीयमपि शोणत्वमनुप्राप्तमहो वपुः ।। 1.3.2.10.२० ।।

कस्मादेष समुत्पन्नः किं मूलः किमुपाधिकः ।।

कुतस्त्यः किमुपादानः कया भक्त्या प्रकाशते ।। २१ ।।

कियानवधिरेतस्य विष्वक्तिर्यगधोर्ध्वतः ।।

अवगाढश्च पातालं कियन्मात्रमसाविति ।। २२ ।।

तदेतदखिलं ज्ञातुं मनः पर्युत्सुकं मुहुः ।।

इच्छत्युत्पतितुं व्योम प्रवेष्टुं च रसातलम् ।। २३ ।।

इति चिंताभराक्रांतौ तेजःस्तंभावलोकनात् ।।

उभावप्यवकुलितौ वैकुण्ठपरमेष्ठिनौ ।। २४ ।।

अभाषत च गोविंदः सुतरामेव गर्वितम् ।।

हिरण्यगर्भमालोक्य स्मयमानमुखांबुजः ।। २५ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

अयमेवावयोर्ब्रह्मन्नन्योन्योत्कर्षकांक्षिणोः ।।

सत्यमेव परीक्षायै निकषः समुपस्थितः ।। २६ ।।

अमुष्य तेजसां राशेरपरिच्छेद्यसंपदः ।।

आद्यंतौ ज्ञातुमेकेन न शक्यं ध्रुवमावयोः ।। २७ ।।

यः पश्येन्मूलमग्रं वा तेजसोस्य स्वयंभुवः ।।

स एव नावभ्यधिको जगतां नाथकोऽपि सः ।। २८ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इत्युभावपि विनिश्चिताशयौ मूलमग्रमपि तस्य वीक्षितुम् ।।

तेजसोतिमहतो बभूवतुः स्पर्धया विरचितोद्यमौ मिथः ।। २९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मविष्ण्वोर्मध्ये तेजोमयलिंगप्रादुर्भाववर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

अथ हंसाकृतिं व्योमपदवीलंघनक्षमाम् ।।

भेजे विरंचिस्तस्याग्रं द्रक्ष्यामीति कृतोद्यमः ।। १ ।।

जग्राह विष्णुर्वाराहं विग्रहं दृढविग्रहः ।।

विश्वंभराविनिर्भेद क्रीडासुलभवैभवम् ।। २ ।।

मूलं तस्य परिज्ञाय प्रत्यावर्तितुमुत्सुकः ।।

कृत्रिमस्तब्धरोमैष दंष्ट्राभ्यामभिनन्महीम्।। ३।।

विदारयन्स पोत्रेण भूतधात्रीमवाङ्मुखः ।।

महावराहो ददृशे तेजस्तंभं नमन्निव ।। ४ ।।

क्रीडाक्रोडकठोरेण कंठघोषेण पूरयन् ।।

पातालं बहुलोत्साहः प्रवेष्टुमुपचक्रमे ।। ५ ।।

विवेश यत्रयत्रासौ तत्रतत्र तथास्थितम् ।।

अवैक्षिष्टानलस्तंभं तमेव कुहनाकिटिः ।। ६।।

विदारितान्महीरंधात्प्रत्यदृश्यंत भोगिनः ।।

प्ररोहा इव शेषाद्यास्तेजःस्तंभस्य केचन ।। ७।।

प्रत्यदृश्यत हेमाद्रेर्मूल कन्द इव स्थितः ।।

आधारतां गतो दृष्टो ह्यच्युतेनादिकच्छपः ।। ८ ।।

आराद्वसुन्धरागुल्फे धुरंधरतया स्थिताः ।।

दिक्सिंधुराश्च दृश्यंते मदमंथरबंधुराः ।। ९ ।।

मधुद्विषा च स महान्मंडूकोऽपि विलोकितः ।।

अखंडमंडलं भूमेर्यस्य पृष्ठे प्रतिष्ठितम् ।। 1.3.2.11.१० ।।

आधारशक्तिमपि तामभ्यपश्यदधोक्षजः ।।

यदनुग्रहतः शेषकूर्माद्या अपि धूर्वहाः ।। ११ ।।

अतलं वितलं चैष सुतलं नितलं तथा ।।

तलातलं च प्रतलं महातलमिति क्रमात् ।।।। १२ ।।

ददर्श सप्त पातालानपि वारिजलोचनः ।।

तत्रत्यान्विविधाकारान्सर्वानपि सविस्मयः ।। १३ ।।

अत्यगाद्भोगवत्याख्यां पुरीं वैरोचनीमपि ।।

जगाहेन्यांश्च दैत्यानामावासानतिगह्वरान् ।। १४ ।।

इदं दृष्टमिदं दृष्टमित्युपारूढकौतुकः ।।

मूलं मुग्धाशयस्तस्य विचिनोति स्म माधवः ।। १५ ।।

अधस्तादपि गाढेन पयोधेस्तेन पोत्रिणा ।।

तथैव तेजःस्तंभः स निर्विकारमवैक्ष्यत।। १६।।

दलिता केवलं पृष्वी पाथोराशिर्विलोलितः।।

नैवालोक्यत तन्मूलं कोलरूपेन विष्णुना ।। १७ ।।

इत्थं वर्षसहस्राणि भ्रांत्या संभ्रांतमानसः ।।

नालं बभूव तन्मूलं लीलाक्रोडो विलोकितुम्।। १८ ।।

अवरुग्णखुरः क्षुण्णदंष्ट्रो विध्वस्तविग्रहः ।।

भग्नपोत्रः स भूदारो जगाहे बहलं श्रमम् ।। १९ ।।

श्रांत्या निश्वसतस्तस्य तादृग्दर्पो विशृंखलः ।।

ननाश तत्क्षणात्साकं तन्मूलावेक्षणेच्छया ।। 1.3.2.11.२० ।।

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञोऽपि प्रत्यावर्तितुमुत्सकः ।।

न चक्षमे सरोजाक्षश्चलितुं च पदात्पदम् ।। २१ ।।

श्रमांधचक्षुषस्तस्य पातालांतरवर्त्तिनः ।।

तत्तेज एव पंथानं पुनरप्युदभावयत् ।। २२ ।।

कथंकथंचिदुत्तीर्णो ऽप्यकूपारादपारतः ।।

स्वेदांभःसागरस्रावे मग्नोऽभूच्छद्मशूकरः ।। २३ ।।

रज्ज्वेव तेजःस्तंभस्य प्रभया सानुबद्धया ।।

लब्ध्वाचलं वनं कष्टं न्यवर्त्तिष्ट जनार्दनः ।। २४ ।।

नावैक्षि यन्मया मूलममुष्य महसां निधेः ।।

ततः स्रष्ट्रापि नो दृष्टः शिरोभागः कथंचन ।। २५ ।।

अमुष्य महसां राशेः प्रागभूद्यत्र संभवः ।।

ततो निवृत्त्य यास्यामि शरणं शिवमीश्वरम् ।।२६।।

स हि विश्वाधिको देवश्चिरं मोहांधचक्षुषा ।।

यद्विस्मृतो मया तस्माद्दुर्विपाकोऽजनीदृशः ।। २७ ।।

एवं विनिर्धार्य विमुक्तदर्पो निवृत्तवानाशु सरोरुहाक्षः ।।

तमेव देशं प्रबभूव यत्र स्तंभः स तेजोमयतां दधानः ।। २८ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे विष्णुना लिंगाधोभागशोधनवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ।।।। ११ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

ततस्तेजोमयं स्तंभमनुसृत्य पितामहः ।।

उत्पपातोन्मुखो वेगान्निरालंबे नभस्तले ।।१।।

द्रुतमुत्पततस्तस्य पक्षावेगेन वारिताः ।।

व्यशीर्यत समुद्वर्ताः प्रणुन्ना इव वायुभिः।।२।।

स वेगादुत्पतन्दूरं नाक्ष्णोर्विषयतामगात् ।।

केवलं दीर्घदीर्घैव रेखा व्योम्नि व्यभाव्यत।।३।।

मायामरालो ददृशे तेजःस्तंभस्यपार्श्वतः।।

संध्यापयोधराभ्यर्णचारीव रजनीकरः।।४।।

प्रागत्यगादुत्पततां ततोऽध्वानं पयोमुचाम्।।

विमानपदवीं पश्चात्तारावर्तं ततः परम् ।।५।।

तेजसां यानि धामानि ह्यत्युच्चान्यूर्ध्वचारिणाम् ।।

अतिचक्राम वेगेन तान्यसौ कुहनाखगः ।। ।। ६ ।।

मरुतो मनसो वापि जवः सूक्ष्मतराकृतेः ।।

सोऽभूदधःकृतस्तेन हंसेन गमनादिना ।। ७ ।।

यथायथा चोत्पपात सुदूरं श्रमितच्छदः ।।

तथातथा च ददृशे तेजःस्तंभः समुन्नतः ।। ८ ।।

अतीत्य मरुतां स्कंधान्सप्त संप्राप्तविस्मयः ।।

बिभेदांडकटाहं च ज्वलंतं तमुदैक्षत ।। ९ ।।

कथं वाऽदृष्टमूलस्य स्थातव्यं पुरतो हरेः ।।

अविमोचयतः शौरेरसमासमशीर्षताम् ।। 1.3.2.12.१० ।।

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञस्य दीर्घैः किं वा ममासुभिः ।।

तदत्रौपयिकं किं स्यात्कार्यं का मा गतिर्मम ।।११।।

अतिसंधित्सतो विष्णुं कस्सहायो भविष्यति ।।

आर्जवं नैव निर्जेतुं प्रतिवादिनमक्षमः ।। १२ ।।

छद्मना वा तिरस्कुर्यान्माना हि महतां धनम् ।।

इति संचितयत्येव विरिंचौ व्याकुलात्मनि ।। १३ ।।

आकाशे ददृशे नातिदूरे किमपि निर्मलम् ।।

ऐंदवी किमियं रेखा तस्याः कथमिहागमः ।। १४ ।।

यद्वा मृणालं तत्सिंधौ वियत्यस्यां कुतस्तु सः ।।

इति तस्मिन्ससंदेहे नेदीयस्तं तदागतम् ।। १५ ।।

अबोधि केतकीबर्हमिति राजीवजन्मना ।।

तत्पर्युषितमप्युद्यत्सौरभं वस्तुशक्तितः ।। १६ ।।

हिरण्यगर्भो विमलमगृह्णात्केतकच्छदम् ।।

गृहीतमात्रं तेनैतत्सचैतन्यं किलाब्रवीत् ।। १७ ।।

।। केतक उवाच ।। ।।

भो गृह्णासि किमर्थं त्वं मुंच मां विश्रमोद्यतम् ।।

वर्षाणां शतसाहस्रमुत्पत्यैवं विहायसा ।। १८ ।।

।। नंदीश उवाच ।। ।।

तथा समेधमानं तं दृष्ट्वा श्रममखिद्यत ।।

अचिंतयत्पद्मसूतिरत्यंतं विहताशयः ।। १९ ।।

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञावान्नीचतामपि संश्रितः ।।

आक्रांतरोदोविवरः क्व राशिस्तेजसामसौ ।। 1.3.2.12.२० ।।

अहमेतत्परीक्षायां क्व परिच्छिन्न पौरुषः ।।

भज्येते इव मे पक्षौ दृशा चांधायते इव ।।

प्रध्वंसंत इवांगानि पतामीवाहमप्यधः ।। २१ ।।

किं वान्यद्बहुनोक्तेन सह निश्वासवायुभिः ।।

मम प्राणाश्च नियतं निर्गच्छंतीव सांप्रतम् ।। २२ ।।

अहंकारमदग्रंथिरयं त्रुटतु चित्ततः ।।

मुकुंदेन सह स्पर्धा सा च शीघ्ं प्रणश्यतु ।। २३ ।।

यदेष रोदःकुहरपरिणाहाधिकोद्यमः ।।

औन्नत्यमयतेऽद्यापि तेजस्तंभो यथा पुरा ।। २४ ।।

तदस्य तेजसां राशेर्नाहं नारायणोऽथवा ।।

कारणं दूरतश्चान्ये महेंद्रप्रमुखाः सुराः ।। २५ ।।

इतो नोत्पतितुं शक्तिरस्ति मे तन्निवर्त्तये ।।

इति निश्चित्य मनसा विधाता जातविस्मयः ।। २६ ।।

प्रत्यभाषत तं कस्त्वं कुतो वा प्राप्तवानिति ।।

स च प्रत्यब्रवीदेनं वेधसं केतकच्छदः ।। २७ ।।

केतकच्छद एवासं सचैतन्यः शिवाज्ञया ।।

तेजस्तंभात्मनः शंभोरस्य मूर्ध्नि चिरं स्थितः ।। २८ ।।

भूलोक इच्छया वस्तुं ततः संप्राप्तवानहम् ।।२९।।

इत्थं श्रुत्वा केतकीबर्हवाचं लब्ध्वाश्वासं तं किलांभोजभूतिः ।।

ब्रूहि त्वं मे तत्कियत्यंतरे वा तेजःस्तंभस्याग्रमित्यावभाषे ।। 1.3.2.12.३० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मणा लिंगोपरिभागशोधनवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२।।

।।नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

केतकीबर्हमप्येनं विहस्य पुनरब्रवीत् ।।

।। केतक्युवाच ।। ।।

अपि मूढ न किंचित्त्वं वेत्सि कस्त्वं कुतो न तत् ।। १ ।।

ईदृश्यः परितो लग्ना यस्मिन्ब्रह्मांडकोटयः ।।

तस्य प्रमाणमेतावदिति को वेदितुं क्षमः ।।२।।

चतुर्युगायुतैर्यातं ततो निपततो मम।।

इदानीमपि नाप्रोति तन्मध्यं किल भूतलम् ।।३।।

इति ब्रुवाणमेनं च नमस्कृत्य सरोजभूः।।

हित्वा निजमहंकारमभाषत कृतांजलिः।।४।।

ब्रह्मोवाच।।

महात्मन्सत्यमेवास्मि मूढोऽहं केतकच्छद।।

ब्रह्मणा हि मया स्पर्द्धा विष्णुना सह निर्मिता।। ५।।

द्वाभ्यामपीदमावाभ्यां विस्मृतं शिववैभवम्।।

यन्नौ महानभूद्गर्वस्सर्गसंत्राणमात्रतः।। ६।।

ह्रेपणी संकथा तावदास्तामद्याप्यहं यतः ।।

स्पर्द्धया न विमुक्तोऽस्मि बद्धया गरुडध्वजे ।। ७ ।।

सख्यं साप्तपदीनं हि कथ्यते तद्भवान्मयि ।। ८ ।।

असंस्तुतधियं हित्वा कर्तुमर्हस्यनुग्रहम् ।।

अहं विष्णुश्च मोहांधौ तेजःस्तंभस्य वीक्षणात् ।। ९ ।।

हंसकोलाकृती दध्वो मिथः साम्यं व्यपोहितुम् ।।

मूलं दिदृक्षुः स दशां कीदृशीं यातवानिति ।। 1.3.2.13.१० ।।

न जाने मम चास्याग्रं दिदृक्षोरीदृक्षी दशा ।।

गतमुड्डीयमानस्य मे सहस्रेण हायनेः ।। ।। ११ ।।

जातश्रमोऽस्मि नितरां वियुज्य इव चासुभिः ।।

दिष्ट्याद्य भद्र लब्धस्त्वं मयाऽऽलंबोवसीदताम्।। १२ ।।

तन्मे कुरुष्व मित्रस्य सफलां याचनामिमाम् ।।

सखाहं सहसंजल्पादस्मि दासोनुषंजनात् ।। १३ ।।

तत्त्वया करणीयैवं प्रार्थनैषा कृतांजलिः ।।

यदि पश्यति मूलं स जितोऽहममुना तदा ।। १४ ।।

यद्वा न पश्यति तदाप्यस्मि साम्यमुपेयिवान् ।।

इदं द्वयमपि प्रायो ममातिह्रेपणं सखे ।। १५ ।।

त्वयैव परिहार्यत्वमिदानीं समुपागतम् ।।

अनृतामभिभाष त्वमुचितां च सुहृत्कृते ।। १६ ।।

गिरमेकामिमामग्रे चक्रपाणेरुदीरय ।।

एष हंसाकृतिर्ब्रह्मा तेजःस्तंभस्वरूपिणः ।। १७ ।।

अत्युच्चं दृष्टवानग्रमत्र साक्ष्ये स्थितोऽस्म्यहम् ।।

तेनापि तेजःस्तम्भत्वमेयुषा चन्द्रमौलिना ।। १८ ।।

संभावितोयं सुतरां पित्रेव हि पितामहः ।।

अतोऽयमेवाभ्यधिको भवतो विष्टरश्रवाः ।। १९ ।।

इत्युक्त्वा मम साहाय्यं सुमहत्क्रियतां त्वया ।। 1.3.2.13.२० ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

एवं भूयः प्रार्थितोऽयं विधात्रा दाक्षिण्यार्द्रः केतकीबर्हकोपि ।।

तेजःस्तंभाभ्यर्णभाजे तथैव प्राहाशेषं विष्णवे ब्रह्मवाक्यम् ।। २१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मणाऽसत्यसाक्ष्यार्थं केतकच्छदप्राथनावर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

सोऽपि ब्रह्माणमुद्वीक्ष्य तावता द्विगुणं स्मयन् ।।

नाग्रं दृष्टमनेनेति निश्चिकाय विवेकवान् ।। १ ।।

अनुग्रहीतुं मां मुग्धं हंतुं चास्य विधेर्मदम्।।

देवदेवः स एवालं भूतभर्तेत्यमन्यत ।। २ ।।

मूलसंदर्शनाशक्त्या तेजःस्तंम्भस्य मे मदः ।।

व्यपेत एव मन्येऽद्य यद्भक्तिस्त्र्यंबकेऽजनि ।। ३ ।।

स्तूयते वीतगर्वत्वात्स इदानीं महेश्वरः ।।

यस्य दक्षिणवामाभ्यामंगाभ्यां नौ समुद्भवौ ।। ४ ।।

अद्याप्यवीतगर्वत्वाल्लब्ध्वासौ कूटसाक्षिणम् ।।

हिरण्यगर्भो मामेवमतिसंधातुमिच्छति ।। ।। ५ ।।

तदद्य सकलस्यापि दुःखस्यापनये क्षमः ।।

स एव शरणत्वेन प्राप्तव्यः शंकरो मया ।। ६ ।।

तथा कृतापराधस्य कृतघ्नस्य गुरुद्रुहः ।।

तमृते रक्षिता कोऽन्यस्तमेव स्तौमि शंकरम् ।। ७ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

जय पृध्वीमयाकार जय चापोमयाकृते ।।

जय प्रभाकराकार जयामृतकराकृते ।। ८ ।।

जय वैश्वानराकार जय गन्धवहाकृते ।।

जय होतृमयाकार जयाकाशमयाकृते ।। ९ ।।

रक्ष मां त्रिगुणातीत रक्ष मां कालविग्रह ।।

रक्ष मामक्षयैश्वर्य रक्ष मां करुणाकर ।। 1.3.2.14.१० ।।

स्रष्टा त्वं सर्वजगतां रक्षिता सर्वदेहिनाम् ।।

हर्ता च सर्वभूतानां त्वां विनैवास्ति कोऽपरः ।। ११ ।।

अणूनामप्यणीयांस्त्वं महांस्त्वं महतामपि ।।

अन्तर्बहिस्त्वमेवैतज्जगदाक्रम्य वर्तसे ।। १२ ।।

निगमास्तव निश्वासा विश्वं ते शिल्पवैभवम् ।।

स त्वं त्वदीय एवासि ज्ञानमात्मा तव प्रभो ।। १३ ।।

अमरा दानवा दैत्याः सिद्धा विद्याधरा नराः ।।

प्राणिनः पक्षिणः शैलाः शिखिनोऽपि त्वमेव हि ।। १४ ।।

स्वर्गस्त्वमपवर्गस्त्वं त्वमोंकारस्त्वमध्वरः ।।

त्वं योगस्त्वं परा संवित्किं त्वं न भवसीश्वर ।। १५ ।।

त्वमादिर्मध्यमंतश्च तस्थुषां जग्मुषामपि ।।

कालस्वरूपतां प्राप्य कलयस्यखिलं जगत् ।। १६ ।।

परेशः परतः शास्ता सर्वानुग्राहकः शिवः ।।

स एष मे कथंकारं साक्षाद्भवति धूर्जटिः ।। १७ ।।

यं दृष्ट्वा शरणं प्राप्तो निःश्रेयसमवाप्नुयात् ।।

अथ वा स्तौमि तद्धाम जातमात्रं यथामिति ।। १८ ।।

तच्छ्रुत्वैष कृपां कुर्यादवश्यं सर्वतः श्रुतिः ।।

इति निश्चित्य वैकुंठः स्तोतुं समुपचक्रमे ।। १९ ।।

तमेव तैजसं स्तंभं प्रणम्य परमेश्वरम् ।।

आदिमध्यांतरहितं मत्वा तं जगदीश्वरम् ।।

हठात्तेन विरंचेन वार्यमाणोपि सस्मितम् ।। 1.3.2.14.२० ।।

।। श्रीविष्णुरुवाच ।। ।।

जय देव महादेव वामदेव वृषध्वज ।।

कालांतक क्रतुध्वंसिन्नीलकंठेंदुशेखर ।। २१ ।।

जय शंभो शिवेशान शर्व त्र्यंबक धूर्जटे ।।

स्मरवैरिन्पुराराते स्थाणो भव महेश्वर ।। २२ ।।

जयेश खंडपरशो शूलिन्पशुपते हर ।।

सर्वज्ञ भर्ग भूतेश कपालिन्नीललोहित ।। २३ ।।

जय रुद्र मखाराते पिनाकिन्प्रमथाधिप ।।

गंगाधर व्योमकेश गिरीश परमेश्वर ।। २४ ।।

जय भीम मृगव्याध कृत्तिवासः कृपानिधे ।।

कृशानुरेतः कैलासे नित्यमेव हि वर्तसे ।। २५ ।।

त्वदाज्ञया मरुद्राति फणी वहति भूभरम् ।।

दीप्यतः सूर्यशशिनौ ब्रह्मांडं प्लवतेंऽबुधौ ।। २६ ।।

ज्योतींषि संचरंते खे सर्वं त्वच्छासनात्प्रभो ।।

अहं ब्रह्मा च जगतां सर्गसंत्राणयोरलम् ।। २७ ।।

विधाय कल्पसे पुष्ट्यै सूते सस्यानि मेदिनी ।।

नाक्रामंत्यव्ययः सीमां यच्च त्वन्महिरेव सः ।। २८ ।।

अणिमादिमहासिद्धिनिःसाधारणवैभवः ।।

कथं त्वाममरैरन्यैरुपेक्षे समभिष्टुतम् ।। २९ ।।

विशुक्त्वे विस्मरामस्त्वां स्मरामः संकटेपि च ।।

न रोषो जातु भक्तेषु प्रसादः सर्वदैव ते ।। 1.3.2.14.३० ।।

यदा विधित्सेर्भक्तिं त्वं यदा च प्रावृणोषि ताम् ।।

मोहबोधौ तदा पुंसां कल्पेते बंधमोक्षयोः ।। ३१ ।।

इति स्तुतस्सांजलिबद्धपाणिना पतिः पशूनामथ चक्रपाणिना ।।

कृतापहासे च सरोजसंभवे मदोद्धते प्रादुरभूद्दयानिधिः ।। ३२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शंकरप्रादुर्भाववर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

तेजःस्तंभं विनिर्भिद्य संध्याभ्रमिव चंद्रमाः ।।

कैलासकूटधवलं वृषेन्द्रमधितस्थिवान् ।। १ ।।

जटाजूटवता बालचंद्रचूडेन मौलिना ।।

कपालमालिकां वैधीं स्रजं चारग्वधी दधत् ।। २ ।।

नागकुंडलिभिः फालफलकोद्भासिलोचनैः ।।

पंचभिर्वदनैर्दीप्तैः क्ष्वेडकल्माषकंधरैः ।। ३ ।।

शूलं कपालं डमरुं सारंगं परशुं धनुः ।।

खट्वांगममलं खड्गं दोर्भिर्नागं च धारयन् ।। ४ ।।

श्वसितोद्धूलिताकारो गजचर्मोत्तरीयवान् ।।

सर्वालंकारसंपन्नः सर्वदेवैरभिष्टुतः ।। ५ ।।

परिधानीकृतव्याघ्रचर्मा ताभ्यामदर्शि सः ।।

रूपं दृष्ट्वा स आनंदं ननर्त्त नलिनेक्षणः ।। ६ ।।

न किंचिदपि जानानो मुमोह च सरोजभूः ।। ७ ।।

दृशाभिनंद्य माधवं प्रसन्नया महेश्वरः ।।

अथोदतिष्ठिपच्च तं सहुंक्रियश्चतुर्मुखम् ।। ८ ।।

जगाद चाधिकारितामदाद्युवां समुद्धतौ ।।

न लज्जितव्यमत्र वामयं क्रमोऽधिकारिणाम् ।। ९ ।।

परीक्ष्य वैभवं मम प्रबोधवानभूद्धरिः ।।

अयं न जातुपद्मभूश्छलन्मनो दुरात्मवान्।। 1.3.2.15.१० ।।

अशासि पंचवक्त्रता यदोपहासितो ह्यहम् ।।

पुनःस्वपुत्रिकारतिर्मयैष शिक्षितोऽभवत् ।। ११ ।।

तृतीय एष मंतुरप्यहो कथं नु सह्यते ।।

तदस्य तु प्रतिष्ठया क्वचिन्न भूयतां विधेः ।। १२ ।।

अयं च केतकच्छदो यदाप कूटसाक्षिताम् ।।

अतः परं न जातु तन्ममैतु मूर्ध्नि संस्थितिम् ।। १३ ।।

शप्त्वैवमेतौ गिरिशः प्रीत्या विष्णुमभाषत ।। ।। १४ ।।

।। श्रीमहेश्वर उवाच ।। ।।

वत्स मा भैः प्रसन्नोऽस्मि भवते भक्तिशालिने ।।

ननु त्वमंगान्मे जातस्सात्त्विकोऽसि विशेषतः ।।

माहेश्वराग्रगण्योऽसि जगत्यां हि यथा पुरा ।। १५ ।।

न तवातः परं जातु भक्तिहानिर्भवेन्मयि ।।

प्रतिक्षणं वर्द्धमाना कल्पते च विमुक्तये ।। ।। १६ ।।

इत्यनुग्रहकृतं त्रिलोचनं भक्तिभाजि निरहंक्रिये हरौ ।।

भीतिमानवनतः स्वयं विधिः स्तोतुमारभत क्लृप्तवंदनः ।। १७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये उत्तरार्धे ब्रह्मकृतशिवस्तुत्युद्यमवर्णनंनाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।। ।। छ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

देवदेव तवैश्वर्यं केन शक्येत वेदितुम् ।।

विना भायैक्यसुलभं भवदीयमनुग्रहम् ।। १ ।।

अकर्तृकाणि वाक्यानि ऐश्वर्यं ते निरत्ययम् ।।

न स्तोतुं शक्यते किं तु नमस्कुर्वंति दूरतः ।। २ ।।

को विष्णुः कोऽहमेते वा दिक्पाला वासवादयः ।।

त्वमेव देव कर्त्तासि जगत्सृजनरक्षयोः ।। ३ ।।

पतिस्त्वं पार्वतीनाथ पशवो वयमप्यमी ।।

बद्धं पाशेन मोक्तुं वा त्वमेवास्मान्प्रगल्भसे ।। ४ ।।

षड्विंशत्तत्त्वरूपस्त्वमभितश्चाभिवर्त्तसे ।।

कोविदः को विनिर्णेतुं तव याथात्म्यमीश्वरः ।।५।।

किरातः किल देवस्त्वं सारमेयैः किलागमैः ।।

षड्वर्गहिंस्रान्संहर्तुं करोष्याखेटकौतुकम् ।।६।।

देव दक्षाध्वरे पूर्वं वरिभद्रस्त्वदाज्ञया ।।

कांकां शिक्षामकार्षीन्न इति कापि विडम्बना ।। ७ ।।

तव कालाग्निरूपस्य सर्वब्रह्मांडदाहिनः ।।

पोषणात्पुष्पचापस्य प्रायो जिह्वेति शेमुषी ।। ८ ।।

कृतापराधः शूलेन त्वया दीर्णो जलंधरः ।।

अन्तकोंधकदैत्यश्च प्रतिवीरश्च कोऽस्ति ते ।।९।।

अधारयिष्यत्कण्ठेन कालकूटं न चेद्भवान् ।।

कथं च धारयिष्यामो वयं सर्वेऽपि जीवितम् ।। 1.3.2.16.१० ।।

देवदारुवने पूर्वं मुनीन्केवलकर्मठान् ।।

प्रक्षोभ्य धूर्तवेषस्त्वं दययान्वग्रहीस्तथा ।। ११ ।।

अंघ्रिणाक्रांतवान्नो चेदत्युग्रां त्वमपस्मृतिम् ।।

तयाक्रांतमिदं कृत्स्नमंधकारायते जगत् ।। १२ ।।

अर्धनारीश्वरं रूपं त्वया चेन्न प्रकाशितम् ।।

प्रभवामि कथं स्रष्टुं जगदेतच्चराचरम् ।। १३ ।।

भवता स्तंभितः शम्भो संरंभाज्जंभजिद्भुजः।।

कियंतं हंत कालं ते जयस्तंभ इव स्थितः।।१४।।

भिक्षोः कपालमापूर्य रुधिरेणात्मनो हरिः।।

शूलेनोत्क्षिप्य मुमुहे ह्येतत्त्वमवधारय।। १५।।

न चेदशिक्षयः सर्वशस्त्रास्त्राण्यनुकंपया ।।

निर्वापयेत्कथं वैरं क्रुद्धोपि जमदग्निभूः ।। १६ ।।

नृहरिं शरभाकारः समहार्षीन्न चेद्भवान् ।।

स एव संहरेद्विश्वं हिरण्यकशिपोरपि ।। १७ ।।

त्वमाचकृक्षः कल्पाब्धौ कैवर्त्तो मत्स्यकच्छपौ ।।

हरिं बद्ध्वाहिराट्सूत्रैर्नृसिंहमथ सूकरम् ।। १८ ।।

एकोने पद्मसाहस्रे स्वनेत्रेण कृतार्चनम् ।।

शूलिन्सुदर्शनं दत्त्वा दैत्यद्विषमतूतुपः ।। १९ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

स्तुत्यैवमस्य विष्णोश्च प्रार्थनेन प्रसेदिवान् ।।

धूर्जटिः सृष्टिकर्तृत्वं पुनरस्याभ्यमन्यत ।। 1.3.2.16.२० ।।

समँज्यासु द्विजानां च पूजनं चानुशिष्टवान् ।।

उभावप्यब्रवीदेतौ वात्सल्याच्चद्रशेखरः।। २१ ।।

।। श्रीशिव उवाच ।। ।।

वत्सौ युवां न ज्ञात्वैवं भूयो भवतमुद्धतौ ।।

गुरुं स्मरतो मामेव जाग्रतं सृष्टिरक्षयोः ।। २२ ।।

इह प्रदेशे युवयोर्यन्मयानुग्रहः कृतः ।।

पुण्यक्षेत्रमिदं पुंसां ततो मोक्षाय कल्पताम् ।। २३ ।।

योजनत्रयमात्रेऽस्मिन्क्षेत्रे निवसतां नृणाम् ।।

दीक्षादिकं विनाप्यस्तु मत्सायुज्यं ममाज्ञया ।। २४ ।।

यद्वा तिरश्चामप्यत्र स्थावराणां च देहिनाम् ।।

अबुद्धिपूर्विका बुद्धिरपवर्गस्य जायताम् ।। २५ ।।

नृणां च दर्शनाद्दूरे कैवल्यं स्मरणेन वा ।।

अस्तु वेदांतविज्ञानं न साध्यं निष्प्रयासतः ।। २६ ।।

शुभाय तैजसी मूर्तिः स्थावरा मम शाश्वती ।।

अरुणाद्रिरिति ख्याता नित्यमेवात्र वर्त्तताम् ।। २७ ।।

युगात्ययेपि नैनं तु मज्जयेयुर्महाब्धयः ।।

न चालयेयुर्मरुतो न दहेयुश्च वह्नयः ।। २८ ।।

ज्योतिर्मयमिदं लिंगं ज्योतिःष्वपि न जातुचित्।।

क्रमंता निर्गमागत्या खेचराणि समंततः।। २९।।

यस्यानुग्रहमिच्छामि जंतो्तस्यात्र संभवः।।

देहांते कल्पतां मुक्त्यै विनौपनिषदीर्गिरः।। 1.3.2.16.३०।।

एष दूरात्प्रणामेन निकर्षाच्च प्रदक्षिणात्।।

अपि पापात्मनां पुंसामस्तु निश्रेयसप्रदः ।। ३१ ।।

अत्रैव नियतं वासाः संभवंति महात्मनाम् ।।

तस्मात्स्थलमिदं हित्वा न गंतव्यं कदाचन ।। ३२ ।।

शोणाचलमनादृत्य क्वचित्स्थित्वापि मुक्तये ।।

तस्माद्युवां विधिहरी वसतं चात्र नित्यशः ।। ३३ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इत्युक्तवंतं कामारिं प्रणम्य विधिमाधवौ ।।

तौ व्यज्ञापयतां देवं दूरीभवदहंक्रियौ ।। ३४ ।।

।। विधिमाधवावूचतुः ।। ।।

एवमेतज्जगदाधार जगदाधारतां गतः ।।

आस्तां गिरिरसौ किं तु तेजो ह्यस्य सुदुस्सहम् ।। ३५ ।।

अतोयमुत्तमो रुद्र तेजः सामान्यशैलवत् ।।

तिष्ठत्वभेद्यमहिमा निश्रेयसमहाखनिः ।। ३६ ।।

विवृणोति निजं ज्योतिर्विश्वस्यास्य समृद्धये ।।

प्रत्यब्दं कार्त्तिके मासि कृत्तिकासु दिनात्यये ।। ३७ ।।

शर्मदोपि नृणां देव शोणाद्रिस्तव शासनात् ।।

महत्त्वादर्चितुं शक्यो न स्याद्भक्तस्य कस्यचित्।।३८।।

एतस्योपत्यकायां तदद्यारभ्यास्मदर्थनात्।।

देवेन सन्निधातव्यमवन्यां लिंगरूपिणा।।३९।।

तच्चारुणगिरीशानमावामाराधयावहे।।

अभिषेकानुलेपाद्यैरुपचारैर्यथाविधि ।।1.3.2.16.४०।।

संत्यत्र केशराश्चूता नागपुंनागकेसराः।।

आरग्वधाः कुरबका मालूराः पाटला अपि ।। ४१ ।।

अत्रैव सन्निधातव्यं देवदेव दयानिधे ।।

यतस्त्वद्भक्तिदार्ढ्यं नौ भवतात्त्वदुपासनात्।।४२।।

नान्यथा चित्तशुद्धिर्न्नौ देवेऽप्येवं प्रसेदुषि ।।

अनाद्यविद्यावृतये यो भविष्यति नित्यशः ।। ४३ ।।

शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स एष भृशमुन्नतः ।।

स एवालं निवासाय देवस्य हृदयंगमः ।।।।४४।।

सांगवेदा धर्मशास्त्रं पुराणानि शिवागमाः ।।

कृत्वा च सकलाः प्रोक्ता भवतैव भवावयोः ।।४५।।

निश्रेयसाय भक्तानां त्वयैव गुरुरूपिणा।।

अष्टाविंशतिराख्याता आगमाः शैवसंज्ञिताः ।। ४६ ।।

तेषु कस्य प्रकारेण कुर्वाणौ त्वदुपासनाम् ।।

कदाप्यज्ञानजामार्तिं नाधिगच्छाव शंकर ।। ४७ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इति तौ धातृगोविंदौ पादपद्मावलंबिनौ ।।

जगाद करुणामूर्त्तिर्जगतीभृत्सुतापतिः ।। ४८ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

युक्तमुक्तमिदं भद्रौ मयाप्येवं मनीषितम् ।।

कामिकोक्तेन मार्गेण मामर्चयितुमर्हथः ।। ४९ ।।

मोहतो विस्मृता मन्ये भवद्भ्यां शैवसंहिता ।।

अधुना मत्प्रसादेन पुनरुद्भासतां हृदि ।। 1.3.2.16.५० ।।

।। नन्दीश उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा श्रीशवागीशौ गिरिशोऽन्तरधादथ ।।

तदा प्रादुरभूत्तत्र लिंगं किमपि मंगलम् ।। ५१ ।।

तच्चावलोक्य साश्चर्य्यौ मुकुन्दकमलासनौ ।।

मुहुः प्रणम्य सानंदं प्रार्च्य तुष्टुवतुश्चिरम् ।। ५२ ।।

तावकारयतां शोणगिरिनाथस्य चालयम् ।।

नानाशिल्पाद्भुतं विश्वकर्मणा प्रचयेन च ।। ५३ ।।

खानयामासतुस्तत्र सरः किमपि पावनम् ।।

अभिषेकाय देवस्य सर्वतीर्थमयं नवम् ।। ५४ ।।

अरुणाख्यं पुरं चारात्कल्पयामासतुश्चिरम् ।।

सिद्ध्यै नोत्कंठते लब्ध्वा कैलासायापि धूर्जटिः ।।५५।।

तस्यां ब्रह्मर्षयो देवा गंधर्वा दिव्ययोषितः ।।

सिद्धविद्याधरा यक्षाः पौरत्वं समुपाययुः ।। ५६ ।।

तीर्थानि धार्य कूपत्वं गंगाद्याः सरितस्तथा ।।

नंदनादीनि च वनान्यभवन्निष्कुटत्वतः ।।५७।।

गोलोको गोगोष्ठतया नैगमत्वं किलागमाः ।।

शैलाश्च गोपुरादित्वं स्मृतयो विधितां ययुः ।।५८।।

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः ।।

प्रपन्ना मानुषं देहं तस्यां किल पृथग्जनाः ।। ५९ ।।

देवोपि धूर्जटिस्तस्यां कौतुकी सिद्धरूपधृक् ।।

योगित्वं समुपास्थाय मात्राकौपीनमुण्डधृक् ।।1.3.2.16.६०।।

न केनचिदविज्ञातः सदा सर्वत्र दीप्यति ।।

तौ च केशवलोकेशौ जटिलौ भस्मगुण्ठितौ ।।६१।।

दांतौ शोणाद्रिनाथं तमर्चयामासतुश्चिरम् ।।

तत्रत्यानां च सर्वेषां वर्णानामानुगुण्यतः ।। ६२ ।।

दीक्षादिकानि चक्राते स्वयमाचार्यतां गतौ ।।

क्रमेण हृतनिर्माल्यौ सर्वागमरहोविदौ ।। ६३ ।।

प्रातः स्नात्वा समाहृत्य पुष्पपत्रादिकं फलम् ।।

मंत्रं चारुणनाथस्य तत एव रहः श्रुतम् ।। ६४ ।।

जंजल्पाकौ जजपतुः सर्वमंत्राधिकं सदा ।।

धूपप्रदीपनैवेद्यैर्गीतवादित्रनर्तनैः ।। ६५ ।।

प्रदक्षिणानमस्कारैर्मुद्राबंधैर्नवैर्नवैः ।।

आसनेन च मूर्त्त्या च मूलेन च यथाविधि ।। ६६ ।।

पंचब्रह्मषडंगाद्यैरर्चयामासतुः शिवम् ।।

एवं वर्षसहस्राणि षोडशारुणशंकरम् ।। ६७ ।।

वेधोविष्णू समाराध्य शिवज्ञानमवापतुः ।। ६८ ।।

इतीदमश्रावि मया रहस्यं पितुः शिलादस्य मुखात्पुरा यत् ।।

निवेदितं चाद्य तदेव तुभ्यं किमन्यदाकर्णयितुं मनीषा ।। ६९ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मविष्णुकृतारुणाचलेश मंदिरवर्णनंनाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।। ।। छ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इति श्रुत्वास्य वचनं मार्कंडेयोऽभ्यभाषत ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

श्रुतमेव मया देव श्रोतव्यं भवतो मुखात् ।। १ ।।

तथापि कौतुकेनाहमाक्रांतो मुनयोऽप्यमी ।।

गौर्या कथं तपस्तप्तं महादेव्यात्र कथ्यताम् ।। २ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

कथयामि तदप्येतद्यथाऽधिगतमात्मना ।।

शृणु त्वमवधानेन मार्कंडेय महामते ।। ३ ।।

ननु जानासि तत्पूर्वं यथा दाक्षायणी शिवः ।।

उपयेमे सतीं नाम सतीनामधिदेवताम् ।। ४ ।।

यथा च सा क्रुधा भर्तुर्द्रुहि दक्षप्रजापतौ ।।

योगादहासीदात्मीयं वपुरित्यपि ते श्रुतम् ।। ५ ।।

तदा हराज्ञानिघ्नेन वीरभद्रेण यत्कृतम् ।।

अध्वरध्वंसनं दक्षस्यापि ते विदितं महत् ।। ६ ।।

अश्रौषीस्तस्य दक्षस्य गणैः शीर्षासखंडनम् ।।

ब्रह्माच्युतेंद्रमुख्यानां देवानामपि शिक्षणम् ।। ७ ।।

दंतघातं रवेः पाणिपाटनं जातवेदसः ।।

अदितिप्रभृतीनां च दिव्यस्त्रीणां पराभवम्।। ।। ८ ।।

सा च देवी पुनर्जन्म लेभे हिमवतो गृहे ।।

उमेति पार्वतीत्याख्यां द्वितीयां विभ्रती पुनः ।। ९ ।।

देवः स्थाणुवने तां च परिचर्यापरं रहः ।।

अरुरोचयिषुः काममधाक्षीत्कालवह्निना ।। 1.3.2.17.१० ।।

जितेंद्रियं च तं देवं क्वापि यातं गणैः सह ।।

तपोभिस्तोषयामास गौरी शिखरवासिनी ।। ११ ।।

उपयम्याथ तां देवो वृत्तांतैश्चित्तखंडिभिः ।।

रमयामास चैकांते मोदस्वेति विलासिनीम् ।। १२ ।।

वैधव्यखिन्नया रत्या प्रार्थिता शैलनंदिनी ।।

कामपीठे तपस्यंती कामं प्रत्युददीपयत् ।। १३ ।।

पुनश्च मेनया मात्रा पित्रा च हिमभूभृता ।।

आनीता भवनं भर्त्रा साकं चिरमरंस्त सा ।। १४ ।।

तदा शुंभनिशुंभाख्यौ लेभाते वेधसो वरम् ।।

देवदानवमर्त्येषु मास्तु नौ पुरुषान्मृतिः ।। १५ ।।

इति तद्वचनं श्रुत्वा जातत्रासैः सुपर्वभिः ।।

अभ्यर्थितोऽवदद्देवो रहश्चक्रधरादिभिः ।। १६ ।।

माभैष्ट भद्र कालेन तथा प्रतिविधीयते ।।

यथा निषूदितौ स्यातां तादृशौ दानवाविति ।। १७ ।।

दत्ताभयान्मुकुंदादीन्विसृज्यांधकसूदनः ।।

अंतःपुरगतो रेमे देव्या सह यथा पुरा ।। १८ ।।

कदाचिन्मर्मलक्ष्येण प्रीत्या कालीति निंदिता ।।

तस्य प्रीत्यै कालिका च त्वचमेवाजहान्निजाम् ।। १९ ।।

यत्रोत्क्षिप्तवती चर्म स्वेच्छया परमेश्वरी ।।

महाकाशीप्रपाताख्यं तदभूत्क्षेत्रमुत्तमम् ।। 1.3.2.17.२० ।।

सा च त्वक्कौशिकी नाम्ना काली विंध्याद्रिवासिनी ।।

तपस्यंती वृषस्यंतौ तो जघान महासुरौ ।। २१ ।।

देवी च गौरी शिखरे तस्मिन्नेव मनोहरे ।।

तपोभिर्लब्धगौरीत्वाद्भर्त्तारं समतोषयत् ।। २२ ।।

क्रमेण दौर्हृदवती भूत्वा प्रासूत पार्वती ।।

गजाननं च हेरंबं सेनान्यं च षडाननम् ।। २३ ।।

तौ चागमविदः प्राहुर्नारायणचतुर्मुखौ ।।

पूर्वापराधशुद्ध्यर्थं देवीगर्भसमुद्भवौ ।। २४ ।।

वर्धमानौ च तौ बालौ पित्रोरालोकमानयोः ।।

मग्नयोरिव वर्षाब्धौ प्रेमग्रंथिरभूद्दृढा ।। २५ ।।

जातु वीणानिनादेन कदाचिच्चित्रलेखनैः ।।

विजह्रतुश्शिवौ स्वैरमेकदा मंडनैर्मिथः ।। २६ ।।

जातु विद्यागमालापैः कदाचिच्चित्रवस्तुभिः ।।

एकदा लोकवृत्तांतैर्दंपतिभ्यां विनोदितम् ।। २७ ।।

पुष्पावचयनैर्जातु कदाचिद्वारिखेलनैः ।।

अदीव्यतां च रागार्द्रौ दोलाकेलिभिरेकदा ।। २८ ।।

मैनाकेनार्चितौ जातु मेनया जातु पूजितौ ।।

जात्वर्हितौ हिमवता दंपती तौ विनोदितौ ।।२९।।

जातु द्यूतविनोदेन गतिगोष्ठ्या कदाचन ।।

एकदा दानलीलाभिः शिवौ चिक्रीडतुश्चिरम् ।। 1.3.2.17.३० ।।

द्यूतनिर्जितमाच्छिद्य पत्युरुत्संगतां गतम् ।।

वलयीकृतमेणांकं ताटंकीकृतवत्युमा ।। ३१ ।।

इति तौ पितरौ चराचराणां निवसंतौ कनकाचलादिकेषु ।।

रुचिरेषु पदेषु कामभोगानतिहृद्यान्सुचिरं किलान्वभूताम् ।। ३२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवपार्वतीविहारवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

गार्हस्थ्यं बिभ्रती भर्तुरेकाम्रतलवासिनः ।।

पक्वान्नपानैस्सा तत्र पर्य्यतर्पयत प्रजाः ।। १ ।।

जातु संध्यानुसंधानमुकुलीकृतलोचनम् ।।

बद्धांजलिपुटं देवमद्राक्षीदद्रिनंदिनी ।। २ ।।

ध्यायते नूनमधुना कापि सौभाग्यशालिनी ।।

क्रियते यन्मयि प्रेम तन्मन्ये वचनं महत् ।। ३ ।।

कथं विज्ञायते पुंसां कुटिला मानसी स्थितिः ।।

मिथ्योपचाराद्दक्षेण वंचितास्म्यमुना भृशम् ।। ४ ।।

मयि दाक्षिण्यमेवास्य मन्ये मनसि चेद्रहः ।।

जनः सौभाग्यवान्यस्माद्भवति स्नेहभाजनम् ।। ५ ।।

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत इत्यपि ।।

मुग्धेंदुशेखरेणास्मि विप्रलब्धा स्मरारिणा ।। ६ ।।

असमानानुरागेषु नारीणां मूढचेतसाम् ।।

सौभाग्यगर्वो लोकेषु परिहासाय केवलम् ।। ७ ।।

इति प्रणयरोषेण देव्याः कलुषचेतसः ।।

हव्यवाहातपालीढमिवाननमलक्ष्यत ।। ८ ।।

वाष्पवारिप्लवे तस्या आताम्रे च विलोचने ।।

नीलोत्पले जलापूर्णे इव भूम्ना विरेजतुः ।। ९ ।।

यत्तस्याधीनतिलकं भ्रुवोर्युगमभज्यत ।।

द्वेधाकृतमिवादर्शि मन्मथस्य शरासनम्।। 1.3.2.18.१० ।।

अंतर्मन्युभरेणास्याः कंपते स्माधरच्छदः ।।

मुहुः प्रवालस्थायीव रक्ताशोकस्य पल्लवः ।।११।।

अतीव रज्यमाने तत्पार्वत्या गंडमंडलम् ।।

शाणावघर्षमाणिक्यदर्पणप्रतिमं बभौ ।। १२ ।।

अंतर्वेपधुतौ तस्याश्चकंपाते पयोधरौ ।।

पद्मकोशाविवांतःस्थ चंचरीकप्रचालितौ ।। १३ ।।

अचिंतयच्च संभूय सौभाग्याभावतो ननु ।।

ममायमन्यस्त्रीचिंतां कुरुते चंद्रभूषणः ।। १४ ।।

तदैषा क्वापि यास्यामि किमत्रास्त्येकया मम ।।

तपस्यते च सौभाग्यमर्जनीयं मयाधुना ।। १५ ।।

निमीलिताक्षिण्येवास्य गंतव्यं निभृतं मया ।।

न चेन्मां वारयत्येष कंठादुपरि भाषितैः ।। १६ ।।

वत्सौ तु वर्धयत्येव गंगेयमतिवत्सला ।।

देवस्तु न स्मरत्येव मामन्यस्त्रीपरायणः ।। १७ ।।

इति निश्चित्य देवस्य पार्श्वादाशु निवृत्त्य सा ।।

अनिर्दिश्य दिशं कांचिद्यातुं व्यग्रा प्रचक्रमे ।। १८ ।।

चलावती माल्यवती मालिनी विजया जया ।।

वारिता अपि संरंभात्स्वामिनीमन्वयुः स्वयम् ।। १९ ।।

तत्र सापि गिरीन्पुण्यान्वनानि नगराणि च ।।

सरांसि सरितश्चैषा विचचार समंततः ।। 1.3.2.18.२० ।।

भ्रमंती सह्यपादेषु द्राविडाख्ये सुनीवृति ।।

तीर्त्वा शक्त्यापगां देवी विजयां समभाषत ।। २१ ।।

दृश्योऽयं नातिदूरेण पुरस्तात्सकलारुणः ।।

शृंगैस्संलक्ष्यतेऽष्टाभिर्नूनं माहात्म्यवान्गिरिः ।। २२ ।।

उपत्यकासु चैतस्य दृश्यंते तापसाश्रमाः ।।

अतीव पावनाः शांताः पुण्यारण्यमनोहराः ।। २३ ।।

गत्वा निरूपयामस्तानिमान्पुण्याश्रमान्वयम् ।।

प्रसीदतितरां चेत एषां संदर्शनेन मे ।। २४ ।।

एवमाह्रादयत्यालि क्रमेण गिरिनंदिनी ।।

तस्याद्रेर्जग्मुषी पार्श्वमपश्यत्कंचिदाश्रमम् ।। २५ ।।

लूतास्तंतून्नयंत्यत्र कुम्भीराः शैवलान्यपि ।।

शिशून्पुष्णंति नीवारैः सफरान्भूरिमायवः ।। २६ ।।

हरंत्यवकरान्वालैश्चमराः स्फीतरोमभिः ।।

समीकुर्वंति चोद्भूतैर्विषाणैर्यत्र सैरिभाः ।। २७ ।।

वानराः फलपुष्पाणि मधुपत्राणि भल्लुकाः ।।

क्रोडाः स्नानीयमृत्स्नां च यत्रर्षिभ्यो नयंत्यहो ।। २८ ।।

काकोलूकैः शुकश्येनैर्मृगव्याघ्रैर्हरिद्विपैः ।।

कलापिसर्पैर्यत्रासुमार्जारैः सौहृदं श्रितम् ।। २९ ।।

हूयमानपुराडाशद्रव्यसौरभ्यहारिणी ।।

यत्र द्रुमांतरालेभ्यो धूम्या निर्याति पावनी ।। 1.3.2.18.३० ।।

पठंति शतरुद्रीयं यत्र वायसवैरिणः ।।

गृणंति काकाः स्तोत्राणि साम गायंति सारिकाः ।। ३१ ।।

शाकशालिषु शार्दूलाश्चरंति च तथैव गाः ।।

सिंचंति पुष्करांभोभिः कुंभिनी यत्र पादपान् ।। ।। ३२ ।।

क्वचिच्च शोभने देशे पुण्ये पुण्यमनोहरे ।।

ददर्श सा तपस्यन्तं यं कंचिद्दृषिसत्तमम् ।। ३३ ।।

अधस्तात्सप्तपर्णस्य चित्रव्याघ्रत्वगासने ।।

बद्धवीरासनं सम्यक्पावने कुशविष्टरे ।। ३४ ।।

शालिशूकारुणाभाभिर्जटाभिर्भस्मपांडुरम् ।।

अचंचलाभिर्विद्युद्भिरिव शारदवारिदम् ।। ३५ ।।

नासाग्रनिश्चलदृशं समप्रस्फुरिताधरम् ।।

आवर्त्तयन्तं रुद्राक्षमालिकामग्रपाणिना ।। ३६ ।।

प्रत्यग्रनिर्णेजनतो ह्यंत्यश्यानदशांचले ।।

वसानं वल्कलयुगे संध्याभ्रे भूभृतां यथा ।। ३७ ।।

षड्वर्गहिंस्रबंधाय स्थापितां वागुरामिव ।।

उपवीतत्रयीमारादुरोगर्तस्य बिभ्रतम् ।।

कृतोचितोपचारा सा तमप्राक्षीत्तपोधनम् ।। ३८ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

कस्त्वं कोऽयं गिरिवरो यत्र त्वं कुरुषे तपः ।। ३९ ।।

स चाहारुणशैलोऽयं पुण्यक्षेत्रेषु पूजितः।।

गौतमोऽहं मुनिर्मुक्त्यै तपसाराधये शिवम् ।। 1.3.2.18.४० ।।

इत्युक्त्वा विजयादीनां मुखेनैनामुमां विदन् ।।

प्रणम्य भक्त्या बहुशो नीतवानुटजं निजम् ।। ४१ ।।

कन्दमूलफलाद्यैश्च कृतातिथ्यामिमां मुनिः ।।

जगन्मंगलमूलाय तपसे चान्वमन्यत ।। ४२ ।।

ज्योतिःस्तम्भस्य संभूतिमारभ्यानुक्रमेण सः ।।

जगाद चास्यै शोणाद्रेर्महिमानमशेषतः ।। ४३ ।।

शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स्थलीश्वरमिति स्थलम् ।।

यत्र संनिहितः शंभुर्ज्योतिर्लिंगात्मतां गतः ।। ४४ ।।

वैकुण्ठपरमेष्ठ्यादि गीर्वाण निबिडीकृते ।।

न तत्र मे तपः कर्तुमव्याक्षेपेण शक्यते ।। ४५ ।।

अयं शोणगिरेः पादः प्रवालाचलनामवान्।।

पुण्यारण्योपरुद्धत्वाद्रहस्यत्वं विगाहते ।। ४६ ।।

तत एवाहमत्रैव प्रतिष्ठाप्य त्रिलोचनम् ।।

आराधये यथाशक्ति तपोभिः कल्पितात्मभिः ।। ४७ ।।

ममाश्रमसमीपेऽस्मिन्पुण्यक्षेत्रमिदं महत् ।।

क्रियतामाश्रमो देव्या कर्त्तव्यं हि तपश्चिरम् ।। ४८ ।।

मुनेरेवमनुज्ञानात्कृताश्रमपरिग्रहा ।।

उदयुंक्त तपः कर्त्तुं सुमहत्पर्वतात्मजा ।। ४९ ।।

आश्रमं रक्षितुं सत्यवतीं काननवासिनीम् ।।

शुभगां धुंधुमारिं च प्रागाद्याशास्वतिष्ठिपत् ।। 1.3.2.18.५० ।।

तपोवनस्य सर्वस्य रक्षार्थं सा समादिशत् ।।

दुर्गामनर्गलस्फूर्तिमाज्ञानिर्वाहणक्षमाम् ।। ।। ५१ ।।

अनंतरं सा धम्मिल्लं मंदारप्रसवोचितम् ।।

जटाभरत्वं तपसे गमयामास पार्वती ।। ५२ ।।

हंसचिह्नदशं हित्वा दुकूलं मिहकालघु ।।

परुषं सुकुमारांगी परिधत्तेस्म वल्कलम् ।। ५३ ।।

अपि प्रसूनावचयनिस्सहांगुलिपल्लवा ।।

अलावीदतितीक्ष्णाग्राण्यविकारं कुशानि सा ।। ५४ ।।

वज्रसूचिनिर्भरांगैरवच्छिन्नानि कंटकैः ।।

शिरीषमृद्वी शांडिल्यपल्लवान्युच्चिकाय या ।। ५५ ।।

पावन्यां कमलानद्यां प्रातर्विहितमज्जना ।।

अर्चयामास रक्ताब्जैर्यथाविधि विभाकरम् ।। ५६ ।।

दर्भाक्षततिलोन्मिश्रैर्गौरी श्रीनदिवारिभिः ।।

देवी निर्वर्तयामास देवर्षिपितृतर्पणम् ।। ५७ ।।

वालुकामंडले सूर्यमावाह्याभ्यर्च्य पंकजैः ।।

कृतप्रदक्षिणा गौरी प्रणनाम सहस्रशः ।। ५८ ।।

स्वयमेव प्रतिष्ठाप्य लिंगं किमपि शंकरम् ।।

आगमोक्तेन विधिना पूजयामास पार्वती ।। ५९ ।।

आसनेन च मूर्त्या च मूलेनांगैश्च सा रविम् ।।

दंडिपिंगलमुख्यांश्च शक्तीर्दीप्तादिका अपि ।। 1.3.2.18.६० ।।

तत्तद्दिक्षु च सोमादीन्ग्रहान्धेन्वादिमुद्रया ।।

तेजश्चंडे चार्चयित्वा निर्माल्यं च न्यवेदयत् ।। ६१ ।।

अर्घेणातीव शुद्धेन संप्रोक्ष्य च समंततः ।।

द्वारवास्तु समभ्यर्च्य न्यासानपि चकार सा ।। ६२ ।।

भूतशुद्धिं विधायान्वगंतर्यागं चकार सा ।।

हृदि पद्मासने चार्च्य ज्ञानधर्मादिकान्क्रमात् ।। ।। ६३ ।।

शक्तीर्दलेषु वामादीर्दलाग्रे सूर्यवेधसौ ।।

केसराग्रे सोमविष्णू कर्णिकाग्रेऽग्निधूर्जटी ।। ६४ ।।

तदूर्ध्वे शक्तिचक्रं च विन्यस्तब्रह्मपंचका ।।

अंगैर्दत्त्वा च पाद्यादीनुपचर्याभिषिच्य सा ।। ६५ ।।

प्रादाच्चंदनपुष्पादि धूपदीपप्रदायिनी ।।

भूयोपि पंचब्रह्माणि षडंगान्यप्यपूजयत् ।। ६६ ।।

तत्तद्दिक्षु च शक्रादीन्वज्रादींश्च विधानतः ।।

कृत्वा सर्वोपचारांश्च वितताराष्टपुष्पिकाम् ।। ६७ ।।

पंचवक्त्राणि चाभ्यर्च्य कृतचंडेश्वरार्चना ।।

प्रदक्षिणा प्रणामाद्यैर्नित्यं शिवमपूजयत् ।। ६८ ।।

शिवागमोक्तविधिना द्रव्यैः सौभाग्यदायिभिः ।।

सा जुहाव च पूजांते प्रणीते जातवेदसि ।। ६९ ।।

परिकल्पितोपचारा च कंदमूलफलादिकैः ।।

स्वयं कृतोपचारेयमतिथीनभ्यपूजयत् ।। 1.3.2.18.७० ।।

अंगुष्ठाग्रेण तिष्ठंती ग्रीष्ये पंचाग्निमध्यतः ।।

ह्रदे च शिशिरे चंद्रपीयूषाप्यायिताऽभवत् ।। ७१ ।।

वर्षरात्रीषु धाराभिः सह वारिधरा पुनः ।।

सौदामिनीव ददृशे तमसि स्तिमिता कृतिः ।। ७२ ।।

पाणिपादेन पद्मानि मुखेन च कलानिधिम् ।।

प्रदर्शयत्यनायासान्निन्ये सा हैमनीर्निशाः ।। ७३ ।।

नीवारबीजदानेन सा मृगानप्यपोषयत् ।।

अज्ञातहिंसाभिभवानाश्रमोपांतवर्तिनः ।। ७४ ।।

कृतालवालसलिलैः सुवालाकलशाहृतैः ।।

वात्सल्याद्वर्द्धयामास पूर्णानाश्रमपादपान्।। ७५ ।।

प्रदक्षिणां कृतवती शोणशैलं गिरींद्रजा ।।

सा मनोरथसंसिद्ध्यै नित्यं सह सखीजनैः ।। ७६ ।।

पंचाक्षरी जजापैषा शिवस्तोत्राण्युदैरयत्।।

दध्यौ च देवं मनसा शोणपर्वतरूपिणम् ।। ७७ ।।

अनुदिनमरुणाचलेश्वरं सा प्रणतवती विहितप्रदक्षिणाद्यैः ।।

शिवनिगमविधानवेदिनी सा व्यरचयदद्रिसुता चिरं तपस्याम् ।। ७८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे पार्वतीकृतारुणाचलेश्वरपरिचरणवर्णनंनामाऽष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।। ।। छ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

तावत्कुतश्चिदाकर्ण्य तत्रस्थां महिषासुरः ।।

अवज्ञातसुरारातिर्विध्वंसितपुरंदरः ।। १ ।।

सर्वलोकजयी सिद्धविद्याधरभयावहः ।।

दुर्निग्रहो वरादासीच्छस्त्रास्त्रैरखिलैरपि ।। २ ।।

तीक्ष्णानामपि शापानामप्यगोचरतां गतः ।।

दर्पद्भिर्दानवैदैत्यैः कौणपैश्च निषेवितः ।। ३ ।।

दूषको मुनिपत्नीनां धर्ममार्गोपघातकः ।।

बलात्पुलोम्नो नमुचेर्वृत्रादपि बलाधिकः ।। ४ ।।

हिरण्यकशिपोर्वश्यो हिरण्याक्ष इवापरः ।।

तां विलोभयितुं कांचित्प्राहिणोत्किल दूतिकाम्।। ५ ।।

ततः सा तापसीवेषधारिणी गिरिजां प्रति ।।

सखीसमक्ष एवेदमुवाचानुचितं वचः ।। ६ ।।

अरारु भीषणे भीरो निवसस्यत्र किं वने ।।

विहर्तुमुचिता रम्येष्ववरोधनवेश्मसु ।। ७ ।।

किमर्थं वाद्य चित्तं ते यौवने भोगनिःस्पृहम् ।।

निवेशितं तपसि च दैवतैरपि दुष्करे ।। ८ ।।

हंसतूलमयीं शय्यां मुक्तामयवितानिकाम् ।।

हित्वा किमिति मृद्वंगि सुप्यते परुषाश्मसु ।। ९ ।।

तपोजडो मृडो दिष्ट्या प्रागेवास्ति त्वयोज्झितः ।।

तवानुरूपो नैवान्यो विद्यते दिविषत्सु च ।। 1.3.2.19.१० ।।

किं तु त्रैलोक्यनाथोऽस्ति महिषो दानवेश्वरः ।।

यदि द्रक्ष्यसि तं सुभ्र त्यक्ष्यस्येव क्षणात्तपः ।। ११ ।।

किं निह्नवेन नन्वेष श्रुत्वा सर्वं चिरात्प्रभुः ।।

स प्राहिणोदुपानेतुं दूतिकां मां स्मरातुरः ।। १२ ।।

इत्यत्यंतविरुद्धं तां ब्रुवाणामसमंजसम् ।।

देव्याश्चित्तस्थितिं ज्ञात्वा विजया निरकासयत् ।। १३ ।।

सा चातिरोषेण कृतप्रतिज्ञा दैत्यरूपिका ।।

गत्वा विदितवृत्तांतमकरोन्महिषासुरम् ।। १४ ।।

सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य रुषातीवारुणेक्षणः ।।

देवीं जिघृक्षुरभ्यागाद्वृतो दैतेयकोटिभिः ।। ।। १५ ।।

स्यन्दनैर्द्विरदैरश्वैः पत्तिभिश्च समंततः ।।

भुवमाच्छादयामास ध्वजैश्च गगनांतरम् ।। १६ ।।

क्ष्वेलितैर्वाद्यघोषैश्च नभः स्फुटदिवाभवत् ।।

पादाघातैश्च दैत्यानां विदद्रे वसुधातलम् ।। १७ ।।

करालो दुर्द्धरस्तस्य विचष्णुर्विकरालकः ।।

बाष्कलो दुर्मुखश्चंडः प्रचंडश्चामरासुरः ।। १८ ।।

महाहनुर्महामौलिरुग्रास्यो विकटेक्षणः ।।

ज्वालास्यो दहनश्चेमे सेनान्योपि प्रतस्थिरे ।। १९ ।।

कोलाहलमिमं श्रुत्वा देवी नियमविघ्नतः ।।

शंकिता दैत्यसंहृत्यै दुर्गामादिशति स्म सा ।। 1.3.2.19.२० ।।

सारुणाद्रिरहोद्रोण्यामधिरूढा मृगाधिपम् ।।

दीप्तायुधधरैर्दोर्भिः कालिकेव महीं गता ।। २१ ।।

घनाघनरवोदग्रं सिंहनादमचीकरत् ।।

स्फुरद्दंतच्छदोपांतं वल्गदंगुलिपल्लवा ।। २२ ।।

स्वांगेभ्यो योगिनीचक्रं मातरोऽप्यसृजन्रुषा ।।

देव्याः प्रियाय दैतेयसंहारार्हाः सहस्रशः ।। २३ ।।

काश्चित्तत्रारुणच्छाया दंडिन्यो हंसवाहनाः ।।

मुखैश्चतुर्भिराजग्मुः कोपप्रस्फुरिताधरैः ।। ।। २४ ।।

निर्ययुः काश्चन क्रुद्धा ज्वलत्त्रिशिखपाणयः ।।

निस्वनद्भूषणाः पंसल्ललाटा वृषवाहनाः ।। २५ ।।

निर्जग्मुरपराः सेनासहिताः शिखिवाहनैः ।।

शक्तिदंडाभयकराः शतशः षड्भिराननैः ।। २६ ।।

निश्चक्रमुः परास्तार्क्ष्यमधिरुह्याधिकक्रुधा ।।

शंखचक्रधराः सूर्यचंद्रमोभ्यां दिवो यथा ।। ।। २७ ।।

प्रतिष्ठंते तथा व्याघ्रवाहाः कुवलयत्विषः ।।

पोत्रैः सद्घर्घरारावैर्बिभ्रत्यो मुसलं हलम् ।। २८ ।।

रोषारुणसहस्राक्ष्यो वलक्षद्विपवाहनाः ।।

प्रतस्थिरे शातकोटिशतकोटिधराः पराः ।। २९ ।।

अश्वारूढा समापेतुरेकाः सौदामिनीनिभाः ।।

खड्गखेटकधारिण्यः कोपेन कपिलाननाः ।। ।। 1.3.2.19.३० ।।

ताश्च कोटिचतुःषष्टिमसुरानाश्रमाद्बहिः ।।

अरुन्धन्प्रसभं ध्वांतराशीनिव रवेस्त्विषः ।। ३१ ।।

ततश्च योगिनीचक्रदानवानीकयोर्मिथः ।।

प्रावर्त्तत रणं घोरं मुष्टामुष्टि कचाकचि ।। ३२ ।।

सायकैर्योगिनीमुक्तैर्दलिता दैत्यमौलयः ।।

आच्छादयन्महीपृष्ठं स्थलजानीव सर्वतः ।। ३३ ।।

प्रसस्रू रक्तसरितो लगत्कैशिकशैवलाः ।।

लुठद्विपाठपाठीनाः स्मरैर्देवीमुखांबुजैः ।। ३४ ।।

वेतण्डतुण्डान्यारुह्य सौधानिव पिशाचिकाः ।।

प्रचण्ड तांडवाः पीतरक्तमद्याश्चकाशिरे ।। ३५ ।।

कपालैर्दैत्यवीराणामघासुरसृगासवान् ।।

क्रीडड्डमरुकाकारैर्डामरैर्योगिनीगणाः ।। ३६ ।।

परिजह्रुस्तथांत्राणि कंकौघाः पाशशंकया ।।

क्षुधिता अपि मांसानि सशल्यान्यजहुः शिवाः ।। ३७ ।।

सिद्धविद्याधरोन्मुक्तमंदारप्रसवासवैः ।।

इयाय शांतिं भूरेणुः संग्रामे क्षोभसम्भवः ।। ३८ ।।

विरेजुर्योगिनीमुक्तैर्देहलग्नैर्द्विषां हयाः ।।

अमर्षातिशयोत्क्षिप्तैः शल्यैः शल्यमृगा इव ।। ३९ ।।

दंडैः केचित्परे शूलैर्निशितैः केऽपि शक्तिभिः ।।

चक्रैरन्ये हलैरेके कतिचिच्छतकोटिभिः ।। 1.3.2.19.४० ।।

योगिनीनां परे खड्गैर्दलिता दानवेश्वराः ।।

निःशेषतामुपाजग्मुर्विना सेनाधिपान्निजान्।। ४१ ।।

ब्राह्मी स्वयमुपागम्य विहितायोधनावधीत् ।।

करालं विकरालेन दण्डेन ज्वलिता चिरात् ।। ४२ ।।

माहेश्वरी त्रिशूलेन सुचिरं कृतसंगरा ।।

चकर्त दुर्द्धरस्याशु मूर्द्धानमतिरोषणा ।। ४३ ।।

शक्त्या लुलाव कौमारी चिक्षुरासुरमस्तकम् ।।

चक्रेण चालुनान्मौलिं विकरालस्य वैष्णवी ।। ४४ ।।

बाष्कलस्याशु वाराही मुसलेनालुनाच्छिरः ।।

दुर्मुखं चाशु वज्रेण व्यधादैंद्री गतायुषम् ।। ४५ ।।

ख्यातं यस्याश्च नामेदं तयोरेव निदूषनात् ।।

चामुण्डा चण्डमुण्डौ च मण्डलाग्रेण चिच्छिदे ।। ४६ ।।

प्रचण्डचामरौ वीरौ महामौलिं महाहनुम् ।।

उग्रास्यविकटाक्षौ च ज्वालास्यदहनावपि ।। ४७ ।।

अनुजग्मुः क्रुधा यान्तं युद्धाय महिषासुरम् ।।

कालनेमिप्रभृतयो विप्रचित्तिमिवासुराः ।। ४८ ।।

शिरस्त्रवंतो रथिनः सुनिषंगा धनुर्धराः ।।

उद्भूतकटकाः प्रापुर्युद्धभूमिं चलद्ध्वजाः ।। ४९ ।।

समंतात्पूरितदिशः सिंहनादैर्भयंकरैः ।।

पृषत्कवर्षिणो मातृमंडलान्यभिदुद्रुवुः ।। 1.3.2.19.५० ।।

ताश्च तैर्बलिभिः कृत्वा संग्रामं निस्सहत्वतः ।।

दुर्गां प्रपेदिरे देवीं शरणं सिंहवाहनाम् ।। ५१ ।।

उक्त्वा मायालुलायस्य दुर्जयत्वं दुरात्मनः ।।

देवी तां तुष्टुवुर्दुर्गामेवं सप्तापि मातरः ।। ५२ ।।

योगनिद्रेति रूपेण विष्णोर्नयनपद्मयोः ।।

त्वया निलीयते देवि मधुकार्येव लीलया ।। ५३ ।।

अमूमुहस्तं न तथा मातश्च मधुकैटभौ ।।

कथं जघान तौ विष्णुस्तयोरेवाभ्यनुज्ञया ।। ५४ ।।

त्वं कौशिकी न चेज्जाता मृत्युः शुंभनिशंभयोः ।।

कथं तु लोकपालानामैश्वर्यं देवि एष्यति ।। ५५ ।।

विंध्यवासिनि विंध्येन किमवंध्यं कृतं तपः ।।

यत्र मैत्री किरातीभिरपि लभ्या त्वया समम् ।। ५६ ।।

कापिशायनमापीतं धनदोपायनीकृतम् ।।

त्वयांब नीतं दैत्यानां रसैर्नियतमानवैः ।। ५७ ।।

ब्रह्मणः सृष्टिशक्तिस्त्वं स्थितिशक्तिर्मधुद्विषः ।।

अंब संहारशक्तिश्च रुद्रस्यापि प्रगल्भसे ।। ५८ ।।

यशोदानंदजाता त्वमेकानंशेति नामतः ।।

कंसाद्यसुरसंहारे हरेः साह्यं करिष्यसि ।। ५९ ।।

त्वं विद्या त्वं महामाया त्वं लक्ष्मीस्त्वं सरस्वती ।।

त्वं देवी पार्वतीशापि दुर्गे किं वा न जायसे ।। 1.3.2.19.६० ।।

।। नन्दिकेश्वर उवाच ।। ।।

स्तोत्रेणानेन मातृभ्यो दुर्गा दत्ताभया स्वयम् ।।

महिषासुरयुद्धाय संतुष्टा निर्ययौ तदा ।। ६१ ।।

प्रचंडमंडलाग्रेण भिंडिपालेन चामरम् ।।

महामौलिं क्षुरिकया कर्परेण महाहनुम् ।। ६२ ।।

उग्रवक्त्रं कुठारेण शक्त्या विकटचक्षुषम् ।।

ज्वालामुखं मुद्गरेण दहनं मुसलेन च ।। ६३ ।।

निहत्य महिषस्याग्रे सरोषं युध्यती स्वयम् ।।

सिंहनादं महाघोरं चक्रेण मुदिताशया ।। ६४ ।।

अथात्यमर्षितो दुर्गां विशिखैर्महिषासुरः ।।

विव्याध फालफलके स्तनयोर्गडयोरपि ।। ६५ ।।

ततो दुर्गाथ संरंभात्प्रजहारासुरेश्वरम् ।।

बाह्वोर्वक्षसि वक्त्रे च क्षुरप्रैः प्रज्वलत्फलैः ।।६६।।

ततो दैत्यस्त्रिभिर्दुर्गां जघान विशिखैर्मुखे ।।

पंचभिः पंचभिर्बाह्वोर्द्वाभ्यां द्वाभ्यां च नेत्रयोः ।। ६७ ।।

एकेन सारथिं रथ्यानष्टभिः कार्मुकं त्रिभिः।।

चतुर्भिश्च ध्वजं तस्य दुर्गा चिच्छेद सायकैः ।। ६८ ।।

पदातिरथ दैत्येंद्रः शतघ्नीं ज्वलदाकृतिम् ।।

कालदंडप्रतीकाशां दुर्गां प्रति विमुक्तवान् ।। ६९।।

हाहाकुर्वस्तु देवेषु विद्राणे मातृमंडले ।।

तामापतंतीमादाय दुर्गा जग्राह लीलया ।।1.3.2.19.७० ।।

कृपाणमंकुशं पाशं भुशुंडीं करवालिकाम् ।।

शंकुं शक्तिं गदां चक्रं तोमरं फलकं सृणिम् ।। ७१ ।।

परश्वधं भिंडिपालं पट्टिशं लगुडं च सः ।।

दुर्गां प्रति विचिक्षेप क्षयांभोद इवाशनिम् ।। ७२ ।।

आपतंत्येव शस्त्राणि क्षिप्तान्यादाय वैरिणाम्।।

बभंज पाणिभिः स्वैरं करिणीवेक्षुकांडकम्।।७३।।

दुर्गोपवाह्यः सिंहोऽपि लांगूलाग्रेण मुद्रितम् ।।

दंष्ट्रया दारयामास प्रहरन्नखपंकजैः ।। ७४ ।।

क्षणं सिंहः क्षणं क्रोडः क्षणं व्याघ्रः क्षणं गजः ।।

क्षणं च महिषो भूत्वा दैत्यो दुर्गामयोधयत् ।। ७५ ।।

महिषोऽथ विषाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यामत्यमर्षितः ।।

ताडयामास सिंहं च देवीमपि मुहुर्मुहुः ।। ७६ ।।

क्षणं गगनमध्यस्थः क्षणं प्राप्तो महीतले ।।

क्षणं दिक्षु भ्रमन्प्राप्तः क्षणं चादृश्यतां गतः ।।७७।।

प्रार्थिता मातृचक्रेण दुर्गा महिषदानवम् ।।

अमोघेन त्रिशूलेन दारयामास सस्मिता ।। ७८ ।।

मुक्तघर्घरनिर्घोषो यावत्पतति दानवः ।।

तावदस्य हठेनांघ्रिं स्कंधपीठे न्यवेशयत् ।। ७९ ।।

कंठपीडनतो यातजीवितस्यामरद्रुहः ।।

छिन्नमूर्द्धानमादाय पाणिनाथ ननर्त्त सा ।। 1.3.2.19.८० ।।

इति दुर्गया समिति कासरासुरे दलिते समस्तभुवनैककंटके ।।

ननृतुः सुराः प्रजहृषुर्महर्षयो ववृषुश्च दिव्यकुमुमानि वारिदाः ।। ८१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्यउत्तरार्धे देव्यास्तपश्चर्यायां दुर्गाकृतमहिषासुरवधवर्णननामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।। ।। छ ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

अहो महिषदैत्यस्य दुराचारत्वमीदृशम् ।।

अहो दुरितहारिण्या दुर्गायाश्च पराक्रमः ।। १ ।।

एवं तया भद्रकाल्या निहते महिषासुरे ।।

किं चकार गिरींद्रस्य नंदिनी तपसि स्थिता।। २ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

अनंतरं सा हस्तेन दधती दैत्यमस्तकम् ।।

ननाम गौरीमन्येन पाणिना खङ्गधारिणा ।। ३ ।।

अथ हर्षेण नृत्यंतीं तामालोक्य दयार्द्रया ।।

दृष्ट्या देवी जगादैनां दंतांशुद्योतितांबरा ।। ४ ।।

त्वयातिदुष्करं कर्म निर्मितं विंध्यवासिनि ।।

जातं तव प्रभावेन निष्प्रत्यूहं च मे तपः ।। ५ ।।

अथैतन्माहिषं शीर्षमपवित्र भयंकरम् ।।

जगत्पवित्रचारित्रे त्यक्तुमर्हसि हस्ततः ।। ६ ।।

इति गौर्योदिता दुर्गा जुगुप्साकुलमानसा ।।

मूर्ध्नस्तस्य निपाताय व्यधुनोद्बहुशः करम् ।। ७ ।।

तीर्थमुत्पाद्यतां देवि नवं पापविनाशनम् ।।

तस्मिन्निमज्जनाद्दुर्गे प्रायश्चित्तं भविष्यति ।। ८ ।।

इतीरिता गौतमेन दुर्गा दुरितशंकिनी ।।

पाटयामास खङ्गेन शिलापट्टं पटीयसा ।। ९ ।।

पातालावधि निर्भिन्नात्पाषाणतलतस्ततः ।।

उदजृंभत्तरंगांभः सच्चित्तमिव निर्मलम् ।। 1.3.2.20.१० ।।

ममज्ज सापि गंभीरे तस्मिन्नंभसि पावने ।।

नमः शोणाद्रिनाथायेत्युक्त्वा मंत्रमनुत्तमम् ।। ११ ।।

तावन्महिषकंठस्थं लिंगं तद्गलितं तले ।।

तटे प्रतिष्ठितं जातं पापनाशनसंज्ञया ।। १२ ।।

उन्ममज्ज ततो दुर्गा तीर्थांभोधूतकल्मषा ।।

निपपाताथ तत्पाणेर्महिषासुरमस्तकम् ।। १३ ।।

कृतप्रदक्षिणा नत्वा पापनाशनमीश्वरम् ।।

पुरस्तादस्ति सा गौर्या गौतमेनाभिनंदिता।।१४।।

एवं प्रत्यक्षनिरतपापां तां वीक्ष्य पार्वती।।

जगाद दीर्घतपसं जगतीधरनंदिनी।।१५।।

महिषासुरसंहारेंऽजसा स्वनुमतिः कृता ।।

विंध्यवासिनीयमहो दुष्टमाहिषविग्रहम् ।। १६ ।।

गृहीत्वा भक्षयामास तस्य लिंगमिदं शिवम् ।।

प्रायश्चित्तं ततो ब्रूहि ममापि मुनिसत्तम ।।१७ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

देवि सर्वजगत्सर्गस्थितिसंहारकारिणि ।।

त्वद्ध्यानमेव जगतां सर्वपातकनाशनम् ।। ।। १८ ।।

अथापि लौकिकं वृत्तमवलंब्य त्वयेरितम् ।।

स्वकृतापि हि मर्यादा न महद्भिर्विलंघ्यते ।। १९ ।।

अन्तःकरणकालुष्यक्षालिनी काचन क्रिया ।।

कथ्यतेऽद्य मया मातरवधानं विधीयताम् ।। 1.3.2.20.२० ।।

अरुणाद्रिरयं साक्षादनलाद्रिस्तिरोहितः ।।

ज्वलतिज्योतिषा स्वेन कृत्तिकापूर्णिमा निशि ।। २१ ।।

तत्सपर्यातपश्चर्या कार्या कात्यायनि त्वया ।।

तज्ज्योतिर्दर्शनात्सर्वमभीष्टं तव सिध्यति ।। २२ ।।

इत्युक्ता गौतमेनांबा तदाप्रभृति दारुणा ।।

इयं च शिवभक्ता हि शिवपूजारता तदा ।। २३ ।।

तपश्चचार पंचानामग्नीनां मध्यमाश्रिता ।।

चतुर्णां शिखिनां मध्ये स्थिता सूर्यनिविष्टदृक् ।। २४ ।।

रेजे हैमी शलाकेव द्योतमाना गिरींद्रजा ।।

अथाकृष्टेवपार्वत्याः प्रेमपाशैर्निरायतैः ।। २५ ।।

सा कार्त्तिकी पौर्णमासी समापेदे शुभा तिथिः ।।

ततस्तस्य दिनस्यांते शृंगे शोणमहीभृतः ।। २६ ।।

अदर्शि किमपि ज्योतिरनुपाधिकवैभवम् ।।

तदर्थोपगतैर्ब्रह्ममधुभिद्वासवादिभिः ।। २७ ।।

उपास्यमानमभितो देवैर्दिव्यर्षिसंगतैः ।।

तदनिंधनमस्नेहमदशावर्तिसंभवम् ।। २८ ।।

महाप्रदीपमालोक्य विस्मयं प्राप पार्वती ।।

कृतप्रदक्षिणा साथ प्रणमंती पदेपदे ।।

अरुणाद्रीश्वरं नाथं तुष्टा तुष्टाव शैलजा ।। २९ ।।

नमस्ते मेरुचापाय कैलासाचलवासिने ।।

नीहारशैलजामात्रे शोणक्ष्माधररूपिणे ।। 1.3.2.20.३० ।।

वरुणादिसुरार्च्याय तरुणादित्यवर्चसे ।।

अरुणाचलनाथाय करुणामूर्त्तये नमः ।। ।। ३१ ।।

जय जह्नुसुताचन्द्र लेखालंकृतशेखर ।।

सौंदर्यमोहिताशेषमुनिपत्नीजनाशय ।। ३२ ।।

जय शैलसुतासंगसंभृतानंगवैभव ।।

माया नारायणाभोगक्रीडाम्रेडनपंडित ।। ३३ ।।

जय संध्यासमोपेतसंभृतानंदतांडव ।।

जय गीर्वाणगंधर्वसिद्धविद्याधरार्चित ।। ३४ ।।

जय हेरंबजनक जय षण्मुखवत्सल ।।

जय हैमवतीप्रार्थ्य जय पार्थिवदुर्लभ ।। ३५ ।।

इति स्तुत्वा मुहुस्तस्मिञ्ज्योतिषि न्यस्तलोचनाम् ।।

दृष्ट्वा देवीं दयाव्याजाद्विलिल्ये वृषभध्वजः ।। ३६ ।।

लयित्वा निजमास्थाय रूपमुत्कटसुन्दरम् ।।

आस्थाय वृषभं दिव्यममूं दृष्ट्वा शिवां शुभाम् ।। ३७ ।।

मानातिरेकादपहाय सर्वमैश्वर्यमेवं तपसि प्रवृत्ताम् ।।

मुग्धां पुनः सांत्वयितुं गिरीशः प्रचक्रमे पर्वतराजपुत्रीम् ।। ३८ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे पार्वतीकृतारुणाचलेश्वरस्तुतिवर्णनंनाम विंशतितमोऽध्यायः ।।२०।।छ।। ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

तदा ब्रह्मा सरस्वत्या महाविष्णुश्च पद्मया ।।

शक्रः पुलोमसुतया परे दिक्पालका अपि ।। १ ।।

गंधर्वाप्सरसां संघा वसवोऽपि सुरा अपि ।।

त्रयस्त्रिंशत्कोटिगणाः परे मुनि गणा अपि ।। २ ।।

एकादशमहारुद्रा आदित्या द्वादशापि च ।।

भैरवाश्च पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः ।। ३ ।।

यक्षरक्षोरगा भूता ये चान्ये शिवकिंकराः ।।

संतोषभाजः सर्वेऽपि विकटाकारवेष्टिताः ।। ४ ।।

परिवार्य महेशानं समाजग्मुः सहस्रशः ।।

तद्वीराशंसनं दृष्ट्वा योगिनीदानवैः कृतम् ।। ५ ।।

अतीव विस्मयं भेजुः सर्वे कल्पांतभीषणम् ।।

कृतसांनिध्यमालोक्य देवमानंदयंत्युमा ।। ६ ।।

चिररात्रप्ररूढां च तद्वियोगव्यथां जहौ ।।

रोमांचिता स्विन्नमुखी वेपमाना घनस्तनी ।। ७ ।।

पादांगुलीषु नयने विनिवेशयति स्म सा ।।

वृषभादवरुह्याथ गृहीत्वैनां करे शिवः ।।

स्मितशरीरकंठश्रीप्रणयेनैवमब्रवीत् ।। ८ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

व्याकुलीक्रियते देवि किमेवं कारणं विना ।। ९ ।।

सर्वैराराधनीयेति मयापि घटितोंजलिः ।।

किं न वेत्स्यावयोरैक्यं ज्योत्स्नाचंद्रमसोरिव ।। 1.3.2.21.१० ।।

अनादिसिद्धं देवेशि तवेदं मौग्ध्यमीदृशम् ।।

क्वेदं शिरीषमृद्वंगि शरीरं ते गिरीन्द्रजे ।। ११ ।।

तपः समाधयश्चेति क्व कर्कशजनोचिताः ।

नारायणोहं लक्ष्मीस्त्वं ब्रह्मास्मि त्वं सरस्वती ।। १२ ।।

वारुणी त्वं फणींद्रोहं रोहिणी त्वमहं शशी ।।

स्वाहा त्वं हव्यवाहोऽहं सूर्योऽहं त्वं सुवर्चला ।।१३।।

जाह्नवी त्वं समुद्रोऽहं मेरुरस्मि त्वमुर्वरा ।।

पुलोमजा त्वं शक्रोहं त्वं रतिश्चित्तभूरहम् ।। १४ ।।

बुद्धिस्त्वं राजराजोहं त्वं शमाऽहं समीरण ।।

पाथोधिपोऽहं वीचिस्त्वं प्रकृतिस्त्वं पुमानहम् ।। १५ ।।

विद्या त्वं वेदितव्योऽहं वाक्त्वमर्थोपि पार्वती ।।

ईश्वरोऽहं मदंशासि त्वयैवाज्ञास्वरूपया ।। १६।।

सृष्टि स्थित्युपसंहारविधानानुग्रहेश्वरे ।।

न भेदोऽतस्त्वया कार्यः पृथग्जनवदावयोः ।। १७ ।।

चित्प्रकाशात्मनोर्देवि स्वेच्छाधृतशरीरया ।।

व्याकुलीकुरुषे शश्वद्वृथैवेर्ष्यायसे हि माम् ।। १८ ।।

दृष्टाप्रतिक्रिया तस्य क्रियते याधुना मया।।

इत्युक्त्वेशो निषण्णस्तां पार्श्वदेशे न्यवेशयत् ।। १९ ।।

गौरीं स्वकीय एवांगे गूहमानामिव ह्रिया ।।

अंगद्वयं तयोरैक्यमगात्प्रेम्णा च लीनयोः ।। 1.3.2.21.२० ।।

अर्थद्वयमिवाह्नाय संनिकर्षोपलंभतः ।।

अर्धे कर्पूरधवलमर्धे सिंधूरपाटलम् ।। २१ ।।

तद्विचित्रमभूदंगं शिवयोरेकतां गतम् ।।

अर्धे कुंतलदामार्धहारमध्ये तु कुंचिका ।।२२ ।।

अंगादर्धेंदुचूडस्य वपुरर्धेन्दुकूलितम् ।।

एकनूपुरताटंकपरिहार्यमनोहरम् ।। २३ ।।

एकपिंगलसध्रीचो गात्रमेकस्तनं बभौ ।।

देव्यै दत्त्वा च धामार्थं वामदेवो जगाद ताम् ।। २४ ।।

अवकाशो रुषो देवि मा भूरतः परं तव ।।

स्तन्यार्थिनं गुहं हित्वा यातासि तपसे यतः ।। २५ ।।

तदपीतस्तनीनाम्ना निवसात्र ममांतिके ।।

त्वामपीतस्तनीं देवीं शोणाद्रीशं च मामपि ।। २६ ।।

जनाः सर्वे समाराध्य रमंतां भोगमोक्षयोः ।।

इयं त्वदंशजा देवी दुर्गा महिषसूदिनी ।। २७ ।।

अत्रैव सन्निधत्तां तु मंत्रसिद्धिप्रदा नृणाम् ।।

खड्गतीर्थमिदं पुण्यं सकृदेव निमज्जनात् ।। २८ ।।

सर्वरोगहरं पुंसामस्तु सर्वाघनाशनम्।।

प्रवालगिरिनाथश्च देवोऽयं पापनाशनः।।२९।।

भक्तिश्रद्धावतां नॄणां भूयास्तां भूतये भृशम्।।

अयं च गौतमो देवि त्वदनुग्रहभाजनम्।। ।।1.3.2.21.३०।।

तपोनुरूपं भजतां लोकेष्वाचंद्रतारकम् ।।

इमाश्च मातरः सप्त सप्तलोकैकमातरः ।।३१।।

अद्यप्रभृति कुर्वंतु सान्निध्यं जगतां श्रियै ।।

शास्तारो भैरवाः क्षेत्रपालका बटुका अपि ।। ३२ ।।

अरुणक्षेत्र एवात्र नित्यं कुर्वंतु संनिधिम् ।।

अत्राहमरुणक्षेत्रे निवसाम्यरुणाह्वयः ।। ३३ ।।

त्वयाप्यरुणया देव्या स्थातव्यं करुणार्द्रया ।।

ईप्सिनामरुणादेवौ सान्निध्यं कुरुतो यतः ।। ३४ ।।

तदस्मिन्नरुणक्षेत्रे सुलभाः सर्वसिद्धयः।। ३५ ।।

इदं कृतं पर्वतराजपुत्र्या प्रसादनं शोणगिरीश्वरस्य ।।

शृणोति यः स द्विषतो विधूय स्वर्गापवर्गौ सुलभावुपेयात् ।। ३६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे शिवकृतपार्वतीप्रशंसावर्णनंनामैकविंशतितमोऽध्यायः ।। २१ ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

स्वामिन्नित्यशिवानन्द भगवन्नंदिकेश्वर ।।

आह्लादितोऽस्मि शोणेशमाहात्म्यसुधया त्वया ।। १ ।।

कथं वज्रांगदः पांड्यराजः शोणव्यतिक्रमम् ।।

चक्रे कथं तद्भक्त्यैव प्राप्तवान्संपदं पुनः ।। २ ।।

कथं विद्याधराधीशौ कांतिशालिकलाधरौ ।।

दुर्वासःशापनिर्विद्धाववितौ शोणशंभुना ।। ३ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

दीर्घायुष्यत्वसाफल्यं लब्धवांस्त्वं मृकण्डुज ।।

यदियं स्थेयसी भक्तिर्भवतो भूतनायके ।। ४ ।।

वक्ष्ये वज्रांगदोदंतं वृत्तं विद्याभृतोरपि ।।

यतोऽभून्महितो लोके शोणाद्रीश्वरवैभवः ।। ५ ।।

आसीद्वज्रांगदोनाम पुरा पांड्येषु पार्थिवः ।।

आस्ते यस्य भुजस्तम्भे वसुधा सालभंजिका ।। ६ ।।

धार्मिको न्यायविज्ज्ञाता गंभीरो दक्षिणम् क्षमः ।।

शांतो विनयवान्धीमानेकदारव्रतः कृती ।। ७ ।।

शिवपूजार्चनरतः श्रीमाञ्छीलवतां वरः ।।

पृथ्वीमासेतुकेदाराच्छशास जितशात्रवः ।। ८ ।।

कदाचिन्मृगयाव्याजात्स चरन्सुतुरंगमः ।।

अरुणाचलपर्यंतं कांतारं समगाहत ।। ९ ।।

स तत्र बहलामोदं कंचित्कस्तूरिकामृगम् ।।

दृष्ट्वा तमन्वक्तुरगं प्रावर्तयत कौतुकात् ।। 1.3.2.22.१० ।।

स मृगोऽनुद्रुतस्तेन अभितः शोणपर्वतम् ।।

प्रादक्षिण्यात्परीयाय पपात च मनोजवः ।। ११ ।।

ततः स भग्नसारोपि राजा जातश्रमश्चरन् ।।

पपात वाहाद्विच्छायः क्षीणपुण्य इव द्युतः ।। १२ ।।

अज्ञातकारणेनैवं मातंगेनेव पीडितः ।।

नाज्ञासीत्क्षणमात्मानं राजा ग्रहगृहीतवत् ।। १३ ।।

अचिंतयच्च कोयं मे निर्हेतुः सत्त्वविप्लवः ।।

क्व गतः स ह्यकस्मान्मे उपवाह्यस्तुरंगमः ।। १४ ।।

इति चिंताकुले तस्मिंस्तज्ज्ञानेप्यपटीयसि ।।

तडित्तटजटालेव सहसा द्यौरदृश्यत ।। १५ ।।

निरीक्षमाण एवास्मिन्हित्वा तिर्यक्कलेवरम् ।।

तूर्णं तुरंगसारंगौ खेचरत्वमुपागतौ ।। १६ ।।

किरीटिनौ कुण्डलिनौ हारकेयूरधारिणौ ।।

क्षौमांतरीयोत्तरीयौ स्रग्विणौ च विरेजतुः ।। १७ ।।

अवोचतां च नृपतिमाश्चर्याकृष्टमानसम् ।।

हरंताविव दन्तांशुजालैस्त्वस्यार्त्तिजं तमः ।। १८ ।।

राजन्नलं विषादेन शोणाद्रीशप्रभावतः ।।

एतां जानीहि संजातां नवां नौ चेदृशी दशाम्।। १९ ।।

तदोवाच तयोः किंचिदाश्वस्तइव पार्थिवः ।।

कृतांजलिरभाषिष्ट तावुभौ विनयान्वितः ।।1.3.2.22.२०।।

कौ युवां निर्मितो याभ्यामभिषंगो ममेदृशः ।।

भद्रौ भणतमार्त्तानां त्राणं हि महतां गुणः ।। २१ ।।

इति तेन कृते प्रश्ने तमुवाच कलाधरः ।।

राजानं जनिताश्चर्यं निर्दिष्टः कांतिशालिना ।। २२ ।।

अवेहि राजन्नावां हि पुराविद्याधरेश्वरौ ।।

परस्परातिसौहार्दौ वसंतमदनाविव ।। २३ ।।

एकदा तु सुवर्णाद्रेः पार्श्वे दुर्वाससो मुनेः ।।

तपोवनमगच्छाव मनसोऽपि दुरासदम् ।।२४।।

क्रोशेद्धां तपसस्तस्य शिवाराधनसाधनीम् ।।

पुष्पोज्ज्वलामपश्याव पुण्यामारामवाटिकाम् ।।२५।।

विनीतावप्यसंजातौ तत्त्वोचितसुधीगणौ ।।

प्राविशाव तदुद्यानं प्रसूनावचयोत्सुकौ ।। २६ ।।

स्थलस्य तस्य सौहार्दात्कांतिशाल्यतिगर्वितः ।।

संचचार मुहुः पादन्यासैराघट्टयन्महीम् ।। २७ ।।

अहं तु तत्र पुष्पाणां गंधातिशयमोहितः ।।

विकस्वरेषु पुष्पेषु न्यस्तहस्तो दुराशयः ।। २८ ।।

ततः शांडिल्यमूलस्थो व्याघ्रचर्मासने स्थितः ।।

दुर्वासास्तपसां राशिर्ज्वलन्निव हुताशनः ।।२९ ।।

अमर्षोत्कर्षनीरंध्रस्पंदमानाधरच्छदः ।।

कराल भृकुटीबंधसारालितविशालभूः ।। 1.3.2.22.३० ।।

सरोषोऽभूत्तेजसाढ्यो घर्मदंतुरविग्रहः ।।

दहन्निव दृशा पश्यन्नभर्त्सयत नौ मुनिः ।। ३१ ।।

आः पापौ प्रच्युताचारौ कौ युवामतिगर्वितौ ।।

ज्वलतः कोपवह्नेर्मे शलभत्वमुपागतौ ।। ३२ ।।

तपोवनमिदं मत्कं पावनं भूतभावनम् ।।

पादैर्न स्पृशतः क्वापि सूर्याचंद्रमसावपि ।।३३।।

पुरवैरिसपर्यायाः पर्यायकमिदं वनम् ।।

न स्पंदतेऽत्र वातोपि न लिप्यंतेऽत्र षटपदाः ।। ३४ ।।

तदेतत्पादसंचारैर्दूषयन्नेष पातकी।।

हयो भवतु भूलोके परवाह्यत्वपीडितः ।। ३५ ।।

अपरोप्ययमत्युग्रे पतत्वचलकंदरे।

प्रसूनगंधलोभाद्यो गंधसारंगतां गतः ।।३६।।

इति तेनोग्ररोषेण शापवज्रे निपातिते ।।

तत्क्षणाद्विगलद्गर्वावावां तं शरणं गतौ ।। ३७ ।।

अभिधाय च तं देवमाहितांघ्रिपरिग्रहैः ।।

अमोघ एष त्वच्छापस्तदस्यांतो निवेद्यताम् ।। ३८ ।।

अथातिदीनमनसावावामालोक्य पार्थिव ।।

सानुग्रहोऽभून्मुनिराट् कारुण्यादतिशीतलः ।। ३९ ।।

अभाषत च मैवं भो भवतोः क्वापि दुर्धियोः ।।

शापस्य भविता शांतिररुणाद्रेः प्रदक्षिणात् ।। 1.3.2.22.४० ।।

पुरा खलु पुरारातिरध्यतिष्ठच्छुभां सभाम् ।।

पर्युपास्यत दिक्पालैरिंद्रोपेंद्रयमादिभिः ।। ४१ ।।

तदा च देवदेवाय नंदनारण्यदेवता ।।

उपायनीकृतवती फलं किमपि पाटलम् ।। ४२ ।।

बाल्यात्कुतूहलाक्रान्तौ गजाननषडाननौ ।।

पितरं तदयाचेतां लोभनीयतरं फलम् ।। ४३ ।।

अथ ताववदद्देवस्तनयौ फलतर्षितौ ।।

गोपयित्वा फलं पाणिसंपुटेन कुमारकौ ।। ४४ ।।

इमां समस्तां पृथिवीं लोकालोकेन वेष्टिताम् ।।

यो वां प्रदक्षिणीकर्तुमीष्टे तस्मै ददाम्यहम् ।। ४५ ।।

इत्युक्ते पार्वतीशेन स्मयमानमुखेंदुना ।।

स्कंदः प्रदक्षिणीकर्तुं मेदिनीमुपचक्रमे ।। ४६ ।।

लंबोदरस्तु देवस्य शोणशैलाकृतेः पितुः ।।

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पुरस्तादेव तत्क्षणात् ।। ४७ ।।

तद्दृष्ट्वा तस्य चातुर्यं हेरंबाय त्रियंवकः ।।

फलं वितीर्णवानस्मै प्रणयाघ्रातमस्तकः ।। ४८ ।।

अद्यप्रभृति सर्वेषां फलानामधिनायकः ।।

भवेत्यस्मै वरं दत्त्वा ह्येकदंताय शंकरः ।। ४९ ।।

बभाषे च सभास्तारान्सर्वानपि सुरासुरान् ।।

प्रसरद्दशनज्योत्स्नाकर्बुरीकृतमंदिरः ।।1.3.2.22.५० ।।

स्थावरोयं ममाकारः शोणाद्रिर्योऽस्य भक्तितः ।।

प्रदक्षिणां वितनुते स मे सारूप्यभाग्भवेत् ।। ५१ ।।

गिरेः प्रदक्षिणेनास्य यस्य धत्तः पदे रुजम् ।।

स सम्राट्सकलोत्कृष्टं लभते शाश्वतं पदम् ।। ५२ ।।

इति शासनतः शंभोः शोणशैलप्रदक्षिणम् ।।

विधाय सर्वगीर्वाणा लेभिरे स्वं स्वमीप्सितम् ।। ५३ ।।

युवामपि मदोद्भूतमालिन्यौ शिक्षितौ मया ।।

प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः शापांतो वां भविष्यति ।। ५४ ।।

तिरश्चोरपि वां सिध्येदरुणाद्रेः प्रदक्षिणा ।।

वज्रांगदस्य पांड्यस्य नृपतेरनुबंधतः ।। ५५ ।।

इत्यमर्षणमहर्षिमहाब्धेः शापहालहल शोषितगात्रौ ।।

पातितौ बहुलपातकभारात्क्षिप्रमश्वमृगजातिषु जातौ ।। ५६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ऽरुणाचलप्रदक्षिणामाहात्म्ये वज्रांगद वृत्तांतवर्णनं नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ।। २२ ।। ।। ।।

।। कलाधर उवाच ।। ।।

कांबोजेषु हयो भूत्वा कांतिशाली सुहृन्मम ।।

अयासीदौपवाह्यत्वं भवतो राजपुंगव ।। १ ।।

अहं च गंधमृगतां गतः स्वांगप्रसूतिना ।।

सुगंधिना मदेनास्य संचारं चाचरं गिरेः ।। २ ।।

धर्मात्मन्मृगयाव्याजादागतेन त्वयाधुना ।।

आवां शोणाद्रिनाथस्य प्रापितौ हि प्रदक्षिणाम् ।। ३ ।।

वाहारोहणदोषेण तवासीदीदृशी दशा ।।

पादप्रचारपुण्येन प्राप्तं नौ प्राक्तनं पदम्।। ४ ।।

राजेंद्र तव संबंधादस्मात्तिर्यक्त्वबंधनात् ।।

मुक्तावावां स्वकं धाम प्राप्तौ स्वस्त्यस्तु ते सदा।। ५ ।।

इत्युदीर्य निजं धाम यियासंतं कलाधरम् ।।

कांतिशालिनं च राजा जगाद रचितांजलिः ।। ६ ।।

एवं युवां शोणशैलशंकरस्य प्रभावतः ।।

शापार्णवं समुत्तीर्णौ कथं मे पुनरुच्छ्रयः ।।७।।

भ्राम्यतीव मम स्वांतमाधाय तदवेक्षणम् ।।

निर्यांतीव मम प्राणास्तत्र दैवं बलोत्तरम् ।। ८।।

कलाधरकांतिशालिनावूचतुः ।। ।।

अवधारय निस्तारं कथयाव तवास्यदम् ।।

समाहितेन मनसा निर्धूतनिखिलाधिना ।। ९ ।।

जगत्सर्गस्थितिध्वंसविधानानुग्रहेश्वरे ।।

अरुणाद्रीश्वरे चित्तं निधेहि करुणानिधौ ।।1.3.2.23.१०।।

प्रत्यक्षितं त्वयेदानीमस्य देवस्य वैभवम् ।।

तिरश्चोरावयोरेतदीदृशत्वं वितन्वतः ।। ११ ।।

कुरु प्रदक्षिणां पादचारी मृगमदादृतैः ।।

कल्हारैः पूजयेशानं देवं मृगमदप्रियम् ।। १२ ।।

यावती तव संपत्तिस्तावतीमखिलां विभो ।।

प्राकारगोपुरागारनवीकाराय कल्पय ।। १३ ।।

अचिरादेव सिद्धिस्ते भविष्यति गरीयसी ।।

मनुमांधातृनाभागभगीरथवदाधिका ।। १४ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इत्थं निशम्य च तयोर्निजमेव धाम विद्याभृतोः सपदि संश्रुतयोर्नरेन्द्रः ।।

निःसंशयेन मनसा निरतस्तदानीं भक्तिं बबंध भगवत्यरुणाद्रिनाथे ।।१५।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे कलाधरकांतिशालिवृत्तांतवर्णनंनाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ।।२३।। ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

भगवन्भवमाहात्म्यरत्नाकरसुधाकरम् ।।

नंदीश चित्रं चारित्रं श्रुतं विद्याभृतोर्द्वयोः ।। १ ।।

कदा वज्रांगदः सिद्धः कथं देवमपूजयत् ।।

कथं चान्वग्रहीत्प्रह्वं देवस्तमरुणेश्वरः ।। २ ।।

।। नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

निवर्त्तनेच्छां हित्वाथ नृपो निजपुरं प्रति ।।

तस्यैव पादपर्यंते स्वस्य वासमरोचयत् ।। ३ ।।

अथास्य महती सेना वाहमार्गानुसारिणी ।।

प्राप्ता शतांगमातंगतुरंगभटसंकुला ।। ४ ।।

समदृश्यत भूपालस्तादृशो धैर्यसागरः ।।

पुरोधोमंत्रिसामंतसेनापतिसुहृत्तमैः ।। ५ ।।

ततस्तामागतां सेनामवनीपतिरादृतः ।।

अरुणाद्रेश्च सीमाया बहिरेव न्यवेशयत् ।। ६ ।।

स्वकीयमखिलं कोशं देशानपि महाफलान् ।।

शोणाद्रिनाथपूजायै कल्पयामास भक्तिमान् ।। ७ ।।

गौतमस्याश्रमाभ्याशे स्वयं कृततपोवनः ।।

पुरोधोक्तः ससचिवः शिवार्चनरतोऽभवत् ।। ८ ।।

रत्नांगदाख्यं तनयं स्थापयित्वा निजे पदे ।।

तत्प्रेषितैरपर्याप्तैः शोणेशं पर्यतर्पयत् ।। ९ ।।

परितः शोणशैलस्य परिपूर्णजलाशयान् ।।

अग्रहारान्बहुफलान्ब्राह्मणेभ्योऽतिसृष्टवान् ।। 1.3.2.24.१० ।।

तेजसारुणनाथस्य ज्वलनस्तंभरूपिणः ।।

धन्वप्रायेऽपि देशेऽस्मिन्दीर्घिकाः शतशो व्यधात् ।। ११ ।।

सौंदर्यशालिनीरात्मपरिवारवरांगनाः ।।

सेवार्थं शोणनाथस्य दत्तवान्दीर्घदर्शनः ।। १२ ।।

अथागतेनागस्त्येन लोपामुद्रासखेन सः ।।

अभ्यनंद्यत शोणाद्रिनाथपूजापरायणः ।। १३ ।।

प्रत्यहं नवतीर्थाख्ये सरसि स्नानमाचरन् ।।

पापनाशप्रवालेशौ प्रयतः पर्यपूजयत् ।। १४ ।।

महिषासुरसंहारकारिणी मानवेश्वरः ।।

नित्यमाराधयामास दुर्गां दुर्ग्गार्तिहारिणीम् ।। ।। १५ ।।

प्रतिक्षणं ब्रह्मविष्णुपूज्यस्य लिंगरूपिणः ।।

आदिदेवस्य विविधाः सपर्याः पर्यकल्पयत् ।। १६ ।।

प्रत्युषस्युत्थितः स्नातः पादाभ्यामेव पार्थिवः ।।

जपन्पंचाक्षरीमंत्रमकार्षीत्त्रिः प्रदक्षिणाम् ।। १७ ।।

पौर्णमास्यां स कार्त्तिक्यां पार्वतीवल्लभप्रियम् ।।

महादीपोत्सवं चक्रे महितं भुवनत्रये ।। १८ ।।

सुगंधसारकह्लारकर्पूरजलपूरितः ।।

सहस्रैः स्वर्णकुंभानामभ्यषिंचत्त्रियंत्रकम् ।। १९ ।।

प्रतिमासध्वजारोहपूर्वं तीर्थोत्सवादिकम् ।।

त्रैलोक्याभ्यर्हितं चक्रे रथारोहं महोत्सवम्।। 1.3.2.24.२०।।

अंगं प्रदक्षिणं चास्य विदधे विशदाशयः।।

योजनत्रितयायामव्यापिनः शोणभूभृतः।।२१।।

अरुणाचलनाथेति करुणामृतसागरः।।

अरुणांवासनाथेति तुष्टाव च मुहुर्मुहुः।।२२।।

संलिप्य विविधैर्द्रव्यैर्नित्यं पंचामृतादिभिः।।

आचर्च यद्गंधसारपंकैः कर्पूरपांडुरैः ।। २३ ।।

अपूजयत कल्हारैः स्रवन्मृगमदद्रवैः ।। प्रा

तरारभ्य शोणाद्रिनायकं गणरूपिणम् ।। २४ ।।

इति वर्षत्रयं तस्य वशिनो वरिवस्यया ।।

अरुणाद्रीश्वरस्तुष्टः प्रत्यक्षत्वमगाहत ।।२५।।

नीहाराचलसंकाशमारूढो वृषपुंगवम्।।

अन्वगासीनया देव्या कृतगाढोपगूहनः।। २६।।

ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्ठाद्यैर्नारदाद्यैर्महर्षिभिः।।

गणैर्निकुंभकुंभाद्यैः क्रियमाणजयस्तुतिः ।। २७।।

करुणासिंधुकल्लोलैः कमलावासवेश्मभिः ।।

कटाक्षपातैर्जगतां कालुष्यमिव वारयन् ।। २८ ।।

दृष्ट्वा च देवदेवं तमष्टांगं न्यस्य भूतले ।।

प्रणनाम परं हृष्टो वज्रांगदमहीपतिः ।। २९ ।।

व्यज्ञापयच्च भूपालो मौलीकृतशतांजलिः ।।

क्षालयन्निव दंतांशुजालैस्तत्पादपंकजे ।। 1.3.2.24.३० ।।

।। वज्रांगद उवाच ।। ।।

देवेश यदहं मोहाद्बहुपातकसंचयम् ।।

अचारिषं स एकोऽयं क्षम्यतां मे व्यतिक्रमः ।। ३१ ।।

इतिवादिनमत्यंतं दीनमेव दयानिधिः ।।

जगाद जगतीनाथो देवः शोणाचलेश्वरः ।। ३२ ।।

।। श्रीमहेश्वर उवाच ।। ।।

मा भैषीर्वत्स भद्रं ते संत्यष्टौ मम मूर्त्तयः ।।

ताः सर्वाः सर्वजंतूनामत्यर्थं परिकल्पिताः ।। ३३ ।।

पुरा पुरंदरस्त्वं हि कैलासशिखरे स्थितम् ।।

गर्वितो मामवामंस्थाः स्तंभितश्च तदा मया ।। ३४ ।।

क्षणं गलितगर्वस्त्वं स्तंभना व्रीडितस्तदा ।।

अयाचिष्ठाः शिवज्ञानमखिलैश्वर्यकारणम् ।। ३५ ।।

आदिष्टस्त्वं मया वज्रिन्नवतीर्यावनिं भवान्।।

राजा वज्रांगदो भूत्वा लप्स्यसे मत्कृपामिति।। ३६।।

जातं ततः प्रभावेण क्षेत्रमेतन्मदास्पदम्।।

शिक्षितोतीव मुग्धस्त्वं भक्तोसि च परं मयि ।। ३७ ।।

अधुनातिसपर्याभिस्त्वत्कृताभिरहर्निशम् ।।

परितुष्टोस्म्यहं राजन्नतस्त्वां बोधयाम्यहम् ।। ३८ ।।

खं वायुरनलो वारि भूः सूर्य शशिनौ पुमान् ।।

इति मन्मूर्त्तिभिर्विश्वं भासते सचराचरम् ।। ३९ ।।

कालो हि कालयाम्यर्थान्सत्त्वानध्वन एव च ।।

तत्त्वातीतः शिवश्चाहं न मत्तोस्तीह किंचन ।। 1.3.2.24.४० ।।

अपर्यंतचिदानंदसिंधोर्मे केचिदूर्मयः ।।

वेधोमुकुन्दरुद्रेंद्रमुखानाहुरुदित्वराः ।। ४१ ।।

वाणीलक्ष्मीक्षमाश्रद्धाप्रज्ञास्वाहास्वधादयः ।।

असंख्येयमहाशक्तेर्मम विसृष्टिशक्तयः ।। ४२ ।।

इयं मम महाशक्तिर्गौरी माया जगत्प्रसूः ।।

अनयाच्छाद्यते विश्वं शश्वद्विस्तार्यतेऽपि च ।। ४३ ।।

शक्त्यानयान्वितः सर्गरक्षासंहृतिविभ्रमः ।।

विचित्रमेतत्पश्यामि जगच्चित्रं निजेच्छया ।।४४।।

अपवाहितमोहस्त्वं महिमा मे विचारय ।।

आत्मानमविभिन्नं मे तरंगमिव वारिधेः ।। ४५ ।।

ततो मद्रूपशालिन्या आधिपत्यं क्षितेर्गतः ।।

मत्प्रसादेन राजेंद्र भुंक्ष्व भोगान्यथासुखम् ।। ४६ ।।

पुनः पुरंदरत्वेन भुक्तदिव्यसुखश्चिरम्।।

मदेकरूपतां राजन्निश्चयात्त्वमवाप्स्यसि ।। ४७ ।।

नंदिकेश्वर उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वांतर्हिते देवे राजा वज्रांगदः कृती ।।

शोणेशं पूजयन्नेव सर्वान्भोगानवाप्तवान् ।। ४८ ।।

इत्थं ते कथितं साधो शिवभक्तविजृंभणम् ।।

प्रदक्षिणाफलं चैव शोणशैलस्य शाश्वतम् ।। ४९ ।।

किं वाचां विस्तरेणात्र शोणशैलप्रदक्षिणा ।।

महतामश्वमेधानां शतादपि विशिष्यते ।। 1.3.2.24.५० ।।

विषुवायनसंक्राति व्यतीपातादिपर्वसु ।।

प्रदक्षिणाच्छोणगिरेरसंख्येयं फलं लभेत् ।। ५१ ।।

न क्षेत्रमरुणादस्ति नास्ति देवोऽरुणेश्वरात् ।।

नापि प्रदक्षिणादन्यद्विपद्यतेऽभ्यधिकं तपः ।। ५२ ।।

इति कथयति नंदिकेश्वरेस्मिन्पुलकितसर्ववपुर्मृकण्डुपुत्रः ।।

मुहुरधिगतहर्षवाष्पवृष्टिर्महति निमग्न इवाभवत्सुधाब्धौ ।। ५३ ।। ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे वज्रांगदसद्गतिवर्णनंनाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ।। २४ ।।

॥ अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते॥

॥श्रीगणेशाय नमः॥

ॐनमो भगवते वासुदेवाय॥

ॐनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्॥

देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्॥ १.१ ॥

॥व्यास उवाच॥

यस्याज्ञया जगत्स्रष्टाविरिंचिः पालको हरिः॥

संहर्ता कालरुद्राख्यो नमस्तस्मै पिनाकिने। १.१ ॥

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम्॥

तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः॥

दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः॥ १.२ ॥

तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः॥

व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः॥ १.३ ॥

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः॥

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः॥ १.४ ॥

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः॥

तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्॥ १.५ ॥

॥ऋषय ऊचुः॥

कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः॥

महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्॥ १.६ ॥

संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च॥

प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च॥ १.७ ॥

प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च॥

दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्॥ १.८ ॥

कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने॥

इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च॥ १.९ ॥

शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः॥

किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि॥ १.१० ॥

शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने॥ १.११ ॥

इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम्॥

उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्॥ १.१२ ॥

॥लोमश उवाच॥

अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः॥

तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते॥ १.१३ ॥

शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः॥

तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा॥ १.१४ ॥

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः॥

येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः॥ १.१५ ॥

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्॥ १.१६ ॥

विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति॥

स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः॥ १.१७ ॥

भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः॥

कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्॥ १.१८ ॥

॥ऋषय ऊचुः॥

यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः॥

दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः॥ १.१९ ॥

॥सूत उवाच॥

दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने॥

वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः॥ १.२० ॥

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः॥

यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः॥ १.२१ ॥

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः॥

तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने॥

चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्॥ १.२२ ॥

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः॥

कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः॥

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना॥ १.२३ ॥

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च॥

वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि॥ १.२४ ॥

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे॥ १.२५ ॥

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत्॥

रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च॥ १.२६ ॥

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः॥

अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्॥ १.२७ ॥

॥नन्द्युवाच॥

यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम्॥

यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी॥ १.२८ ॥

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च॥

यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्॥ १.२९ ॥

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते॥

येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना॥

शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम॥ १.३० ॥

एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः॥

नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः॥ १.३१ ॥

यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम्॥

शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः॥ १.३२ ॥

पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽऽचारबहिष्कृताः॥

कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी॥ १.३३ ॥

इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः॥

तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे॥ १.३४ ॥

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः॥

वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते॥ १.३५ ॥

वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः॥

कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः॥ १.३६ ॥

वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः॥

दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा॥ १.३७ ॥

दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः॥

॥लोमश उवाच॥

विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्॥ १.३८ ॥

अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव॥

उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः॥ १.३९ ॥

॥महादेव उवाच॥

कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा॥

ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा॥ १.४० ॥

वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम्॥

सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्॥ १.४१ ॥

तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः॥

कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः॥ १.४२ ॥

प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते॥

तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः॥ १.४३ ॥

एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना॥

विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः॥

शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः॥ १.४४ ॥

दक्षोपि हि रुषाऽऽविष्टऋषिभिः परिवारितः॥

ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः॥ १.४५ ॥

श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च॥

सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः॥ १.४६ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे पुराणप्रस्तावदक्षवृत्तान्तवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

एकदा तु तदा तेन यज्ञः प्रारंभितो महान्॥

तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन तपस्विना॥ २.१ ॥

ऋषयो विविधास्तत्र वशिष्ठाद्याः समागताः॥

अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः॥ २.२ ॥

दधीचो भगवान्व्यासो भरद्वाजोऽथ गौतमः॥

एते चान्ये च बहवः समाजग्मुर्महर्षयः॥ २.३ ॥

तथा सर्वे सुरगणा लोकपालस्तथाऽपरे विद्याधराश्च गंधर्वाः किंनराप्सरसां गणाः॥ २.४ ॥

सप्तलोकात्समानीतो ब्रह्मा लोकपितामहः॥

वैकुंठाच्च तथा विष्णुः समानीतो मरवं प्रति॥ २.५ ॥

देवेन्द्रो हि समानीत इंद्राण्या सह सुप्रभः॥

तथा चंद्रो हि रोहिण्या वरुणः प्रिययया सह॥ २.६ ॥

कुबेरः पुष्पकारूढो मृगाऽऽरूढोऽथ मारुतः॥

बस्ताऽऽरूढः पावकश्च प्रेताऽऽरूढोऽथ निर्ऋति॥ २.७ ॥

एते सर्वे समायाता यज्ञवाटे द्विजन्मनः॥

ते सर्वे सत्कृतास्तेन दक्षेण च दुरात्मना॥ २.८ ॥

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च॥

त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि कौशल्येन महात्मना॥ २.९ ॥

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथाजोषं समास्थिताः॥ २.१० ॥

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तथा॥

ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः॥ २.११ ॥

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः॥

भार्यया सहितो विप्रैः कृतस्वत्ययनो भृशम्॥ २.१२ ॥

रेजे महत्त्वेन तदा सुहृद्भिः परितः सदा॥

एतस्मिन्नंतरे तत्र दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्॥ २.१३ ॥

॥दधीचिरुवाच॥

एते सुरेशा ऋषयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागतास्तव॥

तथाऽपि यज्ञस्तु न शोभते भृशंपिनाकिना तेन महात्मना विना॥ २.१४ ॥

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि जातानि शंसंति महाविपश्चितः॥

सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान्पुराणो वृषध्वजो नीलकण्ठः कपर्दी॥ २.१५ ॥

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिकृतानि दक्ष॥

त्रियंबकेनाथ सुमंगलानि भवंति सद्योह्यपमंगलानि॥ २.१६ ॥

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेष्ठिना॥

त्वरितं चैव शक्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना॥ २.१७ ॥

सर्वैरेव हि गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः॥ २.१८ ॥

दाक्षायण्या समेतं तमानयध्वं त्वरान्विताः॥

तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छंभुना योगिना भृशम्॥ २.१९ ॥

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत्॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन समानेयो वृषध्वजः॥ २.२० ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्नाह दुष्टधीः॥

मूलं विष्णुर्हि देवानां यत्र धर्मः सनातनः॥ २.२१ ॥

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणिविविधानि च॥

प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः॥ २.२२ ॥

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः॥

वेदैश्चोपनिषद्भिश्च आगमैर्विविधैः सह॥ २.२३ ॥

तथा सुरगणैः साकमागतः सुरराट्‌ स्वयम्॥

तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः॥ २.२४ ॥

येये यज्ञोचिताः शांतास्तेते सर्वे समागताः॥

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः॥ २.२५ ॥

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम्.॥

कन्या दत्ता मया विप्रा ब्रह्मणा नोदितेन हि॥ २.२६ ॥

अकुलीनो ह्यसौ विप्रा नष्टो नष्टप्रियः सदा॥

भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः॥ २.२७ ॥

आत्मसंभावितो मूढःस्तब्धो मौनी समत्सरः॥

कर्मण्यस्मिन्नयोग्योऽसौ नानीतो हि मयाऽधुना॥ २.२८ ॥

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं पुनरेवं वचोद्विज॥

सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्॥ २.२९ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्॥ २.३० ॥

॥दधीचिरुवाच॥

सर्वेषामृषिवर्याणां सुराणां भावितात्मनाम्॥

अनयोऽयं महाञ्जातो विना तेन महात्मना॥ २.३१ ॥

विनाशोऽपि महान्सद्योह्यत्रत्यानां भविष्यति॥

एवमुक्त्वा दधीचोऽसावेक एव विनिर्गतः॥ २.३२ ॥

यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ॥

मुनौ विनिर्गते दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥ २.३३ ॥

गतः शिवप्रियो वीरो दधीचिर्नाम नामतः॥

आविष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः॥ २.३४ ॥

वेदबाह्य दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि॥

वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः॥ २.३५ ॥

यज्ञं मे सफलं विप्राः कुर्वंतु ह्यचिरादिव॥

तदा ते देवयजनं चक्रुः सर्वे सहर्षयः॥ २.३६ ॥

एतस्मिन्नंतरे तत्र पर्वते गंधमादने॥

धारागृहे विमानेन सखीभिः परिवारिता॥ २.३७ ॥

दाक्षायणी महादेवी चकार विविधास्तदा॥

क्रीडा विमानमध्यस्ता कन्दुकाद्याः सहस्रशः॥ २.३८ ॥

क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ महासती॥

यज्ञं प्रयांतं सोमं च रोहिण्या सहितं प्रभुम्॥ २.३९ ॥

क्व गमिष्यति चंद्रोऽयं विजये पृच्छ सत्वरम्॥

तयोक्ता विजया देवी तं पप्रच्छ यथोचितम्॥ २.४० ॥

कथितं तेन तत्सर्वं दक्षस्यैव मखादिकम्॥

तच्छ्रुत्वा त्वरिता देवी विजया जातसंभ्रमा॥

कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना भृशम्॥ २.४१ ॥

विमृश्य कारणं देवी किमाह्वानं करोति न॥

दक्षः पिता मे माता च विस्मृता मां कुतोऽधुना॥ २.४२ ॥

पृच्छामि शंकरं चाद्य कारणं कृतनिश्चया॥

स्थापयित्वा सखीस्तत्र आगता शंकरं प्रति॥ २.४३ ॥

ददर्शतं सभामध्ये त्रिलोचनमवस्थितम्॥

गणैः परिवृतं सर्वैश्चंडमुंडादिभिस्तदा॥ २.४४ ॥

बाणो भृंगिस्तथा नंदी शैलादो हि महातपाः॥

महाकालो महाचंडो महामुंडो महाशिराः॥ २.४५ ॥

धूम्राक्षो धूम्रकेतुश्च धूम्रपादस्तथैव च॥

एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रानुवर्तिनः॥ २.४६ ॥

केचिद्भयानका रौद्राः कबंधाश्च तथा परे॥

विलोचनाश्च केचिच्च वक्षोहीनास्तथा परे॥ २.४७ ॥

एवंभूताश्च शतशः सर्वे ते कृत्तिवाससः॥

जटाकलापसंभूषाः सर्वे रुद्राक्षभूषणाः॥ २.४८ ॥

जितेंद्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः॥

एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः॥

दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परामाद्भुते॥ २.४९ ॥

आक्षिप्तचित्ता सहसा जगाम शिवसंनिधिम्॥

शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन वल्लभा॥ २.५० ॥

प्रेम्णोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम्॥

किमागमनकार्यंमे वद शीघ्रं सुमध्यमे॥ २.५१ ॥

एवमुक्ता तदा तेन उवाचासितलोचना॥ २.५२ ॥

॥सत्युवाच॥

पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते॥

गमनं देवदेवश तत्सर्वं कथय प्रभो॥ २.५३ ॥

सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिम्॥

कुर्वंति यन्महादेव सुहृदां प्रीतिवर्धिनीम्॥ २.५४ ॥

तसमात्सर्वप्रयत्नेन अनाहूतोऽपि गच्छ भोः॥

यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य वचनान्मे सदाशिव॥ २.५५ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब भाषे सूनृतं वचः॥

त्वया भद्रे न गंतव्यं दक्षस्य यजनं प्रति॥ २.५६ ॥

तस्य ये मानिनः सर्वे ससुरासुकिंनराः॥

ते स्रेव यजनं प्राप्ताः पितुस्तव न संशयः॥ २.५७ ॥

अनाहूताश्च ये सुभ्रु गच्छंति परमन्दिरम्॥

अपमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं ततः॥ २.५८ ॥

परेषां मंदिरं प्राप्त इंद्रोपि लघुतां व्रजेत्॥

तस्मात्त्वाया न गंतव्यं दक्षस्य यजनं शुभे॥ २.५९ ॥

एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना॥

उवाच रोषसंयुक्तं वाक्यं वाक्यविदां वरा॥ २.६० ॥

यज्ञो हि सत्यं लोके त्वं स त्वं देववरेश्वर॥

अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दृष्टचारिणा॥

तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि तस्य भावं दुरात्मनः॥ २.६१ ॥

तस्माच्चाद्यैव गच्छामि यज्ञवाडं पितुर्म्मम॥

अनुज्ञां देहि मे नाथ देवदेव जगत्पते॥ २.६२ ॥

इत्युक्तो भगवान्रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम्॥

विज्ञाताखिलदृग्द्रष्टा भगवान्भूतभावनः॥ २.६३ ॥

स तामुवाच देवेशो महेशः सर्वसिद्धिदः॥

गच्छ देवि त्वरायुक्ता वचनान्मम सुव्रते॥ २.६४ ॥

एतं नंदिनमारुह्य नानाविधगणान्विता॥

गणाः षष्टिसहस्राणि जग्मूरौद्राः शिवज्ञया॥ २.६५ ॥

तैर्गणैः संवृता देवी जगाम पितृमंदिरम्॥

निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं महादेवोतिविस्मितः॥ २.६६ ॥

भूषणानि महार्हाणि तेभ्यो देव्यै परंतपः॥

प्रेषयामास चाव्यग्रो महादेवोऽनु पृष्ठतः॥ २.६७ ॥

देव्या गतं वै स्वपितुर्गृहं तदा विमृश्य सर्वं भगवान्महेशः॥

दाक्षायणी पित्रवमानिता सती न यास्यतीति स्वपुरं पुनर्जगौ॥ २.६८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे दक्षयज्ञं प्रति सतीदेव्यागमनवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः॥ २ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत्॥

तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्॥ ३.१ ॥

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात्॥

नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च॥ ३.२ ॥

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान्॥

अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता॥ ३.३ ॥

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा॥

अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः॥ ३.४ ॥

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम्॥

यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः॥ ३.५ ॥

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम्॥

विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति॥ ३.६ ॥

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते॥

एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः॥ ३.७ ॥

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते॥

अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते॥ ३.८ ॥

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम्॥

ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्॥ ३.९ ॥

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम्॥

कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्॥ ३.१० ॥

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः॥

शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा॥ ३.११ ॥

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम्॥

यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्॥ ३.१२ ॥

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि॥

लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः॥ ३.१३ ॥

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः॥

सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते॥ ३.१४ ॥

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥

किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्॥ ३.१५ ॥

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता॥

अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे॥ ३.१६ ॥

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट्॥

तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि॥ ३.१७ ॥

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना॥

रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने॥ ३.१८ ॥

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते॥

दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता॥ ३.१९ ॥

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम्॥

चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे॥ ३.२० ॥

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता॥

यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः॥

तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ ३.२१ ॥

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्॥ ३.२२ ॥

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी॥

अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्॥ ३.२३ ॥

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम्॥

सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः॥ ३.२४ ॥

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः॥

केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः॥ ३.२५ ॥

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे॥

एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्॥ ३.२६ ॥

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः॥

ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा॥ ३.२७ ॥

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत्॥

ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः॥ ३.२८ ॥

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन्॥

विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः॥ ३.२९ ॥

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः॥

दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः॥ ३.३० ॥

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना॥

कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्॥ ३.३१ ॥

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम्॥

चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव॥ ३.३२ ॥

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः॥

आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि॥ ३.३३ ॥

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः॥

तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता॥ ३.३४ ॥

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः॥

जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश॥ ३.३५ ॥

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः॥

किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो॥ ३.३६ ॥

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम्॥

गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय॥ ३.३७ ॥

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः॥

कालिकाऽऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः॥

वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति॥ ३.३८ ॥

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन्॥

रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः॥ ३.३९ ॥

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽऽवृता दिवशः॥

उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः॥ ३.४० ॥

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः॥

दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ॥ ३.४१ ॥

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः॥

यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय॥ ३.४२ ॥

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः॥

मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः॥ ३.४३ ॥

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते॥

त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः॥

ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति॥ ३.४४ ॥

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते॥

त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्॥ ३.४५ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः॥

अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्॥ ३.४६ ॥

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे॥

भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा॥ ३.४७ ॥

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत्॥

विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः॥ ३.४८ ॥

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः॥

काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी॥ ३.४९ ॥

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा॥

नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्॥ ३.५० ॥

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः॥

तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्॥ ३.५१ ॥

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम्॥

वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः॥

दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः॥ ३.५२ ॥

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः॥

पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः॥ ३.५३ ॥

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः॥

दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः॥ ३.५४ ॥

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः॥

सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः॥ ३.५५ ॥

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः॥

एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्॥ ३.५६ ॥

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम्॥

सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्॥ ३.५७ ॥

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः॥

शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः॥

छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च॥ ३.५८ ॥

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः॥

ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः॥

पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च॥ ३.५९ ॥

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च॥

कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः॥ ३.६० ॥

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन्॥

रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः॥ ३.६१ ॥

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम्॥

एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः॥ ३.६२ ॥

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः॥

रजसा चाऽऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः॥ ३.६३ ॥

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना॥

ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा॥ ३.६४ ॥

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः॥

ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्॥ ३.६५ ॥

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः॥

दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे॥ ३.६६ ॥

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि॥

एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम्॥

दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः॥ ३.६७ ॥

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः॥

यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः॥ ३.६८ ॥

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च॥

अग्निर्बस्तमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च॥ ३.६९ ॥

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः॥

आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः॥ ३.७० ॥

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः॥

दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत॥ ३.७१ ॥

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान्॥

सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः॥ ३.७२ ॥

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः॥

धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव॥ ३.७३ ॥

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो॥

दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः॥ ३.७४ ॥

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने॥

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः॥ ३.७५ ॥

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम्॥

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया॥ ३.७६ ॥

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः॥

यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव॥ ३.७७ ॥

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव॥

न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्॥ ३.७८ ॥

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते॥

समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा॥ ३.७९ ॥

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते॥

न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्॥ ३.८० ॥

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः॥

कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः॥ ३.८१ ॥

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः॥

निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि॥ ३.८२ ॥

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि॥

निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः॥ ३.८३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे वीरभद्रप्रादुर्भाववर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत्॥

वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन॥ ४.१ ॥

वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत्॥

तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः॥ ४.२ ॥

दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन्॥

त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा॥ ४.३ ॥

वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम्॥

सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च॥ ४.४ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा॥

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः॥

वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः॥ ४.५ ॥

इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा॥

वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा॥ ४.६ ॥

भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि॥

तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः॥ ४.७ ॥

शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम्॥

नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे॥ ४.८ ॥

तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः॥

तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः॥

लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्॥ ४.९ ॥

खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः॥

देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः॥ ४.१० ॥

इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः॥

कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि॥ ४.११ ॥

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा॥

यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च॥ ४.१२ ॥

तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि॥

स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः॥ ४.१३ ॥

भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः॥

वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः॥

तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे॥ ४.१४ ॥

देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा॥

शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे॥ ४.१५ ॥

केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः॥

परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे॥ ४.१६ ॥

शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः॥

एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः॥ ४.१७ ॥

परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम्॥

केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः॥

बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्॥ ४.१८ ॥

बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा॥

॥बृहस्पतिरुवाच॥

यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै॥ ४.१९ ॥

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः॥

कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः॥ ४.२० ॥

न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः॥

न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा॥ ४.२१ ॥

ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया॥

शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः॥ ४.२२ ॥

तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत्॥

परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया॥ ४.२३ ॥

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै॥

आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि॥ ४.२४ ॥

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः॥

कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते॥ ४.२५ ॥

एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः॥

चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः॥ ४.२६ ॥

ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम्॥

सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः॥ ४.२७ ॥

अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन्॥

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः॥ ४.२८ ॥

तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश॥ ४.२९ ॥

गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च॥

यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः॥ ४.३० ॥

तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम्॥

विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्॥ ४.३१ ॥

रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः॥ ४.३२ ॥

योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः॥

वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्॥ ४.३३ ॥

अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम्॥

दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद॥ ४.३४ ॥

दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ॥

त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः॥

अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज॥ ४.३५ ॥

एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम्॥

वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्॥ ४.३६ ॥

यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः॥

तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः॥

नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना॥ ४.३७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः॥

उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः॥ ४.३८ ॥

॥विष्णुरुवाच॥

रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते॥

अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः॥ ४.३९ ॥

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः॥

तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति॥ ४.४० ॥

आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव॥

अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय॥ ४.४१ ॥

इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः॥

प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्॥ ४.४२ ॥

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः॥

सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च॥ ४.४३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च॥

इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः॥ ४.४४ ॥

योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः॥

तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्॥ ४.४५ ॥

तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः॥

गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह॥ ४.४६ ॥

विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः॥

तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽऽययुः पुनः॥ ४.४७ ॥

व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः॥

तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा॥ ४.४८ ॥

नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे॥

वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः॥ ४.४९ ॥

शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा॥

यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः॥ ४.५० ॥

कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम्॥

वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः॥ ४.५१ ॥

युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव॥

नैर्ऋतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः॥ ४.५२ ॥

युयुधे परमास्त्रेण नैर्ऋत्यं च विडंबयन्॥

योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्॥ ४.५३ ॥

विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम्॥

क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः॥ ४.५४ ॥

साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च॥

योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः॥

नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु॥ ४.५५ ॥

भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम्॥

विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्॥ ४.५६ ॥

वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः॥

तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव॥ ४.५७ ॥

वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः॥

तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः॥ ४.५८ ॥

वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः॥

तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा॥ ४.५९ ॥

सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः॥

हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्॥ ४.६० ॥

वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम्॥

तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः॥ ४.६१ ॥

शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा॥

वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा॥ ४.६२ ॥

शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा॥

पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः॥ ४.६३ ॥

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह॥

प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्॥ ४.६४ ॥

गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम्॥

रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः॥ ४.६५ ॥

ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव॥

जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्॥ ४.६६ ॥

देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम्॥

ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्॥ ४.६७ ॥

ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा॥

तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ॥

विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्॥ ४.६८ ॥

तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम्॥

तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि॥ ४.६९ ॥

सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि॥

वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्॥ ४.७० ॥

त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि॥

युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी॥ ४.७१ ॥

इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥

ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः॥ ४.७२ ॥

तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः॥

आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्॥ ४.७३ ॥

ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः॥

मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः॥ ४.७४ ॥

स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता॥

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्॥ ४.७५ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे वीरभद्रादीनां विष्ण्वादिभिः सह युद्धवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

विष्णौ गते तदा सर्वे देवाश्च ऋषिभिः सह॥

विनिर्जिता गणैः सर्वे ये च यज्ञोपजीविनः॥ ५.१ ॥

भृगुं च पातयामास स्मश्रूणां लुंचनं कृतम्॥

द्विजांश्चोत्पाटयामास पूष्णो विकृतविक्रियान्॥ ५.२ ॥

विडंबिता स्वधा तत्र ऋषयश्च विडंबिताः॥

ववृषुस्ते पुरीषेण वितानाग्नौ रुपान्विताः॥ ५.३ ॥

अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः॥

अंतर्वेद्यंतरगतो दक्षो वै महतो भयात्॥ ५.४ ॥

तं निलीनं समाज्ञाय आनिनायरुषान्वितः॥

कपोलेषु गृहीत्वा तं खड्गेनोपहतं शिरः॥ ५.५ ॥

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा वीरभद्रः प्रतापवान्॥

स्कंधं पद्भ्यां समाक्रम्य कधरेऽपीडयत्तदा॥ ५.६ ॥

गंधरात्पाट्यमानाच्च शिरश्छिन्नं दुरात्मनः॥

दक्षस्य च तदा तेन वीरभद्रेण धीमता॥

तच्छिरः सुहुतं कुंडे ज्वलिxxxxxxx॥ ५.७ ॥

ये चान्य ऋषयो देवाः पितरो यक्षराक्षसाः॥

गणैरुपद्रुताः सर्वे पलायनपरा ययुः॥ ५.८ ॥

चंद्रादित्यगणाः सर्वे ग्रहनक्षत्रतारकाः॥

सर्वे विचलिता ह्यासन्गणैस्तेपि ह्युपद्रुताः॥ ५.९ ॥

सत्यलोकं गतो ब्रह्मा पुत्रशोकेन पीडितः॥

चिंतयामास चाव्यग्रः किं कार्यं कार्यमद्य वै॥ ५.१० ॥

मनसा दूयमानेन शंन लेभे पितामहः॥

ज्ञात्वा सर्वं प्रयत्नेन दुष्कृतं तस्य पापिनः॥ ५.११ ॥

गमनाय मतिं चक्रे कैलासं पर्वतं प्रति॥

हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितः॥ ५.१२ ॥

प्रविष्टः पर्वतश्रेष्ठं स ददर्श सदाशिवम्॥

एकांतवासिनं रुद्रं शैलादेन समन्वितम्॥ ५.१३ ॥

कपर्द्दिनं श्रिया युक्तं वेदांगानां च दुर्गमम्॥

तथाविधं समालोक्य ब्रह्म क्षोभपरोऽभवत्॥ ५.१४ ॥

दंडवत्पतितो भूमौक्षमापयितुमुद्यतः॥

संस्पृशं स्तत्पदाब्जं च चतुर्मुकुटकोटिभिः॥

स्तुतिं कर्तुं समारेभे शिवस्य परमात्मनः॥ ५.१५ ॥

॥ब्रह्मोवाच॥

नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने॥

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः॥ ५.१६ ॥

नमो रुद्राय महते नीलकंठाय वेधसे॥

विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे॥ ५.१७ ॥

ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारंभप्रवर्तकः॥

यज्ञोसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः॥ ५.१८ ॥

सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः॥

शरण्योसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो॥

रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्॥ ५.१९ ॥

॥महादेव उवाच॥

श्रृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह॥

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित्॥ ५.२० ॥

स्वीयेन कर्मणा दक्षो हतो ब्रह्मन्न संशयः॥ ५.२१ ॥

परेषां क्लेशदं कर्म न कार्यं तत्कदाचन॥

परमेष्ठिन्परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति॥ ५.२२ ॥

एवमुक्त्वा तदा रुद्रो ब्रह्मणा सहितः सुरैः॥

ययौ कनखलं तीर्थं यज्ञवाटं प्रजापतेः॥ ५.२३ ॥

रुद्रस्तदा ददर्शाय वीरभद्रेण यत्कृतम्॥

स्वाहा स्वधा तथा पूषा भृगुर्मतिमतां वरः॥ ५.२४ ॥

तदान्य ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः॥

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधर्वकिन्नराः॥ ५.२५ ॥

त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे॥ ५.२६ ॥

शंभुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह॥

दंडप्रणामसंयुक्तस्तस्थावग्रे सदाशिवम्॥ ५.२७ ॥

दृष्ट्वा पुरः स्थितं रुद्रो वीरभद्रं महाबलम्॥

उपाच प्रहसन्वाक्यं किं कृतं वीर नन्विदम्॥ ५.२८ ॥

दक्षमानय शीघ्रं भो येनेदं कृतमीदृशम्॥

यज्ञे विलक्षणं तात यस्येदं फलमीदृशम्॥ ५.२९ ॥

एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः॥

कबंधमानयित्वाथ शंभोरग्रे तदाक्षिपत्॥ ५.३० ॥

तदोक्तः शंकरेणैव वीरभद्रो महामनाः॥

शिरः केना पनीतं च दक्षस्यास्य दुरात्मनः॥ ५.३१ ॥

दास्यामि जीवनं वीर कुटिलस्यापि चाधुना॥

एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रोऽब्रवीत्पुनः॥ ५.३२ ॥

मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर॥

अवशिष्टं शिरःशंभो पशोश्च विकृताननम्॥ ५.३३ ॥

इति ज्ञात्वा ततो रुद्रः कबंधोपरि चाक्षिपत्॥

शिरः पशोश्च विकृतं कूर्चयुक्तं भयावहम्॥ ५.३४ ॥

स दक्षो जीवितं लेभे प्रसादाच्छंकरस्य च॥

स दृष्ट्वाग्रे तदा रुद्रं दक्षो लज्जासमन्वितः॥

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्॥ ५.३५ ॥

॥दक्ष उवाच॥

नमामि देवं वरदं वरेण्यं नमामि देवेश्वरं सनातनम्॥

नमामि देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि शंभुं जगदेकबंधुम्॥ ५.३६ ॥

नमामि विश्वेश्वरविश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम्॥

नमामि सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नतोऽस्मि॥ ५.३७ ॥

॥लोमश उवाच॥

दक्षेण संस्तुतो रुद्रो बभाषे प्रहसन्रहः॥ ५.३८ ॥

॥हर उवाच॥

चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनः सदा॥

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम॥ ५.३९ ॥

तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युर्नात्र संशयः॥

विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतंते ते हि बालिशः॥ ५.४० ॥

केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात्तर्तुमिच्छसि॥ ५.४१ ॥

न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित्॥

न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्म्मवशानराः॥ ५.४२ ॥

तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म्म समाहितः॥

सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरंतरम्॥ ५.४३ ॥

॥लोमश उवाच॥

उपदिष्टस्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना॥

दक्षं तत्रैव संस्थापाय ययो रुद्रः स्वपर्वतम्॥ ५.४४ ॥

ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः॥

आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन्क्षणात्॥ ५.४५ ॥

गतः पितामहो ब्रह्मा ततश्च सदनं स्वकम्॥ ५.४६ ॥

दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः।

शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः॥ ५.४७ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संक्षेव्यो भगवाञ्छिवः॥ ५.४८ ॥

संमार्जनं च कुर्वंति नरा ये च शिवांगणे॥

ते वै शिवपुरं प्राप्य जगद्वंद्या भग्सि च॥ ५.४९ ॥

ये शिवस्य प्रयच्छति दर्प्पणं सुमहाप्रभम्॥

भविष्यंति शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन ते नराः॥ ५.५० ॥

चामराणि प्रयच्छंति देवदेवस्य शूलिनः॥

चामरैर्वीज्यपानास्ते भविष्यंति जगत्त्रय॥ ५.५१ ॥

दीपदानं प्रयच्छंति महादेवालये नराः॥

तेजस्विनो भविष्यंति ते त्रैलोक्यप्रदीपका॥ ५.५२ ॥

धूपं ये वै प्रयच्छन्ति शिवाय परमात्मने॥

यशस्विनो भविष्यंति उद्धरन्ति कुलद्वयम्॥ ५.५३ ॥

नैवेद्यं ये प्रयच्छंति भकया हरिहराग्रतः॥

सिक्थेसिक्थे क्रतुफलं प्राप्नुवंति हि ते नराः॥ ५.५४ ॥

भग्नं शिवालयं ये च प्रकुर्वंति नरोत्तमाः॥

प्राप्नुवति फल ते वै द्विगुणं नात्र संशयः॥ ५.५५ ॥

नूतनं ये प्रकृर्वंति इष्टकैरश्मनापि वा॥

स्वर्गे हि ते प्रमोदंते यावत्तिष्ठति निर्मलम्॥

यशो भूमौ द्विजश्रेष्ठा कार्या विचारणा॥ ५.५६ ॥

कारयंति च ये विप्राः प्रासादं बहुभूमिकम्॥

शिवस्याथ महाप्राज्ञाः प्राप्नुवंति परां गतिम्॥ ५.५७ ॥

शुद्धं धवलितं ये च कुर्वन्ति हरमंदिरम्॥

स्वीयं परकृतं चापि तेऽपि यांति परां गतिम्॥ ५.५८ ॥

वितानं ये प्रयच्छति नराः सुकृतिनोपि हि॥

तारयति कुलं कृत्स्नं शिवलोकं गताः पुनः॥ ५.५९ ॥

ये च नादमयीं घंटां निबध्नंति शिवालये॥

तेजस्विनः कीर्तिमंतो भविष्यंति जगत्त्रये॥ ५.६० ॥

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चानुपश्यति॥

आढ्यो वापि दरिद्रो वा सुखं दुःखात्प्रचुच्यते॥ ५.६१ ॥

श्रद्धावान्भजते यो वा शिवाय परमात्मने॥

कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते॥ ५.६२ ॥

अत्रैवोदाहरंतीम मितिहासं पुरातनम्॥

ऐंद्रद्युम्नेश्च संवादं यमस्य च महात्मनः॥ ५.६३ ॥

पुरा कृतयुगे ह्यसीदिन्द्रसेनो नराधिपः॥

प्रतिष्ठानाधिपो वीरो मृगयारसिकः सदा॥ ५.६४ ॥

अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासुतृपः सदा॥

परप्राणौर्निजप्राणान्पुष्णाति स खलः सदा॥ ५.६५ ॥

परस्त्रीलं पटोऽत्यंतं परद्रव्येषु लोलुपः॥

ब्राह्मणा घातितास्तेन सुरापश्च निरंतरम्॥ ५.६६ ॥

गुरुलत्पगतोत्यर्थं सदा सौवर्णतस्करः॥

तथाभूतानुगाः सर्वे राज्ञस्तस्य दुरात्मनः॥ ५.६७ ॥

एवं बहुविधं राज्यं चकार स दुरात्मवान्॥

ततः कालेन महता पंचत्वं प्राप दुर्मतिः॥ ५.६८ ॥

तदा याम्यैश्च नीतोऽसाविंद्रसेनो दुरात्मवान्॥

यमान्तिकमनुप्राप्तस्तदा राजा सकल्मषः॥ ५.६९ ॥

यमेन दृष्टस्तत्रासाविंद्रसेनोग्रतः स्थितः॥

अभ्युत्थानपरो भूत्वा ननाम शिरसा शिवम्॥ ५.७० ॥

दूतान्संभर्त्सयामास यमो धर्मभृतां वरः॥

पाशैर्बद्धं चंद्रसेनं मुक्त्वा प्रोवाच धर्मराट्॥ ५.७१ ॥

गच्छ पुण्यतमाँल्लोकान्भुंक्ष्व राजन्यसत्तम॥

यावदिंद्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले॥ ५.७२ ॥

पंचभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव॥

सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा॥ ५.७३ ॥

यमस्य वचनं श्रुत्वा इंद्रसेनोभ्यभाषत॥

अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्॥ ५.७४ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत॥

आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया॥ ५.७५ ॥

तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोसि मानद॥

तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति॥ ५.७६ ॥

एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः॥

आगताः शिवद्वतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः॥ ५.७७ ॥

नीलकंठा दशभुजाः पंचवक्त्रास्त्रिलोचनाः॥

कपर्द्दिनः कुंडलिनः शशंकांकितमौलयः॥ ५.७८ ॥

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः॥

पूजयामास तान्सर्वान्महेंद्रप्रतिमांस्तदा॥ ५.७९ ॥

त्वरीरेनैव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम्॥

अत्रागतो महाभाग इंद्रसेनोऽमितद्युतिः॥

नाम्नाः प्रवर्त्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः॥ ५.८० ॥

श्रुत्वा च वचनं तेषां यमेन च पुरस्कृतः॥

इंद्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम्॥ ५.८१ ॥

आनीतोयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः॥

शंभुना हि तदा दृष्ट इंद्रसेनोऽमितद्युतिः॥ ५.८२ ॥

अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम्॥

अर्द्धासनगतं कृत्वा इंद्रसेनं ततोऽब्रवीत्॥ ५.८३ ॥

किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम्॥

इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः॥

आनंदाश्रुकणान्मुंचन्प्रेम्णा नोवाच किंचन॥ ५.८४ ॥

तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना॥

चंडो नाम्नाच विख्यातोमुण्डस्य च सखा प्रियः॥ ५.८५ ॥

नामोच्चारणमात्रेण रुद्रस्य परमात्मनः॥

सिद्धिं प्राप्तो हि पापिष्ठ इद्रसेनो नराधिपः॥ ५.८६ ॥

रहेहरेति वै नाम्ना शंभोश्चक्रधरस्य च॥

रक्षिता बहवो मर्त्याः शिवेन परमात्मना॥ ५.८७ ॥

महेशान्नापरो देवो दृश्यतेभुवनत्रये॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयः सदाशिवः॥ ५.८८ ॥

पत्रैःपुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा विमलैः सदा॥

करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्॥ ५.८९ ॥

करवीराद्दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते॥

विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥ ५.९० ॥

शिवस्यांगणलग्ना या तस्मात्तां धारयेत्सदा॥

ततस्त्रिपुंड्रे यत्पुम्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥ ५.९१ ॥

सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥

स्तेनः कोऽपि महापापो घातितो राजदूतकैः॥ ५.९२ ॥

तं खादितुं समायातः श्वाशिरस्युपरिस्थितः॥

नखांतरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः॥ ५.९३ ॥

ललाटे पतिता तस्य त्रिपुंड्रांकिंतमुद्रया॥

चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया॥ ५.९४ ॥

कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्ततस्तदा॥

विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुर्महति॥ ५.९५ ॥

विभूत्वा मंडितांगानां नराणां पुण्यकर्मणाम्॥

मुखे पंचाक्षरो येषां रुद्रास्ते नात्र संशयः॥ ५.९६ ॥

जटाकलापिनो ये च ये रुद्राक्षविभूषणाः॥

ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा नास्त्यत्र संशयः॥ ५.९७ ॥

तस्मात्सदाशिवः पुंभिः पूजनीयो हि नित्यशः॥

प्रातर्मध्याह्नकाले च सायं संध्या विशिष्यते॥ ५.९८ ॥

प्रातस्तु दर्शनाच्छंभोर्नैशमेनो व्यपोहति॥

मध्याह्ने दर्शनाच्छंभोः सप्तजन्मार्जितं नृणाम्॥

पापं प्रणाशमायाति निशायां नैव गण्यते॥ ५.९९ ॥

शिवेति द्व्यक्षरं नाम महा पापप्रणाशनम्॥

येषां मुखोद्गतं नॄणां तैरिदं धार्यते जगत्॥ ५.१०० ॥

शिवांगणे तु या भेरी स्थापिता पुण्यकर्मभिः॥

तस्या नादेन पूता वै ये च पापरता जनाः॥

पाषंडिनोऽप्यसद्वादास्तेऽपि यांति परां गतिम्॥ ५.१०१ ॥

पशोर्यस्य च संबद्धा चर्मणा च शिवालये॥

नृभिर्या स्थापिता भेरी मृदंगमुरजादि च॥

स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोत्यत्र न संशयः॥ ५.१०२ ॥

तस्मात्ततं च विततं घनं सुषिरमेव च॥

चामराणि महार्हाणि मंचकाः शयनानि च॥ ५.१०३ ॥

गाथाश्च इतिहासाश्च गायनं च यथाविधि॥

बहुरूपादिकं शंभोः प्रियान्येतानि कल्पयेत्॥ ५.१०४ ॥

कल्पयित्वा च गच्छंति शिवलोकं हि पापिनः॥

सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाः॥ ५.१०५ ॥

गुरोर्मुखाच्च संप्राप्तशिवपूजारताश्च ये॥

शिवरूपेण ये विश्वं पश्यंति कृतनिश्चयाः॥ ५.१०६ ॥

सम्यग्बुद्ध्या समाचारा वर्णाश्रमयुता नराः॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्वयाः शूद्राश्चान्ये तथा नराः॥ ५.१०७ ॥

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स शंभोः प्रियतरो भवेत्॥

शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥ ५.१०८ ॥

तस्मात्सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः॥

वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिपदैरपि॥ ५.१०९ ॥

आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः॥

निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः॥ ५.११० ॥

॥लोमश उवाच॥

कथयामि पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम्॥

नंदी नाम पुरा वैश्यो ह्यवंतीपुरमावसत्॥ ५.१११ ॥

शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः॥

नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगमेकं समर्चयत्॥ ५.११२ ॥

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः॥

नंदीलिंगार्च्चनरतो बभूवातिशयेन हि॥ ५.११३ ॥

लिंगं पंचामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत्॥

विप्रैः समावृतो नित्यं वेदवेदांगपारगैः॥ ५.११४ ॥

यथाशास्त्रेण विधिना लिंगार्चनपरोऽभवत्॥

स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानश्चर्यसमन्वितैः॥ ५.११५ ॥

मुक्ताफलैरिंद्रनीलैर्गोमेदैश्च निरंतरम्॥

वैडूर्यैश्चैव नीलैश्च माणिक्यैश्च तथार्चयत्॥ ५.११६ ॥

एवं नंदी महाभागो बहून्यब्दानि चार्च्चयत्॥

विजनस्थं तदा लिंगं नानाभोगसमन्वितम्॥ ५.११७ ॥

एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः॥

अविवेकपरो भूत्वा मृगयारसिकः सदा॥ ५.११८ ॥

पापी पापसमाचारो विचरन्गिरिकंदरे॥

अनेकश्वापदाकीर्णे हन्यमान इतस्ततः॥ ५.११९ ॥

एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः॥

यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम्॥ ५.१२० ॥

उदकं वीक्षमाणोऽसौ तृषया पीडितो भृशम्॥

ततो वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तोये समाविशत्॥ ५.१२१ ॥

तीरे संस्थाप्य दुष्टात्मा तत्सर्वं मृगयादिकम्॥

गंडूषोत्सर्जनं कृत्वा पीत्वा तोयं च निर्गतः॥ ५.१२२ ॥

शिवालयं ददर्शाग्रे अनेकाश्चर्यमंडितम्॥

दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानारत्नैः पृथक्पृथक्॥ ५.१२३ ॥

तथा लिंगं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत्॥

रत्नानि सर्वभूतानि विधूतानि इतस्ततः॥ ५.१२४ ॥

स्नपनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारिणा॥

करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत्॥ ५.१२५ ॥

द्वितीयेन करेँणैव मृगमांसं समर्पयत्॥

दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत्॥ ५.१२६ ॥

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः॥

त्वं मे स्वामी च भक्तोहमद्यप्रभृति शंकर॥ ५.१२७ ॥

एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः॥

नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः॥ ५.१२८ ॥

चिंतायुक्तोऽभवन्नंदी जातं किं छिद्रमद्य मे॥

कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च॥

उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात्॥ ५.१२९ ॥

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम्॥

यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागतः॥ ५.१३० ॥

ततो नंदिनमागत्य पुरोधा गतमानसम्॥

अब्रवोद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः॥ ५.१३१ ॥

पुरोहितं प्रति तदा नन्दी वचनमब्रवीत्॥ ५.१३२ ॥

अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसंनिधौ॥

केनेदं कारितं तत्र न जानामि कथंचन॥ ५.१३३ ॥

ततः पुरोधा वचनं नन्दिनं चाब्रवीत्तदा॥

येन विस्खलितं तत्र रत्नादीनां प्रपूजनम्॥

सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः॥ ५.१३४ ॥

तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया अणुरपि प्रभो॥

प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम्॥ ५.१३५ ॥

निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तत्कार्यं विदधाम्यहम्॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नन्दी तस्य पुरोधसः॥ ५.१३६ ॥

आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा॥

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाहूय च पुरोधसम्॥ ५.१३७ ॥

गतः शिवालयं नन्दी समं तेन महात्मना॥

ततो दृष्टं पूर्वदिने कृतंतेन दुरात्मना॥ ५.१३८ ॥

सम्यक्प्रपूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम्॥

पञ्चोपचारसंयुक्तं चैकादस्यन्वितं तथा॥ ५.१३९ ॥

अनेकस्तुतिभिः स्तुत्वा गिरीशं ब्राह्मणैः सह॥

तदा यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः॥ ५.१४० ॥

आयातो हि महाकालस्तथारूपो महाबलः॥

कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान्॥ ५.१४१ ॥

तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तो नन्दी स विललाप ह॥

पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत्॥ ५.१४२ ॥

किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलम्॥

तां पूजां प्रपदाहत्य बिल्वपत्रं समर्पयत्॥ ५.१४३ ॥

स्नपनं तस्य कृत्वा च ततो गंडूषवारिणा॥

नैवेद्यं तत्पलं चैव किरातः शिवमर्पयत्॥ ५.१४४ ॥

दण्डवत्पतितो भूमावुत्थाय स्वगृहं गतः॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम्॥ ५.१४५ ॥

पुरोधसा सह तदा नंदीव्याकुलचेतसा॥

तेन चाकारिता विप्रा बहवो वेदवादिनः॥ ५.१४६ ॥

निवेद्य तेषु तत्सर्वं किरातेन च यत्कृतम्॥

किं कार्यमथ भो विप्राः कथ्यतां च यथातथम्॥ ५.१४७ ॥

संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः॥

ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं चातिशंकिनम्॥ ५.१४८ ॥

इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि॥

तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहं वैश्यसत्तम॥ ५.१४९ ॥

तथेति मत्वासौ नंदी शिवस्योत्पाटनं तदा॥

कृत्वा स्वगृहमानीय प्रतिष्ठाप्य यताविधि॥ ५.१५० ॥

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नसुशोभिताम्॥

उपचारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा॥ ५.१५१ ॥

अथापरे द्युरायातः किरातः शिवमंदिरम्॥

यावद्विलोक्यामास लिंगमैशं न दृष्टवान्॥ ५.१५२ ॥

मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत्॥

हे शंभो क्व गतोसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै॥ ५.१५३ ॥

न दृष्टोसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम्॥

हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतकर प्रभो॥ ५.१५४ ॥

हे रुद्र हे महादेव दर्शयात्मानमात्मना॥ ५.१५५ ॥

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्तः सदाशिवः॥

किरातेन ततो रंगैर्वीरोसौ जठरं स्वकम्॥ ५.१५६ ॥

विभेदाशु ततो बाहूनास्फोट्यैव रुषाब्रवीत्॥

हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि॥ ५.१५७ ॥

इति क्षिप्त्वा ततोंत्राणि मांसमुत्कृत्य सर्वतः॥

तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत्॥ ५.१५८ ॥

स्वस्थं च हृदयं कृत्वा सस्नौ तत्सरसि ध्रुवम्॥

तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं त्वरान्वितः॥ ५.१५९ ॥

पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि॥ ५.१६० ॥

ध्यानस्थितस्ततस्तत्र किरातः शिवसंनिधौ॥

प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः॥ ५.१६१ ॥

कर्पूरगौरो द्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः॥

तं गृहीत्वा करे रुद्र उवाच परिसांत्वयन्॥ ५.१६२ ॥

भोभो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोसि महामते॥

वरं वृणीष्वात्महितं यत्तेऽभिलषितं महत्॥ ५.१६३ ॥

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः॥

पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः॥ ५.१६४ ॥

ततो रुद्रं बभाषे स वरं सम्प्रार्थयाम्यहम्॥

अहं दासोस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः॥ ५.१६५ ॥

एतद्बुद्धात्मनो भक्तिं देहि जन्मनिजन्मनि॥

त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा हि मे॥ ५.१६६ ॥

त्वं गुरुस्त्वं महामंत्रो मंत्रवेद्योऽसि सर्वदा॥

तस्मात्त्वदपरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु किंचन॥ ५.१६७ ॥

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः॥

ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च॥ ५.१६८ ॥

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम्॥

भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च॥ ५.१६९ ॥

तदा दुंदुभयो नेदुः पटहाश्च सहस्रशः॥

नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्त्वरितो ययौ॥ ५.१७० ॥

तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः॥

किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम्॥ ५.१७१ ॥

उवाच प्रश्रितो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः॥

किरातं स्तोतुकामऽसौ परमेण समाधिना॥ ५.१७२ ॥

इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोसि परंतप॥

त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे॥ ५.१७३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः॥

नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः॥ ५.१७४ ॥

प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत्॥

कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ॥ ५.१७५ ॥

॥किरात उवाच॥

विज्ञप्तोऽसौ किरातेन शंकरो लोकशंकरः॥

तव भक्तः सदा देव तव पूजारतो ह्यसौ॥ ५.१७६ ॥

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि॥

जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः॥ ५.१७७ ॥

तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नंदिनं भक्तवत्सल॥ ५.१७८ ॥

॥महादेव उवाच॥

न जानामि महाभाग नंदिनं वैश्यचर्चितम्॥

त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते॥ ५.१७९ ॥

उपाधिरहिता ये च येऽपि चैव मनस्विनः॥

तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः॥ ५.१८० ॥

तव भक्तो ह्यहं तात स च मे प्रियकृत्तरः॥

तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना॥ ५.१८१ ॥

ततो विमानानि बहूनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि॥

किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण॥ ५.१८२ ॥

कैलासं पर्वतं प्राप्तौ विमानैर्वेगवत्तरैः॥

सारूप्यमेव संप्राप्तावीश्वरेण महात्मना॥ ५.१८३ ॥

नीराजितौ गिरिजया शिवेन सहितौ तदा॥

उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी॥ ५.१८४ ॥

यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः॥

स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ॥ ५.१८५ ॥

मया त्वमेक एवासीः सेवितो वै न संशयः॥

देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च॥ ५.१८६ ॥

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः॥

भवावस्त्वनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन॥ ५.१८७ ॥

तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमोनमः॥ ५.१८८ ॥

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः॥

उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम्॥ ५.१८९ ॥

तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः॥

शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ॥ ५.१९० ॥

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ॥

ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः॥ ५.१९१ ॥

एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत॥

तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्॥ ५.१९२ ॥

एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः॥

शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी॥ ५.१९३ ॥

शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम्॥

प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्॥ ५.१९४ ॥

ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः॥

कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः॥ ५.१९५ ॥

यादृशास्तादृशाश्चान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः॥

तेऽपि गच्छंति सांनिध्यं देवदेवस्य शूलिनः॥ ५.१९६ ॥

लिंगं सिकतामयं ये पूजयंति विपश्चितः॥

ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा॥ ५.१९७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे शिवशास्त्रे शिवभक्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचमोऽध्यायः॥ ५ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥ऋषय ऊचुः॥

लिंगे प्रतिष्ठा च कथं शिवं हित्वा प्रवर्तिता॥

तत्कथ्यतां महाभाग परं शुश्रुषतां हि नः॥ ६.१ ॥

॥लोमश उवाच॥

यदा दारुवने शंभुर्भिक्षार्थं प्राचरत्प्रभुः॥ ६.२ ॥

दिगंबरो मुक्तजटाकलापो वेदांतवेद्यो भुवनैकभर्ता॥

स ईश्वरो ब्रह्मकलापधारो योगीश्वराणां परमः परश्च॥ ६.३ ॥

अणोरणीयान्महतो मही यान्महानुभावो भुवनाधिपो महान्॥

स ईश्वरो भिक्षुरूपी महात्मा भिक्षाटनं दारुवने चकार॥ ६.४ ॥

मध्याह्न ऋषयो विप्रास्तीर्थं जग्मुः स्वकाश्रमात्॥

तदानीमेव सर्वास्ता ऋषीभार्याः समागताः॥ ६.५ ॥

विलोकयंत्यः शंभुं तमाचख्युश्च परस्परम्॥

कोऽसौ भिक्षुकरूपोयमागतोऽपूर्वदर्शनः॥ ६.६ ॥

अस्मै भिक्षां प्रयच्छामो वयं च सखिभिः सह॥

तथेति गत्वा सर्वास्ता गृहेभ्य आनयन्मुदा॥ ६.७ ॥

भिक्षान्नं विविधं श्लक्ष्णं सोपचारं च शक्तितः॥

प्रदत्तं भिक्षितं तेन देवदेवेन शूलिना॥ ६.८ ॥

काचित्प्रियतमं शंभुं बभाषे विस्मयान्विता॥

कोसि त्वं भिक्षुको भूत्वा आगतोत्र महामते॥ ६.९ ॥

ऋषीणामाश्रमं शुद्धं किमर्थं नो निषीदसि॥

तयोक्तोऽपि तदा शंभुर्बभाषे प्रहसन्निव॥ ६.१० ॥

ईश्वरोहं सुकेशांते पावनं प्राप्तवानिमम्॥

ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा ऋषिभार्या उवाच तम्॥ ६.११ ॥

ईश्वरोऽसि महाभाग कैलासपतिरेव च॥

एकाकिनः कथं देव भिक्षार्थमटनं तव॥ ६.१२ ॥

एवमुक्तस्तया शंभुः पुनस्तामब्रवीद्वचः॥

दाक्षायण्या विरहितो विचरामि दिगंबरः॥ ६.१३ ॥

भिक्षाटनार्थं सुश्रोणि संकल्परहितः सदा॥

तया सत्या विना किंचित्स्त्रीमात्रं मम भामिनि॥

न रोचते विशालाक्षि सत्यं प्रतिवदामि ते॥ ६.१४ ॥

तस्योक्तं वचनं श्रुत्वा उवाच कमलेक्षणा॥

स्त्रियो हि सुखसंस्पर्शाः पुरुषस्य न संशयः॥ ६.१५ ॥

तास्स्त्रियो वर्जिताः शंभो त्वादृशेन विपश्चिता॥ ६.१६ ॥

इति च प्रमदाः सर्वा मिलिता यत्र शंकरः॥

भिक्षापात्रं च तच्छंभोः पूरितं च महागुणैः॥ ६.१७ ॥

अन्नैश्चतुर्विधैः षड्भी रसैश्च परिपूरितम्॥

यदा संभुर्गंतुकामः कैलासं पर्वतं प्रति॥

तदा सर्वा विप्रपत्न्यो ह्यन्गच्छन्मुदान्विताः॥ ६.१८ ॥

गृहकार्यं परित्यज्य चेरुस्तद्गतमानसाः॥

गतासु तासु सर्वासु पत्नीषु ऋषिसत्तमाः॥ ६.१९ ॥

यावदाश्रममभ्येत्य तावच्छून्यं व्यलोकयन्॥

परस्परमथोचुस्ते पत्न्यः सर्वाः कुतो गताः॥ ६.२० ॥

न विदामोऽथ वै सर्वाः केन नष्टेन चाहृताः॥

एवं विमृश्यमानास्ते विचिन्वंतस्ततस्ततः॥ ६.२१ ॥

समपश्यंस्ततः सर्वे शिवस्यानुगताश्च ताः॥

शिवं दृष्ट्वा तु संप्राप्ता ऋषयस्ते रुषान्विताः॥ ६.२२ ॥

शिवस्याथाग्रतो भूत्वा ऊचुः सर्वे त्वरान्विताः॥

किं कृतं हि त्वया शंभो विरक्तेन महात्मना॥

परदारापहर्त्तासि त्वमृषीणां न संशयः॥ ६.२३ ॥

एवं क्षिप्तः शिवो मौनी गच्छमानोऽपि पर्वतम्॥

तदा स ऋषिभिः प्राप्तो महादेवोऽव्ययस्तथा॥

यस्मात्कलत्रहर्ता त्वं तस्मात्षंढो भव त्वरम्॥ ६.२४ ॥

एवं शप्तः स मुनिभिर्लिंगं तस्यापतद्भुवि॥

भूमिप्राप्तं च तल्लिंगं ववृधे तरसा महत्॥ ६.२५ ॥

आवृत्य सप्त पातालान्क्षणाल्लिंगमदोर्ध्वतः॥

व्याप्य पृथ्वीं समग्रां च अंतरिक्षं समावृणोत्॥ ६.२६ ॥

स्वर्गाः समावृताः सर्वे स्वर्गातीतमथाभवत्॥

न मही न च दिक्चक्रं न तोयं न च पावकः॥ ६.२७ ॥

न च वायुर्न वाकाशं नाहंकारो न वा महत्॥

न चाव्यक्तं न कालश्च न महाप्रकृतिस्तथा॥ ६.२८ ॥

नासीद्द्ववैतविभागं च सर्वं लीनं च तत्क्षणात्॥

यस्माल्लीनं जगत्सर्वं तस्मिँल्लिगे महात्मनः॥ ६.२९ ॥

लयनाल्लिंगमित्येवं प्रवदंति मनीषिणः॥

तथाभूतं वर्द्धमानं दृष्ट्वा तेऽपि सुरर्षयः॥ ६.३० ॥

ब्रह्मेंद्रविष्णुवाय्यग्निलोकपालाः सपन्नगाः॥

विस्मयाविष्टमनसः परस्परमथाब्रुवन्॥ ६.३१ ॥

किमायामं च विस्तारं क्व चांतः क्व च पीठिका॥

इति चिंतान्विता विष्णुमूचुः सर्वे सुरास्तदा॥ ६.३२ ॥

॥देवा ऊचुः॥

अस्य मूलं त्वया विष्णो पद्मोद्भव च मस्तकम्॥

युवाभ्यां च विलोक्यं स्यात्स्थाने स्यात्परिपालकौ॥ ६.३३ ॥

श्रुत्वा तु तौ महाभागौ वैकुंठकमलोद्भवौ॥

विष्णुर्गतो हि पातालं ब्रह्मा सर्वर्गं जगाम ह॥ ६.३४ ॥

स्वर्गं गतस्तदा ब्रह्मा अवलोकनतत्परः॥

नापस्यत्तत्र लिंगस्य मस्तकं च विचक्षमः॥ ६.३५ ॥

तथा गतेन मार्गेण प्रत्यावृत्त्याब्जसंभवः॥

मेरुपृष्ठमनुप्राप्तः सुरभ्या लक्षितस्ततः॥ ६.३६ ॥

स्थिता या केतकीच्छायामुवाच मधुरं वचः॥

तस्या वचनमाकर्ण्य सर्वलोकपितामहः॥

उवाच प्रहसन्वाक्यं छलोक्त्या सुरभिं प्रति॥ ६.३७ ॥

लिंगं महाद्भुतं दृष्टं येनव्याप्तं जगत्त्रयम्॥

दर्शनार्थं च तस्यांतं देवैः संप्रेषितोस्मयहम्॥ ६.३८ ॥

न दृष्टं मस्तकं तस्य व्यापकस्य महात्मनः॥

किं वक्ष्येऽहं च देवाग्रे चिंता मे चाति वर्तते॥ ६.३९ ॥

लिंगस्य मस्तकं दृष्टं देवानां च मृषा वदेः॥

ते सर्वे यदि वक्ष्यंति इंद्राद्या देवतागणाः॥ ६.४० ॥

ते संति साक्षिमो देवा अस्मिन्नर्थे वदत्वरम्॥

अर्थेऽस्मिन्भव साक्षी त्वं केतक्या सह सुव्रते॥ ६.४१ ॥

तद्वचः शिरसा गृह्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः॥

केतकीसहिता तत्र सुरभी तदमानयत्॥ ६.४२ ॥

एवं समागतो ब्रह्म देवाग्रे समुवाच ह॥ ६.४३ ॥

॥ब्रह्मोवाच॥

लिंगस्य मस्तकं देवा दृष्टवानहमद्भुतम्॥

समीचीनं चार्तितं च केतकीदल संयुतम्॥ ६.४४ ॥

विशालं विमलं श्लक्ष्णं प्रसन्नतरमद्भुतम्॥

रम्यं च रमणीयं च दर्शनीयं महाप्रभम्॥ ६.४५ ॥

एतादृशं मया दृष्टं न दृष्टं तद्विनाक्वचित्॥

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सुरा विस्मयमाययुः॥ ६.४६ ॥

एवं विस्मयपूर्णास्ते इंद्राद्या देवतागणाः॥

तिष्ठंति तावत्सर्वेशो विष्णुरध्यात्मदीपकः॥ ६.४७ ॥

पातालादागतः सद्यः सर्वेषामवदत्त्वरम्॥

तस्याप्यंतो न दृष्टो मे ह्यवलोकनतत्परः॥ ६.४८ ॥

विस्मयो मे महाञ्जातः पातालात्परतश्चरन्॥

अतलं सुतलं चापि नितलं च रसातलम्॥ ६.४९ ॥

तथा गतस्तलं चैव पातालं च तथातलम्॥

तलातलानि तान्येनं शून्यवद्यद्विभाव्यते॥ ६.५० ॥

शून्यादपि च शून्यं च तत्सर्वं सुनिरीक्षितम्॥

न मूलं च न मध्यं च न चांतो ह्यस्य विद्यते॥ ६.५१ ॥

लिंगरूपी महादेवो येनेदं धार्यते जगत्॥

यस्य प्रसादादुत्पन्ना यूयं च ऋषयस्तथा॥ ६.५२ ॥

श्रुत्वा सुराश्च ऋषयस्तस्य वाक्यमपूजयन्॥

तदा विष्णुरुवाचेदं ब्रह्माणं प्रहसन्निव॥ ६.५३ ॥

दृष्टं हि चेत्त्वया ब्रह्मन्मस्तकं परमार्थतः॥

साक्षिणः के त्वया तत्र अस्मिन्नर्थे प्रकल्पिताः॥ ६.५४ ॥

आकर्ण्य वचनं विष्णोर्ब्रह्मा लोकपितामहः॥

उवाच त्वरितेनैव केतकी सुरभीति च॥ ६.५५ ॥

ते देवा मम साक्षित्वे जानीहि परमार्थतः॥

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सर्वे देवास्त्वरान्विताः॥ ६.५६ ॥

आह्वानं चक्रिरे तस्याः सुरभ्याश्च तया सह॥

आगते तत्क्षमादेव कार्यार्थं ब्रह्मणस्तदा॥ ६.५७ ॥

इंद्राद्यैश्च तदा देवैरुक्ता च सुरभी ततः॥

उवाच केतकीसार्द्धं दृष्टो वै ब्रह्मणा सुराः॥ ६.५८ ॥

लिंगस्य मस्तको देवाः केतकीदलपूजितः॥

तदा नभोगता वाणी सर्वेषां श्रृण्वतामभूत्॥ ६.५९ ॥

सुरभ्या चैव यत्प्रोक्तं केतक्या च तथा सुराः॥

तन्मृषोक्तं च जानीध्वं न दृष्टो ह्यस्य मस्तकः॥ ६.६० ॥

तदा सर्वेऽथ विबुधाः सेंद्रा वै विष्णुना सह॥

शेपुश्च सुरभीं रोषान्मृषावादनतत्पराम्॥ ६.६१ ॥

मुखेनोक्तं त्वयाद्यैवमनृतं च तथा शुभे॥

अपवित्रं मुखं तेऽस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतम्॥ ६.६२ ॥

सुगंधकेतकी चापि अयोग्या त्वं शिवार्चने॥

भविष्यसि न संदेहो अनृता चैव भामिनि॥ ६.६३ ॥

तदा नभो गता वाणी ब्रह्मणं च शशाप वै॥

मृषोक्तं च त्वया मंद किमर्थं बालिशेन हि॥ ६.६४ ॥

भृगुणा ऋषिभिः साकं तथैव च पुरोधसा॥

तस्माद्युयं न पूज्याश्च भवेयुः क्लेशभागिनः॥ ६.६५ ॥

ऋषयोऽपि च धर्मिष्ठास्तत्त्ववाक्यबहिष्कृताः॥

विवादनिरता मूढा अतत्त्वज्ञाः समत्सराः॥ ६.६६ ॥

याचकाश्चावदान्याश्च नित्यं स्वज्ञानघातकाः॥

आत्मसंभाविताः स्तब्धाः परस्परविनिंदकाः॥ ६.६७ ॥

एवं शप्ताश्च मुनयो ब्रह्माद्या देवतास्तथा॥

शिवेन शप्तास्ते सर्वे लिंगं शरणमाययुः॥ ६.६८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे श्रीशिवलिङ्गमाहात्म्ये ब्रह्मादिशापवृत्तान्तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः॥ ६ ॥छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

तदा च ते सुराः सर्व ऋषयोपि भयान्विताः॥

ईडिरे लिंगमैशं च ब्रह्माद्या ज्ञानविह्वलाः॥ ७.१ ॥

॥ब्रह्मोवाच॥

त्वं लिंगरूपी तु महाप्रभावो वेदांतवेद्योसि महात्मरूपि॥

येनैव सर्वे जगदात्ममूलं कृतं सदानंदपरेण नित्यम्॥ ७.२ ॥

त्वं साक्षी सर्वलोकानां हर्ता त्वं च विचक्षणः॥

रक्षणोसि महादेव भैरवोसि जगत्पते॥ ७.३ ॥

त्वया लिंगस्वरूपेण व्याप्तमेतज्जगत्त्रयम्॥

क्षुद्राश्चैव वयं नाथ मायामोहितचेतसः॥ ७.४ ॥

अहं सुराऽसुराः सर्वे यक्षगंधर्वराक्षसाः॥

पन्नगाश्च पिशाचाश्च तथा विद्याधरा ह्यमी॥ ७.५ ॥

त्वंहि विश्वसृजां स्रष्टा त्वं हि देवो जगत्पतिः॥

कर्ता त्वं भुवनस्यास्य त्वं हर्ता पुरुषः परः॥ ७.६ ॥

त्राह्यस्माकं महादेव देवदेव नमोऽस्तु ते॥

एवं स्तुतो हि वै धात्रा लिंगरूपी महेश्वरः॥ ७.७ ॥

ऋषयः स्तोतुकामास्ते महेश्वरमकल्मषम्॥

अस्तुवन्गीर्भिरग्र्याभिः श्रुतिगीताभिरादृताः॥ ७.८ ॥

॥ऋषय ऊचुः॥

अज्ञानिनो वयं कामान्न विंदामोऽस्य संस्थितिम्॥

त्वं ह्यात्मा परमात्मा च प्रकृतिस्त्वं विभाविनी॥ ७.९ ॥

त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमे॥

त्वमीश्वरो वेदविदेकरूपो महानुभावैः परिचिंत्यमानः॥ ७.१० ॥

त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम्॥

सर्वं भवति यस्मात्त्वत्तस्मात्सर्वोऽसि नित्यदा॥ ७.११ ॥

यस्माच्च संभवत्येतत्तस्माच्छंभुरिति प्रभुः॥ ७.१२ ॥

त्वत्पादपंकजं प्राप्ता वयं सर्वे सुरादयः॥

ऋषयो देवगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः॥ ७.१३ ॥

तस्माच्च कृपया शंभो पाह्यस्माञ्जगतः पते॥ ७.१४ ॥

॥महादेव उवाच॥

श्रृणुध्वं तु वचो मेऽद्य क्रियतां च त्वरान्वितैः॥

विष्णुं सर्वे प्रार्थयंतु त्वरितेन तपोधनाः॥ ७.१५ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शंकरस्य महात्मनः॥

विष्णुं सर्वे नमस्कृत्य ईडिरे च तदा सुराः॥ ७.१६ ॥

॥देव ऊचुः॥

विद्याधराः सुरगणा ऋषयश्च सर्वे त्रातास्त्वयाद्य सकलाजगदेकबंधो॥

तद्वत्कृपाकरजनान्परिपालयाद्य त्रैलोक्यनाथ जगदीश जगन्निवास॥ ७.१७ ॥

प्रहस्य भगवन्विष्णुरुवाचेदं वचस्तदा॥

दैत्यैः प्रपीडिता यूयं रक्षिताश्च पुरा मया॥ ७.१८ ॥

अद्यैव भयमुत्पन्नं लिंगादस्माच्चिरंतनम्॥

न शक्यते मया त्रातुमस्माल्लिंगभयात्सुराः॥ ७.१९ ॥

अच्युतेनैवमुक्तास्ते देवा श्चिंतान्विताभवन्॥

तदा नभोगता वाणी उवाचाश्वास्य वै सुरान्॥ ७.२० ॥

एतल्लिंगं संवृणुष्व पूजनाय जनार्दन॥

पिंडिभूत्वा महाबाहो रक्षस्व सचराचरम्॥

तथेति मत्वा बगवान्वीरभद्रोऽभ्यपूजयत्॥ ७.२१ ॥

ब्रह्मादिभः सुरगणैः सहितैस्तदानीं संपूजितः शिवविधानरतो महात्मा॥

स्रवीरभद्रः शशिशेखरोऽसौ शिवप्रियो रुद्रसमस्त्रिलोक्याम्॥ ७.२२ ॥

लिंगस्यार्चनयुक्तोऽसौ वीरभद्रोऽभवत्तदा॥

तद्रूपस्यैव लिंगस्य येन सर्वमिदं जगत्॥ ७.२३ ॥

उद्भाति स्थितिमाप्नोति तथा विलयमेति च॥

तल्लिंगं लिंगमित्याहुर्लयनात्तत्त्ववित्तमाः॥ ७.२४ ॥

ब्रह्माण्डागोलकैर्व्याप्तं तथा रुद्राक्षभूषितम्॥

तथा लिंगं महज्जातं सर्वेषां दुरतिक्रमम्॥ ७.२५ ॥

तदा सर्वेऽथ विबुधा ऋषो वै महाप्रभाः॥

तुष्टुवुश्च महालिंगं वेदावादैः पृथक्पृथक्॥ ७.२६ ॥

अणोरणीयांस्त्वं देव तथा त्वं महतो महान्॥

तस्मात्त्वया विधातव्यं सर्वैषां लिंगपूजनम्॥ ७.२७ ॥

तदानीमेव सर्वेण लिंगं च बहुशः कृतम्॥

सत्ये ब्रह्मेश्वरं लिंगं वैकुण्ठे च सदाशिवः॥ ७.२८ ॥

अमरावत्यां सुप्रतिष्ठममरेश्वरसंज्ञकम्॥

वरुणेश्वरं च वारुण्यां याम्यां कालेश्वरं प्रभुम्॥ ७.२९ ॥

नैर्ऋतेश्वरं च नैर्ऋत्यां वायव्यां पावनेश्वरम्॥

केदारं मृत्युलोके च तथैव अमरेश्वरम्॥ ७.३० ॥

ओंकारं नर्मदायां च महाकालं तथैव च॥

काश्यां विश्वेश्वरं देवं प्रयागे ललितेश्वरम्॥ ७.३१ ॥

त्रियम्बकं ब्रह्मगिरौ कलौ भद्रेश्वरं तथा॥

द्राक्षारामेश्वरं लिंगं गंगासागरसंगमे॥ ७.३२ ॥

सौराष्ट्रे च तथा लिंगं सोमेश्वरमिति स्मृतम्॥

तथा सर्वेश्वरं विन्ध्ये श्रीशैले शिखरेश्वरम्॥

कान्त्यामल्लालनाथं च सिंहनाथं च सिंगले॥ ७.३३ ॥

विरूपाक्षं तथा लिंगं कोटिशङ्करमेव च॥

त्रिपुरान्तकं भीमेशममरेश्वरमेव च॥ ७.३४ ॥

भोगेश्वरं च पाताले हाटकेश्वरमेव च॥

एवमादीन्यनेकानि लिंगानि भुवनत्रये॥

स्थापितानि तदा देवैर्विश्वोपकृतिहेतवे॥ ७.३५ ॥

लिंगेशैश्च तथा सर्वैः पूर्णमासीज्जगत्त्रयम्॥

तथा च वीरभद्रांशाः पूजार्थममरैः कृताः॥ ७.३६

तत्र विंशतिसंस्कारास्तेषामष्टाधिकाभवन्॥

कथिताः शंकरेणैव लिंगस्याचनसूचकाः॥ ७.३७ ॥

संति रुद्रेण कथिताः शिवधर्मा सनातनाः॥

वीरभद्रो यथा रुद्रस्तथान्ये गुरवः स्मृताः॥ ७.३८ ॥

गुरोर्जाताश्च गुरवो विख्याता भुवनत्रये॥

लिंगस्य महिमान तु नन्दी जानाति तत्त्वतः॥ ७.३९ ॥

तथा स्कन्दो हि भगवान्न्ये ते नामधारकाः॥

यथोक्ताः शिवधरमा हि नन्दिना परिकीर्त्तिताः॥ ७.४० ॥

शैलादेन महाभागा विचित्रा लिंगधारकाः॥

शवस्योपरि लिंगं च ध्रियते च पुरातनैः॥ ७.४१ ॥

लिंगेन सह पञ्चत्वं लिंगेन सह जीवितम्॥

एते धर्माः सुप्रतिष्ठाः शैलादेन प्रतिष्ठिताः॥ ७.४२ ॥

धर्मः पाशुपतः श्रेष्ठः स्कन्देन प्रतिपालितः॥ ७.४३ ॥

शुद्धापञ्चाक्षरीविद्याप्रासादी तदनन्तरम्॥

षडक्षरी तथा विद्या प्रासादस्य च दीपिका॥ ७.४४ ॥

स्कन्दात्तत्समनुप्राप्तमगस्त्येन महात्मना॥

पश्चादाचार्यभेदेन ह्यागमा बहवोऽभवन्॥ ७.४५ ॥

किं तु वै बहुनोक्तेन श्वि इत्यक्षरद्वयम्॥

उच्चारयंति स नित्यं ते रुद्रा नात्र संशयः॥ ७.४६ ॥

सतां मार्गं पुरस्कृत्य ये सर्वे ते पुरांतकाः॥

वीरा माहेश्वराज्ञेयाः पापक्षयकरा नृणाम्॥ ७.४७ ॥

प्रसंगेनानुपंक्षेण श्रद्वया च यदृच्छया॥

शिवभक्तिं प्रकुर्वन्ति ये वै ते यांति सद्गतिम्॥ ७.४८ ॥

श्रृणुध्वं कथयामीह इतिहासं पुरातनम्॥

कृतं शिवालयं यच्च पतंग्या मार्जनं पुरा॥ ७.४९ ॥

आगता भक्षणार्थं हि नैवेद्यं केन चार्पितम्॥

मार्जनं रजस्तस्याः पक्षाभ्यामभवत्पुरा॥ ७.५० ॥

तेन कर्मविपाकेन उत्तमं स्वर्गमागता॥

भुक्त्वा स्वर्गसुखं चोग्रं पुनः संसारमागता॥ ७.५१ ॥

काशिराजसुता जाता सुन्दरीनाम विश्रुता॥

पूर्वाभ्यासाच्च कल्याणी बभूव परमा सती॥ ७.५२ ॥

उषस्युषसि तन्वंगी शिवद्वाररता सदा॥

संमार्जनं च कुरुते भक्त्या परमया युता॥ ७.५३ ॥

स्वयमेव तदा देवी सुन्दरी राजकन्यका॥

तथाभूतां च तां दृष्ट्वा ऋषिरुद्दालकोऽब्रवीत्॥ ७.५४ ॥

सुकुमारी सती बाले स्वयमेव कथं शुभे॥

संमार्जनं च कुरुषे कन्यके त्वं शुचिस्मिते॥ ७.५५ ॥

दासी दास्यश्च बहवः संति देवि तवाग्रतः॥

तवाज्ञया करिष्यंति सर्वं संमार्जनादिकम्॥ ७.५६ ॥

ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्येदमुवाच ह॥ ७.५७ ॥

शिवसेवां प्रकुर्वाणाः शिवभक्तिपुरस्कृताः॥

ये नराश्चैव नार्य्यश्च शिवलोकं व्रजंति वै॥ ७.५८ ॥

संमार्जनं च पाणिभ्यां पद्भ्यां यानं शिवालये॥

तस्मान्मया च क्रियते संमार्जनमतंद्रितम्॥ ७.५९ ॥

अन्यत्किञ्चिन्न जानामि एकं संमार्जनं विना॥

ऋषिस्तद्वचनं श्रुत्वा मनसा च विमृश्य हि॥ ७.६० ॥

अनया किं कृतं पूर्वं केयं कस्य प्रसादतः॥

तदा ज्ञानं च ऋषिणा तत्सर्वं ज्ञानचक्षुषा॥

विस्मयेन समाविष्टस्तूष्णींभूतोऽभवत्तदा॥ ७.६१ ॥

सविस्मयोऽभूदथ तद्विदित्वा उद्दालको ज्ञानवतां वरिष्ठः॥

शिवप्रभावं मनसा विचिंत्य ज्ञानात्परं बोधमवाप शांतः॥ ७.६२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे सप्तमोऽध्यायः॥ ७ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः॥

ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः॥ ८.१ ॥

लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा॥

द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः॥ ८.२ ॥

एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम्॥

कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन॥ ८.३ ॥

पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः॥

द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि॥ ८.४ ॥

नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते॥

यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः॥ ८.५ ॥

तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः॥

तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्॥ ८.६ ॥

शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः॥

तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्॥ ८.७ ॥

अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि॥

सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः॥ ८.८ ॥

इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः॥

ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्॥ ८.९ ॥

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम्॥

तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान्॥

लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्॥ ८.१० ॥

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्॥ ८.११ ॥

कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः॥

प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ॥ ८.१२ ॥

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ॥

पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना॥ ८.१३ ॥

तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम्॥

पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि॥ ८.१४ ॥

ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये॥

अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः॥ ८.१५ ॥

एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः॥

तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना॥ ८.१६ ॥

तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः॥

प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः॥ ८.१७ ॥

पिण्डीयुक्तं यथा लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत्॥

तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तथा स्त्रियः॥ ८.१८ ॥

शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥

तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये॥ ८.१९ ॥

धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम्॥

यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः॥ ८.२० ॥

पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः॥

तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः॥ ८.२१ ॥

ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम्॥

इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा॥ ८.२२ ॥

भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम्॥

रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च॥ ८.२३ ॥

यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैर्ऋतस्तथा॥

काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः॥ ८.२४ ॥

एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः॥

तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह॥ ८.२५ ॥

दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः॥

तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः॥ ८.२६ ॥

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा॥

वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च॥ ८.२७ ॥

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः॥

एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः॥ ८.२८ ॥

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा॥

हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा॥ ८.२९ ॥

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः॥

माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः॥ ८.३० ॥

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः॥

कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्॥ ८.३१ ॥

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा॥

लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते॥ ८.३२ ॥

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम्॥

तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्॥ ८.३३ ॥

वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान्॥

ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्॥ ८.३४ ॥

अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि॥

पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः॥ ८.३५ ॥

देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः॥

महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्॥ ८.३६ ॥

राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान्॥

सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः॥ ८.३७ ॥

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम्॥

कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना॥ ८.३८ ॥

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः॥

सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च॥ ८.३९ ॥

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना॥

ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि॥ ८.४० ॥

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः॥

दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्॥ ८.४१ ॥

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा॥

लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्॥ ८.४२ ॥

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः॥

मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा॥ ८.४३ ॥

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै॥

गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्॥ ८.४४ ॥

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना॥

ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम्॥

तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्॥ ८.४५ ॥

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम्॥

तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना॥ ८.४६ ॥

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः॥

कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्॥ ८.४७ ॥

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः॥

योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना॥ ८.४८ ॥

लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम्॥

अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम्॥

कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि॥ ८.४९ ॥

एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे॥

भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव॥ ८.५० ॥

मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा॥

वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्॥ ८.५१ ॥

रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः॥

यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः॥ ८.५२ ॥

न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम्॥

यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि॥ ८.५३ ॥

तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः॥

मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्॥ ८.५४ ॥

एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः॥

तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि॥ ८.५५ ॥

विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम्॥

्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः॥ ८.५६ ॥

चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः॥

ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः॥ ८.५७ ॥

इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः॥

यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः॥ ८.५८ ॥

पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः॥

अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्॥ ८.५९ ॥

शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः॥

बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी॥ ८.६० ॥

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान्॥

कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण॥ ८.६१ ॥

नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः॥ ८.६२ ॥

॥ देवा ऊचुः॥

रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह॥

प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्॥ ८.६३ ॥

प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह॥

क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि॥

द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते॥ ८.६४ ॥

यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च॥

यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः॥ ८.६५ ॥

जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम्॥

सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः॥ ८.६६ ॥

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः॥

प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः॥

तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्॥ ८.६७ ॥

॥नंदीश्वर उवाच॥

कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना॥

धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै॥ ८.६८ ॥

आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम्॥

मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः॥ ८.६९ ॥

त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम्॥

किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः॥ ८.७० ॥

तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः॥

मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः॥ ८.७१ ॥

शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो॥

यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम्॥

तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय॥ ८.७२ ॥

अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना॥

मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः॥ ८.७३ ॥

कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम्॥

दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा॥ ८.७४ ॥

रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम्॥

लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः॥ ८.७५ ॥

उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते॥

यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः॥ ८.७६ ॥

यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः॥

पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम्॥

शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा॥ ८.७७ ॥

याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च॥

शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना॥ ८.७८ ॥

निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः॥

शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः॥ ८.७९ ॥

तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात्॥

मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता॥ ८.८० ॥

उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः॥

मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः॥ ८.८१ ॥

ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि॥

तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः॥

मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः॥ ८.८२ ॥

एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः॥

अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना॥ ८.८३ ॥

पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः॥

विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति॥ ८.८४ ॥

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः॥

सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्॥ ८.८५ ॥

अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः॥

ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः॥

वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे॥ ८.८६ ॥

॥ देवा ऊचुः॥

नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते॥

त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥ ८.८७ ॥

एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा॥

महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ॥ ८.८८ ॥

तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः॥

वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया॥ ८.८९ ॥

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा॥

त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा॥ ८.९० ॥

भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः॥

इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय॥ ८.९१ ॥

रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्॥ ८.९२ ॥

एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः॥

उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः॥ ८.९३ ॥

हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत्॥

शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः॥

अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः॥ ८.९४ ॥

अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः॥

संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च॥

ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये॥ ८.९५ ॥

जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति॥

भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः॥ ८.९६ ॥

तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति॥

तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः॥ ८.९७ ॥

एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः॥

वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः॥ ८.९८ ॥

तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः॥

शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः॥ ८.९९ ॥

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः॥

अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः॥ ८.१०० ॥

मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः॥

एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्॥ ८.१०१ ॥

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः॥

विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः॥ ८.१०२ ॥

शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि॥ ८.१०३ ॥

दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ॥

शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये॥ ८.१०४ ॥

मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः॥

सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये॥

सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्॥ ८.१०५ ॥

तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा॥

मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते॥ ८.१०६ ॥

जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा॥

ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी॥ ८.१०७ ॥

सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने॥ ८.१०८ ॥

तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः॥

उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्॥ ८.१०९ ॥

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः॥

अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये॥ ८.११० ॥

शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम्॥

तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये॥ ८.१११ ॥

शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः॥ ८.११२ ॥

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः॥

सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत्॥

विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्॥ ८.११३ ॥

सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः॥ ८.११४ ॥

शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह॥

द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः॥

तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः॥ ८.११५ ॥

येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च॥

स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः॥

तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्॥ ८.११६ ॥

पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः॥ ८.११७ ॥

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः॥

वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्॥ ८.११८ ॥

ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी॥

यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः॥ ८.११९ ॥

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत्॥

पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै॥ ८.१२० ॥

पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते॥

गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु॥ ८.१२१ ॥

यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः॥

राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः॥ ८.१२२ ॥

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः॥

यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः॥ ८.१२३ ॥

शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम्॥

मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा॥ ८.१२४ ॥

मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम्॥

यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्॥ ८.१२५ ॥

तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम्॥

लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्॥ ८.१२६ ॥

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः॥

तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति॥ ८.१२७ ॥

कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः॥

तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः॥ ८.१२८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहास्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे शिवशास्त्रे शिवलिङ्गार्चनमाहात्म्यकथने श्रीरामावतारकथावर्णनंनामाष्टमोऽध्यायः॥ ८ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम्॥

लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा॥ ९.१ ॥

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः॥

उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि॥ ९.२ ॥

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः॥

आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः॥ ९.३ ॥

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः॥

इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा॥ ९.४ ॥

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम्॥

नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च॥ ९.५ ॥

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम्॥

तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः॥ ९.६ ॥

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः॥

यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः॥ ९.७ ॥

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान्॥

पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः॥ ९.८ ॥

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा॥

त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः॥ ९.९ ॥

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन॥

तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया॥ ९.१० ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः॥

आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः॥

आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः॥ ९.११ ॥

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः॥

न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती॥ ९.१२ ॥

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत्॥

एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च॥ ९.१३ ॥

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः॥

पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्॥ ९.१४ ॥

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम्॥

तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह॥ ९.१५ ॥

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात्॥

संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः॥ ९.१६ ॥

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः॥

शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्॥ ९.१७ ॥

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम्॥

देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा॥ ९.१८ ॥

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥

एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि॥

नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः॥ ९.१९ ॥

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे॥

तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति॥ ९.२० ॥

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च॥

रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्॥ ९.२१ ॥

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम्॥

अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति॥

दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च॥ ९.२२ ॥

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते॥ ९.२३ ॥

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः॥

बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्॥ ९.२४ ॥

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम्.॥

विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्॥ ९.२५ ॥

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह॥ ९.२६ ॥

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः॥

आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥ ९.२७ ॥

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः॥

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च॥

प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः॥ ९.२८ ॥

॥ब्रह्मोवाच॥

देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत॥

पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते॥ ९.२९ ॥

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते॥

ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव॥ ९.३० ॥

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः॥

जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर॥ ९.३१ ॥

॥श्रीभगवानुवाच॥

दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम्॥

ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः॥

पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः॥ ९.३२ ॥

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम्॥

कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः॥ ९.३३ ॥

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा॥

भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ ९.३४ ॥

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु॥

कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः॥ ९.३५ ॥

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान्॥

अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह॥ ९.३६ ॥

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः॥

बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्॥ ९.३७ ॥

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः॥

निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा॥ ९.३८ ॥

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा॥

बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः॥ ९.३९ ॥

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः॥

उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्॥ ९.४० ॥

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम्॥

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्.। ९.४१ ॥

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च॥

यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः॥ ९.४२ ॥

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया॥

तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि॥

गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया॥ ९.४३ ॥

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता॥

विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति॥ ९.४४ ॥

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः॥

शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्॥ ९.४५ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः॥

प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः॥ ९.४६ ॥

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्॥ ९.४७ ॥

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः॥

किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्॥ ९.४८ ॥

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम्॥

धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्॥ ९.४९ ॥

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च॥

यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः॥ ९.५० ॥

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ॥

संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः॥

एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्॥ ९.५१ ॥

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम्॥

शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम्॥

लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह॥ ९.५२ ॥

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै॥

बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः॥ ९.५३ ॥

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः॥

बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्॥ ९.५४ ॥

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः॥

वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत्॥

संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः॥ ९.५५ ॥

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्‌स्वयम्॥

उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्॥ ९.५६ ॥

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले॥

गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च॥ ९.५७ ॥

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै॥

प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः॥ ९.५८ ॥

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात्॥

तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये॥ ९.५९ ॥

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः॥

उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्॥ ९.६० ॥

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना॥

उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्॥ ९.६१ ॥

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः॥ ९.६२ ॥

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम्॥

पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्॥ ९.६३ ॥

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः॥

दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः॥ ९.६४ ॥

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः॥

आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्॥ ९.६५ ॥

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः॥

उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्॥ ९.६६ ॥

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम्॥

अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्॥ ९.६७ ॥

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः॥

नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्॥ ९.६८ ॥

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः॥

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः॥ ९.६९ ॥

॥देवा ऊचुः॥

अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः॥

तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः॥ ९.७० ॥

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः॥

उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः॥ ९.७१ ॥

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः॥

किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्॥ ९.७२ ॥

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः॥

इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः॥ ९.७३ ॥

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल॥

अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत॥ ९.७४ ॥

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये॥

ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः॥ ९.७५ ॥

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा॥

गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये॥ ९.७६ ॥

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम्॥

उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्॥ ९.७७ ॥

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन्॥

पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्॥ ९.७८ ॥

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन्॥

परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः॥ ९.७९ ॥

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः॥

चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्॥ ९.८० ॥

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल॥

त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्॥ ९.८१ ॥

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा॥

तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः॥ ९.८२ ॥

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात्॥

गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ॥ ९.८३ ॥

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम्॥

नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ॥ ९.८४ ॥

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह॥

वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्॥ ९.८५ ॥

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च॥

कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्॥ ९.८६ ॥

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम्॥

गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः॥

उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्॥ ९.८७ ॥

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः॥

भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना॥ ९.८८ ॥

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च॥

दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्॥ ९.८९ ॥

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम्॥

एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः॥ ९.९० ॥

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः॥

तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः॥

उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः॥ ९.९१ ॥

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि॥

ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः॥ ९.९२ ॥

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः॥

प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम्॥

तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्॥ ९.९३ ॥

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च॥

परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः॥ ९.९४ ॥

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः॥

अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः॥ ९.९५ ॥

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन॥

ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्‌मुखाः॥ ९.९६ ॥

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम्॥

अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्॥ ९.९७ ॥

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः॥

अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम्॥

ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्॥ ९.९८ ॥

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन॥

तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः॥ ९.९९ ॥

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति॥

दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्॥ ९.१०० ॥

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम्॥

वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः॥

देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः॥ ९.१०१ ॥

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः॥

सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः॥ ९.१०२ ॥

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम्॥

दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान्॥

तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः॥ ९.१०३ ॥

॥ब्रह्मोवाच॥

अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः॥

ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्॥ ९.१०४ ॥

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा॥

नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ॥ ९.१०५ ॥

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम्॥

अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्॥ ९.१०६ ॥

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः॥

वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः॥ ९.१०७ ॥

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम्॥

वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः॥ ९.१०८ ॥

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात्॥

दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै॥ ९.१०९ ॥

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः॥

पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः॥ ९.११० ॥

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम्॥

जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्॥ ९.१११ ॥

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह॥

भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्॥ ९.११२ ॥

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा॥

नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च॥

शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्॥ ९.११३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराणं एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथममाहेश्वरखण्डान्तर्गते केदारखण्डे नवमोऽध्यायः॥ ९ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥मुनय ऊचुः॥

यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम्॥

भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्॥ १०.१ ॥

ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम्॥

तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्॥ १०.२ ॥

भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता॥

कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः॥ १०.३ ॥

अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः॥

अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि॥ १०.४ ॥

व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत्॥

तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः॥ १०.५ ॥

इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः॥

सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्॥ १०.६ ॥

॥ लोमश उवाच॥

यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना॥

हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः॥

तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना॥ १०.७ ॥

॥हेरंब उवाच॥

हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते॥

मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्॥ १०.८ ॥

भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि॥

उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्॥ १०.९ ॥

एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः॥

विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा॥ १०.१० ॥

लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः॥

निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः॥ १०.११ ॥

॥महेश्वर उवाच॥

हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः॥

अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्॥ १०.१२ ॥

स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च॥

जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः॥ १०.१३ ॥

मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा॥

ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्॥ १०.१४ ॥

॥गणपतिरुवाच॥

यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः॥

तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप॥ १०.१५ ॥

नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम्॥

विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्॥ १०.१६ ॥

भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः॥

जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्॥ १०.१७ ॥

परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः॥

कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः॥ १०.१८ ॥

ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः॥

एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज॥ १०.१९ ॥

अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो॥

एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै॥ १०.२० ॥

कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै॥

प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः॥ १०.२१ ॥

॥महेश्वर उवाच॥

कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च॥

तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्॥ १०.२२ ॥

परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः॥

विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्॥ १०.२३ ॥

॥ लोमश उवाच॥

यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः॥

लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्॥ १०.२४ ॥

शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी॥

लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्॥ १०.२५ ॥

एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा॥

गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः॥ १०.२६ ॥

॥ऋषय ऊचुः॥

प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥

गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्॥ १०.२७ ॥

॥लोमश उवाच॥

साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत्॥

यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः॥ १०.२८ ॥

शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः॥

अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्॥ १०.२९ ॥

तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा॥

त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्॥ १०.३० ॥

तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः॥

परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने॥ १०.३१ ॥

तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि॥

योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः॥ १०.३२ ॥

त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः॥

तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च॥ १०.३३ ॥

प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत्॥

सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्॥ १०.३४ ॥

तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च॥

मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह॥ १०.३५ ॥

आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः॥

समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्॥ १०.३६ ॥

योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत्॥

करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते॥

ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः॥ १०.३७ ॥

ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि॥

तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा॥ १०.३८ ॥

तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम्॥

पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च॥

ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः॥ १०.३९ ॥

आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम्॥

लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि॥ १०.४० ॥

मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः॥

ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः॥ १०.४१ ॥

तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम्॥

ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्॥ १०.४२ ॥

ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च॥

ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्॥ १०.४३ ॥

लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि॥

प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा॥ १०.४४ ॥

शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत॥

लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत॥ १०.४५ ॥

शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम्॥

गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्॥ १०.४६ ॥

तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह॥

सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा॥ १०.४७ ॥

॥गणेश उवाच॥

नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम्॥

रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्॥ १०.४८ ॥

धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते॥

प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः॥

प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे॥ १०.४९ ॥

एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम्॥

अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्॥ १०.५० ॥

यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा॥

कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्॥ १०.५१ ॥

॥ लोमश उवाच॥

एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः॥

यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्॥ १०.५२ ॥

लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा॥

सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च॥

तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः॥ १०.५३ ॥

ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः॥

यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः॥

उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव॥ १०.५४ ॥

विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः॥

सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः॥ १०.५५ ॥

क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम्॥

मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी॥ १०.५६ ॥

इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः॥

शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता॥ १०.५७ ॥

केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः॥

तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः॥ १०.५८ ॥

समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा॥

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः॥ १०.५९ ॥

तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः॥

विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः॥ १०.६० ॥

आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते॥ १०.६१ ॥

लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः॥

लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः॥

तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते॥ १०.६२ ॥

एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम्॥

विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः॥ १०.६३ ॥

त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर॥

पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि॥ १०.६४ ॥

तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम्॥

त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद॥ १०.६५ ॥

लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः॥

सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः॥ १०.६६ ॥

त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः॥

विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः॥ १०.६७ ॥

मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो॥

रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते॥ १०.६८ ॥

विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः॥

प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्॥ १०.६९ ॥

हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम्॥

मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्॥ १०.७० ॥

अविलोकयताऽऽत्मात्मना विबुधादयः॥

किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्॥ १०.७१ ॥

एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम्॥

यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्॥ १०.७२ ॥

क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम्॥

मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा॥ १०.७३ ॥

तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः॥

अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये॥ १०.७४ ॥

न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम्॥

क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा॥ १०.७५ ॥

यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः॥

कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः॥ १०.७६ ॥

तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः॥

सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः॥ १०.७७ ॥

प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा॥

नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते॥ १०.७८ ॥

कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ॥

अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि॥

अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते॥ १०.७९ ॥

यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः॥

ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः॥ १०.८० ॥

विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम्॥

केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन॥ १०.८१ ॥

इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः॥

येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह॥ १०.८२ ॥

अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति॥

कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्॥ १०.८३ ॥

येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात्॥

येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः॥ १०.८४ ॥

लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः॥

तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः॥ १०.८५ ॥

कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम्॥

कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा॥ १०.८६ ॥

एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च॥

पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्॥ १०.८७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे समुद्रमंथनाख्याने शिवकृतविषभक्षणवृत्तान्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः॥ १० ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥महेश्वर उवाच॥

प्रतिपक्षे चतुर्थ्यां तु पूजनीयो गणाधिपः॥

स्नात्वा शुक्लतिलैः शुद्धैः शुक्लपक्षे सदा नृभिः॥ ११.१ ॥

कृत्वा चावस्यकं सर्वं गणेशस्यार्चनक्रियाम्॥

प्रयत्नेनैव कुर्वीत गंधमाल्याक्षतादिभिः॥ ११.२ ॥

ध्यानमादौ प्रकर्तव्यं गणेशस्य यथाविधि॥

आगमा बहवो जाता गणेशस्य यथा मम॥ ११.३ ॥

बहुधोपासका यस्मात्तमः सत्त्वरजोन्विताः॥

गणभेदेन तान्येव नामानि बहुधाऽभवत्॥ ११.४ ॥

पंचवक्त्रो गणाध्यक्षो दशबाहुस्त्रिलोचनः॥

कांतस्फटिकसंकाशो नीलकंठो गजाननः॥ ११.५ ॥

मुखानि तस्य पंचैव कथयामि यतातथम्॥ ११.६ ॥

मध्यमं तु मुखं गौरं चतुर्दन्तं त्रिलोचनम्॥

शुंडादंडमनोज्ञं च पुष्करे मोदकान्वितम्॥ ११.७ ॥

तथान्यत्पीतवर्णं च नीलं च शुभलक्षणम्॥

पिंगलं च तथा शुभ्रं गणेशस्य शुभाननम्॥ ११.८ ॥

तथा दशभुजेष्वेव ह्यायुधानि ब्रवीमि वः॥

पाशं पस्शुपद्मे च अंकुशं दंतमेव च॥ ११.९ ॥

अक्षमालां लांगलं च मुसलं वरदं तथा॥

पूर्णं च मोदकैः पात्रं पाणिना च विचिंतयेत्॥ ११.१० ॥

लंबोदर विरूपाक्षं निवीतं मेखलान्वितम्॥

योगासने चोपविष्टं चंद्रलेखां कशेखरम्॥ ११.११ ॥

ध्यानं च सात्त्विकं ज्ञेयं राजसं हि नृणामिव॥

शुद्धचामीकराभासं गजाननमलौकिकम्॥ ११.१२ ॥

चतुर्भुजं त्रिनयनमेकदंतं महोदरम्॥

पाशांकुशधरं देवं दंतमोदकपात्रकम्॥ ११.१३ ॥

नीलं च तामसं ध्यानमेवं त्रिविधमुच्यते॥

ततः पूजा प्रकर्तव्या भवद्भिः शीघ्रमेव च॥ ११.१४ ॥

एकविंशतिदूर्वाभिर्द्वाभ्यां नाम्ना पृथक्पृथक्॥

सर्वनामभिरेकैव दीयते गणनायके॥ ११.१५ ॥

तथैव नामभिर्देया एकविंशतिमोदकाः॥

दशनामान्यहं वक्ष्ये पूजनार्थं पृथक्पृथक्॥ ११.१६ ॥

गणाधिप नमस्तेस्तु उमापुत्राघनाशन॥

विनायकेशपुत्रोति सर्वसिद्धिप्रदायक॥ ११.१७ ॥

एकदंतेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन॥

कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः॥ ११.१८ ॥

एवमुक्त्वा सुरान्सद्यः परिष्वज्य च सादरम्॥

विष्णुं गुहाशयं सद्यो ब्रह्माणं च सदाशिवः॥ ११.१९ ॥

तिरोधान गतः सद्यः शंभुः परमशोभनः॥

प्रणम्य शंभुं ते सर्वे गणाध्यक्षार्च्चने रताः॥ ११.२० ॥

ततः संपूज्य विधिवद्गणाध्यक्षार्च्चने रताः॥

उपचारैरनेकैश्च दूर्वाभिश्च पृथक्पृथक्॥ ११.२१ ॥

संतुष्टो हि गणाध्यक्षो देवानां वरदोऽभवत्॥

प्रदक्षिणं नमस्कृत्य तैः सर्वैरभितोषितः॥ ११.२२ ॥

तमोगुणान्विताः सर्वे ह्यसुरा नाभ्यपूजयन्॥

उपहासपरास्ते वै देवान्प्रत्यसुरोत्तमाः॥ ११.२३ ॥

पूजयित्वा शांकरिं ते पुनः क्षीरार्णवं ययुः॥

ब्रह्मा विष्णुश्च ऋषयो देवदैत्याः सुरोत्तमाः॥ ११.२४ ॥

मंथानं मंदरं कृत्वा रज्जुं कृत्वाथ वासुकिम्॥

ममंथुश्च तदा देवा विष्णुं कृत्वाथ सन्निधौ॥ ११.२५ ॥

मथ्यमाने तदाब्धौ च निर्गतश्चंद्र अग्रतः॥

पीयूषपूर्णः सर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये॥ ११.२६ ॥

॥ शौनक उवाच॥

अर्णवे किं पुरा चंद्रो निक्षिप्तः केन सुव्रत॥

गजादिकानि रत्नानि कथितानि त्वया पुरा॥ ११.२७ ॥

एतत्सर्वं समासेन आदौ कथय मे प्रभो॥

ज्ञात्वा सर्वे वयं सूत पश्चादावर्णयामहे॥ ११.२८ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतो वाक्यमुपाददे॥ ११.२९ ॥

चंद्र आपोमयो विप्रा अत्रिपुत्रो गुणान्वितः॥

उत्पन्नो ह्यनसूयायां ब्रह्मणोंऽशात्समुद्भवः॥

रुद्रस्यांशाद्धि दुर्वासा विष्णोरंशात्तु दत्तकः॥ ११.३० ॥

क्षीराब्धिं मथ्यमानं तु दृष्ट्वा चंद्रो मुदान्वितः॥

क्षीराब्धिरपि चंद्रं च दृष्ट्वा सोऽप्युत्सुकोऽभवत्॥ ११.३१ ॥

प्रविष्टश्चोभयप्रीत्या श्रृण्वतां भो द्विजोत्तमाः॥

चंद्रो ह्यमृत पूर्णोभूदग्रतो देवसन्निधौ॥ ११.३२ ॥

दृष्ट्वा च कांतिं त्वरितोऽथ चंद्रो नीराजितो देवगणैस्तदानीम्॥

वादित्रगोषैस्तुमुलैरनेकैर्मृदंगशंखैः पटहैरनेकैः॥ ११.३३ ॥

नमश्चक्रुश्च ते सर्वे ससुरासुरदानवाः॥

तदा गर्गं पृच्छमाना बलं चंद्रस्य तत्त्वतः॥ ११.३४ ॥

गर्गेणोक्तास्तदा सर्वेषां बलमद्य वै॥

केंद्रस्थानगताः सर्वे भवतामुत्तमा ग्रहाः॥ ११.३५ ॥

चंद्रं मुरुः समायातो बुधश्चैव समागतः॥

आदित्यश्च तथा शुक्रः शनिरंगारको महान्॥ ११.३६ ॥

तस्माच्चंद्रबलं श्रेष्ठं भवतां कार्यसिद्धये॥

गोमंतसंज्ञकोनाम मुहूर्तोऽयं जयप्रदः॥ ११.३७ ॥

एवमाश्वासिता देवा गर्गेणैव महात्मना॥

ममंथुरब्धिं त्वरिता गर्जमाना महाबलाः॥ ११.३८ ॥

द्विगुणं बलमापन्ना महात्मानो दृढव्रताः॥

महेशं स्मरमाणास्ते गणेशं च पुनः पुनः॥ ११.३९ ॥

निर्मथ्यमानादुदधेर्गर्जमानाच्च सर्वशः॥

निर्गता सुरभिः साक्षाद्देवानां कार्यसिद्धये॥ ११.४० ॥

तुष्टा कपिलवर्णां सा ऊधोभारेण भूयसा॥

तरंगोपरि गच्छंती शनकैः शनकैस्ततः॥ ११.४१ ॥

कामधेनुं समायांतीं दृष्ट्वा सर्वे सुरासुराः॥

पुष्पवर्षेण महता ववर्षुरमितप्रभाम्॥ ११.४२ ॥

तदा तूर्याण्यनेकानि नेदुर्वाद्यान्यनेकशः॥

आनीता जलमध्याच्च संवृता गोशतैरपि॥ ११.४३ ॥

तासु नीलाश्च कृष्णश्च कपिलाश्च कपिंजलाः॥

बभ्रवः श्यामका रक्ता जंबूवर्णाश्च पिंगलाः॥

आभिर्युक्ता तदा गोभिः सुरभिः प्रत्यदृश्यत॥ ११.४४ ॥

असुरासुरसंवीतां कामधेनुं ययाचिरे॥

ऋषयो हर्षसंयुक्ता देवान्दैत्यांश्च तत्क्षणात्॥ ११.४५ ॥

सर्वेभ्यश्चैव विप्रेभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च॥

सुरभीसहिता गावो दातव्या नात्र संशयः॥ ११.४६ ॥

तैर्याचितास्तेऽत्र सुरासुराश्च ददुश्च ता गाः शिवतोषणाय॥

तैः स्वीकृतास्ता ऋषिभिः सुमंगलैर्महात्मभिः पुण्यतमैः सुरभ्यः॥ ११.४७ ॥

पुण्याहं मुनिभिः सर्वैः कारितास्ते तदा सुराः॥

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमसुराणां क्षयाय च॥ ११.४८ ॥

पुनः सर्वे सुसंरब्धा ममंथुः क्षीरसागरम्॥

मथ्यमानात्तदा तस्मादुदधेश्च तथाऽभवत्॥ ११.४९ ॥

कल्पवृक्षः पारिजातश्चूतः संतानकस्तथा॥

तान्द्रुमानेकतः कृत्वा गन्धर्वनगरोपमान्॥

ममंथुरुग्रं त्वरिताः पुनः क्षीरार्णवं बुधा॥ ११.५० ॥

निर्मथ्यमानादुदधेरभवत्सूर्यवर्चसम्॥

रत्नानामुत्तमं रत्नं कौस्तुभाख्यं महाप्रभम्॥ ११.५१ ॥

स्वकीयेन प्रकाशेन भासयंतं जगत्त्रयम्॥

चिंतामणिं पुरस्कृत्य कौस्तुभं ददृशुर्हि ते॥ ११.५२ ॥

सर्वे सुरा ददुस्तं वै कौस्तुभं विष्णवे तदा॥

चिंतामणि ततः कृत्वा मध्ये चैव सुरासुराः॥

ममंथुः पुनरेवाब्धिं गर्जंतस्ते बलोत्कटाः॥ ११.५३ ॥

मथ्यमानात्ततस्तस्मादुच्चैःश्रवाः समद्भुतम्॥

बभूव अश्वो रत्नानां पुनश्चैरावतो गजः॥ ११.५४ ॥

तथैव गजरत्नं च चतुःषष्ट्या समन्वितम्॥

गजानां पांडुराणां च चतुर्द्दन्तं मदान्वितम्॥ ११.५५ ॥

तान्सर्वान्मध्यतः कृत्वा पुनश्चैव ममंथिरे॥

निर्मथ्यमानादुदधेर्निर्गतानि बहून्यथ॥ ११.५६ ॥

मदिरा विजया भृंगी तथा लशुनगृंजनाः॥

अतीव उन्मादकरो धत्तूरः पुष्करस्तथा॥ ११.५७ ॥

स्थापिता नैकपद्येन तीरे नदनदीपतेः॥

पुनश्च ते तत्र महासुरेन्द्रा ममंथुरब्धिं सुरसत्तमैः सह॥ ११.५८ ॥

निर्मथ्यमानादुदधेस्तदासीत्सा दिव्य लक्ष्मीर्भुवनैकनाथा॥

आन्वीक्षिकीं ब्रह्मविदो वदंति तथआ चान्ये मूलविद्यां गृणंति॥ ११.५९ ॥

ब्रह्मविद्यां केचिदाहुः समर्थाः केचित्सिद्धिमृद्धिमाज्ञा मथाशाम्॥

यां वैष्णवीं योगिनः केचिदाहुस्तथा च मायां मायिनो नित्ययुक्ताः॥ ११.६० ॥

वदंति सर्वे केनसिद्धांतयुक्तां यां योगमायां ज्ञानशक्त्यान्विता ये॥ ११.६१ ॥

ददृशुस्तां महालक्ष्मीमायांती शनकैस्तदा॥

गौरां च युवतीं स्निग्धां पद्मकिंजल्कभूषणाम्॥ ११.६२ ॥

सुस्मितां सुद्विजां श्यामां नवयौवनभूषणाम्॥

विचित्रवस्त्राभरणरत्नानेकोद्यतप्रभाम्॥ ११.६३ ॥

बिंबोष्ठीं सुनसां तन्वीं सुग्रीवां चारुलोचनाम्॥

सुमध्यां चारुजघनां बृहत्कटितटां तथा॥ ११.६४ ॥

नानारत्नप्रदीपैश्च नीराजितमुखांबुजाम्॥

चारुप्रसन्नवदनां हारनूपूरशोभिताम्॥ ११.६५ ॥

मूर्द्धनि ध्रियमाणेन च्छत्रेणापि विराजिताम्॥

चामरैर्वीज्यमानां तां गंगाकल्लोललोहितैः॥ ११.६६ ॥

पांडुरं गजमारूढां स्तूयमानां महर्षिभिः॥

सुरद्रुमपुष्पमालां बिभ्रतीं मल्लिकायुताम्॥ ११.६७ ॥

कराग्रे ध्रियमाणां तां दृष्ट्वा देवाः समुत्सुकाः॥

आलोकनपरा यावत्तावत्तान्ददृशे ह्यसौ॥ ११.६८ ॥

देवांश्च दानवांश्चैव सिद्धचारणपन्नगान्॥

यथा माता स्वपुत्रांश्च महालक्ष्मीस्तथा सती॥ ११.६९ ॥

आलोकितास्तथा देवास्तया लक्ष्म्या श्रियान्विताः॥

सञ्जातास्तत्क्षणादेव राज्य लक्षणलक्षिताः॥

दैत्यास्ते निःश्रिका जाता ये श्रियाऽनवलोकिताः॥ ११.७० ॥

निरीक्ष्यमाणा च तदा मुकुन्दं तमालनीलं सुकपोलनासम्॥

विभ्राजमानं वपुषा परेण श्रीवत्सलक्ष्मं सदयावलोकम्॥ ११.७१ ॥

दृष्ट्वा तदैव सहसा वनमालयान्विता लक्ष्मीर्गजादवततार सुविस्मयंती॥

कंठे ससर्ज पुरुषस्य परस्य विष्णोर्मालां श्रिया विरचितां भ्रमरैरुपेताम्॥ ११.७२ ॥

वामांगमाश्रित्य तदा महात्मनः सोपाविशत्तत्र समीक्ष्य ता उभौ॥

सुराः सदैत्या मुदमापुरद्भुतां सिद्धाप्सरः किंनरचारणाश्च॥ ११.७३ ॥

सर्वेषामेव लोकानामैकपद्येन सर्वशः॥

हर्षो महानभूत्तत्र लक्ष्मीनारायणागमे॥ ११.७४ ॥

लक्ष्म्या वृतो महाविष्णुर्लक्ष्मीस्तेनैव संवृता॥

एवं परस्परं प्रीत्या ह्यवलोकनतत्परौ॥ ११.७५ ॥

शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगानकगोमुखाः॥

भेर्यश्च झर्झरीणां च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥ ११.७६ ॥

बभूव गायकानां च गायनं सुमहत्तदा॥

ततानि विततान्येन घानानि सुषिराणि च॥ ११.७७ ॥

एवं वाद्यप्रभेदैश्च विष्णुं सर्वात्मना हरिम्॥

अतोषयन्सुगीतज्ञा गंधर्वाप्सरसां गणाः॥ ११.७८ ॥

तथा जगुर्नारदतुंबुरादयो गंधर्वयक्षाः सुरसिद्ध संघाः॥

संसेवमानाः परमात्मरूपं नारायणं देवमगाधबोधम्॥ ११.७९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे समुद्रमन्थनाख्याने लक्ष्मीप्रादुर्भाववर्णनंनामैकादशोऽध्यायः॥ ११ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

प्रणम्य परमात्मानं रमायुक्तं जनार्द्दनम्॥

अमृतार्थं ममंथुस्ते सुरासुरगणाः पुनः॥ १२.१ ॥

उदधेर्मथ्यमानाच्च निर्गतः सुमहायशाः॥

धन्वंतरिरिति ख्यातो युवा मृत्युञ्जयः परः॥ १२.२ ॥

पाणिभ्यां पूर्णकलशं सुधायाः परिगृह्य वै॥

यावत्सर्वे सुराः सर्वे निरीक्षंते मनोहरम्॥ १२.३ ॥

तदा दैत्याः समं गत्वा हर्तुकामा बलादिव॥

सुधया पूर्णकलशं धन्वंतरिकरे स्थितम्॥ १२.४ ॥

यावत्तरंगमालाभिरावृतोऽभूद्भिषक्तमः॥

शनैः शनैः समायातो दृष्टोऽसौ वृषपर्वणा॥ १२.५ ॥

करस्थः कलशस्तस्य हृतस्तेन बलादिव॥

असुराश्च ततः सर्वे जगर्जुरतिभीषणम्॥ १२.६ ॥

कलशं सुधया पूर्णं गृहीत्वा ते समुत्सुकाः॥

दैत्याः पातालमाजग्मुस्तदा देवा भ्रमान्विताः॥ १२.७ ॥

अनुजग्मुः सुसंनद्धा योद्धुकामाश्च तैः सह॥

तदा देवान्समालोक्य बलिरेवमभाषत॥ १२.८ ॥

॥ बलिरुवाच॥

वयं तु केवलं देवाः सुधया परितोषिताः॥

शीघ्रमेव प्रगंतव्यं भवद्भिश्च सुरोत्तमैः॥ १२.९ ॥

त्रिविष्टपं मुदा युक्तैः किमस्माभिः प्रयोजनम्॥

पुरास्माभिः कृतं मैत्रं भवद्भिः स्वार्थतत्परैः॥

अधुना विदितं तत्तु नात्र कार्या विचारणा॥ १२.१० ॥

एवं निर्भार्त्सितास्तेन बलिना सुरसत्तमाः॥

यथागतेन मार्गेण जग्मुर्नारायणं प्रभुम्॥ १२.११ ॥

तं दृष्ट्वा विष्णुना सर्वे सुरा भग्नमनोरथा॥

आश्वासिता वचोभिश्च नानानुनयको विदैः॥ १२.१२ ॥

मा त्रासं कुरुतात्रार्थ आनयिष्यामि तां सुधाम्॥

एवमाभाष्य भगवान्मुकुन्दोऽनाथसंश्रयः॥ १२.१३ ॥

स्थापयित्वा सुरान्सर्वांस्तत्रैव मधुसूदनः॥

मोहनीरूपमास्थाय दैत्यनामग्रतोऽभवत्॥ १२.१४ ॥

तावद्दैत्याः सुसंरब्धाः परस्परमथाब्रुवन्॥

विवादः सर्वदैत्यानाममृतार्थे तदाऽभवत्॥ १२.१५ ॥

एवं प्रवर्तमाने तु मोहिनीरूपमाश्रिताम्॥

दृष्ट्वा योषां तदा दैवात्सर्वभूतमनोरमाम्॥ १२.१६ ॥

विस्मयेन समाविष्टा बभूवुस्तृषितेक्षणाः॥

तां संमान्य तदा दैत्यराजो बलिरुवाच ह॥ १२.१७ ॥

॥बलिरुवाच॥

सुधा त्वया विभक्तव्या सर्वेषां गतिहेतवे॥

शीघ्रत्वेन महाभागे कुरुष्व वचनं मम॥ १२.१८ ॥

एवमुक्ता ह्युवाचेदं स्मयमाना बलिं प्रति॥

स्त्रीणां नैव च विश्वासः कर्तव्यो हि विपश्चिता॥ १२.१९ ॥

अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमति लोभता॥

अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥ १२.२० ॥

निःस्नेहत्वं च विज्ञेयं धूर्तत्वं चैव तत्त्वतः॥

स्वस्त्रीणां चैव विज्ञेया दोषा नास्त्यत्र संशयः॥ १२.२१ ॥

यथैव श्वापदानां च वृका हिंसापरायणाः॥

काका यतांडजानां च श्वापदानां च जंबुकाः॥

धूर्ता तथा मनुष्याणां स्त्रीज्ञेया सततं बुधैः॥ १२.२२ ॥

मया सह भवद्भिश्च कथं सख्यं प्रवर्तते॥

सर्वथात्र न विज्ञेयाः के यूयं चैव क ह्यहम्॥ १२.२३ ॥

तस्माद्भवद्भिः संचिंत्यकार्याकार्यविचक्षणैः॥

कर्तव्यं परया बुद्ध्या प्रयातासुरसत्तमाः॥ १२.२४ ॥

॥बलिरुवाच॥

अद्यामृतं च सर्वेषां विभजस्व यथातथम्॥

त्वया दत्तं च गृह्णीमः सत्यंसत्यं वदामि ते॥ १२.२८ ॥

एवमुक्ता तदा देवी मोहिनी सर्वमंगला॥

उवाचाथासुरान्सर्वान्रोचयँल्लौकिकीं स्थितिम्॥ १२.२९ ॥

॥ भगवानुवाच॥

यूयं सर्वे कृतार्थाश्च जाता दैवेन केनचित्॥

अद्योपावाससंयुक्ता अमृतस्याधिवासनम्॥ १२.३० ॥

क्रियतामसुराः श्रेष्ठाः शुभेच्छा किंचिदस्ति वः॥

श्वेभूते पारणं कुर्याद्व्रतार्चनरतिश्च वः॥ १२.३१ ॥

न्यायोपार्जितवित्तेन दशमांशेन धीमता॥

कर्तव्यो विनियोगश्च ईशप्रीत्यर्थहेतवे॥ १२.३२ ॥

तथेति मत्वा ते सर्वे यथोक्तं देवमायया॥

चक्रुस्तथैव दैतेया मोहिता नातिकोविदाः॥ १२.३३ ॥

मयासुरेण च तदा भवनानि कृतानि वै॥

मनोज्ञानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च॥ १२.३४ ॥

तेषुपविष्टास्ते सर्वे सुस्नाताः समलंकृताः॥

स्थापयित्वा सुसंरब्धाः पूर्णं कलशमग्रतः॥ १२.३५ ॥

रात्रौ जागरणं सर्वैः कृतं परमया मुदा॥

अथोषसि प्रवृत्ते च प्रातःस्नानयुता भवन्॥ १२.३६ ॥

असुरा बलिमुख्याश्च पंक्तिभूता यताक्रमम्॥

सर्वमावश्यकं कृत्वा तदा पानरता भवन्॥ १२.३७ ॥

बलिश्च वृषपर्वा च नमुचिः शंख एव च॥

सुदंष्ट्रश्चैव संह्लादी कालनेमिर्विभीषणः॥ १२.३८ ॥

वातापिरिल्वलः कुम्भो निकुम्भः प्रच्छदस्तथा॥

तथा सुन्दोपसुन्दौ च निशुम्भः शुम्भ एव च॥ १२.३९ ॥

महिषो महिषाक्षश्च बिडालाक्षः प्रतापवान्॥

चिक्षुराख्यो महाबाहुर्जृभणोऽथ वृषासुरः॥ १२.४० ॥

विबाहुर्बाहुको घोरस्तथा वै घोरदर्शनः॥

एते चान्ये च बहवो दैत्यदानवराक्षसाः॥

यथाक्रमं चोपविष्टा राहुः केतुस्तथैव च॥ १२.४१ ॥

तेषां तु कोटिसंख्यानां दैत्यानां पंक्तिरास्थिता॥ १२.४२ ॥

ततस्तया तदा देव्या अमृतार्थं हि वै द्विजाः॥

यज्जातं तच्छृणउध्वं हि तया देव्या कृतं महत्॥ १२.४३ ॥

सर्वे विज्ञापिताः सद्यो गृहीतकलशा तदा॥

शोभया परया युक्ता साक्षात्सा विष्णुमोहिनी॥ १२.४४ ॥

करस्थेन तदा देवी कलशेन विराजिता॥

शुशुभे परया कांत्या जगन्मंगलमंगला॥ १२.४५ ॥

परिवेषधराः सर्वे सुरास्ते ह्यसुरांतिकम्॥

आगतास्तत्क्षणादेव यत्र ते ह्यसुरोत्तमाः॥ १२.४६ ॥

तान्दृष्ट्वा मोहिनी सद्य उवाच प्रमदोत्तमा॥ १२.४७ ॥

॥मोहिन्युवाच॥

एते ह्यतिथयो ज्ञेया धर्म्मसर्वस्वसाधनाः॥

एभ्यो देयं यताशक्त्या यदि सत्यं वचो मम॥

प्रमाणं भवतां चाद्य कुरुध्वं मा विलंबथ॥ १२.४८ ॥

परेषामुपकारं च ये कुर्वंति स्वशक्तितः॥

धन्यास्ते चैव विज्ञेयाः पवित्राः लोकपालकाः॥ १२.४९ ॥

केवलात्मोदरार्थाय उद्योगं ये प्रकुर्वते॥

ते क्लेशभागिनो ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा॥ १२.५० ॥

तस्माद्विभजनं कार्यं मयैतस्य शुभव्रताः॥

देवेभ्यश्च प्रयच्छध्वं यद्धि चात्मप्रियाप्रियम्॥ १२.५१ ॥

इत्युक्ते वचने देव्या तथा चक्रुरतं द्रिताः॥

आह्वयामासुरसुराः सर्वान्देवान्सवासवान्॥ १२.५२ ॥

उपविष्टाश्च ते सर्वे अमृतार्थं च भो द्विजाः॥

तेषूपविश्यमानेषु ह्युवाच परमं वचः॥

मोहिनी सर्वधर्म्मज्ञा असुराणां स्मयन्निव॥ १२.५३ ॥

॥मोहिन्युवाच॥

आदौ ह्यभ्यागताः पूज्या इति वै वैदिकी श्रुतिः॥ १२.५४ ॥

तस्माद्यूयं वेदपराः सर्वे देवपरायणाः॥

ब्रुवंतु त्वरितेनैव आदौ केषां ददाम्यहम्॥

अमृतं हि महाभागा बलिमुख्या वदंतु भोः॥ १२.५५ ॥

बलिनोक्ता तदा देवी यत्ते मनसि रोचते॥

स्वामिनी त्वं न संदेहो ह्यस्माकं सुंदरानने॥ १२.५६ ॥

एवं संमानिता तेन बलिना भावितात्मना॥

परिवेषणकार्यार्थं कलशं गृह्य सत्वरा॥ १२.५७ ॥

तस्मान्नरेन्द्रकरभोरुलसद्दृकूला श्रोणीतटालसगतिर्मविह्वलांगी॥

सा कूजती कनकनूपुरसिंजितेन कुंभस्तनी कलशपाणिरथाविवेश॥ १२.५८ ॥

तदा तु देवी परिवेषयंती सा मोहिनी देवगणाय साक्षात्॥

ववर्ष देवेषु सुधारसं पुनः पुनः सुधाहाररसामृतं यथा॥ १२.५९ ॥

पुनश्च ते देवगणाः सुधारसं दत्तं तया परया विश्वमूर्त्या॥

बलिमुख्याः सह लोकपाला गंधर्वयक्षाप्सरसां गणाश्च॥ १२.६० ॥

सर्वे दैत्या आसनस्था पुनश्च ते देवगणाः सुधारसं दत्तं पीडिताश्च॥

तूष्णींभूता बलिमुख्या द्विजेंद्रा मनस्विनो ध्यानपरा बभूवुः॥ १२.६१ ॥

ततस्तथाविधान्दृष्ट्वा दैत्यांस्तान्मोहमाश्रितान्॥

तदा राहुश्च केतुश्च द्वावेतौ दैत्यपुंगवौ॥ १२.६२ ॥

देवानां रूपमास्थाय अमृतार्थं त्वरान्वितौ॥

उपविष्टौ तदा पङ्क्त्यां देवानाममृतार्थिनौ॥ १२.६३ ॥

यदामृतं पातुकामो राहुः परमदुर्जयः॥

चन्द्रार्काभ्यां प्रकथितो विष्णोरमिततेजसः॥ १२.६४ ॥

तदा तस्य शिरश्छिन्नं राहोर्दुर्विग्रहस्य च॥

शिरो गगनमापेदे कबंधं च महीतले॥

भ्रममाणं तदा ह्यद्रींश्चूर्णयामास वै तदा॥ १२.६५ ॥

साद्रिश्च सर्वभूलोकश्चूर्णितश्च तदाऽभवत्॥

तया तेन च देहेन चूर्णितं सचराचरम्॥ १२.६६ ॥

दृष्ट्वा तदा महादेवस्तस्योपरि तु संस्थितः॥

निवासः सर्वदेवानां तस्याः पादतलेऽभवत्॥ १२.६७ ॥

पीडनं तत्समीपेथ निवास इति नाम वै॥ १२.६८ ॥

महतामालयं यस्माद्यस्यास्तच्चरणांबुजम्॥

महालयेति विख्याता जगत्त्रयविमोहिनी॥ १२.६९ ॥

केतुश्च धूमरूपोऽसावाकाशे विलयं गतः॥

सुधां समर्प्य चंद्राय तिरोधानगतोऽभवत्॥ १२.७० ॥

वासुदेवो जगद्योनिर्जगतां कारणं परम्॥

विष्णोः प्रसादात्तज्जातं सुराणां कार्यसिद्धिदम्॥ १२.७१ ॥

असुराणां विनाशाय जातं दैवविपर्ययात्॥

विना दैवेन जानीध्वमुद्यमो हि निरर्थकः॥ १२.७२ ॥

यौगपद्येन तैः सर्वैः क्षीराब्धेर्मंथनं कृतम्॥

सिद्धिर्जाता हि देवानामसिद्धिरसुरान्प्रति॥ १२.७३ ॥

ततश्च ते देववरान्प्रकोपिता दैत्याश्च मायाप्रवि मोहिताः पुनः॥

अनेकशस्त्रास्त्रयुतास्तदाऽभवन्विष्णौ गते गर्जमानास्तदानीम्॥ १२.७४ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे समुद्रमंथनाख्याने देवानाममृतप्राशनवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः॥ १२ ॥ ।

छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे॥

शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्॥ १३.१ ॥

विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम्॥

दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्॥ १३.२ ॥

स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः॥

केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे॥ १३.३ ॥

अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे॥

सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा॥ १३.४ ॥

मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे॥

केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि॥ १३.५ ॥

गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे॥

पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः॥ १३.६ ॥

परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः॥

असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः॥ १३.७ ॥

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः॥

विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः॥ १३.८ ॥

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः॥

वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्॥ १३.९ ॥

त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम्॥

विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन॥ १३.१० ॥

ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन॥

मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते॥ १३.११ ॥

न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना॥

पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्॥ १३.१२ ॥

इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः॥

ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्॥ १३.१३ ॥

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम्॥

तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः॥ १३.१४ ॥

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः॥

गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान्॥

सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः॥ १३.१५ ॥

छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया॥

प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः॥ १३.१६ ॥

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा॥

असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः॥ १३.१७ ॥

तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह॥

तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्॥ १३.१८ ॥

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम्॥

ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश॥ १३.१९ ॥

ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन्॥

शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि॥ १३.२० ॥

विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे॥

भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः॥ १३.२१ ॥

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः॥

शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः॥ १३.२२ ॥

एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात्॥

हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते॥ १३.२३ ॥

शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम्॥

देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः॥ १३.२४ ॥

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः॥

विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः॥ १३.२५ ॥

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह॥

संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया॥ १३.२६ ॥

बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा॥

तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः॥ १३.२७ ॥

नैर्ऋतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः॥

निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः॥ १३.२८ ॥

सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम्॥

राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा॥

संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्॥ १३.२९ ॥

तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना॥

आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः॥

असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः॥ १३.३० ॥

एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम्॥

मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्॥ १३.३१ ॥

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि॥

एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम्॥

बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्॥ १३.३२ ॥

अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा॥

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता॥ १३.३३ ॥

दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः॥ १३.३४ ॥

तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः॥

गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः॥ १३.३५ ॥

गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः॥

वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्॥ १३.३६ ॥

जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः॥

नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः॥ १३.३७ ॥

शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम्॥

विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्॥ १३.३८ ॥

येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम्॥

यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च॥ १३.३९ ॥

आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा॥

शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः॥ १३.४० ॥

यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम्॥

दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्॥ १३.४१ ॥

ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः॥

यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः॥

तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते॥ १३.४२ ॥

कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥

दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ॥ १३.४३ ॥

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥

ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै॥ १३.४४ ॥

ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि॥ १३.४५ ॥

तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥

ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै॥ १३.४६ ॥

घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये॥

ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः॥ १३.४७ ॥

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम्॥

आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने॥

ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा॥ १३.४८ ॥

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः॥

लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः॥ १३.४९ ॥

रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने॥

दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः॥

तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः॥ १३.५० ॥

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥

आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश॥

एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः॥ १३.५१ ॥

रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः॥

ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः॥

रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ॥ १३.५२ ॥

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम्॥

क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्॥ १३.५३ ॥

शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते॥

सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा॥ १३.५४ ॥

तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत्॥

एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्॥ १३.५५ ॥

त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया॥

ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः॥ १३.५६ ॥

कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम्॥

शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः॥ १३.५७ ॥

विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी॥

ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः॥ १३.५८ ॥

मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च॥

एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते॥

स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः॥ १३.५९ ॥

जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव॥

जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः॥ १३.६० ॥

ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा॥

रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः॥ १३.६१ ॥

अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः॥

कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते॥ १३.६२ ॥

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः॥

यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्॥ १३.६३ ॥

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता॥

शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः॥ १३.६४ ॥

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात्॥

तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः॥ १३.६५ ॥

॥ऋषय ऊचुः॥

सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः॥

राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना॥ १३.६६ ॥

सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे॥

अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्॥ १३.६७ ॥

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः॥

अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः॥ १३.६८ ॥

॥लोमश उवाच॥

यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः॥

शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा॥ १३.६९ ॥

तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे॥

देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः॥ १३.७० ॥

एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः॥

जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः॥

निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः॥ १३.७१ ॥

चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम्॥

महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्॥ १३.७२ ॥

शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च॥

ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च॥ १३.७३ ॥

बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः॥

अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः॥

तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्॥ १३.७४ ॥

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः॥

नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः॥ १३.७५ ॥

एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः॥

रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे॥ १३.७६ ॥

बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः॥

शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः॥ १३.७७ ॥

तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः॥

जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि॥ १३.७८ ॥

वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी॥

गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्॥ १३.७९ ॥

पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः॥

ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्॥ १३.८० ॥

महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान्॥

तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः॥ १३.८१ ॥

निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः॥ १३.८२ ॥

ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे॥

शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः॥ १३.८३ ॥

विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च॥

तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च॥ १३.८४ ॥

कुबेरेण हताश्चान्ये नैर्ऋतेन तथा परे॥

अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः॥ १३.८५ ॥

एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च॥

सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्॥ १३.८६ ॥

ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः॥

ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः॥ १३.८७ ॥

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः॥

दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः॥ १३.८८ ॥

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः॥

तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः॥ १३.८९ ॥

आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम्॥

कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः॥

भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्॥ १३.९० ॥

किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम्॥

एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्॥ १३.९१ ॥

एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः॥

नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्॥ १३.९२ ॥

कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम्॥

अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु॥ १३.९३ ॥

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले॥

जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः॥

तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः॥ १३.९४ ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः॥

ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम्॥

स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्॥ १३.९५ ॥

॥ देवा ऊचुः॥

नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम्॥

श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः॥ १३.९६ ॥

अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान्॥

त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद॥ १३.९७ ॥

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा॥

नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः॥ १३.९८ ॥

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च॥

गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम्॥

श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे॥ १३.९९ ॥

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः॥

कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः॥

करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो॥ १३.१०० ॥

॥श्रीभगवानुवाच॥

युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये॥

त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः॥ १३.१०१ ॥

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान्॥

उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्॥ १३.१०२ ॥

मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः॥

युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति॥ १३.१०३ ॥

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः॥

गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै॥ १३.१०४ ॥

अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत्॥

तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले॥ १३.१०५ ॥

तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च॥

सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्॥ १३.१०६ ॥

गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः॥

त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः॥ १३.१०७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे समुद्रमंथनाख्याने देवासुरसंग्रामवर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः॥ १३ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह॥

ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः॥ १४.१ ॥

असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन्॥

सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः॥ १४.२ ॥

विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः॥

हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्॥ १४.३ ॥

त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः॥

तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः॥ १४.४ ॥

करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम्॥

तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात॥ १४.५ ॥

पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने॥

पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्॥ १४.६ ॥

लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः॥

तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम॥ १४.७ ॥

ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः॥

ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः॥ १४.८ ॥

भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते॥

इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ॥ १४.९ ॥

तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम्॥

अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः॥

दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्॥ १४.१० ॥

तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन॥

दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा॥ १४.११ ॥

कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः॥

शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना॥ १४.१२ ॥

तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः॥

इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्॥ १४.१३ ॥

पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम्॥

मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्॥ १४.१४ ॥

अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः॥

दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः॥ १४.१५ ॥

एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः॥

निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा॥ १४.१६ ॥

॥ नारद उवाच॥

युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले॥

तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्॥ १४.१७ ॥

ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः॥

ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः॥ १४.१८ ॥

तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम्॥

एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना॥ १४.१९ ॥

सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम्॥

तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम्॥

बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः॥ १४.२० ॥

तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः॥ १४.२१ ॥

देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा॥

शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च॥ १४.२२ ॥

तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत्॥

शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि॥

तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्॥ १४.२३ ॥

गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः॥

ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः॥ १४.२४ ॥

एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा॥

देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले॥ १४.२५ ॥

गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी॥

तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्॥ १४.२६ ॥

गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत्॥

अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति ॥ १४.२७ ॥

कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम्॥

निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः॥ १४.२८ ॥

शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि॥

विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्॥ १४.२९ ॥

निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः॥

उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्॥ १४.३० ॥

जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम्॥

पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा॥ १४.३१ ॥

बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत्॥

मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा॥ १४.३२ ॥

ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै॥

त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्॥ १४.३३ ॥

एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः॥

तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्॥ १४.३४ ॥

तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः॥

पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै॥ १४.३५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे देवासुरसंग्रामे भार्गवेण मृतदैत्यसंजीवनवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ १४ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥ ऋषय ऊचुः॥

राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना॥

गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु॥ १५.१ ॥

केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने॥

तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः॥ १५.२ ॥

॥लोमश उवाच॥

गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः॥

विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्॥ १५.३ ॥

विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः॥

पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा॥ १५.४ ॥

तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान्॥

मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः॥ १५.५ ॥

देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात्॥

मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः॥ १५.६ ॥

एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात्॥

अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्॥ १५.७ ॥

दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति॥

असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः॥ १५.८ ॥

इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा॥

चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः॥ १५.९ ॥

येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः॥

ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्॥ १५.१० ॥

अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः॥

एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना॥ १५.११ ॥

ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा॥

दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता॥ १५.१२ ॥

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः॥

इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः॥ १५.१३ ॥

नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः॥

त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ॥ १५.१४ ॥

ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत्॥

पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा॥ १५.१५ ॥

यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति॥

अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम्॥

आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत॥ १५.१६ ॥

शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः॥ १५.१७ ॥

एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः॥

वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम्॥

अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्॥ १५.१८ ॥

तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः॥

त्रैलोक्यं चाऽऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः॥ १५.१९ ॥

एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः॥

अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते॥ १५.२० ॥

राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै॥

दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः॥ १५.२१ ॥

भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे॥

तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि॥ १५.२२ ॥

तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः॥

इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः॥

नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्॥ १५.२३ ॥

॥शौनक उवाच॥

अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम्॥

देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत॥

शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न॥ १५.२४ ॥

॥सूत उवाच॥

देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः॥

कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः॥ १५.२५ ॥

इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम्॥

गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः॥ १५.२६ ॥

गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम्॥

प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया॥ १५.२७ ॥

ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम्॥

दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः॥ १५.२८ ॥

दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात्॥

कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये॥ १५.२९ ॥

उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्॥ १५.३० ॥

ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः॥

प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति॥ १५.३१ ॥

प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा॥

तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्॥ १५.३२ ॥

स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः॥

बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम्॥

कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति॥ १५.३३ ॥

देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः॥

अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्॥ १५.३४ ॥

किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति॥

देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्॥ १५.३५ ॥

मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च॥

जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः॥ १५.३६ ॥

प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः॥

यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा॥ १५.३७ ॥

तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः॥

आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्॥ १५.३८ ॥

समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा॥

बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत॥ १५.३९ ॥

प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत॥

तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च॥ १५.४० ॥

स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत्॥

अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो॥ १५.४१ ॥

प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः॥

पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्॥ १५.४२ ॥

मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः॥

प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः॥ १५.४३ ॥

अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया॥

कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते॥ १५.४४ ॥

सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते॥

ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते॥ १५.४५ ॥

मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि॥

अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते॥ १५.४६ ॥

तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः॥

पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया॥ १५.४७ ॥

यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव॥ १५.४८ ॥

शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते॥

तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा॥ १५.४९ ॥

सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि॥

तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्॥ १५.५० ॥

तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः॥

यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः॥ १५.५१ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत्॥

कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः॥ १५.५२ ॥

अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह॥

लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते॥

इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते॥ १५.५३ ॥

यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान्॥

रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः॥ १५.५४ ॥

तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै॥

कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः॥ १५.५५ ॥

एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः॥

एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम्॥

कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा॥ १५.५६ ॥

राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्॥ १५.५७ ॥

एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः॥

यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः॥ १५.५८ ॥

उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः॥

तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्॥ १५.५९ ॥

गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु॥

ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः॥ १५.६० ॥

यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च॥

तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः॥ १५.६१ ॥

सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः॥

एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना॥

कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना॥ १५.६२ ॥

शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम्॥

गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना॥ १५.६३ ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्॥ १५.६४ ॥

नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा॥

आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्॥ १५.६५ ॥

राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः॥

तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत॥ १५.६६ ॥

गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः॥

यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः॥ १५.६७ ॥

तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः॥

शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्॥ १५.६८ ॥

गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः॥

नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे॥ १५.६९ ॥

अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः॥ १५.७० ॥

अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम्॥

कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः॥ १५.७१ ॥

तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम्॥

इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा॥ १५.७२ ॥

सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः॥

बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः॥ १५.७३ ॥

इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः॥

नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः॥ १५.७४ ॥

॥नहुष उवाच॥

इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ॥

तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ॥ १५.७५ ॥

नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः॥

शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्॥ १५.७६ ॥

शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै॥

राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव॥ १५.७७ ॥

शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम्॥

असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः॥

एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै॥ १५.७८ ॥

तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम्॥

असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः॥

अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्॥ १५.७९ ॥

तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम्॥

नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्॥ १५.८० ॥

तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः॥

विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते॥ १५.८१ ॥

स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः॥

अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्॥ १५.८२ ॥

द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते॥

शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः॥ १५.८३ ॥

उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः॥

सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा॥ १५.८४ ॥

अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम्॥

विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव॥ १५.८५ ॥

शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि॥

तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः॥ १५.८६ ॥

यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः॥

विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ॥ १५.८७ ॥

तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः॥

अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये॥ १५.८८ ॥

तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये॥

एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्॥ १५.८९ ॥

तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः॥

अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै॥ १५.९० ॥

न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः॥

सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि॥ १५.९१ ॥

याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने॥

तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः॥ १५.९२ ॥

ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः॥

देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्॥ १५.९३ ॥

विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः॥

पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः॥ १५.९४ ॥

आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः॥

इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्॥ १५.९५ ॥

नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि॥

सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्॥ १५.९६ ॥

ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम्॥

प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्॥ १५.९७ ॥

पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः॥ १५.९८ ॥

॥ययातिरुवाच॥

यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते॥

अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम॥ १५.९९ ॥

महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च॥

गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च॥ १५.१०० ॥

तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा॥

एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः॥ १५.१०१ ॥

यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च॥

शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्॥ १५.१०२ ॥

देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः॥

गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी॥ १५.१०३ ॥

पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा॥

गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः॥ १५.१०४ ॥

एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा॥

महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते॥ १५.१०५ ॥

भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम्॥

विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते॥ १५.१०६ ॥

वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः॥

कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः॥ १५.१०७ ॥

कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा॥

स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि॥ १५.१०८ ॥

तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम्॥

एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्॥ १५.१०९ ॥

अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै॥

शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः॥ १५.११० ॥

सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च॥

विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव॥ १५.१११ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे शिवशास्त्रे देवेन्द्रस्वाराज्याभिषेकवृत्तान्ते देवेन्द्रस्य ब्रह्महत्ययोपद्रुतौ नहुषशापययातिभूषण्यवृत्तान्तवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः॥ १५ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः

॥लोमश उवाच॥

ततः शची तान्प्रोवाच वाचं धर्मार्थसंयुताम्॥

मा चिंता क्रियतां देवा बृहस्पतिपुरोगमः॥ १६.१ ॥

गच्छत त्वरिताः सर्वे शक्रं द्रष्टुं विचक्षणाः॥

ब्रह्महत्याभिभूतोऽसौ यत्रास्ते सुरसत्तमः॥ १६.२ ॥

बहूनां कारणेनैव विश्वरूपे हि मंदधीः॥

हतस्तेन महेंद्रेण सर्वैः सोऽपि निराकृतः॥ १६.३ ॥

तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च गंतव्यं यत्र स प्रभुः॥

अवज्ञा हि कृता पूर्वं महेंद्रेण तवानघ॥ १६.४ ॥

अवज्ञामात्रक्षुबंधेन त्वया शप्तः पुरंदरः॥

तथैव शापितश्चासि मया त्वं हि बृहस्पते॥ १६.५ ॥

निरस्तोऽपि हि तस्मात्त्वमवसानपरो भव॥ १६.६ ॥

यथा मदर्थमानीतौ शक्रे जीवति तावुभौ॥

त्वयि जीवति भो ब्रहमन्कार्यं तव करिष्यति॥ १६.७ ॥

कोऽपि सौभाग्यवाँल्लोके तव क्षेत्रे जनिष्यति॥

पुत्रं विख्यातनामानमत्रनैवास्ति संशयः॥ १६.८ ॥

गच्छ शीघ्रं सुरैःसार्द्धं शक्रमानय म चिरम्॥

प्रयासि त्वरितो नो चेत्पुनः शापं ददामि ते॥ १६.९ ॥

शच्योक्तं वचनं श्रुत्वा सुरैः सार्द्धं जगाम सः॥

पुरंदरं गताः सर्वे ब्रह्महत्याभिपीडितम्॥ १६.१० ॥

सरसस्तीरमासाद्य ते शक्रं चाभ्यवादयन्॥

दृष्टाः शक्रेम ते सर्वे तदा ह्यप्सु स्थितेन वै॥ १६.११ ॥

उवाच देवानेदेवेशः कस्माद्यूयमिहागताः॥

अहं हि पातकग्रस्तो ब्रह्महत्यापरिप्सुतः॥

अप्सु तिष्ठामि भो देवा एकाकी तपसान्वितः॥ १६.१२ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वे देवाः शतक्रतोः॥

ऊचुर्विह्वलिता एनं देवराजानमद्भुतम्॥ १६.१३ ॥

एतादृशं न वाच्यं ते परेषामुपकारतः॥

कृतं त्वयैव यत्कर्म विश्वरूपवधादिकम्॥ १६.१४ ॥

विश्वकर्मसुतेनैव कृतं याजनमद्भुतम्॥

येन देवाः क्षयं यांति ऋषयोऽपि महाप्रभाः॥ १६.१५ ॥

तस्माद्वतस्त्वया देव परेषामुपकारतः॥

ततः सर्वे वयं प्राप्तास्त्वां नेतुममरावतीम्॥ १६.१६ ॥

एवं विवदमानेषु देवेषु च तदाऽब्रवीत्॥

ब्रह्महत्या त्वरायुक्ता देवेंद्रं वरयाम्यहम्॥ १६.१७ ॥

तदा बृहस्पतिर्वाक्यमुवाच सहसैव तु॥ १६.१८ ॥

॥बृहस्पतिरुवाच॥

वासार्थं च करिष्यामः स्थानानि तव सांप्रतम्॥

प्रसांत्विता तदा हत्या देवैस्तत्कार्यगौरवात्॥ १६.१९ ॥

विमृश्य सर्वे विभजुश्चतुर्द्धा हत्यां सुरास्ते ऋषयो मनीषिणः॥

यक्षाः पिशाचा उरगाः पतंगास्तथा च सर्वे सुरसिद्धचारणाः॥ १६.२० ॥

आदौ क्षमां प्रति तदा ऊचुः सर्वे दिवौकसः॥

हे क्षमेंऽशस्त्वया ग्राह्यो हत्यायाः कार्यसिद्धये॥ १६.२१ ॥

सुराणां तद्वचः श्रुत्वा धरित्री कंपिताऽवदत्॥

कथं ग्राह्ये मया ह्यंशो हत्यायास्तद्विमृश्यताम्॥ १६.२२ ॥

अहं हि सर्वभूतानां धात्री विश्वं धराम्यहम्॥

अपवित्रा भविष्यामि एनसा संवृता भृशम्॥ १६.२३ ॥

पृथ्वयास्तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिरुवाच ताम्॥

मा भौषीश्चारुसर्वांगि निष्पापासि न चान्यथा॥ १६.२४ ॥

यदा यदुकुले श्रीमान्वासुदेवो भविष्यति॥

तदा तत्पदविन्यासान्नष्पापा त्वं भविष्यसि॥ १६.२५ ॥

कुरु वाक्यं त्वमस्माकं नात्र कार्या विचारणा॥ १६.२६ ॥

इत्युक्ता पृथिवी तेषां निष्पापा साकरोद्वचः॥

ततो वृक्षान्समाहूय सर्वे देवाऽब्रुवन्वचः॥ १६.२७ ॥

हत्यांशो हि ग्रहीतव्यो भवद्भिः कार्यसिद्धये॥

एवमुक्ताऽब्रुवन्वबृक्षा देवान्सर्वे समागताः॥ १६.२८ ॥

वयं सर्वे तथा भूतास्तापसानां फलप्रदाः॥

तदा हत्यान्विताः सर्वे भविष्यंति तपस्विनः॥ १६.२९ ॥

पापिनो हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विमृश्यताम्॥

तदा पुरोधसा चोक्ताः सर्वे वृक्षाः समागताः॥ १६.३० ॥

मा चिंता क्रियतां सर्वैः प्रसादाच्च शतक्रतोः॥

छेदिताश्चैव सर्वे वै ह्यनेकांशत्वमागताः॥ १६.३१ ॥

ततो विटपिनो नित्यं यूयं सर्वे भविष्यथ॥

इत्युक्तास्ते तदा सर्वेगृह्णन्हत्यां विभागशः॥ १६.३२ ॥

ततो ह्यपः समाहूय ऊचुः सर्वे दिवौकसः॥

अद्भिश्च गृह्यतामद्य हत्यांशः कार्यसिद्धये॥ १६.३३ ॥

तदा ह्यापो मिलित्वाथ ऊचुः सर्वाः पुरोधसम्॥

यानि कानि च पापानि तथा दुश्चरितानि च॥ १६.३४ ॥

अस्मत्संपर्कसंबंधात्स्नानशौचाशनादिभिः॥

पुनंति प्राणिनः सर्वे पापेन परिवेष्टिताः॥ १६.३५ ॥

तासां वचनमाकर्ण्य बृहस्पतिरुवाच ह॥

मा भयं क्रियतामाप एनसा दुस्तरेण हि॥ १६.३६ ॥

आपः पुनंतु सर्वेषां चराचरनिवासिनाम्॥

तदा स्त्रियः समाहूय बृहस्पतिरुवाच ह॥ १६.३७ ॥

अद्यैव ग्राह्ये हत्यांशः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥

निशम्य तद्गुरोर्वाक्यमूचुः सर्वाश्चयोपितः॥ १६.३८ ॥

पापमाचरते योषा तेन पापेन नान्यथा॥

लिप्यंते बहवः पक्षा इति वेदानुशासनम्॥ १६.३९ ॥

श्रुतमस्ति न ते किंचिद्धेपुरोधो विमृश्यताम्॥

योषिद्भिः प्रोच्यमानोऽपि उवाचाथ बृहस्पतिः॥ १६.४० ॥

मा भयं क्रियतां सर्वाः पापादस्मात्सुलोचनाः॥

भविष्याणां तथान्येषां भविष्यति फलप्रदः॥

हत्यांशो यो हि सर्वासां यथाकामित्वमेव च॥ १६.४१ ॥

एवमंशाश्च त्यायाश्चत्वारः कल्पिताः सुरैः॥

निवासमकरोत्सद्यस्तेषुतेषु द्विजोत्तमाः॥ १६.४२ ॥

निष्पापो हि तदा जातो महेंद्रो ह्यभिषेचितः॥

देवपुर्यां सुरगणैस्तथैव ऋषभिः सह॥ १६.४३ ॥

शच्या समेतो हि तदा पुरंदरो बभूव विश्वाधिपतिर्महात्मा॥

देवैः समेतो हि महानुभावैर्मुनीश्वरैः सिद्धगणैस्तदानीम्॥ १६.४४ ॥

तदाग्नयः शोभना वायवश्च सर्वे ग्रहाः सुप्रभाः शांतियुक्ताः॥

जाताः सद्यः पृथिवी शोभमाना तथाद्रयो मणिप्रभवा बभूवुः॥ १६.४५ ॥

प्रसन्नानि तथा ह्यासन्मनांसि च मनस्विनाम्॥ १६.४६ ॥

नद्यश्चामृतवाहिन्यो वृक्षा ह्यासन्सदाफलाः॥

अकृष्टपच्यौषधयो बभूवुश्चमृतोपमाः॥ १६.४७ ॥

ऐकपद्येन सर्वेषामिंद्रलोकनिवासिनाम्॥

बभूव परमोत्साहो महामोदकरस्तथा॥ १६.४८ ॥

॥लोमश उवाच॥

एतस्मिन्नंतरे त्वष्टा दृष्ट्वा चेंद्रमहोत्सवम्॥

बभूव रुषि तोऽतीव पुत्रशोकप्रपीडितः॥ १६.४९ ॥

जगाम निर्वेदपरस्तपस्तप्तुं सुदारुणम्॥

तपसा तेन संतुष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः॥ १६.५० ॥

त्वष्टारमब्रवीत्तुष्टो वरं वरय सुव्रत॥

तदा वव्रे वरं त्वष्टा सर्वलोकभयावहम्॥

वरं पुत्रो हि दात्वोय देवानां हि भयावहः॥ १६.५१ ॥

तथेति च वरो दत्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥

वरदानात्सद्य एव बभूव पुरुषस्तदा॥ १६.५२ ॥

वृत्रनामांकितस्तत्र दैत्यो हि परमाद्भुतः॥

धनुषां शतमात्रं हि प्रत्यहं ववृधेऽसुरः॥ १६.५३ ॥

पातालान्निर्गता दैत्या ये पुराऽमृतमंथने॥

घातिताः सुरसंघैश्च भृगुणा जीवितास्त्वरात्॥ १६.५४ ॥

सर्वं महीतलं व्याप्तं तेनैकेन महात्मना॥ १६.५५ ॥

तदा सर्वेऽपि ऋषयो वध्यमानास्तपस्विनः॥

ब्रह्माणं त्वरिताः सर्वे ऊचुर्व्यसनमागतम्॥ १६.५६ ॥

तथा चेंद्रादयो देवा गंधर्वाः समरुद्गणाः॥

ब्रह्मणा कथितं सर्वं त्वष्टुश्चैतच्चिकीर्षितम्॥ १६.५७ ॥

भवद्वधार्थं जनितस्तपसा परमेण तु॥

वृत्त्रोनाम महातेजाः सर्वदैत्यापिधो महान्॥ १६.५८ ॥

तथापि यत्नः क्रियतां यथा वध्यो भवेदसौ॥

निशम्य ब्रह्मणो वाक्यमूचुर्द्देवाः सवासवाः॥ १६.५९ ॥

॥ देवा ऊचुः॥

यदा इंद्रो हि हत्याया विमुक्तः स्थापितो दिवि॥

तदास्माभिरकार्यं वै कृतमस्ति दुरासदम्॥ १६.६० ॥

शस्त्राण्यस्त्राण्यनेकानि संक्षिप्तानि ह्यबुद्धितः॥

दधीच स्याश्रमे ब्रह्मन्किं कार्यं करवामहे॥ १६.६१ ॥

तच्छ्रुत्वा प्रहसन्वाक्यं देवान्ब्रह्मा तदाऽब्रवीत्॥

चिरं स्थितानि विज्ञायागच्छध्वं तानि वै सुराः॥ १६.६२ ॥

गत्वा देवास्तदा सर्वे नापश्यन्स्वं स्वमायुधम्॥

पप्रच्छुश्च दधीचिं ते सोऽवादीन्नैव वेद्भयहम्॥ १६.६३ ॥

पुनर्ब्रह्माणमागात्य ऊचुः सर्वे मुनेर्वचः॥ १६.६४ ॥

ब्रह्मोवाच तदा देवान्सर्वेषां कार्यसिद्धये॥

तस्यास्थीन्येव याचध्वं प्रदास्यति न संशयः॥ १६.६५ ॥

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो वाक्यं शक्रो वचनमब्रवीत्॥ १६.६६ ॥

विश्वरूपो हतो देव देवानां कार्यसिद्धये॥

एक एव तदा ब्रह्मन्पापिष्ठोऽहं कृतः सुरैः॥ १६.६७ ॥

तथा पुरोधसा चैव निःश्रीकस्तत्क्षणात्कृतः॥

दिष्ट्या परमया चाहं प्रविष्टो निजमंदिरम्॥ १६.६८ ॥

दधीचं घातयित्वा वै तस्यास्थीनि बहून्यपि॥

अस्त्राणि तानि भगवन्कृतानि ह्यशुभानि वै॥ १६.६९ ॥

त्वष्ट्रा हि जनितो यो वै वृत्रो नामैष दैत्यराट्॥

कथं तं घातयाम्येवं सततं पापभीरुणा॥

शक्रेणोक्तं निशम्याथ ब्रह्मा वाक्यमुवाच ह॥ १६.७० ॥

अर्थशास्त्रपरेणैव विधिना तमबोधयत्॥

आततायिनमायांतं ब्राह्मणं वा तपस्विनम्॥

हंतुकामं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्॥ १६.७१ ॥

॥इन्द्र उवाच॥

दधीचस्य वधाद्ब्रह्मन्नहं भीतो न संशयः॥

तस्माद्ब्रह्मवधात्सत्यं महदेनो भविष्यति॥ १६.७२ ॥

अतो न कार्यमस्माभिर्ब्राह्मणानां तु हेलनम्॥

हेलनाद्बहवो दोषा भविष्यंति न चान्यथा॥ १६.७३ ॥

अदृष्टं परमं धर्म्यं विधिना परमेण हि॥

कर्तव्यं मनसा चैवं पुरुषेण विजानता॥ १६.७४ ॥

निःस्पृहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा ब्रह्मा ह्युवाच तम्॥

शक्रस्वबुद्ध्यावर्तस्व दधीचिं गच्छ सत्वरम्॥ १६.७५ ॥

याचस्व तस्य चास्थीनि दधीचेः कार्यगौरवात्॥

गुरुणा सहितः शक्रो देवैः सह समन्वितः॥ १६.७६ ॥

तथेति गत्वा ते सर्वे दधीचस्याश्रमं शुभम्॥

नानासत्त्वसमायुक्तं वैरबावविवर्जितम्॥ १६.७७ ॥

मार्जारमूषकाश्चैव परस्परमुदान्विताः॥

ऐकपद्येन सिंहाश्च गजिन्यः कलभैः सह॥ १६.७८ ॥

तथा जात्यश्च विविधाः क्रीडायुक्ताः परस्परम्॥

नकुलैः सह सर्पाश्च क्रीडायुक्ताः परस्परम्॥ १६.७९ ॥

एवंविधान्यनेकानि ह्यश्चर्याणि तदाश्रमे॥

पश्यंतो विबुधाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः॥ १६.८० ॥

अथासने मुनिश्रेष्ठं ददृशुः परमास्थितम्॥

तेजसा परमेणैव भ्राजमानं यथा रविम्॥ १६.८१ ॥

विभावसुं द्वितीयं वा सुवर्चसहितं तदा॥

यथा ब्रह्मा हि सावित्र्या तथासौ मुनिसत्तमः॥ १६.८२ ॥

तं प्रणम्य ततो देवा वचनं चेदमब्रुवन्॥

त्वं दाता त्रिषु लोकेषु त्वत्सकाशमिहगताः॥ १६.८३ ॥

निशम्य वचनं तेषां देवानां भुनिरब्रवीत्॥

किमर्थ मागताः सर्वे वदध्वं तत्सुरोत्तमाः॥ १६.८४ ॥

प्रयच्छामि न संदेहो नान्यथा मम भाषितम्॥

तदोचुः सहिताः सर्वे दधीचिं स्वार्थकामुकाः॥ १६.८५ ॥

भयभीता वयं विप्र भवद्दर्शनकांक्षिणः॥

त्रातारं त्वां समाकर्ण्य ब्रह्मणा नोदिता वयम्॥ १६.८६ ॥

सम्प्राप्ता विद्धि तत्सर्वं दातुमर्होऽथ सुव्रत॥ १६.८७ ॥

निशम्य वचनं तेषां किं दातव्यं तदुच्यताम्॥ १६.८८ ॥

ततो देवाब्रुवन्विप्र दैत्यानां निधनायनः॥

शस्त्रनिर्माणकार्यार्थं तवास्थीनि प्रयच्छ वै॥ १६.८९ ॥

प्रहस्योवाच विप्रर्षिस्तिष्ठध्वं क्षणमेव हि॥

स्वयमेव त्वहं देवास्त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्॥ १६.९० ॥

इत्युक्त्वा तानथो पत्नीं समाहूय सुवर्चसम्॥

प्रोवाच स महातेजाः श्रृणु देवी शुचिस्मिते॥ १६.९१ ॥

अस्थ्यर्थं याचितो देवैस्त्यजाम्येतत्कलेवरम्॥

ब्रह्मलोकं व्रजाम्यद्य परमेण समाधिना॥ १६.९२ ॥

मयि याते ब्रह्मलोकं त्वं स्वधर्मेण तत्र माम्॥

प्राप्स्यस्येव न संदेहो वृथा चिन्तां च मा कृथाः॥ १६.९३ ॥

इत्युक्त्वा तां स्वपत्नीं स प्रेषयामास चाश्रमम्॥

ततो देवाग्रतो विप्रः समाधिमगमत्तदा॥ १६.९४ ॥

समाधिना परेणैव विसृज्य स्वं कलेवरम्॥

ब्रह्मलोकं गतः सद्यः पुनर्नावर्तते यतः॥ १६.९५ ॥

दधीचिनामा मुनिवृंदवर्यः शिवप्रियः शिवदीक्षाभियुक्तः॥

परोपकारार्थमिदं कलेवरं शीघ्रं स विप्रोऽत्यजदात्मना तदा॥ १६.९६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे देवैरस्थिकृताऽभ्यर्थितस्य दधीचेर्योगेन स्वदेहविसर्जननाम षोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ छ ॥

वर्गः:केदारखण्डः