2. Skanda Purāṇa (part 2 of 9)

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्युक्तस्तेन विप्रेण शबरश्चिंतयाकुलः ।।

अस्माकमुपजीव्योऽसौ रहस्यस्थो जनार्दनः ।। १ ।।

उपस्थितं नो दुर्दैवं येन स्यात्सार्वलौकिकः ।।

न दर्शयामि चेद्विप्रं शापं मेऽसौ प्रदास्यति ।। २ ।।

सर्वेषां ब्राह्मणो मान्यो विशेषादतिथिस्त्वयम् ।।

यस्मिन्विफलकामे तु द्वौ लोकौ विफलौ मम ।। ३ ।।

एवं विचारयन्विश्वावसुः शबरपुंगवः ।।

जनप्रवादं सस्मार पुराणं शबरालये ।। ४ ।।

अस्मिन्नंतर्हिते देवे भूम्यंतर्लीनमाधवे ।।

इन्द्रद्युम्नो नरपतिः शक्रतुल्यपराक्रमः ।। ५ ।।

मनुष्यवपुषा यो वै ब्रह्मलोकं व्रजेदपि ।।

सोऽस्मिन्प्रजाभिरागत्य वाजिमेधशतेन च ।। ६ ।।

इष्ट्वा दारुमयं विष्णुं चतुर्द्धा स्थापयिष्यति ।।

अस्य चेद्भाग्यमुत्पन्नं ब्राह्मणस्यातिथेर्भृशम् ।। ७ ।।

अंतर्द्धानं भगवतः सन्निधानमथो भवेत् ।।

तदेनं दर्शयिष्यामि नीलेंद्रमणिमच्युतम् ।। ८ ।।

न पौरुषेयं कस्यापि कर्तव्ये देवनिर्मिते ।।

इत्थं विचार्य मनसा शबरश्च पुनःपुनः ।। ९ ।।

उवाच विप्रं पुरतो ध्यायंतं विष्णुमव्ययम् ।। 2.2.8.१० ।।

।। शबर उवाच ।। ।।

अस्माभिः पूर्वतोऽप्येष उदंतः श्रुत एव हि ।।

इंद्रद्युम्नो नरपतिरत्र वासं करिष्यति ।। ११ ।।

ततोऽपि भाग्यवांस्त्वं हि यदग्रे नीलमाधवम् ।।

चक्षुषा पश्यसे ब्रह्मन्नेहि यामो ह्यधित्यकाम् ।। १२ ।।

इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा वर्त्मना गहनं ययौ ।।

उपर्युपर्युपारुह्य शिलाविषमवर्त्मनि ।। १३ ।।

एकैकनरगम्ये च कंटकाचितदुर्गमे ।।

तमःप्राये पथि गतं बोधयन्वचसा द्विजम् ।। १४ ।।

मुहूर्ताभ्यां रौहिणस्य कुंडस्याविशतां तटे ।।

तं दृष्ट्वा सोऽब्रवीद्विप्रं कुंडमेतद्द्विजोत्तम ।। १५ ।।

रौहिणाख्यं महत्तीर्थं कारणं सर्वपाथसाम् ।।

अत्र स्नात्वा नरो याति वैकुंठभवनं द्विज ।। १६ ।।

एतस्य पूर्वभागेऽसो कल्पच्छायावटो महान् ।।

छायां यस्य समाक्रम्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।। १७ ।।

एतयोरंतरे ब्रह्मन्निकुंजाभ्यंतरे स्थितम् ।।

पश्य साक्षाजगन्नाथं वेदांतप्रतिपादितम् ।। १८ ।।

दृष्ट्वा जहीहि सकलं विविधं पापसंचयम् ।।

इत ऊर्ध्वं न शोचस्व पतितो भवसागरे ।। १९ ।। ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

स तु कुंडे द्विजः स्नात्वा संप्रदृष्टमनाः सुधी ।।

दूरात्प्रणम्य शिरसा मनसा वचसा हरिम् ।। 2.2.8.२० ।।

तुष्टाव चैकाग्रमना हर्षगद्गदया गिरा ।। २१ ।।

।। विद्यापतिरुवाच ।। ।।

प्रधानपुरुषातीत सर्वव्यापिन्परात्पर ।।

चराचरपरीणाम परमार्थ नमोऽस्तु ते ।। ।। २२ ।।

श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहास संप्रतिपादितैः ।।

कर्मभिस्त्वं समाराध्य एक एव जगत्पते ।। २३ ।।

त्वत्त एतज्जगत्सर्वं सृष्टौ संपद्यते विभो ।।

त्वदाधारमिदं देव त्वयैव परिपाल्यते ।। २४ ।।

कल्पांते संहृतं सर्वं त्वत्कुक्षौ सावकाशकम् ।।

सुखं वसति सर्वात्मन्नंतर्यामिन्नमोऽस्तु ते ।। २५ ।।

नमस्ते देवदेवाय त्रयीरूपाय ते नमः ।।

चंद्रसूर्यादिरुपेण जगद्भासयते सदा ।। २६ ।।

सर्वतीर्थमयी गंगा यस्य पादाब्जसंगमात् ।।

पुनाति सकलाँल्लोकांस्तस्मै पावयते नमः ।। २७ ।।

हवींषि मंत्रपूतानि सम्यग्दत्तानि वह्निषु ।।

परिणामकृते तुभ्यं .जगज्जीवयते नमः ।। २८ ।।

यदंशमुपजीवंति जगंत्यानंदरूपिणः ।।

सर्वकल्मषहीनाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ।। २९ ।।

निर्मलाय स्वरूपाय शुभरूपाय मायिने ।।

सर्वसंगविहीनाय नमस्ते विश्वसाक्षिणे ।। 2.2.8.३० ।।

बहुपादाक्षिशीर्षास्यबाहवे सर्वजिष्णवे ।।

सर्वजीवस्वरूपाय नमस्ते सर्वरूपिणे ।। ३१ ।।

नमस्ते कमलाकांत नमस्ते कमलासन ।।

नमः कमलपत्राक्ष त्राहि मां पुरुषोत्तम ।। ३२ ।।

असारसंसारपरिभ्रमेण निपीड्यमानं खलु रोगशोकैः ।।

मामुद्धरास्माद्भवदुःखजातात्पादाब्जयोस्ते शरणं प्रपन्नम् ।। ३३ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति स्तुत्वा सुरेशानं देवं प्रणवरूपिणम् ।।

प्रणतः प्रणवं मंत्रं जजाप पुरतो हरेः ।। ३४ ।।

जपांते शांतमनसं कृतांजलिमुपस्थितम् ।।

मन्यमानं कृतार्थं स्वं प्रोवाच शबरो द्विजम् ।। ३५ ।।

।। विश्वावसुरुवाच ।। ।।

कृतार्थस्त्वं प्रभुं दृष्ट्वा सांप्रतं द्विजपुंगव ।।

दिनांतोऽभूद्गृहं यावः क्षुधितोऽसि श्रमान्वितः ।। ३६ ।।

वासोऽप्यरण्ये हिंस्राणां नास्माकमुचिता स्थितिः ।।

यावद्भानोर्भाति भासस्तावद्यामो निजालयम् ।। ३७ ।।

इत्युक्त्वा ब्राह्मणं पाणौ गृहीत्वा शबरः पुनः ।।

आजगाम द्विजश्रेष्ठाः स्वाश्रमं त्वरयान्वितः ।। ३८ ।।

ब्राह्मणोऽपि जगन्नाथं ध्यायन्नानंदसागरम् ।।

क्षुत्तृषाश्रमजातानि दुःखानि बुबुधे न हि ।। ३९ ।।

शिलाविषममार्गेऽपि कंटकोत्करदुर्गमे ।।

व्रजन्न दुःखं लेभेऽसौ शरीरानास्थया मुदा ।। 2.2.8.४० ।।

एवं व्रजंतौ तौ विप्र शबरौ शबरालयम् ।।

सायाह्ने तमनुप्राप्तौ वैष्णवाग्र्यौ तु भो द्विजाः ।। ४१ ।।

तत्रातिथिमनुप्राप्तं ब्राह्मणं शबरोत्तमः ।।

भक्ष्यभोज्य विधानैश्च विविधैः समपूजयत् ।। ४२ ।।

ततोऽभितृप्तस्तद्दत्तैरुपचारैर्नृपोचितैः ।।

विस्मयं परमं लेभे शबरस्य सुदुर्लभैः ।। ४३ ।।

शबरोऽयं निवसति विषमे काननांतरे ।।

आरण्यकैर्वर्त्तमानः कथमस्य गृहांतरे ।। ४४ ।।

राजार्हभक्ष्यभोज्यानि सुलभान्यद्भुतं महत् ।।

इति विस्मयमापन्नं ब्राह्मणं शबरस्तदा ।। ४५ ।।

प्रोवाच स्निग्धवचसा विनयावनतो भृशम् ।। ४६ ।।

।। शबर उवाच ।। ।।

भो विप्र श्रमहीनोऽसि कच्चित्क्षुत्तृड्विवर्जितः ।।

आरण्यकानां भवने नागराणां कुतः सुखम् ।। ४७ ।।

अज्ञाता नागरी वृत्तिः शबरैस्तु विशेषतः ।।

राजोपजीविनां श्रेष्ठौ राजामात्यपुरोहितौ ।। ४८ ।।

तयो राजसमः पूज्यः पुरोधाः शास्त्रसंमतः ।।

इन्द्रद्युम्नो नरपतिः सार्वभौमः प्रतापवान् ।। ४९ ।।

त्वयि तुष्टे स संतुष्टो ध्रुवं विप्र भविष्यति ।।

इत्युक्तवत्यरण्यस्थे स तु प्रीततरो द्विजः ।।

उवाच शबरं प्रीत्या विनयाद्भुतवादिनम् ।। 2.2.8.५० ।।

।। विद्यापतिरुवाच ।। ।।

साधो मदुपचाराय हृतान्येतानि यानि ते ।।

वस्तुन्यमानुषाणीह यान्यदृष्टानि राजभिः ।। ५१ ।।

चित्रमेतद्दिव्यवस्तुसंचयः शबरालये ।।

एतत्ख्यातुं कौतुकं मे साधो संवर्द्धते महत् ।। ५२ ।।

।। शबर उवाच ।। ।।

एतत्प्रकाशितुं विप्र मतिर्नोत्सहते मम ।।

तथापि ते द्विजश्रेष्ठाऽतिथिभक्त्या वदाम्यहम् ।। ५३ ।।

शक्रादयो देवगणाः समायान्त्यन्वहं द्विज ।।

दिव्योपचारानादाय पूजनाय जगत्पतेः ।। ५४ ।।

पूजयित्वा जगन्नाथं स्तुत्वा नत्वा च भक्तितः ।।

गीतशवादित्रनृत्यैश्च संतोष्य पुरुषोत्तमम् ।। ५५ ।।

पुनः प्रयांति सततं त्रिदिवं सुरसत्तमाः ।।

दिव्यान्येतानि वस्तूनि निर्माल्यानि जगत्पतेः ।। ५६ ।।

दत्तानि तुभ्यं विदुषे कथं विस्मयते भवान् ।।

विष्णोर्निर्माल्यभोगेन क्षीणरोगजरा वयम् ।। ५७ ।।

सपुत्रबांधवाः सर्वे निवसामोऽयुतायुषः ।।

विष्णुनिर्माल्यभोगेन क्षीयते पापसंहतिः ।। ५८ ।।

न तच्चित्रं द्विजश्रेष्ठ येन स्यान्मुक्तिभाजनम् ।।

श्रुत्वैतद्दुर्लभं कर्म ब्राह्मणो रोमहर्षणः ।। ५९ ।।

आनंदाश्रुविलुप्ताक्षः स्वं कृतार्थममन्यत ।।

अहो शबरजन्मासौ पश्यत्यव्ययमीश्वरम् ।। 2.2.8.६० ।।

तदुच्छिष्टं दिव्यभोगमुपभुंक्ते दिवानिशम् ।।

नान्योऽस्य सदृशो लोके पृथिव्यां सचराचरे ।। ६१ ।।

यादृशो विष्णुभक्तोऽयं शबरो नीलपर्वते ।।

किं गत्वा स्वगृहे मेऽद्य कुटुंबेनाऽसुखात्मना ।। ६२ ।।

अनेन सख्यं निष्पाद्य स्थास्याम्यत्र वनांतरे ।।

चिन्तयित्वा चिरं विप्रः श्रीकृष्णासक्तमानसः ।। ६३ ।।

पुनः प्रोवाच शबरं मयि ते चेदनुग्रहः ।।

साधो सख्यं त्वया कार्यमिति मे निश्चयो महान् ।। ६४ ।।

किं गत्वा सेवया राज्ञः परत्रासुखहेतुना ।।

अत्र स्थित्वा त्वया सार्धमुपास्य मधुसूदनम् ।। ६५ ।।

यथा पुनर्देहबंधो यतिष्ये न भवेन्मम ।।

साधु मित्र त्वया सार्द्धं भाग्यान्मे संगमोऽभवत् ।। ६६ ।।

दुस्तारं भवसंसारं तरिष्ये त्वत्प्रसादतः ।।

सारमेतत्प्रशंसंति संसारे भवसागरे ।। ६७ ।।

यद्वैष्णवेन मित्रत्वं दुःखसंसारपारदम् ।।

मित्रस्य सहवासेन पुनः प्रत्यक्षमेष्यति ।। ६८ ।।

भगवान्पुण्डरीकाक्षः शंखचक्रगदाधरः ।।

इंद्रद्युम्नो नरपतिर्मयि प्रत्यागते सखे ।। ६९ ।।

भगवंतं समाराद्धुमिहैव स निवत्स्यति ।।

प्रासादं विपुलं चात्र चिकीर्षुर्भगवत्प्रियम् ।। 2.2.8.७० ।।

सहस्रमुपचाराणां पूजनाय जगत्पतेः ।।

रचयिष्यामीति महत्प्रतिज्ञासीन्महीपतेः ।। ७१ ।।

प्रतिश्रुतं तत्पुरतः प्रीतस्तन्मेऽनुमन्यताम् ।। ७२ ।। ।।

।। शबर उवाच ।। ।।

सखे पुरातनी वार्त्ता प्रसिद्धैवात्र तादृशी ।। ७३ ।।

त्वया यथैव कथितं इन्द्रद्युम्नसमागमः ।।

केवलं माधवं तत्र न द्रक्ष्यति महीपतिः ।। ७४ ।।

अचिरादेव भगवान्स्वर्णवालुकयावृतः ।।

प्रतिजज्ञे यमायैतदन्तर्द्धानं गमिष्यति ।। ७५ ।।

महाभाग्यपरीपाकात्प्रत्यक्षोऽयं त्वया कृतः ।।

इन्द्रद्युम्नागमाभ्यासे ध्रुवं स व्यवधास्यति ।। ७६ ।।

एषोऽर्थस्तु त्वया मित्र न वक्तव्यो नृपाग्रतः ।।

आगत्य सोऽत्र नृपतिरदृष्ट्वा परमेश्वरम् ।। ७७ ।।

प्रायोपवेशव्रतवान्स्वप्ने दृष्ट्वा गदाधरम् ।।

तदादेशाद्दारुमयं प्रभोर्लिंगचतुष्टयम् ।। ७८ ।।

पूजयिष्यति भक्त्या च प्रतिष्ठाय स्वयंभुवा ।।

स्थितिरत्र हरेर्यावदावयोर्वंशसंस्थितिः ।। ७९ ।।

अनुग्रहाद्भगवतो नात्र कार्या विचारणा ।।

तदत्रार्थे सखे खेदं मा व्रज क्षिप्रमेव हि ।। 2.2.8.८० ।।

निर्वर्त्स्यतेऽचिरादेव मित्रेदानीं सुखं स्वप ।।

प्रातर्दृष्ट्वा पुनर्देवं नीलेन्द्राश्ममयं विभुम् ।। ८१ ।।

सिंधौ स्नात्वा तस्य तटे निवासाय महीपतेः ।।

द्रक्ष्यामः साधु संस्थानं यथाभिलषितं सखे ।। ८२ ।।

इत्यन्याश्च कथाः पुण्याः कृत्वा तौ च परस्परम् ।।

शुभस्थाने चास्वपतां शयने पल्लवास्तृते ।। ८३ ।।

प्रभातायां तु शर्वर्यां तीर्थराजोदकेन तौ ।।

स्नानं निर्वर्त्य विधिवन्माधवं प्रणिपत्य च ।। ८४ ।।

राजार्हस्थानं निर्णीय निवासाय गतौ पुनः ।।

तत्र मित्रेणाभिमन्त्र्य राज्ञो निर्देशकारणात् ।। ८५ ।।

रथमारुह्य विप्रः स त्ववंतीपुरमाययौ ।। ८६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादेऽष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

प्रत्यागते ततो विप्रे सायाह्ने सुरसंकुले ।।

माधवार्चनवेलायां वातश्चंडगतिर्ववौ ।। १ ।।

सुवर्णवालुकाश्चासौ विचकार च सर्वशः ।।

तेनाकुलदृशो देवा न शेकुरवलोकने ।। २ ।।

श्रीकांतस्य तदा विप्रा दध्युस्ते पुरुषोत्तमम् ।।

यावद्ध्यानस्थिरदृशो मुहूर्तं ते दिवौकसः ।। ३ ।।

ध्यानांते वालुकाराशिं ददृशुस्ते न माधवम् ।।

रौहिणं च तथा कुंडं बभूवुर्व्याकुलेन्द्रियाः ।। ४ ।।

चिंतामवापुर्महतीं हाहेति रुरुदुर्भृशम् ।।

किमेतन्नो हि दुर्दैवमेकदा समुपस्थितम् ।। ५ ।।

दृशां सेचनकः श्रीशः क्षणाद्यन्नोपलभ्यते ।।

अपराधं किमस्माकं लक्षितं पुरुषोत्तम ।। ६ ।।

युगपत्सेवकान्सर्वानपहाय न दृश्यसे ।।

येषामर्थे जगन्नाथ स्वीचकर्थ कलेवरम् ।। ७ ।।

ताननाथान्परित्यज्य कानने किमुपेक्षसे ।।

स्वशरीरविभूतीर्नो विहाय कमलेक्षण ।। ८ ।।

किमकांडं रचयसि कथाशेषान्दिवौकसः ।।

तवांशभूतान्नः सर्वान्यज्वानः प्रयजंति वै ।। ९ ।।

त्वत्प्रीत्यै यज्ञपुरुष त्वदादिष्टफलप्रदान्।।

त्वदहंकारवर्ष्माणस्त्वदनुग्रहजीवनाः ।। 2.2.9.१० ।।

कांदिशीका कुत्र यामः सांप्रतं त्वदुपेक्षिताः।।

दिवि स्थानैश्च किं कार्यं त्वामनालोक्य माधव ।। ११ ।।

अकृतार्थास्त्वया हीना भविष्यामो वनेचराः ।।

निष्कलंकसुधाभानुं सुषमापरिभावुकम् ।। १२ ।।

त्वदास्यं चेन्न पश्यामो न यास्यामः सुरालयम् ।।

तप आस्थाय परममत्रैव संशितव्रताः ।। १३ ।।

वर्तामहे वन्यवृत्त्या जटावल्कलधारिणः ।।

यावत्त्वां पुंडरीकाक्ष विलोकिष्यामहे वयम् ।। १४ ।।

निसर्गकरुणांभोधे दीनान्नस्त्रातुमर्हसि ।।

अनाथान्दीनहदयांस्त्वामेव शरणं गतान् ।। १५ ।।

त्वदनालोकशोकैकपारावारे निमज्जतः ।।

शुभदृष्टितरण्या नः समुद्धर जगत्पते ।। १६ ।।

एवं प्रलपतां तत्र सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ।।

अशरीरा तदा वाणी पुनः प्रादुर्बभूव ह ।। १७ ।।

अत्रार्थे भोः सुरा यत्नं कर्तुमर्हथ नो वृथा ।।

अद्यप्रभृति देवस्य दर्शनं दुर्लभं भुवि ।। १८ ।।

अत्र स्थानेऽपि तं नत्वा तद्दर्शनफलं लभेत् ।।

स्वयंभुवोंऽतिकं गत्वा हेतुं ज्ञास्यथ निश्चितम् ।। १९ ।।

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे ब्रह्मणोंऽतिकमागताः ।।

यमानुग्रहवृत्तांतमवतारं च दारुणः ।। 2.2.9.२० ।।

श्रुत्वा संतुष्टमनसः सर्वे ते त्रिदिवं गताः ।।

स तु विद्यापतिर्विप्रो रथारूढोऽभ्यचिंतयत् ।। २१ ।।

मम कार्यं तु निष्पन्नं यद्दृष्टो नीलमाधवः ।।

आसमंतात्क्षेत्रमिदं परिभ्रम्यावलोकये ।। २२ ।।

अदृष्टपूर्वं परमं सुपुण्यं संकीर्तनं यस्य मलापहारि ।।

क्षेत्रोत्तमं श्रीपुरुषोत्तमाख्यं प्रदक्षिणीकृत्य व्रजामि तूर्णम् ।। २३ ।।

पृथ्वीप्रदक्षिणफलं शतधा भजंते पर्यंति ये सकलकल्मषदार्यरण्यम् ।।

नीलाद्रिमण्डिमिदं पुरुपोत्तमाख्यं मित्रं ममोपदिशति स्म समुद्रतीरे ।। २४ ।।

विचिंत्येत्थं द्विजश्रेष्ठः परिबभ्राम वै तदा ।।

क्षेत्रं पश्यन्वनं चैव नानाद्रुमगणान्वितम् ।। २५ ।।

नानापक्षिगणाघुष्टं कूजद्भ्रमरगुंफितम् ।।

अप्रविष्टार्ककिरणं छायातरुगणावृतम् ।। २६ ।।

सर्वर्तुकुसुमोपेतं लतागुल्मोपशोभितम्।।

नानाजलाशयाधारकूजत्सारससंकुलम्।। २७ ।।

पद्मकह्लारकुमुदविकचोत्पलराजितम् ।।

न जलं तत्र कुसुमपरिहीनं लतादिकम् ।। २८ ।।

परीत्य वेगात्तत्क्षेत्रं जगामाथ द्विजोत्तमः ।।

ध्यायन्निरशनः प्राज्ञः प्राप्यावन्तीं दिनात्यये ।। २९ ।।

दूतैरावेदितं पूर्वं दूरस्थस्यागतं द्विजाः ।।

श्रुत्वेंद्रद्युम्नो नृपतिः प्रहर्षं परमं ययौ।। 2.2.9.३० ।।

तदागमनमाकांक्षन्पूजयित्वा जनार्द्दनम्।।

विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं तस्थौ संहृष्टमानसः ।। ३१ ।।

एतस्मिन्नंतरे विप्राः स तु विद्यापतिर्द्विजः।।

प्रावेशिकैर्वेत्रहस्तैर्दौवारिकपुरःसरैः।।३२।।

निर्दिष्टमार्गः पौरैश्चाऽनुमतः कौतुकान्वितैः।।

निर्माल्यमालां नीलाख्य माधवस्य सुशोभनाम्।।३३।।

निधाय पाणौ राजाग्रे प्रविवेश त्वरान्वितः।।

तं दृष्ट्वा नृपतिः सोऽथ समुत्थाय वरासनात् ।।

प्रसीद जगदीशेति वदन्नंतिकमभ्यगात् ।। ३४ ।।

अद्य मे जीवितं जातं सफलं जन्मकर्मणा ।।

निर्माल्यमालावपुषं यत्पश्यामीहमाधवम् ।। ३५ ।।

मालां मुकुन्दशिरसोऽनुपमप्रमोदलाभाधरीकृतसुरद्रुमकांतगन्धाम् ।।

अन्धीकृतालिनिचयां पवनप्रसारिगन्धप्रणाशितजगत्कलुषां नमामि ।। ३६ ।।

यत्पादपंकजगलद्रजसोनुषंगा ब्रह्मादयः परमसंपदमापुरस्य ।।

विष्णोः कलेवरसमुज्ज्वलितांगरागसंसक्तपुष्पनिलयां प्रणतोस्मि मालाम् ।। ३७ ।।

पद्मां हृत्पद्मवसतिं सपत्नीं या हसत्यसौ ।।

विकस्वरैः सुकुसुमैर्विष्ण्वंकस्थितिर्गर्विताम् ।। ३८ ।।

कुत्र स्थितेयमाहार्षीन्महिमानं स्रगुज्वला ।।

या श्रीनिधेः शरीरेऽऽभूत्सर्वांगव्यापिनी चिरम् ।। ३९ ।।

जय नीलाद्रिशिखरभूषणाघप्रद्षण ।।

प्रणतार्त्तिहर श्रीमंस्त्राहि मां शरणागतम् ।। 2.2.9.४० ।।

इति ब्रुवाणः क्षितिपो बाष्पगद्गदया गिरा ।।

जगाम शिरसा भूमिं स्फुरद्रोमांचकंचुकः ।। ४१ ।।

सोऽपि विद्यापतिर्विप्रः क्षपिताशेषकल्मषः ।।

दिव्यदेहो नृपस्याग्रे ध्यायन्माधवमास्थितः ।। ४२ ।।

तेजसा सर्वलोकानां पापानि क्षालयन्सुधीः ।।

अनुगृह्णातु देवस्त्वां नीलाद्रिशिखरालयः ।। ४३ ।।

श्रीपतेरियमाज्ञा ते मालारूपा प्रकाशिता ।।

द्रष्टुं क्षेत्रोत्तमगतं स्वं साक्षान्मुक्तिदायकम् ।। ।। ४४ ।।

इत्युच्चरन्नरपतेरामुमोच गले स्रजम् ।।

सोऽप्युत्थाय क्षितिपतिर्मालां हृदयलंबिनीम् ।। ४५ ।।

दृष्ट्वा मेने श्रियः कांतं साक्षाद्धृदयगामिनम् ।।

निधाय पाणी शिरसि दरमीलितलोचनः ।। ४६ ।।

आनंदाश्रुजलक्लिन्नवदनस्तुष्टुवे हरिम् ।। ४७ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

जयाखिलजगत्सृष्टिस्थितिसंहारशिल्पकृत् ।।

लीलाविश्ववपुर्लोमसंख्यब्रह्मांडभारभृत् ।। ४८ ।।

अंतर्यामिन्नशेषाणां प्रणतार्तिहर प्रभो ।।

ब्रह्मेंद्र रुद्रमुकुटकिर्मीरितपदांबुज ।। ४९ ।।

दीनानाथविपन्नैकसततत्राणतत्पर ।।

निर्व्याजकरुणावारिपारावार परात्पर ।। 2.2.9.५० ।।

त्वदेकशरणं दीनमनादिभ्रमनिर्भरम् ।।

परित्राहि जगन्नाथ भक्ताविरतवत्सल ।। ५१ ।।

इति स्तुवन्नरपतिः स्वासने समुपाविशत् ।।

गृहमेधिब्रह्मचारियतिवैखानसैर्वृतः ।। ।। ५२ ।।

अष्टादशसु विद्यासु कुशलैर्यज्वभिर्द्विजैः ।।

मीनैः स्थविरभृत्यैश्च सार्द्धं मंत्रिपुरःसरैः ।। ५३ ।।

विद्यापति पूजयित्वा बहुमानपुरःसरम् ।।

उपवेश्याग्रतः पीठे पृष्ट्वा कुशलमादितः ।। ५४ ।।

पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य विष्णोर्नीलाश्मवर्ष्मणः ।।

महिमानं स्वरूपं च पप्रच्छावहितो मुदा ।। ५५ ।।

ब्राह्मणः क्षत्रियेणासौ पृष्टोनुभवमात्मनः ।।

भिल्लद्वीपप्रवेशादिमज्जनांतं सरित्पतेः ।। ५६ ।।

क्षेत्रोत्तमस्य वृत्तांतं कथयामास विस्तरात् ।।

नीलाद्रिरोहणं नीलमाधवस्य च दर्शनम् ।। ५७ ।।

स्नानं च रौहिणे कुण्डे महिमानं वटस्य च ।।

नृसिंहाद्यष्टशंभून शक्तीनामष्टसंस्थितिम् ।। ५८ ।।

रथेनाक्रमणाद्दृष्टौ क्षेत्रस्यायामविस्तरौ ।।

तत्सर्वं वर्णयामास यथावदनुपूर्वशः ।। ५९ ।।

तच्छ्रुत्वा चित्रमतुलं तैर्थिकावेदितं पुरा ।।

संप्रतीतो हृष्टमनाः पुनस्तं क्षितिपोऽब्रवीत् ।। 2.2.9.६० ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

श्रुतपूर्वं तु भगवंस्त्वत्तोऽश्रौषं सुदुर्लभम् । ।

क्षेत्रोत्तमं द्विजश्रेष्ठ सांप्रतं वर्णयस्व मे ।। ६१ ।।

नीलेन्द्रमणिमूर्तेस्तु विष्णो रूपं यथातथम् ।।

।। विद्यापतिरुवाच ।। ।।

हंत ते कथयिष्यामि दिव्यां मूर्तिं जगत्पतेः ।। ६२ ।।

यां चर्मचक्षुषा दृष्ट्वा जायते मुक्तिभाजनम् ।।

नीलेन्द्रमणिपाषाणमयी मूर्तिः पुरातनी ।। ६३ ।।

यान्वहं ब्रह्मरुद्रेंद्रपुरोगैरर्चिता सुरैः ।।

आरोपितेयं दिव्या स्रक्पूजायां हि सुपर्वभिः ।। ६४ ।।

सेयं न म्लायति नृप न च गन्धेन रिच्यते ।।

दिने बहुतिथे यातेऽपीदृशी स्रग्धरोद्भवा ।। ६५ ।।

दिव्योपहारः निर्माल्यभक्षणात्क्षीणकल्मषम् ।।

मां न पश्यसि किं राजन्नतिमानुषवर्चसम् ।। ६६ ।।

सकृदप्यशनाद्यस्य क्षुत्पिपासाबलक्षयाः ।।

न बाधन्ते नृपश्रेष्ठ दृष्टेनादृष्टकल्पनम् ।। ६७ ।।

भुक्तिर्मुक्तिश्च वै राजन्न् तत्र युगपत्स्थिते ।।

न जरारोगशोकादिदुःखं तत्र हि विद्यते ।। ६८ ।।

यत्र साक्षाज्जगन्नाथः प्रसन्नवदनो विभुः ।।

फुल्लेंदीवरपत्राक्षः प्रपन्नामृतमुक्तिदः ।। ६९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीपुरुषोत्तममाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

जन्मप्रभृति तत्र त्वं न प्रयातो द्विजोत्तम ।।

कथं विद्याद्भवान्दिव्यवृत्तांतं पुरुषोत्तमे ।। १ ।।

।। विद्यापतिरुवाच ।। ।।

तत्र स्थितोऽहं सायाह्ने भगवंतमुपागमम् ।।

तस्मिन्काले दिव्यगन्धो ववौ च शिशिरो मरुत् ।। २ ।।

उद्यतः संकुलः शब्दः श्रूयते स्म वियत्पथे ।।

क्रमाद्याहि प्रयाहीति स तु वर्णमयः स्वनः ।। ३ ।।

दिविष्ठानां पतत्पुष्पवृष्ट्याच्छादितपर्वतः ।।

समागमोऽभूत्सान्निध्ये वैकुंठस्य महीपते ।। ४ ।।

वीणावेणुमृदंगानां चर्चरीणां च निःस्वनः ।।

अभूतपूर्वस्तत्रासीद्दिव्यगानविमिश्रितः ।। ५ ।।

सहस्रमुपचाराणां प्रीतये परमेशितुः ।।

देवैः समर्पितं तत्र मनुष्यादृष्टपूर्वकम् ।। ६ ।।

संपूज्य विधिवद्देवं करमात्रोपलक्षिताः ।।

जयपूर्वैश्च तं स्तोत्रैः संतोष्य मधुसूदनम् ।। ७ ।।

यथागतं ते त्रिदशाः प्रययुस्त्रिदशालयम् ।।

तेषु यातेषु शबरः सखा विश्वावसुर्मम ।। ८ ।।

दिव्योपहारभोज्यानि माल्यं चेदं ददौ मम ।।

अनर्घ्यमेतदम्लानं श्रीराज्यसुखदायकम् ।। ९ ।।

अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं योग्यं तेनाहृतं मया ।।

शृणुष्व तस्य संस्थानं विष्णोर्यत्क्षेत्रमुत्तमम् ।। 2.2.10.१० ।।

अपूर्वशिल्पनैपुण्यं रूपं चास्य मनोहरम् ।।

न भूमिजन्मना पुंसा शक्यते गदितुं हि तत् ।।१ १।।

तद्भाग्यपौरुषाभ्यां तल्लक्षितं कथयामि ते ।।

समंताद्गहनाकीर्णं क्षेत्रं नीलाद्रिनाभिकम् ।। १२ ।।

आयामविस्तृतिभ्यां च विख्यातं क्रोशपंचकम् ।।

तीर्थराजस्य वेलायां स्वर्णवालुकयावृतम् ।। १३ ।।

अद्रेः शृंगे महानुच्चः कल्पस्थायी वटो महान् ।।

क्रोशायतः पुष्पफलवर्जितः पल्लवोज्ज्वलः ।। १४ ।।

सूर्यापक्रमणे तस्य छायां नापक्रमेत वै ।।

तस्य पश्चात्प्रदेशे हि कुंडं रोहिणसंज्ञकम् ।। १५ ।।

जलोद्गमान्नीलदृषदारोहणविभूषितम् ।।

बहिः स्फटिकवेदीभिश्चतुर्दिक्षु परीवृतम् ।। १६ ।।

अघसंघातहारीभिरद्भिः पूर्णं मनोरमम् ।।

तत्पूर्ववेदिकामध्ये न्यग्रोधच्छायशीतले ।। १७ ।।

इन्द्रनीलमयो देव आस्ते चक्रगदाधरः ।।

एकाशीत्यंगुलमितः स्वर्णपद्मोपरि स्थितः ।। १८ ।।

अष्टमीचन्द्रशकलशोभाविजयिभालभूः ।।

स्मेरेंदीवरयुग्मश्रीधिक्कारोद्यतलोचनः ।। १९ ।।

आननामृतभानूद्यत्संतापत्रयमोचनः ।।

नासापुटद्वयोद्भासितिलपुष्पप्रशोभनः ।। 2.2.10.२० ।।

वपुषोऽश्ममयत्वेऽपि सुस्मितस्रपिताधरः ।।

हाससंफुल्लगंडाभ्यां रुचिरं चिबुकं हनुः ।। २१ ।।

अनन्यपूर्वघटितं सृक्किणीयुगमंजसा।।

हासनिम्नाधरौ गंडौ चिबुकं सृक्किणी शुभे ।। २२ ।।

वहन्निदर्शनं देवो विश्वकर्मादिशिल्पिनाम् ।।

मकरास्यकर्णभूषाशोभिश्रुतियुगेन सः ।। २३ ।।

गुरुभार्गवयोर्मध्ये पूर्णचंद्रोपहासकः ।।

ग्रैवयशोभाजनककंठदेशेन पश्यताम् ।। २४ ।।

दक्षिणावर्त्तशंखस्य मुक्ताजन्माभिशंककृत् ।।

पीनायतस्कंधयुगजानुदीर्घचतुर्भुजः ।। २५ ।।

स्वच्छनिर्मलहारोपशोभकोरःस्थलो विभुः ।।

धत्ते चतुर्दशजगद्दिव्यकौस्तुभबिंबितम् ।। २६ ।।

निम्ननाभिह्रदाविष्टतनुरोमालिमंजुलः ।।

हारं त्रिवलिमध्येन स्थाणुत्वपरिणामकः ।। २७ ।।

सुरत्नमेखलादाम्ना किंकिणीमौक्तिकस्रजा ।।

जगल्लावण्यपुटके स्फिचौ देवस्य शोभतः ।। २८ ।।

जघनालंविमुक्तास्रक्पीतचैलोपशोभितम् ।।

जंघास्तंभयुगं मोक्षमांगल्यतोरणाश्रयम् ।। २९ ।।

वृत्तानुपूर्वजानुभ्यां मालया प्रपदीनया ।।

रत्नाढ्यवलयाभ्यां च शोभेते चरणौ विभोः ।। 2.2.10.३० ।।

हारकंकणकेयूर मुकुटाद्यैरलंकृतम् ।।

ज्ञानाहंकारकैश्वर्यशब्दब्रह्मणि केशवः ।। ३१ ।।

चक्रपद्मगदाशंखपरिणामानि धारयन् ।।

सर्वाशाद्योतको देवो नीलाद्रेरुपरि स्थितः ।। ३२ ।।

भक्त्या प्रणम्य दृष्ट्वा यं देहबंधात्प्रमुच्यते ।।

वामपार्श्वगता लक्ष्मीराश्लिष्टा पद्मपाणिना ।। ३३ ।।

वल्लकीवादनपरा भगवन्मुखलोचना ।।

सर्वलावण्यवसतिः सर्वालंकारभूषिता ।। ३४ ।।

तावपश्यं हि जगतः पितरावचलस्थितौ ।।

तूष्णींभूतौ स्मेरदृशाऽनुगृह्णंतौ च पश्यतः ।। ३५ ।।

सजीवौ तावबुधं भो दीनानुग्रहकारणात् ।।

छत्रीभूतफणावृंदः शेषः पश्चादवस्थितः ।। ३६ ।।

अग्रे व्यवस्थितं दृष्टं वपुर्बिभ्रत्सुदर्शनम् ।।

कृतांजलिपुटं तस्य पश्चाद्गरुडमास्थितम् ।। ३७ ।।

एवमद्भुतरूपं तं दृष्ट्वा साक्षाच्छ्रियः पतिम् ।।

चेतोरज्जुभिराकृष्टमिव तत्रैव धावति ।। ३८ ।।

अनेकजन्मसाहस्रैः सुकर्माण्यर्जितानि चेत् ।।

युगपत्परिपक्वानि यस्यासौ तं हि पश्यति ।। ३९ ।।

तीर्थस्नानतपोदानदेवयज्ञव्रतैरपि ।।

नालमालोकितुं मर्त्यस्तादृशं पुरुषोत्तमम् ।। 2.2.10.४० ।।

ये नीलमूर्तिं विमलांबराभं ध्यायंति विष्णुं पुरुषोत्तमस्थम् ।।

ते क्षीणबंधाः प्रविशंति विष्णोः पुरं हि यत्प्राप्य न शोचतीह ।। ४१ ।।

विद्याभिरष्टादशभिः प्रणीतं नानाविधं कर्मफलं नृणां यत् ।।

एकत्र तत्सर्वममुष्य विष्णोः संदर्शनस्यैति शतांशमानम् ।। ४२ ।।

किमत्र वाच्यं त्वधिकं क्षितींद्र पुंसो मतिर्यावदुपैति कामान् ।।

लभेत नीलाद्रिपतिं प्रणम्य ततोऽधिकंक्षेत्रभुवो महिम्ना ।। ४३ ।।

स एव दाता क्रतुभिः स यष्टा सत्यप्रवक्ता स तु धर्मशीलः ।।

सर्वैर्गुणैः सर्वभवैर्वरिष्ठो नीलाद्रिनाथः खलु येन दृष्टः ।। ४४ ।।

तत्र ये सेवकाः संति माधवस्य जगत्पतेः ।।

तेभ्यः सकाशान्माहात्म्यमिदं ज्ञातं मया नृप ।। ४५ ।।

तस्मिन्परंपरायातमादिसृष्टेः पुरातनम् ।।

प्रसिद्धमिदमाख्यानं श्रुत्वा तत्रागतो ह्यहम् ।। ४६ ।।

त्वदाज्ञया तत्र गत्वा दृष्ट्वा श्रीपुरुषोत्तमम् ।।

निवेदितं ते राजेंद्र यथेच्छसि तथा कुरु ।। ४७ ।।

।। इंद्रद्युम्न उवाच ।। ।।

आप्तवाक्याद्भगवतः श्रुत्वा रूपमघापहम् ।।

कृतकृत्योऽस्मि भगवन्दिव्यनिर्माल्यसंगमात् ।। ४८ ।।

बहुजन्मस्वर्जितानि क्षीणानि दुरितानि मे ।।

अधिकारी त्वहं जातो दर्शने श्रीपतेरिह ।। ४९ ।।

सर्वात्मनाहं यास्यामि राज्येन सुसमृद्धिना ।।

तत्रावासं करिष्यामि पुरदुर्गाणि चैव हि ।। 2.2.10.५० ।।

क्रतुना हयमेधेन यक्ष्ये प्रीत्यै मुरद्विषः ।।

शतोपचारैः श्रीनाथं पूजयिष्ये दिनेदिने ।। ५१ ।।

व्रतोपवासनियमैः प्रीणयिष्ये जगद्गुरुम् ।।

वाक्यामृतेन संतप्तं यथा मामभिषेक्ष्यति ।। ५२ ।।

दीनानुकंपी भगवान्साक्षान्नारायणो विभुः ।।

एवं स श्रद्धया भक्त्या संस्तुते यावदीश्वरम् ।। ५३ ।।

नारदस्तत्र संप्राप्तो भुवनालोककौतुकी ।।

तमायांतमृषिं दृष्ट्वा वैष्णवाग्र्यं विधेः सुतम् ।। ५४ ।।

आशशंस स्वकार्यस्य सिद्धिं नरपतिस्तदा ।।

उत्थाय सहसा विप्राः पाद्यार्घ्याचमनीयकैः ।।

वरासनस्थं प्रणतः प्रोवाचेदं कृतांजलिः ।। ५५ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

अद्य मे सफला यज्ञा दानमध्ययनं तपः ।। ५६ ।।

यन्मे गृहं समागच्छद्द्वितीया ब्रह्मणस्तनुः ।।

कृतार्थो यद्यपि मुने आगमानुग्रहात्तव ।। ५७ ।।

तथापि त्वत्प्रसादाय किमाज्ञां करवाणि ते ।।

किं प्रयोजनमुद्दिश्य भवनं मे पवित्रितम् ।। ५८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं भक्तिप्रश्रयकोमलम् ।।

उवाच ब्रह्मणः पुत्रः स्मितपूर्वं महीपतिम् ।। ५९ ।।

।। ।। नारद उवाच ।। ।।

इंद्रद्युम्न नृपश्रेष्ठ विमलैस्त्वद्गुणोत्करैः ।।

प्रीणिता देवताः सिद्धा मुनयो ब्रह्मणा सह ।। 2.2.10.६० ।।

स्वप्रतिष्ठा पृथग्योग्या गुणा एकैकशस्तव ।।

ब्रह्मणः सदने स्थित्यै पर्याप्तास्तु समीहिताः ।। ६१ ।।

अवतीर्णो नरं द्रष्टुं तिष्ठंतं बदराश्रमे ।।

तद्ध्यानावसरे ज्ञातो व्यवसायस्तवेदृशः ।। ६२ ।।

साधु व्यवसितं राजन्याभूत्ते बुद्धिरीदृशी ।।

सहस्रजन्मस्वभ्यासाद्भक्तिर्भवति भूपते ।। ६३ ।।

नीलाचलगुहावासे माधवे जगतां धवे ।।

पितामहो महाप्राज्ञो यमाराध्य जगत्पतिम् ।। ६४ ।।

विनिर्ममे सृष्टिमिमां लेभे पैतामहं पदम् ।।

तदन्वयप्रसूतोऽसि युक्ता ते भक्तिरीदृशी ।। ।।६५।।

चतुर्वर्गफला भक्तिर्विष्णौ नाल्पतपःफलम् ।।

अनाद्यविद्या सुदृढपञ्चक्लेशविवर्द्धिनी ।।६६।।

एकैवेयं विष्णुभक्तिस्तदुच्छेदाय जायते ।।

भवारण्ये प्रतिपदं दुःखसंकटसंकुले । ६७ ।।

नराणां भ्रमतां विष्णुभक्तिरेका सुखप्रदा ।।

निरालये द्वंद्ववातप्रोद्यतेस्मिन्सुदुस्तरे ।।६८।।

निमग्नानां भवांभोधौ विष्णुभक्तिस्तरिः स्मृता ।।

आश्रित्यैकां भगवतीं विष्णुभक्तिं तु मातरम् ।। ६९ ।।

सन्तः सन्तुष्टमनसो न तु शोचन्ति जातुचित् ।।

विष्णुभक्तिसुधापानसंहृष्टानां महात्मनाम् ।।2.2.10.७०।।

ब्राह्म्यं पदं स्वल्पलाभो भाजनानां विमुक्तये ।।

त्रिविधो योंऽहसा राशिः सुमहाञ्जन्मिनां नृप ।। ७१ ।।

विष्णुभक्तिमहादाववह्नौ स शलभायते ।।

प्रयागगंगाप्रमुखतीर्थानि च तपांसि च ।। ७२ ।।

अश्वमेधः क्रतुवरो दानानि सुमहांति च ।।

व्रतोपवासनियमाः सहस्राण्यर्जिता अपि ।। ७३ ।।

समूह एषामेकत्र गुणितः कोटिकोटिभिः ।।

विष्णुभक्तेः सहस्रांशसमोऽसौ न हि कीर्तितः ।। ।। ७४ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

विष्णुभक्तेस्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिणोदितम् ।।

विष्णुभक्तेः स्वरूपं हि ज्ञातुकामः क्षितीश्वरः ।। ७५ ।।

नारदं पुनराहेदं वाक्यं सत्कारयुक्तिमान् ।। ७६ ।।

। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

महिमा विष्णुभक्तेस्तु साधु प्रोक्तो महामुने ।।

तस्याः स्वरूप जिज्ञासा चिरान्मे हृदि वर्त्तते ।। ७७ ।।

लक्षणं वर्णयेदानीं भक्तेर्वैष्णवपुंगव ।।

त्वदन्यो न हि वक्ता स्याद्विज्ञातो मे महीतले ।। ७८ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

साधु राजंस्त्वया पृष्टं भक्तिलक्षणमुत्तमम् ।।

कथयिष्ये यथार्थं त्वां भक्तिभाजनमुत्तमम् ।। ७९ ।।

अपात्रे न हि वाच्येयं नरेंऽधे मलिनांतरे ।।

शृणुष्वावहितो राजन्प्रोच्यमानां मयानघ ।। 2.2.10.८० ।।

सामान्यतो विशेषाच्च विष्णोर्भक्तिं सनातनीम् ।।

अत्यन्तसुखसंप्राप्तौ विच्छेदे दुःखसंततेः ।। ८१ ।।

हेतुरेकोऽयमेवेति संश्रयाद्भक्तिरुच्यते ।।

त्रिधा सा गुणभेदेन तुरीया निर्गुणा मता ।। ८२ ।।

कामक्रोधाभिभूतानां दृष्ट्वा यान्यं न पश्यताम् ।।

लब्धये चाभिचाराय भक्तिः स्यान्नृप तामसी ।। ८३ ।।

यशसे चातिरिक्ताय परस्य स्पर्द्धयापि वा ।।

प्रसंगात्परलोकाय भक्तिः सा राजसी स्मृता ।। ८४ ।।

आमुष्मिकं स्थिरतरं दृष्ट्वा भावान्विनश्वरान् ।।

पश्यताश्रमवर्णोक्तान्धर्मान्नैव जिहासता ।। ८५ ।।

आत्मज्ञानाय या भक्तिः क्रियते सा तु सात्त्विकी ।।

जगच्चेदं जगन्नाथो नान्यं चापि च कारणम् ।। ८६ ।।

अहं च न ततो भिन्नो मत्तोसौ न पृथक्स्थितः ।।

हीनं बहिरुपाधीनां प्रेमोत्कर्षेण भावनम् ।। ८७ ।।

दुर्लभा भक्तिरैषा हि मुक्तयेऽद्वैतसंज्ञिता ।।

सात्त्विक्या ब्रह्मणः स्थानं राजस्या शक्रलोकताम् ।। ८८ ।।

प्रयांति भुक्त्वा भोगान्हि तामस्या पितृलोकताम् ।।

पुनरागत्य भूर्लोकं भक्तिं तां वैपरीत्यतः ।। ८९ ।।

तामसो राजसीं कुर्याद्राजसः सात्त्विकीं तथा ।।

सात्त्विको मुक्तिमाप्नोति कृत्वा चाद्वैतभावनाम् ।। 2.2.10.९० ।।

एकामपि समाश्रित्य क्रमान्मुक्तिपथं व्रजेत् ।।

विष्णुभक्तिविहीनस्य श्रौतस्मार्ताश्च याः क्रियाः ।। ९१ ।।

प्रायश्चित्तादिकं तीर्थं यात्रा कृच्छ्रादिकं तपः ।।

कुले प्रसूतिः शिल्पानि सर्वं लौकिकभूषणम् ।। ९२ ।।

कायक्लेशः फलं तेषां स्वैरिणी व्यभिचारवत् ।।

कुलाचारविहीनोऽपि दृढभक्तिर्जितेंद्रियः ।। ।। ९३ ।।

प्रशस्यः सर्वलोकानां न त्वष्टादशविद्यकः ।।

भक्तिहीनो नृपश्रेष्ठ सज्जातिर्द्धार्मिकस्तथा ।। ९४ ।।

नाल्पभाग्यस्य पुंसो हि विष्णौ भक्तिः प्रजायते ।।

यां तु संपाद्य यत्नेन कृतकृत्यो न सीदति ।। ९५ ।।

यया वेत्ति जगन्नाथं सा विद्या परिकीर्तिता ।।

येन प्रीणाति भगवांस्तत्कर्माशुभनाशनम् ।। ९६ ।।

विष्णुभक्तश्च संप्रोक्तस्ताभ्यां युक्तो दृढव्रतः ।।

यत्पादपांसुना विश्वं पूयते सचराचरम् ।। ९७ ।।

सृष्टिस्थितिविनाशानां स्वेच्छया प्रभवत्यसौ ।।

कि पुनः क्षुद्रकामानां भूमिस्वर्गादिसंपदाम् ।। ९८ ।।

वासुदेवस्य भक्तस्य न भेदो विद्यतेऽनयोः ।।

वासुदेवस्य ये भक्तास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। ९९ ।।

प्रशांतचित्ताः सर्वेषां सौम्याः कामजितेंद्रियाः ।।

कर्मणा मनसा वाचा परद्रोहमनिच्छवः ।। ।। 2.2.10.१०० ।।

दयार्द्रमनसो नित्यं स्तेयहिंसापराङ्मुखाः ।।

गुणेषु परकार्येषु पक्षपातमुदान्विताः ।। १ ।।

सदाचारावदाताश्च परोत्सवनिजोत्सवाः ।।

पश्यावः सर्वभूतस्थं वासुदेवममत्सराः ।। २ ।।

दीनानुकंपिनो नित्यं भृशं परहितैषिणः ।।

राजोपचारपूजायां लालनाः स्वकुमारवत् ।। ३ ।।

कृष्णसर्पादिव भयं बाह्ये परिचरंति ते ।।

विषयेष्वविवेकानां या प्रीतिरुपजायते ।। ४ ।।

वितन्वते तु तां प्रीतिं शतकोटिगुणां हरौ ।।

नित्यकर्तव्यताबुद्ध्या यजंतः शंकरादिकान् ।। ५ ।।

विष्णुस्वरूपान्ध्यायंति भक्त्या पितृगणेष्वपि ।।

विष्णोरन्यं न पश्यंति विष्णुं नान्यत्पृथग्गतम् ।। ६ ।।

पार्थक्यं न च पार्थक्यं समष्टिव्यष्टिरूपिणः ।।

जगन्नाथ तवास्मीति दासस्त्वं चास्मि नो पृथक् ।। ७ ।।

अन्तर्यामी यदा देवः सर्वेषां हृदि संस्थितः ।।

सेव्यो वा सेवको वापि त्वत्तो नान्योऽस्ति कश्चन ।। ८ ।।

इति भावनया कृतावधानाः प्रणमंतः सततं च कीर्त्तयंतः ।।

हरिमब्जजवन्द्यपादपद्मं प्रभजंतस्तृणवज्जगज्जनेषु ।। ९ ।।

उपकृतिकुशला जगत्स्वजस्रं परकुशलानि निजानि मन्यमानाः ।।

अपि परपरिभावने दयार्द्राः शिवमनसः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः ।। 2.2.10.११० ।।

दृषदि परधने च लोष्टखंडे परवनितासु च कूटशाल्मलीषु ।।

सखिरिपुसहजेषु बन्धुवर्गे सममतयः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः ।। १३ ।।

हरिचरणसरोजयुग्मचित्ता जडिमधियः सुखदुःखसाम्यरूपाः ।।

अपचितिचतुरा हरौ निजात्मनतवचसः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः ।। १४ ।।

रथचरणगदाब्जशंखमुद्राकृतितिलकांकितबाहुमूलमध्याः ।।

मुररिपुचरणप्रणामधूलीधृतकवचाः खलु वैष्णवा जयंति ।। १५ ।।

मुरजिदपधनापकृष्टगन्धोत्तमतुलसीदलमाल्यचंदनैर्ये ।।

वरयितुमिव मुक्तिमाप्तभूषाकृतिरुचिराः खलु वैष्णवा जयंति ।। १६ ।।

विगलितमदमानशुद्धचित्ताः प्रसभविनस्यदहंकृतिप्रशांताः ।।

नरहरिममराप्तबंधुमिष्ट्वा क्षयितशुचः खलु वैष्णवा जयंति ।। १७ ।।

भगवति सततं प्रभक्तिभाजां शुभचरितं तव लक्ष्म नोभ्यधायि ।।

श्रुतिपथभवतीर्णमाशु पुंसां हरति मलं चिरसंचितं यदेतत् ।। १६ ।।

न हि धनमपि मृग्यते कदाचिन्न खलु शरीरजखेदसंप्रयोगः ।।

मृदुलघुवचसाभिधानकीर्तिं भजनमहं तव दास्य एव चिंता ।। १९ ।।

शुभचरितमपि द्विषंति पुंसां स्वयमिह दुश्चरितानुबंधचित्ताः ।।

महदकुशलमप्यवाप्य सुस्था भगरसरसिका अवैष्णवास्ते ।। 2.2.10.१२ ० ।।

परमसुखपदं हृदंबुजस्थं क्षणमपि नानुसज्जंति मत्तभावाः ।।

वितथवचनजालकैरजस्रं पिदधति नाम हरेरवैष्णवास्ते ।।२१।।

परयुवतिधनेषु नित्यलुब्धाः कृपणधियो निजकुक्षिभारपूर्णाः।।

नियतपरमहत्त्वमन्यमाना नरपशवः खलु विष्णुभक्तिहीनाः ।।२२।।

अनवरतमनार्यसंगरक्ताः परपरिभावकहिंसकाऽतिरौद्राः ।।

नरहरिचरणस्मृतौ विरक्ता नरमलिनाः खलु दूरतो हि वर्ज्याः ।। १२३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

नारदाद्ब्रह्मणः पुत्राद्भगवद्भक्तिमुत्तमाम् ।।

श्रुत्वेत्थं परमप्रीत इंद्रद्युम्नोऽप्युवाच तम् ।। १ ।। ।।

इंद्रद्युम्न उवाच ।। ।।

साधुसंगस्तु विद्वद्भिर्भवव्याधिविनाशनः ।।

ममोपदिष्टो भगवन्सोऽभूत्सांप्रतमेव मे ।। ।। २ ।।

येन साक्षात्कृतो विष्णुः परमात्मा परात्परः ।।

स त्वं यन्मंदिरायातस्त्वदन्यः साधुरत्र कः ।। ३ ।।

त्वत्संनिधानाद्भगवस्तमो मे नाशमभ्यगात् ।।

यन्मे त्वरयते चित्तमर्चितुं नीलमाधवम् ।। ४ ।।

वेत्सि ब्रह्मांडवृत्तांतं पर्यटन्सार्वलौकिकः ।।

तदावां रथमास्थाय पश्यावो नीलमाधवम् ।। ।। ५ ।।

पुरुषोत्तमसंज्ञस्य क्षेत्रस्यालंकृतं शुभम् ।।

तत्र तीर्थानि संतीति बहुभिः कथितानि मे ।।

त्वद्वाक्याद्यदि जानामि भवेयुः सफलानि मे ।।६।। ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

हंत ते दर्शयिष्यामि क्षेत्रं क्षेत्रस्थितानि च ।।

तीर्थानि शक्तिशंभूंश्च क्षेत्रमाहात्म्यमेव च ।। ७ ।।

साक्षाद्द्रक्ष्यसि देवेशं भक्तस्यात्मसमर्पकम् ।।

तवानुग्रहतः शीघ्रं चतुर्द्धा संव्यवस्थितम्।।८।।

यस्य संदर्शनान्मर्त्यो जायते भक्तिभाजनम् ।।

एवं कथांते तौ प्रीतावहःकृत्यं समाप्य च ।। ९ ।।

यात्रानुकूलं निर्णीय पंचम्यां बुधवासरे ।।

ज्येष्ठकृष्णेतरे पक्षे पुष्यर्क्षे लग्न उत्तमे ।।

एकत्र शयितौ रात्रिं निन्यतुर्नृपनारदौ ।।2.2.11.१०।।

ततः प्रभाते विमल इंद्रद्युम्नो नृपोत्तमः ।।

घोषणां कारयामास राज्यस्य सह बंधुभिः ।। ११ ।।

यथाविभवतः सैन्यैर्नीलाद्रिगमनं प्रति ।।

यावज्जीवं तत्र वासं करिष्यामो विनिश्चितम् ।।१२।।

या वृत्तिः कल्पिता यस्य स तया तत्र जीवतु ।।

राजानः सावरोधाश्च सामात्याः सपरिच्छदाः ।। १३ ।।

रथैर्गजैस्तुरगैश्च कोषैः सह पदातिभिः ।।१४।।

व्रजंतु सज्जितास्तत्र ब्राह्मणाः साग्निहोत्रिणः ।।

वणिजः सह भांडैश्च सपण्याः पण्यजीविनः।। १५ ।।

राष्ट्रकर्मणि निष्णाता कुशला राजवर्त्मसु ।।

ज्योतिर्विदो नृत्यविदो दंडनीतौ प्रवीणकाः ।। १६ ।।

नृत्यगायनवादित्रचतुर्विधसुबुद्धयः ।।

गजवाजिनराणां च भैषज्ये शास्त्र उत्तमे ।। १७ ।।

कुशला दृष्टकर्माणो विद्यास्वष्टादशस्वपि ।।

उपांगविद्यासु तथा कुहकार्थकुतूहलाः ।। १८ ।।

वाटसाहसिकाश्चोरास्तथान्ये पश्यतोहराः ।।

विचित्रकथनाजीवाश्चाटुकाराश्च मागधाः ।। १९ ।।

शास्त्रोपजीविनश्चैव तथान्ये शल्यहारकाः ।।

द्यूतकाराश्च पुंश्चल्यो वेश्या वेशानुगा विटाः।। 2.2.11.२० ।।

कृषीवलाश्च गोमेपच्छागोष्ट्रखररक्षकाः ।।

शकुंतपालाश्च कपिव्याघ्रशार्दूलरक्षकाः ।।२१।।

आहितुंडिकगोरक्ष्य शबरा म्लेच्छजातयः ।।२२।।

अन्ये च ये मालवदेशजाता आज्ञां मदीयामनुपालयंति ।।

ते यांतु सर्वे वसतौ हि नीलाचले यथास्वं कृतवास्तुभागाः ।। २३ ।।

एवमाज्ञाप्य नृपतिर्यात्रायां च कृतक्षणः ।।

नारदेन समागम्य दैवज्ञमिदमाह सः ।। २४ ।।

सांवत्सर मुहूर्त्तं मे निर्णीतं ते यथा पुरा ।।

तावन्मांगलिकं वस्तुजातं सम्यगुपानय ।। २५ ।।

पुरोहितमतेनास्मिन्क्षणे यावद्विमृग्यते ।।

तेनादिष्टः स गणकः पुरोहितसहायवान् ।। ।। २६ ।।

आजहार समस्तानि मांगल्यानि द्विजोत्तमाः ।।

अत्रांतरे स राजर्षिर्दिव्यसिंहासनस्थितः ।। २७ ।।

यात्राभिषेकमांगल्यं विप्रैः प्रागनुभावितम् ।।

श्रीसूक्तवह्निसूक्ताभ्यां सूक्तेनाब्दैवतेन च ।। २८ ।।

पावमान्याब्धिसूक्तेन पृथङ्मांगल्यवर्द्धकैः ।।

तीर्थाद्भिरौषधीभिश्च सर्वगन्धैः पृथक्पृथक् ।। २९ ।।

अभिषिक्तस्ततो राजा चीनांशुकहृतांभसा ।।

रराज वपुषा दीप्तो निर्धूमः पावको यथा ।। 2.2.11.३० ।।

आमुक्तशुक्लवसनः स्वाचांतः सपवित्रकः ।।

नांदीमुखान्पितृगणान्पूजयित्वा यथाविधि ।। ३१ ।।

जयाराष्ट्रभृतो हुत्वा गणहोमांश्च यत्नतः ।।

शंखध्वनिसुगंधाढयं श्वेतवर्णं विधूमकम् ।। ३२ ।।

वह्निं प्रदक्षिणं चक्रे दक्षिणावर्त्तगार्चिषा ।।

साक्षात्कारेण ददतं जयं राज्ञे जयार्थिने ।। ३३ ।।

नवग्रहमखांते च ग्रहकुंभेन सेवितः ।। ग्र

हाणां दौष्ट्यनाशाय सौस्थ्यस्यापि विवृद्धये ।। ३४ ।।

ज्योतिःशास्त्रोदितैर्मंत्रैर्दैवज्ञविधिचोदितैः ।।

ततो मांगल्यनेपथ्यविधानमुपचक्रमे ।।३५।।

चीनांशुकप्रावरणे विधाय कवचं निजम् ।।

शिरोवेष्टनकं शुभ्रं सुरत्नमुकुटोज्ज्वलम्।। ३६ ।।

सावतंसे श्रुतियुगे रत्नकुंडलभूषिते ।।

ग्रैवेयकं महार्घं तु हारं तरलभूषितम् ।। ३७ ।।

दधाराथ नृपश्रेष्ठः केयूरांगदमुद्रिकाः ।।

मध्येन त्रिवलीसक्तं स्वर्णसूत्रं त्रिवृद्दधौ ।। ३८ ।।

हिरण्यकिंकिणीयुक्त मुक्तातोरणमालिकम् ।।

नानारत्नैः सुघटितां दधाराथ सुमेखलाम् ।। ३९ ।।

अनर्घ्ये पादकटके पादयोः संन्यवेशयत् ।।

सम्मुखादर्शितादर्शे ददृशे स्वं विभूषितम् ।। 2.2.11.४० ।।

मंगलारोपणार्थाय हैमपीठमुपाविशत् ।।

प्राङ्मुखः श्रीधरं देवं संस्मरन्मधुसूदनम् ।। ४१ ।।

मगलायतनं विष्णुं सर्वमांगल्यकारणम ।।

स्मरणादस्य नश्यंति पातकानि बहून्यपि ।। ४२ ।।

सौमनस्यामथो मालामार्त्तवीं गंधवर्णिताम् ।।

दधार प्रथमं राजा मंत्रितां स्वपुरोधसा ।। ४३ ।।

मृदं दीपं फलं दूर्वा दधि गोरोचनां ततः ।।

मन्त्राभिमंत्रितान्सर्वान्सिद्धार्थैरभिरक्षितः ।।४४।।

आत्मानं ददृशे राजा सौरभेये हविष्यथ ।।

मुकुरे मंत्रिते पश्चात्स्वं दृष्ट्वा नृपकेसरी ।। ४५ ।।

बह्वृचैः शांतिघोषेण समुदीर्णशुभायतिः ।।

याजुष्कैः पथिसूक्तेन व्रजन्मार्गेऽभिरक्षितः ।। ४६ ।।

पौराणैर्मंगलैर्वाक्यैः कृतवीर्यधृतिर्नृपः ।।

मागधैः स्तुतिपाठेन प्रादुर्भूतपराक्रमः ।। ४७ ।।

पारिजातहरं सत्यासहितं गरुडध्वजम्।।

ध्यायन्हृत्पंकजे राजा दक्षिणं पादमुद्दधौ ।। ४८ ।।

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं नारदं पुरतः स्थितम् ।।

मध्यद्वारमुपागच्छद्वेत्रपाणिभिरावृतः ।। ।। ४९ ।।

आदिष्टपदमार्गोऽसावग्निहोत्रपुरःसरः ।।

तत्रापश्यत्स्थितान्विप्रानात्मनो दक्षिणेन वै ।। 2.2.11.५० ।।

मांगल्यसूक्तंऽ पठतः शुभ्राभान्पांडुरांशुकान्।।

लाजाः सपुष्पा राजाग्रे क्षिपतः शंसतः शुभम् ।। ५१ ।।

वामपार्श्वस्थिता वेश्याश्चामरव्यग्रपाणयः ।।

शुभ्रालंकारवसनाः स्मेरपद्मानना शुभाः ।। ५२ ।।

ब्राह्मणान्पूजयामास भक्तिनम्रो द्विजोत्तमाः ।।

वस्त्रालंकारमाल्यैश्च सुगन्धैरनुलेपनैः ।। ५३ ।।

तोषयामास तान्विप्रान्भगवद्बुद्धि भावितान् ।।

वेश्याभ्यो मागधेभ्यश्च दीनानाथेभ्य एव च ।। ८४ ।।

राजानुमत्या सचिवो यथार्हं प्रददौ धनम् ।।

श्वेतान्पारावतान्हंसाञ्छ्वेताश्वं श्वेतकुंजरम् ।। ५५ ।।

सचूतपल्लवं श्वेतमालाफलविभूषितम् ।।

कदलीकांडसन्नद्धतोरणाधः स्थितं नृपः ।।

पूर्णकुंभं स पश्यन्वै मंगलानि बहून्यपि।।

सितातपत्रेण शिरःप्रदेशे वारितातपः ।।५६।।

युगपत्पूर्यमाणैस्तु कंबुभिः शतसंख्यकेः।।

संमिश्रितानि शुश्राव वादित्राणि बहूनि सः।।५७।।

तथा मंगलगीतानि जयशब्दांश्च भूपतिः ।।

ततो विवेश प्रासादं नृसिंहमवलोकितुम्।।५८।।

यं स्मृत्वा जायते मर्त्यः सर्वकल्याणभाजनम् ।।

दृष्ट्वा स दूरान्नृहरिं दिव्यसिंहासनस्थितम् ।। ५९ ।।

प्रणम्य साष्टावयवं सन्तोष्योपनिषद्गिरा ।।

दक्षपार्श्वस्थितां दुर्गां सर्वदुर्गतिमोचिनीम् ।। 2.2.11.६० ।।

ववंदे चरणाभ्याशे पश्यतीं कृपया नृपः ।।

ततः पुरोधा देवांगादवरोप्य शुभा स्रजम् ।। ६१ ।।

आसञ्जयामाम गले सुगंधेनान्वलेपयत् ।।

नीराजयामास राज्ञः शिरश्चावेष्टयन्मुदा ।। ५२ ।।

पुनः प्रदक्षिणीकृत्य तौ देवौ नृपसत्तमः ।।

शिबिकायां समारोप्य प्रतस्थे च पुरस्कृतौ ।। ६३ ।।

प्रादुर्भूय बहिर्द्वारे रथं दृष्ट्वा सुसज्जितम् ।।

तुरंगमैर्वातजवैर्दशभिः परयोजितम् ।। ६४ ।।

प्रदक्षिणीकृत्य नृपो नारदेन समाविशत् ।।

ढक्कामृदंगनिःसाणभेरीपणव गोमुखाः ।। ६५ ।।

मधुरीचर्चरीशंखा अवाद्यंत सहस्रशः ।।

स्यन्दनाः कोटिशस्तत्र नृपाणामनुजीविनाम् ।। ६६ ।।

चकाशिरे श्रेणिकृता इन्द्रद्युम्नरथाभितः ।।

नानाप्रहरणोपेताः पताकाभिरलंकृताः ।। ६७ ।।

ध्वजोच्छ्रिताः स्वर्णरौप्यैः किंकिणीजालदर्पणैः ।।

यन्त्रैर्नानाविधैर्युक्ता गंभीर स्निग्धनिःस्वनाः ।। ६८ ।।

पदातीनां कुञ्जराणां हयानां वातरंहसाम् ।।

पत्तिसंस्फोटनैर्हस्तिबृंहितैर्हयहेषितैः ।। ६९ ।।

बहुलै रथनिर्घोषैर्मिश्रिता वाद्यनिःस्वनाः ।।

युगांतार्णवनिस्वानतुल्याः शुश्रुविरे जनैः ।। 2.2.11.७० ।।

तस्मिन्क्षणे पौरजनाः स्वस्वसंभारसज्जिताः ।।

अश्वकै रासभैरुष्ट्रैर्वाहकैः प्रतितस्थिरे ।। ७१ ।।

आंदोलिकाश्च पल्यंकाः कोटिशश्च तुरंगकाः ।।

श्रेणीभूताश्च दृश्यंते राष्ट्रप्रस्थानसंकुले ।। ७२ ।।

राजावरोधाः शतशो वृता वर्षवरैस्ततः ।।

नानायानसमारूढाः पालिताश्चाधिकारिभिः ।। ७३ ।।

महासैन्यैश्च संरुद्धा राजागाराद्विनिर्ययुः ।।

यज्वानश्चाग्निहोत्राणि शम्यारूढानि वृन्दशः ।। ७४ ।।

शकटेषु समारोप्य सपत्नीकाः प्रतस्थिरे ।।

तथा पुस्तकभारांश्च देवतार्चाकरंडकान् ।। ७५ ।।

इध्मबर्हिकुशान्पात्रीः संभारान्होमसंभृतान् ।।

वाहयामासुरन्यैश्च शकटावाहकद्विजैः ।। ७६ ।।

सामन्तामात्यभृत्याश्च पुरोधा ऋत्विजश्च ये ।।

राज्ञः प्रकृतद(?)साश्च उपचारनियोगिनः ।। ७७।।

सर्वोपचारसंभारानासतेऽन्ये प्रयायिनः ।।

कोषागारनियुक्ताश्च कोषजातमशेषतः ।। ७८ ।।

समादाय ययुस्तूर्णं राज्ञोऽवसरसेवकाः ।।

मालाकारादयः सर्वे पण्यजीवादयस्तथा ।। ७९ ।।

स्वं स्वं पण्यं समादाय ययू राजनियोगिनः ।।

श्रेष्ठश्रेण्यादयः सर्वे पुरखर्वटवासिभिः ।। 2.2.11.८० ।।

समं विनिर्ययुः स्वस्वव्यवहारविलासकाः ।।

इन्द्रद्युम्नस्य नृपतेर्यात्रासमयवादितान् ।। ८१ ।।

भेरीमृदंगपटहान्व्यश्नुवानान्दिगंतरम् ।।

श्रुत्वा जनपदावासिजनाः सर्वे ससंभ्रमाः ।। ८२ ।।

राजाज्ञां मूर्ध्नि संमान्य निर्गता नीलपर्वतम् ।।

यस्य यश्च ऋजुः पंथाः स च तेनैव जग्मिवान् ।। ८३ ।।

न राजमार्गं प्रजवाद्व्यमृग्यंत नृपाज्ञया ।।

नीलाद्रिप्राप्तिमार्गेण दुर्गमेणापि ते ययुः ।। ८४ ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि राजेन्द्रः समस्तपुरवासिभिः ।।

चतुरंगानीकिनीभिः सहर्षाभिश्च वेष्टितः ।। ८५ ।।

श्रेणीभूतक्षितिपतिस्यन्दनावलिमध्यगे ।।

रथे रराज राजर्षिः शक्रतुल्य परिच्छदः ।। ८६ ।।

पुरस्त्रीमङ्गलाचारगीतलाजप्रसूनकैः ।।

मङ्गलाचारशोभाभिः प्रसन्नशुभचेतनः ।। ८७ ।।

वातरंहैर्हयैर्युक्तरथेन प्रययौ मुदा ।।

अनुकूलानिलप्रोद्यद्घनच्छायसुशीतले ।। ८८ ।।

नीरजस्के महीपृष्ठे समीकृतचतुष्पथे ।।

देशाध्वनीनैः पुरुषैः काननांतरवेदिभिः ।। ८९ ।।

आदिष्टवर्त्मा नृपतिर्मार्गस्योभयपार्श्वगान् ।।

देशानरण्यानि मुहुःपश्यन्नानन्दलोचनः ।। 2.2.11.९० ।।

सीमामुत्कलदेशस्य विभजंतीं वनांतरे ।।

मार्गस्थां चर्चिकां प्राप चर्चितां मुंडमालया ।। ९१ ।।

अवतीर्य रथाद्राजा विनतो नारदाज्ञया ।।

साष्टांगपातं तां नत्वा तुष्टावानंदचेतनः ।।९२ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

नमस्ते त्रिदशेशानि सर्वापद्विनिवारिणि ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याभिः कल्पनाभिरुदीरिते ।।९३।।

कारणं जगतामाद्ये प्रसीद परमेश्वरि ।।

त्वया विना जगन्नैतत्क्षणमुत्सहते शिवे ।। ९४ ।।

सिद्धयः सर्वकार्याणां मंगलानि च शाश्वते ।।

त्वत्पादाराधनफलं मर्त्यलोके हि नान्यथा ।।९५ ।।

चराचरपतेर्विष्णोः शक्तिस्त्वं परमेश्वरि ।।

यया सृजत्यवति च जगत्संहरते विभुः ।। ९६ ।।

चराचरगुरुं देवं नीलाचलनिवासिनम् ।।

अनुगृह्णीष्व मां देवि यथा पश्ये स्वचक्षुषा ।। ९७ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

नारदस्योपदेशेन स्तुत्वा देवीं नराधिपः ।।

आरुरोह रथं तूर्णं विवस्वानुदयं यथा ।। ९८ ।।

ततः प्रतस्थे तरसा स राजा श्रांतवाहनः ।।

चित्रोत्पलमहानद्यास्तीरे विरलकानने ।। ९९ ।।

धातुकन्दरविख्याते न्यवेशयदनीकिनीम् ।।

अपराह्णक्रियां कर्तुं यावदाह्निकमादृतः ।।2.2.11.१ ००।।

जलावतरणे नद्यां विवेश स्वपुरोधसा ।।

पूर्वं संशोधिते प्राज्ञैर्विषकण्टकवर्जिते ।।१।।

स्नात्वा संतर्प्य देवांश्च पितॄनथ विशांपतिः ।।

संपूज्य विधिवद्विष्णुं नृपतीन्प्रकृतीस्ततः ।। २ ।।

संमानयामास नृपः संनिवेशासनादिभिः।।

नारदेन सह श्रीमान्प्रविश्यांतःपुरं ततः।।३।।

सुधारसानि भोज्यानि बुभुजे प्रीतमानसः ।।

पश्चिमाद्रिं ततो याते विवस्वति विशांपतिः ।।४।।

सायं विधिं समाप्याशु शीतभानौ समुद्यते।।

अनुजीविविशां नाथः सभामध्य उपाविशत् ।।५।।

तत्र तस्मिन्नरपतिर्बभौ सात्राज्यलक्षणः ।।

संपूर्णमंडलश्चन्द्रो ज्योतिषामिव शारदः।।६।।

कवयः कवयांचकुः कीर्तिं तस्य सुधामलाम् ।।

जगुर्गाथां सुग्रथितां गायकाः कलसुस्वराः।।७।।

रूपयौवनलावण्यगर्विता गणिकास्ततः ।।

लयतानांगहारैश्च सुशुद्धैर्ननृतुः पुरः ।। ८ ।।

मागधास्तुष्टुवुश्चैनं लोकोत्तरशुभाकृतिम् ।।

गद्यपद्यप्रबन्धाद्यैश्चित्रैः पदकदम्बकैः ।। ९ ।।

ततः स राजा प्रानर्च वैष्णवाग्र्यान्सभासदः ।।

सुसंमतैर्गंधमाल्यतांबूलैरतिशोभनैः ।। 2.2.11.११० ।।

नृपांश्च शतशस्तत्र सुखासीनान्नृपाज्ञया ।।

संभावयामास यथायोग्यं नृपतिभाजनैः ।। ११ ।।

अथापृच्छन्मुनिवरं नारदं भगवत्प्रियम् ।।

सिंहासनार्हे स्वासीनं बहुमानपुरःसरम् ।।

भगवच्चरितं श्रोतुं सर्वपापापनोदनम् ।। १२ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

भगवन्वेदवेदांगनिधान भगवत्प्रिय ।।

त्वमेव चरितं विष्णोर्जानासि ज्ञानचक्षुषा ।। १३ ।।

हरेश्चारित्रसुधया दृढपंकमलीमसम् ।।

क्षालयांतर्मम मुने यद्यनुक्रोशको मयि ।। १४ ।।

इत्थमालापसंमिश्रे मुनिराज्ञोः कथांतरे ।।

प्रविवेश नृपं द्वाःस्थ उत्कलेशप्रसेवकः ।। १५ ।।

उवाच देवद्वारांते तिष्ठत्युत्कलभूमिपः ।।

सोपायनो देवपादपद्मं द्रष्टुं समौलिकः ।। १६ ।।

विज्ञापितः स राजर्षि द्वास्थेनैवं ससंभ्रमः ।।

उवाच तं हि भो विप्राः श्रुत्वा तद्देशमण्डनम् ।। १७ ।।

क्षेत्रं श्रीपुरुषेशस्य तद्वार्त्ताकर्णनोत्सुकः ।।

प्रवेशयाविलंबं तं श्रीमदोढ्रमहीपतिम् ।। १८ ।।

स हि नीलगिरौ विष्णुं समाराध्य सुनिर्मलः ।।

यस्य संदर्शनात्सर्वे भविष्यामो हतांहसः ।। १९ ।।

श्रुत्वा तद्वचनं सद्यो द्वारपालो महीपतिम् ।।

प्रवेशयामास सभामिंद्रद्युम्नस्य भूपतेः ।। 2.2.11.१२० ।।

विवेशोढ्रपतिस्तूर्णं सचिवैवैर्ष्णवैः सह ।।

ननामांघ्रियुगं वन्द्यमिन्द्रद्युम्नस्य सादरम्।। २१ ।।

युगं वन्द्यमिन्द्रद्युम्नस्य सादरम्।। २१ ।।

तमुत्थाप्य च राजेंद्रः पुरस्कृत्य स वैष्णवम् ।।

स्वासनांते निवेश्याथ प्रोचे सप्रश्रयं वचः ।। २२ ।।

राजन्सर्वत्र कुशली भवानोढ्रपते किल ।।

अपि देवो विजयते नीलाद्रिशिखरालयः ।। २३ ।।

कच्चित्ते निर्मला बुद्धिर्भगवत्पादपद्मयोः ।।

उपैति समचित्तस्य सर्वभूतेषु ते हरौ ।। २४ ।।

ओढ्राधीशस्तदा तस्य वचः श्रुत्वा कृतांजलिः ।।

उवाच प्रश्रितं वाक्यं हर्षविस्मयचंचुकः ।। २५ ।।

स्वामिन्सर्वत्र कुशलं त्वत्पादानुग्रहान्मम ।।

सूर्ये तपत्यंधकारः कथं वा प्रभविष्यति ।। २६ ।।

निसर्गगुणसंसर्गवशीकृतमहीभुजा ।।

त्वया सनाथा पृथिवी जिष्णुनेवामरावती ।। २७ ।।

सदा धर्मश्चतुष्पादस्त्वयि शासति मेदिनीम् ।।

निषेधाचरण राजन्केवलं श्रूयते श्रुतौ ।। २८ ।।

राजनीतिषु ये राज्ञां गुणाः समुदितास्त्वयि ।।

त एकैकं क्षितिभुजां गता दार्ष्टांतिकं विभो ।। २९ ।।

एतावदपि साम्राज्यं दुर्लभं ते नृपोत्तम ।।

अष्टादशद्वीपवती क्षितिरेकगृहोपमा ।। 2.2.11.१३० ।।

यदि त्वां नासृजद्ब्रह्मा वत्सलं सर्वजंतुषु ।।

कथं शोकविहीनाः स्युर्मृतेष्वात्मजबंधुषु ।। ३१ ।।

साधारणा नृपतयो विष्णोरंशा इति श्रुतिः ।।

भवान्साक्षात्तु भगवान्कोऽन्य ईदृग्गुणाकरः ।। ३२ ।।

दक्षिणोदधि तीरेऽस्ति नीलाद्रिः काननावृतः ।।

न तत्र लोकसंचारस्तत्रास्ते साऽपि देवता ।। ३३ ।।

वात्यया वालुकाकीर्णः सांप्रतं श्रूयते तु सः ।।

तद्वशान्मम राज्येऽपि दुर्भिक्षमरकादिकम् ।। ३४ ।।

त्वय्यागते तु सर्वस्मिन्कुशलं मे भविष्यति ।।

इत्युक्तवंतं नृपतिरुत्कलेशं द्विजोत्तमाः ।। ३५ ।।

विसर्जयामास तदा संनिवेशाय मानयन् ।।

नारदं प्रेक्ष्य निर्विण्णः किमेतदिति भो मुने ।। ३६ ।।

यदर्थं मे श्रमस्तं च विफलं हि वितर्कये ।।

इत्युक्तवंतं तं प्राह नारदस्तु त्रिकालवित् ।। ३७ ।।

न कार्यो विस्मयस्तेऽत्र भाग्यवान्वैष्णवोत्तमः ।।

वैष्णवानां न वांछा हि विफला जायते क्वचित् ।। ३८ ।।

अवश्यं प्रेक्षसे राजन्बिभ्रतं पार्थिवं वपुः ।।

कारणं जगतामादिं नारायणमनामयम् ।। ३९ ।।

त्वदनुग्रहहेतोर्वै क्षिताववतरिष्यति ।।

जगच्चराचरं सर्वं विष्णोर्वशमुपागतम्।।2.2.11.१४०।।

न कस्यापि वशे सोऽपि परमात्मा सनातनः ।।

केवलं भक्तिवशगो भगवान्भक्तवत्सलः ।। ४१ ।।

ब्रह्मादिकीटपर्यंतं सुगुप्तं यस्य मायया ।।

स कथं परतंत्रः स्यादृते भक्तजनान्नृप ।। ४२ ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलं भक्तिर्मुरद्विषः ।।

सैव तद्ग्रहणोपायस्तामृते नास्ति किंचन ।। ४३ ।।

एक एव यदा विष्णुर्बहुधा स्वस्य मायया ।।

तमृते परमात्मानं सुखहेतुर्न विद्यते ।। ४४ ।।

येऽप्यन्ये शिवदुर्गाद्यास्तैस्तैः कर्मभिरावृताः ।।

यच्छंति पूजिताः कामं तेऽपि विष्णुपरायणाः ।। ४५ ।।

अन्तर्यामी स भगवान्देवानामपि हृत्स्थितः ।।

यावत्फलं प्रेरयति तावदेव ददत्यमी ।। ४६ ।।

वैष्णवस्त्वं च राजेंद्र पद्मयोनेश्च पंचमः ।।

अष्टादशानां विद्यानां पारगो वृत्तसंस्थितः ।। ४७ ।।

न्यायेन रक्षिता पृथ्वीं विशेषाद्ब्राह्मणार्चकः ।।

अवश्यं द्रक्ष्यसि क्षेत्रे वैकुण्ठं चर्मचक्षुषा ।। ४८ ।।

पितामहोऽप्यत्र कार्ये भवतो मां नियुक्तवान् ।।

सर्वं ते कथयिष्यामि प्राप्ते क्षेत्रोत्तमे नृप ।। ४९ ।।

सांप्रतं रात्रिशेषो हि तृतीयं याममृच्छति ।।

स्वान्तान्निवेशान्निर्गंतुं राज्ञ आज्ञापयाधुना ।। 2.2.11.१५० ।।

त्वमप्यंतर्गृहं याहि निद्राया वशमागतः ।। १५१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषि संवाद एकादशोऽध्यायः ।।११।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

उक्ते ब्रह्मसुतेनेत्थमिंद्रद्युम्नो महीपतिः।।

मुनेस्तुवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना ।।

विचार्य परया बुद्ध्या श्रमं मेने फलावहम् ।।१।।

अहो मे परमं भाग्यं बहुजन्मांतरार्जितम्।।

व्यवसाये ममोद्युक्तः सर्वलोकपितामहः।।२।।

जीवन्मुक्तं स्वतनुजं मत्सहायमकारयत् ।।

सहायो यादृशः पुंसां भवेत्कार्यं हि तादृशम्।।३।।

श्रुतं सभासु सर्वासु इति वृद्धानुशासनम् ।।

स इत्थं चिंतयन्राजा विसृज्य च सभासदः ।।४।।

ततो मुनिं करे धृत्वा विवेशांतःपुरे द्विजाः ।।

तमर्चयित्वा विधिवत्पल्यंके सह तेन वै ।।५।।

निशावशेषं नृपतिर्निनाय संलपन्मिथः ।।

ततः प्रभाते विमले नित्यं कर्म समाप्य वै ।। ६ ।।

पूजयित्वा जगन्नाथं संततार महानदीम् ।।

ओढ्रदेशाधिपेनाग्रे गच्छतादिष्टपद्धतिः।। ७ ।।

एकाम्र वनकं क्षेत्रमभियातो बलान्वितः ।।

स गत्वा किंचिदध्वानं प्राप्य गंधवहाभिधाम् ।।८।।

नदीं वेगवतीं शीततोयामाक्रम्य वेगवान् ।।

पूर्वाह्नपूजासमये कोटिलिंगेश्वरस्य वै ।। ९ ।।

चर्चरीशंखकाहालमृदंगमुरजध्वनिम् ।।

व्यश्नुवानं महारण्यं दूराच्छुश्राव भूपतिः।।2.2.12.१०।।

मन्यमानो भगवतो नीलाचल निवासिनः ।।

उवाच नारदं प्रीतो ध्वनिः कुत्र महामुने ।। ११ ।।

नीलाद्रिशिखरावासः प्राप्तः किं परमेश्वरः ।।

यदर्चासमये ह्येष श्रूयते संकुलध्वनिः ।। १२ ।।

उताहोप्यन्यदेवो वा निकटे वर्त्तते मुने ।

इति पृष्टस्तदा राज्ञा प्रोवाच मुनिपुंगवः ।। १३ ।।

राजन्सुदुर्लभं क्षेत्रं गोपितं मुरवैरिणा ।।

न तत्रास्तीति भगवान्कैरपि ज्ञायते नृभिः ।। १४ ।।

त्वं हि भाग्यवतां श्रेष्ठस्त्वद्भाग्यात्ते पुरोधसा ।।

दृष्टः कथंचिद्भगवान्संयतेंद्रियवर्त्मना ।। १५ ।।

त्वं हि तावद्बलैर्युक्तः षडंगैनृपसत्तम ।।

साहसेऽतिप्रवृत्तोऽसि संशयो मे महीपते ।। १६ ।।

संवर्त्तते नीलगिरिर्योजने तु तृतीयके ।।

इदं त्वेकाम्रकवनं क्षेत्रं गौरीपतेर्विभोः ।।

नातिदूरे महीपाल भीतः स शरणागतः ।। १७ ।।

।। इंद्रद्युम्न उवाच ।। ।।

कथं स भीतो गौरीशः कं वा शरणमागतः ।। १८ ।।

ददाह त्रिपुरं घोरं शरेणैकेन यः पुरा ।।

अत्र मे विस्मयो जातः श्रोतुमिच्छामि दुर्लभम् ।। १९ ।।

रक्षिता भवभीतानां भवः परमपावनः ।।

किमर्थं भयभीतोऽसौ कः समर्थोऽस्य वै जये ।। 2.2.12.२० ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महीपते ।।

उपयेमे पुरा गौरीं तपसा वशमागतः ।। २१ ।।

ब्रह्मचारी हिमगिरौ भगवान्नीललोहितः ।।

उत्सृज्य ब्रह्मचर्यं तु सोऽनंगशरपीडितः ।। २२ ।।

तया रेमे रुचिरया यौवनोन्मत्तया नृप ।।

तत्पितुर्विषये भोगान्बुभुजे देवकांक्षितान् ।। २३ ।।

कदाचिदथ निर्याती स्ववासभवनात्सती ।।

सामपूर्वं कुलस्त्रीभिर्मात्रोक्ता सस्मितं वचः ।। २४ ।।

आर्ये महत्तपस्तप्तं वरार्थं गहने वने ।।

निष्कुलो निर्गुणो वृद्धो वरः प्राप्तो वरानने ।। २५ ।।

दिवारात्रिं न त्यजसि सन्निधिं तादृशस्य वै ।।

को गुणः कथ्यतां वत्से किं वा पत्युः प्रसादजम्।। २६ ।।

भूषणाच्छादनं प्राप्तं ममैव गृहवासिनी ।।

चिरं तिष्ठसि भद्रे त्वं पितृभोगोपलालिता ।। २७ ।।

त्रैलोक्ये यास्तु कन्या वै परिणीताः पितुर्गृहात्।।

प्रयात्यलंकृताभर्त्रा भर्तृवेश्मनि शुश्रुम ।। २८ ।।

अहं तु मानसी कन्या पितृणां पितृलोकतः ।।

आगता तु महाभागे परिणीता हिमाद्रिणा ।। २९ ।।

इत्थमुक्ता मया हास्यान्न क्रोधाच्चललोचने ।।

जामातुरग्रे नो वाच्यं स हि विष्णुसमो मतः ।। 2.2.12.३० ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

मातुरित्थं वचः श्रुत्वा भर्तृनिंदाप्रपीडिता ।।

कोपप्रस्फुरदोष्ठी सा वाचं नोचे मनागपि ।। ३१ ।।

प्रययावंतिकं भर्तुर्निह्नु(ह्रु?)वानांऽबिकावचः ।।

जगाद परुषं वाक्यं स्नेहगर्भं मिताक्षरम् ।। ३२ ।।

स्वामिन्न सांप्रतं चैतद्यद्वासः श्वशुरालये ।।

क्षौद्रीयसामपि गुरोस्त्रैलोक्यस्य कथं नु ते ।। ३३ ।।

तदावयोर्नात्र योग्या वसतिर्मे प्रिया विभो ।।

न संति किं ते वासाय योग्या वै भूमयः प्रभोः ।। ३४ ।।

इत्युक्तः शिवया सोऽथ भगवान्वृषभध्वजः ।।

तया सार्द्धं वृषारूढो मध्यदेशं ययौ त्वरन् ।। ३५ ।।

विलंघ्य सर्व तीर्थानि प्रयागं पावनं महत् ।।

पूर्वसागरगामिन्या गंगाया उत्तरे तटे ।। ३६ ।।

वाराणसीं नाम पुरीं गौर्या वासाय निर्ममे ।।

पंचक्रोशमितां रम्यां वरप्रासादशोभिताम् ।। ३७ ।।

अट्टालकशतैर्युक्तामसंख्योपवनैर्युताम् ।।

नानातीर्थसमायुक्तां नानाजनसमाकुलाम् ।। ३८ ।।

आज्ञया धूर्जटेः शुभ्रां निर्मितां विश्वकर्मणा ।।

पावनैः शीतलैर्गंगातरंगैः क्षपितांहसाम् ।। ३९ ।।

तत्र मध्ये पुरे स्वर्णप्राकाराट्टालशोभिते ।।

रत्नस्तंभैः सुघटिते सर्वाशापरिपूरके ।। 2.2.12.४० ।।

तया रेमे पशुपतिः श्रियेव मधुसूदनः ।।

सा पुरी विश्वनाथेन कदाचिन्नैव मुच्यते ।। ४१ ।।

अविमुक्तेति सा ख्याता नृणां मुक्तिप्रदायिनी।।

पुरासीन्मनुजाधीश सेविता भवभीरुभिः ।।४२।।

तत्रोषिता तदा गौरी तेन भर्त्रा स्वलंकृता।।

मातरं पितरं चापि न सस्मार महीपते ।। ।।४३।।

एवं बहुयुगेऽतीते कैलासाद्रिं स जग्मिवान् ।।

आत्मनः कोटिलिंगानि तत्र संस्थाप्य वै प्रभुः।।४४।।

राजानः पालयामासुस्तां पुरीं बहुशो नृप।।

तत्रासीत्काशिराजाख्यः पुरा द्वापरके युगे।। ४५।।

शंभुं संतोषयामास तपसोग्रेण वै प्रभुम्।।

जरासन्धपुरोगाणां राज्ञां जेतारमच्युतम्।।४६।।

संग्रामे प्रभविष्यामीत्यभिसंधाय पार्थिवः।।

प्रादात्तस्मै वरं सोऽपि पिनाकी पारितोषितः।। ४७।।

जेतासि कंसहंतारं संग्रामे त्वमरिंदम।।

तवार्थे प्रमथैः सार्द्धमहं योत्स्ये वृषे स्थितः ।। ४८ ।।

शंभोरिति वरं लब्ध्वा प्रमत्तः स नराधिपः ।।

शंखचक्रधरं संख्ये हरिमाह्वत वीर्यवान्।। ४९ ।।

अन्तर्यामी स भगवाञ्ज्ञात्वा वृत्तांतमीदृशम् ।।

चक्रं प्रस्थापयामास काशिराजस्य सूदने ।। 2.2.12.५० ।।

तदुग्रदर्शनं चक्रं सहस्रादित्यवर्चसम् ।।

काशिराजशिरश्छित्त्वा तद्बलं तां पुरीं ततः ।। ५१ ।।

ददाह कुपितं राजन्विष्णोराशयवीर्यवित् ।।

तद्दृष्ट्वा सुमहत्कर्म क्रुद्धः पशुपतिस्तदा ।। ५२ ।।

गणैर्वृतो वृषारूढः पिनाकी तदुपाद्रवत् ।।

ततः सुदर्शनं चक्रं दृष्ट्वा तं प्रथमं पुरः ।। ५३ ।।

शंभुः पाशुपतास्त्रं तच्चकारोत्पातसन्निभम् ।।

पुरा विष्णोर्वरं प्राप्तं शंभुना भक्तितोषितात् ।। ५४ ।।

बलेनाप्याययिष्यामि तवास्त्रं संस्मृतस्त्वया ।।

मयि चेत्प्रतिकूलस्त्वं भविष्यति च निष्प्रभम् ।। ५५ ।।

घोरे पाशुपते चास्मिन्नस्त्रे च विफलीकृते ।।

वाराणस्यां च दग्धायां भयत्रस्तो वृषध्वजः ।। ५६ ।।

तुष्टाव जगतामदिमनादिं पुरुषोत्तमम् ।। ५७ ।। ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

नारायण परंधाम परमात्मन्परात्पर ।।

सच्चिदानन्दविभव निरञ्जन नमोऽस्तु ते ।। ५८ ।।

जगत्कारणसृष्ट्यादि कर्मकृद्गुणभेदतः ।।

मायया निजया गुप्त स्वप्रकाश नमोऽस्तु ते ।। ५९ ।।

नांतर्बहिर्बहिश्चांतर्दूरस्थो निकटाश्रयः ।।

गुरुर्लघुः स्थिरोऽणीयान्स्थवीयांश्च नमोऽस्तु ते ।। 2.2.12.६० ।।

कोटयश्चतुरास्यस्य पलार्द्धं मम चातुल ।।

यदपांगविलासोत्थं तस्मै कालात्मने नमः ।। ६१ ।।

एकैकरोमाकलितब्रह्माण्डगणसंवृतम् ।।

मानातीतं वपुर्यस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ।। ६२ ।।

स्वकालपरिमाणेन वेधसः प्रलयोद्भवौ ।।

मन्वंतरादिघटनाकलनाय नमोऽस्तु ते ।। ६३ ।।

सृष्टोऽहं तमसा नाथ त्वत्प्रभावानभिज्ञकः ।।

तत्क्षमस्वापराधं मे त्राहि मां शरणागतम् ।। ६४ ।।

स्तुतिमित्थं प्रकुर्वाणे तस्मिंस्त्रिपुरदाहिनि ।।

चक्ररूपं परित्यज्य आविरासीदधोक्षजः ।। ६५ ।।

प्रसन्नवदनः श्रीमाञ्छंखचक्रगदाधरः ।।

तार्क्ष्यपद्मासनगतो वनमालाविभूषणः ।। ६६ ।।

हारकुण्डलकेयूरमुकुटादिभिरुज्ज्वलः ।।

वामोत्संगगतां लक्ष्मीं सत्यां दक्षिणपार्श्वगाम् ।। ६७ ।।

बिभ्राणः कृष्णजीमूतकांतदेहं कृपाम्बुधिः ।।

क्रोधाविष्ट इवोवाच बिभ्यतं गिरिजापतिम् ।। ६८ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

कालेनैतावता शंभो दुर्बुद्धिः कथमागता ।।

हेतोर्नृपतिकीटस्य मया योद्धुमुपस्थितः ।। ६९ ।।

कति वा मत्प्रभावास्ते नो ज्ञाता धूर्जटे त्वया ।।

सत्यं पाशुपतं तेऽस्त्रं दुर्जयं ससुरासुरैः ।। 2.2.12.७० ।।

मत्क्रोधरूपं तच्चक्रं त्वामपि क्षमते न यत् ।।

मामवज्ञाय जगति भ्रमति त्वामृते हि कः ।। ७१ ।।

तपोभिर्बहुभिः पूर्वं मच्छरीरतयोर्जितः ।।

सांप्रतं चेच्चिरं रंतुं गौर्या सार्द्धमिहेच्छसि ।।। ७२ ।।

पुरीं वाराणसीं चेमां यदीच्छसि चिरस्थिताम् ।।

मन्नाम्ना भुवि विख्यातं क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम् ।। ७३ ।।

दक्षिणस्योदधेस्तीरे नीलाचलविभूषितम् ।।

दशयोजनविस्तीर्णं यावद्विरजमण्डलम् ।।७४।।

क्रमशः पावनं क्षेत्रं यावच्चित्रोत्पला नदी ।।

ततः प्रभृति यो देशो यावत्स्याद्दक्षिणार्णवः ।। ७५ ।।

पदात्पदाच्छ्रेष्ठतमो नीलाद्रिरपवर्गदः ।।

चतुर्देहस्थितोऽहं वै यत्र नीलमणीमयः ।। ७६ ।।

तस्योत्तरस्यां विख्यातं वनमेकाम्रकाह्वयम् ।।

पार्वत्या तत्र निवस निर्भयस्त्रिपुरांतक ।। ७७ ।।

सृजता सर्वलोकानां मन्निदेशात्स्वयंभुवा ।।

तत्रापि कोटिलिंगानां राजा त्वमभिषेक्ष्यसे ।।७८।।

सर्वतीर्थमयं चेदं तीर्थं यन्मणिकर्णिकम् ।।

इहाहंकारमुत्सृज्य व्रज त्वं सपरिच्छदः ।। ७९ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

इत्युक्तो वासुदेवेन त्र्यंबको नतकन्धरः ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा प्रोवाच मधुसूदनम् ।। 2.2.12.८० ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

देवदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिहर प्रभो ।।

त्वदाज्ञापालनं श्रेयः कारणं मे जगत्पते ।। ८१ ।।

यत्तु मूढतया देव अवलेपः कृतो मया ।।

तवैवानुग्रहस्तत्र प्रभो चांचल्यकारणम् ।। ।। ८२ ।।

यदादिशसि देवेश प्रयाणं पुरुषोत्तमम् ।।

तन्मूर्ध्नि कृत्वा यास्यामि क्षेत्रं मुक्तिप्रदं शिवम् ।। ८३ ।।

अभिसंधिं कुरुष्वाद्य ममानुग्रहकारणम् ।।

पुरुषोत्तमं मम क्षेत्रं त्वमेव परिपालय ।। ८४ ।।

यथा पुनर्नेदृशं तद्विनाशमुपयास्यति ।।

इत्थमेतत्पुरा क्षेत्रं महादेवेन निर्मितम् ।। ८५ ।।

बलश्रीसहितं देवमर्चयन्पुरुषोत्तमम् ।।

अत्र साक्षादुमाकांतः स्थापितः परमेष्ठिना ।। ८६ ।।

वयं तत्र व्रजिष्यामो द्रक्ष्यामः पुरनाशनम् ।।

सुदृढांतस्तमःस्तोमभास्वंतं गिरिजापतिम् ।।८७।।

यदेतच्छांभवं क्षेत्रं तमसो नाशनं परम् ।।

रजःप्रक्षालनं श्रेयः ख्यातं विरजमण्डलम् ।। ८८ ।।

सत्त्वोद्रिक्ततया ख्यातं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्।।

यावत्यन्यानि क्षेत्राणि मुक्तिदानि श्रुतानि ते।।८९।।

तानि सर्वाणि राजेंद्र ददते मुक्तिमत्र वै ।।

एतत्क्षेत्रं महाराज दुष्कृताविलचेतसाम् ।।2.2.12.९०।।

न विश्वासपथं याति रहस्यं चक्रपाणिनः ।। ९१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहृष्टहृदयो नृपः।।

उवाच मुनिशार्दूलं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।।

साधु मे कथितं ब्रह्मन्क्षेत्रं परमपावनम् ।।९२ ।।

यत्रोमापतिरास्तेऽसौ पालकः पुरुषोत्तमः ।।

अवश्यं तत्र गच्छामः पन्था यद्यपि वक्रभूः ।।

उद्दिष्टेष्टपरिप्राप्तौ यदिदं कारणं महत् ।। ९३ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ततस्तौ मुनिभूपालौ मध्याह्नसमये द्विजाः ।।

प्रापतुः सबलौ क्षेत्रमेकाम्रवनसंज्ञकम् ।। ९४ ।।

बिंदुतीर्थे नृपः स्नात्वा तीरस्थं पुरुषोत्तमम् ।।

संपूज्य विधिवद्यातः कोटीश्वरमहालयम् ।। ९५ ।।

तद्वारि सम्यगाचांतस्तत्प्रीत्यै सुबहूनि सः ।।

गजाश्वधनरत्नानि वस्त्रालंकरणानि च ।। ९६ ।।

द्विजेभ्यः प्रददौ राजा सात्त्विकं धर्ममास्थितः ।।

लिंगं त्रिभुवनेशं तं महास्नानेन पूजयन् ।। ९७ ।।

अतुलां प्रीतिमालेभे विष्णोरद्वैतदर्शनः ।।

स्तुत्वा प्रणम्य भक्त्यासौ वीणया चोपगाय्य च ।। ९८ ।।

कृतांजलिपुटो देवप्रसादनकृतोद्यमः ।।

अनन्यमनसा तस्थौ चिंतयन्वृषभध्वजम् ।। ।९९ ।।

ततः प्रसन्नो भगवांस्त्र्यंबकः परमेश्वरः ।।

साक्षान्नृपमुवाचेदं स्पष्टाक्षरपदं द्विजाः ।। 2.2.12.१०० ।।

।। कोटिलिंगेश उवाच ।। ।।

इन्द्रद्युम्न महाराज वैष्णवस्त्वादृशो भुवि ।।

दुर्लभः खलु ते वांछा चिरात्सम्यग्भविष्यति ।।१।।

इत्युक्त्वांतर्दधे शंभुः पश्यतस्तु महीक्षितः।।

नारदं पुनराहेदं यदादिष्टं स्वयंभुवा ।। २ ।।

तत्कल्पय महाभाग वाजिमेधपुरःसरम् ।।

विष्णोः कलेवरे तस्मिन्क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।। ३ ।।

अंतर्वेदी महापुण्या विष्णोर्हृदयसंनिभा ।।

तस्याः संरक्षणायाहं स्थापितो विष्णुनाष्टधा ।। ४ ।।

शंखाकृतेरग्रभागे नीलकण्ठोऽहमास्थितः ।।

दुर्गया सह विप्रेंद्र तत्रेमं भूपतिं नय ।। ५ ।।

अन्तर्हितः खल्विदानीं नीलरत्नतनुर्हरिः ।।

तत्र श्रीनरसिंहस्य क्षेत्रं कुरु मदाज्ञया ।। ६ ।।

तत्र नः सन्निधौ वाजिमेधेन यजतामयम् ।।

सहस्रेण नृपश्रेष्ठ तदन्ते तरुमद्भुतम् ।। ७ ।।

दर्शयैनं द्विजश्रेष्ठ ब्रह्मरूपमकल्मषम् ।।

चतस्रः प्रतिमास्तेन विश्वकर्मा घटिष्यति ।। ८ ।।

तासां प्रतिष्ठितौ ब्रह्मा स्वयमेवागमिष्यति ।।

यथायं क्षीणपापः स्याद्वाजिमेधैर्यजन्हरिम् ।। ९ ।।

तिष्ठत्वब्दसहस्रं वै तदंते लोकयिष्यति ।।

समस्तजगदाधारं सर्वकल्मषनाशनम् ।। 2.2.12.११० ।।

दारवीं तनुमास्थाय दर्शनादपवर्गदम् ।।

न तस्य चरितं वेत्ति ब्रह्माऽहं त्वं च नारद ।। ११ ।।

आज्ञानुष्ठानतो भक्त्या प्रसीदति स केवलम्।।

नारदोऽपि महादेवं प्रणिपत्य जगद्गुरुम्।।

उवाच प्रांजलिर्भूत्वा यदादिष्टं त्वया विभो।।१२।।

पितामहोऽपि मामित्थं निर्दिदेशास्य कल्पनम्।।

पितामहश्च त्वं नाथ नो भिन्नौ परमात्मनः।।१३।।

नृपतेरस्य भाग्यर्द्धिरीदृशी यत्कृते विभो।

अगोचरोऽसि मनसस्त्र्याणामप्यनुग्रहः।।१४।।

यत्प्रसंगेन तरणं भवाब्धेरपि दुष्कृताम् ।।

अचिंत्यमहिमा ह्येष भगवान्भूतभावनः ।।१५ ।।

न बुद्धिगोचरे भक्तिर्यावत्या प्रीयते ह्यसौ ।।

चिरं यतंतस्तिष्ठंति वेदानुवचनादिभिः ।।

क्षुद्रोऽपि लभते मुक्तिमनायासेन कर्मणा ।।१६।।

गव्योपजीव्या गोप्यस्तु वनचारगृहोषिताः ।।

अरण्यजीवनाः प्रापुर्मुक्तिं कामोपभोगतः ।। १७ ।।

द्रुहन्निरंतरं प्राप शिशुपालः सभांतरे ।।

व्याधोः हृदयमाविध्य गतिं प्राप सुदुर्लभाम् ।। १८ ।।

वस्त्राकर्षं गृहं नीत्वा कुब्जैनं बुभुजे पुरा ।।

यं ध्यानलयमापन्ना लभंते न सुरस्त्रियः ।। १९ ।।

चंडालाय ददौ मुक्तिं दूरस्थायापि नो पुनः।।

आसन्नायातिभक्ताय श्रोत्रियाय पुरा विभुः।।2.2.12.१२०।।

मायाभिर्वंचयेत्त्वां हि पितामहमपि प्रभुः।।

तिष्ठंति दुःखबहुलास्तपोभिर्देहबंधनाः।।२१।।

गौतमाद्या ब्रह्मचर्यनिष्ठाः कल्पान्तवासिनः।।

ईदृक्तादृक्परिच्छेदगोचरं नास्य चेष्टितम्।।२२।।

व्यवसायेन बहुना कालेन महता तथा।।

निर्णेतुं शक्यते नास्य चरितं वा सुमेधसः ।। २३ ।।

उपाया बहवः संति ये शास्त्रपरिनिष्ठिताः ।।

विदुषां मोचनायेह बहुशस्तैर्यजंति वै ।। २४ ।।

सर्वेषामुत्तमोपायो वसतिः पुरुषोत्तमे ।।

याऽवश्यं स्वामिसायुज्यं प्रापयेत्सुसखा यथा ।। २५ ।।

तदेनं मायिनं प्राप्तुमुपायो नांतरीयकः।।

स्वयं निधाय हरिणा यत्र वासः सुरक्षितः ।। २६ ।।

इंद्रद्युम्नप्रसंगेन जायते सार्वलौकिकः ।।

तदाज्ञापय देवेश गृहीत्वैनं बलान्वितम् ।।२७।।

उपत्यकायां संस्थाप्य दीक्षयित्वा महाक्रतौ ।।

आगमिष्यामि पादाब्जसमीपं ते वृषध्वज ।। २८।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

तथेत्युक्त्वा महादेवः क्षणादंतर्दधे मुनेः ।।

सोऽपि राज्ञो रथे तिष्ठन्प्रययौ क्षेत्रमुत्तमम् ।।२९।।

द्वितीयेऽह्नि कपोतेशस्थलीमासेदिवान्नृपः ।।

दैर्घ्यायामसमायुक्तां जलाशयद्रुमाकुलाम्।।2.2.12.१३०।।

बिल्वेशः पूर्वसीमायां समुद्रतटमास्थितः ।।

सेनानिवेश योग्यां तां मत्रिणा संनिवेदिताम् ।।३१।।

यथायोग्यं यथास्थानं स्थापयित्वा नृपोत्तमः ।।

बिल्वेश्वरकपोतेशं नमस्कृत्य प्रपूज्य च ।। ३२ ।।

रथमास्थाय मतिमान्सहितो ब्रह्मसूनुना ।।

मनसा वचसा विष्णुं नीलाचलनिवासिनम्।।

चिंतयन्कीर्तयन्विप्रा जगाम संनिधिं हरेः ।।१३३।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे द्वादशोऽध्यायः ।।१२।।।।

।। मुनय ऊचुः । ।।

कपोतेशस्थली चापि कथं ख्याता महामुने ।।

को वा कपोतः कश्चेश एतन्नो वक्तुमर्हसि ।।१।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

पुरा कुशस्थली सा वै असेव्या सर्वजंतुभिः ।।

तीक्ष्णधारैः कुशाग्रैस्तु परितः कंटकैश्चिता ।।२।।

निस्तरुर्निर्जलाधारा पिशाचवसतिर्यथा ।।

यदा पूर्वं भगवतो नान्यो देवोऽपि पूज्यते ।।३।।

पूज्यः स्यामहमप्येवं स्पर्धासीद्धूर्जटेस्तदा ।।

चिंतयन्निति तस्यैव विष्णोर्भक्तौ मनोऽदधत्।। ४ ।।

सर्वनिर्विषये देशे स्थित्वाऽहं निष्परिग्रहः ।।

सुमहत्तप आस्थाय तोषयिष्यामि तं हरिम् ।। ५ ।।

किं वदेयं रमेशाय का स्तुतिः शारदापतेः ।।

सर्वब्रह्मांडनाथस्य किं वान्यत्तुष्टिकारकम् ।। ६ ।।

तस्मान्न बाह्यं वस्त्वन्यदुपयोगाय तस्य वै ।।

अंतर्यागं समास्थाय निर्व्यलीकेन चेतसा ।। ७ ।।

भक्तेभ्य आत्मप्रददं चराचरगुरुं हरिम् ।।

आराधयिष्ये सर्वेषां पूज्यः स्यां तत्प्रसादतः ।। ८ ।।

तत इत्यभिसंधाय ययौ पुण्यां कुशस्थलीम् ।।

समीपे नीलगोत्रस्य सर्वद्वंद्वविवर्जितः ।। ९ ।।

ततस्तेपे तपस्तीव्रं वायुभक्षो महेश्वरः ।।

कपोत इव सूक्ष्मोऽभूदष्टमूर्तिरपि प्रभुः ।। 2.2.13.१० ।।

ततः प्रसन्नो भगवानैश्वर्यं प्रददौ तदा ।।

येनात्मतुल्यः संजातः पूजासंमाननादिषु ।। ११ ।।

तपःप्रभावात्तस्यासीत्स्थली वृन्दावनोपमा ।।

सरस्तडागसरसी नदीभिः शोभितांतरा ।। १२ ।।

नानाद्रुमैर्लताभिश्च सर्वर्तुफलपुष्पकैः ।।

मधुमत्तद्विरेफाणां झंकारैर्मुखराशया ।। १३ ।

नानापक्षिगणाकीर्णा सर्वजंतुसुखाश्रया ।।

कपोतसदृशो जातो यतः स तपसा शिवः ।। १४ ।।

मुरारेराज्ञया सोऽत्र कपोतेश्वरतां गतः ।।

तदाज्ञयाऽत्र वसति मृडान्या त्र्यंबकः सदा ।। १५ ।।

येऽर्चयन्ति कपोतेशं स्तुवन्ति प्रणमंति वा ।।

निर्धूतकल्मषास्ते वै प्रयांति पुरुषोत्तमम् ।। १६ ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि बिल्वेशमहिमां द्विजाः ।।

पातालवासिनः पूर्वं दैत्या भित्त्वा महीतलम् ।। १७ ।।

उपद्रवंति भूर्लोकं भक्षयन्ति जनांस्तथा ।।

भारावतरणार्थाय देवकीगर्भसंभवः ।। १८ ।।

पालयामास पृथिवीं यदा स भगवान्प्रभुः ।।

यादवैः पांडवैः सार्द्धं तदा तत्स्थानमागतः ।। १९ ।।

तीर्थराजस्य सलिले स्नात्वा तं नीलमाधवम् ।।

दूरात्प्रणम्य मनसा दैत्यद्वारमुपागतः ।। 2.2.13.२० ।।

दृष्ट्वा तद्विवरं घोरमप्रवेश्यं तु मानवैः ।।

भ्रांत्या संमोहयँल्लोकान्प्रथयञ्छिवपूज्यताम् ।। २१ ।।

बैल्वं फलं समादाय तत्रावाह्य त्रिलोचनम् ।।

पूजयित्वा पुरारातिं तुष्टावासुरसूदनः ।। २२ ।।

।।श्री भगवानुवाच ।। ।।

नमस्ते त्रिगुणातीत गुणत्रयविभागकृत् ।।

त्रयीमय त्रयातीत त्रिकालज्ञानिने नमः ।। ।। २३ ।।

शशिसूर्याग्निनेत्राय ब्रह्मण्याय वरात्मने ।।

अष्टैश्वर्यनिधानाय तुभ्यमष्टात्मने नमः ।। २४ ।।

यस्य रूपं तमःपारे तमोनाशनमव्ययम् ।।

अज्ञानानां तमश्छिन्नं तस्मै वितमसे नमः ।। २५ ।।

एवं स्वमात्मनात्मानं स्तुत्वा स भगवान्प्रभुः ।।

तस्य प्रसादाद्विवरं सुप्रवेशमपश्यत ।। २६ ।।

तेन मार्गेण पातालं ससैन्योऽभ्यगमत्प्रभुः ।।

हत्वा तत्र बलोदग्रान्दैत्यान्भारावतारणः ।। २७ ।।

पुनरागम्य तत्रैव स्थित्वा स वृषभध्वजम् ।।

संपूज्य भगवान्द्वाररोधाय स्थापयञ्छिवम् ।। २८ ।।

इदमाह महाबुद्धिर्भक्तिवश्यो गदाधरः ।।

धूर्जटे तिष्ठ प्रासादे रुन्धानोऽसुर निर्गमम् ।। २९ ।।

त्वदन्यः कः क्षमः शंभो कर्बूरबलनाशने ।।

स्थापयित्वा महादेवं ततो द्वारावतीं ययौ ।। 2.2.13.३० ।।

ततःप्रभृति बिल्वेशः पृथिव्यां ख्यातिमागतः ।।

पूर्वविधिः स बिल्वेशः क्षेत्रराजस्य भो द्विजाः ।। ३१ ।।

तं दृष्ट्वा पापहंतारं मृड्रानीपतिमव्ययम् ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति विपत्तिं दुस्तरां जयेत् ।। ३२ ।।

कपोतबिल्वेश्वरयोर्माहात्म्यं कथितं तु वः ।।

अतः परं भो मुनयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ।। ३३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

रथमारुह्य तौ यातौ यदा नारदपार्थिवौ ।।

क्व यातौ चक्रतुः किं वा तन्नो वद महामुने ।।१।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

सार्द्धं च विद्यापतिना पुरोहितकनीयसा ।।

क्षेत्रांते नीलकण्ठस्य समीपमुपजग्मतुः ।। २ ।।

दुर्निमित्तमभून्मार्गे व्रजतोऽस्य महीक्षितः ।।

वामाक्षिभुजयोः स्पन्दः स्फुरणं च मुहुर्मुहुः ।। ३ ।।

तद्दृष्ट्वा नृपशार्दूलो विषादमुपसेदिवान् ।।

पप्रच्छ कारणं चास्य सर्वज्ञाननिधिं मुनिम् ।। ४ ।।

अव्याहतं मे साम्राज्यं प्राप्तं क्षेत्रोत्तमं त्विदम् ।।

दर्शनार्थं माधवस्य यात्रेयं तु शुभावहा ।। ५ ।।

अकार्यं मे भवेदद्य किं मुने ब्रूहि तत्त्वतः ।।

स्पन्दते वामनेत्रं तु स्फुरते च भुजोऽसकृत् ।। ६ ।।

तच्छ्रुत्वा नारदः प्राह भावि कार्यं च सूचयन् ।।

श्रावयन्कुशलं वाक्यं यदुक्तं पद्मयोनिना ।। ७ ।।

नारद उवाच ।। ।।

मा भूद्विषादस्ते भूप सविघ्नं प्रायशः शुभम् ।।

विघ्नांते च शुभं पुंसां पुनर्भाग्यवतां नृप ।। ८ ।।

सत्यं त्वं सार्वभौमोऽसि क्षेत्रं विष्णोर्वपुस्त्विदम् ।।

यात्रा तेऽत्र यदर्थेयं सोzऽतर्द्धानमुपागमत् ।। ९ ।।

एष विद्यापतिर्विप्रो दिने यस्मिन्ददर्श तम् ।।

सायंकाले ततोऽन्येद्युः स्वर्णवालुकया वृतः ।।

ययौ पातालनिलयं मर्त्यलोके सुदुर्लभः ।। 2.2.14.१० ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

तच्छ्रुत्वा घोरवचनं वव्रपातसमं नृपः ।।

पपात धरणीपृष्ठे निःसंज्ञः स द्विजोत्तमाः ।। ११ ।।

तं तथा पतितं दृष्ट्वा पुरोहितपुरोगमाः ।।

स्निग्धाः सखायः सर्वे ते हाहाकारमुपाद्रवन् ।।१२।।

कर्पूरशीतलं वारि मुखे सिक्त्वा पुनःपुनः ।।

चन्दनागुरुकर्पूरैः सर्वांगं लिलिपुश्च ते ।। १३ ।।

चामरैस्तालवृंतैश्च वीजयामासुराशु तम् ।।

नारदोऽपि च संभ्रांतो धारयन्योगधारणाम् ।। १४ ।।

प्राणानररक्षन्नरपतेर्जानंस्तत्र शुभायतिम् ।।

सोऽपि राजा चिरात्संज्ञां लेभे यत्नैरनुत्तमैः ।। १५ ।।

उत्थाय पादयोर्विप्रा नारदस्यापतत्पुनः ।।

किमकार्षं मुने पापं कस्मिञ्जन्मांतरे दृढम् ।। १६ ।।

यस्य पाकदशायां वै दुःखमासीत्सुदारुणम् ।।

कर्मणा मनसा वाचा नो द्विजानां गवामपि ।।

अपराधः कृतः कश्चित्स्वप्नेऽपि मुनिपुंगव ।। १७ ।।

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कर्म यत्परिकीर्तितम् ।।

राज्ञस्तन्मुनिशार्दूल न त्यक्तं वै मया क्वचित् ।। १८ ।।

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां च महामुने ।।

तथाश्रितानां बंधूनां नापमानः कृतो मया ।। १९ ।।

पंचाशदपराधा ये विष्णोर्वैष्णवपुंगव ।।

त्यक्ताः प्रयत्नात्ते सर्वे क्रुद्धा इव महोरगाः ।। 2.2.14.२० ।।

किं भाग्यं चरितं तेन पुरोहितकनीयसा ।।

यच्चर्मचक्षुषा दृष्टो भगवान्नीलमाधवः ।। २१ ।।

किमर्थं राज्यविभ्रंशो जानतैष न्वया कृतः ।।

यात्रासमय एवैतत्कथं वा न प्रकीर्तितम् ।। २२ ।।

किमर्थं वा श्रोत्रियाणां स्थानभ्रंशो मया कृतः ।।

कथमेतैः परित्यक्ताश्चिरात्संस्कृतभूमयः ।। २३ ।।

आवंशभूतेर्वृत्तिर्या प्रजाभिः परिपालिता ।।

मदर्थं सा परित्यक्ता जीविष्यंति कथं नु ताः ।। २४ ।।

प्राणान्न धारयिष्यामि न द्रक्ष्यामि यदा हरिम् ।।

एष मे निश्चयो ब्रह्मन्मयि नष्टे कुतः प्रजाः ।। ।। २५ ।।

मुने सदा सकरुणस्त्वं मां शास्ति शुभाशुभम् ।।

सांप्रतं मत्सुतं नीत्वा मालवेष्वभिषेचय ।। २६ ।।

स पालयतु न्यायेन न शोचंतु इमाः प्रजाः ।।

राजानो ये समायातास्ते सर्वं मन्निदेशतः ।। २७ ।।

मत्सूनोर्मालवेशस्य प्रयांतु वचने स्थिताः ।।

प्रायोपवेशविधिना चिंतयन्नीलमाधवम् ।। २८ ।।

आयुःशेषं करिष्यामि सफलं क्षेत्रसंस्थितः ।। २९ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

विलपंतमिन्द्रुम्नं राजानं ब्रह्मणः सुतः ।।

उत्थाप्य प्रश्रयगिरा सांत्वयन्निदमब्रवीत् ।। 2.2.14.३० ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

राजन्पंडितमूर्द्धन्यो वैष्णवो धैयसागरः ।।

श्रेयः सविघ्नं सततं कथं वा नावधारयेः ।। ३१ ।।

इदं तु परमं श्रेयः पुंसो जन्मशतार्जितम् ।।

शरीरधारिणं पश्येच्चर्मचक्षुर्गदाधरम् ।। ३२ ।।

निरंकुशा हरेर्लीला केन वाप्यवधार्यते ।।

जीवन्मुक्तोऽप्यहं राजंस्तल्लीलां नातिवर्तये ।। ३३ ।।

कियता वंचितो नाहं दृढभक्तोऽन्तिकस्थितः ।।

दुरत्यया तस्य माया बहुजन्मशतैरपि ।। ३४ ।।

अनन्ता तस्य मायेयं दुर्ज्ञेया पद्मयोनिना ।।

नाभिपद्मास्थितेनापि नित्यं च स्तुतिशालिना ।। ३५ ।।

स्वभाव एवं कथितस्तस्य मायाविनो नृप ।।

विशेषं कथयाम्येवं त्वं तु भाग्यवतां वरः ।। ३६ ।।

तिस्रोऽपि मूर्तयस्तस्य त्वदनुग्रहबुद्धयः ।।

चराचराणां स्रष्टा यः साक्षाल्लोकपितामहः ।।

मामुवाच व्रजाशु त्वमिंद्रद्युम्नस्य चांतिकम् ।। ३७ ।।

नीलाचलं प्रयात्येष दिदृक्षुर्नीलमाधवम् ।।

अन्तर्द्धानं गतो ह्येष यमेन प्रार्थितो विभुः ।। ३८ ।।

न तत्र शोकः कर्तव्यः शक्यते तत्र नान्यथा ।।

वाच्यो मद्वचनाद्राजा पंचमी मम संततिः ।। ३९ ।।

तत्कृते परमात्मानं प्रसाद्य पुरुषोत्तमम् ।।

श्वेतद्वीपान्नयिष्यामि सहस्रांते महाक्रतोः ।। 2.2.14.४० ।।

इन्द्रद्युम्नः स इदानीं क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।।

अश्वमेधसहस्रैस्तु यजन्विष्णुं स तिष्ठतु ।। ४१ ।।

तदंते दारवतनुं विष्णुं द्रक्ष्यति चक्षुषा ।।

सोऽवतारो हरेः ख्यातिं तस्य द्वारा गमिष्यति ।। ४२ ।।

तदा तु तनवो विष्णोः प्रतिष्ठप्या मया धुवम् ।।

पुरा स्म मणिमूर्तिस्तु चतुर्द्धावस्थितो हरिः ।।४३।।

दृष्ट्वा पुरोधसा तस्य साक्षादग्रे निवेदितः ।।

दिव्यदारुवपुर्भूयश्चतुर्द्धावतरिष्यति ।। ४४ ।।

तस्मान्मा व्यथ राजेंद्र वांछा ते सफला ध्रुवम् ।।

भविष्यति न संदेहो निर्व्यलीको वसेह वै ।। ४५ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

सांत्वयित्वा निनायेत्थं राजानं नारदस्तदा ।।

विश्वासपदवीं विप्राः पुनर्वाक्यमुवाच ह ।। ४६ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

शंखाकृतेः क्षेत्रवरस्य चाग्रे यो नीलकण्ठः खलु दुर्गयाऽऽस्ते ।।

यामो वयं तत्र च वाजिमेधक्रतूपयोग्या सुसमा स्थली सा ।। ४७ ।।

तस्यां विनिर्माय सहस्रवर्षस्थिरां सुशालां हयमेधनाय ।।

नीलाद्रिवासस्य नृसिंहमूर्तिं दृष्ट्वा कृतार्थं विरचय्य जन्म ।। ४८ ।।

तस्यैव मूर्तिं प्रतियातनां ते नित्यार्चनीयां तव पूजनीयाम् ।।

प्रत्यक्प्रतिष्ठाप्य समस्तविघ्नविनाशहेतोः फलबृंहणाय ।। ४९ ।।

आरप्स्यामः क्रतुवरं मुनिवर्यैर्यथोचितम् ।।

विलम्बोऽत्र न हि श्रेयानिति पैतामहं वचः ।। 2.2.14.५० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ततस्ते प्रस्थिता विप्रा नीलकण्ठांतिकं मुदा ।।

प्रपूज्य तं महादेवं श्रीदुर्गां प्रणिपत्य च ।। १ ।।

विमुच्य स्यंदनवरं पादचाराः सहानुगाः ।।

आरोढुं नीलभूमिध्रं प्रयाताः संयतेद्रियाः ।। २ ।।

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापक्षिगणाकुलम् ।।

शिलाविषमसंरोधमभितः परिवेषकम् ।। ३ ।।

भ्रमद्भ्रमरसंभूतभ्रमकृद्गंडशैलकम्।।

दक्षिणांभोधिकल्लोलजलावृतनितंबकम् ।। ४ ।।

अप्रतर्क्यं सदा मर्त्यैर्दुष्प्रवेश्यं महोरगैः ।।

मत्तमातंगकघटाबृंहितैर्भीषणांतरम् ।। ५ ।।

श्वापदैश्चिरसंवासैः शस्त्राघातमवेदिभिः ।।

निर्भयैः परितः कीर्णं मृगयूथैरनेकशः ।। ६ ।।

प्रवेष्टुकामा न प्रापुर्यदा ते मार्गमंतरम्।।

तदा नारदसंसर्गाद्विदित्वा तु गिरेः शिरः ।। ७ ।।

आसेदुर्यत्र वसति कृष्णागुरुतरोरधः ।।

सर्वापद्भयसंहर्ता दिव्यसिंहवपुर्विभुः ।। ।। ८ ।।

यं दृष्ट्वा ब्रह्महत्याया लीयन्ते कोटयो नृणाम् ।।

व्यात्तास्यं भीमदशनमापिंगलसटाकुलम् ।। ९ ।।

उग्रं त्रिनेत्रं दैत्यस्य स्वोरावुत्तानशायिनः ।।

वक्षःस्थलं दारयंतं नखरैर्वज्रदारुणैः ।। 2.2.15.१० ।।

अरुणाभं लसज्जिह्वं साट्टहासमुखं विभुम् ।।

शंखचक्रलसद्बाहुं किरीटमुकुटोज्ज्वलम् ।।।। ११ ।।

नेत्रोच्छलद्वह्निकणसंत्रासितदिगन्तरम् ।।

प्रचंडाघातभूम्यंतप्रविष्टपदपंकजम् ।। १२ ।।

तमादिमृर्तिं ते दृष्ट्वा नारदाग्रे तदा हरिम् ।।

निर्भया ददृशुर्दूरात्प्रणेमुर्विगतज्वराः ।। १३ ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि तं दृष्ट्वा नारदोक्तौ विशस्वसे ।।

भाविकार्ये प्रत्ययवानिदमाह महामुनिम् ।। १४ ।।

महर्षे कृतकृत्योऽस्मि त्वं हि ज्ञाननिधिः परम् ।।

दुराराध्यो नृसिहोऽयं दर्शनेऽपि भयावहः ।।१५।।

भवादृशैः सुसेव्योयं मादृशैर्दूरतोऽपि सः ।।

दर्शनात्कृतकृत्योऽस्मि संलीनाशेषपातकः ।। १६ ।।

त्वत्सन्निधानादेवात्र तिष्ठामो निर्भया मुने ।।

अत्युग्र मूर्तिर्भगवान्स्वल्पवीर्यैर्नरैः कथम् ।। १७ ।।

आराध्यते दैत्यराजं त्रिलोकेशं विदारयन् ।।

यस्य नीलमयी मूर्तिः कृपासिंधोः स्थिता तु वै ।। १८ ।।

कस्मिन्स्थले मुनिश्रेष्ठ दर्शनाद्या विमुक्तिदा ।।

तन्मे दर्शय विप्रेंद्र यन्मे मुक्तिप्रदं मतम् ।। १९ ।।

इत्युक्तो नारदस्तस्मै दर्शयामास पावनम् ।।

स्थानं यत्र स्थितो देवः स्वर्णसैकत संवृतः ।। 2.2.15.२० ।।

पश्यैतं योजनायामं योजनद्वयमुच्छ्रितम् ।।

कल्पांतस्थायिनं भूप न्यग्रोधं मुक्तिदं नृणाम् ।। २१ ।।

छायायाः क्रमणाद्यस्य मुच्यते पापकंचुकात् ।।

अस्य मूले नरः प्राणांस्त्यजन्मुक्तिमवाप्नुयात् ।।२२।।

न्यग्रोधरूपं दृष्ट्वापि नारायणमकल्मषम् ।।

निष्पापो जायते मर्त्यः किमुत पूजयन्स्तुवन् ।। २३ ।।

अस्य मूलात्प्रतीच्यां हि नृसिंहस्योत्तरे नृप ।।

अतिष्ठन्माधवो यत्र चतुर्मूर्तिधरो विभुः ।। २४ ।।

अनुग्रहीतुं त्वामेव पुनरत्रोद्भविष्यति ।।

श्वेतद्वीपे यथा विष्णुर्भोगभूमौ निजालयः ।। २५ ।।

जंबूद्वीपे कर्मभूमौ निजं स्थानमिदं स्मृतम् ।।

स्वस्यैवातिरहस्यत्वान्न प्रकाशोस्य संमतः ।। २६ ।।

मोक्षाधिकारी जानाति स्थलमेतन्महीपते ।।

अविश्वासपदं नृणां दुष्कृतां हि विशेषतः ।। २७ ।।

अत्र याऽन्या प्रतिकृतिः पौरैर्विष्णोः प्रतिष्ठिता ।।

सापि मुक्तिप्रदा भूप किं पुनः सा स्वयंभुवा ।। २८ ।।

अंतर्द्धानतिरोधाने सुनिमित्ते जगत्प्रभोः।।

अनुग्रहार्थं साधूनां जायते च युगेयुगे ।। २९ ।।

नानावतारैर्भगवान्मत्स्यकूर्मादिकैर्नृप ।।

निमित्तनाशे च तिरोदधाति परमेश्वरः ।। 2.2.15.३० ।।

निर्निमित्तं स्थितो नित्यमिह कारुण्यसागरः ।।

श्वेतद्वीपाद्यथा विष्णुरन्यत्रावतरेत्प्रभुः ।। ३१ ।।

अत्र स्थितोऽपि स द्वारकाकांचीपुष्करादिषु ।।

प्रकाशं याति कृपया तरुमूलप्ररोहवत् ।। ३२ ।।

नानातीर्थेषु देशेषु क्षेत्रेष्वायतनेषु च ।।

अंशावतारास्तस्यैव मा भूत्ते संशयो नृप ।।३३।।

क्षणं न त्यजतीशानः क्षेत्रं क्षेत्रमिव स्वकम् ।।

त्वदुपज्ञस्तु भूपाल प्रकाशोऽन्यो भविष्यति ।। ३४ ।।

इति संदर्शितं स्थानं नारदेन महात्मना ।।

साष्टांगपातं भूमौ तदिंद्रद्युम्नो ननाम ह ।। ३५ ।।

मन्वानस्तु स्थितं देवं प्रकाशमिव तुष्टुवे ।। ३६ ।।

।। इंद्रद्युम्न उवाच ।। ।।

देवदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन ।।

त्राहि मां पुंडरीकाक्ष पतितं भवसागरे ।। ३७ ।।

त्वमेक एव दुःखौघध्वंसकः परमेश्वर ।।

क्षुद्राः क्षुद्रान्हि सेवंते सुखलेशस्य लिप्सया ।। ३८ ।।

अनादित्रिविधौघस्य राशेः स्वस्य महांहसः ।।

दुरुच्छेद्यस्य सततं पूर्यमाणस्य जन्मनः ।। ३९ ।।

किं पुनर्भक्तिभावेन साक्षान्मुक्तिप्रदं नृणाम्।।

कर्माधीनं तु ये मूढा वदंति त्वां क्रृपानिधिम् ।। 2.2.15.४० ।।

ते न जानंति भगवन्कर्मैवं प्रेरितं त्वया ।।

अजामिलेन विप्रेण त्यक्त्वा वर्णाश्रमोदितम् ।। ४१ ।।

किं न पापं कृतं स्वामिन्सोऽपि त्वन्नामकीर्तनात् ।।

मुक्तोऽभूत्स्मरणादेव पाशहस्तैर्विमोचितः ।। ४२ ।।

सर्वेऽप्युपाया देवेश कीर्तितास्तव दर्शने ।।

त्वयि दृष्टे हि भिद्यंते संशया हृदि संस्थिताः ।। ४३ ।।

निःसंशयो भवेत्सद्यः पापपुण्यक्षयो धुवम् ।।

त्वमेव शरणं दीनमनुगृह्णीष्व मां विभो ।। ४४ ।।

निश्चितानि त्वया देव गर्भस्थस्य च यानि मे ।।

तैरेव मे जनिर्जातु याचे त्वां केवलं त्विदम् ।। ४५ ।।

तिरश्चो मुक्तिदा मूर्तिः स्थिता ते याऽत्र तां पुनः ।।

अनेन चक्षुषा पश्यामीश नान्यत्प्रयोजनम् ।।४६।।

कृतांजलिपुटो राजा स्तुत्वैवं मधुसूदनम्।।

पुनर्ननाम धरणीपृष्ठे साश्रुविलोचनः ।। ४७ ।।

ततोंऽतरिक्षगा वाणी सामसुस्वरभाषिणी ।।

उच्चचार नभोमध्ये इन्द्रद्युम्नस्य शृण्वतः ।। ४८ ।।

मा चिंतां व्रज भूपाल व्रजिष्ये त्वदृशोः पथम् ।।

पैतामहं वचः प्राह नारदो यत्कुरुष्व तत् ।। ४९ ।।

तच्छ्रुत्वा दिव्यवचनं नारदस्य च भाषितम् ।।

श्रद्दधे वाजिमेधाय भगवत्प्रीतिकारकः ।। 2.2.15.५० ।।

नारदं च पुनः प्राह हर्षगद्गदया गिरा ।।

मुने त्वया यदादिष्टं चतुर्मुखनिदेशतः ।। ५१ ।।

अशरीरा त्वियं वाणी अनुजज्ञे तदेव हि ।।

पितामहो जगन्नाथो भेदो वै नाऽनयोः क्वचित् ।। ५२ ।।

पद्मयोनेः सुतस्त्वं हि वचस्ते भगवद्वचः ।।

तत्कर्तव्यं प्रयत्नेन यच्छ्रेयउपपादकम् ।। ५३ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे पंचदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

नृपं सुमनसं दृष्ट्वा श्रद्दधानं महाक्रतौ ।।

उवाच परमप्रीत्या नारदो लोकहर्षणः ।। १ ।।

व्यवसाये सुकृतिनां देवा यांति सहायताम् ।।

तत्रोदाहरणं त्वं हि यत्सहायश्चतुर्मुखः ।। २ ।।

तदेहि यामस्तत्रैव नीलकंठस्य सन्निधौ ।।

सर्वराक्षससंहारं सर्वविघ्ननिवारणम् ।।३।।

स्थापयाम्यग्रतो राजन्नृसिंहं वारुणीमुखम् ।।

अंतर्हितो हि भगवान्प्रत्यक्षोऽसौ नृकेसरी ।।४।।

सन्निधावस्य यागस्तु फलातिशयवान्भवेत् ।।

त्वमग्रतो गच्छ शीघ्रं प्रासादं तत्र कारय ।। ५ ।।

स्मरणान्मम चागत्य सुतो वै विश्वकर्मणः ।।

प्रत्यङ्मुखं तु प्रासादं स तूर्णं घटयिष्यति ।। ६ ।।

दक्षिणे नीलकंठस्य यो महांश्चंदनद्रुमः ।।

धनुःशतांतरे राजंश्चिररूढस्तु तिष्ठति ।। ७ ।।

तस्य पश्चिमदेशस्थं क्षेत्रं राजन्भविष्यति ।।

वाजिमेधसहस्रेण तस्याग्रे यजतां भवान् ।। ८ ।।

गच्छ त्वमहमत्रैव स्थास्यामि दिनपञ्चकम् ।।

आराध्यैनं दिव्यसिंहं ज्योतीरूपमनन्तकम् ।। ९ ।।

प्रत्यर्चायां प्रतिष्ठाप्य प्राणेंद्रियमनोयुतम् ।।

दीपाद्दीपं यथा राजन्नयिष्ये शोभनाकृतिम् ।। 2.2.16.१० ।।

नारदस्येति वचनं प्रतिश्रुत्य नृपोत्तमः ।।

जगाम तत्र वेगेन चन्दनद्रुमसंनिधिम् ।। ११ ।।

तत्रापश्यत्सुघटकं शिल्पशास्त्रविशारदम् ।।

नारदस्याज्ञया प्राप्तं पुत्रं वै देवशिल्पिनः ।। १२ ।।

मनुष्यरूपमास्थाय शस्त्रसूत्रधरं स्थितम् ।।

राजानं स तु दृष्ट्वा वै चिकीर्षंतं सुरालयम् ।। १३ ।।

कृतांजलिपुटः प्रोचे देवाहं शिल्पशास्त्रवित् ।।

नरसिंहालयं तेऽद्य घटयिष्यामि शोभनम् ।।

राजापि तमुवाचेदं प्रहसन्भो द्विजोत्तमाः ।। १४ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

न शिल्पी त्वं हि सामान्यः शिल्पशास्त्रप्रणेतृकः ।।

कथितो नारदेनैव त्वष्टुः पुत्रो महायशाः ।। १५ ।।

निर्जनेऽस्मिन्महारण्ये नेतः पूर्वं जनाश्रयः ।।

वयमद्यागताः शिल्पिन्सम्बन्धः किंनिमित्तकः ।। १६ ।।

देवशिल्पी भवानेव विष्णोरमिततेजसः ।।

सदानुध्यायिनस्तस्य निदेशवशवर्तिनः ।। १७ ।।

येन स्मृतस्त्वं मुनिना स एवात्रागमिष्यति ।।

प्रत्यर्चां नरसिंहस्य गृहीत्वा तु दिनांतरे ।। १८ ।।

तदाशु घटयस्वाद्य सप्राकारं सतोरणम् ।।

प्रासादं नरसिंहस्य प्रतीचीवदनं शुभम् ।। १९ ।।

तं पूजयित्वा विधिवन्नियोज्य घटने नृपः ।।

शिलासंचयकान्भृत्यान्बहुवित्तैरयोजयत् ।। 2.2.16.२० ।।

चतुर्थे दिवसे विप्राः प्रासादोऽभूदनुत्तमः ।।

बहुकालप्रसाध्योऽपि महिम्ना देवशिल्पिनः ।। २१ ।।

ततः प्रभाते विमले नित्यकर्मावसानतः ।।

प्रतिष्ठाविधिसंभारं गृहीत्वा सपरिच्छदः ।। २२ ।।

नारदागमनं प्रेक्ष्य यावत्तिष्ठति भूपतिः ।।

तावच्छुश्रुविरे शङ्खा मृदङ्गा मुरजास्तथा ।। २३ ।।

गीतमङ्गलवाद्यानि घंटानां करिणां स्वनाः ।।

तथा जय जयेत्युच्चैः शब्दा आकाशमण्डले ।। २४ ।।

ताञ्छ्रुत्वा विस्मयापन्ना इंद्रद्युम्नपुरोगमाः ।।

राजानः श्रोत्रिया विप्रा वैष्णवाश्च सहस्रशः ।। २५ ।।

निराधारास्त्विमे शब्दा अद्भुतानि न संशयः ।।

विचारयंतस्ते यावत्तावद्दक्षिणतो मरुत् ।। २६ ।।

गन्धान्वितद्विरेफौघशब्दिताः पुष्पवृष्टयः ।।

आविर्भूतास्त्रिपथगा वारिणार्द्रीकृता द्विजाः ।। २७ ।।

तदनंतरमेवासौ नारदो ब्रह्मणः सुतः ।।

तपःप्रभावनिर्व्यूढ विमानवरशायिनीम् ।। २८ ।।

रत्नचामरहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिः सुशोभिताम् ।।

अलंकृतां वहुविधैर्मणिरत्नप्रसाधनैः ।। २९ ।।

दिव्यमाल्यांबरधरां दिव्यगन्धानुलेपनाम् ।।

रम्यां प्रतिष्ठितप्राणां घटितां विश्वकर्मणा ।। 2.2.16.३० ।।

तेजोमण्डलसंवीतां परितो हर्षदामपि ।।

आदाय नरसिंहस्य प्रत्यर्चां प्रत्युपस्थितः ।। ३१ ।।

तां दृष्ट्वा हर्षिताः सर्वे राजा राजानुयायिनः ।।

अन्तर्द्धानं गतो देवो नारदेनोद्धृतः किमु ।। ३२ ।।

मेनिरे हर्षितात्मानः प्रशशंसुश्च तं मुनिम् ।।

निरूप्य संनिधिस्थां तु नरसिंहाकृतिं द्विजाः ।।

आद्यमूर्तेर्नृसिंहस्य प्रतिमामथ मेनिरे ।। ३३ ।।

प्रत्युत्थाय ततो राजा प्रहृष्टेनांतरात्मना ।।

प्रदक्षिणीकृत्य हरिं जगाम शिरसा महीम् ।। ३४ ।।

श्रद्धासंपत्तियोग्येन संभारेण नृपाज्ञया ।।

प्रस्थापयामास मुनिः प्रासादं शुभलक्षणम् ।। ३५ ।।

प्रतिमां देवदेवस्य सुमुहूर्ते द्विजोत्तमाः ।।

धरारमाभ्यां सहितां रत्नवेद्यां प्रतिष्ठिताम्।।

योगारूढतनुं राजा इन्द्रद्युम्नोऽथ तुष्टुवे ।। ३६ ।।

वैष्णवैर्ब्राह्मणैर्भूपैर्नारदेन च धीमता।।

गुह्योपनिषदैः स्मार्तैः स्तोत्रैः शास्त्रैर्मुदान्वितैः ।। ३७ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

एकानेकस्थूलसूक्ष्माणुमूर्ते व्योमातीत व्योमरूपैकरूप ।।

व्योमाकार व्यापक व्योमसंस्थ व्योमारूढ व्योमकेशाब्जयोने ।। ३८ ।।

दुःखांभोधेस्त्राहि मां दिव्यसिंह प्रादुर्भूतानेककोट्यर्कधामन् ।।

नित्यासन्नो दूरसंस्थो न दूरो नासन्नो वा बोध्यबोधात्मभाव ।। ३९ ।।

ज्ञेयज्ञेयो ज्ञानगम्योऽप्यगम्यो मायातीतो मानमेयोऽनुमानात् ।।

कृत्स्नस्यादिः कृत्स्नकर्त्तानुमंता पाता हर्त्ता विश्वसाक्षिन्नमस्ते ।। 2.2.16.४० ।।

दुःखध्वंसस्यैकहेतुं न हेतुं भेत्तुं छेत्तुं संशयानग्रजातम् ।।

ज्योतीरूप ज्ञानरूप प्रकाश स्तोमव्यूहाकार निर्माणहेतो ।। ४१ ।।

त्वत्पादब्जे भक्तिमग्र्यां सदा मे देहि स्वामिन्मूलभूतां चतुर्णाम् ।।

श्रौतैः स्मार्तैर्नित्ययुक्ता जनास्ते दीनास्तिष्ठन्त्यत्र बद्धा भवाब्धौ ।। ४२ ।।

अनन्तपादं बहुहस्तनेत्रमनंतकर्णं ककुभौघवस्त्रम् ।।

दिवानिशानाथसुकुण्डलाढ्यं नक्षत्रमाला कृतचारुहारम् ।। ४३ ।।

त्वामद्भुतं दिव्यनृसिंहमूर्तिं भक्तेष्टपूर्तिं शरणं प्रपद्ये ।।

यत्पादपद्म हि पितामहस्य किरीटरत्नैर्विकचत्वमेति।।४४।।

यदीयपादाब्जयुगांतभूमौ लुठेच्छिरो यस्य हि पांचभौतम् ।।

तद्दिव्यपादं शिरसा वहंति सुरेन्द्रनार्यः खलु तं नमामि ।। ४५ ।।

तद्दिव्यसिंहं हतपापसंघं पादाश्रितानां करुणाब्धिसिंहम् ।।

पादाऽब्जसंघट्टविघट्टमानब्रह्मांडभांडं प्रणमामि चण्डम् ।। ४६ ।।

सटाच्छटाकंपनशीर्यमाणघनौघविद्रावितपापसंघम् ।।

चंडाट्टहासांतरिताब्दशब्दं त्रिलोकगर्भं नृहरिं नमामि ।। ४७ ।।

नमस्ते नमस्ते नमस्तेऽद्य विष्णो परित्राहि दीनानुकंपिन्ननाथम् ।।

भवंतं समासाद्य मे देहबन्धो मुरारे न संसारकारागृहेऽस्तु ।। ४८ ।।

हयमेधसहस्रांते यथा त्वां चर्मचक्षुषा ।।

दिव्यरूपं प्रपश्यामि तथानुक्रोशय प्रभो ।। ४९ ।।

यथा चेज्यासहस्रं मे निर्विघ्नं तत्समाप्यते ।।

यज्ञेश त्वत्प्रसादान्मे तथा सान्निध्यमस्तु ते ।। 2.2.16.५० ।।

कोटयः पापराशीनां क्षयं यांति यथा प्रभो ।।

धर्मार्थकामा हस्तस्था नैषां चित्रं स्तुवंति ये ।।

मोक्षस्य भाजनं विष्णो ते नरा ये तवाश्रयाः ।। ५१ ।।

स्तुत्वेत्थं दिव्य सिंहं तं भूपतिर्हष्टमानसः ।।

दण्डपातप्रणामेन जगाम धरणीं मुहुः ।। ५२ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

क्षेत्रं तन्नरसिंहस्य ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ।।

इन्द्रद्युम्नानुग्रहाय सर्वलोकहिताय च ।। ५३ ।।

पश्यंति ये नृसिंहं तं शंभुना सह संस्थितम् ।।

न देहबन्धं ते विप्राः प्राप्नुवंति न संशयः ।। ।। ५४ ।।

मनसा वांछितं यद्यत्प्राप्नुवंति ततोऽधिकम् ।।

स्तोत्रेणानेन ये दिव्यसिंहरूपं स्तुवंति वै ।। ५५ ।।

सर्वकामप्रदो देवस्तस्य मुक्तिं प्रयच्छति ।।

ज्येष्ठशुक्लद्वादशी या स्वातीनक्षत्रसंयुता ।। ५६ ।।

तस्यां प्रतिष्ठितः क्षेत्रे दिव्यसिंहो महर्षिणा ।।

सुतेन ब्रह्मणः साक्षात्तत्र पश्यंति तं च ये ।। ५७ ।।

वाजिमेधसहस्रस्य फलं साग्रं लभंति ते ।।

पञ्चामृतैर्वा क्षीरेण नारिकेलरसेन वा ।। ५८ ।।

स्नापयंति नरा ये वै अथवा गन्धवारिणा ।।

पूजयित्वा महासिंहमुपचारैः सपायसैः ।। ५९ ।।

जपाकुसुममाल्यैश्च गन्धमाल्यैः सुशोभनैः ।।

धूपदीपैः सकर्पूरैस्तांबूलैरतिशोभनैः ।। 2.2.16.६० ।।

सुगीर्भिः स्तुतिपाठैश्च जयशब्दैस्तथोच्चकै ।।

प्रदक्षिणप्रणामैश्च दानैर्ब्राह्मणतर्पणैः ।।

सन्तोष्य नरसिंहं तं ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।। ६१ ।।

वैशाखस्य चतुर्दश्यां सौरिवारेऽनिलर्क्षके ।।

आद्यावतारः सिंहस्य प्रदोषसमये द्विजाः ।।६२।।

तस्यां संपूज्य विधिवन्नरसिंहं समाहितः ।।

जन्मकोटिसहस्रैस्तु पापराशिः सुसंचितः ।।

दह्यते तत्क्षणादेव तूलराशिरिवाग्निना ।। ६३ ।।

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा नमस्कृत्वा प्रणिपत्य च भक्तितः ।।

स्तुत्वा विमुच्यते पापैर्निर्मोकेन भुजंगवत् ।। ६४ ।।

न तस्य व्याधयः संति न शोका नाधयस्तथा ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं तथा ।। ६५ ।।

समीपे तस्य भो विप्रा यजनं दानमेव च ।।

अन्यानि पुण्यकर्माणि कृतानि च सकृन्नरैः ।।

कोटिकोटिगुणानि स्युर्नरसिंहप्रसादतः ।। ६६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

प्रतिष्ठिते नारसिंहे क्षेत्रे तस्मिन्नराधिपः ।।

किं चकार मुने ब्रूहि परं कौतूहलं तु तत् ।। १ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इन्द्रादींस्त्रिदशान्सर्वान्न्यमन्त्रयत पूर्वतः ।।

ततः स मन्त्रयामास ऋषीन्विप्रान्सहस्रशः ।। २ ।।

अध्येतॄंश्चतुरो वेदान्सषडंगपदक्रमैः ।।

यज्ञविद्यासु कुशलान्मीमांसापरिनिष्ठितान् ।। ३ ।।

सभाष्यकल्पसूत्रैस्तु परिनिष्ठितकर्मिणः ।।

अष्टादशसु विद्यासु कुशलान्धर्मकोविदान् ।। ४ ।।

सदाचारावदातांश्च कुलीनान्सत्यवादिनः ।।

वैष्णवांश्च विशेषेण मंत्रयामास सादरम् ।। ५ ।।

त्रैलोक्ये ये च राजानः सिद्धाः सप्तर्षयो द्विजाः ।।

सच्छूद्रा वणिजो द्वीपपतयश्च निमंत्रिताः ।। ६ ।।

क्रोशद्वयमिता विप्राः सभासीत्तस्य भूपतेः ।।

पाषाणघटिता सोच्चा सुधया सानुलेपिता ।। ७ ।।

क्वचिद्रत्नमयी भूमिः क्वचित्कांचननिर्मिता ।।

स्फाटिकी राजती चैव यथायोग्यं कृतस्थली।। ८ ।।

स्तंभै रत्नमयैः प्रोच्चैर्दुकूलपरिवेष्टितैः ।।

चारुचंद्रातपाढ्या तु गन्धमाल्यैः सचामरैः ।। ९ ।।

मुक्तादामांतरस्थैश्च चारुवातायना शुभा ।।

कृष्णागुरुस्नेहसिक्ता श्रीखण्डसलिलोक्षिता ।। 2.2.17.१० ।।

सर्वर्त्तुकुसुमाकीर्णा प्रांतोपवनसंवृता ।।

वाप्यः स्फटिकसोपानाः पद्मकद्वारमंडिताः ।। ११ ।।

चक्रवाकैः प्लवैर्हंसैः सारसैर्मधुरस्वनैः ।।

व्याप्तांतराः स्वच्छशीतसुगंधमधुरांभसः ।। १२ ।।

परितः शतशस्तस्याः सुखावतरणा द्विजाः ।।

उपच्छायाविरचनाः शोभमानाः समंततः ।। १३ ।।

यज्ञशाला मरुत्तस्य यथासीद्भो द्विजोत्तमाः ।।

तथेंद्रद्युम्नभूपस्य रचिता विश्वकर्मणा ।। १४ ।।

शुभेऽह्नि शुभनक्षत्रे वासयित्वा सभासदः ।।

राज्ञः सिंहासनासीनान्दृष्ट्वासीनानृषीनपि ।। १५ ।।

ससिद्धान्ब्रह्मर्षिगणान्बहुमूल्यकुथस्थितान् ।।

देवान्कांचनपीठस्थान्यथायोग्यमथ द्विजान् ।। १६ ।।

वरासनस्थानन्यांश्च यथादेशं सुखस्थितान् ।।

मध्ये नृपाणां देवानामृषीणां च शचीपतिम् ।। १७ ।।

साम्राज्यलक्षणे स्वस्य रत्नसिंहासने स्थितम् ।।

दिव्यैर्माल्यैस्तथा गंधैर्वासोभिर्विष्टरादिभिः ।। १८ ।।

पुरोधसा समं पूर्वमर्चयामास ऋद्धिमत् ।।

विनीतो दीनवत्तस्य चक्रे पूजां तथा नृपः ।। १९ ।।

आश्चर्यं मन्यतेऽस्यासौ त्रैलोक्येशोऽपि तद्यथा ।।

ततः सिद्धान्देवमुनीनचर्यन्निंद्रवत्तदा ।। 2.2.17.२० ।।

विस्मयं जनयामास कुवेरस्याप्यधिश्रियः ।।

ततो देवान्समानर्च प्रभूतस्वस्वसंपदः ।। २१ ।।

उपचारैर्महीनाथः सम्यगव्यग्रमानसः ।।

राज्ञः संपूजयामास राजयोग्यैः परिच्छदैः ।। २२ ।।

यथा ते मेनिरे भूपा भवामः सांप्रतं वयम् ।।

सत्यं राज्यं क्रमात्प्राप्तं नेदृशश्च परिच्छदः ।। २३ ।।

आनर्च वैष्णवान्भूय उपचारैः समानयन्।।

शांता अपि यथा चित्रं मेनिरे विषयागमम् ।। २४ ।।

ततो विप्रान्बाहुजातान्वैश्यान्मुनिपुरःसरम् ।।

सम्यक्प्रपूजयामास सत्त्वोद्रिक्तो महीपतिः ।। २५ ।।

अन्यांश्च सचिवद्वारा पूजयित्वा ससंभ्रमः ।।

दृष्टः स विनयान्नम्रः कृतांजलिपुटस्तथा ।। २६ ।।

महेंद्रमुच्चैराहेदं नारदेन पुरोधसा ।। २७ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

तव प्रसादाद्देवेश इच्छामीदं प्रसीद मे ।।

क्रतुना हयमेधेन प्रयक्ष्ये यज्ञपूरुषम्।। २८ ।।

अनुजानीहि मां देव क्रतूनामीश्वरो भवान् ।।

त्वदाज्ञापालकाः सर्वे त्रैलोक्ये निवसंति ये ।। २९ ।।

यावत्क्रतुसहस्रस्य संस्था च भवति प्रभो ।।

तावत्त्वं त्रिदशैः सार्द्धं सदोमध्यगतो वस ।। 2.2.17.३० ।।

यष्टुमिच्छामि देवेश नाहं त्वत्पदलिप्सया ।।

सर्वेषां वेत्सि देवेश मनोवृत्तिं सदा प्रभो ।। ३१ ।।

युष्माकं पूर्वदृष्टोऽत्र वपुष्मान्माधवः प्रभुः ।।

उपासनायां सोऽयं यो वालुकाभिस्तिरोदधे ।। ३२ ।।

तस्य भूयः प्रकाशार्थं वाजिमेधसहस्रकम्।।

करिष्ये वचनादिंद्र चतुरास्यस्य शासनात् ।।

पुनः प्रकाशिते तस्मिञ्छ्रेयो वोऽपि भविष्यति ।। ३३ ।।

इति विज्ञापिते राज्ञा महेंद्रप्रमुखाः सुराः ।।

अन्तर्द्धानोतरं या च श्रुता पूर्वं सरस्वती ।। ३४ ।।

अशरीरां स्मरंतस्तामिदं प्रोचुः प्रहर्षिताः ।।

इन्द्रद्युम्न महात्मासि सत्यं सत्यवतो भुवि ।। ३५ ।।

तच्चेष्टितं पुरास्माभिरन्वभावि भविष्यकम् ।।

सहायास्ते भविष्यामः कार्ये त्रैलोक्यपावने ।।३६।।

स्रष्टा स जगतां यत्र उद्युक्तः स्वयमेव हि ।।

अत्रैवोवाच भगवानस्माकमपि भूतले ।। ३७ ।।

प्रविशंस्तदनुक्रोशवशाद्भूयः प्रकाशनम् ।।

करिष्ये दारवं देहमित्येतत्परिनिष्ठितम् ।। ३८ ।।

नात्रास्माकं व्यलीकं तु नेंद्रस्य च महीपते ।।

अस्मद्दिष्टसमुद्योगस्तव नः प्रीतिकारकः ।। ३९ ।।

सुखं यजस्व राजेंद्र वैकुंठं भक्तवत्सलम् ।।

क्रतुना हयमेधेन सहस्रपरिवर्तिना ।। 2.2.17.४० ।।

दुराराध्यो हि भगवानस्माकं भक्तवत्सलः ।।

वयमप्यत्र देवत्वं त्यक्त्वा भक्ति परायणाः ।। ४१ ।।

आराधयामः क्षेत्रेस्मिन्विनीता नररूपिणः ।।

प्रियं हि मानुषे लोके कर्म सिद्ध्यति वै कृतम् ।। ४२ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्युक्ते त्रिदशैः सेंद्रैः परितुष्टांतरात्मना ।।

आरंभार्थं क्रतो राजा भगवंतमपूजयत् ।। ४३ ।।

उपचारसहस्रैस्तु यथावत्प्रतिपादितैः ।।

ततः पितृगणान्राजा निरूप्य श्रद्धयान्वितः ।। ४४ ।।

सदोगृहगतान्विप्रान्याज्ञिकान्समलंकृतान् ।।

कृत्वेष्टदेवं पुरतो वैकुंठं साग्निहोत्रकम् ।। ४५ ।।

आकांक्षन्कल्पितं लग्नं संवृत्ते स्वस्तिवाचने ।।

उपस्थितः सपत्नीकः शुद्धमांगल्यवेषधृक् ।। ४६ ।।

स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुद्धान्पुण्याहं वृद्धिकर्म च ।।

ततः संभृतसंभारो वरयामास ऋत्विजः ।। ४७ ।।

वृतास्ते तु सपत्नीकं दीक्षयंतो नृपोत्तमम् ।।

विहृत्य दीक्षणायेष्टान्न्ययजन्सभ्यचोदिताः ।। ४८ ।।

प्रणीय तं प्रज्वलंतं वेद्यामाहवनीयकम् ।।

त्रैलोक्यमंगलकरं किं साक्षाद्वैष्णवं महः ।। ४९ ।।

सुप्रोक्षितं चाभिमंत्र्य अनुज्ञाप्य दिगीश्वरान् ।।

मुमुचुस्ते हयं मुख्यमंगेषु शुभलक्षणम् ।। 2.2.17.५० ।।

ततः स दीक्षितो राजा वाग्यतो रौरवीं त्वचम् ।।

अधिष्ठाय सदोमध्ये मृत्युंजय इव स्थितः ।। ५१ ।।

निमंत्रितानां मुक्त्यर्थं चक्षुषा संदिदेश वै ।।

सुराणां रत्नपात्राणि महार्घाणि नृपाज्ञया ।। ५२ ।।

सचिवः कारयामास भोजनाय समृद्धिमत् ।।

शुद्धसौवर्णपात्राणि मुनीनां च महीक्षिताम् ।। ५३ ।।

द्विजानां भोजनार्थाय नवानि प्रत्यहं द्विजाः ।।

क्षत्रियाणां विशां विप्रा राजतानि शुभानि च ।। ५४ ।।

कांस्यनिर्मलपात्राणि शूद्राणां भोजनाय वै ।।

अहन्यहनि पात्राणि भोजनांते द्विजोत्तमाः ।। ५५ ।।

आकरेषु प्रपात्यंते प्रोच्छिष्टदलवज्जनैः ।।

तत्र यज्ञोत्सवे ये वै भोजनाय निमंत्रिताः ।। ५६ ।।

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च प्रपौत्राश्चैव संततिः ।।

नित्यं पंचरसान्नानि बहुमानपुरःसरम् ।। ।। ५७ ।।

आदृतैर्भोजिता राज्ञ इंद्रद्युम्नस्य शासनात् ।।

कुटुंबवत्स्थितास्तत्र संस्था यावन्महाक्रतोः ।। ५८ ।।

यद्देशीया जनास्तेषामधिष्ठाता च तान्नृपः ।।

नृपाणामनुसंधाता इंद्रद्युम्नप्रयाचितः ।। ५९ ।।

नारदः समदर्शी तु परोपकृतिलोलुपः ।।

इंद्रादीनां सुरेंद्राणां देवर्षीणां नृपोत्तमः ।।2.2.17.६०।।

स्वयं नरपतिश्चर्यां चकार क्रतुपूर्त्तये ।।

षड्विधान्यन्नपानानि संस्कृतानि द्विधा नरैः ।। ६१ ।।

देवानां भोजने तत्र मंत्रतंत्रविशारदैः ।।

मर्त्यानां नल विद्यायां कुशलैः संस्कृतानि वै ।। ६२ ।।

क्षुत्पिपासानभिज्ञा हि सुधाहारा दिवौकसः ।।

तेषामपि अपूर्वत्वादाश्चर्यं तद्धि भोजनम् ।। ६३ ।।

नराणां दुर्लभं मर्त्य इंद्रद्युम्नगृहेऽशनम्।।

इन्द्रद्युम्नस्य चेंद्रस्य विशेषो मर्त्यवासिता ।। ६४ ।।

अत्यद्भुतकरं ह्येतत्प्रत्यहं च नवं नवम् ।।

संमाननादरावृद्धिर्भोज्यस्य द्विजसत्तमाः ।। ६५ ।।

अन्योन्यस्पर्द्धयैवात्र प्रवर्द्धते परस्परम् ।।

सुगंधसुमनोमाल्यकस्तूर्यादिप्रलेपनम् ।। ६६ ।।

चित्रसूक्ष्मदुकूलानि सोपधानासनानि च ।।

रत्नपल्यंकिका शय्या रत्नदंडप्रकीर्णकम् ।। ६७ ।।

जातीलवंगकर्पूरैर्नागवल्लीदलानि च ।।

मनोहराणि गीतानि नृत्यानि विविधानि च ।। ६८।।

भरतस्य मुनेः शिक्षापंडितै रचितानि च ।।

स्वस्ववंशयशोऽभिज्ञाः शतशः सूतमागधाः ।। ६९ ।।

एतान्यन्यानि वस्तूनि दुर्लभान्यपि यानि वै ।।

त्रिदशाश्चापि मर्त्याश्चान्वभुज्यंत सुसादरम् ।। 2.2.17.७० ।।

एकतोऽन्यत्र चित्राणि न च हीनानि कुत्रचित् ।।

पातालवासिनां चापि भोजनं वै सुधाधिकम् ।। ७१ ।।

यद्भुक्त्वा नानुवाञ्छन्ति पातालगमनं हि ते ।।

पुराणि यानि पाताले रत्नौघालोकितानि च ।। ७२ ।।

विना सूर्यप्रकाशेन तादृशान्येव भूपतिः ।।

ददौ तेषां निवासाय येषु पातालबुद्धयः ।। ७३ ।।

सुखासीनाश्च क्रीडंतो भुंजाना शेरते मुदा ।।

देवानामपि नान्यत्र भूमिस्पर्शनमस्ति वै ।। ७४ ।।

इन्द्रद्युम्नपुरे तत्र स्वर्गादपि मनोहरे ।।

यदृच्छया सुखक्रीडासक्ता नो तत्यजुर्भुवम् ।। ।। ७५ ।।

अभिलाषोपजातं तु सुखं स्वर्गे वदंति हि ।।

अनिच्छयापि भो विप्राः सुखं सर्वत्र तत्र वै ।। ७६ ।।

आदृत्य यत्नान्मन्यंते भोज्यं ते सादरं नराः ।।

न याचितः कोपि जनः कुतो वा स्यात्पराङ्मुखः ।। ७७ ।।

राजाधिराजवेश्मानि जनानां स्वगृहैः समम् ।।

तदासीत्स्वगृहे तेषां न सदा सर्वसंभवः ।। ७८ ।।

तत्र यत्कामनातीतं तद्वस्तु सुलभं बहु ।।

इत्थं प्रवर्तिते यज्ञे यज्ञेशप्रीतये मुदा ।। ७९ ।।

पृथिवी हृतसर्वस्वा वाजिमेधेस्य भूपतेः ।।

या पूर्वं साभवद्भूयः स्वर्णवृष्टिसुभूषिता ।। 2.2.17.८० ।।

इत्थं प्रवृत्ते लोकानां तत्र त्रैलोक्यवासिनाम् ।।

दानसंमानभोज्यानां विधौ विधिवतोऽन्वहम् ।। ८१ ।।

अश्वमेधं प्रति जना जगुर्गाथाः परस्परम् ।।

नेदृग्यागस्य संभारो विधेः शास्त्रप्रचोदितः ।। ८२ ।।

इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्न भूतो न भविष्यति ।।

न याचितारोऽदातारो मिथो यत्र निमंत्रिताः ।। ८३ ।।

न कामभंगो यत्रासीद्देवानामपि भो द्विजाः ।।

ईदृक्समृद्धिः क्रतुराट् प्रवृत्तो भूपतेस्तदा ।। ८४ ।।

अधिश्रद्धः सुसंपन्नः पूर्वस्मादपरोऽभवत् ।।

स्मृतिकाराः कल्पकारास्तथा शास्त्रप्रणेतृकाः ।। ८५ ।।

यज्ञानुष्ठानकुशलाः सदाचारावतंसकाः ।।

अग्न्याधानाद्यवभृथप्रचारमनुपूर्वशः ।। ८६ ।।

क्रतुः सदस्यानुमते नृपतेः प्रीतये द्विजाः ।।

न मंत्राः स्वरतो हीना वर्णतो वापि कर्हिचित् ।। ८७ ।।

ये वै विधिविधातारस्ते वै कर्मप्रचारकाः ।।

प्रायश्चित्तनिमित्तेन प्रायश्चित्तनिबंधनात् ।। ८८ ।।

कर्मोपघातो नो तत्र योगिनः कर्मयोगिनः ।।

यत्र सप्तर्षयो दिव्याः सदस्याः क्रतुसाक्षिणः ।।६९।।

प्रचारयंति कर्माणि गुणदोषविभागिनः ।।

याज्ञवल्क्यादयस्तेऽत्र मुनयस्त्वृत्विजो वृताः ।। 2.2.17.९० ।।

सदोगतास्ते मुनयः परस्परकथांतरे ।।

वाकोवाक्यानि सूक्तानि गुह्योपनिषदानि च ।। ९१ ।।

गाथाः पौराणिकीर्विप्रा विष्णुभक्तिपुरःसराः ।।

चरितानि हरेः सर्वकल्मषौघहराणि च ।। ९२ ।।

तत्र संवर्तयामासुस्ते सभायां महीक्षितः ।।

तस्य यज्ञे हविः प्राशुः प्रत्यक्षं वह्निमध्यगाः ।। ९३ ।।

मुदितास्त्रिदशा विप्रा महेंद्रप्रमुखामखे ।।

चिरप्रवासिनो देवा नास्मरंतामरावतीम् ।। ९४ ।।

अमृतं हि हविस्तेषां कल्पितं ब्रह्मणा पुरा ।।

तत्प्राश्य मुदिता देवा वीर्यवन्तश्चिरायुषः ।। ९५ ।।

यागानुष्ठानविषयादन्यत्र विषयान्बहून् ।।

इन्द्रद्युम्नेन रचितान्समस्तानुपभुंजते ।। ९६ ।।

तत्र ये नागराजानः पातालतलवासिनः ।।

ततोऽधिकान्मर्त्यलोके विषयानुपभुंजते ।। ९७ ।।

पातालगमनं ते वै नेहंते मनसा धुवम् ।।

इत्थं प्रवर्तितो यज्ञस्त्रैलोक्यप्रीतिकारकः ।। ९८ ।।

इन्द्रद्युम्नस्य नृपतेः क्षेत्रेऽस्मिन्पुरुषोत्तमे ।।

जगदीशप्रसादाय पितामहनिदेशतः ।। ९९ ।।

एकोनं क्रमतः संस्थामवाप पृथिवीपतिः ।।

सहस्रं हयमेधस्य यथावद्विधिचोदितम् ।। 2.2.17.१०० ।।

ततः साहस्रिके यज्ञे वाजिमेधे महीपतिः ।।

दिनेदिने दिव्यगतिर्बभूव नृपतिस्तदा ।। १ ।।

सुत्यायाः सप्त दिवसाद्या रात्रिरभवत्पुरा ।।

तस्यास्तुरीयप्रहरे दध्यौ स विष्णुमव्ययम् ।। २ ।।

ध्याने तस्मिन्ददर्शासौ महाभाग्यवशान्नृपः ।।

प्रत्यक्षमिव स श्वेतद्वीपं स्फटिकनिर्मितम् ।। ३ ।।

समंतात्परिवार्यैनं तिष्ठंतं क्षीरसागरम् ।।

महाकल्पद्रुमैः पुष्पगंधामोदिदिगंतरैः ।। ४ ।।

फलपल्लववल्केषु बहिरंतश्च सर्वशः ।।

शंखचक्रांकितैः शुभ्रैः सर्वालंकारभूषितः ।। ५ ।।

महामंजिष्ठवर्णैश्च मूर्तिभिस्तैर्मुरद्विषः ।।

तन्मध्ये घटितं दिव्यमणिभिर्मंडपोत्तमम् ।। ६ ।।

मध्यस्थसूर्यवद्भासिरत्नसिंहासनोज्ज्वलम् ।।

क्षीराब्धिशीतकल्लोलमंदवातमनोहरम् ।। ।। ७ ।।

तन्मध्ये ददृशे देवं शंखचक्रगदाधरम् ।।

नीलजीमूतसंकाशं वनमालाविभूषितम् ।। ८ ।।

सर्वलावण्यभवनं सौंदर्यश्रीनिकेतनम् ।।

निर्भर्त्सयंतं वपुषा पिनद्धं दिव्यभूषणम् ।। ९ ।।

दक्षपार्श्वे स्थितं तत्र अनंतं धरणीधरम् ।।

कोटिचन्द्रप्रतीकाशं हिमाद्रिसदृशप्रभम् ।। 2.2.17.११० ।।

फणामुकुटविस्तारच्छत्रीभूतं मनोहरम् ।।

मणिकुंडलयुग्मांकं चारुनीलनिचोलकम् ।। ११ ।।

हललांगलशंखारिस्फुरद्बाहुचतुष्टयम्।।

हारकेयूरवलय मुद्रिकाभिरलंकृतम् ।। १२ ।।

मेखलाकटिसूत्राढ्यं दिव्यरत्नप्रसाधनम् ।।

दिव्यहालाक्षीबमूर्तिं चारुहासं सुनेत्रकम् ।। १३ ।।

दक्षपार्श्वस्थितां चास्य लक्ष्मीं तां शुभलक्षणाम् ।।

वराभयाब्जहस्तां वै कुंकुमाभां सुलोचनाम् ।। १४ ।।

त्रैलोक्ययुवतीवृन्ददृष्टांताद्भुतविग्रहाम् ।।

ददर्श पद्मासनगां लावण्यांबुधिपुत्रिकाम् ।। १५ ।।

पितामहं च ददृशे पुरतोऽस्य कृतांजलिम् ।।

वामपार्श्वस्थितं चक्रं नानामणिमयं विभोः ।। १६ ।।

सनकाद्यैर्मुनींद्रैस्तं स्तूयमानं जगद्गुरुम् ।।

दृष्ट्वा स्वप्ने स राजा वै प्रहृष्टो द्विजसत्तमाः ।। १७ ।।

अदृष्टपूर्वरूपं तं ज्योतिर्मयमनंतकम् ।।

तुष्टाव तत्र ध्यानस्थो हर्षगद्गदया गिरा ।। १८ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

नमस्ते जगदाधार जगदात्मन्नमोऽस्तु ते ।।

कैवल्यत्रिगुणातीत गुणांजन नमोऽस्तु ते ।। १९ ।।

सुशुद्धनिर्मलज्ञानस्वरूपाय नमोऽस्तु ते ।।

शब्दब्रह्माभिधानाय जगद्रूपाय ते नमः ।। 2.2.17.१२० ।।

संसारपतितश्रांत दुःखध्वंस नमोऽस्तु ते ।।

दुर्भेद्यहृदयग्रंथिभेदकाय नमोऽस्तु ते ।। २१ ।।

द्विसप्तभुवनागारमूलस्तंभाय ते नमः ।।

ब्रह्मांडकोटिघटनाशिल्पिने चक्रिणे नमः ।।२२।।

करुणामृतपाथोधिसुधाधाम्ने नमो नमः ।।

दीनोद्धारैकगुह्याय कृपापाथोधये नमः ।। २३ ।।

प्रकाशकानां सूर्यादिज्योतिषां ज्योतिषे नमः ।।

प्रतिस्वस्वनदीप्ताय अन्तःपापाग्नये नमः ।। २४ ।।

पावकाय पवित्राय पवित्राणां नमो नमः ।।

गरिष्ठाय वरिष्ठाय द्राघिष्ठाय नमो नमः ।। २५ ।।

नेदिष्ठाय दविष्ठाय क्षोदिष्ठाय नमो नमः ।।

वरेण्याय सुपुण्याय नारायण नमोऽस्तु ते ।। २६ ।।

परित्राहि जगन्नाथ दीनबन्धो नमोऽस्तु ते ।।

निस्तीर्णोऽहं भवांभोधिं प्राप्य त्वां तरणिं सुखाम् ।। २७ ।।

त्वयि दृष्टे रमानाथ क्लेशा व्यपगता मम ।।

चिदानंदस्वरूपं त्वां प्राप्तानां दुःखसंक्षयः ।। २८ ।।

ध्रुवं नाथ समुत्पन्नपरमानंदहेतुकम् ।।

त्राहि त्राहि भवांभोधिमग्नं मां दीनचेतसम् ।। २९ ।।

मध्याह्नार्कोदिते व्योम्नि कुतः संतमसोदयः ।।

ध्यानस्थितः स्तुवन्नेवं प्रणम्य जगदीश्वरम् ।। 2.2.17.१३० ।।

ध्यानावसाने स पुनः स्वयं जाग्रदबुध्यत ।।

स्वप्नांत इन्द्रद्युम्नोऽपि सस्मारात्मानमात्मना ।। ३१ ।।

अत्यद्भुतमिदं स्वप्नं दृष्ट्वा च नृपकुंजरः ।।

मेने कृतार्थमात्मानं हयमेधक्रतोस्तथा ।। ३२ ।।

सहस्रं सफलं चैव स्वभाग्यं समुपस्थितम् ।।

न हि देवर्षिवचनं वृथा भवति कर्हिचित् ।। ३३ ।।

प्रत्यक्षं मे कथं नाथः स्वयमत्र भविष्यति ।।

इति चिंताकुलो रात्रिशेषं नीत्वा विशांपतिः ।। ३४ ।।

शशंस नारदस्याग्रे यथा स्वप्नोऽन्वभूयत ।।

स चापि नारदः प्राह शोकस्ते विगतो नृप ।। ३५ ।।

अरुणोदयकाले हि भगवंतं ददर्श यत् ।।

दशाहात्फलदः स्वप्नस्तस्मिन्काले नृपोत्तम ।। ३६ ।।

क्रत्वंते भगवानत्र प्रत्यक्षस्ते भविष्यति ।।

यदाह मद्गिरा त्वां हि चराचरगुरुर्विधिः ।। ३७ ।।

सोऽपि त्वया जगत्स्रष्टा स्वप्नेऽस्मिन्नवलोकितः ।।

तदनुष्ठीयतां यज्ञः पराग्रे न प्रकाशय ।। ३८ ।।

स्वप्नोऽयं नृपशार्दूल दुर्बोधाचरितो हरेः ।।

किंतु भाग्यवतस्त्वेव स्वप्नस्तादृक्प्रजायते ।। १३९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ततः प्रववृते सुत्या नृपतेर्वाजिमेधिका ।।

तस्यां त्रैलोक्यमभवदेकसद्मनिभं द्विजाः ।। १ ।।

शास्त्रैः स्तोत्रैर्दिवस्पृग्भिर्वर्णक्रमसमुज्ज्वलैः ।।

यथापदस्वरन्यासैरन्ये शब्दास्तिरोहिताः ।। २ ।।

दीनेभ्योऽवारितं तत्र दीयन्ते वाञ्छितानि वै ।।

नटनर्त्तकसूतानां साभूत्कल्पद्रुमोपमा ।। ३ ।।

तन्मध्येऽवभृथे स्नातुं कृता यत्रोपकारिका ।।

दक्षिणे तटभूदेशे बिल्वेश्वरसमीपतः ।। ४ ।।

नियुक्ताः सेवका राज्ञा ससंभ्रममुपस्थिताः ।।

न्यवेदयन्त नृपतिं कृतांजलिपुटा द्विजाः ।। ५ ।।

देव दृष्टो महान्वृक्षस्तटभूमौ महोदधेः ।।

प्रविष्टाग्रसमुद्रांतः कल्लोलप्लवमूलकः ।। ६ ।।

मंजिष्ठवर्णः सर्वत्र शंखचक्रांकितः प्लवन् ।।

स्नानवेश्मसमीपेऽसौ दृष्टोऽस्माभिः परोऽद्भुतः ।। ७ ।।

न दृष्टपूर्वो वृक्षोऽयमुद्यत्सूर्यनिभोंऽशुना ।।

गंधेन वासयन्सर्वा तटभूमिं सुगंधिना ।। ८ ।।

द्रुमः साधारणो नायं लक्ष्यते देवभूरुहः ।।

कश्चिद्देवस्तरुव्याजादागतो लक्ष्यते धुवम् ।। ९ ।।

नियुक्तानां वचः श्रुत्वा राजा नारदमब्रवीत् ।।

तत्किं निमित्तं यद्दृष्टं तरुश्रेष्ठं वदंति ते ।। 2.2.18.१० ।।

नारदः प्रहसन्वाक्यमुवाच नृपसत्तमम् ।।

पूर्णाहुतिः समाप्नोतु यथा स्यात्सफलः क्रतुः ।। ११ ।।

उपस्थितं ते तद्भाग्यं स्वप्ने यद्दृष्टवान्पुरा ।।

श्वेतद्वीपे विश्वमूर्तिर्दृष्टो यो विष्णुरव्ययः ।। १२ ।।

तदंगस्खलितं रोम तरुत्वमुपपद्यते ।।

अंशावतारः स्थास्नुर्यः पृथिव्यां परमेष्ठिनः ।। १३ ।।

तद्रूपावतरं याति भगवान्भक्तवत्सलः ।।

द्रुमो ह्यपौरुषो योसौ भाजनं नास्य दर्शने ।। १४ ।।

त्वामृते पुरुषव्याघ्र पृथिव्यां नृपसत्तम ।।

त्वद्भाग्यवशतः सर्वलोकानां नयनातिथिः ।। १५ ।।

भविष्यति महाराज सर्वकल्मषनाशनः ।।

समाप्यावभृथस्नानं तटांते सरितां पतेः ।। १६ ।।

उत्सवं सुमहत्कृत्वा कृतकौतुकमंगलम् ।।

महावेद्यां स्थापयात्र यज्ञेशं तरुरूपिणम् ।। १७ ।।

विचार्येत्थं मुदा युक्तौ तावुभौ नृपनारदौ ।।

सुसमृद्धौ तत्र यातौ यत्रासौ भगवद्द्रुमः ।। ।। १८ ।।

तं दृष्ट्वा हर्षिताः सर्वे ब्रह्म साक्षादुपस्थितम् ।।

मेनिरे जन्मसाफल्यं जीवन्मुक्ता महोदयाः ।। १९ ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि नृपतिर्ममज्जामृतसागरे ।।

स्वप्ने दृष्ट्वा जगन्नाथं यथासौ भगवत्प्रियः ।। 2.2.18.२० ।।

तथा ददर्श तं वृक्षं चक्षुःशाखं चतुर्भुजम् ।।

स्वकं श्रमं मन्यमानः सफलं नृपसत्तमः ।। ।। २१ ।।

जहौ शोकं नीलमणिमाधवांतर्धिजं द्विजाः ।।

पुनः पुनः प्रणम्यैनं हर्षाश्रुनयनो नृपः ।। २२ ।।

द्विजैराहारयामास तरुं कल्लोललोलितम् ।।

शंखकाहालमुरजढक्कापटहनिःस्वनैः ।। २३ ।।

गीतवादित्रनिनदैर्जयशब्दैः सहस्रशः ।।

सुगंधिपुष्पांजलिभिराकाशात्पतितैर्मुहुः ।। २४।।

परितो धूपपात्रैश्च कृष्णागुरुसुधूपितैः ।।

वेश्याभिर्यौवनोन्मत्तसुरूपाभिः प्रचालितैः ।। २५ ।।

रत्नदण्डप्रकीर्णैश्च वीज्यमानं समंततः ।।

पताकाभिर्दिव्यपट्टदुकूलाभिः सुशोभितम् ।। २६ ।।

राजर्षिराजवृन्दैश्च तुरगैः पत्तिभिर्वृतम् ।।

मागधैर्वंद्यमानं तु स्तूयमानं महर्षिभिः ।।२७।।

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैश्चैव विद्वद्भिः श्रोत्रियैस्तथा ।।

राजन्यैर्वैश्यकुलजैः सच्छूद्रैः परिचारितम् ।। २८ ।।

स्तोत्रैर्बहुविधैः श्रौतैः स्मार्तैः पौराणिकैस्तथा ।।

स्तूयमानं तरुं विष्णोर्भूर्लोके परिवेष्टितम् ।।२९।।

स्रग्गन्धालंकृतं दिव्यं महावेदीं विनिन्यतुः।।

वितानवरचित्रायां वेष्टितायां निरंतरम् ।।2.2.18.३०।।

वेद्यां तं स्थापयामासुरिंद्रद्युम्नस्य शासनात् ।।

वचसा नारदस्यैनं पूजयामास पार्थिवः ।। ३१ ।।

सहस्रैरुपचाराणां दिव्यरूपैर्नृपोत्तमः ।।

पूजावसाने पप्रच्छ नारदं मुनिसत्तमम् ।।३२।।

कीदृश्यः प्रतिमा विष्णोर्घटयिष्यति कः पुनः ।।

तच्छ्रुत्वा तं मुनिः प्राह अचिंत्यमहिमा गुरुः ।। ३३।।

को वेद तस्य चेष्टां वै सर्वलोकोत्तरां नृप ।।

स्रष्टा यो जगतां तस्याप्येषा संशयगोचरा ।। ३४ ।।

विचारयंतौ तावित्थं यावन्नारदपार्थिवौ ।।

अशरीरा ततो वाणी शुश्रुवे चांतरिक्षतः ।। ३५ ।।

तत्र विस्मयमानानां सर्वेषामेव शृण्वताम् ।।

अपौरुषेयो भगवानविचारपथे स्थितः ।। ३६ ।।

सुगुप्तायां महावेद्यां स्वयं सोऽवतरिष्यति ।।

प्रच्छाद्यतां दिनान्येषा यावत्पंचदशानि वै ।। ३७ ।।

उपस्थितोऽयं यो वृद्धः शस्त्रपाणिस्तु वर्द्धकिः ।।

एनमंतः प्रवेश्यैव द्वारं बध्नंतु यत्नतः ।। ३८ ।।

बहिर्वाद्यानि कुर्वंतु यावत्तु घटना भवेत् ।।

श्रुतो हि घटनाशब्दो बाधिर्यांधत्वदायकः ।। ३९ ।।

नरके वसतिं चैव कुर्यात्संताननाशनम् ।।

नांतःप्रवेशनं कुर्यान्न पश्येच्च कदाचन ।।2.2.18.४०।।

नियुक्तादन्यः पश्येच्चेद्राज्ञो राष्ट्रस्य चैव ह ।।

द्रष्टुश्चापि महाभीतिरंधता चक्षुषोर्युगे ।। ४१ ।।

तस्मान्नावेक्षणं कार्यं यावत्प्रतिमनिर्मितिः ।।

निर्व्यूढस्तु स्वयं दैवः कृत्यांते तु वदिष्यति ।। ४२ ।।

यत्कार्यं प्रयत्नेन सर्वलोकसुखावहम् ।।

तच्छ्रुत्वा नारदाद्यास्ते यथोक्तं विष्णुना स्वयम् ।। ४३ ।।

चिकीर्षंति तथा कर्त्तुं तत्रायातश्च वर्द्धकिः ।।

प्रोवाच नृपतिं सोऽथ स्वप्ने दृष्टास्तु यास्त्वया ।। ।। ४४ ।।

ता एवाहं घटिष्यामि दारुणा दिव्यरूपिणा ।।

इत्युक्त्वांतर्दधे वेद्यां वृद्धवर्द्धकिरूपधृक् ।। ४५ ।।

वंचनार्थं मनुष्याणां साक्षान्नारायणो विभुः ।। ४६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादेऽष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ततः स पृथिवीपालस्तथा कृत्वांऽतरिक्षगा ।।

यदुवाच गिरां देवी तद्वत्परिचचार ह ।। १ ।।

एवं दिनेदिने याते दिव्यगंधोऽनुभूयते ।।

पारिजातप्रसूनानां वृष्टिर्मर्त्येषु दुर्लभा ।। २ ।।

दिव्यसंगीतनादश्च गीतानि रुचिराणि च ।।

स्वर्गंगाजलवृष्टिश्च सूक्ष्मबिंदुसुशोभना ।। ३ ।।

ऐरावतादिनागानां मदगंधो वनद्विपैः ।।

दुःसहः सर्वभूतानां सुखकार्यनुभूयते ।। ४ ।।

यज्ञार्थमागता देवास्ते सर्वे विगतज्वराः ।।

आविर्भूतं हरिं दृष्ट्वा उपासांचक्रिरे द्विजाः ।। ५ ।।

यथा हि माधवं पूर्वं तथा तं विष्णुशाखिनम् ।।

उपासनासु देवानां दिव्यचिह्नानि जज्ञिरे ।। ६ ।।

निर्ववाह स्वयं देवः क्रमात्पंचदशे दिने ।।

चतुर्मूर्तिः स भगवान्यथा पूर्वं मयोदितः ।। ७ ।।

तादृगाविर्बभूवासौ युष्माकं वर्णितः पुरा ।।

दिव्यसिंहासनगतो बलभद्रासुदर्शनैः ।। ८ ।।

शंखचक्रगदापद्मलसद्बाहुर्जनार्दनः ।।

गदामुसलचक्राब्जं धारयन्पन्नगाकृतिः ।। ९ ।।

छत्राकृतिफणासप्तमुकुटोज्ज्वलकुंडलः ।।

सुभद्रा चारुवदना वराब्जाभयधारिणी ।। 2.2.19.१० ।।

लक्ष्मीः प्रादुर्बभूवेयं सर्वचैतन्यरूपिणी ।।

इयं कृष्णावतारे हि रोहिणीगर्भसंभवा ।। ११ ।।

बलभद्राकृतिर्जाता बलरूपस्य चिंतनात् ।।

क्षणं न सहते सा हि मोक्तुं लीलावतारिणम्।। १२ ।।

न भेदोऽस्तीह को विप्राः कृष्णस्य च बलस्य च ।।

एकगर्भप्रसूतत्वाद्व्यवहारोऽथ लौकिकः ।। १३ ।।

भगिनी बलदेवस्येत्येषा पौराणिकी कथा ।।

पुंरूपे स्त्रीस्वरूपेण लक्ष्मीः सर्वत्र तिष्ठति ।। १४ ।।

पुंनाम्ना भगवान्विष्णुः स्त्रीनाम्ना कमलालया ।।

देवतिर्यङ्मनुष्यादौ विद्यते न तयोः परम्।। १५।।

को ह्यन्यः पुंडरीकाक्षाद्भुवनानि चतुर्दश ।।

धारयेत्तु फणाग्रेण सोऽनंतो बलसंज्ञितः ।। १६ ।।

तस्य शक्तिस्वरूपेयं भगिनी श्रीः प्रकीर्तिता ।।

सुदर्शनं तु यच्चक्रं सदा विष्णोः करे स्थितम् ।। १७ ।।

शाखाग्रस्तंभमध्यस्थं तद्रूपं तत्तुरीयकम् ।।

एवं तु मूर्त्तयस्तेन चतस्रो वै प्रकाशिताः ।।१८।।

निर्वृत्ते भगवद्रूपे चतुर्द्धा दिव्यरूपिणि ।।

लोकानामुपकाराय पुनराहांतरिक्षगा ।। १९ ।।

पटैराच्छाद्य सुदृढं नृपते प्रतिमास्त्विमाः ।।

स्वं स्वं वर्णं प्रापयाशु वर्णकैश्चित्रकर्मणा ।। 2.2.19.२० ।।

नीलाभ्रश्यामलं विष्णुं शंखेंदुधवलं बलम् ।।

रक्तं सुदर्शनं चक्रं सुभद्रां कुंकुमारुणाम् ।। २१ ।।

नानालंकाररुचिरां नानाभंगिविभागशः ।।

अमी दारुस्वरूपेण दृष्टाः पापाय हेतवे ।। २२ ।।

गोपनीया प्रयत्नेन पटनिर्यासवल्कलैः ।।

तस्मात्प्रथममेवैतांस्तरोरेवास्य वल्कलैः ।। २३ ।।

शिल्पिभिः कर्मकुशलैर्दृढमाच्छादयाग्रतः ।।

वर्षे वर्षे च संस्कार्याः पूर्वसंस्कार मोचनात् ।। २४ ।।

ऋते वल्कललेपं तु स तु दिव्यश्चिरंतनः ।।

प्रमादाद्य इमं लेपमपनीयेत कश्चन ।। २५ ।।

दुर्भिक्षं मरकं राष्ट्रे संततिश्चास्य हीयते ।।

नेक्षितव्यास्त्वया राजन्कदाचिदपवारणाः ।। २६ ।।

मनुष्यैश्चापि राजेंद्र दृष्टाः स्युर्भयहेतवः ।।

तस्मात्सचित्रा द्रष्टव्या बहुलेपविलेपिताः ।। २७ ।।

सुचित्रं पुण्डरीकाक्षं सविलासं सविभ्रमम् ।।

दृष्ट्वा विमुच्यते पापैः कल्पकोटिसमुद्भवैः ।। २८ ।।

सुचित्रान्कुरु राजेंद्र चित्रान्कामानवाप्स्यति ।।

आविर्बभूव भगवांस्तवानुग्रहकाम्यया ।। २९ ।।

तव प्रसादाज्जंतूनां चतुर्वर्गं प्रदास्यति ।।

नीलाद्रौ कल्पवृक्षस्य वायव्यां शतहस्ततः ।। 2.2.19.३० ।।

प्रदेशे सुमहत्स्थाने प्रासादं सुदृढायतम् ।।

उत्तरे नरसिंहस्य सहस्रकरमुच्छ्रितम् ।। ३१ ।।

कारयित्वा प्रतिष्ठाप्य तत्रैनं विनिवेशय ।।

पुरा स्थितं पर्वतेऽस्मिन्योऽभ्यर्चयति माधवम् ।। ३२ ।।

नाम्ना विश्वावसुर्नाम शबरो वैष्णवोत्तमः ।।

पुरोधसः सख्यमासीत्तेन सार्द्धं पुरा च ते ।। ३३ ।।

तयोः संततिरेवास्य लेपसंस्कारकर्मणि ।।

नियुज्यतां महाराज भविष्यत्सूत्सवेषु च ।। ३४ ।।

विररामैतदाभाष्य सा तु दिव्या सरस्वती ।।

तयोपदिष्टमाकर्ण्य प्रहृष्टेनांतरात्मना ।। ३९ ।।

वेष्टनं मोचयामास महावेद्या नृपोत्तमः ।।

ददृशुस्ते तदा सर्वे रत्नसिंहासने स्थितम् ।। ३६ ।।

रामं कृष्णं सुभद्रां च वासुदेवं सुदर्शनम् ।।

यथोपदिष्टलेप्यादिसंस्कारे रुचिराकृतिम् ।। ३७ ।।

कृपया स्मेरवदनमुन्नतायतवक्षसम् ।।

दीनानामुद्धृतौ नाथं प्रलंबभुजपंजरम् ।। ३८ ।।

प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं हासशोणायताधरम् ।।

पश्यतां दृष्टिमात्रेण हर्तारं पापसंचयम् ।। ३९ ।।

पद्मासनस्थितं कृष्णं दिव्यालंकारभूषितम्।।

स्वतेजसा परिवृतं दारुदेहेऽपि निर्मलम् ।। 2.2.19.४० ।।

नीलजीमूतसंकाशं सर्वसंतापनाशनम् ।।

ददर्श बलदेवं च साट्टहासमुखांबुजम् ।। ४१ ।।

फणामण्डलविस्तीर्णं वारुणीघूर्णितेक्षणम् ।।

प्रोत्थितं नागराजानं पीनोन्नतसुवक्षसम् ।। ४२ ।।

किंचिन्नतं पृष्ठदेशे कुण्डलीकृतविग्रहम् ।।

अग्रसंफुल्लककुभं कैलासशिखरं यथा ।। ४३ ।।

हलचक्राब्जमुसलधारिणं वनमालिनम् ।।

हारकुण्डलकेयूरकिरीटमुकुटोज्ज्वलम् ।। ४४ ।।

तयोर्मध्ये स्थितां लक्ष्मीं सुभद्रां भद्ररूपिणीम् ।। ४५ ।।

सर्वदेवारणीं पापसागरोत्तारकारिणीम् ।।

विकचांभोजवदनां वराब्जाभयधारिणीम् ।। ४६ ।।

रूपलावण्यवसतिं शोभमानां प्रसाधनैः ।।

कुंकुमारुणदेहां तां साक्षाल्लक्ष्मीमिवापराम् ।। ४७ ।।

ददर्श विष्णोर्वामस्थां चक्रशाखाग्रनिर्मिताम् ।।

बालार्कसदृशीं तीक्ष्णधारां तेजोमयीं द्विजाः ।। ४८ ।।

तां दृष्ट्वानन्दपाथोधि निमग्नः पृथिवीपतिः ।।

कर्तव्यमूढः स्वतनौ स्वयं न प्रबभूव ह ।। ४९ ।।

दरमीलितनेत्रः सन्सृजन्बाष्पांबु केवलम् ।।

कृतांजलिपुटस्तस्थौ स्थूणाकारो नृपोत्तमः ।। 2.2.19.५० ।।

उवाच तं मुनिवरः स्मितवक्त्रः क्षितीश्वरम् ।।

यदर्थं श्रममापन्नस्तत्सांप्रतमभूत्तव ।। ५१ ।।

प्रत्यक्षं नृपशार्दूल एकस्त्वं भाग्यवान्भुवि ।।

अमुं पश्य जगन्नाथं पुण्डरीकायतेक्षणम् ।। ५२ ।।

भक्तानुग्रहपाथोधिं सर्वज्ञाननिधिं हरिम् ।।

यं द्रष्टुं योगिनो नित्यं यतंति यतमानसाः ।। ५३ ।।

अवधानेन महता क्षणं पश्यन्ति मानवाः ।।

सोऽयं दारुमयं देहं समास्थाय जनार्दनः ।। ५४ ।।

अनुग्रहीतुं त्वां भूप प्रत्यक्षत्वमुपागतः ।।

भजैनं धरणीनाथं स्तुहि कारुण्यसागरम् ।। ५५ ।।

ददाति संस्तुतः कामान्सर्वान्नृप मनोगतान् ।। ५६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवाद एकोनविशोऽध्यायः ।। १९ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्थं प्रबोधितस्तेन नारदेन क्षितीश्वरः ।।

तुष्टाव जगतां नाथं वचोभिः करुणान्वितम् ।। १ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

त्वदंघ्रिपाथोजयुगं मुरारे नोपासितं जन्मसु पूर्वजेषु ।।

तत्कर्मणां दारुणपाकभाजं दीनं परित्राहि कृपांबुधे माम् ।। २ ।।

क्व निर्मलं त्वच्चरणाब्जयुग्मं विरिंचिरुद्रेंद्रकिरीटमग्नम् ।।

क्वाहं कुदीनः शकृदस्रमांसमूत्रास्थिसंघैः पिहितस्त्वचा वै ।। ३ ।।

असारसंसारपरिभ्रमेण श्रमातुरस्त्वां कथमीश जाने ।।

जानंति ते त्वां खलु देवदेव येषां भवो दुःखभवप्रकाशः ।। ४ ।।

प्रभो मया दुःखमनेकजन्मपापार्जितं भुक्तमनेकभावम् ।।

शुभार्जितो यः सुखलेशभावो निदर्शनं यन्मधुपृक्ततिक्ते ।। ५ ।।

यदेव सौख्यानुभवाय देव कर्मार्जितो मे विषयोपभोगः ।।

स एव दुःखं परिणामतो मे न मद्विधो दुःखिजनोऽस्ति चान्यः ।। ६ ।।

विभो यदि त्वां मनसापि पूर्वमुपास्तमन्यद्विषमेक्षणोऽहम्।।

कथं तदालप्स्यमनेकजन्म पुनः पुनर्भोग्यमशेषदुःखम् ।। ७ ।।

विभुत्वदासत्वपितृत्वपुत्रप्रियत्वमातृत्वधनित्वभावैः ।।

वध्यत्वहिंस्रत्वपतित्वजायाभावैश्च तिर्यक्त्वसुरादिभावैः ।। ८ ।।

नीचोर्द्धभावं बहुशः सकृद्वा भवांगणेऽस्मिँन्लुठतानुभूतम् ।।

न वा मुरारे तव पादपद्मदूरीभवस्येष्टफलं हि चैतत् ।।९।।

कोशं बलं चैतदशेषपृथिवीधनैर्वृतं यौवनरूपरूप्यः।।

मनोऽनुकूलाः शतशः स्त्रियश्च निष्कंटकं मे नृपमंडलं च।। 2.2.20.१०।।

साम्राज्यता चापि भरो महान्मे त्वज्ज्ञानहीस्य पशोरिवायम्।।

भारावतारं कुरु मे कृपाब्धे सदैव तत्रोदित खेदयोगः।।११।।

दीनानुकंपिन्करिणो विमुक्तिः कृता विभो त्वत्स्मृतिमात्रकेण।।

भ्रांतं घटीयंत्रवदत्र नाथ मां त्रातुमर्हस्यनुकंपिभावात्।।१२।।

न मे त्वदन्यः खलु बन्धुरत्र प्रवाहविभ्रष्टतरुस्वभावे ।।

पापीयसी बुद्धिरुपेतभावा स्नेहानुबन्धा विषयेऽभिभेद्या ।। १३ ।।

अहर्निशं मे तव पादपद्मान्नापैतु मत्प्रार्थितमेतदेव ।।

त्वां सच्चिदानंदसुपूर्णसिंधुं प्राप्तास्तु ये जन्मसहस्रभाग्यैः ।। १४ ।।

किं ते हि पश्यंति लवैकसौख्यमनेकदुःखं विषयेन्द्रजालम् ।।

क्व बन्धनं कर्मभिरिष्टलेशदुःखाकरग्रंथिशतैरभेद्यम् ।। १५ ।।

अनंतमाद्यंतविहीनमेकमानंददं त्वत्पदपंकजं क्व ।।

मायांबुधौ ते ममता भ्रमौ च कुकर्मनक्रायितगर्तमध्ये ।। १६ ।।

निराश्रयं मे पतितं विलासकटाक्षपातेन नयाद्य तीरम् ।।

स्वकार्यसंसाधनयाश्रितानां संपादनायेष्टविधेरजस्रम्।। १७ ।।

भ्राम्यंतमात्मीयहितं विसृज्य मां त्राहि मूढं सहजानुकंपिन् ।।

क्षुद्राय कार्याय बहु भ्रमंतमप्राप्य मूलं परमेश्वरं त्वाम्।। १८ ।।

ओं आयासपात्रं परमं सुदीनं मां त्राहि विष्णो जगदेकवंद्य ।।

वेदांतवेद्याव्यय विश्वनाथ तत्वमीशिषे हंतुमघौघराशीन् ।। १९।।

तं त्वां परित्यज्य सुखैकहेतुं क्षुद्राशयं मां परिपाहि विष्णो।।

प्रसुप्त एषोऽखिलभूतसंघश्चतुर्विधो यत्कृतमोहरात्रौ।।2.2.20.२०।।

त्वज्ञानभानूदयमेत्य चांते प्रबोध्यते त्वां शरणं प्रपद्ये।।

त्वमेक एवाखिललोककर्त्ता फणासहस्रैः परिवीतमूर्तिः।।२१ ।।

पर्यायवृत्त्या बलिनां वरिष्ठ त्वामिशितारं शरणं प्रपद्ये।।

यया सृजस्यत्सि जगंति नाथ वक्षःसरोजासनया स्वशक्त्या ।। २२ !।

तां भद्ररूपां जगदाश्रयां ते देवारणिं पादयुगे नतोऽस्मि ।।

यदंशुजालप्रतिसृष्टमेतद्ब्रह्मांडजालं करसंगि नाथ।।२३।।

सुदर्शनं दैत्यबलस्य हंतृ चक्राभिधं त्वां प्रणतः सुदर्शनम्।।

स्तुत्वेत्थं नृपतिश्रेष्ठः साष्टांग प्रणनाम सः।। २४।।

परित्राहि जगन्नाथ मग्नं संसारसागरे।।

अनाथबन्धो कृपया दीनं मां तमसाकुलम्।।२५।।

नारद उवाच।।

जय जय नारायण अपारभवसागरोत्तारपरायण सनकसनंदनसनातनप्रभृति योगिवरविचिंत्यमानदिव्यतत्त्व स्वमायाविलसिताध्यासपरिण मिताशेषभूततत्त्व

त्रितत्त्व त्रिदण्डधर त्रिणाचिकेतत्रिमधुत्रिसुपर्णोपगीयमानदिव्यज्ञान च्छन्दोमय स्वासनसुपर्णप्रिय भक्तप्रिय भक्तजनैकवत्सल स्वमायाजालव्यवहितस्वरूप विश्वरूप विश्वप्रकाश विश्वतोमुख विश्वतोक्षि विश्वतःश्रवण विश्वतःपादशिरोग्रीव विश्वहस्तनासारसनात्वक्केशलोमलिंग सर्वलोकात्मक सर्वलोकसुखावह सर्वलोकोपकारक सर्वलोकनमस्कृत लीलाविलसितकोटिपद्मोद्भव रुद्रेंद्रमरुदश्विसाध्यसिद्धगणप्रणताशेषसुरासुरत्रिभुवनगुरो न कस्यापि ज्ञानगोचर नमस्ते नमस्ते ।। २६ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अन्ये च ये नृपतयः श्रोत्रिया वेदपारगाः ।।

मुनयो द्विजाः क्षत्रियाश्च विद्वांसो वैश्यजातयः ।। २७ ।।

अस्तुवन्पुण्डरीकाक्षं बलिनं भद्रया सह ।।

सूक्तैः स्तोत्रैः पुराणैश्च कविताभिर्यथा तथा ।। २८ ।।

अथेंद्रद्युम्नः प्रोवाच पुरोधसमकल्मषम् ।।

पूजार्थं वासुदेवस्य उपचारोपसंस्कृतम् ।। २९ ।।

स्वयं स नृपतिश्रेष्ठः पूजयामास तान्क्रमात् ।।

नारदस्योपदेशेन विधिना मंत्रतस्तथा ।। 2.2.20.३० ।।

द्वादशाक्षरमंत्रेण बलभद्रमपूजयत् ।।

यमुपास्य ध्रुवः स्थानं प्राप्तवानुत्तमोत्तमम् ।। ३१ ।।

त्रयीप्रसिद्धं यत्सूक्तं पावनं पौरुषं महत् ।।

तेन नारायणं भूपः पूजयामास शक्तितः ।। ३२ ।।

देव्याः सूक्तेन भद्रां तां सौदर्शन्या सुदर्शनम् ।।

यथासमृद्धि भक्त्या तान्पूजयित्वा नृपोत्तमः ।। ३३ ।।

तत्प्रीत्यै द्विजमुख्येभ्यो ददौ दानानि भक्तितः ।।

तुलापुरुषदानानि महादानानि पार्थिवः ।। ३४ ।।

अश्वमेधांगभूताश्च कोटिशो गा ददौ तदा ।।

अलंकृतास्तथान्याश्च ददौ गा बहुदक्षिणाः ।। ३५ ।।

तासां खुरोद्धृतेर्योगाद्गर्तोभूद्द्विजसत्तमाः ।।

दानांबुना स पूर्णो वै तीर्थमासीन्महाफलम् ।। ३६ ।।

तस्मिन्स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिवन्नरः ।।

अश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्नोत्यसंशयः ।। ३७ ।।

नाम्ना ख्यातं सरस्तस्य इन्द्रद्युम्नस्य भूपतेः ।।

निर्वपत्यत्र पिंडांश्च पितॄनुद्दिश्य मानवः ।। ३८ ।।

कुलैकविंशमुद्धत्य ब्रह्मलोके महीयते ।।

नातः परतरं तीर्थं हयमेधांगसंभवात् ।। ३९ ।।

इन्द्रद्युम्नस्य सरसः स्याद्वा त्रिपथगा समा ।।

ततः प्रासादघटनामुपचक्राम भूपतिः ।। 2.2.20.४० ।।

शुभे काले सुनक्षत्रे दैवज्ञविधिचोदिते ।।

समुहूर्ते नारदादीन्ब्राह्मणाग्र्यान्प्रपूज्य च ।। ४१ ।।

स्वस्तिवाचं च कर्मर्द्धिं वाचयित्वा नृपोत्तमः ।।

अर्घ्यं ददौ जगन्नाथं स्मरन्प्रासादवेश्मनि ।। ४२ ।।

वसुधां प्रार्थयित्वा तु स्थानमाचंद्रतारकम् ।।

शिल्पिनः पूजयामास वास्तुयागपुरःसरम् ।। ४३ ।।

महोत्सवं तथा चक्रे गीतवाद्यैः प्रभूतकैः ।।

दीनानाथविपन्नेभ्यो ददौ वस्तु यथेप्सितम् ।। ४४ ।।

राज्ञो विसर्जयामास बहुमानपुरःसरम् ।।

कृतार्थानवतारं तं हरेर्दृष्ट्वा हतांहसः ।। ४५ ।।

ततः स कोटिशो वित्तं ददौ पाषाणदारके ।।

आहृतौ बहुदेशेभ्यो दृषदां पार्थिवोत्तमः ।। ४६ ।।

उवाचेदं मुदा युक्तः सभायां पृथिवीधरः ।।

अष्टादशभ्यो द्वीपेभ्यो यन्मया पौरुषार्जितम् ।। ४७ ।।

तत्सर्वं जगदीशस्य प्रासादायापवर्जितम् ।।

जैत्रयात्राप्रसंगेन श्रमो लब्धस्तु यो मया ।। ४८ ।।

सफलोऽस्तु स मे विष्णोः प्रासादायार्थयोगतः ।।

अतः परं मे किं भाग्यं चराचरगुरुं हरिम् ।। ४९ ।।

प्रसादयिष्ये संपत्त्या भुजद्वंद्वार्जितश्रिया ।।

श्रीः सदा पुण्डरीकाक्षे श्रियोनुग्रहजा मम ।। 2.2.20.५० ।।

किं कर्तुमीशस्तस्यां वै देवदेवस्य चक्रिणः ।।

कटाक्षपातो यस्य स्यात्तस्य श्रीः सर्वतोमुखी ।। ५१ ।।

अष्टादशात्मिका देवी जिह्वाग्रे चास्य नृत्यति ।।

यमाराध्य जगन्नाथं ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्विधिः ।। ५२ ।।

रुद्रो महेश्वरत्वं च शक्रस्त्रिदिवराजताम् ।।

लेभे तमर्च्य जगतामर्चयिष्यामि शाश्वतम्।। ५३ ।।

जितं तेन त्रिधा राशीभूतमंहो महात्मना ।।

सांगोपांगेन विधिना येन कृष्णः समर्चितः ।। ५४ ।।

कलेवरमिदं क्षेत्रं यत्राहंकारवान्विभुः ।।

आविर्भावतिरोभावौ स्थितिर्नित्या हि यत्प्रभुः ।। ५५ ।।

अत्र साक्षाद्वपुष्मन्तं संपूज्य जगतां गुरुम् ।।

साक्षात्कृतार्थो भवति चतुर्वर्गस्य भाजनम् ।। ५६ ।।

बहुव्ययाऽऽयासतो या राज्यऋद्धिर्मयार्जिता ।।

अस्यैवानुग्रहात्सा तु सफलास्तु पदांबुजे ।। ५७ ।।

सर्वोपचारैः परिपूज्य देवं द्रव्यैर्हृतैः सागरमेखलायाः ।।

यावत्समाप्नोति हि कर्मपाकः साम्राज्ययात्रा सफला हि मास्तु ।। ५८ ।।

किं द्रव्यजातं खलु येन विष्णुं नोपाहरेत्सांगमपेतकल्मषः ।।

किं पौरुषेयं यदि वासुदेवपरिच्छदो येन न साधितो मे ।। ५९ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनि ऋषिसंवादे विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति ब्रुवाणं राजर्षिं कश्चिदृग्वेदपारगः ।।

वेदांतविज्ज्ञानशीलो द्विजो वाक्यं मुदा जगौ ।। १ ।।

अहो तवायं खलु भाग्यराशिर्येनाविरासीद्भुवि दारुमूर्तिः ।।

यस्यात्युपास्तिं श्रुतिराह मुक्तिप्रदामनात्मज्ञविमोहितानाम्।। २ ।।

य एष प्लवते दारुः सिंधोः पारे ह्यपौरुषम् ।।

तमुपास्य दुराराध्यं मुक्तिं यांति सुदुर्लभाम् ।। ३ ।।

ब्रह्मज्ञाननिधिः साक्षान्नारदः प्रत्युवाच यत् ।।

न हि वेदांतवचसोऽपरस्माज्ज्ञानमस्य वै ।। ४ ।।

न हि प्रवृत्तिर्विष्णोस्तु विना वेदं प्रवर्तते ।।

परेषां स्वस्य वा सृष्टौ श्रुतिप्रामाण्यवान्प्रभुः ।। ५ ।।

विना श्रुतिं प्रवर्तेच्चेत्कस्तत्प्रामाण्यमृच्छति ।।

तस्माच्छ्रुतिप्रसिद्धोऽयमवतारोऽत्र भूपते ।।६।।

वेदांतवेद्यं पुरुषं गीतं तं सामगीतिषु ।।

प्रतिमां न तु जानीहि निःश्रेयसकरं नृणाम् ।। ७ ।।

दर्शनादेव नः शांतं सुदृढं तम उत्तमम् ।।

संत्येव श्रुतयः पूर्वमेतदर्चाप्रकाशिकाः ।। ८ ।।

एतदर्चा प्रशस्ता वै सदर्थे विनियोजिता ।।

अहो भारतवर्षस्था मनुष्याः क्षीणकल्मषाः ।। ९ ।।

अपवर्गप्रदो येषामाविरासीज्जनार्दनः ।।

तत्राप्ययं चोढ्रदेशः सर्वेषामुत्तमोत्तमः ।। 2.2.21.१० ।।

यत्रस्थाश्चर्मनेत्रेण पश्यंति ब्रह्मरूपिणम् ।।

श्रुतिस्मृतीनां गहनः पंथा कर्मभिराकुलः ।। ११ ।।

येन याता भ्रमंतीह घटीयंत्रवदाकुलाः ।।

निर्व्यलीकपदप्राप्तिहेतुरेष स चिन्मयः ।। १२ ।।

श्रुत्यादिभिर्विनोपायैः परमानंदमुक्तिदः ।।

निरंतरगतायातदुःस्थितानां दुरात्मनाम्।। १३ ।।

एष दारुवपुर्विष्णुः सुखदाता सुबांधवः ।।

श्रुतिस्मृत्युक्तनियमा वर्तंते नेह पार्थिव ।। १४ ।।

यथा तथा दृष्टिपथमाचांडालाद्विमुक्तिदः ।।

अभक्तश्चेदमुं पश्येद्गतानुगतिको नरः ।। १५ ।।

अश्वमेधसहस्राणां फलं ह्यविकलं लभेत् ।।

भजेच्चेन्नियमस्थो हि भक्तिमान्दृढमानसः ।। १६ ।।

असंशयं स सायुज्यं ब्रह्मणा लभते नरः ।।

क्व दुःखायासबहुलमनायासविनश्वरम् ।। १७ ।।

अचिरस्थं क्षुद्रफलं पुनरावृत्तिलक्षणम् ।।

क्वेदं दारुमयं ब्रह्म पापराशिदवानलम् ।। १८ ।।

सच्चिदानंदकैवल्यमुक्तिदं दर्शनादपि ।।

वेदानुवचनादीनि दुष्कराणि दुरात्मनाम् ।। १९ ।।

महात्मभिस्तैर्यत्प्राप्यं तदव्यग्रमयं ददेत् ।।

अन्यक्षेत्रेषु भगवान्सुदूरो मर्त्यवासिनाम् ।।2.2.21.२०।।

स्वक्षेत्रेऽस्मिन्निवसति नित्यं मुक्तिप्रदो विभुः ।।

अस्मादत्र महाभाग तिष्ठ स्वबलपौरुषः ।। २१ ।।

विद्वत्तमोऽसि भक्तश्च सांगोपांगममुं भज ।। २२ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

द्विजस्य तद्वचः श्रुत्वा नारदो हृष्टमानसः ।।

साधूक्तं द्विजवर्येण श्रौतमार्गानुसारिणा ।। २३ ।।

सृष्ट्यादौ ब्रह्मनिश्वासैरभवद्वेदसंहतिः ।।

तत्रोपनिषदर्थोऽयं सांप्रतं व्यक्तिमागतः ।। २४ ।।

वेत्त्येतदर्थं भगवान्पद्मयोनिः प्रजापतिः ।।

अज्ञासिषं च भूपाल सांप्रतं तन्मुखादहम् ।। २५ ।।

तस्याज्ञया कृतं सर्वं यथाभिलषितं तव ।।

एनमाराध्य तिष्ठात्र याम्यहं ब्रह्मणोंऽतिकम् ।। २६ ।।

कृतं निवेदयिष्यामि प्रकाशं च मुरद्विषः ।।

प्रासादं कुरु भूपाल धनेन महता तथा ।। २७ ।।

प्रासादे नरसिंहं तु प्रतिष्ठाप्य विमुच्यसे ।। २८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

तच्छ्रुत्वा स तु भूमींद्रः प्रत्युवाच मुनिं तदा ।।

महर्षेऽहं त्वया सार्द्धं यियासुर्ब्रह्मणोंऽतिकम् ।। २९ ।।

यत्प्रसादाज्जगन्नाथश्चकेऽयं लोचनातिथिः ।।

निवेद्य तं च प्रासादं प्रतिष्ठार्थं मुरद्विषः ।। 2.2.21.३० ।।

विज्ञापयिष्ये सान्निध्ये प्रासादस्थापनोत्सवम् ।।

यथा स्वयं समागम्य ब्रह्मलोकात्पितामहः ।। ३१ ।।

महोत्सवं भगवतः प्रासादेऽत्र करिष्यति ।।

तन्मुने मामपि विधेः संनिधिं प्रापयस्व च ।। ३२ ।।

गर्भप्रतिष्ठां प्रासादे समाप्येह स्थितो मुने ।।

पश्चादावां गमिष्यावः कंचित्कालं प्रतीक्ष मे ।। ।। ३३ ।।

ततः स नृपतिः सर्वाञ्छिल्पशास्त्रविशारदान् ।।

पाषाणखंडघटनाकर्मण्येकैकयोगतः ।। ३४ ।।

सत्कारैर्दानमानैश्च योजयामास सादरम् ।।

दिने दिने सुघटितः प्रासादो ववृधे द्विजाः ।। ३५ ।।

परितः पूर्यमाणस्तु शुक्लपक्षे यथा शशी ।।

एवं संवर्ध्यमानोऽपि प्रासादः परिवर्द्धितः ।। ३६ ।।

महोच्छ्रयत्वादल्पेन न कालेनाभिलक्ष्यते ।।

पाषाणसंख्या शक्या वा कथंचिद्घटनाक्रमात् ।। ३७ ।।

वित्तव्ययस्तु कोटीनां न संख्यातुं च शक्यते ।।

यावन्तो भारते वर्षे लोकाः समयवर्तिनः ।। ३८ ।।

इन्द्रद्युम्नस्य नृपतेर्नियुक्तास्ते महीभृतः ।।

एकैकशो नियुक्ता ये परस्परसमन्विताः ।।३९।।

तेऽपि चान्यैर्नियुक्तास्ते सर्वे तत्र प्रवर्तिताः ।।

अजस्रं तन्नियुक्तानां यो हर्षोत्थो महारवः ।। 2.2.21.४० ।।

आकाशमश्नुवानोऽसौ दिशां भागानपूरयत् ।।

नृपतेः श्रद्धया भक्त्या सात्त्विकेन प्रसादिता ।। ४१ ।।

श्रीः समृद्धाभवद्विप्राः कीर्त्या सह महीपतेः ।।

क्वचित्कांचनविन्यस्तनानारत्नमहोज्ज्वलः ।। ४२ ।।

क्वचित्स्फटिकभागांतशारदाभ्रनिभच्छविः ।।

क्वचिन्नीलाश्मघटिता भित्तिः कालाभ्रमेदुरा ।। ४३ ।।

एवं सुघटिते विष्णोः प्रासादे सुमनोहरे ।।

गर्भप्रतिष्ठां विधिवत्कृत्वा स नृपसत्तमः ।। ४४ ।।

वज्रपातादिभंगादिवारणार्थं यथोचितम् ।।

शिल्पशास्त्रेषु मण्यादि विन्यस्य पौरुषाहृतम् ।। ४५ ।।

पुनः प्रासादघटनासंभारोचितमेव वै ।।

बहुमूल्यं वस्तुजातं यत्नात्तत्र न्यवेशयत् ।। ४६ ।।

ततो विरच्यमानेऽस्मिन्प्रासादे कीर्तिवर्द्धने ।।

मनसापि न संभाव्ये त्रिषु लोकेषु भूभुजाम् ।। ४७ ।।

देवानामपि नो लक्ष्ये द्विजाः कल्पांतवासिनाम् ।।

प्रासाद ईदृशो भूमौ क्वचिच्च घटितो न हि ।। ४८ ।।

स्वर्गे वा इत्थमादित्या आलपंति परस्परम्।।

अहो सुबुद्धिरस्योच्चैर्येयमीदृक्परीणता ।। ४९ ।।

श्रद्धया भगवत्पादपद्मयोः साभिलाषिणी ।।

अलौकिकानि कर्माणि पश्यंति हि रचंत्यपि ।। 2.2.21.५० ।।

के वात्र भूमौ राजानो बभूवुर्नीतिशालिनः ।।।

सार्वभौमास्तु साम्राज्यजेतारः सर्वविद्विषाम् ।। ५१ ।।

वित्तानि यैः संचितानि सुबहूनि च कोटिशः ।।

अश्वमेधसहस्रं तु यत्कृतं त्रिदिवेशितुः ।। ।।५२।।

शक्यं वा स्याद्भूभुजां तु नातः पूर्वमनुष्ठितम्।।

न दृष्टं न श्रुतं वापि वाजिमेधसहस्रकम्।।५३।।

महीक्षितानुष्ठितं वै यत्र त्रैलोक्य वासिनः।।

पृथिव्यामस्य नृपतेः सहस्था भोगभोगिनः।।५४।।

ब्रह्मलोक इवाभाति सभ यस्य च यज्विनः।।

मूर्तिमंतस्त्रयो वेदाश्चतुष्पादो वृषस्तथा ।। ५५ ।।

सुराः संकल्पकामास्तु यत्राद्भुतधियोऽभवन् ।।

अयं प्रासादवर्यो वै बुद्धेर्विषयतां गतः ।। ५६ ।।

मनोऽपि यत्र भवति न वा त्रैलोक्यवासिनाम् ।।

भूपतेर्दुर्लभं किं स्यात्सहायो यस्य नारदः ।। ५७ ।।

पितामहश्च जगतां स्रष्टा सर्वामरेश्वरः ।।

अथवा विष्णुभक्तस्य नातिदूरं चिकीर्षितम् ।। ५८ ।।

विष्णोस्तद्भक्तलोकस्य नांतरं विद्यते द्विजः ।।

ततः स नारदं प्राह प्रासादांते मुनीश्वरम् ।। ५९ ।।

सर्वं सपन्नमासीन्मे यदशक्यं सुरासुरैः ।।

साक्षाद्भगवतो विष्णोरद्वैतोपासनारतः ।। 2.2.21.६० ।।

भगवद्वपुराभाषि प्रासादस्तु चिरं मयि ।।

इत्युक्त्वा पादयोर्मूर्ध्ना प्रणनाम स नारदम्।। ६१।।

नारदोऽपि तमुत्थाप्य परिपूज्य नृपोत्तमम्।।

त्वत्तो न भेदो नृपते ममास्ति खलु तत्त्वतः।।६३।।

यस्तु साक्षाज्जगन्नाथ आविर्भूतः कृतेन वा।।

अवश्यमर्चयस्वैनं जीवन्मुक्तोऽसि सांप्रतम्।।६३।।

तत्पादपद्मे यादृक्ते चेतः प्र प्रवणतान्वितम्।।

भक्त्या ह्यनन्यया पुंसः किमतः परमस्ति वै।।६४।।

तीर्थैर्मंत्रैर्जपैर्दानैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः।।

व्रतैरध्ययनैर्भूप तपोभिश्च यदर्जितुम्।। ६५।।

न शक्यं तव राजेन्द्र भक्त्या तत्करमागतम् ।।

अतः परं न शोचस्व भक्तियोगे नमोऽस्तु ते ।। ६६ ।।

प्रकर्षं बहुराजेंद्र स्थित्वा चास्मिंश्चिरं भुवि ।।

आराधय जगन्नाथमुपचारैर्महोत्सवैः ।। ६७ ।।

पितामहं द्रष्टुकामो गंता चेदंतिकं विभोः ।।

उपदेक्ष्यति सोऽप्यस्य यात्रास्तास्ता महोत्सवाः ।। ६८ ।।

स्वयं च भगवानेव वरं तुभ्यं प्रदास्यति ।।

प्रतिष्ठापिते प्रासादे तस्मिन्काले स्वयंभुवा ।। ६९ ।।

अहमप्यागमिष्यामि तदा सप्तर्षिभिः सह ।।

तदावां तत्र गच्छावो ब्रह्मलोकमकल्मषम् ।। 2.2.21.७० ।।

त्वां विना भुवि कः शक्तो ब्रह्मलोकगतिं प्रति ।।

इत्युक्त्वा नारदो भूपं समुत्तस्थौ नभस्तलम् ।। ७० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवाद एकविंशोऽध्यायः ।। २१ ।।

।। ।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

राजाथ तमुवाचेदं निर्लक्ष्य गमनं कथम् ।।

अयं पुष्परथोऽस्त्येव मनसो वेगवान्मुने ।। १ ।।

एनमारुह्य यास्यावः क्षणं तावत्प्रतीक्ष्यताम् ।।

यावदेताननुज्ञाप्य प्रासादे ह्यधिकारिणः ।। २ ।।

प्रदक्षिणीकृत्य विभुमायामि मुनिसत्तम ।।

नारदोऽपि वचः श्रुत्वा श्रद्दधानो नृपोक्तिषु ।। ३ ।।

करेण धृत्वा राजानं महावेदीं प्रविश्य च ।।

सहितं रामभद्राभ्यां नत्वा कृष्णं मुहुर्मुहुः ।।

अनुज्ञां प्रार्थयामास ब्रह्मलोकगतिं प्रति ।। ४ ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि वचसा मनसा वपुषा हरिम् ।।

प्रदक्षिणीकृत्य पुनर्नत्वा साष्टांगमुन्मनाः ।।

ब्रह्मलोकगतिं विप्रा याचते स्म कृतांजलिः ।। ५ ।।

उभौ तौ दिव्ययानेन जग्मतुर्मुनिभूभृतौ ।।

प्रदक्षिणीकृत्य रविं व्योममण्डलमध्यगम् ।।

उपर्युपरि जग्माते व्यतीत्य ध्रुवमंडलम् ।। ६ ।।

जनलोकगतैः सिद्धैः सत्वरावनतोन्मुखैः ।।

वीक्ष्यमाणौ मुदा युक्तौ संलपंतौ परस्परम् ।। ७ ।।

भगवच्चरितं विप्रा मनोमलविशोधनम् ।।

जीवन्मुक्तो मुनिश्रेष्ठः सर्वलोकान्भ्रमन्नयम् ।।

यथानुपहतव्रज्यस्तथायं मर्त्यवास्यपि ।। ८ ।।

भूपतिः प्रययौ शीघ्रं विष्णुभक्तिप्रसादतः ।।

ब्रह्मांडविषये नैतद्दुष्प्राप्यं वस्तु विद्यते ।। ९ ।।

विष्णुभक्तेन यल्लभ्यमथवा मुक्तिमेति सः ।।

महर्लोकगतैः सिद्धैः सादराभ्यर्चितौ च तौ ।। 2.2.22.१० ।।

इन्द्रद्युम्नो न सस्मार पार्थिवं वासमात्मनः ।।

क्रमादूर्ध्वगतिर्गच्छन्पश्यन्सौख्यैकभाजनान् ।। ११ ।।

निर्द्वंद्वानभिलाषोत्थ तत्क्षणानेकपौरुषान् ।।

केवलं भगवत्प्रीत्यै कर्मभूमौ चकार यत् ।। १२ ।।

प्रासादं चिंतयामास संपूर्णो वा न वा भवेत् ।।

मय्यागते ब्रह्मलोकं शत्रुभिर्वाभिभूयते ।। १३ ।।

श्लथादरा वा भूयासुः सेवका द्रव्यलोभतः ।।

गृहीतवेतनाः शिल्पिवृंदा मंदक्रियास्तथा ।।

न शीघ्रं घटयिष्यंति मयि ब्रह्मक्षयागते ।। १४ ।।

यावद्गमिष्ये धातारं गृहीत्वाहं चतुर्मुखम् ।।

तावन्न पुनरेव स्यात्प्रासादो मयि दूरगे ।। १५ ।।

इहायातास्तु ये पूर्वे न पुनस्ते क्षितिं गताः ।।

मन्वाना मम सामंता इत्थं वा दुष्टमानसाः ।।

राज्यं ममाहरिष्यंति द्विषतः किमु सांप्रतम् ।। १६ ।।

इत्थं सुविग्नमनसा चिंतयानं महीपतिम् ।।

अतीतानागतज्ञाननिधिर्मुनिरुवाच तम् ।। १७ ।।

किं चिंतयसि राजेंद्र त्वमेवं दीनमानसः ।।

यत्र चाभ्यागतावावां न चिंताविषयो ह्ययम् ।।१८।।

नाधयो व्याधयश्चात्र प्रभवंति कदाचन ।।

न जरा न च वा मृत्युः किमन्यदुःखहेतुकम् ।। १९ ।।

कृतार्थोऽसि महाभाग यन्मानुषवपुः स्वयम् ।।

ब्रह्मलोकमिहायातः प्रत्यक्षं दृष्टवान्हरिम् ।। 2.2.22.२० ।।

इहायाता न शोचंति हेये संसारकल्पके ।।

ब्रुवाणमित्थं भूपालस्तमुवाच मुनीश्वरम् ।। २१ ।।

शोचामि भगवन्राज्ञः स्वजनबन्धुषु।।

समारब्धो भगवतः प्रासादो यो मयाधुना।। २२।।

अत्रागतं मां ते ज्ञात्वा नानुतिष्ठंति सेवकाः।।

आरब्धस्य प्रतिष्ठा हि कर्तव्या निश्चिता मुने।। २३।।

तस्यांतरायं संभाव्य दुःखितं मे मनः प्रभो।।

तस्य तद्वचं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिरब्रवीत्।। २४।।

प्रजापतिसमत्वं हि न तु सामान्यभूपतिः।।

केनाप्यपकृतं नैव भूमौ पूर्वैरनुष्ठितम्।। २५।।

किं पुनस्तव कृत्यं तु यः सृष्टिस्थितिहानिकृत् ।।

ब्रह्मलोकं गतस्याद्य प्रतापयशसा तव ।। २६ ।।

त्रैलोक्ये भ्रमतो नित्यं यथा सूर्यनिशाकरौ ।।

यस्य कार्येषु भगवान्सहायोऽसौ चतुर्मुखः ।। २७ ।।

तेषु किं राजशार्दूल विघ्नशंकापि जायते ।।

एष दूरेऽस्ति राजेंद्र प्रत्यक्षं यस्तव द्विषाम् ।। २८ ।।

सदोमध्य गतः शक्रः साक्षात्त्रिजगतीपतिः ।।

विशेषतो जगन्नाथप्रासादे कः पुमान्नृप ।। २९ ।।

निहंतुं मनसापीच्छेत्तत्र शंकास्तु मा तव ।।

तदग्रतः पश्य भूप चंद्रकोटिसमत्विषा ।। 2.2.22.३० ।।

परितो ह्लादजनकः सुधासागरकोटिवत् ।।

यश्चायं तेजसां राशिर्जानीहि ब्रह्मसद्मनः ।। ३१ ।।

इत्थमालपतस्तौ तु ब्रह्मलोकांतिकं गतौ ।।

शुश्रुवाते सुदूरात्तौ ब्रह्मर्षीणां मुखोद्गतम् ।। ३२ ।।

स्वाध्यायशब्दं सुपदं स्पष्टवर्णक्रमस्वरम् ।।

इतिहासपुराणानि च्छंदः कल्पानि गाथिकाः ।। ३३ ।।

असंकीर्णोज्ज्वलपदं श्रूयते प्रविभागशः ।।

अत्रैतद्राजशार्दूल जानीहि ब्रह्मणः पुरम् ।। ३४ ।।

सभा हि दृश्यते चैषा यत्र लोकपितामहः ।।

सार्द्धं ब्रह्मर्षिमुख्यैश्च सुखासीनश्चतुर्मुखः ।। ३५ ।।

नाना चैतन्यशबलैर्जीवन्मुक्तैरुपासितः ।।

यत्रागतानि वर्त्तंते न संसाराब्धिसंकटे ।। ३६ ।।

सदिति ब्रह्मणो नाम तस्यायं भुवनोत्तमः ।।

सत्यलोक इति ख्यातस्तदूर्ध्वं नास्ति किंचन ।। ३८ ।।

अस्यैव किंचिदुपरि अधश्चांडकपालतः ।।

वैकुण्ठभुवनं राजन्मुक्ता यत्र वसंति वै ।। ३८ ।।

यत्र योगीश्वरः साक्षाद्योगिचिंत्यो जनार्दनः ।।

चैतन्यवपुरास्ते वै सांद्रानंदात्मकः प्रभुः ।। ३९ ।।

यं प्राप्य न निवर्त्तंते मृत्युसंसारवर्त्मनि ।।

यमुपास्ते सदा ब्रह्मा जीवन्मुक्तैः स्वमुक्तये ।। 2.2.22.४० ।।

कल्पितस्यायुषोन्तेऽसावेभिः सार्द्धं प्रपद्यते ।।

स एष स्रष्टा लोकानां मत्स्यकूर्मादिरूपधृक् ।। ४१ ।।

रक्षिता रौद्ररूपेण संहर्त्ता लोकभावनः ।।

इन्द्रद्युम्नं वदन्नित्थं प्राप ब्रह्मनिकेतनम् ।। ४२ ।।

क्षणेन च सभाद्वारि प्रकोष्ठे स न्यवर्तत ।।

यत्र तिष्ठन्ति दिक्पालाः शक्राद्याः परितस्तथा ।। ४३ ।।

चिरकालं ध्यानपरास्तथा मन्वंतराधिपाः ।।

पृथग्जननिभा द्वाःस्थनिषिद्धांतः प्रवेशनाः ।।४४ ।।

इन्द्रद्युम्नेन सहितं नारदं प्रविलोक्य सः ।।

द्वारपालः सविनयं ननामानतकन्धरः ।। ४५ ।।

चतुर्दशानां लोकानां भ्रमणे रसिक प्रभो ।।

त्वया विना शोभते नो स्वामिंस्तव पितुः सभा ।। ४६ ।।

संत्येव मुनयः श्रेष्ठा ब्राह्मणा ब्रह्मविद्वराः ।।

गौतमाद्यास्तथाप्येषा न रम्या ब्रह्मणः सभा ।। ४७ ।।

बहुतारा सुरजनी चंद्रेणेव प्रकाशते ।।

इति स्तुवन्ददौ तस्य प्रवेशं विनयान्वितः ।। ४८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे द्वाविंशोऽध्यायः ।। २२ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

दौवारिकाय राजर्षिरिंद्रद्युम्नो महायशाः ।।

सार्वभौमो वैष्णवाग्र्यो धातारं द्रष्टुमागतः ।। १ ।।

यात्वयं पुरतस्तस्य यदि त्वमनुमन्यसे ।।

इत्युक्तस्तं पुनः प्राह नारदं मणिकोदरः ।। २ ।।

स्वामिंस्त्वयागतो योऽसौ न सामान्यो हि बुध्यते ।।

यत्र पश्यसि दिक्पालान्पितॄन्मन्वंतराधिपान् ।। ३ ।।

तत्रायं मर्त्त्यनिलयस्तिष्ठेदपि हि पौरुषम् ।।

भवान्गत्वा पद्मयोनिं विज्ञाप्यैनं प्रवेशय ।। ४ ।।

सभाद्वारगतो योऽसौ दिक्पालैः सह यास्यति ।।

एकाग्रचित्तो भगवान्गायने चतुराननः ।। ५ ।।

अस्माकं द्वारि युक्तानां प्रतीक्ष्योऽवसरो ध्रुवम् ।।

न क्रोधो मयि कर्त्तव्यो दासे तव पितुश्च ते ।।६।।

इत्युक्तो नारदो गत्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् ।।

नत्वा साष्टांगपतनं विज्ञप्तो वसुधाधिपः ।। ७ ।।

कटाक्षेणादिशत्सोऽथ इन्द्रद्युम्नप्रवेशनम् ।।

नोवाच किंचिद्भगवान्गाने दत्तावधानतः ।। ८ ।।

दिव्यगायनसंगीते कौतुकाविष्टमानसः ।।

ज्ञात्वेंगितं नारदोऽथ इंद्रद्युम्नं नृपोत्तमम् ।।

प्रवेशयामास ततः शक्राद्यैः सुनिरीक्षितः ।। ९ ।।

दृष्ट्वा पितामहं दूरात्स्रष्टारं जगतां नृपः ।।

अमन्यत द्विजश्रेष्ठाः साक्षाद्दारुमयं हरिम् ।। 2.2.23.१० ।।

शनैः शनैर्ययौ भूपः प्रणमंश्च कृतांजलिः ।।

स्तुवन्नमन्प्रणिपतन्साध्वसस्खलितं व्रजन् ।।

किंचिद्दूरे स्थितो भूपो नारदस्य निदेशतः ।। ११ ।।

ततः पुण्यं गीयमानं चरितं सिंधुजापतेः ।।

शृण्वंश्चतुर्मुखस्तस्थौ मुहू्र्त्तं द्विजपुंगवाः ।। १२ ।।

सावित्रीशारदाभ्यां च वीज्यमानस्तु पार्श्वयोः ।।

शुद्धदेहधरैर्वेदैः स्तूयमानः स्वयंभुवः ।। १३ ।।

कलाकाष्ठानिमेषादि कल्पयन्युगपर्ययम् ।।

न जराजन्ममरणं रूपादिपरिणामनम् ।। १४ ।।

यस्य लोकगतानां वै नाधयो व्याधयस्तथा ।।

मन्वतरादयो यत्र युगावर्त्तादयस्तथा ।। १५ ।।

कल्पांताद्या न विद्यंते स साक्षात्परमेश्वरः ।।

गीतावसाने तं भूपमुवाच प्रहसन्निव ।। १६ ।।

इंद्रद्युम्न महासत्त्व साक्षात्त्वं भगवत्प्रियः ।।

अन्यस्य दुर्लभो लोकः सत्याख्यो विदितस्तव ।। १७ ।।

अत्रागतिं हि वांछंतो मुनयः क्षीणकल्मषाः ।।

तपोनिष्ठाश्च तिष्ठंति यावदाभूतसंप्लवम् ।। १८ ।।

चतुर्दशसु लोकेषु सृष्टानां प्राणिनां हि यत् ।।

चैतन्यादिविचित्राणि सर्वेषामाश्रयो ह्यसौ ।। १९ ।।

जानन्नपि हि तत्कार्यं मानयन्नृपसत्तमम् ।।

उवाच परमप्रीत इंद्रद्युम्नं पितामहः ।। 2.2.23.२० ।।

किमर्थमागतोस्यत्र तद्ब्रूहि हृदयस्थितम् ।।

मयि दृष्टे न दुष्प्रापममृतं किन्नु वांछितम् ।। २१ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

अंतर्यामिन्हि भगवंस्त्वदज्ञातं कुतो भवेत्।।

तथापि प्रश्नो यो नाथ मय्यनुक्रोश एव सः ।। २२ ।।

मूर्ध्न्याधाय तवानुज्ञां कथितं तव सूनुना ।।

इष्टाः सहस्रं क्रतवस्तदंते दारुदेहभृत्।। २३ ।।

आविर्बभूव भगवान्भूतभव्यभवत्प्रभुः ।।

त्वदनुग्रहसंपत्तिवशादेवावलोकयन् ।। २४ ।।

तादृशं पुंडरीकाक्षं येन त्वल्लोकमागतः ।।

यस्यारब्धो मया देव प्रासादस्तत्र चेत्स्वयम् ।। २५ ।।

गत्वा देवं जगन्नाथं स्थापयिष्यसि चेत्प्रभो ।।

त्वदनुग्रहस्तु सफलो भवेन्मे लोकभावन ।।। ।। २६ ।।

एतदर्थं जगत्स्वामिन्नारदेन सहाधुना ।।

त्वत्पादपद्मयुगलं द्रष्टुं त्वल्लोकमागतः ।। २७ ।।

प्रसीद मां कुरुष्वेदं जगन्नाथस्त्वमेव हि ।।

त्वमेव स जगन्नाथो न भेदो युवयोर्विभो ।।२८ ।।

स्थाप्यः स्थापयिता चासि वेद्यो वेदयिता भवान् ।। २९ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

एवं विज्ञापनांते तु दुर्वासा स महामुनिः ।।

प्रणम्य साष्टांगपातं कृतांजलिरुपस्थितः ।।

प्रोवाच विनयान्नीचो धातारं जगतां गुरुम् ।। 2.2.23.३० ।।

विभो द्वारप्रवेशेऽत्र दौवारिकनिवारिताः ।।

लोकपालाः सपितरस्तथा मन्वंतराधिपाः ।। ३१ ।।

तिष्ठंति दीनजनवत्सुचिराल्लोकभावन ।।

तदाज्ञापय पश्यंतु तव पादसरोरुहम् ।। ३२ ।।

तच्छ्रुत्वा देवदेवस्तु तदा दुर्वाससो वचः ।।

प्रहस्य वचनं प्राह नैषां प्रस्ताव एव हि ।। ३३ ।।

इंद्रद्युम्नेन स्पर्द्धंते किं तु मोहवशानुगाः ।।

जीवन्मुक्तोऽयं नृपतिः क्षीणकर्माघसंहतिः । ३४ ।।

मत्संततेः पंचमोऽयं वैष्णवो विष्णुतत्परः ।।

एते हि सुखभोगाय कर्मणा प्राप्तपौरुषाः ।। ३५ ।।

अत्रागतिं प्रार्थयंतस्तपस्तप्त्वा हि देवताः ।।

ममानुग्रहत एते आयाता मदुपासने ।। ३६ ।।

तथापि त्वदनुज्ञाता आयांतु मम दर्शने ।।

ततः प्रविष्टास्ते देवा दुर्वासोवचनेन वै ।। ३७ ।।

दूरात्प्रणेमुर्ब्रह्माणं गायनानां समीपतः ।।

इंद्रद्युम्नं नरपतिं संलपंतं कृतांजलिम्।। ३८ ।।

ताँल्लोकपालान्प्रणतान्कटाक्षेण जगत्प्रभुः ।।

अनुजग्राह कथयन्निंद्रद्युम्नं ससादरम् ।। ३९ ।।

राजन्कृतस्त्वया सत्यं प्रासादो भगवत्स्थितौ ।।

नायं कालस्तथा राज्यं न वा त्वत्संततिर्नृप ।। 2.2.23.४० ।।

गीतगानावसरतो भूयान्कालो गतस्तव ।।

मन्वंतरो हि दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।। ४१ ।।

तव वंशोऽपि विच्छिन्नः कोटिशः क्षितिपा गताः ।।

देवोंऽतिमश्च प्रासादो द्वयमत्रावशिष्यते ।। ४२ ।।

द्वितीयस्य मनोरादियुगं स्वारोचिषस्य तु ।।

ममांतिकेऽत्र वसतोमृत्युर्वा न जरा तथा ।। ४३ ।।

विपर्ययमृतूनां वा न कालपरिणामता ।।

तद्गच्छ भूमौ राजेंद्र देवं प्रासादमेव च ।। ४४ ।।

आत्मसंबंधिनं कृत्वा पुनरायाहि वेगवान् ।।

अथवाहं प्रयास्यामि तवानुपदमेव हि ।। ४५ ।।

त्वमग्रतो धरां गत्वा यावत्संभारमृद्धिमत् ।।

करिष्यसि महाभाग तावदेव व्रजाम्यहम् ।। ४६ ।।

इत्याज्ञाप्येंद्रद्युम्नं तं भगवान्स पितामहः ।।

देवान्पुरःस्थितानाह विनयानतकंधरान् ।। ४७ ।।

बद्धांजलीन्साध्वसांस्तांस्तत्पादन्यस्तवीक्षणान् ।।

उवाच भगवान्स्निग्धगंभीरवचसा द्विजाः ।। ४८ ।।

किमर्थमागताः सर्वे युगपत्तु दिवौकसः ।।

यत्कार्यं वो मया कार्यं विज्ञापयत मा चिरम् ।। ४९ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति श्रुत्वा वचो धातुस्त्रिदशा विगतज्वराः ।।

प्रत्यूचुर्हर्षिताः सर्वे भगवंतं पितामहम् ।। 2.2.23.५० ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

उपासितः पुरास्माभिर्यो नीलाद्रौ मणीमयः ।।

अन्तर्हितः कथं देव इदानीं दारुदेहधृक् ।। ५१ ।।

आविर्भूतः क्रतोरंत इन्द्रद्युम्नस्य भूपतेः ।।

एतस्य कारणं ज्ञातुं भवतः पादपंकजम् ।। ५२ ।।

आराधितुमिहायाताः प्रसीद कथयस्व तत् ।।

इत्युक्ते त्रिदशैर्देवो भगवान्पंकजासनः ।। ५३ ।।

रहस्यमेतद्भो देवाः कस्यचिन्नोदितं पुरा ।।

सर्वे समुदिता यस्मादपृच्छत चिरागताः ।। ५४ ।।

ततो वः कथयिष्यामि सुराणां गुह्यमुत्तमम् ।।

पूर्वे परार्द्धे भो देवाः क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम् ।। ५५ ।।

नीलाश्मवपुरास्थाय न तत्याज जनार्दनः ।।

सांप्रतं मे द्वितीयं तु परार्द्धं समुपस्थितम् ।। ५६ ।।

मनुः स्वायम्भुवो नाम श्वेतवाराहकल्पके ।।

प्रवर्त्ततेऽयं कालो वै प्रातराद्यदिनस्य च ।। ५७ ।।

दारुमूर्तिरयं देवो भुवनानां हि मध्यमे ।।

ममायुषः प्रमाणं तु स्थास्यते मानयन्प्रभुः ।। ५८ ।।

ममात्मा एष भगवानहमेतन्मयः सुराः ।।

नावयोर्विद्यते किंचिदस्मिन्स्थावरजंगमे ।। ५९ ।।

क्षीरोदार्णवमध्ये हि श्वेतद्वीपे हि तल्पके ।।

यः शेते योगनिद्रां तां मानयन्पुरुषोत्तमः ।। 2.2.23.६० ।।

स मूलं जगतामादिस्तस्य रोमाणि यानि वै ।। तानि कल्पद्रुमाख्यानि शंखचक्रांकितानि वै ।। ६१ ।।

तन्मध्यस्थो ह्ययं वृक्षश्चैतन्याधिष्ठितः सुराः ।।

स्वयमुत्पतितः सिंधोः सलिले सत्यपूरुषः ।। ६२ ।।

भोगान्भोक्तुं त्रिलोकस्थान्दारुवर्ष्मा जनार्दनः ।।

अनेकजन्मसाहस्रैर्भक्तियोगेन भावितः ।। ६३ ।।

घोरसंसारनाशाय मया पूर्वं प्रयाचितः ।।

पुनः पुनः सृष्टिलीनपालनोद्विग्नचेतसा ।। ६४ ।।

अशेषकर्मनाशाय जगतां सर्वमुक्तये ।।

धारणाध्यानयोगानां दुष्कराणां विनापि सः ।। ६५ ।।

मोक्षाय भगवानाविर्बभूव पुरुषोत्तमः ।।

प्रच्छन्नं वपुरेतस्य क्षेत्रं नास्य विचारयेत् ।। ६६ ।।

धर्मिग्राहप्रमाणेन यादृग्दृष्टः स एव सः ।।

चतुर्वर्गप्रदो देवो यो यथा तं विभावयेत् ।। ६७ ।।

तद्दर्शनपरिक्षीणपापसंघाः क्रमाद्भुवि ।।

भवन्ति निर्मलात्मानः पुरुषा मुक्तिभाजनम् ।। ६८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

एतच्छ्रुत्वा तु ते देवाः पद्मयोनेर्वचोमृतम् ।।

हृष्टाः संचिंतयामासुः प्रहृष्टेनांतरात्मना ।। ६९ ।।

अचिरस्थायि देवत्वं विहायैतद्भुवं गताः ।।

अस्मिन्क्षेत्रवरे देवमाराध्यामः सुसंयताः ।। 2.2.23.७० ।।

हर्षप्रफुल्लवदनान्सुरान्दृष्ट्वा पितामह ।।

इन्द्रद्युम्नानुग्रहाय यः प्रकाशं गतः प्रभुः ।। ७१ ।।

याताऽत्र प्रतिमा त्वस्य स्वयमेव वदिष्यति ।।

वरान्प्रदास्यति बहून्भगवान्भक्तवत्सलः ।। ७२ ।।

प्रासादमिन्द्रद्युम्नस्य प्रतिष्ठापयितुं विभुम् ।।

अहं चापि गमिष्यामि यूयं तत्र प्रयात वै ।। ७३ ।।

इन्द्रद्युम्नोऽग्रतो यातु प्रतिष्ठावस्तुसंभृतौ ।।

सहायास्तत्र भवत यूयं क्षीणाधिकारिणः ।। ७४ ।।

मन्वन्तरं व्यतीतं वै प्रथमं सांप्रतं सुराः ।।

इन्द्रद्युम्नेन सहितास्तत्र गत्वा सुरोत्तमाः ।। ७५ ।।

प्रासादप्रतिमानां च विधर्ता स्वाम्यमस्य वै ।।

तस्मात्संभृतसंभारः ससहायोऽधुना ह्यसौ ।। ७६ ।।

अस्य संततिसंबन्धस्मरणादपि भूतले ।।

मदाज्ञया पद्मनिधिः सह यास्यति भूतलम् ।। ७७ ।।

प्रतिष्ठायै भगवतः संयतौ सर्ववस्तुनः ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि हृष्टात्मा दृष्ट्वा ब्राह्मीं श्रियं द्विजाः ।। ७८ ।।

महदाश्चर्यसंपन्नः प्रणिपत्य जगद्गुरुम् ।।

तदाज्ञां शिरसा धृत्वा देवैः क्षीणाधिकारिभिः ।। ७९ ।।

आजगाम भुवं विप्रा विधिना चानुमोदिताः ।। 2.2.23.८० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे त्रयोविंशोऽध्यायः ।। २३ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

आगत्य च जगन्नाथं चिरादुत्कंठमानसः ।।

दंडवत्प्रणनामासौ घनरोमांचकंचुकः ।। १ ।।

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।।

प्रणतार्तिविनाशाय चतुर्वर्गैकहेतवे ।। २ ।।

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ।।

ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिणे ।। ३ ।।

इत्युच्चरन्स्तुतिं भूपः सानंदाश्रुविलोचनः ।।

प्रदक्षिणं पुनः कुर्वन्ननाम च पुनःपुनः ।। ४ ।।

ततोऽन्या देवता या वै तत्रागच्छन्मुदान्विताः ।।

तुष्टुवुः प्रणता देवं कृतांजलिपुटा मुदा ।। ५ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।।

स भूमिं सर्वतो व्याप्य अध्यतिष्ठद्दशांगुलम् ।।।। ६ ।।

यः पुमान्परमं ब्रह्म परमात्मेति गीयते ।।

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं पुरुष एव तत् ।। ७ ।।

एतावानस्य महिमा ज्यायानेष पुमान्प्रभुः ।।

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ।। ८ ।।

छन्दांसि जज्ञिरे त्वत्तस्त्वत्तो यज्ञपुमानपि ।।

त्वत्तोऽश्वाश्च व्यजायंत गावो मेषादयस्तथा ।। ९ ।।

ब्राह्मणा मुखतो जाता बाहुजाः क्षत्रियास्तव ।।

विशस्तवोरुजा पद्भ्यां तथा शूद्राः समागताः ।। 2.2.24.१० ।।

मनसश्चंद्रमा जातश्चक्षुषस्ते दिवाकरः।।

कर्णाभ्यां श्वसनः प्राणैर्जिह्वाया हव्यवाडपि ।। ११ ।।

नाभितो गगनं द्यौश्च मूर्ध्नस्ते समवर्त्तत ।।

पादाभ्यां ते धरा जाता दिशश्चाष्टौ श्रुतेर्गताः ।। १२ ।।

सप्तासन्परिधयस्त्वत्त एकविंशत्समिच्च वै ।।

चराचराः सर्वभावास्त्वत्त एव हि जज्ञिरे ।। १३ ।।

त्वमेव जगतां नाथस्त्वमेव परिपालकः ।।

उग्ररूपश्च संहर्ता त्वमेव परमेश्वर ।। १४ ।।

त्वमेव यज्ञो यज्ञांशस्त्वं यज्ञेशः परात्परः ।।

शब्दब्रह्मपरं त्वं हि शब्दब्रह्मासि विश्वराट् ।। १५ ।।

स्वराट् सम्राड्जगन्नाथ विराडसि जगत्पते ।।

अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्त्वं त्वया व्याप्तं जगन्मय ।। १६ ।।

प्राप्नुवंति परं स्थानं त्वां यजंतश्च याज्ञिकाः।।

भोज्यं भोक्ता हविर्होता हवनं त्वं फलप्रदः ।। १७ ।।

समस्तकर्मभोक्ता त्वं सर्वकर्मात्मकः प्रभो ।।

सर्वकर्मोपकरणं सर्वकर्मफलप्रदः ।। १८ ।।

कर्मप्रेरयिता त्वं हि धर्मकामार्थसिद्धिदः ।।

त्वामृते मुक्तिदः कोऽन्यो हृषीकेश नमोऽस्तु ते ।। १९ ।।

नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्त्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।।

सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ।। 2.2.24.२० ।।

वयं च्युताधिकारास्त्वां प्रपन्नाः शरणं प्रभो ।।

त्राहि नः पुंडरीकाक्ष अगतीनां गतिर्भव ।। २१ ।।

संसारपतितस्यैको जन्तोस्त्वं शरणं प्रभो ।।

त्वत्सृष्टौ त्वादृशो नास्ति यो दीनपरिपालकः ।। २२ ।।

दीनानाथैकशरणं पिता त्वं जगतः प्रभो ।।

पाता पोष्टा त्वमेवेश सर्वापद्विनिवारकः ।। २३ ।।

त्राहि विष्णो जगन्नाथ त्राहि नः परमेश्वर ।।

त्वामृते कमलाकांत कः शक्तः परिरक्षणे ।। २४ ।।

अन्तर्यामिन्नमस्तेऽस्तु सर्वतेजोनिधे नमः ।। २५ ।।

इति स्तुवंतस्ते देवाः प्रणिपत्य पुनःपुनः।।

इंद्रद्युम्नेन सहिता बहिर्भूय द्विजोत्तमाः ।। २६ ।।

क्षेत्रं श्रीनरसिंहस्य गत्वा तं प्रणिपत्य च ।।

नमस्कृत्य परां भक्तिं कृत्वाभ्यर्च्य नृकेसरिम् ।। ।।२७।।

नीलाचलाद्रेः शिखरं यत्र प्रासाद उत्तमः ।।

ययुस्ते पद्मनिधिना सार्द्धं संभारकारणात् ।। २८ ।।

ददृशुस्ते महाप्रांशुं व्याप्तं गगनमण्डले ।।

उत्तिष्ठंतं विंध्यगिरिं रोद्धुं भानोर्गतिं किमु ।। २९ ।।

व्यश्नुवानं दिशः सर्वा विचित्रघटनोज्ज्वलम् ।।

बहुकालव्यतिक्रांतस्वस्तिभंगिविचित्रकम् ।।।। 2.2.24.३० ।।

ततश्च चिंतयामास इन्द्रद्युम्नः स वैष्णवः ।।

घटनार्थे मया यातः सत्यलोकमितः पुरा ।। ३१ ।।

सुचिराद्दृष्टिपथगः पूर्णः प्रासाद उत्तमः ।।

अनुग्रहाद्वै देवस्य नात्र मानुषपौरुषम् ।। ३२ ।।

मन्वंतरसमाप्तिः क्व सूर्यचन्द्रेंद्ररोधिका ।।

तथापि तिष्ठते चायं प्रासादो ह्येष दुर्लभः ।।। ३३ ।।

वल्मीकसदृशा ह्येते प्रासादा मानुषैः कृताः ।।

शीर्यंति रोहणैर्वृक्षैः स्वल्पकालगतायुषः ।। ३४ ।।

मदनुक्रोशबुद्ध्या तु रक्षितं भवनं हरेः ।।

ततस्तान्स सहायान्वै जगाद प्रश्रयं वचः ।। ३५ ।।

जानीत जगदीशस्य प्रासादं कारितं मया ।।

आविर्बभूव भगवान्दारुरूपवपुः स्वयम् ।।

तदांतरिक्षगा वाणी मामुवाचाशरीरिणी ।। ३६ ।।

सहस्रपाणिसंमितं नीलाद्रेः शिखरोपरि ।।

प्रासादं कारयस्वेति स्थितये जगदीशितुः ।। ३७ ।।

एतत्प्रतिष्ठानविधौ स्वयमत्रागमिष्यति ।।

पद्मयोनिः स्वयं सार्द्धं सिद्धब्रह्मर्षिदैवतैः ।। ३८ ।।

तदत्र क्रियते को वा संभारो ज्ञायते कथम् ।।

इत्युक्तवंतं ते प्रोचुर्देवा भग्नाधिकारिणः ।। ३९ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

न जानीमो वयमपि तदस्माकं गुरुर्गुरुः ।।

इदानीं न वशेऽस्माकं स हि स्वर्गपरो हितः ।। 2.2.24.४० ।।

।। पद्मनिधिरुवाच ।। ।।

स्वामिन्विधेरनुज्ञानादागतोऽस्मि त्वया सह ।।

कर्तव्यं किं मया चात्र किं वा वस्तु प्रतीक्ष्यते ।। ४१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति ह्यालप्यमानानां नारदः पुरतः स्थितः ।।

ब्रह्मणा प्रेषितः पूर्वं सर्वशास्त्रविशारदः ।। ४२।।

सर्वसंभारवस्तूनि यथाशास्त्रं मुने कुरु ।।

संपादयिष्यति तव शासनात्पद्मको निधिः ।। ४३ ।।

तं दृष्ट्वा ते मुदा युक्ता उत्तस्थुर्ब्रह्मणः सुतम् ।।

षडर्घ्यपूजया तस्य पूजां चक्रे नृपोत्तमः ।। ४४ ।।

प्रणेमुस्तेऽपि तं देवा मनुष्याकारधारिणः ।।

ऊचे तमिंद्रद्युम्नोऽपि प्रतिष्ठाविधिवस्तुनि ।। ।। ४५ ।।

नाहं वेद्मि मुनिश्रेष्ठ चिरात्त्यक्तः पुरोधसा ।।

आदेशय क्रमाद्ब्रह्मन्संपाद्यं यद्यदेव हि ।। ४६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे चतुर्विंशोऽध्यायः ।। २४ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्युक्ते नारदः सोऽथ यथाशास्त्रं विचार्य वै ।।

आलेख्य क्रमशः पत्रे राज्ञे तस्मै न्यवेदयत् ।। १ ।।

राजापि पत्रं तच्छुत्वा सोऽवधार्य पुनःपुनः ।।

प्रददौ पद्मनिधये लिखितान्यत्र यानि वै ।। २ ।।

संपादय पद्मनिधे शालां स्वर्णमयीं कुरु ।।

ब्रह्मणः सदनं दिव्यं ब्रह्मर्षीणां च निर्मलम् ।। ३।।

इंद्रादीनां सुराणां च सिद्धानां मर्त्यवासिनाम् ।।

मुनींद्राणां निवासाय राज्ञां पातालवासिनाम् ।। ४ ।।

तथा च नागराजानां निधे त्रैलोक्यवासिनाम् ।।

यथायोग्यासनैर्युक्तं गृहं गृहमतंद्रितः ।। ५ ।।

कारयाशु निधे द्रव्यसंभारं यावदेव तु ।।

विश्वकर्मापि च तव साहाय्यं रचयिष्यति ।। ६ ।।

इत्यादिशंतं स मुनिरिंद्रद्युम्नमुवाच वै ।।

संभारान्पृथगेतद्धि कर्त्तव्यं व्यवधानतः ।। ७ ।।

स्वर्णैः सुघटितं साधुरथत्रयमलंकृतम् ।।

दुकूलरत्नमालाद्यैर्बहुमूल्यैर्दृढं महत् ।। ८ ।।

श्रीवासुदेवस्य रथो गरुडध्वजचिह्नितः ।।

पद्मध्वजः सुभद्राया रथमूर्द्धनि धार्यताम् ।। ९ ।।

रथः षोडशचक्रस्तु विष्णोः कार्यः प्रयत्नतः ।।

चतुर्दश बलस्यैव सुभद्रायास्तु द्वादश ।। 2.2.25.१० ।।

हस्तषोडशविस्तारो रथश्चक्रधरस्य तु ।।

चतुर्दश बलस्यैव सुभद्रायास्तु द्वादश ।। ११ ।।

आसनं जगतां भूयः स्वयं स्वासनविग्रहः ।।

तद्याने जगतां नाशस्ततो यानं न विद्यते ।। १२ ।।

पश्येच्चराचरं विश्वं ज्ञानादश(थ?) सुनिर्मले ।।

स्थितो हस्ततले नित्यं निर्मलस्तस्य दर्पणः ।। १३ ।।

तलस्थत्वादसौ तालः सदा तेनांकितः प्रभुः ।।

ततः स एव शेषस्य बलभद्रावतारिणः ।। १४ ।।

अथवा सीरिणः कार्यं सीरमेव ध्वजोत्तमम् ।।

ध्वजः सुनिर्मलः कार्यस्तस्मात्तालध्वजो मतः ।। १५ ।।

न वासितव्यो देवोऽसावप्रतिष्ठे रथे नृप ।।

प्रासादे मंडपे वापि पुरे तन्निष्फलं भवेत् ।। १६ ।।

तस्मात्प्रतिष्ठा प्रथमं हरेः कार्या रथस्य वै ।।

संभारः क्रियतां तस्य ह्यनुष्ठेया मया तु सा ।। १७ ।।

इत्याज्ञां मत्पितुर्लब्ध्वा शीघ्रमायाम्यहं नृप ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घटितं स्यंदनत्रयम् ।। १८ ।।

निधिसंपादितैर्द्रव्यैरेकाह्नाद्विश्वकर्मणा ।।

स्वक्षं सुचक्रं सुस्तंभं सुविस्तीर्णं सुतोरणम् ।। १९ ।।

सुध्वजं सुपताकं च नानाचित्रमनोहरम् ।।

विचित्रबंधमिथुनपुत्तलीवलयान्वितम् ।। 2.2.25.२०।।

अर्द्धहाटकनिर्व्यूढं साक्षाद्रविरथोपमम् ।।

मेघगंभीरनिर्घोषं दृष्ट्वा कर्षगुणैर्युतम् ।।

वातरंहोहयैर्युक्तं शतसंख्यैः सितप्रभैः ।। २१ ।।

यथाशास्त्रविधानेन नारदेन प्रतिष्ठितम् ।।

सुलग्ने सुमुहूर्ते च सुतिथौ ज्योतिषोदिते ।। २२ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

भगवञ्जैमिने ब्रूहि सर्वज्ञोसि मतो हि नः ।।२३।।

विधिना केन हि रथः प्रतिष्ठाप्यो हरेरयम् ।।

यथावद्वद नो येन जानीमो विधिविस्तरम् ।। २४ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

यथा प्रतिष्ठितं तेन नारदेन महात्मना ।।

तद्वो वदिष्यामि विधिं यथा दृष्टं पुरा मया ।। २५ ।।

रथस्येशानदिग्भागे शालां कृत्वा सुशोभनाम् ।।

तन्मध्ये मण्डपं कृत्वा वेदिं तत्र सुनिर्मलाम् ।।२६।।

चतुरस्रा चतुर्हस्तमितां हस्तोच्छ्रितां द्विजाः ।।

प्रतिष्ठापूर्वदिवसे रात्रावुत्तरतः शुभे ।।२७।।

मुहूर्ते स्वस्ति वाच्याथ कारयेदंकुरार्पणम् ।।

द्वात्रिंशद्देवताभ्यश्च बलिं दत्त्वा यथाविधि ।।२८।।

प्रातस्ततो वेदिकायां मध्ये मण्डलमालिखेत् ।।

पद्मं वा स्वस्तिकं वापि कुम्भं तत्र निधापयेत् ।। २९ ।।

पञ्चद्रुमकषायं च तन्मध्ये पूरयेत्सुधीः ।।

गंगादिपुण्यतोयानि पल्लवान्स समृत्तिकाः ।। 2.2.25.३० ।।

सर्वगंधान्पञ्चरत्नसर्वौषधिगणं तथा ।।

पूरयित्वा विधानेन आचार्यः प्राङ्मुखः शुचिः ।। ३१ ।।

विष्णुं स्मरन्पंचगव्यं पश्चादपि प्रपूरयेत् ।।

दुकूलवेष्टितं कण्ठे माल्यैर्गंधैः सुशोभनैः ।। ३२ ।।

फलपल्लवसंयुक्तं कृतकौतुकमंगलम् ।।

पूरयेत्तत्र देवेशं नरसिंहमनामयम् ।। ३३ ।।

मंत्रराजेनविधिवदुपचारैस्तथांतरैः ।।

प्रार्थयित्वा प्रसादाय तस्मिन्नावाह्य तं हरिम् ।। ३४ ।।

बाह्योपचारैर्विविधैः पूजयेद्विधिवद्द्विजाः ।।

वायव्यां तस्य कुम्भस्य समिदाज्यचरुं तथा ।। ३५ ।।

अष्टोत्तरसहस्रं च जुहुयाद्विधिवद्गुरुः ।।

संपातान्प्रापयेत्तत्र कुम्भमध्ये तदन्ततः ।। ३६ ।।

रथं सुशोभनं कृत्वा पताकागंधमाल्यकैः ।।

सर्वांगं सेचयेत्तस्य गंधचन्दनवारिभिः ।। ३७ ।।

धूपयेत्कालागुरुणा शंखकाहालनिस्वनैः ।।

ध्वजे तस्य नृसिंहस्य प्रतिष्ठाप्य समीरणम्।। ३८ ।।

पूजयित्वा विधानेन रक्तस्रग्गंधमाल्यकैः ।।

इमं मंत्रं समुच्चार्य सुपर्णं प्रार्थयेत्ततः ।। ३९ ।।

यो विश्वप्राणहेतुस्तनुरपि च हरेर्यानकेतुस्वरूपोयं संचित्यैव सद्यः स्वयमुरगवधूवर्गगर्भाः पतंति ।।

चंचच्चण्डोरुतुंडत्रुटित फणिवसारक्तपंकांकितास्यं वन्दे छन्दोमयं तं खगपतिममलं स्वर्णवर्णं सुपर्णम् ।। 2.2.25.४० ।।

ब्रह्मघोषैः शंखनादैर्नानावाद्यसुविस्तरैः ।।

रथमूर्ध्नि स्थापयेत्तं चारुसूक्तं समुच्चरन् ।। ४१ ।।

तस्योपरिष्टात्तं कुम्भं समंतात्प्लावयन्रथम्।।

त्रिरुच्चरन्मंत्रराजं सेचयेद्ब्रह्मणा सह ।। ४२ ।।

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा ब्रह्मणे दक्षिणां ददेत् ।।

आचार्यं दक्षिणां दद्याद्येन तुष्यति तद्गुरुः ।। ४३ ।।

ब्राह्मणान्भोजयेदन्ते पायसैर्मधुसर्पिषा ।।

द्वादशाक्षरमंत्रेण बलभद्रस्य कारयेत् ।। ४४ ।।

लांगलं च पविरवन्मंत्रः स्याल्लांगलध्वजे ।।

अथवा द्विषड्वर्णोपि मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः ।। ४५ ।।

लक्ष्मीसूक्तेन भद्रायाः प्रतिष्ठाप्यो रथस्तथा ।।

नाभिह्रदान्मुरारेस्त्वं ब्रह्मांडावलिरूपधृक् ।। ४६ ।।

आसनं चतुरास्यस्य श्रियो वास स्थिरो भव ।।

इम मन्त्रं समुच्चार्य ध्वजपद्मं समुच्छ्रयेत् ।। ४७ ।।

इयान्विशेषो हविषा त्रयाणां च पृथक्पृथक् ।।

पंचपंचभिर्होतव्यमेकैकं तु विभागशः ।। ४८ ।।

इत्थं रथान्प्रतिष्ठाप्य सुवर्णं गां च वस्त्रकम् ।।

धान्यं च दक्षिणां दद्यात्सम्यग्देवस्य भक्तितः ।। ४९ ।।

एवं प्रतिष्ठिते तत्र स्यंदनेऽथ सुभूषिते ।।

आरोप्य देवं विधिवद्ब्रह्मघोषपुरःसरम् ।। 2.2.25.५० ।।

जयमंगलशब्दैश्च नानावाद्यपुरःसरैः ।।

चामरांदोलनैर्धूपैः पुष्पवृष्टिभिरेव च ।। ५१ ।।

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्नीयते स्म रथं प्रति ।।

हयैः सुलक्षणैर्दांतैर्बलीवर्दैरथापि वा ।। ५२ ।।

पुरुषैर्विष्णुभक्तैर्वा नेतव्या ह्यप्रमादतः ।।

प्रीणयित्वा जनं सर्वं भक्ष्यभोज्यादिलेपनैः ।। ५३ ।।

रथस्योपरि देवेभ्यो बलिमन्त्रेण भो द्विजाः ।।

बलिं गृह्णन्तु भो देवा आदित्या वसवस्तथा ।। ५४ ।।

मरुतश्चाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ।।

असुरा यातुधानाश्च रथस्थाश्चैव देवताः ।। ५५ ।।

दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ।।

जगतः स्वस्ति कुर्वंतु दिव्या महर्षयस्तथा ।। ५६ ।।

अविघ्नमाचरंत्वेते मा संतु परिपंथिनः ।।

सौम्या भवंतु तृप्ताश्च दैत्या भूतगणास्तथा ।। ५७ ।।

ततस्तु नीयते देवः समभूमौ समुच्चरन् ।।

मंत्रं वैष्णवगायत्रीं विष्णोः सूक्तं पवित्रकम् ।। ५८ ।।

वामदेव्यैः पवित्रैश्च मानस्तोक्यै रथंतरैः ।।

ततः पुण्याहघोषेण कृतवादित्रनिःस्वनम् ।। ५९ ।।

शनैः शनैरथो नेयो रथः स्नेहात्तु चक्रिणः ।।

तत्रोत्पातान्प्रवक्ष्यामि रथेत्र द्विजसत्तमाः ।। 2.2.25.६० ।।

ईषाभंगे द्विजभयं भग्नेऽक्षे क्षत्रियक्षयः ।।

तुलाभंगे वैश्यनाशः शम्या शूद्रभयं भवेत् ।।६१।।

धुराभंगे त्वनावृष्टिः पीठभंगे प्रजाभयम् ।।

परचक्रागमं विद्याच्चक्रभंगे रथस्य तु ।। ६२ ।।

ध्वजस्य पतने विप्रा नृपोऽन्यो जायते धुवम् ।।

प्रतिमाभंगतायां तु राज्ञो मरणमादिशेत् ।। ६३ ।।

पर्यस्ते तु रथे विप्राः सर्वजानपदक्षयः ।।

उत्पन्नेष्वेवमाद्येषु उत्पातेष्वशुभेषु च ।।६४।।

बलिकर्म पुनः कुर्याच्छांतिहोमं तथैव च ।।

ब्राह्मणान्भोजयेद्भूयो दद्याद्वान्नानि चैव हि ।। ६५ ।।

पूर्वोत्तरे च दिग्भागे रथस्याग्निं प्रकल्पयेत ।।

समिद्भिर्घृतमध्वाज्यमूलाग्राभिश्च होमयेत् ।। ६६ ।।

पालाशाभिर्द्विजश्रेष्ठा मंत्रराजेन दीक्षितः ।।

सोमायाग्नये प्रजाभ्यः प्रजानां पतये तथा ।। ६७ ।।

ग्रहेभ्यश्च ब्रह्मणे च दिक्पालेभ्यस्तदंततः ।।

यत्र यत्र रथे दोषास्तत्र तत्र च दीक्षितः ।। ६८ ।।

जुहुयात्प्रतिष्ठामंत्रेण विशेषः सर्वतो भवेत् ।।

ब्राह्मणैः सहितः कुर्याद्धोमांते शांतिवाचनम् ।।६९।।

स्वस्ति भवतु विप्रेभ्यः स्वस्तिराज्ञेऽस्तु नित्यशः ।।

गोभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यस्तु जगतः शांतिरस्तु वै ।। 2.2.25.७० ।।

स्वस्त्यस्तु द्विपदे नित्यं शांतिरस्तु चतुष्पदे ।।

शं प्रजाभ्यस्तथैवास्तु शं तथात्मनि चास्तु नः ।।७१।।

शांतिरस्तु च देवस्य भूर्भुवः स्वः शिवं तथा ।।

शांतिरस्तु शिवं चास्तु सर्वतः स्वस्तिरस्तु नः ।। ७२ ।।

त्वं देव जगतः स्रष्टा पोष्टा चैव त्वमेव हि ।।

प्रजाः पालय देवेश शांतिं कुरु जगत्पते ।।७३।।

यात्राकारणभूतस्य पुरुषस्य च भूपते ।।

दुष्टान्ग्रहांस्तु विज्ञाय ग्रहशांतिं समाचरेत् ।। ७४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये पञ्चविंशोऽध्यायः ।। २५ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

निरुत्पातं समे देशे विधिवर्त्तनयापि च ।।

प्रासादनिकटं देवाः प्रापिताः सुमुहुर्त्तके ।। १ ।।

ततः शालासुमहती रत्नवर्णविनिर्मिता ।।

निदेशादिंद्रद्युम्नस्य निर्मिता विश्वकर्मणा ।। २ ।।

सभार्चनायां वस्तूनि हवींषि च समित्कुशाः ।।

भोज्यं नानाविधं गीतनृत्यांश्च विविधांस्तथा ।। ३ ।।

साम्राज्ये यादृशी पूर्वं संपत्तिरभवत्क्षितौ ।।

ततः श्रेष्ठतरा विप्राः प्रतिष्ठायां बभूव ह ।। ४ ।।

गालोनाम महीपालस्तदा क्षितितलेऽभवत् ।।

सोप्यत्र प्रतिमां कृत्वा माधवाख्यां दृषन्मयीम् ।। ५ ।।

स्थापयित्वात्र प्रासादे पूजयामास ऋद्धिमत् ।।

कनीयांसं च प्रासादं निर्माय नृपसत्तमः ।। ६ ।।

तत्र तां स्थापयामास ततो निष्कृष्य सादरम् ।।

ततोऽस्य नृपतिर्दूतमुखाच्छुत्वास्य कर्म तत् ।। ७ ।।

गालोऽभ्यागात्ससैन्यः सन्क्रुद्धस्तं नीलपर्वतम् ।।

दृष्ट्वा प्रतिष्ठासंभारं मर्त्यैः स्वप्नेऽपि दुर्लभम् ।। ८ ।।

विस्मयाविष्टचेताः स तस्थौ गालो नराधिपः ।।

किमेतदिति वृत्तान्तं को वा कारयतीदृशम् ।। ।। ९ ।।

यत्नाद्दिव्यं स विज्ञाय इन्द्रद्युम्नं नराधिपम् ।।

ब्रह्मलोकादागतं तं कर्त्तारं देववेश्मनः ।। 2.2.26.१० ।।

प्रतिष्ठापयितुं देवैः सार्द्धं संभारकारकम् ।।

सहितं पद्मनिधिना गुरुणा नारदेन च ।। ११ ।।

ब्रह्माणं चागमिष्यन्तं प्रतिष्ठायै सुरोत्तमम् ।।

श्रुत्वा सर्वं च वृत्तान्तं तद्राजा दिव्यचेष्टितम् ।। ।। १२ ।।

मेने कृतार्थमात्मानं तद्राज्ये परमाद्भुतम् ।।

इतः श्रेयस्करं कर्म न भूतं न भविष्यति ।। १३ ।।

तदस्य निकटे स्थित्वा ज्ञात्वा कर्मक्रमं विधिम् ।।

उत्सवांश्चापि विज्ञाय करिष्ये प्रतिवत्सरम् ।। १४ ।।

अमुं दारुमयं साक्षाद्ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ।।

अभाग्योपचयादेतावंतं कालं न जानता ।। १५ ।।

असेव्यमानेन कृतं जन्मैव विफलं मया ।।

तदेनमिंद्रद्युम्नं वै प्रणिपत्य जगद्गुरुम् ।। १६ ।।

महाभागवतश्रेष्ठं ब्रह्मलोकादिहागतम् ।।

उपेत्य शरणं साक्षाद्दृष्ट्वा नारायणं विभुम् ।। १७ ।।

प्रतिष्ठितं वै प्रासादे मुक्तिमेष्यामि निश्चयम् ।।

वैकुण्ठं स प्रतिष्ठाप्य मय्येवारोपयिष्यति ।। १८ ।।

ब्रह्मलोकं गतो यो वै किं क्षितौ सोऽवतिष्ठते ।।

उपचारान्समादिश्य कोषं संभृत्य च प्रभोः।। ।। १९ ।।

ब्रह्मणा सहितोऽवश्यं पुनर्यास्यति तत्क्षयम् ।।

विचार्य मंत्रिभिः सार्द्धं ततो गालोऽपि वैष्णवः ।। 2.2.26.२० ।।

इन्द्रद्युम्नस्य निकटं विनीतः प्रययौ मुदा ।।

गत्वा तं दूरतो दृष्ट्वा प्रणिपातपुरःसरम् ।। २१ ।।

बद्धांजलिपुटो राजा मूर्ध्नि वीक्षन्ससाध्वसम् ।।

शनैः शनैर्ययौ तस्य निकटं गालपार्थिवः ।। २२ ।।

देव त्वं राजराजोऽसि मर्त्योऽसि ब्रह्मलोकगः ।।

किं स्तौमि नृपकीटोऽहं त्वां जीवन्मुक्तमीश्वरम् ।। २३ ।।

अज्ञात्वा महिमानं ते सचिवैर्मंत्रयन्मुहुः ।।

योद्धुमभ्यागतो देव दृष्ट्वा ते पौरुषं महत् ।। २४ ।।

अतिमानुषमाश्चर्यं पदं चापि शचीपतेः ।।

दृष्ट्वैतन्निश्चितं देव ब्रह्मलोकागतस्य हि ।। २५ ।।

ईदृशं हि महत्कर्म यदाज्ञाकृन्महानिधिः ।।

चेतः प्रसादप्रवणं मयि धेहि सुरोत्तम ।। २६ ।।

त्रैलोक्यवासिनो देवा यदाज्ञावशवर्तिनः ।। २७ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्थं विज्ञापयंतं तं गालं नृपतिकुंजरम् ।।

स्मयमान उवाचेदं राजन्किं बहु भाषसे ।। २८।।

भवानपि हरेर्भक्तः सार्वभौमो महीपतिः ।।

सामान्यमेतद्राज्ञा वै भूस्वाम्यं भुवि वर्त्तताम् ।। २९ ।।

सांप्रतं हि भवानत्र पृथिव्यामेकपार्थिवः ।।

नृपायत्ताः क्रियाः सर्वा मर्त्यानां मरुतामपि।।2.2.26.३०।।

अष्टदिक्पालकांशैस्तु ब्रह्मणा निर्मितो नृपः।।

न ह्यल्पपुण्यकृद्राजा प्रजापालनतत्पर ।। ३१ ।।

इह कीर्तिं च धर्मश्च यत्र गच्छन्सुवर्त्मनि ।।

प्राप्नोति राजशार्दूल विशेषात्त्वं तु वैष्णवः ।।३२।।

प्रासादे स्थापयेद्यस्तु हरेरर्चां विधानतः।।

न देहबन्धमाप्नोति याति विष्णोः परं पदम् ।।३३।।

माधवप्रतिमामेतां दारवीं शुभलक्षणाम् ।।

साक्षान्मुक्तिप्रदां भूप स्वयं स्थापितवानसि ।।३४।।

निर्विघ्नं कर्म ते जातं मम मन्वंतरं गतम् ।।

भवेद्वा संशयो मेऽत्र न स्वतंत्रश्चतुर्मुखः ।। ३५ ।।

प्रतिष्ठायै प्रार्थितोऽयं तदन्यः स्थापयेत्कथम् ।।

साक्षाद्दार्ववतारस्य प्रासादस्य नृपोत्तम ।। ३६ ।।

संनिधानेन चेदत्र विधातानुग्रहिष्यति ।।

तदेनं स्थापयित्वा तु चतूरूपं जनार्दनम् ।। ३७ ।।

समर्प्य त्वां गमिष्यामि त्वमेवोपचरिष्यसि ।।

नित्योपहारं यात्राश्च उत्सवांश्च जगत्पतेः ।। ३८ ।।

यानेवोपदिशेद्देवः स्वयं वा प्रपितामहः ।।

तांस्तान्प्रयत्नात्कुर्वीत राजा वै धर्मपालकः ।। ३९ ।।

ततः स गालो नृपतिः श्रुत्वा तच्चिंतितं स्वयम् ।।

इन्द्रद्युम्नादिष्टमेतदिति प्राप परां मुदम् ।। 2.2.26.४० ।।

तस्थौ तस्यांतिके गाल आज्ञाकार इव स्वयम् ।।

तत्तदाशु करोत्येष इन्द्रद्युम्नो यदादिशत् ।। ४१ ।।

एवं संभृतसंभारः सिंहासनगतः प्रभुः ।।

देवैः परिवृतश्चेंद्रद्युम्नः शक्र इवाबभौ ।। ४२ ।।

ततोऽश्रूयंत निनदा दिव्यदुंदुभिजाः शुभाः ।।

मृदंगवेणुवीणादि तालकाहालनिःस्वनाः ।। ४३ ।।

ऐरावतादिकरिणां बृंहितानि बहूनि खे ।।

समंताज्जयशब्दाश्च पुष्पवृष्टिविमिश्रिताः ।। ४४ ।।

आकाशगंगासलिलकणा मन्दारमिश्रिताः ।।

दिव्य स्रग्लेपधूपानां गन्धा दिग्व्यापिनस्तथा ।।

वैमानिकानां देवानां किंकिणीजालनिःस्वनाः ।। ४५ ।।

ततश्च तेजसां राशी रोदसीमध्यपूरकः ।।

आविरासीत्क्षितिगत नयनाच्छादको द्विजाः ।। ४६ ।।

उत्तोलिताक्षिमालाभिः प्रजाभिर्वीक्षितः पुरः ।।

ततः क्रमात्स ददृशे विमानाग्र्यं प्रजापतेः ।। ।। ४७ ।।

स्वर्णहंसशतैः स्कंधेनोह्यमानः समंततः ।।

दिक्पालैश्चामरव्यग्रहस्तैरासेवितः पुरः ।। ४८ ।।

जाह्नवीयमुनानीरप्रकीर्णककरेऽभितः ।।

पार्श्वयोश्चन्द्रसूर्याभ्यामुभाभ्यामातपत्रके ।। ४९ ।।

धार्यमाणे शनैर्वायोर्गतिचंचलचोलके ।।

ब्रह्मर्षिभिर्गौतमाद्यैः स्तूयमानो रहस्यकैः ।। 2.2.26.५० ।।

तन्मध्यस्थः प्रजानाथ इंद्रद्युम्नादिभिः स्तुतः ।।

आलुलोके देवगणैर्जयशब्दैरभिष्टुतः ।। ५१ ।।

रंभादिकाभिर्वेश्याभिर्नृत्यते स्म ससाध्वसम् ।।

हाहाहूहूप्रभृतिभिर्गीयमानश्च गायकैः ।। ५२ ।।

सिद्धविद्याधरगणैः सादरं चोपवीणितः ।।

कृतांजलिपुटैर्दूरात्तपस्विभिरुपासितः ।। ५३ ।।

सावित्रीशारदे तस्य वाक्प्रबंधैर्विचित्रकैः ।।

तोषमासादयंत्यौ च कोऽन्यस्तत्तोषणे क्षमः ।। ५४ ।।

जाह्नवीयमुनानीर प्रकीर्णित कलेवरः ।।

ये च गंधर्वसिद्धाद्या नारदप्रमुखा द्विजाः ।। ५५ ।।

वेत्रहस्ताः सविनया दिव्यसोपानदर्शनाः ।।

संमर्दः स महानासीद्देवानां दिवि गच्छताम् ।। ५६ ।।

न कोऽपि गण्यते देवः को वा केन पथा व्रजेत् ।।

अहंपूर्विकया तेषां व्रजतां त्रिदिवौकसाम् ।। ५७ ।।

संमर्दातिशयात्तेषां विभ्रंशोऽभूत्स्ववाहनैः ।।

स्रष्टा पाता च संहर्त्ता जगतां यो जगन्मयः ।। ५८ ।।

साक्षाद्व्रजति तत्रैषां सुराणां महिमा कुतः ।।

तं दृष्ट्वा साध्वसान्नम्रो भक्त्या बद्धांजलिर्नृपः ।। ५९ ।।

तैर्देवैर्गालराजेन नारदप्रमुखेन च ।।

सहितो धरणीं प्रायात्साष्टांगं प्रणिपत्य च ।। 2.2.26.६० ।।

उत्थाय परया भक्त्या प्रहृष्टेनांतरात्मना ।।

पुलकांकितसर्वांगं स्वं मन्वानः कृतार्थकम् ।। ६१ ।।

पुरतो जगदीशस्य पश्यञ्छुद्धं पितामहम् ।।

कृतांजलिपुटो राजा ममज्जानंदसागरे ।। ६२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे षड्विंशोऽध्यायः ।। २६ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अथांतरिक्षान्निःश्रेणी रत्नकांचननिर्मिता ।।

संलग्ना पादसंपीठे पद्मयोनेर्विमानगा ।। १ ।।

सा क्षितिस्पृष्टमूला वै विधातुरवरोहणे ।।

चतुर्व्यायामतापीन सोपानश्रेणिसंयुता ।। २ ।।

रथप्रासादयोर्मध्ये शक्रचाप इवांशुमान् ।।

आविर्बभूव सहसा साद्भुतं वीक्षितो जनैः ।। ३ ।।

ततो गंधर्वराजैस्तु रत्नवेत्रकरैर्द्विजाः ।।

एष पंथाः प्रभो ह्येहि इत्यादेशितमार्गकैः ।। ।। ४ ।।

दुर्वाससो नारदस्य करयोर्दत्तहस्तकः ।।

सोपानैरवतीर्णोऽथ पुनानश्चक्षुषा जगत् ।। ५ ।।

स्मयमानो रथान्दृष्ट्वा प्रासादं समलंकृतम् ।।

दिगंतव्यापिनीं शालां रत्नस्तंभोपशोभिताम् ।। ६ ।।

शक्रस्याप्यद्भुतकरी सर्वसंभारसंभृताम् ।।

अवातरद्विमानात्स देवब्रह्मर्षिराजभिः ।। ७ ।।

किरीटदत्तांजलिभिः स्तूयमानः समंततः ।।

कटाक्षेणानुगृह्णाति यां दिशं स पितामहः ।। ८ ।।

तत्रांजलीनां संमर्दाः कोटयः शिरसा धृताः ।।

पादाब्ज प्रणतं दृष्ट्वा इंद्रद्युम्नं प्रजापतिः ।। ९ ।।

उवाच प्रश्रयगिरा स्मितभिन्नोष्ठसंपुटः ।।

अंगुल्या निर्दिशन्देवान्पितॄन्ब्रह्मर्षितापसान् ।। ।। 2.2.27.१० ।।

सिद्धविद्याधरान्यक्षगंधर्वाप्सरसस्तथा ।।

एकत्र मिलितान्सर्वान्युगपन्मोदनिर्भरान् ।। ११ ।।

पश्येंद्रद्युम्न भाग्यं ते सर्वलोकवशीकरम् ।।

त्वदर्थमेकदा सर्वे मां पुरस्कृत्य संगताः ।। १२ ।।

इत्युक्त्वा प्रययौ शीघ्रं नारायणरथं ततः ।।

प्रणिपत्य जगन्नाथं त्रिः परीत्य पितामहः ।। १३ ।।

आनंदसिंधुसंमग्नः सरोमांचवपुः स्वयम् ।।

स्वमात्मानं नुनावाथ प्रत्यक्षं स्वरगद्गदम् ।। १४ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमोनमः ।।

अहं त्वं त्वमहं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।। १५ ।।

महदादि जगत्सर्वं मायाविलसितं तव ।।

अध्यस्तं त्वयि विश्वात्मंस्त्वयैव परिणामितम् ।। १६ ।।

यदेतदखिलाभासं तत्त्वदज्ञानसंभवम् ।।

ज्ञाते त्वयि विलीयेत रज्जुसर्पादिबोधवत् ।। १७ ।।

अनिर्वक्तव्यमेवेदं सत्त्वात्सत्त्वविवेकतः ।।

अद्वितीय जगद्भास स्वप्रकाश नमोऽस्तु ते ।। १८ ।।

विषयानंदमखिलं सहजानंदरूपिणः ।

अंशं तवोपजीवंति येन जीवंति जंतवः ।। १९ ।।

निष्प्रपंच निराकार निर्विकार निराश्रय ।।

स्थूलसूक्ष्माणुमहिमन्स्थौल्यसूक्ष्मविवर्जित ।। 2.2.27.२० ।।

गुणातीत गुणाधार त्रिगुणात्मन्नमोऽस्तु ते ।। २१ ।।

त्वन्मायया मोहितोऽहं सृष्टिमात्रपरायणः ।।

अद्यापि न लभे शर्म अंतर्य्यामिन्नमोस्तु ते ।। २२ ।।

त्वन्नाभिपंकजाज्जातो नित्यं तत्रैव संस्तुवन् ।।

नातिक्रमितुमीशोऽस्मि मायां ते कोऽन्य ईश्वरः ।। २३ ।।

अहं यथांडमध्येऽस्मिन्रचितः सृष्टिकर्मणि ।।

तथानुलोमकलिता ब्रह्मांडे ब्रह्मकोटयः ।। २४ ।।

सार्द्धत्रिकोटिसंख्यानां विरिंचीनामपि प्रभो ।।

नैकोऽपि तत्त्वतो वेत्ति यथाहं त्वत्पुरः स्थितः ।। २५ ।।

नमोचिंत्यमहिम्ने ते चिद्रूपाय नमोनमः ।।

नमो देवाधिदेवाय देवदेवाय ते नमः ।। २६ ।।

दिव्यादिव्यस्वरूपाय दिव्यरूपाय ते नमः ।।

जरामृत्युविहीनाय मृत्युरूपाय ते नमः ।। २७ ।।

ज्वलदग्निस्वरूपाय मृत्योरपि च मृत्यवे ।।

प्रपन्नमृत्युन(?)शाय सहजानंदरूपिणे ।।

भक्तिप्रियाय जगतां मात्रे पित्रे नमो नमः ।। २८ ।।

प्रणतार्तिविनाशाय नित्योद्योगिन्नमोऽस्तु ते ।।

नमोनमस्ते दीनानां कृपासहजसिंधवे ।। २९ ।।

पराय पररूपाय परंपाराय ते नमः ।।

अपारपारभूताय ब्रह्मरूपाय ते नमः ।। 2.2.27.३० ।।

परमार्थस्वरूपाय नमस्ते परहेतवे ।।

परंपरा परिव्याप्त परतत्त्वपराय ते ।। ३१ ।।

प्रणतार्तिविनाशाय नमः स्वात्मैकभानवे ।।

पुरा यत्प्रार्थितं स्वास्मिन्सृष्टिभारावतारणे ।। ३२ ।।

तत्कुरुष्व जगन्नाथ सहजाक्तदरूपभाक् ।।

त्वयि प्रसन्ने किं नाथ दुर्लभं मयि विद्यते ।। ३३ ।।

त्वयैवाहं पृथग्लीलाभेदाद्भिन्नः कृपांबुधे ।।

अज्ञानतिमिरच्छन्ने जगत्कारागृहांतरे ।। ३४ ।।

भ्राम्यन्न द्वारमाप्नोति त्वामृते मुक्तिहेतवे ।। ३५ ।।

नमोनमस्ते जगदेकवन्द्य सुरासुराभ्यर्चितपादपद्म ।।

नमोनमस्तापहरैकचंद्र नमोनमः शर्मसुबोधसांद्र ।। ३६ ।।

नमो नमः कल्पकदूरभूत दुष्प्राप्यकामप्रद कल्पवृक्ष ।।

दीनाशरण्यप्रणतैकदुःखसंघोद्धृतौ नित्यसुबद्धपक्ष ।। ३७ ।।

प्रसीद जगतां नाथ मग्नानां दुःखसागरे ।।

कटाक्षलीलापातेन त्रायस्व करुणाकर ।। ।। ३८ ।।

स्तुत्वेत्थं श्रीजगन्नाथं वेदार्थः स पितामहः ।।

जगाम सीरिणं द्रष्टुमवतीर्णं धराधरम् ।। ३९ ।।

प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टाव बलिनं मुदा ।।

नभः शिरस्ते देवेश आपस्ते विग्रहः प्रभो ।। 2.2.27.४० ।।

पादौ क्षितिर्मुखं वह्निः श्वसितानि समीरणः ।।

मनस्ते ह्योषधीनाथश्चक्षुषी ते दिवाकरः ।। ४१ ।।

बाहवः ककुभो नाथ नमस्ते ज्ञानदर्पण ।।

चतुर्दशानां लोकानां मूलस्तंभाय सीरिणे ।। ४२ ।।

पदांभोजप्रपन्नानां नमः पापौघदारिणे ।।

अनन्तवक्त्रनयनश्रोत्रपादाक्षिबाहवे ।। ४३ ।।

नमो नादिमहामूलतमःस्तोमौघभानवे ।।

त्रयीमय त्रिधादोषनाशाय त्र्यवतारिणे ।।४४।।

फणामणिफणाकार क्षितिमण्डलधारिणे ।।

नमः कालाग्निरुद्राय महारुद्राय ते नमः ।। ४५ ।।

भोगतल्पफणाच्छत्रमध्यसुप्ताय ते नमः ।।

महार्णवजले वृद्ध एकीभूते जगत्त्रये ।। ४६ ।।

त्वमेव शेषो भगवन्सहस्रफणमंडितः ।।

फणामणिगणव्याजसंभृताखिलभौतिकः ।। ४७ ।।

त्वमेव नाथः सर्वेषां स्रष्टा पालयिता विभो ।।

अत्ता धारयिता नित्यं मदाद्यास्त्वन्निमित्तकाः ।। ४८ ।।

एष नारायणो देवो वेदांतेषूपगीयते ।।

त्वत्तो न भिन्नो भगवन्कारणाद्भेदभागसि ।। ४९ ।।

शय्या त्वं शयिता ह्येष छाद्यः संछादको भवान् ।।

यो वै विष्णुः स वै रामो यो रामः कृष्ण एव सः ।। 2.2.27.५० ।।

युवयोरंतरं नास्ति प्रसीद त्वं जगन्मय ।।

इति स्तवांते बलिनं प्रणम्य परमेश्वरम् ।। ५१ ।।

ईश्वरीं जगतां द्रष्टुं सुभद्रास्यन्दनं ययौ ।।

जय देवि जगन्मातः प्रसीद परमेश्वरि ।। ५२ ।।

कार्यकारणकर्त्री त्वं सर्वशक्त्यै नमोऽस्तु ते ।।

सर्वस्य हृदि संविष्टे ज्ञानमोहात्मिके सदा ।। ५३ ।।

कैवल्यमुक्तिदे भद्रे त्वां नमामि सुरारणिम्।।

देवि त्वं विष्णुमायासि मोहयन्ती चराचरम्।। ५४ ।।

हृत्पद्मासनसंस्थासि विष्णुभावानुसारिणी।।

त्वमेव लक्ष्मीर्गौरी च शची कात्यायनी तथा ।।५५।।

यच्च किंचित्क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके ।।

तस्य सर्वस्य शक्तिस्त्वं स्तोतुं त्वां कस्तु शक्तिमान् ।। ।।५६।।

जय भद्रे सुभद्रे त्वं सर्वेषां भद्रदायिनि ।।

भद्राभद्रस्वरूपे त्वं भद्रकालि नमोऽस्तु ते।।५७।।

त्वं माता जगतां देवि पिता नारायणो हि सः।।

स्त्रीरूपं त्वं सर्वमेव पुंरूपो जगदीश्वरः ।। ५८ ।।

युवयोर्न हि भेदोऽस्ति नास्त्यन्यत्परमेव हि ।।

यथा वयं नियुक्ता हि त्वया वै विष्णुमायया ।। ५९ ।।

निदेशकारिणो नित्यं भ्रमामः परमेश्वरि ।।

वृत्तिः प्रवृत्तिः परमा क्षुधा निद्रा त्वमेव च ।। 2.2.27.६० ।।

आशा त्वमाशापूर्णा च सर्वाशा परिपूरिका।।

मुक्तिहेतुस्त्वमेवेशि बंधहेतुस्त्वमेह हि।। ६१।।

सर्वज्ञानप्रदे नित्ये भक्तानां कल्पवल्लरी।।

त्राहि पादाब्जनम्रं मां कृपापांगविलोकनैः।। ६२।।

स्तुत्वेत्थं भद्ररूपां तां तत्समीपस्थितं रथे।।

चक्रं सुदर्शनं विष्णोश्चतुर्थं वपुरास्थितम्।।६३।।

प्रणम्य परया भक्त्या इमां स्तुतिमुदाहरत्।।

सुदर्शन महाज्वाल कोटिसूर्यसमप्रभ।।६४।।

अज्ञानतिमिरांधानां वैकुण्ठाध्वप्रदर्शकः।।

नमस्ते नित्यविलसद्वैष्णवस्वनिकेतन ।। ६५।।

अवार्यवीर्यं यद्रूपं विष्णोस्तत्प्रणमाम्यहम् ।।

प्रणम्य स्तुत्वा देवान्स रथेभ्यः परिवृत्य च ।। ६६ ।।

इन्द्रद्युम्ननारदाभ्यामादिष्टपदपद्धतिः ।।

नीलाचलमथारोहत्प्रासादं द्रष्टुमुत्सुकः ।। ६७ ।।

ततः स गत्वा प्रासादसमीपं दैवतैः सह ।।

ददर्श शालां-रुचिरां स्वचित्ताभिमता द्विजाः ।। ६८ ।।

तन्मध्ये स्थापयामास दैवतोरगभूपतीन् ।।

ब्रह्मर्षीन्योगिनो विप्रान्वैष्णवांश्च तपस्विनः ।। ६९ ।।

दिव्यसिंहासनवरे नृपेण प्रतिपादिते ।।

स पादपीठे भगवानुपविष्टः स्वयं विभुः ।। 2.2.27.७० ।।

शांतिकं पौष्टिकं कर्तुं भारद्वाजं महामुनिम् ।।

पितामहाज्ञया भूपो वरयामास ऋद्धिमत् ।।७१।।

प्रतिष्ठायां तु ये देवा बलिपूजाविधौ मताः ।।

होमेषु च तथा ते वै ध्यानरूपमुपाश्रिताः।।७२।।

आज्ञया पद्मयोनेस्तु चतुर्दिग्भागमाश्रिताः ।।

सुपूजिता गंधपुष्पमालालंकारभूषणैः ।। ७३ ।।

ततः कर्म प्रववृते भारद्वाजेन धीमता ।।

प्रत्यक्षं देवदेवस्य सर्वेषां च दिवौकसाम् ।। ७४ ।।

त्रैलोक्यवासिनां पूजां चकार नृपतिर्मुदा ।।

सांगोपांगं समभ्यर्च्य जगत्स्रष्टारमग्रतः ।। ७५ ।।

ततः संपूजिताः सर्वे तेन त्रैलोक्यवासिनः ।।

पश्यन्तोऽवस्थितं मध्ये साक्षाद्ब्रह्माणमव्ययम् ।। ७६ ।।

वपुष्मंतं जगन्नाथं प्रत्यक्षं ब्रह्मरूपिणम् ।।

इन्द्रद्युम्नप्रसादेन जीवन्मुक्तत्वमाप्नुवन् ।। ७७ ।।

कलेवरं भगवतः प्रासादं सुमनोहरम् ।।

प्रतिष्ठाय भरद्वाजः समुच्छ्रितमहाध्वजम् ।। ७८ ।।

व्यज्ञापयतत्प्रतिष्ठायै जीवस्याथ पितामहम् ।।

समुत्तस्थौ ततो ब्रह्मा कृतस्वस्त्ययनः स्वयम् ।। ७९ ।।

ऋषिभिर्नारदाद्यैश्च विद्वद्भिर्ब्राह्मणैस्तथा ।।

राजभिः क्षत्रियैर्नागैः सहितः परमर्षिभिः ।। 2.2.27.८०।।

गन्धर्वैर्गायमानेषु दिव्यगानेषु सुस्वरम् ।।

मांगल्योचितरागेषु नृत्यन्तीष्वप्सरःसु च ।। ८१ ।।

शाकुनेषु च सूक्तेषु पठ्यमानेषु च द्विजैः ।।

शंखकाहालमुरजभेरीवादित्रवैणवे ।। ८२ ।।

शब्दे प्रमूर्च्छति ततः सर्वे ते स्यन्दनोपरि ।।

गत्वावतारयामासू रथात्सोपानवर्त्मनि ।। ८३ ।।

सावधानाः समाधिस्था भक्त्या संयमितात्मकाः ।।

पार्श्वयोर्भुजयोर्मूर्ध्नि पादयोर्न्यस्तपाणयः ।। ८४ ।।

शनैः शनैः सलीलं ते नारायणमनामयम् ।।

वासं वासं तूलिकासु निन्युः प्रासादसन्निधिम् ।। ८५ ।।

उपर्युपरि संतानवृष्टिपूत्पतितासु च ।।

जय कृष्ण जगन्नाथ जय सर्वाऽघनाशन ।। ८६ ।।

जय लीलादारुतनो जय वांछाफलप्रद ।।

जय संसारसंमग्नलीलोद्धार जयाव्यय ।। ८७ ।।

जयानुकंपापाथोधे जय दीनपरायण ।।

जयाच्युत जयानन्त जयेशान नमोऽस्तु ते ।।८८।।

एभिः स्तवैः स्तूयमानो ब्रह्मणा च स्वयंभुवा ।।

तुष्टाव स मुदा युक्तो नारदश्चोपवीणयन् ।। ८९ ।।

रत्नच्छत्रयुगे मूर्ध्नि धार्यमाणेऽथ पृष्ठतः ।।

शशिना भास्वता भक्त्या दिव्यधूपेन धूपिता ।।2.2.27.९०।।

श्रेणीकृता ह्युभयतः पार्श्वयोश्चामरग्रहाः ।।

सलीलांदोलनव्यग्रा यौवनालंकृतास्तथा ।। ९१ ।।

एवं च सहिताः सर्वे कौतूहलसमन्विताः ।।

सुदर्शनं सुभद्रां च बलभद्रमनैषिषुः ।। ९२ ।।

प्रासादद्वारि रचिते रत्नस्तंभेऽथ मण्डपे ।।

वासयित्वाभिषेकाय संमुखादर्शमण्डले ।। ९३ ।।

अधिवासितै रत्नकुंभैस्तीर्थवार्युपसंभृतैः ।।

सूक्ताभ्यां श्रीपुरुषयोरभिषेकं पितामहः ।।

चकार भगवाँल्लोकसंग्रहार्थं द्विजोत्तमाः ।। ९४ ।।

ततो ह्यलंकृतान्देवान्गंधमाल्योपशोभितान् ।।

नीराजयित्वा भगवान्स स्वयं लोकभावनः ।।

रत्नसिंहासने रम्ये स्थापयामास मन्त्रतः ।। ९५ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अशेषजगदाधार सर्वलोकप्रतिष्ठित ।।

सुप्रतिष्ठाखिलव्यापिन्प्रासादे सुस्थिरो भव ।। ९६ ।।

त्वयि प्रतिष्ठिते नाथ वयं सर्वे प्रतिष्ठिताः ।।

त्वदाज्ञया प्रतिष्ठेयं पूर्णाऽऽस्तां त्वत्प्रसादतः ।। ९७ ।।

स्थापयित्वा जगन्नाथं स्पृष्ट्वा तस्य हृदंबुजम् ।।

आनुष्टुभं मंत्रराजं सहस्रं स जजाप ह ।। ९८ ।।

वैशाखस्यामले पक्षे अष्टम्यां पुष्ययोगतः ।।

कृता प्रतिष्ठा भो विप्राः शोभने गुरुवासरे ।। ९९ ।।

तद्दिनं सुमहत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।।

स्नानं दानं तपो होमः सर्वमक्षय्यमश्नुते ।। 2.2.27.१०० ।।

तस्मिन्दिने ये पश्यंति मानवा भक्तिभाविताः ।।

कृष्णं रामं सुभद्रां च मुक्तिभाजो न संशयः ।। १०१ ।।

शुक्लाष्टमी या वैशाखे गुरुपुष्ययुता यदा ।।

तस्यामभ्यर्चनं विष्णोः कोटिजन्माघनाशनम् ।। १०२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये सप्तविंशोऽध्यायः ।। २७ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ततः स भगवान्मन्त्रमहिम्ना नरकेसरी ।।

इन्द्रद्युम्नादिभिः सर्वैददृशेऽद्भुतदर्शनः ।। १ ।।

लेलिहानो जगत्सर्वं समंताज्ज्वलजिह्वया ।।

कालाग्निरुद्रं सकलं ग्रसंतमिव चोत्थितम् ।। २ ।।

रोदसीकंदरं व्याप्य तेजसा तपता भृशम् ।।

अनेकाक्षिमुखग्रीवाकरपादश्रुतिर्विभुः ।। ३ ।।

सर्वाश्चर्यमयो देवः केवलं तेजसो निधिः ।।

भयत्रस्ताः समुद्विग्ना नेशाः स्तोतुमपि प्रभुम् ।। ४ ।।

तं तथाविधमालोक्य नारदः पितरं तदा ।।

पप्रच्छ भगवन्नित्थं कथमेष प्रकाशते ।। ५ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

अनुग्रहायावतरत्प्रत्युतैष भयप्रदः ।।

सर्वे भयात्स्थिरतराः प्रलयाशंकिनोऽधुना ।। ६ ।।

त्वमेव भगवल्लीलां जानासि जगतां पते ।। ७ ।।

तच्छ्रुत्वा नारदवचः पद्मयोनिः स्मिताननः ।।

उवाच कौतुकं वाक्यं सर्वेषामुपकारकम् ।। ८ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अवतीर्णं जगन्नाथं दृष्ट्वा दारुवपुर्धरम् ।। ९ ।।

अवज्ञास्यंति वै लोकाः साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणम् ।।

अतत्त्ववेदिनो मूढा महिमानं विदंत्विति ।। 2.2.28.१० ।।

मंत्रितो मन्त्रराजेन येनासौ परमेष्ठिना ।।

पुराभिमंत्रितो येन विददार महासुरम् ।। ११ ।।

तादृग्रूपं सुदुर्दर्शं प्राप्यमेति भयप्रदम् ।।

मूर्तिरेषा परा काष्ठा विष्णोरमिततेजसः ।। ।। १२ ।।

यामभ्यर्च्य गतिं यांति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।।

नृसिंहाभिमुखः स्तोत्रमिदमाह मुदान्वितः ।। १३ ।।

नमोऽस्तु ते देववरैकसिंह नमोऽस्तु पापौघगजैकसिंह ।।

नमोऽस्तु दुःखार्णवपारसिंह नमोऽस्तु तेजोमय दिव्यसिंह ।। १४ ।।

नमोऽस्तु सर्वाकृतिचित्रसिंह नमोऽस्तु ते क्लेशविमुक्तिसिंह ।।

नमोऽस्तु ते दिव्यवपुर्नृसिंह नमोऽस्तु ते वीरवरैकसिंह ।। १५ ।।

नमोऽस्तु ते दैत्यविदारसिंह नमोऽस्तु देवेष्वधि देवसिंह ।।

नमोऽस्तु वेदांतवनैकसिंह नमोऽस्तु ते योगिगुहैकसिंह ।। १६ ।।

नमोऽस्तु ते सिंह वृषैकसिंह नमोऽस्तु नीलाचलशृंगसिंह ।। १७ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

स्तुत्वेत्थं दिव्यसिंहं तमिंद्रद्युम्नं प्रजापतिः ।।

सिंहयंत्रं समालेख्य तस्योपरि निवेश्य च ।। १८ ।।

दीक्षयित्वा मन्त्रराजं साक्षादाथर्वणोदितम् ।।

आहुर्वैष्णवनिर्वाणं यं वेदांतपरायणाः ।। १९ ।।

यत्र वेदाश्च चत्वारः साक्षान्नित्यं प्रतिष्ठिताः ।।

यमधीत्य महामन्त्रं मनुः स्वायंभुवः पुरा ।। 2.2.28.२० ।।

सृष्टिं चकार भगवान्प्राप्तमस्माच्चतुर्मुखात् ।।

अणिमादिगुणा यस्य फलं स्यादानुषंगिकम् ।। २१ ।।

एक एव महामन्त्रः पुरुषार्थचतुष्टयम् ।।

प्राप्तुं कारणभूतो हि किं पुनः क्षुद्रकामनाम् ।। २२ ।।

एक एव महामंत्रः सर्वक्रतुफलप्रदः ।।

सर्वतीर्थप्रदः सर्वदानव्रतफलप्रदः ।। २३ ।।

यथायं सर्वपापौघतूलराशेर्दवानलः ।।

दिव्यसिंहाकृतिर्देवो मंत्रराज्ञस्तथा ह्ययम् ।। २४ ।।

एनमभ्यस्य यतयो भवरोग त्यजंति हि ।।

यस्य ग्रहणमात्रेण ग्रहापस्मारराक्षसाः ।। २५ ।।

डाकिन्यो भूतवेतालपिशाचा उरगा ग्रहाः ।।

दूरादेव पलायंते नेशते वीक्षितुं च तम् ।। २६ ।।

मंत्रराजं ततो लब्ध्वा इन्द्रद्युम्नश्चतुर्मुखात् ।।

नृसिंहं शातवपुषं लक्ष्मीसंश्रितवक्षसम् ।। २७ ।।

चक्रं पिनाकं दधतं चंद्रसूर्याग्निचक्षुषम् ।।

जानुप्रसारितकरसरोजद्वंद्वमुन्नसम् ।। २८ ।।

योगपट्टासनारूढद्वात्रिंशद्दलपद्मके ।।

मंत्रवर्णमये मध्ये कर्णिकाप्रणवोज्ज्वले ।। २९ ।।

सुखासीनं साट्टहासं वीक्षंतं श्रीमुखांबुजम् ।।

सटामंडितवक्त्राब्जं दिव्यरत्नोज्ज्वलाकृति ।। 2.2.28.३० ।।

फणासहस्रं विस्तार्य पश्चाच्छत्राकृतिं विभोः ।।

ददर्श बलभद्रं तं हललांगलधारिणम् ।। ३१ ।।

प्रजहर्ष नृपो दृष्ट्वा तादृशं पुरुषोत्तमम् ।।

विस्मयाविष्टचेताश्च पप्रच्छ कमलासनम् ।। ३२ ।।

भगवंश्चित्रमेतद्वै चरितं मधुघातिनः ।।

विज्ञातुं कथमस्माभिः शक्यः स्याल्लोकभावन ।। ३३ ।।

यज्ञांते तादृशं रूपं बभार दारुनिर्मितम् ।।

रथस्थं भगवानेव प्रासादांतर्न्यवेशयत् ।। ३४ ।।

मामाह पूर्वं वाणी सा गगनांतरिता तदा ।।

अपौरुषेयतरुणा चतुर्मूर्तिर्भविष्यति ।। ३५ ।।

इदानीमेक एवासौ दृश्यते सुप्रतिष्ठितः ।।

माया वा तत्त्वमथ वा तत्त्वतो मे वद प्रभो ।। ३६ ।।

श्रवणे यदि मां वेत्सि भाजनं भवभावन ।।

श्रुत्वैतत्प्रत्युवाचाथ संशयानं नृपोत्तमम् ।। ३७ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

आद्या मूर्तिर्भगवतो नारसिंहाकृतिर्नृप ।।

नारायणेन प्रथिता मदनुग्रहतस्त्वयि ।। ३८ ।।

दारवी मूर्तिरेषेति प्रतिमाबुद्धिरत्र वै ।।

मा भूत्ते नृपशार्दूल परं ब्रह्माकृतिस्त्वियम् ।। ३९ ।।

खंडनात्सर्वदुःखानामखंडानंददानतः ।।

स्वभावाद्दारुरेषो हि परं ब्रह्माभिधीयते ।। 2.2.28.४० ।।

इत्थं दारुमयो देवश्चतुर्वेदानुसारतः ।।

स्रष्टा स जगतां तस्मादात्मानं चापि सृष्टवान् ।। ४१ ।।

शब्दब्रह्म परंब्रह्म नानयोर्भेद इष्यते ।।

लये तु एकमेवेदं सृष्टौ भेदः प्रवर्त्तते ।। ४२ ।।

अन्योन्यापेक्षिणौ भूप शब्दार्थौ हि परस्परम्।।

अर्थाभावेन शब्दोऽस्ति शब्दाभावेन बुद्ध्यते ।। ४३ ।।

अर्थस्तस्माच्चतुर्वेदाः शब्दा ह्यर्थाश्च तादृशाः ।।

ऋग्वेदरूपी हलधृक्सामवेदो नृकेसरी ।। ४४ ।।

यजुर्मूर्त्तिस्त्वियं भद्रा चक्रमाथर्वणं स्मृतम् ।।

वेदश्चतुर्द्धा भेदोऽयमेकराशिरभेदतः ।। ४५ ।।

अतस्ते संशयो मा भूदेकस्तु बहुधा विभुः ।।

अवतारेषु चान्येषु न्यायेनैतेन वर्त्तते ।। ४६ ।।

भेदाभेदौ तथा ख्यातौ जगन्नाथस्य ते नृप ।।

येन ते मनसस्तुष्टिस्तेन भक्त्या समाचर ।। ४७ ।।

सर्वरूपमयो ह्येष सर्वमंत्रमयः प्रभुः ।।

आराध्यते यथा येन तथा तस्य फलप्रदः ।। ४८ ।।

यथा सुशुद्धं कनकं स्वेच्छया घटितं नृप ।।

तत्तत्संज्ञामवाप्येह तत्तत्संतोषकारकम् ।। ४९ ।।

एवं महिम्ना भगवानत्राविरभवन्नृप ।।

यस्य यावांस्तु विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती ।। 2.2.28.५० ।।

कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनांतरात्मना ।।

समाराधय गोविंदमत्र दारुवपुर्द्धरम् ।। ५१ ।।

चतुर्वर्गफलावाप्त्यै यथाभिलषितं तव ।।

अनेन मंत्रराजेन विष्णुमेनं समर्चय ।। ५२ ।।

नातः परतरो मंत्रो न भूतो न भविष्यति ।।

अनेनाभ्यर्चितो विष्णुः प्रीतो भवति तत्क्षणात् ।। ५३ ।।

ददाति स्वपुरं चापि भगवान्भक्तवत्सलः ।।

यज्ञैस्तीर्थैर्व्रतैर्दानैस्तपोभिश्चापि तस्य किम् ।। ५४ ।।

नीलाचलस्थं यो विष्णुं दारुमूर्तिमुपास्ति वै ।।

तत्त्वं ब्रवीमि ते भूप श्रुत्वैतदवधारय ।। ५५ ।।

न्यग्रोधमूले कूलेऽस्य सिंधोर्नीलाचले स्थितम् ।।

दारुव्याजामृतं ब्रह्म दृष्ट्वा मुच्येन्न संशय ।। ५६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादेऽष्टाविंशोऽध्यायः ।। २८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा नृपशार्दूलं लोकसंग्रहणाय वै ।।

सिंहाकृति स हृदये उद्वास्य कमलासनः ।।१।।

पूर्वं प्रकाशरूपं यद्विष्णोस्तु प्रकटीकृतम् ।।

रथावरोहणे दृष्टाश्चतस्रो मूर्त्तयः पुरा ।। २ ।।

ता एव सिंहासनगाः सर्वे ते ददृशुः पुनः ।।

द्विषडक्षरमन्त्रेण बलभद्रमपूजयत् ।। ३ ।।

सूक्तेन पौरुषेणैनं नारायणमनामयम् ।।

देवीसूक्तेन चक्रं च द्वादशाक्षरकेण च ।।

पूजयित्वानुग्रहाय पार्थिवस्य न्यवेदयत् ।। ४ ।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

भगवन्देवदेवेश भक्तानुग्रहकारक ।।

इन्द्रद्युम्नस्य जन्मानि त्वयि भक्तिं प्रकुर्वतः ।।

सहस्रं समतीतानि तदन्ते त्वामलोकयत् ।। ५ ।।

त्वद्दर्शनं हि भगवंस्त्वयि सायुज्यकारणम् ।।

यद्यप्ययं भक्तियोगेनेच्छति त्वां समर्चितुम् ।। ६ ।।

तदाज्ञापय येन त्वां भक्तियोगेन भावयेत् ।।

देशकालव्रताद्यैस्तु तथा नानोपचारकैः ।। ७ ।।

त्वन्मुखांभोजगलितमाज्ञामृतरसं नृपः ।।

पिपासुस्त्वां जगन्नाथ पश्यत्येषोऽनिमेषकम्।।८ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति विज्ञापितो देवः साक्षात्कमलयोनिना ।।

दारुदेहोऽपि विहसन्प्राह गंभीरया गिरा ।। ९ ।।

।। श्रीप्रतिमोवाच ।। ।।

इन्द्रद्युम्न प्रसन्नस्ते भक्त्या निष्कामकर्मभिः ।।

त्वदन्येनेदृशी संपन्न केनाप्यपवर्जिता ।। 2.2.29.१० ।।

वरं ददामि ते भूप मयि भक्तिः स्थिराऽस्तु ते ।।

उत्सृज्य वित्तकोटीस्तु यन्ममायतनं कृतम् ।। ११ ।।

भंगेप्येतस्य राजेंद्र स्थानं न त्यज्यते मया ।।

कालांतरेऽपि योऽप्यन्यः प्रासादं कारयिष्यति ।। १२ ।।

तवैव कीर्त्तिः सा नूनं त्वत्प्रीत्या तत्र मे स्थितिः ।।

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेव ब्रवीमि ते ।। १३ ।।

प्रासाद भंगे तत्स्थानं न त्यक्ष्यामि कदाचन ।।

अनेन दारुवपुषा स्थास्याम्यत्र परार्द्धकम् ।। १४ ।।

द्वितीयं पद्मयोनेस्तु यावत्परिसमाप्यते ।।

मनोः स्वायंभुवस्यास्य द्वितीये च चतुर्युगे ।। १५ ।।

कृतस्य प्रथमे ज्येष्ठे दशेति क्रतुसंस्थितिः ।।

ज्यैष्ठ्यामहं चावतीर्णस्तत्पुण्यजन्मवासरम् ।। १६ ।।

तस्यां मे स्नपनं कुर्यान्महास्नानविधानतः ।।

प्रत्यर्चायां महाराज साधिवासं समृद्धिमत् ।।१७।।

पापं विनाशयिष्यामि कोटिजन्मभिरर्जितम् ।।

सर्वतीर्थक्रतुफलं सर्वदानफलं तथा ।। १८ ।।

पश्यतां चापि राजेंद्र फलं तावत्प्रपद्यते ।।

न्यग्रोधादुत्तरे कूपः सर्वतीर्थमयोऽस्ति हि ।। १९ ।।

स्नानाय पूर्वं निर्माय किंचिदाच्छादितं भुवा ।।

अवतीर्णस्त्वहं पश्चात्तं विविच्य प्रकाशय ।। 2.2.29.२० ।।

संस्कार्यः स चतुर्दश्यां बलिं दत्त्वा विधानतः ।।

रक्षकक्षेत्रपालाय दिशांपालेभ्य एव च ।। २१ ।।

कम्बुकाहालमुरजध्वनिषु सुस्वरेषु च ।।

द्विजातयः स्वर्णकुम्भैरुद्धरेयुस्ततो जलम् ।।२२।।

ज्यैष्ठ्यां प्रातस्तने काले ब्रह्मणा सहितं च माम् ।।

रामं सुभद्रां संस्नाप्य मम लोकमवाप्नुयात् ।। २३ ।।

स्नाप्यमानं तु यः पश्येन्मां तदा नृपसत्तम ।।

देहबन्धं च नाप्नोति स पुनर्न तु पूरुषः ।। २४ ।।

कारयित्वा दृढं मंचमैशान्यां दिशि मंडितम् ।।

वितानशोभारचितं चंदनांभः समुक्षितम् ।। २५ ।।

तत्र मां रामभद्राभ्यां स्नापयित्वा पुनर्नयेत् ।। २६ ।।

दक्षिणाभिमुखं यांतं यो मां पश्यति भक्तितः ।।

तत्तद्ध्रुवमवाप्नोति मनसा यद्यदिच्छति ।। २७ ।।

ततः पंचदशाहानि स्थापयित्वा तु मां नृप ।।

विरूपमभिरूपं वा न पश्येत्तु कदाचन ।। २८ ।।

ज्येष्ठस्नानमिदं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २९ ।।

गुंडिचाख्यां महायात्रां प्रकुर्वीथाः क्षितीश्वर ।।

यस्याः संकीर्तनादेव नरः पापाद्विमुच्यते ।। 2.2.29.३० ।।

माघमासस्य पंचम्यामष्टम्यां चैत्रशुक्लके ।।

एते कालाः प्रशस्ता हि गुंडिचाख्यमहोत्सवे ।। ३१ ।।

विशेषान्मोक्षदाषाढद्वितीया पुष्यसंयुता ।।

ऋक्षाभावे तिथौ कार्या सदा सा प्रीतये मम ।। ३२ ।।

आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्यसंयुता ।।

तस्यां रथे समारोप्य रामं मां भद्रया सह ।। ३३ ।।

महोत्सवप्रवृत्त्यर्थं प्रीणयित्वा द्विजान्बहून् ।।

गुंडिचामण्डपंनाम यत्राहमजनं पुरा ।। ३४ ।।

अश्वमेधसहस्रस्य महावेदी तदाभवत् ।।

तस्याः पुण्यतमं स्थानं पृथिव्यां नेह विद्यते ।। ३५ ।।

यत्राजुहोः पंचशतवर्षाणि प्रीतये मम ।।

मम प्रीतिकरं स्थानं तस्मान्नान्यद्धरागतम् ।। ३६ ।।

यथेयं नीलशिखरा प्रासादेन तवाधुना ।।

चतुर्मुखानुरोधेन महाप्रीतिकरी मम ।। ३७ ।।

तथा नृसिंहक्षेत्रे वै महावेदी तव क्रतोः ।।

ममोत्पत्तेश्च निलयं प्रीतिकृन्मम शाश्वतम् ।। ३५ ।।

बहुकालं स्थितश्चाहं तस्यां मे प्रीतिरुत्तमा ।।

आत्मा मे पद्मभूरेष प्रासादे स्थापितोऽमुना ।। ३९ ।।

अस्यानुरोधात्त्वद्भक्त्या ह्यवतिष्ठेऽत्र नित्यदा ।।

दिनानि नव यास्यामि तथा तस्मादिहागतः ।। 2.2.29.४० ।।

तत्रास्ति ते महाराज सर्वतीर्थमयं सरः ।।

तत्तीरे सप्तदिवसान्स्थास्याम्यनुजिघृक्षया ।। ४१ ।।

तत्र स्थितं मां पश्यंतो यांति मर्त्या ममालयम् ।।

तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां भुवनत्रये ।। ४२ ।।

तानि सर्वाणि सरसि मत्सान्निध्याद्व्रजंति ते ।।

तत्र स्नात्वा च विधिवद्दृष्ट्वा मां भक्तिभावतः ।। ४३ ।।

जननीजठरे क्लेशं पुनर्नानुभवंति हि ।।

नवमेऽह्नि समायातं दक्षिणाशामुखं तदा ।। ४४ ।।

ये पश्यन्ति प्रतिपदमश्वमेधक्रतोः फलम् ।।

प्राप्य भोगानिंद्रसमान्भुक्त्वान्ते मां विशंति ते ।। ४५।।

ममोत्थानं मम स्वापं मत्पार्श्वपरिवर्त्तनम् ।।

मार्गप्रावरणं चैव पुष्यस्नानमहोत्सवम् ।।४६ ।।

फाल्गुन्यां क्रीडनं कुर्याद्दोलायां मम भूमिप ।।

दोलायां येऽपि पश्यंति दक्षिणामुखपूजितम् ।। ४७ ।।

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।। ४८ ।।

अनयोर्मां समभ्यर्च्य दृष्ट्वा मां प्रणिपत्य च ।।

प्रत्येकमष्टसाहस्रं वाजिमेधफलं लभेत् ।। ४९ ।।

चैत्रे सितत्रयोदश्यां कुर्यात्कर्मप्रपूरणम् ।।

चैत्रे मासि चतुर्दश्यां दमनैर्मे प्रपूजनम् ।।

शुक्लपक्षे तु ये लोकाः सर्वपापक्षयो भवेत् ।। 2.2.29.५० ।।

वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयाऽक्षयसंज्ञिता ।।

तत्र मां लेपयेद्गन्धलेपनैरतिशोभनैः ।। ५१ ।।

प्रीतये मम ये कुर्युरुत्सवान्मम शाश्वतान् ।।

चतुर्वर्गप्रदा ह्येते प्रत्येकं परिकीर्तिताः ।। ५२ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति दत्त्वा वरं तस्मा इन्द्रद्युम्नाय भो द्विजाः ।।

ब्रह्माणमाह भगवान्स्मेरांभोरुहसन्मुखः।। ५३ ।।

चतुर्मुख तव प्रीत्यै सर्वं संपादितं मया ।।

त्वदिच्छा हि ममैवेच्छा न भेदो ह्यावयोर्ध्रुवम् ।। ५४ ।।

यन्मां माधवमूर्तिं त्वं पुरा प्रार्थितवानसि ।।

तस्यैव परिपाकोऽयमवतारः कृतो मया ।। ५५ ।।

मामत्र दृष्ट्वा त्वभ्यर्च्य प्राणान्संत्यज्य मुच्यते ।।

क्रमात्सर्वे त्वया सार्द्धं भूयः सायुज्यमेव च ।। ५६ ।।

यद्वाचाभिलपन्मर्त्यो मामत्र हि निषेवते ।।

अवश्यं तदवाप्नोति संगत्या चात्र भूपतिः ।। ५७ ।।

व्रजेदानीं सत्यलोकं त्रिदिवं यांतु देवताः।।

तवायुःपूर्णिपर्यंतमहमत्र स्थितो ध्रुवम् ।। ५८ ।।

ततस्ते हर्षिताः सर्वे ब्रह्मर्षिसुरसत्तमाः ।।

प्रणम्य शिरसा देवं जग्मुस्ते निलयं स्वकम् ।। ५९ ।।

देवोऽपि च जगन्नाथः प्रतिमारूपधृक्तदा ।।

तूष्णीं तिष्ठति सर्वेषां हर्षमापादयन्नृणाम्।। 2.2.29.६० ।।

इन्द्रद्युम्नोऽपि धर्मात्मा विष्णुभक्तो दृढव्रतः ।।

अनुव्रजन्पद्मयोनिं तेनादिष्टो न्यवर्तत ।। ६१ ।।

यात्राः सर्वा भगवता आज्ञप्ताः साधु कारय ।।

अस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सन्तुष्टं वै चराचरम्।।६२।।

इत्याज्ञां पद्मयोनेस्तु मूर्ध्न्याधाय क्षितीश्वरः ।।

नारदेन सह श्रीमान्निधिना च समृद्धिमत् ।।

ज्येष्ठस्नानादिकं सर्वमुत्सवं निरवर्तयत् ।। ६३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्य एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

चकार केन विधिना जन्मस्नानं श्रियः पतेः ।।

अन्यानप्युत्सवान्सर्वान्विधिवद्ब्रूहि नो मुने ।। १ ।।

नारदेन पुरा प्रोक्तं सर्वं ते मुनिसत्तम ।।

स हि वेद तमःपारे ब्रह्म ब्रह्मसुतो मुनिः ।। २ ।।

तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वेन मुने क्रौतूहलं हि नः ।।

अहो भाग्यं नरपतेरिंद्रद्युम्नस्य भो मुने ।। ३ ।।

तस्य तावति कर्मांते अत्यद्भुतमिदं महत् ।।

न श्रुता हि न दृष्टा हि प्रतिमा दारुनिर्मिता ।। ४ ।।

सजीवतनुवत्साक्षाद्वारं दद्यान्मनुष्यवत् ।।

स्मारंस्मारं भगवतश्चरितं पापनाशनम् ।। ५ ।।

चरितं तस्य नृपतेर्दुर्लभं मर्त्यवासिनाम् ।।

न सन्तोषोऽस्ति भगवञ्शृण्वतां नो महामुने ।। ६ ।।

तद्वदानुक्रमेणास्मान्यात्राः सर्वाघनाशनाः ।।

यासां संदर्शनाद्वासो वैकुण्ठ इति निश्चितम् ।। ७ ।।

यात्रामाहात्म्यवक्तासौ यत्साक्षान्मधुसूदनः ।।

तन्नो वद महाभाग जगतां हितकाम्यया ।। ८ ।। ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ज्येष्ठस्नानं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनयोऽधुना ।।

ज्येष्ठशुक्लदशम्यां तु व्रतं संकल्प्य वाग्यतः ।। ९ ।।

प्रातरुत्थाय कुर्वीत पंचतीर्थविधानतः ।।

मार्कंडेय वटं गत्वा आचम्य प्रयतः पुमान् ।। 2.2.30.१० ।।

प्रार्थयेच्छंकरं नत्वा कृतांजलिपुटोऽग्रतः ।। ११ ।।

अतितीक्ष्ण महाकाय कल्पांतदहनोपम ।।

भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ।। १२ ।।

ततः प्रविश्य तीर्थं तु वैदिकैः पंच वारुणैः ।।

अघमर्षणसूक्तेन त्रिरावृत्तेन वा द्विजाः ।।

स्नात्वा यथावत्स्नायीत मन्त्रेणानेन चांततः ।। १३ ।।

नमः शिवाय शांताय सर्वपापहराय च ।।

स्नानं करोमि देवेश मम नश्यतु पातकम् ।। १४ ।।

संसारसागरे मग्नं पापग्रस्तमचेतनम् ।।

त्राहि मां भगनेत्रघ्न त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते ।। १५ ।।

एवं स्नात्वा बहिर्गत्वा धौतवासा सपुण्ड्रकः ।।

देवानृषीन्पितॄंश्चैव तर्पयित्वा यथाविधि ।। १६ ।।

प्रविश्य शंकरागारं स्पृष्ट्वा वृषणयोर्वृषम् ।।

मन्त्रेणानेन भो विप्राः सर्वक्रतुफलं लभेत् ।। १७ ।।

धर्मश्चतुष्पाद्यज्ञस्त्वं स्वर्णशृंगस्त्रयीवपुः ।।

गोपते वाहरूपस्त्वं शूलिनं त्वां नमाम्यहम् ।। १८ ।।

अघोरमन्त्रेण ततः पूजयेद्वृषवाहनम् ।।

पञ्चब्रह्मभिर्ऋग्भिस्तु संस्पृशेल्लिंगमुत्तमम् ।। १९ ।।

अंगुष्ठेन स्पृशेल्लिगं मुष्टिना शक्तिमेव च ।।

पूजयित्वा तु विधिवत्स्तुत्वा देवं पुरद्विषम् ।। 2.2.30.२० ।।

दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।।

मार्कंडेयवटे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं तु शंकरम् ।। २१ ।।

फलं प्राप्नोत्यविकलं राजसूयाश्वमेधयोः ।।

अन्ते शिवस्य सालोक्यं प्राप्य ज्ञानं ततो नरः ।। २२ ।।

क्रमाच्च लभते मुक्तिं जगन्नाथप्रसादतः ।।

ततो मौनी व्रजेद्देवं नारायणमनामयम् ।। २३ ।।

तद्दक्षिणस्थितं विष्णुरूपं न्यग्रोधमुत्तमम् ।।

दर्शनादपि पापानां पापसंहतिनाशनम् ।। २४ ।।

तं दृष्ट्वा प्रणमेद्दूराद्भावयन्पुरुषोत्तमम् ।।

प्रदक्षिणं ततः कुर्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ।। २५ ।।

अमरस्त्वं सदा कल्प विष्णोरायतनं महत् ।।

न्यग्रोध हर मे पापं विष्णुरूप नमोऽस्तु ते ।। २६ ।।

नमोऽस्त्वव्यक्तरूपाय महाप्रलयस्थायिने ।।

एकाश्रयाय जगतां कल्पवृक्षाय ते नमः ।। २७ ।।

स्तुवञ्जपेत्तु तद्भक्त्या मूले तस्य जनार्दनम् ।।

कोटिजन्मशतोद्भूतपापादेव विमुच्यते ।। २८ ।।

तच्छायाक्रमणेनापि निष्पापो जायते नरः ।।

ततः सुपर्णं प्रणमेद्यानरूपं हरेः पुरः ।। २९ ।।

स्थितो भक्तिनतो विष्णोः कृतांजलिपुटो मुदा ।।

छन्दोमय जगद्धामन्यानरूप त्रिवृद्वपुः ।। 2.2.30.३० ।।

यज्ञरूप जगद्व्यापिन्प्रीयमाणाय ते नमः ।।

स्तुत्वेत्थं गरुडं पापान्मुच्यतेऽनेकजन्मजात् ।। ३१ ।।

वाङ्मनःकर्मनियतो गच्छेदेवं विचिंतयन् ।।

प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् ।। ३२ ।।

पूजयेन्मन्त्रराजेन सूक्तेन पुरुषस्य वा ।।

द्वादशाक्षरमंत्रेण यत्र वा जायते रुचिः ।। ३३ ।।

पूजाधिकारिणः सर्वे ब्रह्मक्षत्रविशस्ततः ।।

अन्येषां दर्शन भक्त्या तयोर्नामानुकीर्तनात् ।। ३४ ।।

पंचोपचारविधिना पूजयेत्परमेश्वरम् ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं स्तोत्रमुदीरयेत् ।। ३५ ।।

देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक ।।

भक्तानुग्राहक सदा रक्ष मां पादयोर्नतम् ।। ३६ ।।

जय कृष्ण जगन्नाथ जय सर्वाघनाशन ।।

जयाशेषजगद्वंद्य पादांभोज नमोऽस्तु ते ।। ३७ ।।

जय ब्रह्मांडकोटीश वेदनिःश्वासवातक ।।

अशेषजगदाधार परमात्मन्नमोऽस्तु ते ।।३८।।

जय ब्रह्मेंद्ररुद्रादि देवौघप्रणतार्तिनुत् ।।

जयाखिलजगद्धामन्नंतर्यामिन्नमोऽस्तु ते ।। ३९ ।।

जय निर्व्याजकरुणापाथोधे दीनवत्सल ।।

दीनानाथैकशरण विश्वसाक्षिन्नमोऽस्तु ते ।। 2.2.30.४० ।।

संसारसिंधुसलिले मोहावर्त्ते सुदुस्तरे ।।

षडूर्मिकुलदुष्पारे कुकर्मग्राहदारुणे ।। ४१ ।।

निराश्रये निरालंबे निःसारे दुःखफेनिले ।।

तव मायागुणैर्बद्धमवशं पतितं ततः ।। ४२ ।।

मां समुद्धर देवेश कृपापांगविलोकनैः ।।

तत्र मग्नं सुरश्रेष्ठ सुप्रसादप्रकाशक ।। ४३ ।।

एक एव जगन्नाथ बन्धुस्त्वं भवभीरुणाम् ।।

बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसः स्मृतौ ।। ४४ ।।

शोकमोहौ शरीरस्य जरा मृत्युर्वपुर्भवः ।।

त्वत्सृष्टौ तादृशो नास्ति यो दीनपरिपालकः ।। ४५ ।।

अवतीर्णोसि लोकानामनुग्रहधिया विभो ।।

पूर्णकामस्य ते नाथ किमन्यत्कारणं क्षितौ ।। ४६ ।।

त्वत्पादपद्ममासाद्य न चिंतास्ति जगत्पते ।।

यतस्ते चरणांभोजं चतुर्वर्गेकसाधनम् ।। ४७ ।।

दर्शनात्सर्वलोकानां सर्ववांछा फलप्रदम् ।।

ततः सीरध्वजं शेषमन्त्रेण परिपूजयेत् ।। ४८ ।।

द्वादशाक्षरमन्त्रेण नाम्ना वा प्रणवादिना ।।

एकाग्रमानसो भूत्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।। ४९ ।।

जय राम सदाराम सच्चिदानदविग्रह ।।

अविद्यापंकरहित निर्मलाकृतये नमः ।। 2.2.30.५० ।।

जयाखिलजगद्भारधारणश्रमवर्जित ।।

तापत्रयविकर्षाय हलं कलयसे सदा ।। ५१ ।।

प्रपन्नदीनत्राणाय स्फुटनेत्रसरोरुह ।।

त्वमेवेश पराशेषकलुषक्षालनप्रभुः ।। ५२ ।।

प्रसन्नकरुणासिंधो दीनबन्धो नमोऽस्तु ते ।।

चराचराफणाग्रेण धृता येन वसुन्धरा ।। ५३ ।।

मामुद्धरास्माद्दुष्पाराद्भवांभोधेरपारतः ।।

परापराणां परमपरमेश नमोऽस्तु ते ।। ५४ ।।

स्तुत्वैवं नागराजानं बलं मुसलधारिणम् ।।

पूजयेज्जगतामादिकारणां भद्रलोचनाम् ।। ५५ ।।

स्तुत्वा जयां तां भो विप्राः प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।।

जय देवि महादेवि प्रसीद भवतारिणि ।। ५६ ।।

सुखारणि श्रितवतां जय संतुष्टिकारिणि।।

कार्यं कार्यस्वरूपाणां कारणानां च कारणम् ।। ९७ ।।

धारणां धार्यमाणानां त्वामादिं प्रणमाम्यहम् ।।

वक्षःस्थलस्थितां विष्णोः शंभोरर्द्धांगधारिणीम्।। ५८ ।।

पद्मयोनि मुखाब्जस्थां प्रणमामि जगत्प्रियाम् ।।

सृष्टिस्थितिविनाशादिकर्मणां परमात्मनः ।। ५९ ।।

त्वमेका शक्तिरतुला त्वां विना सोऽपि नेश्वरः ।।

त्वां सर्वलोकजननीं विष्णुमायां तपस्विनीम् ।। 2.2.30.६० ।।

सुभद्रां भद्ररूपां तां मूलभूतां नमाम्यहम् ।।

ततः सागरस्नानाय प्रार्थयेत्पुरुषोत्तमम् ।। ६१ ।।

नमस्ते भगवन्विष्णो जगद्व्यापिंश्चराचर ।।

निर्विघ्नं सिद्धिमायातु सिंधुस्नानं मम प्रभो ।। ६२ ।।

नमस्ते जगतामीश शंखचक्रगदाधर ।।

देहि देव ममानुज्ञां तव तीर्थनिषेवणात् ।। ६३ ।।

ततो मौनं व्रजेद्विष्णुं चिंतयन्सरितां पतिम् ।।

उग्रसेनं स्थितं मार्गे अनुज्ञाप्य समाहितः ।। ६४ ।।

उग्रसेन महाबाहो वलवन्नुग्रविक्रम ।।

लब्ध्वा वरं सुप्रसन्नात्समुद्रतटमास्थितः ।। ६५ ।।

तीर्थराजकृतस्नानसुसंपूर्णफलप्रद ।।

सिंधुस्नानं करिष्यामि अनुज्ञां दातुमर्हसि ।। ६६ ।।

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः स्वर्गद्वारं ततः परम् ।।

येन देवाः समायांति क्षेत्रेऽस्मिन्पुरुषोत्तमे ।। ६७ ।।

भूस्वर्गे जगदीशस्य दर्शनाय दिनेदिने ।।

स्वर्गावतारमार्गेण तत्रस्थौ वां नमाम्यहम् ।। ६८ ।।

मामप्यूर्ध्वं नयेतां वै साक्षिणौ कर्मणां सताम् ।।

सागरांभः समुत्पन्नौ श्रेष्ठौ सर्वगुणान्वितौ ।। ६९ ।।

मध्येन युवयोर्यामि स्वर्गद्वारमपावृतम् ।।

प्रार्थयित्वा ततो गच्छेत्तीर्थराजस्य संनिधिम् ।। 2.2.30.७० ।।

यं दृष्ट्वा दूरतः पापान्मुच्यते महतो धुवम् ।।

प्रक्षालितकरांघ्रिक आचांतः शुचिविष्टरे ।। ७१ ।।

आसीनः प्राङ्मुखोभूत्वा लिखेन्मंडलमग्रतः ।।

चतुरस्रं चतुर्द्वारं चतुःस्वस्तिककोणकम्।।७२।।

तन्मध्ये विलिखेत्पद्ममष्टपत्रं सुशोभनम्।।

ततोऽष्टाक्षरमंत्रं तु करयोश्च तनौ न्यसेत्।।७३।।

षड्भिर्वर्णैः षडंगानां न्यासः प्रोक्तो मनीषिभिः।।

शेषौ कुक्षौ च पृष्ठे च न्यस्तव्यौ च ततः पुनः ।।७४।।

पादयोर्जंघयोरूर्वोः स्फिचोश्च पार्श्वयोः पुनः ।।

नाभौ पृष्ठे बाहुयुग्मे हृदि कण्ठे च कक्षयोः ।। ७५ ।।

ओष्ठयोः कर्णयोरक्ष्णोर्गंडयोर्नासयोस्तथा ।।

भ्रुवोर्ललाटे शिरसि मंत्रवर्णान्यथाक्रमम्।। ७६ ।।

विन्यस्य व्यापकं सर्वैर्न्यासं कुर्यात्समाहितः ।।

प्राणायामत्रयं कुर्यान्मूलेन पंचविंशतिम्।। ७७।।

बध्नीयात्कवचं दिव्यं सर्वपापापनोदनम् ।।

पूर्वे मां पातु गोविंदो वारिजाक्षस्तु दक्षिणे ।। ७८ ।।

प्रद्युम्नः पश्चिमे पातु हृषीकेशस्तथोत्तरे ।।

आग्नेय्यां नरसिंहस्तु नैर्ऋत्यां मधुसूदनः ।। ७९ ।।

वायव्यां श्रीधरः पातु ऐशान्यां च गदाधरः ।।

ऊर्ध्वं त्रिविक्रमः पातु अधो वाराहरूपधृक् ।। 2.2.30.८० ।।

सर्वत्र पातु मां देवः शंखचक्रगदाधरः ।।

नारायणो मनः पातु चैतन्यं गरुडध्वजः ।। ८१ ।।

पातु मे बुद्ध्यहंकारौ त्रिगुणात्मा जनार्दनः ।।

इंद्रियाणि सदा पातु दैत्यवर्गनिकृन्तनः ।। ८२ ।।

एवं बद्ध्वा च कवचं निष्पापो जायते पुमान् ।।

षोडशैरुपचारैश्च मनसा कल्पितैर्नरः ।। ८३ ।।

पुरुषोत्तमं पूजयित्वा यथावद्विधितो द्विजाः ।।

आवाह्य मण्डले तस्मिन्देवदेवमनामयम्।। ८४ ।।

पूजयित्वा विधानेन यथाशक्त्युपबृंहितैः ।।

आत्मानं तीर्थराजस्य देवदेवस्य चिंतयन् ।। ८५ ।।

एवं बद्धांजलिपुटमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।।

सुदर्शन नमस्तेऽस्तु कोटिसूर्यसमप्रभ ।। ८६ ।।

अज्ञानतिमिरांधस्य विष्णोर्मार्गं प्रदर्शय ।।

एवं संप्रार्थ्य भो विप्रास्तीर्थराजजलांतिके ।। ८७ ।।

जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणमेद्भक्तिभावितः ।।

तीर्थराज नमस्तुभ्यं जलरूपाय विष्णवे ।। ८८ ।।

जीवनाय च जंतूनां परं निर्वाणहेतवे ।। ८९ ।।

अग्निश्च ते योनिरिला च देहे रेतोधा विष्णोरमृतस्य नाभिः ।।

उपैमि ते रूपमनन्यहेतुमानंदसंपन्नमप्रनुप्रविश्य ।। 2.2.30.९० ।।

इति मन्त्रं पठन्विप्राः प्रविशेज्जलमध्यतः ।।

आवाहयेत्तीर्थराजं भावयञ्जगतांपतिम् ।। ९१ ।।

जलाधीशं कृतस्नानफलदानेऽतः स्थितम् ।।

अघमर्षणसूक्तेन नारायणयुतेन च ।। ९२ ।।

त्रिरावृत्तेन कुर्वीत पञ्चवारुणकेन च ।।

सकृदावाहनादीनि षडंगान्यभिषेचने ।।।। ९३ ।।

आवाहनं पुर प्रोक्तं सन्निधानमथोच्यते ।।

स्नातुरिष्टफलप्राप्तौ सान्निध्यपरिकल्पनम् ।। ९४ ।।

अन्तःशुद्ध्यर्थमाचामेत्पीत्वा तदभिमंत्रितम्।।

बाह्यावयवशुद्ध्यर्थं मार्जयेत्कुशवारिणा ।। ९५ ।।

अंतर्बहिर्विशुद्ध्यर्थं मन्त्रपूतेन वारिणा ।।

त्रीनंजलीन्मूर्ध्नि सिंचेत्सिंधौ नांतर्जले जपः ।। ९६ ।।

त्रिः स्नानायात्स्वकृताघानि कोटिजन्मकृतानि च ।।

प्लावितानि जले तस्मिन्भावयन्नघनाशनम् ।। ९७ ।।

उत्थायाचम्य विधिवत्प्रार्थयेन्मन्त्रमुच्चरन् ।।

त्वमग्निर्जगतां नाथ रेतोधाः कामदीपनः ।। ९८ ।।

प्रधानं सर्वभूतानां जीवानां प्रभुरव्यय ।।

अमृतस्यारणिस्त्वं हि देवयोनिरपांपते ।। ९९ ।।

वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमोस्तु ते ।।

जन्मकोटिसहस्रेषु यत्पापं पूर्वमर्जितम् ।। 2.2.30.१०० ।।

तदशेषं लयं यातु देहि मे ब्रह्म शाश्वतम्।।

स्नात्वापि च ततस्तीरमुत्तीर्याचम्य वाग्यतः ।। १०१ ।।

धारयेद्वाससी शुक्ले पुंड्रकानुज्ज्वलाकृतीन् ।।

शंखचक्रगदापद्मतिलकानि च भक्तितः ।। २ ।।

देवान्पितॄन्यथान्यायं चिंतयन्भगवद्धिया ।।

तर्प्पयेद्विधिवद्विप्राः सम्यगव्यग्रमानसः ।। ३ ।।

ततः पूर्ववदालिख्य मण्डलं चोत्तरामुखः ।।

पूजयेन्मूलमन्त्रेण मन्त्रैरेभिश्च भक्तितः ।। ४ ।।

नारायणं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ।।

धरारमाभ्यां सहितं केवलं वा द्विजोत्तमाः ।।

ध्यात्वांतर्यागसंतुष्टं बहिरावाहयेत्ततः ।। ५ ।।

आगच्छ परमानंद जगद्व्यापिञ्जगन्मय ।।

अनुग्रहाय देवेश मण्डले सन्निधिं कुरु ।। ६ ।।

चराचरमिदं सर्वं जगदत्र प्रतिष्ठितम्।।

तदन्तस्थस्त्वमेवेश आसनं कल्पयामि ते ।। ७ ।।

यस्य पादांबुजे धौते धर्मेण ब्रह्मरूपिणा ।।

पुनाति तद्भवा गंगा जगत्पाद्यं ददाम्यहम् ।। ८ ।।

अनर्घ्यरत्नघटितचूडामणिकरोत्करैः ।।

ब्रह्मादयः पादपद्मं चिंतयंति दिने दिने ।।

अनर्घ्यायजगद्धाम्ने अर्घ्यमेतद्ददाम्यहम् ।। ९ ।।

आचांतस्तीर्थराजो वै येनागस्त्यस्वरूपिणा ।।

तस्मै सुवासितं वारि ददाम्याचमनीयकम् ।। 2.2.30.११० ।।

यः प्राप्य मधुसंपर्कं चकर्ष जलरूपिणम् ।।

अशेषाघविकर्षाय मधुपर्कं ददाम्यहम् ।। ११ ।।

यः क्रोडरूपमास्थाय प्रलयार्णवविप्लुताम् ।।

उज्जहार धरामेतां स्नपयामि तमंभसा ।। १२ ।।

ब्रह्मांडकोटयो यस्य विश्वरूपस्य संवृतिः ।।

आच्छादनाय सर्वेषां प्रददे वाससी शुभे ।। ।। १३ ।।

विना येनानुष्ठितोऽपि यज्ञः स्यादकृतो ध्रुवः ।।

तस्मै यज्ञेश्वरायेदमुपवीतं प्रकल्पये ।। १४ ।।

यदंगसंगमासाय शोभंते भूषणानि वै ।।

विश्वालंकृतये तस्मै भूषणानि प्रकल्पये ।। १५ ।।

यदंगसंस्पर्शिमरुत्संगान्मलयजा द्रुमाः ।।

सुगंधरससंपन्नास्तस्मै गंधानुलेपनम् ।। १६ ।।

यस्य संचितनादेव सौमनस्यं हतांहसाम् ।।

तस्मै सुमनसां मालां सुगंधां परिकल्पये ।। १७ ।।

यं चित्ते स्थिरमादाय भवाग्निपरिधूपनम् ।।

जहाति तस्मै प्रददे सुगंधं धूपमुत्तमम्।। १८ ।।

स्वतेजसाखिलमिदं दीपितं यस्य भासतः ।।

तस्मै दीपप्रदीप्ताय दीपमेतं ददाम्यहम् ।। १९ ।।

चराचरं जगत्सर्वमत्ति यो यश्च भावयेत् ।।

अनेन च पुनः पुष्टौ तस्मादन्नं निवेदये ।। 2.2.30.१२० ।।

यदीयमुखरागेण सहजावासितेन च ।।

मोहिताः सुरसुंदर्यस्तस्मै तांबूलमुत्तमम् ।। २१ ।।

प्रदक्षिणप्रकमणाद्भवांगणविवर्त्तनम् ।।

हंति यः करुणांभोधिस्तं नमामि जगद्गुरुम् ।। २२ ।।

मंत्रास्तु कथिता ह्येत उपचारैः पृथक्पृथक् ।।

आवाह्य चिंतयेद्देवं बहिःसंस्थितमात्मनः ।। २३ ।।

रत्नसिहासनं दत्त्वा तत्रासीनं विचिंतयेत् ।।

पादपद्मद्वये दद्यात्पाद्यं श्यामाकपंकजैः ।। २४ ।।

दूर्वापराजिताभ्यां च संस्कृतं मूलमंत्रणात् ।।

सौवर्णे राजते वापि ताम्रे वा शंख एव वा ।। २५ ।।

अर्घ्यं संस्कृत्य विधिवद्वारिचंदनपुष्पकैः ।।

यवदूर्वाकुशाग्रैश्च फलसिद्धार्थकैस्तिलैः ।। २६ ।।

दूर्वाकुशाग्रैर्देवस्य मूर्ध्नि सिंचेत्तदग्रतः ।।

सावशेषं क्षिपेद्भूमावेषोऽर्घविधिरीरितः ।। २७ ।।

जातीफलैर्वा कंकोलैर्लवंगैः संस्कृतं जलम् ।।

दद्यादाचमनार्थं तु मधुपर्कं ततो ददेत् ।। ।। २८ ।।

मधुसर्पिर्युतं गव्यं दधि कांस्ये हि निर्मले ।।

पात्रे स्थितं च पिहितं पात्रेणान्येन तादृशा ।।

सुसंस्कृतं फलयुतं स्नपने जलमुच्यते ।। ।। २९ ।।

पट्टकौशेयकापासनिर्मिते वाससी शुभे ।।

यथाशक्ति प्रदेये च वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।। 2.2.30.१३० ।।

हारकेयूरमुकुटग्रैवेयादिकभूषणम् ।।

यथाशक्ति यथास्थानं देवस्यांगे निवेशयेत् ।। ३१ ।।

उपवीतं हरेर्दद्यात्पट्टसूत्रविनिर्मितम् ।।

कार्पासमथवा विप्रा गंधचंदनसंस्कृतम् ।। ३२ ।।

चंद्रचंदनकस्तूरीकुंकुमैरनुलेपनम् ।। ३३ ।।

तुलसीदलमालां च जातीपंकजचंपकैः ।।

अशोकच्छुरपुन्नागनागकेसरकेसरैः ।। ३४ ।।

अन्यैः सुगंधैः कुसुमैर्माला माल्यमथापि वा ।।

मुक्तकानि च पुष्पाणि दद्याद्देवस्य मूर्द्धनि ।। ३५ ।।

माला सा प्रपदीनातु माल्यं कंठोरुसंमितम् ।।

गर्भकं केशमध्ये तु मूर्ध्नि पुष्पांजलिं क्षिपेत् ।। ३६ ।।

सगुग्गुल्वगुरूशीरसिताज्यमधुचंदनैः ।।

धूपं दद्यात्सुगंधाढ्यं दीपं गोसर्पिषा शुभम् ।।

कर्पूरगर्भया वर्त्या तिलतैलेन वा ददेत्।। ३७ ।।

अखंडितसमुद्धौतं शालितंडुलनिर्मितम् ।।

सुपक्वमन्नं सुरभि सर्पिषा च सुवासितम् ।। ३८ ।।

सौरभेयदधिक्षीरपक्वरंभासितायुतम् ।।

नानाव्यंजनसंकीर्णं सोपदंशं सपूपकम् ।। ३९ ।।

नानाफलयुतं हृद्यं सुगंधं सुरसं नवम् ।।

नैवेद्यं देवदेवस्य प्रस्थादूनं न शस्यते ।। 2.2.30.१४० ।।

धूपे दीपे च नैवेद्ये स्नानेऽर्घे मधुपर्कके ।।

वस्त्रे यज्ञोपवीते च दद्यादाचमनीयकम् ।। ४१ ।।

अन्यत्र केवलं वारि संस्कृतं त्वौपचारिकम्।

नैवेद्यांते त्वाचमनं दद्याच्च करघृष्टिकम्।।४२।।

सगंधचंदनं विप्रास्तांबूलं च ददेत्ततः।।

सकर्पूरलवंगैलाजातीक्रमुकसंयुतम्।।४३।।

अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मूलमंत्रमनन्यधीः ।।

स्तुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेत्पुरुषोत्तमम् ।। ४४ ।।

देवदेव जगन्नाथ सर्वतीर्थप्रवर्त्तक ।।

सर्वतीर्थमयश्चासि सर्वदेवमय प्रभो ।।४५।।

त्वत्प्रसादान्मया तीर्थराजे स्नानं हि यत्कृतम् ।।

तदस्तु सफलं देव यथोक्तफलदो भव ।।४६।।

सिंधुराजस्त्वं च विभो द्रवरूपोऽस्यसंशयम् ।।

पापालये निमग्नं मां परित्राहि नमोऽस्तु ते ।। ४७ ।।

इत्थं प्रपूज्य देवेशं नारायणमनामयम् ।।

तीर्थराजकृतस्नानः सर्वतीर्थफलं लभेत् ।।४८।।

गवां कोटिप्रदानेन क्रतुकोटिकृतेन च ।।

कोटिब्राह्मणभोज्येन महादानैश्च कोटिशः ।।

यत्पुण्यं कर्मिणां प्रोक्तं तदनेन हि लभ्यते ।। ४९ ।।

ध्यानं दानं तपो जाप्यं श्राद्धं च सुरपूजनम् ।।

सिंधुराजे कृतं सर्वं कोटिकोटिगुणं भवेत् ।। 2.2.30.१५० ।।

अपि नः स कुले कश्चित्सिंधुस्नायी भविष्यति ।।

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दास्यते च तिलोदकम् ।। ५१ ।।

क्रंदंति सर्वपापानि संभ्रांताः सर्वपातकाः ।।

अनिष्टानि पलायन्ते सिंधुस्नानोद्यतस्य वै ।। ५२ ।।

अन्यतीर्थे कृतं पापं सिंधुतीरे विनश्यति ।।

सिंधुतीरे कृतं पापं सिधुस्नाने विनश्यति ।। ५३ ।।

सिंधुस्नानरतं नित्यं दृष्ट्वैव यमकिङ्कराः ।।

दिशो दश पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः ।। ५४ ।।

यमोऽपि भीतस्तं दृष्ट्वा प्रणिपत्य प्रपूज्य च ।।

न शक्नोति तदा स्थातुं तस्याग्रे पुण्यकर्मिणः ।। ५५ ।।

वांछंति देवता नित्यं मानुष्यं प्राप्नुयामहे ।।

सम्यक्छु(छ्रु?)द्धतन्वो भूत्वा सिंधुस्नानं लभेमहि ।। ५६ ।।

मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः ।।

सिंधुस्नानेन दग्धः स्यात्तूलराशिरिवानलात् ।। ५७ ।।

अप्सु नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेत्सदा ।।

साक्षाद्विष्णुस्वरूपेऽत्र सिंधौ चैव विशेषतः ।। ५८ ।।

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा गोघ्नो वा पञ्चपातकी ।।

सर्वे ते निष्कृतिं यांति सिंधुस्नानान्न संशयः ।। ५९ ।।

कपिलाकोटिदानाच्च सिन्धुस्नानं विशिष्यते ।।

सकृत्सिंध्ववगाहेन कुलकोटिं समुद्धरेत् ।।2.2.30.१६०।।

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वेष्वायतनेषु च।।

तत्फलं लभते सर्वं सिन्धुस्नानान्न संशयः ।। ६१ ।।

य इच्छेत्सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव वा ।।

स पितॄंस्तर्पयेत्सिंधुमभिगम्य सुरांस्तथा ।। ६२ ।।

चत्वारः सुलभा वेदाः सषडंग पदक्रमाः ।।

सुलभानि कुरुक्षेत्रे दानानि विविधानि च ।। ६३ ।।

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तपांसि सुलभान्यपि ।।

अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सुलभा बहुदक्षिणाः ।। ६४ ।।

सिन्धुतोयैश्च सलिलैर्दुर्लभं पितृतर्पणम् ।।

मासं तर्पणमात्रेण पिंडानां पातनेन च ।। ६५ ।।

सिन्धौ वै पितरः सर्वे विमानान्सूर्यवर्चसः ।।

सिन्धुतर्पणसंतुष्टाः श्राद्धपिंडसुतर्पिताः ।।

आरुह्य सहसा यांति ब्रह्मलोकं सनातनम् ।। ६६ ।।

आद्यंतयोर्जगन्नाथं पूजयित्वा यथाविधि ।।

तीर्थराजेऽभिषिच्य स्वं नरः स्यान्मुक्तिभाजनम् ।। ६७ ।।

ततस्तीर्थविसर्गं च कृत्वा शुद्धमनाः पुमान् ।।

रामं कृष्णं सुभद्रां च नत्वा रूपं विचिन्तयेत् ।। १६८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिंशोऽध्यायः ।। ३० ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

कृतकृत्यं तदात्मानं मन्यमानस्ततो व्रजेत् ।।

अश्वमेधांगसंभूतमिंद्रद्युम्नसरः प्रति ।। १ ।।

यस्य तीरे निवसति नरसिंहाकृतिर्हरिः ।।

नरसिंहमनुप्रार्थ्य तत्र स्नायाद्यथाविधि ।। २ ।।

नरसिंह नमस्तुभ्यं यस्य ते क्षेत्र उत्तमे ।।

सहस्रं वाजिमेधस्य क्रतोश्चक्रे नृपोत्तमः ।। ३ ।।

इन्द्रद्युम्नः प्रसादात्ते तस्य क्रत्वंगसंभवे ।।

सरसि स्नातुमायातो मामनुज्ञापय प्रभो ।। ४ ।।

ततस्तीर्थतटं गत्वा कृतशौचाचमक्रियः ।।

प्रार्थयेदंजलिं कृत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत् ।। ५ ।।

अश्वमेधांगगोकोटिखुरक्षुण्णमहीतलः ।।

तन्मूत्रफेनादानांभः पूरिताखिलपावनः ।।६।।

स्नातुं तवागतः पुण्ये सर्वतीर्थमये जले ।।

पूर्वजन्मसहस्रोत्थं पापं स्नानाद्विमोचय ।। ७ ।।

अन्तः प्रविश्य च ततो वारुणैः पंचभिर्द्विजाः ।।

स्नायादन्तर्जले जप्यात्त्रिरावृत्त्याघमर्षणम् ।। ८ ।।

अश्वमेधांगसंभूत तीर्थ सर्वाघनाशन ।।

जन्मकोटिभवं पापं त्वयि स्नानाद्विनश्यतु ।। ९ ।।

इमं मन्त्रं त्रिरुच्चार्य त्रिः स्नायात्तज्जले द्विजाः ।।

संस्मरेद्विष्णुगायत्र्या नरसिंहाकृतिं हरिम् ।। 2.2.31.१० ।।

आपो नारा इति प्रोक्ता यस्मात्ता नरसूनवः ।।

अयनं प्रथमं चास्य तस्मादप्सु हरिं स्मरेत् ।।११।।

देवानृषीन्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिवन्नरः ।।

नरसिंहं ततो गच्छेत्पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ।। १२ ।।

सिद्धं शंभुं कृत्रिमं वा पश्चिमाभिमुखं हरिम् ।।

दृष्ट्वा विमुच्यते पापैर्जन्मकोटिसमुद्भवैः ।। १३ ।।

तमाथर्वणमंत्रेण यजेच्च नरकेसरिम् ।।

नारदेन पुरा ह्येष मंत्रराजः प्रतिष्ठितः ।। १४ ।।

इन्द्रद्युम्नेन तेनैव चिरादेष उपासितः ।।

नरसिंहाकृतौ नान्यो मंत्रस्तत्सदृशो द्विजाः ।। १५ ।।

यस्योच्चारणमात्रेण तुष्टो भवति केसरी ।।

अनेन दारुवर्ष्मापि ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितः ।। १६ ।।

पूर्वोक्तैरुपचारैस्तु पूजयेन्नरकेसरिम् ।।

जपाप्रसूनैररुणैरन्यैश्चैव सुगंधिभिः ।। १७ ।।

चंदनागरुकर्पूरैर्लेपयेन्नरकेसरिम् ।।

पायसं सितया युक्तं सौरभेयेण सर्पिषा ।। १८ ।।

कर्पूरखण्डसंयुक्तान्मोदकान्घृतपाचितान् ।।

संयावान्घृतपूपांश्च फलं नानाविधं तथा ।। १९ ।।

शर्करादधिसंयुक्तं शाल्यन्नं विनिवेदयेत् ।।

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा नमस्कृत्वा संपूज्य नरकेसरिम् ।। 2.2.31.२० ।।

स्वान्स्वानभीष्टानाप्नोति नरो वै नात्र संशयः ।।

देवत्वममरेशत्वं गंधर्वत्वं च भो द्विजाः ।।२१।।

ईशित्वं च वशित्वं च सार्वभौमत्वमेव वा ।।

यद्यत्कामयते चित्ते तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ।। २२ ।।

पंचतीर्थीविधानं च कथितं पृच्छतां द्विजाः ।।

दिनानि पंच कृत्वैतां पञ्चभूतमये पुनः ।।२३।।

न देहे प्रविशेन्मर्त्यो व्रती विष्णुपरायणः ।।

पौर्णमास्यां प्रत्युषसि तीर्थराजजले पुनः ।। २४ ।।

पूर्वोक्तविधिना स्नात्वा शुद्धाहारो जितेंद्रियः ।।

एकभक्तव्रतेनैव वर्त्तते प्रीतये नरः ।।

यावत्पंच दिनानि स्युस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः ।। २५ ।।

ततः प्रविश्यप्रासादं मंचस्थं पुरुषोत्तमम् ।।

रामं सुभद्रां दृष्ट्वा च मुच्यते पापकंचुकैः ।। २६ ।।

सर्वतीर्थमयात्कूपादुद्धृतेन सुगन्धिना ।।

वारिणा स्नाप्यमानं तु यो ज्यैष्ठ्यां पश्यते हरिम् ।। २७ ।।

न तस्य पापसंबंध आत्मनि प्रभविष्यति ।।

यात्राकर्तृविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनयः परम् ।। २८ ।।

चतुर्दश्यां दृढं मंचं कारयित्वा सुशोभनम् ।।

तृणकाष्ठमयं लिप्तं सुधया बहुलं शुभम् ।। २९ ।।

अथवा दार्षदं कुर्याच्चिरस्थायि द्विजोत्तमाः ।।

स्नानार्थं देवदेवस्य वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।। 2.2.31.३० ।।

नानाद्रुमगणाकीर्णं दक्षिणानिलशीतलम् ।।

उल्लसत्सिंधुकल्लोलशाड्वलोपरि संस्कृतम् ।। ३१ ।।

समुच्छ्रितमहामूल्यवितानवरशोभितम् ।।

विरलाच्छादनं कुर्याद्देवानां दर्शनाय वै ।। ३२ ।।

आयांति ब्रह्मणा सार्द्धं स्नपनाय जगत्पतेः ।।

स्वर्गंगांभः समादाय पारिजातविभूषितम् ।। ३३ ।।

ब्रह्मर्षयश्च त्रिदशा ब्रह्मणा सहिता विभुम् ।।

मंचस्थं स्नापयन्तीह वचनात्परमेष्ठिनः ।। ३४ ।।

जयशब्दैश्च स्तुतिभिर्वंद्योऽयं त्रिदिवौकसाम् ।।

तस्मान्मंचस्तु कर्तव्यो मंडितो माल्यचामरैः ।। ३५ ।।

नानामणिस्रजा हारिदुकूलकृततोरणम् ।।

सुगंधधूपसुरभिचंदनाभः समुक्षितम् ।। ३६ ।।

एवं मंचं प्रतिष्ठाप्य तस्य दक्षिणतो द्विजाः ।।

कूपाद्वारि समुद्धृत्य कलशान्स्वर्णनिर्मितान् ।। ३७ ।।

शालायां शास्त्रदृष्टेन विधिना त्वधिवासयेत्।। ३८ ।।

सुवासितं जलं तेषु पावमान्या प्रपूरयेत् ।।

चतुर्दशीनिशामध्ये कर्मैतत्समुदाहृतम् ।। ३९ ।।

शनैः शनैश्च नीयासुर्हरिं हलि पुरःसरम् ।।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या राज्ञा संमानितादृताः ।। 2.2.31.४० ।।

चामरैस्तालवृन्तैश्च वीज्यमानं निरंतरम् ।।

पुराकृतामलेपं तं विष्णोरंगान्न हापयेत् ।। ४१ ।।

यथा सुगंधलेपेन सुपुष्टांगो दिने दिने ।।

तथा प्रयत्नतः कार्यः कृशांगो न हि पुष्टिकृत् ।। ४२ ।।

नयेयुरप्रमाद्यंतो भगवंतमानदिताः ।।

प्रमादतो यदि भवेत्पतनं मुरवैरिणः ।। ४३ ।।

बलस्य वा सुभद्राया राज्ञो राज्यस्य भीतिकृत् ।।

अपि पातयतां हानिः संततेर्बहुदुःखिता ।। ४४ ।।

नरके नियतं वासो भवेत्तेषां दुरात्मनाम् ।।

विमुह्यंतश्चिराद्दारुमयीयं प्रतिमा कथम् ।। ४५ ।।

तिष्ठेदविश्वसंतो ये भगवद्द्रोहिणस्तु ते ।।

नरकं प्रतिपद्यंते सर्वकर्मबहिष्कृताः ।।४६।।

मूढानां नास्तिकानां च कृतघ्नानां हतात्मनाम् ।।

धर्मकृत्येषु जायंते अविश्वासस्य युक्तयः।।४७।।

अदृष्टं यस्य यावद्धि स तु तेन विनिर्मितः ।।

तदंते तस्य क्षीयंते प्रासादप्रतिमादयः ।।४८।।

न चायं निर्मितः केन द्रुमः सोऽपि प्रवर्द्धितः ।।

वरं ददाति या नूनं न चासौ प्रतिमा मता ।। ४९ ।।

निर्मितायां प्रतिकृतौ पुरा मन्वंतरादिषु ।।

व्यतीतेष्वपि वर्द्धंते जनानां च सुपर्वणाम् ।। 2.2.31.५० ।।

भक्तयस्तादृशो विप्राः सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ।।

स्वारोचिषेंऽतरे चैव आविर्भूतः कृपानिधिः ।। ५१ ।।

वैवस्वतेंऽतरे सप्तविंशे चैव चतुर्युगे ।।

द्वापरांते समायातौ तदा कृष्णार्जुनावुभौ ।। ५२ ।।

त्रिदिनानि स्थितावत्र व्रतस्थौ मधुसूदनम् ।।

भक्त्या संपूज्य तं स्तुत्वा जग्मतुर्द्वारकां पुनः ।। ५३ ।।

न केऽपि तत्त्वं जानंति मानुषीं तनुमास्थिताः ।।

अवताराः प्रवर्तंते विष्णोरस्य युगेयुगे ।। ५४ ।।

धर्मस्थापनया विप्रा लीयंते स्वपदे पुनः ।।

पूर्वं च ब्रह्मणा प्रोक्तः स चानेन परस्परम् ।। ५५ ।।

स्थाता परार्द्धपर्यंतं भगवान्दारुरूपधृक् ।।

सदायं वरदो विष्णुः शुद्धसत्त्वेन भावितः ।। ५६ ।।

यस्य यावांस्तु विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती ।।

प्रमादीकृतविश्वासो भक्तो दृढमतिः पुमान् ।। ५७ ।।

यत्नानुरूपं लभते फलमस्मात्सुदुर्लभम् ।।

पुरा वः कथितं सर्वमंबरीषविमोचनम् ।। ५८ ।।

ततस्तस्मिञ्जगन्नाथे परमात्मस्वरूपिणि ।।

विधाय सुदृढां भक्तिं वसध्वं पुरुषोत्तमे ।।५९ ।।

अतोऽयं भक्तितो नेयः श्रीकृष्णमंच उत्तमः ।।

सुभद्राबलभद्रौ च राजवत्परिचर्य वै ।। 2.2.31.६० ।।

उत्तोलितेषु च्छत्रेषु चामरैर्वीजितेषु च ।।

कालागुरुसुधूपासु दिक्षु गंभीरनादिषु ।। ६१ ।।

नानाविधेषु वाद्येषु त्वगारे परिपूरिते ।।

तौर्यत्रिके साधुवृत्ते दीपिका श्रेणिराजिते ।। ६२ ।।

अंधकारेऽथ सर्वेषां वर्द्धमाने महोत्सवे ।।

आच्छन्ने श्रीपतेरंगे प्रमादपरिशंकया ।। ६३ ।।

पटुपट्टदुकूलेषु नीयमानेषु दूरतः ।।

गतेर्वेगात्तदोत्तानीकृतास्ये जगतां गुरौ ।। ६४ ।।

आवर्त्तदृष्टयो देवा दिवारोहणशंकिनः ।।

जयस्व राम कृष्णेति जय भद्रेति चोचिरे ।। ६५ ।।

एवं सलीलं भगवाञ्जन्मज्यैष्ठ्याभिषेचने ।।

नीयते मंचदेशं तु निशीथे ब्राह्मणादिभिः ।। ६६ ।।

अहंपूर्विकशब्दस्तु देवानां श्रूयते दिवि ।।

देवदुंदुभयश्चैव जयशब्दविमिश्रिताः ।। ६७ ।।

ततो मंचस्थितं ब्रह्मरूपं प्रत्यर्चया सह ।।

आच्छाद्य सर्वाण्यंगानि मुखवर्जं सुचेलकैः ।। ६८ ।।

विना निवेद्यं संपूज्य उपचारैः पुरोदितैः ।।

अधिवासितकुंभैश्च शांतिघोषपुरःसरम् ।। ६९ ।।

समुदज्येष्ठामंत्रेण स्नापयेत्सुरपुंगवान् ।।

पश्यतामभिषेक्तॄणां कृतकृत्यत्वहेतवे ।। 2.2.31.७० ।।

स्नाप्यमानं तु पश्यंति ये नरास्तत्र संस्थिताः ।।

गर्भोदकेन स्नपनं न ते पुनरवाप्नुयुः ।। ७१ ।।

ज्येष्ठस्नानं भगवतो ये पश्यंति मुदान्विताः ।।

न ते भवाब्धौ मज्जंति यात्रामुत्कंठमानसाः ।। ७२ ।।

बुद्ध्यबुद्धिकृतः पुंसामनादिः पापसंचयः ।।

तत्क्षणान्नाशमायाति पश्यतां स्नपनं हरेः ।। ७३ ।।

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ब्रवीमि द्विजपुंगवाः ।।

सर्वसंतापशमनमशेषमलनाशनम् ।। ७४ ।।

स्नपनं श्रीपतेर्ज्यैष्ठ्यां यदि भक्त्या विलोकनम् ।।

प्रायश्चित्तनिमित्तानि यानि पापानि संति वै ।। ७५ ।।

तानि सर्वाणि क्षीयंते पश्यतां स्नपनं हरेः ।।

नातः परतरं कर्म ह्यनायासेन मोचनम् ।। ७६ ।।

ज्येष्ठजन्मदिने स्नानं हरेर्यदवलोकितम् ।।

स्नानदानतपःश्राद्धजपयज्ञादयस्तु ये ।। ७७ ।।

विधयः कोटिगुणिताः कोटिजन्मोपपादिताः ।।

स्नानदर्शनपुण्यस्य हरेस्ते न तुलां गताः ।। ७८ ।।

भक्त्या यः स्नपनं विष्णोरेकस्मिन्वत्सरेऽपि वा ।।

पश्येन्न शोचते विप्रा इह संसारमोचने ।। ७९ ।।

तेनेष्टं क्रतुभिः पुण्यैः श्रद्धाविपुलदक्षिणैः ।।

महादानानि दत्तानि भोजिताः कोटिशो द्विजाः ।। 2.2.31.८० ।।

श्राद्धानि गयशीर्षादौ कोटिशश्च कृतानि वै ।।

पुण्यकाले च तीथार्दौ तपांसि चरितानि च ।। ८१ ।।

अर्धोदयादियोगेषु कोटितीर्थेषु कोटिशः ।।

स्नातानि तेन भो विप्रा यः पश्येत्स्नपनं हरेः ।। ८२ ।।

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ब्रवीमि द्विजपुंगवाः ।।

नातः श्रेयस्करं कर्म शास्त्रदृष्टपथिस्थितम् ।। ८३ ।।

मञ्चस्थं स्नाप्यमानं हि यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् ।।

स्नानाच्छतगुणं पुण्यं लभते वै न संशयः ।। ८४ ।।

मञ्चस्थितं जगन्नाथं स्नानार्द्रं यस्तु पश्यति ।।

सांद्रानन्दार्द्रचित्तोऽसौ न किंचित्पापमश्नुते ।। ८५ ।।

यदेव पुण्यमुदितं स्नानदर्शनकर्मणि ।।

तत्तत्फलमवाप्नोति दृष्ट्वा मञ्चस्थमच्युतम् ।। ८६ ।।

एक एव जगन्नाथस्त्रिधा तत्र स्थितो द्विजाः ।।

एकैकस्यापि स्नपनदर्शनं भुक्तिमुक्तिदम् ।। ८७ ।।

जयस्व रामभद्रेति जय भद्रेति यो वदेत् ।।

जय कृष्ण जगन्नाथ जयेत्युच्चारयेन्मुदा ।। ८८ ।।

स्नानकाले स वै मुक्तिं प्रयाति द्विजसत्तमाः ।।

अधिवासादिकं तत्र यैः कृतं स्नानकर्मणि ।। ८९ ।।

तेषां श्रद्धामुदायुक्तः प्रदद्याद्दक्षिणाः पृथक् ।।

ब्राह्मणेभ्यश्च मिष्टान्नं वस्त्रालंकरणानि च ।। 2.2.31.९० ।।

प्रदद्याच्छ्रद्धया युक्तो दीनानाथांश्च तर्पयेत् ।।

ये द्रष्टुमागताः स्नानं जीवन्मुक्तास्तु ते ध्रुवम् ।। ९१ ।।

तान्यथाशक्ति वै राजा मानयेत्प्रीतये हरेः ।।

स्नानावशेषतोयेन स्नायाद्भद्रासनस्थितः ।। ९२ ।।

नारी वा पुरुषो वापि तस्य पुण्यं वदामि वः ।।

कल्पः स्याच्चिररोगार्तो ह्यपमृत्युं जयेदसौ ।। ९३ ।।

अपुत्रा मृतवत्सा वा वन्ध्या वापि लभेत्सुतम् ।।

सुभगः सर्वलोकानां निर्धनो धनवान्भवेत् ।। ९४ ।।

गुर्विणी लभते पुत्रं दीर्घायुर्गुणवत्तरम्।।

गंगादिसर्वतीर्थानां स्नानजं फलमुच्यते ।। ९५ ।।

स्नानदर्शनजं पुण्यं धर्मात्मा लभते ध्रुवम् ।।९६।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्य एकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणामूर्तिदर्शनम् ।।

पदेपदेश्वमेधस्य फलं यत्रोपलभ्यते ।। १ ।।

ततो नानाविधैर्दिव्यैर्भक्ष्यभोज्यादिकैस्तथा ।।

यथाशक्त्युपचारैस्तु गंधैर्माल्यैश्च पूजयेत् ।। २ ।।

रामं कृष्णं सुभद्रां च गीतनृत्यादिकैस्तथा ।।

प्रेक्षणीयैश्च विविधैः श्रद्धया चोपपादितैः ।। ३ ।।

वस्त्रचंदनमाल्याद्यैः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।।

भगवद्ब्राह्मणांश्चैतान्महाभागवतांस्तथा ।। ४ ।।

ततो नयेद्दक्षिणाभिमुखांस्तांस्त्रिदशेश्वरान् ।।

उत्सवं च महत्कृत्वा पूर्वानयनवद्धरेः ।। ५ ।।

तस्मिन्काले हरिं पश्येद्व्रजंतं दक्षिणामुखम् ।।

समं सुभद्रां यो मर्त्यो न स प्राकृतमानुषः ।। ६ ।।

स्नानार्थमागता देवाः स्नापयित्वा जगद्गुरुम् ।।

आकाशेऽपि ससंबाधास्तावत्कालं स्थिता हरिम् ।।

द्रष्टुं व्रजंतं याम्याशावदनं भवनाशनम् ।। ७ ।।

धर्मशास्त्रेषु यावंति धर्मकर्माणि संति वै ।।

तानि सर्वाणि संद्रष्टुं व्रजंतं दक्षिणामुखम् ।। ८ ।।

स्नानदर्शनजं पुण्यं समग्रं लभते तु सः ।।

स्नातं मुरारिं यः पश्येद्व्रजंतं दक्षिणामुखम्।। ९ ।।

नीराजयित्वा देवेशं रामेण सह भद्रया ।।

प्रासादांतः प्रवेश्याथ न पश्येद्वै कथंचन ।। 2.2.32.१० ।।

एतत्तु विस्तरेणोक्तं पूर्वमेव मया द्विजाः ।। ११ ।। ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं ज्येष्ठास्नानप्रदर्शनात् ।।

फलं प्राप्नोति नियतं तन्नो बूहि विदांवर।।१२।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

हंत वः कथयिष्यामि तद्व्रतं ज्येष्ठपंचकम् ।।

नातः परतरं प्रोक्तमृषिभिः शास्त्रपारगैः ।।१३।।

श्रौतस्मार्तपुराणोक्त व्रतानामिदमुत्तमम्।।

इदं प्रथमतः प्रोक्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।। १४ ।।

ज्येष्ठत्वाद्व्रतमुख्यानां ख्यातं तज्जयेष्ठपंचकम् ।।

समुद्रो ज्येष्ठफलदः प्रभुर्ज्येष्ठफलप्रदः ।। १५ ।।

वर्षसंदर्शनात्पुण्यं मञ्चकेनैव लभ्यते ।।

मंचकेन तु यल्लभ्यं महाज्यैष्ठ्यां तु तल्लभेत् ।। १६ ।।

यन्मयोक्तं पुरा विप्राः स्नानदर्शनजं फलम् ।।

समग्रं तदवाप्नोति महाज्यैष्ठ्यां न संशयः ।। १७ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

महाज्यैष्ठीं समाचक्ष्व यत्र स्नानं महाफलम् ।।

तत्र नः कौतुकं ब्रह्मन्महद्वै संप्रवर्त्तते ।। १८ ।। ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

ज्येष्ठस्य विमले पक्षे या वै पंचदशी भवेत् ।।

शक्रर्क्षैकांशगौ चन्द्रगुरू च गुरुवासरे ।। १९ ।।

शुभे योगे महाज्यैष्ठी सर्वपापप्रणाशिनी ।।

सर्वक्षेत्रं सर्वतीर्थं सप्त वै सागरास्तथा ।। 2.2.32.२० ।।

क्रतवश्च महादानसमूहश्च तपांसि च ।।

विद्याश्चाष्टादशविधा व्रतानि विविधानि च ।। २१ ।।

शांतिपौष्टिककर्माणि सांख्ययोगस्तथैव च ।।

सर्वे संभूय गच्छंति क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम्।। २२ ।।

वृन्दशः प्रविभक्तास्त एकैकं क्षेत्रगं प्रति ।।

कस्मै वयं भाग्यवते ज्येष्ठस्नानावलोकने ।। २३ ।।

महाज्यैष्ठ्यां प्रवेक्ष्यामः परस्परमहंमया ।।

तत्र यांति महायोगे भगवत्क्षेत्रमुत्तमम् ।। २४ ।।

महाज्यैष्ठी महापुण्या भगवत्प्रीतिवर्द्धनी ।।

तस्यां संपूज्य देवेशं जगन्नाथं कृपार्णवम् ।।

दृष्ट्वा च स्नाप्यमानं तं पापकोशाद्विमुच्यते ।। २५ ।।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि व्रतं तज्ज्येष्ठपञ्चकम् ।।

व्रतेनानेन लभ्यं यत्तत्तदेव ब्रवीमि वः ।। २६ ।।

दशम्यां नियमं कुर्यात्प्रातः स्नात्वा यथाविधि ।।

आचार्यं वृणुयात्तत्र वैष्णवं द्विजपुंगवम् ।। २७ ।।

इत्थं संकल्पममलं गृह्णीयाद्व्रतमुत्तमम् ।। २८ ।।

देवदेवजगन्नाथ संसारार्णवतारक ।।

अद्यारभ्य व्रतं देव यावज्ज्यैष्ठी च सा तिथिः ।।

तावद्व्रतं करिष्यामि प्रीतये तव केशव ।।२९।।

सर्वतीर्थाभिषेकं च प्रत्यहं व्रतभोजनम् ।।

मूर्तीनां तव पंचानामेकस्यापि प्रपूजनम् ।। 2.2.32.३० ।।

एकस्मिन्दिवसे देव त्रिसंध्यं त्वत्प्रसादतः ।।

समाप्यतां व्रतमिदं सफलं चास्तु ते प्रभो ।।।। ३१ ।।

ततः पंचसु तीर्थेषु स्नात्वा च गृहमेत्य च ।।

स्थंडिले विलिखेत्पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।। ३२ ।।

तन्मध्ये स्थापयेत्कुंभं तीर्थांभोभिः प्रपूरितम् ।।

सचंदनफलैर्युक्तं तन्मुखे ताम्रभाजनम् ।। ३३ ।।

वाससा वेष्टितं कण्ठे पात्रं चाक्षतपूरितम् ।।

तन्मध्ये स्थापयेद्देवं सौवर्णं मधुसूदनम् ।। ।। ३४ ।।

शुभांगावयवं शांतं वामे श्रीयुतमीश्वरम् ।। ३५ ।।

दक्षिणे च गरुत्मंतं स्पृशंतं पृष्ठदेशतः ।।

शंखचक्रधरं चोर्ध्वे पद्मासनगतं विभुम् ।। ।। ३६ ।।

पूजयेदुपचारैस्तमाचार्यो वापि भो द्विजाः ।।

नीलोत्पलानां मालां तु भक्त्या देवाय दापयेत् ।। ३७ ।।

दशम्यां पूजयित्वैवं दशकोट्यघनाशनम् ।।

प्रार्थयेत्प्रांजलिर्भूत्वा मन्त्रमेतं समुच्चरन् ।। ३८ ।। ।।

मधुसूदन देवेश नमस्ते माधवीप्रिय ।।

कृपावारांनिधे पाहि पतितं मां भवार्णवे ।। ३९ ।।

एकादश्यां चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ।।

नारायणं पद्मसंस्थं पंचनिष्कविनिर्मितम् ।।

तदर्द्धं निर्मितं वापि पूजयेत्पद्ममालया ।। 2.2.32.४० ।।

नैवेद्यं पायसं दद्यात्सितां रंभाफलानि च ।।

नानाविधं च नैवेद्यं दत्त्वा संप्रार्थयेन्मुदा ।। ४१ ।।

नारायण नमस्तेऽस्तु भवसागरतारण ।।

त्राहि मां पुंडरीकाक्ष शरणागतवत्सल ।। ४२ ।।

एकादशेंद्रियकृतं पापराशिमनुत्तमम् ।।

अनादिभवनिर्व्यूढं नाशयेत्पूजितः प्रभुः ।। ४३ ।।

द्वादश्यां यज्ञवाराहं पूजयेत्स्वर्णनिर्मितम् ।।

चंदनागुरुकर्पूरलेपनैश्चंपकस्रजा ।। ४४ ।।

नानाविधापूपसारा भक्ष्यभोज्यफलान्विताः ।।

निवेद्य प्रार्थयेद्देवं स्तुतिमेतां समुच्चरन् ।। ४५ ।।

प्रलयार्णवसंमग्नां धरणीं धृतवानसि ।।

किन्न शक्तो ममोद्धारे पतितस्यांघ्रिपंकजे ।।

तन्मामुद्धर गोविंद निमग्नं शोकसागरे ।। ४६ ।।

अब्दो द्वादशमासो वै यावदब्दकृतानि तु ।।

पापानि महदल्पानि इतः पूर्वेषु जन्मसु ।।

तद्विनाशयते देवो द्वादश्यामर्चितो नृणाम् ।। ४७ ।।

त्रयोदश्यां तु प्रद्युम्नं शंखचक्रवराभयान् ।।

धारयन्तं पद्मगतं चतुर्निष्कविनिर्मितम् ।। ४८ ।।

उपचारैर्यथाप्रोक्तैः पूजयेद्भक्तितो नरः ।।

अशोकपाटलीमालां चंद्रपूर्णां समुज्ज्वलाम् ।। ४९ ।।

नैवेद्यं चैव पक्वान्नं फलं पक्वं मनोहरम् ।।

दत्त्वा नमस्कृतिं कुर्वन्प्रार्थयेत्प्रांजलिः शुचिः ।। 2.2.32.५० ।।

देव प्रद्युम्न कामानां पूरक कामरूपधृक् ।।

कामाश्च सफलाः संतु कामपाल नमोऽस्तु ते ।। ५१ ।।

चतुर्दश्यां नरहरिं पूजयेत्कनकाकृतिम् ।।

वक्षःस्थलस्थया लक्ष्म्या प्रीयमाणं सटोज्ज्वलम् ।। ५२ ।।

व्यात्ताननं साट्टहासं योगपट्टाब्जसंस्थितम् ।।

सुतीक्ष्णनखरं देवं सर्वापद्विनिवारणम् ।। ५३ ।।

चतुर्भिर्हेमनिष्कैश्च घटितं शुभलक्षणम् ।।

पूजयेत्पूर्ववद्देवं सोपहारं सुभक्तितः ।। ५४ ।।

जपाकुसुममालां च जातीपुष्पस्रजं तथा ।।

दत्त्वा पुष्पांजलीन्पादे प्रणम्य सप्रदक्षिणम् ।। ५५ ।।

यथा हिरण्यकशिपुं लोकानां हितकाम्यया ।।

व्यदारयस्तथा पापसंघं नाशय पूजितः ।। ५६ ।।

एवं संप्रार्थ्य नृहरिं प्रणम्य दण्डवत्क्षितौ ।।

निर्वर्त्य व्रतमेवं तद्व्रती पंचदिनात्मकम् ।।

पंच पंच प्रदीपांस्तु दिवारात्रौ प्रदापयेत् ।। ५७ ।।

वस्त्रयुग्मान्पंच पञ्च च्छत्रोपानद्युगं तथा ।।

सयज्ञसूत्रान्कलशान्पञ्च पञ्च फलान्वितान् ।। ५८ ।।

भोजनांते द्विजेभ्यश्च प्रदद्याच्छ्रद्धयान्वितः ।। ५९ ।।

रात्रौ जागरगीताद्यैस्तथा नानोपहारकैः ।।

तोषयेद्वासुदेवं तु पुराणपठनेन तु ।। 2.2.32.६० ।।

पौर्णमास्युषसि स्नात्वा श्रीकृष्णस्यांतिकं व्रजेत् ।। ६१ ।।

रामं कृष्णं सुभद्रां च पूजयित्वा यथाविधि ।।

स्नपनं कारयित्वाथ दृष्ट्वा वा शास्त्रचोदितम् ।। ६२ ।।

स्नानं कृत्वा पुनः सिंधौ गृहमागत्य तत्र वै ।।

यत्र विष्णोर्मूर्त्तयस्ताः कुम्भस्था मन्त्रपूजिताः ।। ६३ ।।

तासां पश्चिमतो वह्निं समाधाय यथाविधि ।।

अग्निकार्यं प्रकुर्वीत स्वैः स्वैर्मंत्रैः पुरोहितः ।।६४।।

प्रणवादिचतुर्थ्यंतं नमोंतं नाम ईरयेत् ।।

देवानां मूलमंत्रस्तु स्वाहांतो होमकर्मणि ।। ।। ६५ ।।

चरोराज्यस्य समिधां पलाशानां पृथक्पृथक् ।।

एकैकं देवमुद्दिश्य जुहुयाच्च शतं शतम् ।। ६६ ।।

तस्य पुष्पशतं चैव जुहुयात्तदनंतरम् ।।

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा ब्रह्मणे दक्षिणां ददेत् ।। ६७ ।।

आचार्ये दक्षिणां दद्यात्सुवर्णं धेनुमेव च ।।

स्वर्णशृंगीं रौप्यखुरां नानोपकरणैर्युताम् ।। ।। ६८ ।।

महार्घ्यवस्त्रदानानि येन तुष्यति वा गुरुः ।।

सर्वोपकरणैर्युक्ताः प्रतिमाश्च निवेदयेत् ।। ६९ ।।

ब्राह्मणान्भोजयेत्सर्पिः खण्डयुक्तैश्च पायसैः ।।

एतद्व्रतं समाख्यातं ज्येष्ठपंचकमुत्तमम् ।। 2.2.32.७० ।।

अनुष्ठाय नरो भक्त्या स्नानदर्शनजं फलम् ।।

समग्रं लभते विप्रास्तदा नैवात्र संशयः ।। ७१ ।।

एकादशी या तु मध्ये निर्जला सा प्रकीर्तिता ।।

एकां तां भक्तियुक्ता ये यथाविधि उपासते ।। ७२ ।।

यावज्जीवकृताः सर्वा एकादश्यो न संशयः ।।

व्रतराजमिमं कृत्वा सर्वव्रतफलं लभेत् ।। ७३ ।।

यान्यान्समीहते कामांस्तांस्तानाप्नोत्यसंशयः ।। ७४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये ज्येष्ठपंचकव्रतवर्णनंनाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२ ।।

।। ।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि महावेदीमहोत्सवम् ।।

अज्ञानतिमिरांधोऽपि येन भास्वत्पदं व्रजेत् ।।१।।

वैशाखस्यामले पक्षे तृतीया पापनाशिनी ।।

स्वयमाविष्कृता चैषा प्राजापत्यर्क्षसंयुता ।। २ ।।

तस्यां संकल्प्य नृपतिराचार्यं वरयेच्छुचिः ।।

एकं त्रीनथ तक्षाणं दृष्टकर्माणमादरात्।।३।।

वृणुयाद्वनयागाय वस्त्रालंकरणादिभिः ।।

तक्ष्णा सार्द्धं वनं गत्वा साधुवृक्षगणाकुलम् ।।४।।

तन्मध्ये वह्निमाधाय मंत्रराजेन मंत्रवित्।।

अष्टोत्तरशतं हुत्वा संपाताज्यविमिश्रितम् ।। ५ ।।

आज्यं तरूणां मूले तु प्रत्येकमभिघारयेत् ।।

दिक्पालेभ्यो बलिं दत्त्वा क्षेत्रपालपशूंस्तथा ।। ६ ।।

वनस्पतये जुहुयात्क्षीरोदनशताहुतिम् ।।

ततः परशुमादाय वृक्षमूलेषु दिक्षु वै ।। ७ ।।

आज्यसंस्कृतिदेशेषु आचार्यो मंत्रमुच्चरन् ।।

किंचित्किंचिच्छेदयेद्वै चिंतयन्गरुडध्वजम् ।। ८ ।।

नदत्सु तूर्यघोषेषु गीतमंगलवादिषु ।।

नियोज्य वर्द्धकिं तत्र आचार्यः स्वगृहं व्रजेत् ।। ९ ।।

अथवा स्थान लब्धानि दारूणि रथकर्मणि ।।

उक्तसंस्कारविधिना संस्कुर्यात्कल्पितेनले ।। 2.2.33.१० ।।

आरभेत रथं कृत्वा विघ्रराजमहोत्सवम् ।।

षोडशारैः षोडशभिश्चक्रैर्लोहमयैर्दृढैः ।। ११ ।।

युक्तं विष्णो रथं कुर्याद्दृढाक्षं दृढकूबरम् ।।

विचित्रघटनाकक्षपुत्तलीपरिवेष्टितम् ।। १२ ।।

नानाविचित्रबहुलमिक्षुखण्डविराजितम्।।

चतुस्तोरणसंयुक्तं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ।। १३ ।।

नानाविचित्रबहुलं हेमपट्टविराजितम् ।।

द्वाविंशतिकरोच्छ्रायं पताकाभिरलंकृतम् ।। १४ ।।

गारुडं च ध्वजं कुर्याद्रक्तचंदननिर्मितम् ।।

दीर्घनासं स्थूलदेहं कुण्डलाभ्यां विभूषितम् ।। १५ ।।

चंच्वग्रदष्टभुजगं सर्वालंकारभूषितम् ।।

वितत्य पक्षती व्योम्नि उड्डीयंतमिवोदितम् ।। १६ ।।

दैत्यदानवसंघस्य बलदर्पविनाशनम् ।।

सर्वांगं तस्य कनकैराच्छाद्य परिशोभयेत् ।। १७ ।।

रथमेव हरेः कुर्यात्स्वासनं सुपरिष्कृतम् ।।

चतुर्दशरथांगैस्तं रथं कुर्याच्च सीरिणः ।। १८ ।।

चक्रैर्द्वादशभिः कुर्यात्सुभद्राया रथोत्तमम् ।।

सप्तच्छदमयं कुर्यात्सीरिणो लांगलध्वजम् ।। १९ ।।

देव्याः पद्मध्वजं कुर्यात्पद्मकाष्ठविनिर्मितम् ।।

विरचय्य रथान्राजा प्रतिष्ठां पूर्ववच्चरेत् ।। 2.2.33.२० ।।

यथामन्त्रं यथाशास्त्रं विश्वसेद्ब्राह्मणेषु च ।।

ब्राह्मणा जगदीशस्य जंगमास्तनवः स्मृताः ।। २१ ।।

इत्थं सुघटितं चक्रित्रयं देवत्रयस्य वै ।।

आषाढस्य सिते पक्षे दिने विष्णोः शुभप्रदे ।। २२ ।।

प्रतिष्ठाप्य समृद्धेन विधिना पूर्ववद्विजाः ।।

रक्षणीयं तथा तत्र नारोहेत्कश्चनाशुभः ।। २३ ।।

पक्षी वा मानुषो वापि मार्जारनकुलादयः ।।

ततो दिनत्रयादर्वाग्रथानामुत्तरे कृते ।। २४ ।।

मण्डपे उत्सवांगे वा प्रकुर्यादंकुरार्पणम् ।।

अद्भुतेष्वथ जातेषु शांतिं कुर्यात्पुरोदिताम् ।। २५ ।।

रथ्या सुसंस्कृता कार्या महावेदीं यथा व्रजेत् ।।

पार्श्वयोर्मंडलं कुर्यात्पथि गुल्मादिभिः फलैः ।। २६ ।।

सुमनस्तबकैर्माल्यैर्दुकूलैश्चामरैस्तथा ।।

यथा सुपुष्पितारण्यराजी तत्र विराजते ।। २७ ।।

भूमिः समा च कार्या वै निष्पंका सुखचारणा ।।

निर्मला च सुगन्धा च सुदूराद्वर्जितोत्करा ।। २८ ।।

धूपपात्राण्यनुपदं दिगामोदकराणि च ।।

चंदनांभः परिक्षेपो यंत्रपातोत्करस्तथा ।। २९ ।।

बहूनि ऋतुपुष्पाणि पुष्पवृष्ट्यर्थमेव हि ।।

नटनर्त्तकमुख्याश्च गायना बहवस्तथा ।। 2.2.33.३० ।।

वेश्या यौवनगर्वाढ्याः रूपालंकारभूषिताः ।।

मृदंगा पणवाश्चैव भेरीढक्कादयस्तथा ।। ३१ ।।

बहवो बहुधा तत्र पताकाश्चित्रितांतराः ।।

ध्वजाश्च बहवस्तत्र स्वर्णराजतनिर्मिताः ।। ।। ३२ ।।

वैजयंत्यो बहुविधा भूमिगा वाहनास्तथा ।।

हस्तिनश्च हयाश्चैव सुसन्नद्धाः स्वलंकृताः ।। ३३ ।।

एवं संभृतसंभारः क्षितिपालः शुचिव्रतः ।।

मुदा भक्त्या च परया युक्तः कुर्यान्महोत्सवम् ।। ३४ ।।

आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्यसंयुता ।।

अरुणोदयवेलायां तस्यां देवं प्रपूजयेत् ।। ३५ ।।

ब्राह्मणैर्वैष्णवैः सार्द्धं यतिभिश्च तपस्विभिः ।।

विज्ञापयेद्देवदेवं यात्रायै संस्कृतांजलिः ।। ३६ ।।

इन्द्रद्युम्नं क्षितिभुजं यथाज्ञासीः पुरा विभो ।।

विजयस्व रथे नाथ गुंडिचामण्डपं प्रति ।। ३७ ।।

तवापांगविलोकेन प्रपुनंतु दिशो दश ।।

निःश्रेयसपदं यांतु स्थावराणि चराणि च ।। ३८ ।।

अवतारः कृतो ह्येष लोकानुग्रहकाम्यया ।।

तदेहि भगवन्प्रीत्या चरणं न्यस्य भूतले ।। ३९ ।।

ततः कर्पूरचूर्णैश्च सुमनोभिरवाकिरेत् ।।

पथि शाकुनसूक्तानि प्रपठंति द्विजातयः ।। 2.2.33.४० ।।

केचिन्मंगलगाथाश्च केचिज्जय जयेति च ।।

जितं त इति मन्त्रं वै केचिदुच्चैर्जपंति च ।। ४१ ।।

सूतमागधमुख्याश्च कीर्तिं पुण्यां मुदा जगुः ।।

स्वर्णदंडप्रकीर्णानां श्रेणी चोभयपार्श्वयोः ।। ४२ ।।

लीलयांदोलयंति स्म रणत्कंकणमंजुलम् ।।

स्वर्णपात्रपरिक्षिप्तकृष्णागुरुसुधूपितैः ।। ४३ ।।

सुरभीकृतसर्वाशा मुखे व्योमांगणे तथा ।।

चर्चरीझर्झरीवेणुवीणामाधुरिकादयः ।।

शब्दायंते सुमधुरं गोविंदविजयांतरे ।। ४४ ।।

एवं प्रवृत्ते समये कृष्णं रामपुरःसरम्।।

नयंति विप्रा भद्रां च क्षत्रियाश्च विशस्तथा ।। ४५ ।।

छत्रमाला समुदिता मुक्तास्रक्चीनतोरणा ।।

रत्नध्वजा हेमदंडाः पार्श्वयोर्मुरवैरिणः ।। ४६ ।।

राजा चतुर्विधा वर्णा अन्ये ये च पृथग्जनाः ।।

दीना महांतश्च तदा समानास्तत्र भांति वै ।। ४७ ।।

सलीलचरणन्यासं तूलिकास्तरणेषु तान् ।।

वासयंतः क्वचित्छांता देवांस्ते रथमन्वियुः ।। ४८ ।।

महोत्सवं समासाद्य गीतकोलाहलानि च ।।

करे कृत्वा जगन्नाथं भ्रामयित्वा रथोत्तमम् ।। ४९ ।।

रामं कृष्णं सुभद्रां च रथमध्ये निवेशयेत् ।।

चारुचंद्रातपाढ्येन मंडपेन विराजिते ।। 2.2.33.५० ।।

किंकिणीमालिकाभिश्च माल्यचामरभूषिते ।।

ससारकृष्णागुरुजधूपपूरितगर्भके ।। ५१ ।।

ततस्तान्वासयित्वा तु तूलिकासु सुरोत्तमान् ।।

भूषयेद्विविधैर्भक्त्या वस्त्रालंकार माल्यकैः ।। ५२ ।।

पूजयेदुपचारैस्तैः समृद्धैर्भक्तिभावितैः ।।

नातः परतरं विष्णोर्यात्रांतरमवेक्ष्यते ।। ५३ ।।

यत्र स्वयं त्रिलोकेशः स्यंदनेन कुतूहलात् ।।

मानयन्पूर्वमाज्ञां तां वर्षे वर्षे व्रजेदसौ ।। ५४ ।।

रथस्थितं व्रजंतं तं महावेदीमहोत्सवे ।।

ये पश्यंति मुदा भक्त्या वासस्तेषां हरेः पदे ।। ।। ५५ ।।

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं प्रतिजाने द्विजोत्तमाः ।।

नातः श्रेयः परं विष्णोरुत्सवः शास्त्रसंमतः ।। ५६ ।।

यथा रथविहारोऽयं महावेदीमहोत्सवः ।।

यत्रागत्य दिवो देवाः स्वर्गं यांत्यधिकारिणः ।। ५७ ।।

किं वच्मि तस्य माहात्म्यमुत्सवस्य मुरद्विषः ।।

यस्य संकीर्तनात्पापं नश्येज्जन्म शतोद्भवम् ।। ५८ ।।

महावेदीं व्रजंतं तं रथस्थं पुरुषोत्तमम् ।।

बलभद्रं सुभद्रां च जन्मकोटिसमुद्भवम् ।। ५९ ।।

दृष्ट्वा पापं नाशयति नात्र कार्या विचारणा ।।

रथच्छायां समाक्रम्य ब्रह्महत्या व्यपोहति ।। 2.2.33.६० ।।

तद्रेणुसंसक्तवपुस्त्रिविधां पापसंहतिम् ।।

नाशयेत्स्वर्गगंगायाः स्नानजं फलमाप्नुयात् ।। ६१ ।।

घनांबुवृष्टियोगेन रथमार्गे तु पंकिले ।।

दिव्यदृष्ट्या च कृष्णस्य समस्तमलहारिणि ।। ६२ ।।

तत्र ये प्रणिपातांस्तु कुर्वते वैष्णवोत्तमाः ।।

अनादिव्यूढपंकांस्ते हित्वा मोक्षमवाप्नुयुः ।। ६३ ।।

गवां कोटिप्रदानस्य कन्यानामयुतस्य च ।।

वाजिमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः ।। ६४ ।।

अनुगच्छंति कृष्णं ये यात्राकौतूहलादपि ।।

अनुव्रजंति नित्यं वै देवाः शक्रपुरोगमाः ।। ६५ ।।

पश्यंति ये रथं यांतं दारुब्रह्म सनातनम् ।।

पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं तेषां प्रकीर्तितम् ।। ६६ ।।

वेदैः स्तुवंति वेदानां वक्तारो मोक्षदायिनम्।।

इतिहासपुराणाद्यैः स्तोत्रैर्वापि स्वयंकृतैः ।। ६७ ।।

स्तुवंति पुंडरीकाक्षं ये वै विगतकल्मषाः ।।

वैष्णवं योगमास्थाय मोदंते नारदादिभिः ।। ६८ ।।

कुर्वंति वासुदेवाग्रे जयशब्देन वा स्तुतिम् ।।

ते वै जयंति पापानि विविधानि न संशयः ।। ६९ ।।

लयतालानभिज्ञोपि गीतमाधुर्यवर्जितः ।।

नर्त्तनं कुरुते वापि गायत्यथ नरोत्तमः।।

वैष्णवोत्तमसंसर्गान्मुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयः ।।2.2.33.७०।।

नामानि कीर्तयन्नस्य तेन याति सहैव यः ।।

अनुव्रज्यात्तत्फलं वै प्राप्नोत्यत्र न संशयः ।। ७१ ।।

जय कृष्ण जय कृष्ण जय कृष्णेति यो वदेत् ।।

गुंडिचानगरं यांतं कृष्णं भक्तिसमन्वितः ।।

न मातृगर्भवासस्य स च दुःखमवाप्नुयात् ।।७२।।

चामरैर्व्यजनैः पुष्पस्तबकैर्नीलचोलकैः।।

रथस्याग्रस्थितो यो वै वीजयेत्पुरुषोत्तमम्।।७३।।

स वीज्यमानोप्सरोभिर्गंधर्वैरुपशोभितः।।

अनुव्रजद्भिस्त्रिदशैर्महेंद्रासनसंस्थितः ।। ७४ ।।

भुनक्ति भोगानतुलान्यावदाभूतसंप्लवम् ।।

तदंते च ब्रह्मलोकं प्राप्य मुक्तिमवाप्नुयात् ।।७५ ।।

कृष्णस्य पुरतो ये वै पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वते ।।

ते वै मनोगतान्सर्वान्प्राप्नुवंति मनोरथान् ।। ७६ ।।

सहस्रनामभिः पुण्यैः पर्यटंति रथं तु ये ।।

तेषां प्रदक्षिणं कुर्युस्त्रिदशानतकंधराः ।। ७७ ।।

वसंति वैकुण्ठगृहे विष्णुतुल्यपराक्रमाः ।। ७८ ।।

तस्मिन्काले महापुण्ये देवर्षिपितृसेविते ।।

एकं ब्रह्म त्रिधाभूतं माययानुगतं स्वया ।। ७९ ।।

साक्षाद्दारुस्वरूपेण महावेदीमहोत्सवम्।।2.2.33.८०।।

रथारूढः कौतुकवान्यत्रयाति जगत्प्रभुः।।

तस्मिन्काले पृथिव्यां तु चरेत्तत्र महोत्सवम् ।। ८१ ।।

देवा अप्युत्सवे तस्मिन्पुरुहूतपुरोगमाः ।।

अभिमानं परित्यज्य श्रेणीभूता हि पार्श्वयोः ।। ८२ ।।

प्रकुर्वते महायात्रां तैस्तैर्दिव्यैः परिच्छदैः ।। ८३ ।।

तेषामग्रेसरस्तत्र देवोपि प्रपितामहः ।।

चतुर्दशानां जगतां कर्त्ता यः परमेश्वरः ।। ८४ ।।

सोऽपि तत्र जगन्नाथं रथे यांतं महोत्सवे ।।

ब्रह्मलोकात्परावृत्य स्तुवन्वेदमयैः स्तवैः ।।

पदे पदे प्रणमति भगवंतं सनातनम् ।। ८५ ।।

यद्यप्यब्जनिधेः कृष्णान्न भेदोऽस्ति तथाप्ययम् ।।

महोत्सवस्य महिमा यत्र सर्वेऽनुयायिनः ।। ८६ ।।

नातः परतरो लोके महावेदीमहोत्सवात् ।।

सर्वपापहरो योगः सर्वतीर्थफलप्रदः ।। ८७ ।।

कृष्णमुद्दिश्य यस्तत्र दानं ददाति वै नरः ।।

यत्किंचिदक्षयफलं मेरुदानेन तत्समम् ।।८८।।

तस्याग्रे देवदेवस्य व्रजतो गुंडिचालयम् ।।

यत्किंचित्कुरुते कर्म तत्तदक्षयमश्नुते ।। ८९ ।।

उपायनानि नाना वै भक्ष्यभोज्यानि चैव हि ।।

समर्पयंति देवाय तत्प्रीत्यै वा द्विजन्मने ।।

तेषामक्षयपुण्यानि सर्वकामप्रदानि च ।। 2.2.33.९० ।।

हरेरग्रेसरा ये वै पश्यंतस्तन्मुखांबुजम् ।।

पदे पदे नमंतश्च पंकधूलिपरिप्लुताः ।। ९१ ।।

विहाय पाप कवचमभेद्यं कोटिजन्मभिः ।।

क्षणान्मुक्तिफलं प्राप्य यांति विष्णोः शुभालयम् ।। ९२ ।।

सर्वक्रतूनां तीर्थानां दानानां यांति ते फलम् ।।

भगवद्भक्तिभावानां नातः पुण्यतमो महः ।। ९३ ।।

एवं स भगवान्कृष्णः सुभद्रारामसंगतः ।।

व्रजन्स्यंदनश्रेष्ठस्थो द्योतयंश्च चतुर्दिशः ।। ९४ ।।

श्रीमदंगोपसृष्टेन मरुता सर्वदेहिनाम् ।।

पापानि नाशयञ्छ्रीमान्दयालुर्भक्तभावनः ।। ९५ ।।

अज्ञानामप्यविश्वासभाजां विश्वासहेतवे ।।

निसर्गमुक्तिदोऽप्येष यात्रारंभान्करोति वै ।। ९६ ।।

व्रजन्समृद्ध्या देवानां मर्त्यानां च जनार्दनः ।।

सूर्ये ललाटं तपति मध्याह्ने मार्गमध्यतः ।। ९७ ।।

श्रांता कर्षजनस्तस्थौ म्लायन्वै तद्रजोवृतः ।।

तत्रातपस्य शांत्यर्थं दर्पणेष्वभिषेचयेत् ।। ९८ ।।

पंचामृतैः शीततोयैः पुष्पकर्पूरवासितैः ।।

चामरैश्च जलार्द्रांतैः शीतलैर्व्यजनैस्तथा ।। ९९ ।।

वीजयेत्पुण्डरीकाक्षं सुभद्रां राममेव च ।।

शीतैश्च पानकैर्हद्यैस्तथा खण्डविकारकैः ।। 2.2.33.१०० ।।

खर्जूरैर्नारिकेलैश्च नानारंभाफलैस्तथा ।।

तथा क्षीरविकारैश्च पनसैस्तृणराजकैः ।। १ ।।

इक्षुभिः स्वादुहृद्यैश्च फलैर्नानाविधैस्तथा ।।

वासितैः शीततोयैश्च पक्वतांबूलपत्रकैः ।। २ ।।

सकर्पूरलवंगाद्यैः पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ।। ३ ।।

तस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठा ये पश्यंति जनार्दनम् ।।

पूजयंति यथाशक्ति न ते संसारजं श्रमम् ।। ४ ।।

प्राप्नुवंति द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मलोकनिवासिनः ।। ५ ।।

रथत्रयस्थितं देवत्रयं ये पुरुषर्षभाः ।।

प्रदक्षिणं प्रकुर्वंति त्रिश्चतुः सप्त एव वा ।। ६ ।।

दशप्रणामान्कृत्वांते स्थिताः प्रांजलयोऽग्रतः ।।

पुरारथस्थितान्ब्रह्मा स्तुतिभिर्याभिरब्जभूः ।।७।।

तुष्टाव ताभिर्देवेशं स्तुवंति परमेश्वरम् ।।

ये नरा ब्रह्मलोकं ते प्रयांति नियतं द्विजाः ।। ८ ।।

ततोऽपराह्णे देवेशं दक्षिणानिलवीजितम् ।।

शनैः शनैर्नयेद्गीतैवेंणुवीणादिनादितैः ।। ९ ।।

बंदिनः स्तुतिपाठैश्च कलैर्मधुरिकास्वनैः ।।

निरंतरैः पुष्पवर्षैश्चामरांदोलनैस्तथा ।। 2.2.33.११० ।।

एवं व्रजति देवेशे सूर्यश्चास्तंगतो भवेत् ।।

दीपिकानां सहस्राणि ज्वालितानि सहस्रशः ।। १११ ।।

तदालोकप्रकाशेन मार्गशेषश्च नीयते ।।

रथावरोहणेनैषां मण्डपारोहणेन च ।। ११२ ।।

संमर्दः सुमहांस्तत्र दिदृक्षूणां कुतूहलात् ।।

मण्डपे वासयेद्देवं गुण्डिचाख्ये मनोहरे ।। ११३ ।।

चारुचंद्रातपे चारुमाल्यचामरभूषिते ।।

रत्नस्तंभमये स्वर्णवेदिकोपस्कृतांतरे ।। ११४ ।।

प्राचीरवलयावीते सुधालेपसमुज्ज्वले ।।

साधुसोपानघटिते चतुर्द्वारोपशोभिते ।। ११५ ।।

त्रैलोक्यांडबरयुते महावेद्यां महाक्रतोः ।।

प्रादुर्भावो महेशस्य यत्राभूद्दारुवर्ष्मणः ।। ११६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णव खण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये गुंडिचायात्राकथनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३३ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अश्वमेधांगसरसो नृसिंहस्य च दक्षिणे ।।

तत्रासीनश्च भगवान्पुनश्चावतरन्निव ।। १ ।।

बभासे दिव्यरूपोऽसौ दुर्विभाव्यः सुरासुरैः ।।

तदा पूजोपहारैश्च भक्ष्यभोज्यादिकैस्तथा ।। ।। २ ।।

पूजयित्वा जगन्नाथं तोषयेद्गीतनृत्यकैः ।।

पुष्पोपहारैर्विविधैः सुगंधैरनुलेपनैः ।। ३ ।।

कृष्णागुरुजधूपैश्च गंधतैलप्रदीपकैः ।।

तोषयेज्जगतां नाथमनेकैरुपहारकैः ।। ४ ।।

बिन्दुतीर्थतटे तस्मिन्सप्ताहानि जनार्दनः ।।

तिष्ठेत्पुरा स्वयं राज्ञे वरमेतत्समादिशत् ।। ५ ।।

त्वत्तीर्थतीरे राजेंद्र स्थास्यामि प्रतिवत्सरम् ।।

सर्वतीर्थानि तस्मिंश्च स्थास्यंति मयि तिष्ठति ।। ६ ।।

तत्र स्नात्वा विधानेन तीर्थे तीर्थोघपावने ।।

सप्ताहं ये प्रपश्यंति गुंडिचामण्डपे स्थितम् ।। ७ ।।

मां च रामं सुभद्रां च मत्सायुज्यमवाप्नुयुः ।।

ततस्तस्मिन्महापुण्ये सर्वपापप्रणाशने ।। ८ ।।

सर्वतीर्थैकफलदे विष्णु प्रीतिकरे शुभे ।।

स्नात्वा संतर्प्य विधिवत्पितॄन्देवानतंद्रितः ।। ९ ।।

तटस्थं नरसिंहं तं पूजयित्वा प्रणम्य च ।।

महावेदीं नरो गत्वा कृतशौचाचमक्रियः ।। 2.2.34.१० ।।

पूजयेत्पूर्ववद्विप्राः प्रणमेद्वापि भक्तितः ।।

सप्ताहं यो नरो नारी न सा प्राकृतमानुषी ।। ११ ।।

विष्णुसायुज्यमाप्नोति शासनान्मुरवैरिणः ।।

दिवा तदृर्शनं पुण्यं रात्रौ दशगुणं भवेत् ।। १२ ।।

यत्किंचित्क्रियते कर्म संनिधौ जगदीशितुः ।।

स्वल्पं वाप्यथवा भूरि कोटिकोटिगुणं भवेत्।। १३ ।।

तुलापुरुषदानानि महादानानि यो ददेत् ।।

एके प्रदत्ते दानेपि सर्वं दत्तं भवेद्द्विजाः ।। १४ ।।

सर्वं मेरुसमं दानं सर्वे व्याससमा द्विजाः ।।

महावेद्यां गते कृष्णे योगोऽयं खलु दुर्लभः ।। १५ ।।

अर्द्धोदयादिका योगाः स्कन्देन परिभाषिताः ।।

महावेद्याख्ययोगस्य कला नार्हंति षोडशीम् ।। १६ ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄणां कार्यमुत्तमम् ।।

यावज्जीवं गयाश्राद्धैरलभ्यं भुवि यत्फलम् ।। १७ ।।

दिविस्था नरकस्था वा तिर्यग्योनिगतास्तथा ।।

तथा मनुष्यजातिस्थाः सर्वे पितृपितामहाः ।। १८ ।।

शतं पुरुषविख्याता यं वांछंति सुतैः कृतम्।।

तं वो विधिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनयो वरम् ।। १९ ।।

मघा वै पितृनक्षत्रं पितॄणा प्रीतिदं परम् ।।

तत्र श्राद्धं तु प्रीणाति दत्तं पुत्रैर्मुदान्वितैः ।। 2.2.34.२० ।।

पंचमी च तिथिः श्रेष्ठा श्राद्धेभ्युदयकारिणी ।।

उभयोर्यदि संयोगो महापुण्यतमा तिथिः ।। २१ ।।

यस्यां श्राद्धे कृते पुत्रैः पितॄणामुद्धृतिर्भवेत् ।।

सर्वतीर्थमये तस्मिन्संनिधौ मुरवैरिणः ।।२२।।

श्राद्धं चेच्छ्रद्धया कुर्यान्नीलकण्ठनृसिंहयोः ।।

मध्ये मेध्यतमे देशे योगे परमदुर्लभे ।। २३ ।।

पुरुषाञ्छतमुद्धृत्य ब्रह्मलोके महीयते ।।

प्रशस्यः कुतपः कालो मन्दीभूतदिवाकरः ।। २४ ।।

पितॄनुद्दिश्य वा दद्यादशक्तः कनकं शुचिः ।।

तर्पयित्वा तिलैः सम्यक्पैतृकीं प्रीतिमुत्तमाम् ।। २५ ।।

अथवा भोजयैद्विप्रान्भोज्यमूल्यानि वा ददेत् ।।

एकस्मै वा गुणवते सहस्रं भोजनं ददेत् ।। २६ ।।

गुणागुणविवेकस्तु नात्र योगे विधीयते ।।

तस्मिन्सुदुर्लभे योगे सर्वे मुनिसमा द्विजाः ।। २७ ।।

आषाढस्य सिते पक्षे पंचमी पितृदैवतम् ।।

नक्षत्रं जगदीशस्य महावेदीसमागमः ।। २८ ।।

एते यदा त्रयः स्युश्चेदिंद्रद्युम्नसरोवरे ।।

चतुष्पादः स्मृतो योगः पितॄणामक्षयप्रदः ।।२९।।

पितृकार्ये न सीदंति निरूप्य श्राद्धमत्र वै ।।

शृणुध्वमन्यद्विप्रा वै प्रसंगाच्च ब्रवीमि वः ।। 2.2.34.३० ।।

नभस्य दर्शे यः कुर्याच्चतुर्ष्वपि युगादिषु ।।

श्राद्धं पितॄन्समुद्दिश्याऽश्वमेधांगसंभवे ।। ३१ ।।

गयाश्राद्धसहस्रस्य श्रद्धया विहितस्य वै ।।

फलं यद्धि समं त्वस्य नात्र कार्या विचारणा ।। ३२ ।।

दानं होमो जपश्चापि सर्वपापापनोदनः।।

दिनानि सप्त यान्यत्र कृष्णे वसति मंडपे ।। ३३ ।।

एकस्मादुत्तरं श्रेयो यत्तस्मादुत्तरोत्तरम् ।।

आषाढशुक्ल तृतीयायां प्रातःस्नानं समाचरेत् ।। ३४ ।।

इंद्रद्युम्नतटे देशे नृसिंहक्षेत्र उत्तमे ।।

व्रतमेतत्तु गृह्णीयात्संकल्प्य विधिवन्नरः ।। ३५ ।।

वनजागरणं नाम भगवत्प्रीतिवर्द्धनम् ।।

सर्वपापप्रशमनं सर्वव्रतफलप्रदम् ।। ३६ ।।

दिनानि सप्त मौनी स्यात्कृतत्रिषवणक्रियः ।।

कुंभे च पूजयेद्देवं त्रिसंध्यं भक्तिभावितः ।। ३७ ।।

गोघृतेनाथ तैलेन तिलजेन प्रदीपयेत् ।।

अहर्निशं हरेरग्रे रक्षेत्तं यत्नतो व्रती ।। ।। ३८ ।।

दिवा दिवा वसेन्मौनी रात्रौ रात्रौ च जागृयात् ।।

मंत्रं भागवतं जप्यान्नित्यकृत्यांतरे व्रती ।। ३९ ।।

उपवासपरो भूत्वा सप्ताहानि नयेद्व्रती ।।

अष्टमे प्रातरुत्थाय प्रतिष्ठां कारयेद्दिने ।। 2.2.34.४० ।।

तस्मिन्नेव तीर्थवरे स्नात्वागत्य गृहं पुनः ।।

मंडले सर्वतोभद्रे पूर्वे कुंभं निवेशयेत ।। ४१ ।।

तत्रावाह्य हृषीकेशं पूजयेदुपचारकैः ।।

तस्य पश्चिमदेशे च स्थंडिले विधिसंस्कृते ।। ४२ ।।

अग्निं प्रणीय गृह्योक्तविधिना ब्राह्मणावृतः ।।

अग्निकार्यं प्रकुर्वीत समिदाज्यचरूंस्तथा ।। ४३ ।।

सहस्रं जुहुयादग्नौ प्रत्येकं वा शतं शतम् ।।

गायत्री वैष्णवी या वै तया होमविधिः स्मृतः ।। ।। ४४ ।।

संप्राश्य दक्षिणां दयाद्धेनुं वस्त्रं हिरण्यकम् ।।

विप्रांश्च भोजयेदंते प्रीतये विश्वसाक्षिणः ।। ४५ ।।

व्रतराजमिमं कृत्वा विधिनानेन भो द्विजाः ।।

चतुर्वर्गानवाप्नोति यो यः कामानभीप्सति ।। ४६ ।।

नारी वा श्रद्धया युक्ता कुर्याद्वेदीमहोत्सवम् ।।

सापि तत्फलमाप्नोति या कुर्याद्व्रतमुत्तमम् ।। ४७ ।।

यात्राकर्तुः फलं यादृग्व्रतकर्तुश्च तत्फलम् ।।

भवते वै द्विजश्रेष्ठाः कथितं वो मुदान्विताः ।। ४८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३४ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि रथरक्षाकरं विधिम्।।

भूतप्रेतादयो घोरा दारुणान्यद्भुतानि च ।। १ ।।

न बाधंते रथान्येन मुनयो वश्च यन्मतम् ।।

प्रत्यहं पूजयेद्देवान्कृष्णादीन्ध्वजसंस्थितान् ।। २ ।।

गंधपुष्पाक्षतैर्माल्यैरुपहारैरनुत्तमैः ।।

गीतनृत्तादिकैश्चैव धूपदीपनिवेदनैः ।। ।। ३ ।।

दिक्पालेभ्यो बलिं दद्यात्पायसान्नेन चान्वहम् ।।

भूतप्रेतपिशाचेभ्यो दद्याच्च बलिमुत्तमम् ।। ४ ।।

रक्षेच्च यत्नतस्तान्वै रथानारोहणोचितान् ।।

यथा न कश्चिदारोहेन्नरो ग्राम्यपशुस्तथा ।।

पक्षिणश्च विशेषेण येषां वासो न शोभनः ।। ५ ।।

अष्टमेऽह्नि पुनः कृत्वा दक्षिणाभिमुखान्रथान्।।

विभूषयेद्वस्त्रमाल्यपताकैश्चामरादिभिः ।। ६ ।।

नवम्यां वासयेद्देवांस्तेषु प्रातः समृद्धिमत् ।। ७ ।।

दक्षिणाभिमुखा यात्रा विष्णोरेषा सुदुर्लभा ।।

यात्रा प्रयत्नतः सा हि भक्तिश्रद्धासमन्वितैः ।। ८ ।।

यथा पूर्वा तथा चेयं द्वे च मुक्तिप्रदायिके ।।

यात्राप्रवेशौ देवस्य एक एवोत्सवो मतः ।। ९ ।।

पुराविदो वदंत्येतां यात्रां नवदिनात्मिकाम् ।।

एषा त्र्यवयवा यात्रा संपूर्णा यैरुपासिता ।। 2.2.35.१० ।।

सुसंपूर्णफलस्तेषां महावेदीमहोत्सवः ।। ११ ।।

गुंडिचामंडपात्कृष्णमायांतं दक्षिणामुखम् ।।

रथस्थं बलिनं भद्रां पश्यंतो मुक्तिभागिनः । १२ ।।

उत्तराभिमुखान्दृदृष्ट्वा लभंते यादृश फलम् ।।

रामादीन्स्यंदनस्थान्ये पश्यंत्येवं महोदयान् ।।

यादृशं फलमाप्नुयुस्तादृशं दक्षिणामुखान् ।। ।। १३ ।।

पदा यांतं रथे यांतं यः पश्येद्दक्षिणामुखम् ।।

तस्य जन्म कृतार्थं स्याद्वाजिमेधः पदे पदे ।। १४ ।।

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च पुष्पवृष्टिभिरेव च ।।

नानानृत्तोपहारैश्च व्यजनच्छत्रचामरैः ।।

उपायनैर्बहुविधैरुपतिष्ठेद्रथाग्रतः ।। १५ ।।

नीलाचलं समायांतं रथस्थं दक्षिणामुखम्।

ये पश्यंति हृषीकेशं सुभद्रां लांगलायुधम् ।। १६ ।।

कामकल्पतरुं पुंसां दर्शनादेव मुक्तिदम् ।।

ते व्रजंति महात्मानो वैकुण्ठ भवनं हरेः ।। १७ ।।

रथेन विचरंतं तं सिन्धुतीरे जनार्दनम् ।।

पश्यन्तं करुणापांगैः प्रणतान्पुरतो नरान् ।। १८ ।।

दक्षिणाभिमुखं यांतं प्रासादं नीलभूधरे ।।

सर्वतीर्थनिधिं सर्वदानकल्पतरुं हरिम् ।। १९ ।।

स्तुवंतः प्रणमंतश्च श्रद्दधानाश्च ये नराः ।।

न ते पुनरिहायांति ब्रह्मलोकस्थिता ध्रुवम्।। 2.2.35.२० ।।

मुनयः कथितो वोऽयं महावेदीमहोत्सवः ।।

यस्य संकीर्त्तनादेव निर्मलो जायते नरः ।। २१ ।।

यश्चेदं कीर्तयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः ।।

शृणुयादपि बुद्धिस्थः शक्रलोकं व्रजेदसौ ।। २२ ।।

प्रत्यर्चारूपमपि वा रथमास्थाप्य यो हरेः ।।

कुर्याद्यात्रामिमां श्रद्धाभक्तिभावेन मानवः ।। २३ ।।

सोऽपि विष्णोः प्रसादेन गुंडिचोत्सवजं फलम्।।

प्राप्य वैकुण्ठभवनं याति नात्र विचारणा ।। २४ ।।

पश्य श्रीर्यावती विप्रा भक्तिर्वा श्रद्धयान्विता ।।

तावतीयं महायात्रा यो यथा कर्तुमिच्छति ।। २५ ।।

इदं पवित्रं परमं रहस्यं वेधसोदितम् ।।

कारयित्वाथवा दृष्ट्वा यन्नरो नावसीदति ।। २६ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि शयनोत्सवमुत्तमम् ।।

आषाढीमवधिं कृत्वा हरेः स्वापस्तु कर्कटे ।। १ ।।

वार्षिकांश्चतुरो मासान्यावत्स्यात्कार्त्तिकी द्विजाः ।।

अयं पुण्यतमः कालो हरेराराधनं प्रति ।। २ ।।

काश्यां बहुयुगं वासान्नियमव्रतसंस्थितेः ।।

फलं यदुक्तं तद्विद्यात्क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।। ३ ।।

चातुर्मास्यदिनैकेन वसतः सन्निधौ हरेः ।।

वार्षिकाणां चतुर्णां तु यान्यहानि वसन्नयेत् ।। ४ ।।

पुण्यक्षेत्रे जगन्नाथसन्निधौ निर्मलांतरे ।।

प्रत्यक्षं वाजिमेधस्य सहस्रस्य लभेत्फलम् ।। ५ ।।

स्नात्वा सिंधुजले पुण्ये दृष्ट्वा श्रीपुरुषोत्तमम् ।।

चातुर्मास्यव्रते तिष्ठन्न शोचति कुतश्चन ।। ६ ।।

चातुर्मास्ये निवसति क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।।

साक्षाद्दृष्टिर्भगवतस्तद्द्वयं मुक्तिसाधनम् ।। ७ ।।

तस्मात्सर्वाणि संत्यज्य श्रौतस्मार्त्तानि मानवः ।।

प्रयत्नान्निवसेत्पुण्ये क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।। ८ ।।

भोगिभोगासने सुप्तश्चातुर्मास्येषु वै प्रभुः ।।

सर्व क्षेत्रेषु सान्निध्यं न करोति जगद्गुरुः ।। ९ ।।

अत्र साक्षान्निवसति यथा वैकुण्ठवेश्मनि ।।

द्वादशस्वपि मासेषु भगवानत्र मूर्तिमान् ।।

मुक्तिदश्चक्षुषा दृष्टश्चातुर्मास्ये विशेषतः ।। 2.2.36.१० ।।

अष्टमासनिवासेन दृष्ट्वा विष्णुं दिने दिने ।।

यदाप्नोति फलं तद्धि चातुर्मास्यदिनैकतः ।। ११ ।।

चातुर्मास्यनिवासेन क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।।

दिनं दिनं महापुण्यं सर्वक्षत्रनिवासजम् ।।

फलं ददाति भगवान्क्षेत्रे वर्षनिवासतः ।। १२ ।।

सर्वपापप्रसक्तोऽपि सर्वाचारच्युतोऽपि च ।।

सर्वधर्मबहिर्भूतो निवसेत्पुरुषोत्तमे ।। १३ ।।

चातुर्मास्यमथेकं यः कुर्याद्वै पापकृन्नरः ।।

विहाय सर्वपापानि बहिरंतश्च निर्मलः ।। १४ ।।

नरसिंहप्रसादेन वैकुण्ठभवनं व्रजेत् ।। १५ ।।

तस्मान्नरः सर्वभावैर्विष्णोः शयनभावितान् ।।

वार्षिकांश्चतुरो मासान्निवसेत्पुरुषोत्तमे ।। १६ ।।

कुर्यादन्यन्न वा कुर्याज्जन्मसाफल्यमृच्छति ।। १७ ।।

आषाढशुक्लैकादश्यां कुर्यात्स्वापमहोत्सवम् ।।

मण्डपं रचयेत्तत्र शयनागारमुत्तमम् ।। १८ ।।

देवस्य पुरतः शय्यां रत्नपल्यंकिकोपरि ।।

स्वास्तीर्य सोपधानां तु मृदुचीनोत्तरच्छदाम् ।। १९ ।।

कर्पूरधूलिविक्षिप्तां साधुचंद्रातपां शुभाम् ।।

सर्वतो वेष्टितां छिद्ररहितां चदनोक्षिताम् ।। 2.2.36.२० ।।

साधुद्वारां समां स्निग्धां नानाचित्रोपशोभिताम्।।

एकं स्वापगृहं कृत्वा निशीथे प्रतिमात्रयम् ।। २१ ।।

सौवर्णं राजतं वापि रीतिजं दार्षदं तथा ।।

यथाश्रद्धं प्रकुर्वीत प्रशस्तं चोत्तरोत्तरम्।। २२ ।।

तत्त्रयाणां सुराणां वै पादमूले यथातथम् ।।

निधाय पूजूयेद्देवांस्तच्छेषं तेषु निक्षिपेत् ।। २३ ।।

पूजांते भावयेदैक्य तेषां कृष्णादिभिः सह ।।

एह्येहि भगवन्देव सर्वलोकैकजीवन ।। २४ ।।

स्वापार्थं चतुरो मासान्सर्वकल्याणवृद्धये ।।

इति संप्रार्थ्य देवेशांस्तदंगात्तत्स्रजां त्रयम् ।। २५ ।।

प्रत्यर्चासु विनिक्षिप्य मांगल्यस्तुतिगीतिभिः ।।

नयेच्छय्यागृहद्द्वारं वासयेद्धटिकात्रये ।।२६।।

पंचामृतैः स्नापयेत्तान्पृथक्पलशताधिकैः ।।

सुगन्धचंदनैर्लिप्तान्वस्त्रालंकरणादिभिः ।। २७ ।।

पूजयित्वा यथान्यायं प्रांजलिर्मंत्रमुच्चरेत् ।।

जगद्वन्द्य जगन्नाथ जगत्त्राणपरायण ।।२८ ।।

हिताय जगतामीश चातुर्मास्यान्घनागमान् ।।

सुप्त्वा प्रशमयारिष्टाञ्छक्रेण सह पूजितः ।। २९ ।।

एह्येहि शयनागारं सुखमत्र स्वप प्रभो ।।

इति संप्रार्थ्य देवेशं स्वापयेत्पुरुषोत्तमम् ।। 2.2.36.३० ।।

सुदृढं बन्धयेद्द्वारं विष्णोः शयनवेश्मनः ।।

स्वापयित्वा जगन्नाथं लभते सुखमुत्तमम् ।। ।। ३१ ।।

वार्षिकांश्चतुरो मासान्प्रसुप्ते वै जनार्दने ।।

व्रतैरनेकैर्नियमैर्मासान्वै चतुरः क्षिपेत् ।। ३२ ।।

कल्पस्थायी विष्णुलोके नरो भक्तो भवेद्ध्रुवम्।।

नियमव्रतानि गदतः शृणुध्वं मुनयो मम ।। ३३ ।।

मंचखट्वादिशयनं वर्जयेद्भक्तिमान्नरः ।।

अनृतौ न व्रजेद्भार्यां मासं मधु परौदनम् ।। ।। ३४ ।।

पटोलं मूलकं चैव वार्ताकं च न भक्षयेत् ।।

अभक्ष्यं वर्जयेद्दूरान्मसूरं सितसर्षपम् ।। ३५ ।।

राजमाषान्कुलत्थांश्च आशुधान्यं च संत्यजेत्।।

शाकं दधि पयो माषाच्छ्रावणादौ क्रमादिमान् ।। ३६ ।।

राजगोपयतींस्त्यक्त्वा नारोहेच्चर्मपादुके ।।

वार्षिकांश्चतुरो मासानव्रतेन नयेद्यदि ।।

तस्य पापस्य शांत्यर्थं कार्तिके वा व्रती भवेत् ।। ३७ ।।

नमः कृष्णाय हरये केशवाय नमोनमः ।।

नमोऽस्तु नारसिंहाय विष्णवे पापजिष्णवे ।। ३८ ।।

सायं प्रातर्दिवामध्ये कर्मांतेषु च योजयेत् ।। ३९ ।।

तस्य पापानि घोराणि चितानि बहुजन्मसु ।।

निर्दहत्येव सर्वाणि तूलराशिमिवानलः ।। 2.2.36.४० ।।

एकाहारो यताहारो विष्णुनिर्माल्यभोजनः ।।

आषाढीमवधिं कृत्वा कार्तिक्यवधि यो भवेत् ।।

नक्तभोजी भवेद्वापि स्वर्गस्तस्याल्पकं फलम्।। ४१ ।।

तैलाभ्यंगं दिवास्वापं मृषावादं च वर्जयेत् ।।

आषाढशुक्लैकादश्यां संक्रांतौ कर्कटस्य वा ।। ४२ ।।

आषाढ्यां वा नरो भक्त्या गृह्णीयान्नियमं व्रती ।।

सर्वपापहरं देवं प्रपूज्य मधुसूदनम् ।। ४३ ।।

तदग्रे प्रतिसंकल्प्य व्रतार्चनजपादिकम् ।।

प्रार्थयेत्परमानन्दं कृतांजलिपुटो व्रती ।। ४४ ।।

चातुर्मास्यव्रतं देव गृहीतं त्वत्प्रसादतः ।।

तव प्रसादान्निर्विघ्नं सिद्धिमायातु केशव ।। ४५ ।।

व्रतेस्मिन्यद्यसंपूर्णे परलोकगतिर्भवेत्।।

तन्मे भवतुसंपूर्णं त्वत्प्रसादादधोक्षज ।। ४६ ।।

इति संप्रार्थ्य देवेशं पूर्वोक्तनियमे स्थितः ।।

यापयेच्चतुरो मासान्विष्ण्वर्पित मतिर्व्रती।।४७।।

पारणं प्रतिमासांते प्रीत्यै कृष्णस्य कारयेत् ।।४८।।

मिष्टान्नैर्भोजयेद्विप्रान्पूजयित्वा जगत्पतिम् ।।

असमर्थस्तु कार्तिक्यां पारयेद्व्रतमुत्तमम्।।४९।।

तस्यां पूज्य जगन्नाथं वह्निस्थं तर्पयेत्ततः ।।

द्विजाग्र्यान्पायसैर्मिष्टैर्विष्णुभक्त्या प्रपूजयेत् ।।2.2.36.५०।।

यथाशक्त्या प्रदद्याद्वै कनकं वस्त्रमेव च ।।

अशक्तः कार्तिके मासि व्रतं कुर्यात्पुरोदितम् ।।५१।।

व्रतं च विविधं विष्णोः कृच्छ्रचांद्रायणं तथा ।।५२।।

पयः पीत्वा नयेद्यस्तु शाकाहारेण वा पुनः ।।

भुक्त्वात्र विपुलान्भोगान्परं निर्वाणमृच्छति।।५३।।

तत्रापि चेदशक्तः स्याद्भीष्मपंचकमुत्तमम्।।

प्रीतये देवदेवस्य वन्यवृत्तिर्भवेद्व्रती ।।५४।।

एतद्व्रतं समाख्यातं भगवत्प्रीतिकारकम् ।।

सर्वपापप्रशमनं विष्णुलोकगतिप्रदम् ।।

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामप्रसाधनम् ।।५५।।

मुनयः प्रोक्तमेतद्वो रहस्यं शृणुतापरम् ।।

एतद्व्रतानि चान्यानि व्रतानि सबहूनि च ।। ५६ ।।

भगवद्भक्तिहीनानां जानीध्वं विफलानि वै ।।

फलं महाक्रतूनां यत्तीर्थानां फलमुत्तमम् ।। ५७ ।।

दानानां तपसां चैव सात्त्विकानां च यत्फलम् ।।

एकया विष्णुभक्त्या तत्समग्रं फलमश्नुते ।। ५८ ।।

ये पश्यंति महात्मानः शयनोप्सवमुत्तमम्।।

मातुर्गर्भे न स्वपंति कारयंति च ये महम् ।। ५९ ।।

उत्सवांते व्रतं चेदं प्रतिज्ञाय तदग्रतः ।।

पर्याप्तं पारयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते ।। 2.2.36.६० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३६ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणायनमुत्तमम् ।।

संक्रांतेः पूर्वकाले याः कला वै विंशतिर्मताः ।। १ ।।

अयनं पुण्यकालोऽयं पुण्यकर्मसु कर्मिणाम् ।।

पंचामृतैस्तत्र देवं स्नापयेत्स्वापवद्द्विजाः ।। २ ।।

सर्वांगं लेपयेदस्यागुरुकर्पूरचंदनैः ।।

सुगन्ध माल्यालंकारैश्चारुवस्त्रैश्च दीपकैः ।। ३ ।।

नानाभक्ष्योपहारैश्च पूजयेत्परमेश्वरम् ।।

कर्पूरालतिकामुच्चैर्मुखाभ्याशे हरेर्ददेत् ।। ४ ।।

दूर्वांकुराक्षतैर्नीराजनेनाथ प्रवन्दयेत् ।।

मांगल्यगीतनृत्ताद्यैर्नारी हुलुहुलां वदेत् ।। ५ ।।

पूजितं पूज्यमानं च यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् ।।

पूजाशतगुणं पुण्यं तस्मै दद्याज्जनार्दनः ।। ६ ।।

अयने दक्षिणे तस्मिन्नर्च्यमानं श्रियः पतिम् ।।

विहाय सर्वपापानि विष्णुलोकं व्रजंति ते ।। ७ ।।

स्वल्पा वा महती यात्रा सर्वा मुक्तिप्रदा हरेः ।।

तस्मिंस्तस्मिन्दिने दृष्टो भगवान्मुक्तिदो ध्रुवम् ।। ८ ।।

विश्वासहेतोर्मूर्खाणां यात्रा ह्येताः कृपावता ।।

विष्णुना कथिता विप्राः पापिनां किल्बिषापहाः ।। ९ ।।

आयासजनितं पुण्यं मन्यन्ते ये नराधमाः ।।

लक्ष्मीपतेर्भोजनाय संस्कार्योऽत्र महानसः ।। 2.2.37.१० ।।

वैष्णवाग्निं समाधाय निरुप्य चरुमुत्तमम् ।।

वैश्वदेवं प्रकुर्वीत भगवत्पाकसाधनम् ।।११।।

ब्रह्मणे वास्तुपतये प्रजानां पतये तथा ।।

विष्णवे विश्वकर्त्रे च शुच्यग्नौ जुहुयाच्छुचिः ।। १२ ।।

राज्ञा नियुक्त आचार्यः श्रौतस्मार्तक्रियापरः ।।

द्वारपालप्रचंडाभ्यामैशान्यां क्षेत्रपालिने ।। १३ ।।

दक्षिणे च विरूपाय खगानां पतये तथा ।।

दुर्गासरस्वतीभ्यां च नैर्ऋत्यां विनिवेदयेत् ।। १४ ।।

महालक्ष्मीमहेंद्राभ्यां प्राच्यां दिशि बलिः स्मृतः ।।

विष्णु पारिषदेभ्योऽथ पशूनां पतये तथा ।। १५ ।।

उदीच्यां बलिदानं तु नारदायाथ पश्चिमे ।।

आग्नेय्यामग्नये दद्याद्वायव्यां विश्वसाक्षिणे ।। १६ ।।

पञ्चश्वसनरूपेभ्यो विश्वकर्त्रेऽथ मध्यतः ।।

आद्यंतयोर्जलं दद्यात्प्रत्येकं बलिकर्मणि ।। ३७ ।।

दत्त्वा वलिं तदग्नौ तु कारयेत्पाकमुत्तमम् ।।

संध्यात्रये भगवतः पूजायै चरुकारणात् ।। १८ ।।

चरुसंस्कारकांगानि भक्ष्यभोज्यादिकानि वै ।।

न दीप्तान्योजयेत्तत्र लोके त्रैवर्णिको नृपः ।। ।। १९ ।।

आर्यान्पवित्राञ्छूद्रान्वा वर्णांश्च परिसेवकान् ।।

लौकिकव्यवहारोऽयं पचति श्रीः स्वयं ध्रुवम् ।। 2.2.37.२० ।।

भुंक्ते नारायणो नित्यं तया पक्वं शरीरवान् ।।

अमृतं तद्धि नैवेद्यं पापघ्नं मूर्ध्नि धारणात् ।। २१ ।।

भक्षणान्मद्यपानादिमहादुरितनाशनम् ।।

आघ्राणान्मानसं पापं दर्शनाद्दृष्टिजं तथा ।। २२ ।।

आस्वादात्तु कृतं पापं श्रावणं च व्यपोहति ।।

स्पर्शनात्त्वक्कृतं पापं मिथ्याभाषणजं तथा ।। २३ ।।

गात्रलेपाद्दहेत्पापं शारीरं वै न संशयः ।। २४ ।।

महापवित्रं हि हरेर्निवेदितं नियोजयेद्यः पितृदेवकर्मसु ।।

तृप्यंति तस्मै पितरः सुरास्तथा प्रयांति लोकं मधुसूदनस्य ते ।। २५ ।।

नात्ः पवित्रं वस्त्वस्ति हव्यकव्येषु भो द्विजाः ।।

नराणां रूपमास्थाय तदश्नंति दिवौकसः ।। २६ ।।

अभिमानो महांस्तत्र देवदेवस्य चक्रिणः ।।

श्वेतो नाम महाराजः पुरा त्रेतायुगेऽभवत् ।। २७ ।।

व्रतस्थोऽपि महाभक्तिं चकार पुरुषोत्तमे ।।

इन्द्रद्युम्नेन रचितभोगमात्रानुसारतः ।। २८ ।।

भोगान्प्रकल्पयामास प्रत्यहं श्रीपतेर्मुदा ।।

भक्ष्यभोज्यान्यनेकानि षड्रसांश्च सुसंस्कृतान् ।। २९ ।।

माल्यानि च विचित्राणि सुगंधमनुलेपनम् ।।

गीतवादित्रनृत्यानि दिव्यानि सुबहूनि च ।। 2.2.37.३० ।।

राजोपचारा बहुशोऽवसरेऽवसरे हरेः ।।

बहुवित्तव्ययायास भक्तिभावनिरूपकाः ।। ३१ ।।

तत्तद्वैष्णवशास्त्रोक्तचित्रभोगाः पृथग्विधाः ।।

कल्पितास्तेन भूपेन विद्वत्पंकजभानुना ।। ३२ ।।

प्रातः पूजनवेलायां हरिं द्रष्टुं जगाम सः ।।

कस्मिंश्चिद्दिवसे राजा पूज्यमानं ददर्श तम् ।। ३३ ।।

प्रणम्य देवदेवं तु बद्धांजलिपुटो मुदा ।।

प्रासादद्वारनिकटे तस्थिवानृपसत्तमः ।। ३४ ।।

दृष्ट्वा स्वयं विरचितानुपचाराननुत्तमान् ।।

उपायनसहस्रं च हरेरग्रे प्रकल्पितम् ।। ३५ ।।

चिंतयामास मनसा किंचिद्ध्यानावलंबितः ।।

मनुष्यकल्पितंभोगं ग्रहीष्यति हरिः किमु ।। ३६ ।।

देवैर्दिव्योपचारैर्यो शक्यते नार्चनाविधौ ।।

मानसैरुपहारैर्यं पूजयंति यतव्रताः ।। ३७ ।।

भावदुष्टो बहिर्यागो न मुदे तस्य निश्चितम् ।।

इत्थं संचितयन्राजा दिव्यासनगतं विभुम् ।। ३८ ।।

भुंजानमन्नपानाढ्यं श्रिया सुपरिवेषितम् ।।

दिव्यस्रजालंकृतया दिव्यगंधदुकूलया ।। ३९ ।।

अनर्घ्यरत्नमंजीरसिंजितेन सुरालयम् ।।

पूरयंत्या स्वर्णदर्व्या ददत्या सादरं रसान् ।। 2.2.37.४० ।।

भगवत्प्रतिरूपैश्च भुंजानैः परिवेष्टितम् ।।

दृष्ट्वा कृतार्थमात्मानं मन्यमानस्तदद्भुतम् ।। ४१ ।।

प्रोन्मीलिताक्षः स पुनः प्राग्दृष्टं समवैक्षत ।।

अतः प्रभृति राजासौ परां निर्वृतिमाप्तवान् ।। ४२ ।।

निवेदिताशीर्व्रतवांश्चचार सुमहत्तपः ।।

अकालमृत्युनाशाय स्वराज्ये मृतमुक्तये ।। ४३ ।।

मंत्रराजं जपन्नित्यं श्रितानां कल्पपादपम् ।।

ददर्श शतवर्षांते नृहरिं दुरितापहम् ।। ४४ ।।

योगासनाब्जनिलयं वामांगावस्थितश्रियम् ।।

दिव्यालंकृतसर्वांगं स्फटिकामलविग्रहम् ।। ४५ ।।

त्रिदशैः सिद्धमुक्तैश्च स्तूयमानं स्मिताननम् ।।

भ्रांतो विस्मयभीतिभ्यां हर्षगद्गदया गिरा ।।

प्रसीद नाथेति लपन्पपात धरणीतले ।। ४६ ।।

तपःकृशं तं प्रणतं दृष्ट्वा मनुजकेसरी ।।

अकल्मषं क्षितिपतिं विवक्षुर्भक्तवत्सलः ।। ४७ ।। ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

उत्तिष्ठ वत्स भक्त्या ते प्रसन्नं विद्धि मां प्रभुम् ।।

मयि प्रसन्ने नालभ्यं वरं तत्प्रार्थ्यतां भवान् ।।४८।।

श्रुत्वेत्थं भगवद्वाक्यं समुत्तस्थौ ततो नृपः ।।

बद्धांजलिपुटो नम्रो भक्त्योवाच जनार्दनम् ।। ४९ ।।

।। श्वेत उवाच ।। ।।

स्वामिन्यदि प्रसादस्ते मयि जातः सुदुर्लभः ।।

सारूप्यमथ संप्राप्य स्थास्यामि तव सन्निधौ ।। 2.2.37.५० ।।

स्थास्ये यावन्नृपत्वेऽहं मद्राज्ये नो जनः क्वचित् ।।

अकाले म्रियतां जंतुः काले चेन्मुक्तिमाप्नुयात् ।।५१।।

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह श्वेतराजानमुत्तमम् ।।५२।।

श्वेत ते वांछितं भूयात्तिष्ठ त्वं मम दक्षिणे ।।

भुक्त्वा वर्षसहस्रं तु स्वराज्यं सुसमृद्धिमत् ।।५३।।

मम निर्माल्यभोगेन क्षीणशेषाघसंचयः ।।

सुनिर्मलांतःकरणो मत्सायुज्यमवाप्स्यसि ।। ५४ ।।

वटसागरयोर्मध्ये मुक्तिस्थाने सुदुर्लभे ।।

मदीयाऽऽद्यावतारस्य विष्णोर्मत्स्यस्वरूपिणः।।५५।।

संमुखीनो वस त्वं हि स्फटिकामलविग्रहः ।।

ख्यातिं यास्यसि भूर्लोके श्वेतमाधवसंज्ञया।।५६।।

युवयोरंतराले ये प्राणांस्त्यक्ष्यंति मानवाः ।।

तिर्यंचोऽपि च कीटा वा ध्रुवं ते मुक्तिमाप्नुयुः ।।५७।।

अमरा यत्र मरणमिच्छंति किमु मानवाः ।।

तवोत्तरस्यां दिशि यत्सरः पापनिबर्हणम् ।।५८।।

तत्र स्नात्वा उपस्पृश्य तदीये दक्षिणे तटे ।।

उभयोर्दृष्टिपूतःसंत्यक्त्वा प्राणान्विमुच्यते ।। ।।५९।।

आसमंतादिदं क्षेत्रं यत्रतत्रापि मुक्तिदम् ।।

मूढात्मनां विश्वसितुं प्रधानं स्थानमीरितम्।।2.2.37.६०।।

तव राज्ये तु ये लोका मम निर्माल्यभोजिनः।।

मृतिराकालिकी तेषां न कदाचिद्भविष्यति ।। ६१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः।।३७।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इति दत्त्वा वरं तस्मै श्वेतराजाय वै पुरा ।।

जगामांतर्हितो विप्राः प्रासादांतः स्थितो हरिः।।१।।

समस्तजगतां या श्रीः सृष्टिस्थितिविनाशकृत् ।।

वैष्णवीशक्तिरतुला परिवेषणकारिणी ।। २ ।।

सुधोपमं सुपक्वान्नं भुंक्ते नारायणः प्रभुः ।।

तदुच्छिष्टोपभोगो हि सर्वाघक्षयकारकः ।। ३ ।।

न तादृशसमं पुण्यं वस्त्वस्ति पृथिवीतले ।।

पापसंस्कारकर्तॄणां संपर्कात्तु न दुष्यति ।। ४ ।।

पद्मायाः सन्निधानेन सर्वे ते शुचयः स्मृताः ।।

विष्ण्वालयगतं तद्धि निर्माल्यं पतितादयः ।। ५ ।।

स्पृशंति चेन्न दुष्टं तद्यथा विष्णुस्तथैव तत् ।।

व्रतस्था विधवाश्चैव सर्वे वर्णाश्रमास्तथा ।। ६ ।।

तत्प्राशनेन पूयन्ते दीक्षिताश्चाग्निहोत्रिणः ।।

दरिद्रः कृपणो वापि गृहस्थः प्रभुरेव वा ।।७।।

स्वदेश्याः परदेश्या वा सर्वे तत्र समागताः ।।

नाभिमानं प्रकुर्वीरन्विष्णोर्निर्माल्यभक्षणे ।। ८ ।।

भक्त्या लोभात्कौतुकाद्वा क्षुधासंशमनेन वा ।।

आकंठभक्षितं तद्धि पुनाति सकलांहसः ।। ९ ।।

सर्वरोगोपशमनं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम् ।।

दारिद्र्यहरणं श्रेष्ठं विद्यायुःश्रीप्रदं शुभम् ।। 2.2.38.१० ।।

पक्षपातो महांस्तत्र विष्णोरमिततेजसः ।।

निन्दन्ति ये तदमृतं मूढाः पंडितमानिनः ।। ११ ।।

स्वयं दंडधरस्तेषु सहते नापराधिनः ।।

येषामत्र स दण्डश्चेद्ध्रुवा तेषां हि दुर्गतिः ।। १२ ।।

कुम्भीपाके महाघोरे पच्यन्ते तेऽतिदारुणे

तं न विक्रयः क्रयो वापि प्रशस्तस्तस्य भो द्विजाः ।। १३ ।।

निर्माल्यं जगदीशस्य नाशित्वाश्नामि किञ्चन ।।

इति सत्यप्रतिज्ञो यः प्रत्यहं तच्च भक्षयेत् ।। १४ ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धांतःकरणो नरः ।।

स शुद्धं वैष्णव स्थानं क्रमाद्याति न संशयः ।। १५ ।।

चिरस्थमपि संशुष्कं नीतं वा दूरदेशतः ।।

यथातथोपयुक्तं तत्सर्वं पापापनोदनम् ।। १६ ।।

कुक्कुरस्य मुखाद्भ्रष्टं तदन्नं पतितं यदि ।।

ब्राह्मणेनापि भोक्तव्यमितरेषां तु का कथा ।। १७ ।।

उपोष्य तिष्ठता वापि नोपवासं च कुर्वता ।।

अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरन् ।।

प्राप्तमात्रेण भोक्तव्यं नात्र कार्या विचारणा ।। १८ ।।

नैवेद्यान्नं जगद्भर्त्तुर्गांगं वारि समं द्वयम् ।।

दृष्टेः स्वर्गादि संप्राप्तिर्भक्षणाच्चाघनाशनम् ।। १९ ।।

जगद्धात्र्या हि यत्पक्वं वैष्णवेऽग्नौ सुसंस्कृते ।।

भुक्तेऽन्वहं चक्रपाणिर्युगमन्वंतरादिषु ।। 2.2.38.२० ।।

सप्तद्वीप धरामध्ये सान्निध्यं नेदृशं हरेः ।।

यादृशं नीलगोत्रेऽस्मिन्व्याजमानुषचेष्टितम् ।। २१ ।।

दारुरूपं परं ब्रह्म सर्वचाक्षुषगोचरम् ।।

प्रकाशते भो मुनयो न दृष्टं न श्रुतं क्वचित् ।। २२ ।।

तस्मै प्रवृत्तिरूपाय ब्रह्मणे परमात्मने ।।

प्रवृत्तिरूपा शक्तिः श्रीः प्रवर्तयति यद्धविः ।। २३ ।।

तदश्नाति जगन्नाथस्तच्छेषं दुरितापहम् ।।

किमत्र चित्रं भो विप्रा यदुक्तं मुक्तिकारणम् ।। २४ ।।

नाल्पपुण्यवतां तत्र विश्वासश्च प्रजायते ।।

वेदाचारप्रधानेषु युगे ह्येतत्प्रकीर्तितम् ।। २५ ।।

महिमानं न वेदास्य विशेषाच्छ्रूयतां कलौ ।।

घोरे कलियुगे तस्मिंस्त्रिपादो धर्मविप्लवः ।। २६ ।।

धर्मः स्यादेकपादस्तु क्वचित्तस्य भयाच्चरेत् ।।

सर्वेनृतप्रधाना हि दांभिकाः शब्दवृत्तयः ।। २७ ।।

प्रायश्च धर्मविमुखा जिह्वोपस्थपरायणाः ।।

न ध्यायंति तपस्यन्ति व्रतयंति कदाचन ।। २८ ।।

अधर्मबहुलाः सर्वे हिंसका लोलुपाः परम् ।।

परेषां परिवादेन तुष्यन्ति स्वकृतं विना ।। २९ ।।

प्रसंगात्कौतुकाद्वापि निघ्नंति परकर्म वै ।।

क्षुद्रकार्याशयात्स्वस्य परकार्यप्रबाधकाः ।। 2.2.38.३० ।।

धर्मलब्धां स्त्रियं रम्यामवज्ञाय स्ववेश्मनि ।।

परयोषिति निंद्यायां प्रसक्ताः पशुचेष्टिताः ।। ३१ ।।

अग्निहोत्रादिकं वापि व्रतं नान्यत्क्वचित्क्वचित् ।।

जीविका तद्द्विजातीनां येषां वा पारलौकिकम्।।३२।।

अव्रताधीतवेदेन अन्यायाप्तधनेन च ।।

वित्तशाठ्येन च कृतं न तथा फलदायि तत् ।। ३३ ।।

प्रायः कलियुगे भूपाः प्रजावनपराङ्मुखाः ।।

करादानपरा नित्यं पापिष्ठाश्चौर्यवृत्तयः ।। ३४ ।।

वर्णसंकरिणः सर्वे शूद्रप्रायाः कलौ युगे ।।

हर्तारः पार्थिवा एव शूद्राश्च नृपसेवकाः ।। ३५ ।।

श्रौतस्मार्तादिकं कर्म न तथा सदनुष्ठितम् ।।

युगे चतुर्थे भो विप्राः परलोकाय कल्पिते ।। ३६ ।।

दानधर्मः परो ह्येष नान्यो धर्मः प्रशस्यते ।।

कर्मणा मनसा वाचा हितमिच्छेद्द्विजन्मनाम् ।। ३७ ।।

इति होवाच भगवान्ब्राह्मणो मामकी तनुः ।।

ब्राह्मणा यस्य संतुष्टाः सन्तुष्टस्तस्य चाप्यहम् ।। ३८ ।।

उभयत्र समो भूयाद्ब्राह्मणे च जनार्दने ।।

यद्वदंति द्विजा वाक्यं तत्स्वयं भगवान्वदेत् ।। ३९ ।।

यथातथा वर्तमानो वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।।

भगवानपि देवेशः स साक्षाद्ब्राह्मणप्रियः ।। 2.2.38.४० ।।

सदावतारं कुरुते ब्राह्मणार्थं जनार्दनः ।।

तत्पालनार्थं दुष्टान्वै निगृह्णाति युगे युगे ।। ४१ ।।

ससर्ज ब्राह्मणानग्रे सृष्ट्यादौ स चतुर्मुखः ।।

सर्वे वर्णाः पृथक्पश्चात्तेषां वंशेषु जज्ञिरे ।। ४२ ।।

तस्मात्कलियुगे तस्मिन्ब्राह्मणो विष्णुरेव च ।।

उभौ गतिश्च सर्वेषां ब्राह्मणानां हरिर्गतिः ।। ४३ ।।

हरिरेवात्र सर्वेषां गतिः प्राप्ते कलौ युगे ।।

शालग्रामादिके क्षेत्रे स्मर्यते कीर्त्यतेऽपि च ।। ।। ४४ ।।

तस्मिन्नीलाचले पुण्ये क्षेत्रे क्षेत्रज्ञवर्ष्मणि ।।

जीवभूतः स सर्वेषां दारुव्याजशरीरभृत् ।। ४५ ।।

कलिकल्मषनाशाय प्रायो दुष्कृतकर्मणाम् ।।

दर्शनस्तवनोच्छिष्टभोजनैर्मुक्तिदायकः ।। ४६ ।।

उच्छिष्टेन सुरेशस्य व्याप्तं यस्य कलेवरम् ।।

तदाहारस्तदात्मा हि लिप्यते न स पातकैः ।। ४७ ।।

निवेदनीयमन्यासु मूर्तिष्वीशस्य वर्तते ।।

पावनं तदपि प्रोक्तमुच्छिष्टं तु विमोचकम् ।। ४८ ।।

भुंक्ते त्वत्रैव भगवान्पश्यत्यन्यत्र चक्षुषा ।।

पुरायं प्रार्थितो देवो योगिभिः परिवेष्टितैः ।। ४९ ।।

निर्माल्योच्छिष्टभोगेन तव मायां जयेमहि ।।

अत्यंतस्तिमिताक्षाणामनायासेन मुक्तिदः ।। 2.2.38.५० ।।

शयनासनभोगाद्यै रमते च श्रिया सह ।।

अत्र चेष्टा भगवतो वेदार्थ इति धार्यताम् ।। ५१ ।।

समतिक्रांतवेदो हि न कदाचित्प्रवर्तते ।।

वेदरक्षार्थमेवास्य संभवो हि युगे युगे ।। ५२ ।।

प्रमाणभूतो भगवान्विरुद्धं कथमाचरेत् ।।

तस्मिन्विरुद्धं चरति जगदेव तथा भवेत् ।। ५३ ।।

आचारेण हि वेदार्थो नियतो धामतां गतः ।।

मध्यदेशभवः पूर्वमत्रागच्छद्द्विजोत्तमः ।। ५४ ।।

शिष्टाचारैः सुविमलः शास्त्रार्थपरिनिष्ठितः ।।

सदा शांतः सदा दांतः कायवाङ्मनसैर्गृही ।। ५५ ।।

स तीर्थविधिना देवं समभ्यर्च्य च साग्निकः ।।

त्रिरात्रमत्रोषितवान्विष्ण्वर्चनपरः शुचिः ।। ।। ५६ ।।

यज्ञशेषं गृहस्थानां भोक्तव्यमिति शास्त्रतः ।।

देवोच्छिष्टं न जग्राह अन्यपाकाभिशंकया ।। ५७ ।।

दैवतैरत्र संस्कार्यो देवयोग्यः कथं भवेत् ।।

अयोग्यत्वाच्च नैवेद्यमग्राह्यं च भवेद्ध्रुवम् ।।५८।।

अगृहीते च नैवेद्ये श्रोत्रियेण तदा द्विजाः ।।

सर्वे च तस्यानुचरा नाभुंजंत निवेदितम् ।। ।। ५९ ।।

ततः स व्याधिसंमग्नो विह्वलीभूतविग्रहः ।।

सकुटुंबोऽभवन्मूको भगवद्द्रोहसंयुतः ।। 2.2.38.६० ।।

मनसा चिन्तयत्येवं निर्निमित्तं कथं नु मे ।।

कुटुम्बसहितस्याभूत्पीडा सर्वांगभंजिनी ।। ६१ ।।

एवं चिन्तयमानस्य त्रिरात्रांतेऽभवन्मतिः ।।

नेदृशी व्याधिपीडा च सर्वेषामेकदा भवेत् ।। ।। ६२ ।।

को वा द्रोहः कृतोऽस्माभिरेतस्मिन्पुरुषोत्तमे ।।

न बुद्धिपूर्वकः किं स्यात्ततो मे व्याधिकारणम् ।। ६३ ।।

मुहुरित्थं चिन्तयित्वा दध्यौ नारायणं प्रभुम् ।।

ध्यानावसाने तुष्टाव शास्त्रतत्त्वार्थदर्शकः ।। ६४ ।।

।। शांडिल्य उवाच ।। ।।

चतुर्दशापि या विद्या धर्मनिर्णयहेतवः ।।

ताः सर्वास्तव वाक्यानि मुखपद्मविनिर्गताः ।। ६५ ।।

ताभिरेवाचरेद्धर्ममिति शास्त्रार्थनिश्चयः ।।

तस्य धर्मस्य रक्षार्थमवतारो युगे युगे ।। ६६ ।।

तमुल्लंघ्य वर्त्तमानो भवद्द्रोहकरो ध्रुवम् ।।

अहं ते देवदेवेश कर्मणा मनसा गिरा ।। ६७ ।।

धर्मशास्त्रमतिक्रम्य न वर्त्तेऽप्यर्थकामयोः ।।

अनेक जन्मसाहस्रैः संचितं पापसंचयम् ।। ६८ ।।

दग्धुमत्रागतो देव त्वद्दर्शनदवाग्निना ।।

कोऽपराधः कृतो देव त्वच्छास्त्रपथि वर्तिना ।।

सर्वांगं वाधते यस्मादुग्रो व्याधिरहेतुकः ।। ६९ ।।

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि त्वत्पादसरसीरुहे ।।

कृतोऽपराधो यो देव तं क्षमस्व कृपांबुधे ।।

भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम् ।। 2.2.38.७० ।।

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो ।।

तवापराधजं पापं त्वमेव च क्षमस्व मे ।। ७१ ।।

वह्निसंतापतो नश्येद्वह्निसंतापजो व्रण ।।

तदिमां दुर्दशां देव प्रारब्धां पापबीजजाम् ।। ७२ ।।

लीलापांगेन शमय अपवर्गैकहेतुना ।।

मामुद्धर जगन्नाथ पतितं शोकसागरे ।। ७३ ।।

त्वद्दर्शनपथं यातः किं नु शोच्यो भवेन्नरः ।।

निसर्गकरुणांभोधे यस्त्वद्दृष्टिपथं गतः ।। ७४ ।।

सदानन्दाब्धिसंमग्नो न शोचति न कांक्षति ।।

नाल्पभाग्यो ह्यहं देव त्वामद्राक्षं स्वचक्षुषा ।। ७५ ।।

अपवर्गांतरायो मे ध्रुवमेषा विभीषिका ।।

तत्प्रसीद जगन्नाथ सेवकं द्रोहिणं सदा ।। ७६ ।।

सेव्यसेवकसंबंधादपराधं क्षमस्व मे ।।

इति स्तवांते तस्याशु देहपीडागमत्तदा ।। ७७ ।।

ददर्श सोथ गोविन्दं नृसिंहं भक्तवत्सलम् ।।

दिव्यसिंहासनारूढं दिव्यालंकारभूषितम् ।। ७८ ।।

आददानं श्रिया दत्तं परमान्नं करांबुजे ।।

ग्रासावशेषं पात्रेषु क्षिपंतं च मुहुर्मुहुः ।। ७९।।

यावद्दत्तं वस्तुजातं तावदश्नंतमत्वरम् ।।

विलाससस्मितापांगं हस्ते लक्ष्म्यापवर्जितम् ।। 2.2.38.८० ।।

तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टः शांडिल्यः स द्विजोत्तमः ।।

सस्मारात्मकृतं द्रोहं नैवेद्याग्रहणे स्थितम् ।। ८१ ।।

क्वाहं प्रादेशिकः प्राज्ञः सर्वज्ञाननिधिर्भवान् ।।

क्व त्वं महदहंकारभूततत्त्व विसर्जकः ।। ८२ ।।

त्वन्मायामूढमनसो जानीयुः कथमीश ते ।।

निरंकुशामनिर्वाच्यामिच्छां सृष्टिलयात्मिकाम् ।। ८३ ।।

इति स्तुवंतं नृहरिस्तेनैवोच्छिष्टपाणिना ।।

सिषेच ग्रासशिष्टांश्च सर्वांगे द्विजसत्तमम् ।। ८४ ।।

तैः सिक्तैर्ब्राह्मणः सद्यः सुधासेकोपमैर्मुदा ।।

बभौ दिव्यवपुः श्रीमांञ्जीवन्मुक्तो यथा मुनिः ।। ८५ ।।

महिमानं हि भक्तेस्तु भक्ता एव विजानते ।।

महतीं सूतिपीडां तु वन्ध्या नानुभवेत्क्वचित्।। ८६ ।।

इत्युदीर्य स्वयं गात्रादुच्छिष्टं परमात्मनः ।।

भुक्त्वा कृतार्थमात्मानं मेने श्रोत्रियपुंगवः ।। ८७ ।।

साधारणं धर्मशास्त्रं क्षेत्रेऽस्मिन्न विचार्यते ।।

अयं तु परमो धर्मो यो देवेन प्रकीर्तितः ।। ८८ ।।

आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ।।

इत्थं संचितयन्विप्रः कुटुम्बार्थेऽवशेषितम् ।। ८९ ।।

आजहार स्वयं मुष्ट्या ध्यानभङ्गमवाप च ।।

प्रबुद्धश्चिंतयामास स्वप्नं तं विस्मिताशयः ।। 2.2.38.९० ।।

अयमेव मम द्रोहो ह्यवज्ञासिषमीश्वरम् ।।

नैवेद्याशन माहात्म्यमजानन्परमाद्भुतम् ।। ९१ ।।

अष्टादश चतुर्दश ब्रह्मांडं यत्पदांबुजम् ।।

धर्मद्रवेण प्रक्षाल्य अपुनात्स्वं तदंबुना ।। ९२ ।।

यमर्चयंति शक्राद्या दिव्यभोगैरनुत्तमैः ।।

स मानुष्यकृतं भुंक्ते क्षेत्रेस्मिन्महदद्भुतम् ।। ९३ ।।

इत्याश्चर्यपरस्तेन स्वप्नलब्धेन वै द्विजाः ।।

नैवेद्येन कुटुम्बं स्वं मार्जयामास सादरम् ।। ९४ ।।

ततः सर्वे नीरुजास्ते सुवाक्याहृष्टमानसाः ।।

पुनर्जन्म मन्यमानाः शशंसुः क्षेत्रमुत्तमम् ।। ९५ ।।

नास्त्यस्य सदृशं क्षेत्रं सप्तद्वीपावनीतले ।।

यत्र स्वोच्छिष्टदानेन पापान्मोचयते नरान् ।। ९६ ।।

पुरुषोत्तममाहात्म्यं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ।।

यतः स्वर्गश्च भोगश्च मुक्तिश्चैव करे स्थिता ।।९७ ।।

आर्तानां भवकांतारे भाग्यादत्र समीयुषाम् ।।

नानाभोगोपतृप्तानां मुक्तिमार्गः सुखं भवेत् ।। ९८ ।।

इत्थं ते हर्षमापन्नाः प्रलपंतः परस्परम् ।।

यथेष्टं भोजयामासुरन्योन्यं च निवेदितम् ।।९९।।

ततस्ते निर्मला विप्रास्तरुणादित्यवर्चसः।।

देवा इव बभुः सर्वे निष्पापा निर्गतज्वराः ।।2.2.38.१००।।

नैवेद्याशनमाहात्म्यं कथितं वो द्विजोत्तमाः ।।

श्रुत्वापि महतः पापान्मुच्यते पापकृत्तमः।।१।।

निर्माल्यग्रहणस्यास्य फलं वक्तुं न शक्नुमः।।

साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपेण ध्रियते वपुषा हि तत् ।। २ ।।

पुष्पचंदनमाल्यादि यदंगैरुपधार्यते।।

अपनीतं यथाकाले निर्माल्यं तत्प्रकीर्तितम् ।।३।।

धारणं शिरसा तस्य तेनांगे चापि मार्जनम् ।।

सार्द्धानां कोटितीर्थानामभिषेकफलप्रदम् ।।

भक्षणं गुरुतल्पादि पातकौघविनाशनम् ।। ४ ।।

लेप्या मूर्त्तिरियं विष्णोरन्येभ्यो लेप उत्तमः ।।

श्रीखंडागुरुकर्पूरकस्तूरीकुंकुमादिभिः ।।५ ।।

प्रपिष्टलेपस्नेहेन चंदनागुरुदारुणा ।।

शरीरे वासुदेवस्य इंद्रद्युम्नेन कारितः ।। ६ ।।

प्रत्यहं भो द्विजश्रेष्ठा वर्षांते चापनीयते ।।

लेप्यानां लेपनिर्मोके दर्शनं न प्रशस्यते ।। ७ ।।

अंतरा चेत्पतेल्लेपः पिष्टं लिंपेत्पुनश्च तम् ।।

नान्यलेपः प्रशस्यो हि स विष्णोरंगसंमतः ।। ८ ।।

चंदनार्द्रशरीरं च दृष्ट्वा विष्णुं पुरा किल ।।

सौगंध्याल्लोभयामास नृपपुत्रः स मूढधीः ।। ९ ।।

तस्य प्रीत्यै नियुक्तस्तु आकृष्यांगात्प्रलेपनम् ।।

ददौ नृपकुमाराय स लिलिंपे हृदि स्वके ।। 2.2.38.११० ।।

तावत्प्रदेशं कुष्ठं वै श्वेतं तस्याभवत्क्षणात् ।।

स आसीत्कुष्ठपाणिस्तु तस्मै यो दत्तवान्किल ।। ११ ।।

ततो वर्षावधिष्ठायी लेपः पुण्यतमः स्मृतः ।।

निर्माल्यानां प्रधानं तद्घ्राणादंहोविनाशनम् ।।१२।।

पुरा दमनकं दैत्यं समुद्रोदकचारिणम् ।।

बाधितारं जनानां वै मायाबलपराक्रमम्।।१३।।

भगवानपि मायावी पितामहनिदेशतः ।।

मत्स्यावतारेण विभुः प्रविश्य वरुणालयम् ।। १४ ।।

अन्विष्याकृष्य वेलायां निष्पिपेष महीतले ।।

मधोः शुक्लचतुर्दश्यां पतितो दानवोत्तमः ।। १५ ।।

भगवत्करसंपर्कात्सुगंधिरभवत्तृणम् ।।

तस्यैव नाम्ना त सम्यग्जग्राहाश्चर्यमानसः ।। १६ ।।

मालां कृत्वा हृत्प्रदेश मिलितं वनमालया ।।

अचिंतयत्तस्य गंधं यावद्वस्तु चिरस्थितम् ।। १७ ।।

तस्यापि गंधः सर्वेषां पुष्पाणां सौरभापहः ।।

वर्णस्तु भगवन्मूर्तेस्तुल्योऽभूत्स सुशोभनः ।। १८ ।।

तस्य माला भगवतः परमप्रीतिकारिणी ।।

शुष्का पर्युषिता वापि न दुष्टा भवति क्वचित् ।। १९ ।।

तस्य सुग्रथितां मालां दत्त्वा दमनकारये ।।

उत्पादयेन्महाप्रीतिं विष्णोर्या मुक्तिदायिनी ।। 2.2.38.१२० ।।

अंगापकर्षितां मालां भक्त्या यो धारयेन्नरः ।।

हयमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। २१ ।।

तुलसीकल्पितां मालां विष्णोरंगापकर्षिताम् ।।

धारयेन्मूर्ध्नि कंठे च भक्तो यो विन्यसेद्धदि ।।

तावत्संख्यं वाजिमेधफलमव्यग्रमश्नुते ।। २२ ।।

निर्माल्यतुलसीपत्रं यावद्भक्षयते हरेः ।।

तावज्जन्मसहस्रं तु विष्णुलोके महीयते ।। २३ ।।

हरेर्नैवेद्यमन्नं च तुलसीदलमिश्रितम् ।।

प्रतिग्रासं सोमपानं फलं तत्सममश्नुते ।।२४।।

यावज्जीवं तु भुंजानो ध्रुवं मोक्षमवाप्नुयात् ।।२५।।

अर्घ्यशेषादिकं विष्णोस्तथा चाचमनोदकम् ।।

पादोदकं स्नानवारि प्रत्येकं पापनाशनम् ।। २६ ।।

सर्वतीर्थाभिषेकाणां फलदं ग्रहनाशनम् ।।

अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं भूतवेतालनाशनम् ।। ।। २७ ।।

शवाद्यमेध्यसंस्पर्शदोषनाशनमुत्तमम् ।।

सर्वदीक्षाव्रतफलप्रदमैश्वर्यवर्द्धनम् ।। २८ ।।

अकालमृत्युहरणं व्याधिव्यूहनिबर्हणम् ।।

सुरोपमांसभक्ष्यादि पापसंघविनाशनम् ।। २९ ।।

एतैराप्लुतदेहस्तु शृणुयाद्यदि सूतकम् ।।

नाशौचं विद्यते तस्य सर्वकर्माधिकारिणः ।। 2.2.38.१३० ।।

यावज्जीवं प्रतिज्ञाय यस्त्वेतान्येकमेव वा ।।

गृह्णीयाद्भूरि वा स्वल्पं मुच्येद्विष्णोः प्रसादतः ।। ३१ ।।

एवं तत्र वसन्देवो लोकानुग्रहकांक्षया ।।

रममाणः श्रिया सार्द्धमनायासविमोचकः ।। ३२ ।।

निर्माल्यपादांबुनि वेदनीयदानैस्तदालोकनतत्प्रणामैः ।।

पूजोपहारैश्च विमुक्तिदाता क्षेत्रोत्तमेस्मिन्पुरुषोत्तमाख्ये ।। १३३ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे दमनकचरितंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ।। ३८ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

मुने त्वत्तः श्रुतं सम्यङ्माहात्म्यं जगदीशितुः ।।

निर्माल्यप्रभृतीनां च यथावदनुपूर्वशः ।। १ ।।

श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्यात्रां तरफलानि वै ।।

शृण्वतां तत्त्वतो ब्रूहि यथोद्देशः कृतः पुरा ।। २ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।।

सर्वथा वर्त्तते लोकहिताय पुरुषोत्तमः ।।

नानागुणविकासैश्च नानारूपविचेष्टितैः ।। ३ ।।

नानारूपविलासेन नानात्मा च जगन्मयः।।

अहंकारं विना कर्मफलं नो द्विजसत्तमाः।।४।।

अहंकारेण बध्यन्ते कारागारे भवाभिधे ।।

बुद्ध्यहंकारयुक्तस्तु यत्कर्मारभते नरः ।। ५ ।।

तस्य सद्गुणमाप्नोति फलं शुभमथापरम् ।।

बुद्धिस्तु त्रिविधा तेषां गुणभेदेन भाविता ।। ६ ।।

तत्र ये सात्त्विकाः संतः फलावाप्तिपराङ्मुखाः ।।

भगवत्प्रीतये कर्म कुर्वते ते मुमुक्षवः ।। ७ ।।

परस्य स्पर्द्धया कीर्त्यै फलमुद्दिश्य वा पुनः।।

बहुवित्तव्ययायासै राजसं कर्म तन्वते ।। ८ ।।

गतानुगतिका ये च दृष्टार्थैकपरायणाः ।।

प्रसंगात्फलमिच्छंतस्तामसं कर्म कुर्वते ।। ९ ।।

सात्त्विकानां जगन्नाथः सर्वदा सर्वभावनः ।।

ध्यातो दृष्टः स्मृतो वापि मुक्तिदाता न संशयः ।। 2.2.39.१० ।।

राजसास्तामसा ये वै मूढात्मानः फलैषिणः ।।

उत्सवादिकृतं कर्म मन्यंते फलदायि ते ।। ११ ।।

संभूय बहवो विप्रा आरभंतेऽल्पकं विधिम् ।।

बहुलायासदुःखं यत्कर्म तेषां फलप्रदम् ।। १२ ।।

तेषामुद्धरणार्थाय विश्वासाय दुरात्मनाम् ।।

यात्रा नानाविधा विप्रा वर्षे वर्षे प्रवर्तयेत् ।। १३ ।।

जन्मस्नानं महावेद्या उत्सवश्च प्रकीर्तितः ।।

महायात्राद्वयं पुंसां कीर्तनात्पापनाशनम् ।। १४ ।।

दर्शनं दक्षिणामूर्तेस्तथा च शयनोत्सवः ।।

सर्वपापहरश्चैषामुत्सवो दक्षिणायने ।। १५ ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि पार्श्वस्य परिवर्तनम् ।।

शयितस्य जगद्भर्तुः परिवर्तयितुर्युगम् ।।१६।।

नभस्य विमले पक्षे संप्राप्ते हरिवासरे ।।

विष्णोः स्वापगृहद्वारि शनैर्गत्वा प्रविश्य च ।।१७।।

नमस्कृत्वा जगन्नाथं पर्यंके शयितं मुदा ।।

अवच्छाद्य शनैर्गत्वा पूजयेदुपचारकैः ।। १८ ।।

प्रणम्य भक्त्या तत्पादौ गुह्योपनिषदैः स्तुवन् ।।

मन्त्रं चेमं पठन्देवं स्वापयेदुत्तरामुखम् ।। १९ ।।

देवदेव जगन्नाथ कल्पानां परिवर्तक ।।

परिवृत्तमिदं सर्वं येन स्थावरजंगमम् ।। 2.2.39.२० ।।

यदिच्छाचेष्टितैरेव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभिः ।।

जगद्धिताय सुप्तोऽसि पार्श्वेन परिवर्त्तय ।। २१ ।।

परिवर्त्तनकालोऽयं जगतः पालनाय ते ।।

तवाज्ञयाऽयं शक्रोऽपि ध्वजे तिष्ठन्समुत्सुकः ।। २२ ।।

द्रष्टुं त्वत्पादकमलं विमुचञ्जलदैर्जलम् ।।

महीतलं प्लावयति प्रजापालनहेतुकम् ।। २३ ।।

इति संप्रार्थ्य देवेशं वीप्सया तोषयेत्ततः ।।

व्यजनैश्चामरैश्चैव वीजयेदनुकल्पकृत् ।। २४ ।।

सुगन्धचन्दनैरस्य सर्वांगं परिलेपयेत् ।।

स्वादूनिक्षुविकारांश्च विकृतैः पायसैस्तथा ।। २५ ।।

यावकानि च हृद्यानि फलानि विविधानि वै ।।

स्वादूपदंशानन्यांश्च घृतपूपान्सपायसान् ।। २६ ।।

पक्वतांबूल पत्राणि सोपस्काराणि च द्विजाः ।।

शय्यागृहद्वारि विभोः शनैर्भक्त्या निवेदयेत् ।। २७ ।।

तस्मिन्दिने हरे रूपं भवेद्यदि महाफलम् ।।

देवमुद्दिश्य यः कुर्यात्सर्वमक्षयतां व्रजेत् ।। २८ ।।

स्नानं दानं जपो होमस्तपो जागरणं तथा ।।

उपवासश्च नियमो व्रतांते द्विजतर्पणम् ।। २९ ।।

सांगं व्रतमिदं कृत्वा विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।।

यं यं कामयते चित्ते तं तमाप्नोत्यसंशयम् ।। 2.2.39.३० ।।

अयं वः कथितो विप्राः पार्श्वपर्यायणोत्सवः ।।

अनायासेन लोकानामक्षयः सुखदायकः ।। ३१ ।।

अतः परं वै शृणुत उत्थापनमहोत्सवम् ।।

पूजयित्वा जगन्नाथं कौमुद्याख्ये महोत्सवे ।। ३२ ।।

अक्षक्रीडादिभिः पुष्पवस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।।

ततोस्मिन्पौर्णमास्यायां रात्रावुत्सवसंयुतम् ।। ३३ ।।

नारिकेलादिभिर्द्रव्यैः पिष्टकैरर्चयेद्धरिम् ।।

ततः प्रभाते संकल्प्य कार्त्तिके व्रतमुत्तमम् ।। ३४ ।।

व्रतेन तेनैव नयेद्यावदेकादशी सिता ।।

तस्यामुत्थापयेद्देवं सुसुप्तं जगदीश्वरम् ।। ३५ ।।

पूर्ववत्पूजयित्वा तु निशामध्ये जगद्गुरुम् ।।

उत्थापयेदिमं मंत्रमाह्वयञ्छनकैर्मुदा ।। ३६ ।।

उत्तिष्ठ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते ।।

वीक्षस्व सकलं देव प्रसुप्तं तव मायया ।। ३७ ।।

प्रफुल्लपुंडरीकश्रीहारिणा नयनेन वै ।।

त्वया दृष्टं जगदिदं पावित्र्यं परमेष्यति ।। ३८ ।।

श्रौतस्मार्त्ताः क्रियाः सर्वाः प्रवर्तंते ततो ध्रुवम् ।।

इत्युत्थाप्य जगन्नाथं वेणुवीणादिकस्वनैः ।। ३९ ।।

बंदिमागधसूतानां स्तुतिभिर्मंगलस्वनैः ।।

शंखकाहालमुरजवादनैर्नृत्यगीतकैः ।। 2.2.39.४० ।।

जयशब्दैस्तथा स्तोत्रैर्नयंत्तं नृत्यमण्डपम् ।।

सुगन्धतैलेनाभ्यज्य स्नापयेत्पुरुषोत्तमम् ।। ४१ ।।

पञ्चामृतैर्नारिकेलरसैः फलरसैस्तथा ।।

सुगन्धामलकेनाथ यवकल्केन लेपयेत् ।। ४२ ।।

घर्षयेत्तुलसीचूर्णैर्लेपयेद्गन्धचन्दनैः ।।

पुष्पाधिवासितैस्तोयैस्तथा कर्पूरवासितैः ।। ४३ ।।

कुशोदकै रत्नतोयैस्तथा गंधोदकैस्तथा ।।

स्नाप्यमानं तथा देवं ये पश्यंति मुदान्विताः ।। ४४ ।।

क्षालयन्ति दृढं पंकं बहुजन्मोपपादितम् ।।

ततः श्रीजगदीशस्य क्रोडे संवासयेद्द्विजाः ।।४५।।

आपादान्मूर्धपर्यंतं सर्वागं परिलेपयेत् ।।

कुंकुमागुरुकस्तूरीकर्पूरैश्चंदनान्वितैः ।। ४६ ।।

पाटलोदकसंपिष्टैः कालागुरुरसाप्लुतैः ।।

दत्त्वा च मालतीमाला चन्द्रचूर्णेन संयुताम् ।। ४७ ।।

महोपचारैः संपूज्य विष्णुं नीराजयेत्ततः ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत्परया मुदा ।। ४८ ।।

चराचरमिदं सर्वं त्वदेकशरणं विभो ।।

अनुग्रहामृतालोकैः पावयस्व जगद्गुरो ।। ।। ४९ ।।

नृत्यगीतैः प्रेक्षणकै रात्रिशेषं समापयेत् ।।

शयनादुत्थितं देवं यः पश्यति गदाधरम् ।। 2.2.39.५० ।।

निद्रां मोहमयीं भित्त्वा ज्योतिः शांतं व्रजंति ते ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति यान्यान्कामयते हृदि ।। ५१ ।।

अश्वमेधसहस्रस्य फलं साग्रं लभेत वै ।।

कपिलालंकृताधेनुकोटिदानफलं तथा ।। ५२ ।।

पुण्यं चाप्नोति परमं सर्वतीर्थाभिषेकजम् ।।

कार्त्तिक्यां पारणं कुर्याच्चातुर्मास्यव्रतस्य वै ।। ५३ ।।

दामोदरस्य प्रतिमां स्वर्णनिष्केण निर्मिताम् ।।

यथाशक्तिकृतां वापि शालग्रामशिलास्थिताम् ।।५४।।

चक्रमूर्तिं भगवतः पूजयेत्प्रयतात्मवान् ।।

रचयेन्मण्डपं शुभ्रमेकदेशं गृहस्य वा ।। ५५ ।।

अलंकुर्यात्पुष्पदामचामरैः सवितानकैः ।।

भूमिभित्तीः सुधालेपैः स्तंभैश्चित्रदुकूलकैः ।। ५६ ।।

कालागुरूणां धूपैश्च धूपयेत्तद्गृहं शुभम् ।।

तन्मध्ये मण्डलं कुर्यात्स्वस्तिकं वर्णकैः शुभैः ।। ५७ ।।

तदन्तः स्थापयेत्खट्वां करिदन्तमयीं शुभाम् ।।

पट्टतूलीं तदुपरि वासयेत्पुरुषोत्तमम् ।।५८।।

दामोदराकृतिं शंखपद्मपाणिं चतुर्भुजम् ।।

लक्ष्मीमालिंग्य पद्मस्थां क्रोडस्थां वामपाणिना ।।५९।।

भक्तेभ्यो दातुमुद्यंतं वरं दक्षिणपाणिना ।।

सुनासं सुललाटं च सुनेत्रं सुश्रुतिद्वयम् ।। 2.2.39.६० ।।

विशालवक्षसं देवं सर्वलावण्यसंयुतम् ।।

सर्वालंकाररुचिरं दिव्यपीतनिचोलिनम् ।। ६१ ।।

लक्ष्मीं पद्मकरां वापि तांबूलं ददतीं तथा ।।

पञ्चामृतैः स्नापयित्वा वासोयुग्मेन वेष्टयेत् ।। ६२ ।।

पूजयेदुपचारैस्तं यथाविभवविस्तरैः ।।

ताम्रदीपान्मृन्मयान्वा ज्वालयेद्गव्यसर्पिषा ।।६३।।

तैलेन वा शतं दीपवृक्षांश्चैव प्रदापयेत् ।।

ब्रह्माणं नारदादींश्च देवर्षींस्तत्र पूजयेत् ।।६४।।

दामोदरस्वरूपान्वै ब्राह्मणानपि पूजयेत् ।।

वस्त्रयुग्मैर्माल्यगन्धैर्भक्ष्यभोज्यफलैस्तथा ।।६५।।

तीर्थराजाभिषेकांगं पूजाकर्म यथोचितम् ।।

दामोदरस्य तेनैव विधिनेहार्चनं भवेत् ।। ।। ६६ ।।

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण ब्रह्मादीनपि पूजयेत् ।।

वेणुवीणादिकैर्गीतैः पुराणपठनेन च ।। ६७ ।।

महोत्सवं प्रकुर्वीत ततो जागरणेन च ।।

ततः प्रभाते विमलेऽग्निकार्यं च समाचरेत् ।। ६८ ।।

अष्टाक्षरेण मंत्रेण समिदाज्यचरूनपि ।।

लाजान्मधुसमिन्मिश्राञ्जुहुयाच्च ततः श्रिये ।।६९।।

सूक्तेनाष्टोत्तरशतं ब्रह्मादीनां तदन्ततः ।।

अष्टाहुतीर्वै जुहुयात्क्रमादेकैकशस्तिलैः ।। 2.2.39.७० ।।

ब्रह्माणं नारदं दक्षं वसिष्ठं गौतमं तथा ।।

सनत्कुमारमत्रिं च भरद्वाजं च कश्यपम् ।।७१।।

दुर्वाससमगस्त्यं च महादेवं ततः परम् ।।

विख्याता वैष्णवा ह्येते विष्णुरूपा न संशयः ।।७२।।

एतान्संपूजयन्विप्रान्विष्णुः प्रीणाति तत्क्षणात् ।।

होमांते प्राशनं कृत्वा दद्यादाचार्यदक्षिणाम् ।।७३।।

सुवर्णभूषितां धेनुं वस्त्रं धान्यं च भक्तितः ।।

प्रीतये वासुदेवस्य भोजयेद्द्विजपुंगवान्।। ७४ ।।

सर्वोपचारसहितं दद्याद्दामोदरं ततः ।। ७६ ।।

ॐ दामोदर जगन्नाथ त्वन्मयं विश्वमेव हि ।।

त्वदाधारमिदं सर्वं त्वं धर्मः सर्वभावनः।।।

त्वत्प्रसादाद्व्रतं चीर्णं सुसंपूर्णं तदस्तु मे ।।७६।।

दामोदरः प्रदाता च गृहीता च वृषध्वजः।।

प्रदीयते जगन्नाथः प्रीयतां मे जगद्गुरुः।।७७।।

इति मंत्रं जपन्दद्यादाचार्याय सुरोत्तमम्।।

समाप्य पूजयेद्भक्त्या स्तूयात्तं च प्रसादयेत् ।। ७८ ।।

आचार्ये परितुष्टे तु तुष्टो भवति माधवः ।।

तत्तद्द्रव्याणि च ततो दद्याद्विप्रेभ्य एव हि ।। ७९ ।।

ततः स्वयं वै भुंजीत इष्टैः शिष्टैः स्वबंधुभिः ।।

चातुर्मास्यव्रतं चेदं प्रतिष्ठाप्य विधानतः ।। 2.2.39.८० ।।

यथोक्तफलसंपन्नो विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।।

श्रुतिस्मृतिपुराणेषु नातः परतरं व्रतम् ।। ८१ ।।

येनानुष्ठितमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः ।।

विष्णोः प्रीतिकरं यादृङ्न तथान्यद्व्रतं द्विजाः ।। ८२ ।।

तिलपात्रसहस्रैस्तु गवां चैवायुतायुतैः ।।

कृष्णाजिनशतेनापि कन्यानामयुतेन च ।। ८३ ।।

दत्त्वा यत्फलमाप्नोति कृत्वैतद्व्रतमुत्तमम् ।।

सार्द्धत्रिकोटितीर्थानामभिषेकफलं तथा ।।८४।।

प्राप्नोति तत्फलं विप्रा यं यं कामयते नरः ।। ८५ ।।

इति श्री स्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यव्रतविधिर्नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।।३९।।

।। ।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

मार्गशीर्षे सिते पक्षे षष्ठ्यां प्रावरणोत्सवम् ।।

कृत्वा दृष्ट्वा नरो भक्त्या वैष्णवं लोकमाप्नुयात् ।। १ ।।

विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं मुनयोऽधुना ।।

वासोधिवासं कुर्वीत पंचम्यां निशि कर्मवित् ।। २ ।।

देवाग्रे मंडपे कुर्यात्पद्ममष्टदलान्वितम् ।।

दिक्पालान्पूजयेद्दिक्षु क्षेत्रपालं गणाधिपम् ।। ३ ।।

चंडप्रचंडौ च बहिश्चतुर्दिक्षु प्रपूजयेत् ।।

मध्ये पात्रं समाधाय प्रोक्षयेद्वस्त्रवारिणा ।। ४ ।।

द्युतानस्त्वेति मंत्रेणच्छादयेद्दिव्यवाससा ।।

सुधूपितं वस्त्रजातमेकविंशतिसंख्यकम् ।। ५ ।।

तन्मध्ये स्थापयेन्मंत्रं वैष्णवं च समुच्चरन् ।।

अन्येन वाससा तद्धि समाच्छाद्य प्रयत्नतः ।।६।।

स्पृष्ट्वा जपेन्मंत्रमिमं संस्मरन्पुरुषोत्तमम् ।।

आच्छादको यो जगतां तेजसा विष्णुरव्ययः ।। ७ ।।

वसनात्तस्य वस्त्र त्वं वस वासे जगत्पतेः ।।

इन्द्रघोषस्त्वेति रक्षां विदध्यात्तस्य सर्वतः ।। ८ ।।

पूजयेद्गंधपुष्पाभ्यां ततो देवं प्रपूजयेत् ।।

सर्वलेपं प्रकुर्वीत नृत्यगीतैर्नयेन्निशाम् ।। ९ ।।

ततोऽरुणोदये काले प्रातःसंध्यासमीपतः ।।

पुनः प्रपूजयेद्देवं पूर्ववत्सुसमाहितः ।। 2.2.40.१० ।।

ततस्तं पूजितं वस्त्रसमूहं बहिरानयेत् ।।

कार्पासपट्टक्षौमाढ्यं तथैवाच्छादितं द्विजाः ।। ११ ।।

छत्रध्वजपताकाभिश्चामरांदोलनैस्तथा ।।

गीतवादित्रनृत्यैश्च प्रसूनोत्किरणेन च ।। १२ ।।

प्रासादं त्रिः परिभ्रम्य देवं त्रिर्भ्रामयेत्ततः ।।

आच्छादितं तदाकृष्य संस्कुयार्द्वीक्षणादिभिः ।। १३ ।।

सप्तभिः सप्तभिर्देवान्वासोभिः परिवेष्टयेत् ।।

मुखवर्जं तु सर्वांगं शीतप्रावरणैर्द्विजाः ।। १४ ।।

तांबूलं च निवेद्याथ कर्पूरलतिकां तथा ।।

दूर्वाक्षतैः प्रपूज्याथ कुर्यान्नीराजनं विभोः ।। १५ ।।

हिमागमे नृसिंहं ये प्रावृण्वंति सुचेलकैः ।।

पश्यंति प्रावृतिं ये वा न तेषां मोहसंवृतिः ।। १६ ।।

ते द्वंद्ववातशीतोत्थभयं नाप्नुवते क्वचित् ।।

विष्णोर्देवाधिदेवस्य इमं प्रावरणोत्सवम् ।। १७ ।।

भक्त्या ये वै प्रपश्यंति सर्वान्कामानवाप्नुयुः ।।

भगवंतं समुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यः प्रदापयेत् ।। ।। १८ ।।

गुरुभ्यश्चान्यदेवेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च ।।

शीतप्रावरणं दद्यात्सत्कृत्य परया मुदा ।।

ददाति भगवान्प्रीतस्तस्मै वरमनुत्तमम्।। ।। १९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये प्रावरणोत्सववर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४० ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

पुष्यस्नानोत्सवं वक्ष्ये यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।।

पुष्यर्क्षेण च संयुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् ।। १ ।।

पौषे मासि तथा कुर्यात्पुष्यस्नानोत्सवं हरेः ।।

एकादश्यां प्रकुर्वीत ऐशान्यामंकुरार्पणम् ।। २ ।।

ततः प्रतिदिनं कुर्यात्प्रतिमायां हरेर्गृहे ।।

नृत्यगीतोपहारैश्च प्रतिरात्रं वलिं हरेत् ।। ३ ।।

चतुर्दशीनिशायां तु कुंभानामधिवासनम् ।।

एकाशीतिप्रमाणानां तथा स्वर्णमयाञ्च्छुभान् ।। ४ ।।

गव्यसर्पिःप्रपूर्णांश्च स्थापयेदेकविंशतिम् ।।

कारयेत्सर्वतोभद्रं मंडलं पुरतो हरेः ।। ५ ।।

तन्मध्ये बृहदाधारं स्थापयेद्दर्पणं शुभम् ।।

रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतनृत्यादिविस्तरैः ।। ६ ।।

प्रभाते वह्निकार्यं च कुर्यात्तद्दैवतं द्विजाः ।।

पालाशीभिः समिद्भिस्तु चरुणा सर्पिषा तथा ।। ७ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवेभ्यस्तु प्रत्येकं तु सहस्रकम् ।।

स्वलिंगमन्त्रैर्जुहुयात्तदंते पुरुषोत्तमम् ।। ८ ।।

पूजयेदुपचारैस्तैरादर्शं प्रतिबिंबितम् ।।

ततः पुरुषसूक्तेन कुम्भांस्तानभिमन्त्रयेत् ।। ९ ।।

तेनैवाच्छिद्रधारेण स्नापयेत्पुरुषोत्तमम्।।

पावमानीयकैर्देवाञ्छ्रीसूक्तेन ततः परम् ।। 2.2.41.१० ।।

सर्पिः कुंभैः स्नापयेच्च गायत्र्या च ततः परम् .।।

वैष्णव्या गन्धतोयेन श्रीसूक्तेन समर्चयेत् ।। ११ ।।

सहस्रधारया देवं ततो निर्माल्यमुत्सृजेत् ।।

देवांगं लेपयेद्गन्धैश्चंदनेन च विग्रहे ।। १२ ।।

यथास्थानं यथाशोभमलंकारांश्च योजयेत् ।।

सुगन्धसुमनोमाल्यैर्भूषयेत्तदनंतरम् ।। १३ ।।

अष्टायुधानि देवस्य चक्रादीनि न्यसेत्पुरः ।।

रत्नच्छत्रं समुच्छ्रित्य पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ।। १४ ।।

लक्ष्म्या युक्तं पुनर्विप्रा उपहारैः समृद्धिमत् ।।

शंखेषु पूर्यमाणेषु स्निग्धगंभीरनादिषु ।। १५ ।।

चामरांदोलव्यग्रासु वेश्यासु रुचिरासु च ।।

मांगल्यगीतनृत्याद्यैः स्तुतिपाठेषु बन्दिनाम् ।। १६ ।।

जयशब्दं प्रकुर्वत्सु द्विजातिषु मुहुर्मुहुः ।।

दूर्वाक्षतांजलिभिस्त्रिभिः संपूज्य केशवम् ।। १७ ।।

गोसर्पिर्दीपकैः स्वर्णपात्रकैरतिनिर्मलैः ।।

नीराजयेज्जगन्नाथं कर्पूरयुतवर्तिभिः ।। १८ ।।

स्वर्णपात्रस्थितं चारु तांबूलं सुपरिष्कृतम् ।।

शनैःशनैर्मुखाभ्याशे प्रत्येकं विनिवेदयेत् ।। ।। १९ ।।

आचार्ये दक्षिणां दद्याद्ब्राह्मणांश्चैव पूजयेत् ।। 2.2.41.२० ।।

पुष्यस्नानोत्सवं पुण्यं ये पश्यंति मुदान्विताः ।।

संपूर्णसर्वकामास्ते व्रजेयुर्वैष्णवं पदम् ।। २१ ।।

राज्यभ्रष्टो लभेद्राज्यं सार्वभौमं च विंदति ।।

अपुत्रा मृतवत्सा वा पुत्रं दीर्घायुषं लभेत् ।। २२ ।।

दारिद्र्यनाशनं धन्यं ब्रह्मवर्चसकारणम् ।।

पुष्यस्नानं कीर्तितं वः शृणुध्वं चोत्तरायणम् ।। २३ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्याभिषेकविधिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

मृगराशिं संक्रमति यदा भास्वान्द्विजोत्तमाः ।।

उत्तराशां जिगमिषुस्तदा स्यादुत्तरायणम् ।। १ ।।

तस्य संक्रमणार्द्धं च यावत्स्युर्विंशतिः कलाः ।।

महापुण्यतमः कालः पितृदेवद्विजप्रियः ।। २ ।।

तत्र स्नात्वा विधानेन र्तार्थराजजले नरः ।।

नारायणं समभ्यर्च्य कल्पवृक्षं प्रणम्य च ।। ३ ।।

प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणाम्।।

मन्त्रराजेन संपूज्य देवं श्रीपुरुषोत्तमम् ।। ४ ।।

तथा बलं सुभद्रां च स्वमन्त्रेण प्रपूजयेत् ।।

दृष्ट्वोत्तरायणे देवं मुच्यते देहबन्धनात् ।। ५ ।।

विधानं तस्य वक्ष्याभि शृणुध्वं पावनं महत् ।।

संक्रांतेः पूर्वदिवसे नवां शालिं सुकुट्टिताम् ।। ६ ।।

प्रासादपूर्वदेशे च स्थापयित्वाधिवासयेत् ।।

नवेन वाससावेष्ट्य दूर्वासर्षपपुष्पकैः ।। ७ ।।

पूजयित्वा मन्त्रयेद्वै कृष्णस्त्वामभिरक्षतु ।।

तस्मिन्नेव निशायामे व्यतीते जगदीशितुः ।। ८ ।।

प्रत्यर्चां सन्निधौ नीत्वा भावयेदेकताधिये ।।

उपचारावशिष्टाभ्यां पूजयेद्वै समाहितः ।। ९ ।।

ततो निर्माल्यवसनमालामस्यां निधापयेत् ।।

महासमृद्ध्या तामर्चां त्रिर्देवान्भ्रामयेत्ततः ।। 2.2.42.१० ।।

आंदोलिकायामारोप्य प्रासादद्वारमानयेत् ।।

त्रिविक्रमं त्रिक्रमेण त्रैलोक्यक्रमणं विभुम् ।। ११ ।।

विडंबयंतं तां लीलां प्रासादं भ्रामयेच्च तम् ।।

त्रिरंते पुनरंके च सुसमृद्ध्या शनैःशनैः ।। १२ ।।

दीपिकाशतसंरुद्धतमसोवरणांतरे ।।

छत्रध्वजपताकाभिर्नृत्यवादित्रगीतकैः ।। १३ ।।

तद्दर्शनपरिक्षीणपातकानां महात्मनाम् ।।

न च चिह्नं शरीरेऽस्य नवांगे भ्रमणं ततः ।। १४ ।।

अनुयांति तदा ये तं महे यांतं त्रिविक्रमम् ।।

लभंते वाजिमेधस्य फलं ते वै पदे पदे ।। १५ ।।

प्रथमभ्रमणं दृष्ट्वा मुच्यते पञ्चपातकैः ।।

मलिनीकरणैर्मुच्येद्द्वितीयं भ्रमणं द्विजाः ।। १६ ।।

अपात्रीकरणैर्दृष्ट्वा तृतीयं भ्रमणं ध्रुवम् ।।

उपपातकपापैश्च चतुर्थं मुच्यते ततः ।। १७ ।।

पुनः प्रभाते देवेशं प्रलिंपेद्गन्धचन्दनैः ।।

वस्त्रालंकारमाल्यैश्च भूषयित्वा यथाविधि ।। १८ ।।

पूजयेदुपचारैस्तं यथाशक्ति समृद्धिमत् ।।

नीराजयित्वा देवेशं तंदुलानधिवासितान् । १९ ।।

स्थालीषु शातकुंभासु दधिखंडाज्यमिश्रितान् ।।

सनारिकेलशकलाच्छृंगवेर दलान्वितान् ।। 2.2.42.२० ।।

प्रासादं त्रिः परिभ्रम्य नयेद्देवसमीपतः ।।

पंक्तिशः स्थापयेदग्रे गन्धपुष्पाक्षतान्वितान् ।। २१ ।।

जीवनं सर्वभूतानां जनकस्त्वं जगत्प्रभो ।।

त्वन्मयाः शालयो ह्येते त्वयैव जनिताः प्रभो ।। २२ ।।

लोकानुग्रहणार्थाय गृहीतोचितविग्रह ।।

तव प्रीत्यै कृतानेतान्गृहाण परमेश्वर ।। २३ ।।

त्वयि तुष्टे जगत्सर्वमनेन प्रभविष्यति ।।

स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारा दिवौकसाम् ।। २४ ।।

आप्यायना भविष्यंति तैरेवाप्यायितं जगत् ।।

रक्ष सर्वं जगन्नाथ त्वन्मयं सचराचरम् ।। २५ ।।

इति संप्रार्थ्य देवेशं शालिस्तंबान्निवेदयेत् ।।

तन्मयान्भक्षभोज्यांश्च दधिकुंभान्सुगंधिनः ।। २६ ।।

कर्पूरखंडमरिचचूर्णयुक्तान्निवेदयेत् ।।

ब्राह्मणान्पूजयेद्भक्त्या देवदेवपुरःस्थितान् ।। २७ ।।

तेभ्यः प्रदद्याद्भक्त्या ताञ्छाल्यादीन्भगवद्धिया ।।

इमं महोत्सवं विप्राः पुरा कल्पे च कश्यपः ।। २८ ।।

स च सृष्टिं विनिर्माय भगवत्प्रीतयेऽकरोत् ।।

ये पश्यन्त्युत्सवं चैनं कश्यपेन विनिर्मितम् ।। २९ ।।

सर्वदा सर्वकामैस्ते पूर्णाः शोचंति न द्विजाः ।।

उषित्वा त्रिदशैः सार्द्धं कल्पांते मोक्षमाप्नुयुः ।। 2.2.42.३० ।।

महानसस्य संस्कारं वह्नेः संस्कारमेव च ।।

अत्रापि कुर्यान्मुनयो वैश्वदेवं दिनेदिने ।। ३१ ।।

आधानसंस्कृते वह्नौ भगवद्भुक्तये रमा ।।

प्रत्यहं पाकमाधत्ते दिव्यरूपा तिरोहिता ।। ३२ ।।

अस्मिन्महापुण्यतम उत्सवे परमात्मनः ।।

तुलापुरुषदानादि कोटिकोटिगुणं भवेत्।। ३३ ।।

स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।।

सर्वमक्षयतां याति ह्युत्सवे चोत्तरायणे ।। ३४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये मकरसंक्रमविधिवर्णनंनाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः।। ४२ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

फाल्गुने मासि कुर्वीत दोलारोहणमुत्तमम् ।।

यत्र क्रीडति गोविंदो लोकानुग्रहणाय वै ।। १ ।।

प्रत्यर्चां देवदेवस्य गोविंदाख्यां तु कारयेत् ।।

प्रासादपुरतः कुर्यात्षोडश स्तंभमुच्छ्रितम।। २ ।।

चतुरस्रं चतुर्द्वारं मण्डपं वेदिकान्वितम् ।।

चारुचंद्रातपं माल्यचामरध्वजशोभितम् ।। ३ ।।

भद्रासनं वेदिकायां श्रीपर्णीकाष्ठनिर्मितम् ।।

फल्गूत्सवं प्रकुर्वीत पञ्चाहानि त्र्यहाणि वा ।। ४ ।।

फाल्गुन्यां पूर्वतो विप्राश्चतुर्दश्यां निशामुखे ।।

वह्न्युत्सवं प्रकुर्वीत दोलामण्डपपूर्वतः ।। ५ ।।

गोविंदानुगृहीतं तु यात्रांगं तत्प्रकीर्तितम्।।

आचार्यवरणं कृत्वा वह्निं निर्मथनोद्भवम् ।। ६ ।।

भूमिं संस्कृत्य विधिवत्तृणराशिं महोच्छ्रयम्।।

सुसमं कारयित्वा तु वह्निं तत्र विनिक्षिपेत्।। ७ ।।

पूजयित्वा विधानेन कूष्मांडविधिना हुनेत् ।।

गोविंदं पूजयित्वा तु भ्रामयेत्स तत विभुम् ।। ८ ।।

यत्नात्तं रक्षयेद्वह्निं यावद्यात्रा समाप्यते ।।

प्रातर्यामे चतुर्दश्यां गोविंदप्रतिमां शुभाम् ।। ९ ।।

वासयित्वा हरेरग्रे पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ।।

उपचारावशिष्टैस्तु प्रत्यर्चामपि पूजयेत् ।। 2.2.43.१० ।।

ततोऽवरोप्य वसनं मालां च द्विजसत्तमाः ।।

अर्चायां विन्यसेन्मंत्री परं ज्योतिर्विभावयन् ।। ११ ।।

ततः सा प्रतिमा साक्षाज्जायते पुरुषोत्तमः ।।

रत्नांदोलिकया तां वै नयेत्स्नानस्य मंडपम् ।। ।। १२ ।।

तत्र नाना तूर्यनादैः शंखध्वनिपुरःसरम्।।

जयशब्दैस्तथा स्तोत्रैः पुष्पवृष्टिभिरेव च ।। १३ ।।

छत्रध्वजपताकाभिश्चामरैर्व्यजनैस्तथा ।।

निरंतरं दीपिकाभिस्तदा कुर्यान्महोत्सवम् ।। १४ ।।

आगच्छंति तदा देवाः पितामहपुरोगमाः ।।

द्रष्टुं चर्षिगणैः सार्द्धं गोविंदस्य महोत्सवम् ।। ।। १५ ।।

भद्रासनेऽधिवास्यैव पूजयेदुपचारकैः ।।

महास्नानस्य विधिना स्नपनं तस्य कारयेत् ।। १६ ।।

पंचामृतैश्च सर्वैश्च तेषामन्यतमेन वा ।।

स्नानांते गंधतोयेन श्रीसूक्तेनाभिषेचयेत् ।। १७ ।।

संप्रोक्ष्य भूषयेद्देवं वस्त्रालंकारमाल्यकैः ।।

नीराजयित्वा संपूज्य प्रासादं परिवेष्टयेत् ।। १८ ।।

सप्तकृत्वस्ततो देवं दोलामंडपमानयेत् ।।

सुसंस्कृतायां रथ्यायां पताकातोरणादिभिः ।।

अधोदेशे मंडपं तं सप्तशो भ्रामयेत्पुनः ।। १९ ।।

ऊर्द्ध्वदेशे पुनः सप्त स्तंभवेद्यां च सप्त वै ।।

यात्रावसाने च पुनर्भ्रामयेदेकविंशतिम् ।। 2.2.43.२० ।।

इयं लीला भगवतः पितामहमुखेरिता ।।

राजर्षिणेंद्रद्युम्नेन कारिता पूर्वमेव हि ।। २१ ।।

फलपुष्पोपनम्रैश्च शाखिभिः परिकल्पिते ।।

वृंदावनांतरे रम्ये मत्तभ्रमरराविणि ।। २२ ।।

कोकिलारावमधुरे नानापक्षिगणाकुले ।।

नानोपशोभारचितनानागुरुसुधूपिते ।। २३ ।।

प्रफुल्लकेतकीषंडगंधामोदिदिगंतरे ।।

मल्लिकाशोकपुन्नागचंपकैरुपशोभिते ।। २४ ।।

तत्काननांतर्घटिते मंडपे चारुतोरणे ।।

भूषिते माल्यवसनचामरैरुपशोभिते ।। २५ ।।

रत्नखट्वांदोलिकायां तन्मध्ये वासयेत्प्रभुम् ।।

सद्रत्नमुकुटं तारहारशोभितवक्षसम् ।। २६ ।।

अनर्घ्यरत्नघटितकुंडलोद्भासितश्रुतिम् ।।

यथास्थानं यथाशोभं दिव्यालंकारमंजुलम् ।। २७ ।।

विकचांबुजमध्यस्थं विश्वधात्र्या श्रिया युतम् ।। २८ ।।

शंखचक्रगदापद्मधारिणं वनमालिनम् ।।

सुप्रसन्नं सुनासं तं पीनवक्षःस्थलोज्ज्वलम् ।। २९ ।।

पुरो व्योमस्थितैर्देवैर्ब्रह्माद्यैर्नतमस्तकैः ।।

कृतांजलिपुटैर्भक्त्या जयशब्दैरभिष्टुतम् ।। 2.2.43.३० ।।

गंधर्वैरप्सरोभिश्च किन्नरैः सिद्धचारणैः ।।

हाहाहूहूप्रभृतिभिः सत्वरं दिव्यगायनैः ।। ३१ ।।

अहंपूर्विकया नृत्यगीतवादित्रकारिभिः ।।

नेत्रांबुजसहस्रैश्च पूज्यमानं मुदान्वितैः ।। ३२ ।।

किरद्भिः सर्वतोदिक्षु गंधचंदनजं रजः ।।

उपवेश्याथ गोविंदं पूजयेदुपचारकैः ।। ३३ ।।

बल्लवीवृंदमध्यस्थं कदंबतरुमूलगम् ।।

हावहास्यविलासैश्च क्रीडमानं वनांतरे ।। ३४ ।।

गोपीभिश्चैव गोपालैर्लीलांदोलितयानगम् ।।

चिंतयित्वा जगन्नाथं विकिरेद्गंधचूर्णकैः ।। ३५ ।।

सकर्पूरै रक्तपीतशुक्लैर्दिक्षु समंततः ।।

दिव्यैर्वस्त्रैर्दिव्यमाल्यैर्द्दिव्यैर्गंधैः सुधूपकैः ।। ३६ ।।

चामरांदोलनैर्गीतैः स्तुतिभिश्च समर्चितम् ।।

आंदोलयेद्दोलिकास्थं सप्तवाराञ्छनैः शनैः ।। ।।३७।।

तदा पश्यंति ये कृष्णं मुक्तिस्तेषां न संशयः ।।

ब्रह्महत्यादिपापानां पंचकानां क्षयो भवेत् ।। ३८ ।।

त्रिरेवं दोलयेद्देवं सर्वपापापनोदनम् ।।

भक्त्यानुग्राहकं पुंसां भुक्तिमुक्त्येककारणम् ।। ३९ ।।

लीलाविचेष्टितं यस्य कृत्रिमं सहजं तथा ।।

अंहःसंघक्षयकरं मूलाविद्यानिवर्त्तकम् ।। 2.2.43.४० ।।

पश्यन्द्वितीयं हरति गोहत्याद्युपपातकम् ।।

हरत्यशेषपापानि तृतीये नात्र संशयः ।।४१।।

दृष्ट्वा दोलायितं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

आध्यात्मिकैराधिभौतैराधिदैवैर्विमुच्यते ।। ४२ ।।

इमां यात्रां कारयित्वा चक्रवर्ती भवेन्नृपः ।।

ब्राह्मणस्तु चतुर्वेदी ज्ञानवाञ्जायते ध्रुवम् ।।४३।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये दोलारोहणंनाम त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।।४३।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अत्र वः कथयिष्यामि व्रतं सांवत्सरं परम्।।

संवत्सरस्यादिदिने पौर्णमास्यां तु फाल्गुने।।१।।

अनादिदेवस्य हरेर्मूर्त्तयो द्वादशैव याः।।

विष्ण्वादिनामप्रथिताः प्रतिमासं प्रपूजयेत्।।२।।

एकैकां मूर्तिमेतासां मासेषु द्वादशस्वपि ।।

प्रत्यहं पूजयेत्पुष्पैः फलैर्द्वादशभिस्तथा ।।३।।

अशोको मल्लिका चैव पाटलं च कदंबकम् ।।

करवीरं जातिपुष्पं मालतीशतपत्रकम् ।।४ ।।

उत्पलं चैव वासंती कुंदं पुन्नागकं तथा।।

एतानि क्रमशो दद्यात्कुसुमानि हरेर्मुदा ।। ५ ।।

दाडिमं नारिकेलं च आम्रं च पनसं तथा ।।

खर्जूरं तृणराजं च प्राचीनामलकं तथा ।। ६ ।।

श्रीफलं नागरंगं च क्रमुकं करमङ्गकम् ।।

जातीफलं च क्रमशः फलान्येतानि वै ददेत् ।। ७ ।।

भक्ष्यभोज्यानि चोष्याणि लेह्यानि मधुराणि च ।।

आसनाद्युपचारांश्च दत्त्वा स्तुत्वा जगद्गुरुम् ।। ८ ।।

सर्वव्यापिञ्जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो ।।

त्राहि मां पुंडरीकाक्ष विष्णो संसारसागरात् ।। ९ ।।

एकार्णवजले रौद्रे निरालंबे पुरा मधुम्।।।

अवधीर्विश्वरक्षार्थ मधुसूदन रक्ष माम् ।।2.2.44.१०।।

त्रीन्विक्रमान्क्रमित्वा यो हत्वा दैत्यबलं महत्।।

त्रैलोक्यं पालयामास त्रिविक्रम नमोस्तु ते ।।११।।

कृत्वा वामनकं रूपमृग्यजुःसामगर्भकम् ।।

मोहयित्वाद्भुतं रूपं तस्मै मायाविने नमः ।। १२ ।।

यः श्रियं धारयेन्नित्यं हृदि भक्तेभ्य एव च ।।

ददात्यपि श्रियं तस्मै श्रीधराय नमोऽस्तु ते ।। १३ ।।

इंद्रियाणामधिष्ठाता यः सर्वेषां सदा प्रभुः ।।

सुखैकहेतुर्भक्तानां हृषीकेश नमोऽस्तु ते ।। १४ ।।

यन्नाभिपद्मसंभूतं जगदेतच्चराचरम् ।।

विधातुरासनं नित्यं पद्मनाभ नमोऽस्तु ते ।। १५ ।।

यस्यैतत्त्रिगुणैर्बद्धं जगदेतच्चराचरम्।।

दाम्ना बद्धः स गोप्या तु दामोदर नमोऽस्तु ते ।। १६ ।।

त्रैलोक्यविप्लवकरं हतवान्केशिदानवम्।।

ईशिता सर्वसौख्यानां त्राहि केशव मां प्रभो ।। १७ ।।

स्रष्टा ससर्ज भूतानि जगतामादिकारणम् ।।

अचिंत्यमहिमन्विष्णो नारायण नमोऽस्तु ते ।।१८।।

मायया यस्य विश्वं वै मोहितं यदनाद्यया ।।

सर्वधर्मस्वरूपाय माधवाय नमो नमः ।। १९ ।।

ज्ञानिनां ज्ञानगम्यस्त्वमगतीनां गतिप्रदः ।।

संपूर्णमस्तु गोविंद त्वत्प्रसादाद्व्रतं मम ।। 2.2.44.२० ।।

प्रतिमासं पूजनांते मंत्रैरेतैः कृतांजलिः ।।

प्रार्थयेत्परया भक्त्या भजनांतं जनार्दनम् ।। २१ ।।

एवं संवत्सरं नीत्वा व्रतं वै मूर्तिपंजरम् ।।

संपूर्णफलसिद्ध्यर्थं प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् ।। २२ ।।

सुवर्णनिर्मिता विष्णोर्मूर्तयो द्वादशैव तु ।।

यथाशक्ति कृताः स्थाप्याः कुंभेषु द्वादशस्वपि ।। २३ ।।

आम्रपात्राच्छादितेषु साक्षात्तेषु पृथक्पृथक् ।।

श्वेतवस्त्रावनद्धेषु गंधपल्लववारिषु ।। २४ ।।

अष्टदिक्षु चतुर्दिक्षु सर्वतोभद्रमंडले ।।

स्थापनीयाश्च ते कुंभास्तेषु पूज्याश्च मूर्तयः ।। २५ ।।

द्वादशाक्षरमंत्रेण उपचारैः पृथक्पृथक् ।।

पंचामृतैश्च स्नपनं सर्वेषामादितो द्विजाः ।।२६।।

गीतवादित्रनृत्याद्यैस्तथा ब्राह्मणपूजनैः ।।

वस्त्रयुग्मैर्द्वादशभिश्छत्रोपानद्युगैस्तथा ।।२७।।

व्यजनैरुदकुंभैश्च शयनीयैः सपीठकैः ।।

गंधैर्माल्यैः सुतांबूलैर्मुद्रिकाकुंडलैस्तथा ।। २८ ।।

प्रदीपाः सर्पिषा ज्वाल्या द्वादशद्वादश क्रमात् ।।

नीत्वा त्रियामामित्थं वै प्रभाते वह्निकर्म च ।। २९ ।।

समिदाज्यचरूणां वै प्रतिदेवं शतत्रयम्।।

अष्टोत्तरसहस्रं तु तिलैर्व्याहृतिभिस्ततः ।। 2.2.44.३० ।।

होमांते प्राशनं कृत्वा दद्यादाचार्यदक्षिणाम् ।।

कपिला धेनवो देयाः सालंकाराश्च द्वादश ।।३१।।

शतं चतुश्चत्वारिंशद्ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ।।

तद्देववृंदं सघटं सवितानं सचामरम् ।। ३२ ।।

सर्वोपचारसहितमाचार्याय निवेदयेत्।।

व्रतराजमिमं कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।।३३।।

गुंडिचाद्यास्तु या यात्रा विष्णोर्द्वादश कीर्तिताः ।।

तासां दर्शनजं पुण्यं व्रतेनानेन लभ्यते ।। ३४।।

ऐंद्रं पदं सार्वभौमं चक्रवर्तित्वमेव च ।।

अष्टैश्वर्यमवाप्नोति देवदेवप्रसादतः ।। ३५ ।।

एतन्महापुण्यतमं नारदः कृतवान्व्रतम् ।।

कृत्वा द्वादश वर्षाणि जीवन्मुक्तोऽभवन्मुनिः ।। ३६ ।।

अन्ये च वैष्णवा ये वै चक्रुस्ते बहुशः पुरा ।। व्रतं नातः परतरं भगवत्प्रीतिकारकम् ।। ३७ ।।

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं ब्राह्मण्यं वंशवर्द्धनम्।।

भवंतोऽपि यतात्मानः कुर्वंति व्रतमुत्तमम्।। ३८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये ज्येष्ठपंचकव्रतवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४४ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

मुने व्रतमिदं पुण्यं श्रुतं वै मूर्तिपंजरम् ।।

अन्तःप्रमोदजननं महिम्ना च महत्तरम् ।। १ ।।

यात्रा द्वादश पुण्या या उद्दिष्टा भगवत्प्रियाः ।।

तासां द्वे अवशिष्टे नः कथयस्व महामुने ।। २ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

वासंतिकां समाख्यास्ये यात्रां दमनभंजिकाम्।।

यस्यां कृतायां दृष्टायां प्रीणाति पुरुषोत्तमः ।। ३ ।।

पुरा यत्कथितं विप्रास्तृणं दमनकाह्वयम् ।।

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामाहरेत्तत्समूलकम् ।। ४ ।।

तन्मध्ये मंडलं कुर्यात्सुशुभं पद्मसंज्ञितम् ।।

तदंतर्वासयेद्देवप्रत्यर्चां प्रतिपूजिताम् ।। ५ ।।

युक्तां श्रीसत्यभामाभ्यां पूजयेद्विधिवच्च ताः ।।

अर्द्धरात्रे तु कर्मेदं देवदेवस्य कारयेत् ।। ६ ।।

पुरा निशीथेऽपि विभुर्बभंज दमनासुरम् ।।

भंक्त्वा लेभे परां प्रीतिं तदंगोत्थं च तत्तृणम् ।।७।।

तस्यामेव त्रयोदश्यां तृणं दैत्यं विभावयेत् ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यं चेदमुदाहरेत् ।। ८।।

अवधीर्दमनं दैत्यं पुरा त्रैलोक्यकंटकम् ।।

स एवेत्थं परिणतः पुरतस्तव तिष्ठति ।। ९ ।।

अस्योत्पत्तौ तदा प्रीतिरासीद्या तव माधव ।।

अधुनापि तथैवास्तां प्रीतिर्दमनभंजने ।। 2.2.45.१० ।।

इत्युक्त्वा तृणमेके तु करे देवस्य दापयेत् ।।

ततोऽवशिष्टां रात्रिं च नृत्यगीतादिभिर्नयेत् ।। ११ ।।

ततश्चाभ्युदिते सूर्ये देवं तृणपुरःसरम् ।।

नयेच्च जगदीशस्य समीपं द्विजसत्तमाः ।। १२ ।।

उपचारैर्जगन्नाथं पूजयेत्पूर्ववत्ततः ।।

हिरण्यकशिपुं हत्वा ह्यन्त्रमालां तदंगजाम् ।। १३ ।।

कृत्वा कण्ठे यथाऽप्रीणास्तथेदं दमनं तृणम् ।।

तव प्रीत्यै तु भगवन्मया दत्तं तवांगके ।। १४ ।।

इत्युच्चार्य हरेर्मूर्ध्नि दद्याद्गंधतृणं शुभम् ।।

तदा दृष्ट्वा हरेर्वक्त्रपद्मं प्रीतिकरं मुदा ।।

भवदुःखपरिक्षीणः सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। १५ ।।

गृहीत्वा मूर्ध्नि तच्छाखां विष्णुमूर्ध्नोऽपकाषताम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो वसेद्विष्णुपुरे ध्रुवम् ।। १६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये दमनकभंजनविधिवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४५ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्रामक्षयमोक्षदाम् ।।

अनायासेन मूढानां वासनाबद्धचेतसाम् ।। १ ।।

वैशाखस्यामले पक्षे द्वितीयारात्रिमध्यतः ।।

मण्डपं च चतुष्कोणं सुधालिप्तं सवेदिकम् ।। २ ।।

सुधौतवाससा कुर्यात्प्रतिसीरासमं ततः ।।

साधुसोपानसंयुक्तं चारुचंद्रातपान्वितम्।। ३ ।।

तन्मध्ये विन्यसेन्नूनं साधु भद्रासनोत्तमम् ।।

तस्मिन्निचोलसंछन्ने विन्यसेत्स्वर्णभाजनम् ।। ४ ।।

तस्य पश्चिमभागे वै स्वासीनो ब्राह्मणः शुचिः ।।

पात्रांतरे तु गृह्णीयाच्चंदनं पचविंशतिम् ।। ५ ।।

सुपिष्टं कृष्णस्नेहस्य गृह्णीयाच्च पलाधिकम् ।।

अगुर्वर्द्धं कुंकुमं स्यात्कुंकुमार्द्धं च सिह्लकम् ।। ६ ।।

कस्तूरिकाकर्पुरयोः प्रमाणं सिह्लसंमितम् ।।

सर्वमेकत्र संपिष्यात्पाटलोद्भववारिणा ।। ७ ।।

पलद्वयं ततो दद्यादगुरुस्नेहमुत्तमम् ।।

एकत्र लोडितां कृत्वा पूर्वपात्रे निधापयेत् ।। ८ ।।

आच्छाद्य केतकीपत्रैर्वेष्टयेच्चीनवाससा ।।

गन्धस्ते सोममंत्रेण रक्षेद्गरुडमुद्रया ।। ९ ।।

एवं तु मण्डपे तस्मिन्साधिवासं निधापयेत् ।।

अरुणोदयकालेऽथ नयेत्कृष्णस्य सन्निधिम् ।। 2.2.46.१० ।।

शंखचामरछत्राद्यैर्भ्रामयित्वा सुरालयम् ।।

देवाग्रे स्थापयित्वा च पूजयेत्पुरुषोत्तमम्।। ११ ।।

उद्धाटयेत्ततो वस्त्रे दिव्यदृष्ट्यावलोकयेत् ।।

प्रोक्षितं मंत्रराजेन संकुर्यात्ताडनादिभिः ।। १२ ।।

गंधपुष्पाक्षतैः पूज्यः श्रियः सूक्तेन लेपयेत् ।।

श्रीशस्य सर्वगात्रेषु मृदुस्पर्शं शनैः शनैः ।। १३ ।।

वैष्णवा जयशब्दैस्तं वर्द्धयंति तदा हरिम् ।।

नानासूक्तोपनिषदैर्विद्वांसस्तं स्तुवंति वै ।। १४ ।।

वेणुवीणादिकैर्नृत्यगीतवाद्यैरनेकशः ।।

व्यजनैश्चामरैच्छत्रैरन्यैर्नानोपहारकैः ।। १५ ।।

संतोषयञ्जगन्नाथं तृतीयादौ विलेपयेत् ।।

यस्य चिंतनमात्रेण तापा नश्यंति देहिनाम् ।। ।। १६ ।।

सोऽसौ संदर्शनात्तापान्नृणां हंति तदा द्विजाः ।।

अचिन्त्यो महिमा विष्णोरीदृक्तादृक्तया सदा ।। १७ ।।

ततः सूक्ष्मांबरैर्माल्यैर्भक्ष्यभोज्यादिपानकैः ।।

द्रव्यैर्नानाविधैर्हृद्यैर्गव्यैरावर्तितैः शुभैः ।। १८ ।।

ततः संपूजयेद्देवं तांबूलैश्च सुसंस्कृतैः ।।

तस्मिन्काले तु ये कृष्णं भक्त्या पश्यंति मानवाः ।। १९ ।।

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।।

विष्णोः स्वरूपमासाद्य विष्णुलोके वसंति वै ।। 2.2.46.२० ।।

पुरा कलियुगे विप्रा दक्षो नाम प्रजापतिः ।।

आध्यात्मिकादिसंतापैः सुदीनान्वीक्ष्य मानवान् ।। २१ ।।

तत्र गत्वा कृपायुक्तो महिमानं चकार वै ।।

यथाविधि मया प्रोक्तं स एव प्रथमं द्विजाः ।। २२ ।।

प्रलिप्य चन्दनेनांगे माधवामलपक्षके ।।

तृतीयायां जगन्नाथं स्तुतिमेतां मुदा जगौ ।।२३।।

।। दक्ष उवाच ।। ।।

देवदेव जगन्नाथ सहजानंदनिर्मल ।।

संसारार्णवसंमग्नांस्त्राहि नः परमेश्वर ।। २४ ।।

नानाविधैश्च संतापैः संतप्तान्मानवानिमान् ।।

ममानुक्रोशबुद्ध्या वै शुभदृष्ट्याऽमृतेन च ।।२५।।

संतर्पय तृणाञ्छुष्कान्कृष्ण मेऽघ नमोऽस्तुते ।।

कलिकल्मषसंमूढानुद्धर्तुं जगतां पते ।। २६ ।।

अवतारोऽयमेतस्मिन्नीलाचलगुहांतरे ।।

चिरकालप्ररूढानां दुस्त्यजानां महांहसाम् ।।२७।।

राशिं दग्धुं त्वमेवेशो दीनानाथकृपाकर ।।

त्वद्दर्शनमहायोगे यमाद्यष्टांगवर्जिते ।। २८ ।।

येषां मतिः समुत्पन्ना चतुर्वर्गैकसाधने ।।

न ते शोचंति दुष्पारे भवारण्ये महाभये ।। २९ ।।

कर्मानपेक्षं देवेश नात्मज्ञानं विमोचकम् ।।

इदं ते दर्शनं नाथ विना कर्मापि मोचयेत् ।। 2.2.46.३० ।।

जय कृष्ण जयेशान जयाक्षर जयाव्यय ।।

प्रसीदानुगृहाणेमान्दीनान्मूढान्विचेतसः ।। ३१ ।।

इति स्तुत्वा दंडपातं पपात चरणांबुजे ।।

प्रसीदेश प्रसीदेश प्रसीदेशेति घोषयन् ।। ३२ ।।

ततो जगाद भगवान्सुस्वरेण प्रजापतिम् ।।

उत्तिष्ठ वत्स ते दत्तं दुर्लभं यद्वरं त्वया ।। ३३ ।।

कांक्षितं मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः ।।

मदनुग्रहोऽल्पपुण्यानां दुर्लभो विदितस्तव ।। ।। ३४ ।।

मदंगजातोऽस्ति भवान्मां त्वं प्रार्थितवानसि ।।

ममोत्सवेन सन्तोष्य ततस्ते प्रददाम्यहम् ।। ३५ ।।

इमामक्षययात्रां ये भक्त्या पश्यंति हर्षिताः ।।

तस्मिन्काले यदिच्छंति मनसा तदवाप्नुयुः ।। ३६ ।।

यथा संतापहरणं चन्दनेनानुलेपनम् ।।

तथोत्सवोऽयं मे दक्ष संतापत्रयनाशनः ।। ३७ ।।

मत्प्रेरितमतिस्त्वं हि उत्सवं कृतवानसि ।।

संकल्पितोऽयं मनसा दीनोद्धृत्यै मया ध्रुवम् ।। ३८ ।।

त्वयाभिकाक्षितं सर्वं दास्याम्येव प्रजापते ।।

द्वादशैता महायात्रा गुण्डिचाद्यास्तु पावनाः ।। ३९ ।।

एकैका मुक्तिदा सर्वा धर्मकामार्थवर्द्धनाः ।। 2.2.46.४० ।।

तासामेकतमां वापि यो भक्त्या चावलोकयेत् ।।

एकयापि भवाब्धिं स तीर्त्वा विष्णुपदं व्रजेत् ।। ४१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

इत्युदीर्य प्रजानाथं भगवान्स तिरोदधे ।। ४२ ।।

दक्षः प्रजापतिः सोऽपि श्रद्दधानस्तदाज्ञया ।।

संवत्सरं गिरौ स्थित्वा संददर्श महोत्सवान् ।। ४३ ।।

सर्वज्ञो ब्राह्मणो भूत्वा कौशिकस्य कुलोत्तमे ।।

लोकान्प्रवर्तयामास यथाविधि महेषु सः ।। ४४ ।।

विश्वासायाल्पबुद्धीनां यात्रा वै परिकीर्तिताः ।।

अयं च साक्षात्परमब्रह्मरूपी जगद्गुरुः ।।

प्रसादितः सुरेशेन लोकानुग्रहणाय वै ।। ४५ ।।

यथा तथा दृष्टिपथं यातो मुक्तिप्रदो धुवम् ।।

सर्वान्कामान्ददात्येव नारीणां नात्र संशयः ।। ४६ ।।

सत्यप्रतिज्ञो भगवांस्तत्रास्ते मधुसूदनः ।।

शोकं तरति यं दृष्ट्वा भवपाथोधिसंभवम् ।।

किं व्रतैः किं तपोदानैः किं कृच्छ्रैः क्रतुभिस्तथा ।। ४७ ।।

किमष्टांगेन योगेन किं सांख्येन परेण च ।। ४८ ।।

तीर्थराजजले स्नात्वा क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ।।

न्यग्रोधमूलवसतौ वसन्तं चर्मचक्षुषा ।।

दृष्ट्वा दारुमयं ब्रह्म देहबंधात्प्रमुच्यते ।। ४९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४६ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ श्रुतं परममद्भुतम् ।।

यात्रारूपं भगवतो माहात्म्यं पापनाशनम् ।। १ ।।

यथाहं पूजितो देवः कामिभिः सर्वकामदः ।।

भूत्युपासनया भूतिप्रदो ब्रूहि तथा हि नः ।।२।।

।।जैमिनिरुवाच।।

सर्वा विभूतयो विष्णोर्जगत्यस्मिंश्चराचराः।।

भूतिप्रदो विभूतिश्च स एकः परमेश्वरः।।३।।

यथायथोप चरति तथा वै जायते नरः।।

एतावदस्य महिमा परिमातुं न शक्यते।।४।।

यो यथा समुपास्ते तं तथा वै फलमाप्नुयात्।।

एकः पंथाश्चतुर्णां वै धर्मादीनां स दारवः ।। ५ ।।

धर्मस्य पथा गहनः संकीर्णो वहुशासनैः ।।

तत्त्वावधारणे नास्य क्षमः कोऽपि द्विजोत्तमाः ।। ६ ।।

अर्थकामौ हि तन्मूलावित्थं स्थूलगती सदा ।।

तेषां त्रयाणां भगवाननायासेन वृद्धिकृत् ।। ७ ।।

धर्मो हि भगवान्विष्णुर्धर्ममूलमिदं जगत् ।।

धर्मस्य जगतश्चापि प्रभुरेष जनार्दनः ।। ८ ।।

पुरुषार्थमये तस्मिन्भक्तिर्यस्य प्रतिष्ठिता ।।

स सर्वकामतृप्तात्मा न शोचति न कांक्षति ।। ९ ।।

त्रैलोक्यैश्वर्यदातासौ शक्ररूपो ह्युपासितः ।।

भावितो धातृरूपेण वंशवृद्धिकरो हरिः ।। 2.2.47.१० ।।

सनत्कुमाररूपेण दीर्घमायुः प्रयच्छति ।।

वृत्तिसंपत्प्रदो ह्येष पृथुरूपेण भावितः ।। ११ ।।

गङ्गादितीर्थफलदो वाचस्पतिरुपासितः ।।

अंतस्तमः प्रणुदति भास्वद्रूपेण भावितः ।। १२ ।।

सौभाग्यमतुलं दद्यादमृतांशुरुपासितः ।।

विद्याष्टादशतत्त्वज्ञो वाक्पतित्वेन भावयन् ।। १३ ।।

वाजिमेधादियज्ञानां फलदोऽयं सनातनः ।।

यज्ञेश्वरस्वरूपेण भावितोऽयं जगन्मयः ।। १४ ।।

ध्यातः कुबेररूपेण समृद्धिमतुलां ददेत् ।। १५ ।।

एवं दयांबुधिरसौ तस्मिन्नीलाचले वसन् ।।

दीनानाथानुग्रहाय दारुव्याजशरीरवान् ।। १६ ।।

प्रयात तत्र भो विप्रा वसध्वं सुसमाहिताः ।।

श्रीशपादाब्जयुगलं शरणं तत्प्रपद्यत ।। १७ ।।

ऐहिकामुष्मिकान्भोगान्वाञ्छध्वं यदि शाश्वतान् ।।

अन्ते मुक्तिं च कैवल्यां यथेच्छं तत्र प्राप्नुत ।। १८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४७ ।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

प्रासादस्य प्रतिष्ठांत इन्द्रद्युम्नाय यद्वरान् ।।

आज्ञापयामास हरिर्यात्रास्ता द्वादशापि च ।। १ ।।

त्वत्सकाशाच्छुतं सर्वं ततः स पृथिवीपतिः ।।

किं चकार महाबुद्धिर्विष्णुभक्तोऽप्यवस्थितः ।। ।। २ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

वराँल्लब्ध्वा जगन्नाथात्साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणः ।।

कृतकृत्यं स मेने वा आत्मानं नरपुंगवः ।। ३ ।।

यथाज्ञं कारयित्वा वै यात्रास्ताः पुण्यमोक्षदाः ।।

बहूपचारैर्बहुधा समभ्यर्च्य जगद्गुरुम् ।। ४ ।।

गालराजं समादिश्य देवस्याज्ञां यथाविधि ।।

इदं प्रोवाच मधुरं धर्मन्यायसमायुतम् ।। ५ ।।

।। इन्द्रद्युम्न उवाच ।। ।।

राजन्बहुश्रुतोऽसि त्वं धर्मनिष्ठामुपागतः ।।

भगवत्यपि भक्तिस्ते कर्मणा मनसा गिरा ।। ।। ६ ।।

न ह्येकस्योपदशाय भगवाननुशास्ति वै ।।

चराचरगुरुर्ह्येष विश्वं तच्छिष्यतां गतम् ।। ७ ।।

ममानुग्रहलक्ष्येण अवतीर्णो जगत्पतिः ।।

उद्धृत्यै दीनमनसामत्रापि स्थास्यते चिरात् ।। ८ ।।

भक्त्या च श्रद्धया युक्त एतदाज्ञां प्रवर्त्तय ।।

प्रतिमाव्यवहारेण नैनं जानीहि भूमिप ।। ९ ।।

प्रत्यक्षं ते यथा जातं त्रैलोक्यं भूमिमागतम् ।।

प्रासादांतः प्रवेशे हि यस्यास्य जगदीशितुः ।। 2.2.48.१० ।।

पितामहाद्यास्त्रिदशाः सर्वे युगपदागताः ।।

विश्वमूर्त्या वयं सर्वे जाता वै नष्टचेतनाः ।। ११ ।।

चराचरमयो ह्येष साक्षाद्दारुस्वरूपधृक् ।।

कल्पवृक्षमिमं विद्धि भूगतं सर्वकामदम् ।। १२ ।।

उपास्यैनं हि लभते यो यथा कामनाफलम् ।।

यतंतो बहुधा यं हि यतयो न विदन्ति वै ।।

तमःपारे प्रतिष्ठतं किंस्विज्ज्योतिः स्वरूपिणम् ।। १३ ।।

यतीनां धर्मनिष्ठानां शुद्धानामूर्ध्वरेतसाम् ।।

अनन्यभक्तियुक्तानामेकः पंथास्तु योगिनाम् ।। १४ ।।

ग्रीष्मे शीत गभीरे वै निमज्ज्य सलिलाशये ।।

परां निर्वृतिमाप्नोति तथास्मिन्करुणांबुधौ ।। १५ ।।

त्रितापदुःखं त्यजति संप्राप्ते पुरुषोत्तमे ।। १६ ।।

न माता न पिता मित्रं न पत्नी न सुतस्तथा ।।

शरणागतदीनानां यथायमुपकारकः ।। १७ ।।

तदेनं परिसेवस्व भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।।

पौरैः प्रजाभिर्यात्रास्ताः समृद्धं परिवर्त्तय ।। १८ ।।

साधारणो धर्मपंथा नृपाणां नृपसत्तम ।।

प्रवर्तितश्च पूर्वेण पाल्यतेऽनंतरेण सः ।। १९ ।।

नृसिंहं भज राजेंद्र उपचारैर्महर्द्धिभिः ।।

पूजयस्व त्रिसंध्यं तं परं निर्वाणमाप्नुहि ।। 2.2.48.२० ।।

स्वकृतादुत्तमं प्राहुः परकृत्योपरक्षणम्।।

पालयेत्परदत्तं यः स्वदत्तादुत्तमं हि तत् ।। २१ ।।

।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

कृतांजलिपुटः सोऽथ श्वेतो नृपतिसत्तमः ।।

मूर्ध्नि जग्राह तद्वाक्यं मालामिव गुणान्विताम् ।। २२ ।।

इंद्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः प्रसाद्य पुरुषोत्तमम् ।।

सह श्रीमान्ब्रह्मलोकं जगाम ह ।। ।। २३ ।।

एतद्वः कथितं पुण्यं क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् ।।

तत्र नित्योषितस्यापि माहात्म्यं ब्रह्मदारुणः ।। २४ ।।

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः ।।

अश्वमेधसहस्रस्य फलं सोऽविकलं लभेत् ।। २५ ।।

अर्द्धोदयस्तु यो योगः स्कंदेन परिकीर्तितः ।।

तत्कोटिगुणितं पुण्यं विष्णोर्माहात्म्यकीर्तनात् ।। २६ ।।

प्रातः प्रातर्यः शृणुयात्कपिलाशतदो भवेत् ।।

गांगैः पुष्करजैस्तोयैरभिषेकफलं लभेत् ।। २७ ।।

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं संतानवर्द्धनम्।।

स्वर्गप्रतिष्ठागतिदं सर्वपापापनोदनम् ।। २८ ।।

एतद्रहस्यमाख्यातं पुराणेषु सुगोपितम् ।।

वैष्णवेभ्यो विनाऽन्येषु न तु वाच्यं कदाचन ।।२९।।

कुतर्कोपहता ये च दुरधीतश्रुतागमाः ।।

नास्तिका दांभिका नित्यं परदोषोपदर्शिनः ।।

अवैष्णवा मोघजीवास्तेभ्यो गोप्यं सदैव हि ।। 2.2.48.३० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्येऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४८ ।।

।।मुनय ऊचुः ।। ।।

भगवञ्जैमिने सर्वं वेदवेदांगपारग ।।

त्वदनुग्रहतोऽस्माभिर्माहात्म्यं जगदीशितुः ।। १ ।।

क्षेत्रराजस्य तस्यैव यात्राणां चैव सर्वशः ।।

भगवद्भोजनोच्छिष्टप्राशनादिफलं तथा ।। २ ।।

इंद्रद्युम्नस्य राज्ञो वै वृत्तांतमतिदुर्लभम् ।।

नीलमाधवरूपं तु दारुब्रह्मप्रकाशनम् ।। ।। ३ ।।

श्रुतं त्वद्वदनांभोजाद्गलितं तद्यथाविधि ।।

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो हि वदतां वर ।। ४ ।।

सर्वं विस्तरतो ब्रह्मन्वयं सर्वे मुदान्विताः ।।

पुराणश्रवणस्यैव यदुक्तं फलमेव तत् ।। ५ ।।

को वा तस्य विधिश्चैव केन वा स्यात्तु सांगकम्।।

अस्मासु चेदनुक्रोशो यथावद्वक्तुमर्हसि ।। ६ ।।

।। ।। जैमिनिरुवाच ।। ।।

साधु साधु मुनिश्रेष्ठा यत्पृष्टं परया मुदा ।।

तत्र मे प्रीतिरतुला जाता रोमांचकारिणी ।। ७ ।।

तद्वः सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सावधानतः ।।

पुराणश्रवणारंभे यथाविभवमात्मनः ।। ८ ।।

आदौ संकल्प्य विधिवद्ब्राह्मणं शुद्धवंशजम् ।।

अव्यंगावयवं शांतं स्वशाखं स्वपुरोधसम् ।। ९ ।।

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं भूषणैरतिशोभनैः ।।

वस्त्रचंदनमाल्याद्यैर्वृणुयात्पाठसंश्रुतौ ।। 2.2.49.१० ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः संप्रार्थयेद्द्विजम् ।।

त्वं विष्णुर्विष्णुरेव त्वं न तु भेदः कदाचन ।। ११ ।।

निर्विघ्नं मे भवत्वेव त्वत्प्रसादात्प्रसीद च ।।

ततो वृतं ब्राह्मणं च बहुमूल्यासने शुभे ।। ।। १२ ।।

वासयित्वा च तस्यैव गले मालां विनिक्षिपेत् ।।

मस्तके पुष्पगर्भं च चंदनैरनुलेपयेत् ।। १३ ।।

यस्मात्तस्मिंश्च समये विप्रो व्याससमो मतः ।।

तेनैव ब्राह्मणेनैव पुस्तके विष्णुरूपके ।। १४ ।।

कारयेद्व्यासपूजां च श्रीखण्डागुरुपुष्पकैः ।।

नानोपचारै रुचिरैर्भक्ष्यभोज्यादिकैरपि ।। १५ ।।

भक्त्या चासनदानादिविधिः कार्यो दिने दिने ।।

सांप्रतं कथयाम्येवं श्रूयतां श्रोतृलक्षणम् ।। १६ ।।

गतानुगतिकानां च निवासार्थं तथा द्विजाः ।।

आसनानि यथायोग्यं रचयित्वा स्वयं तथा ।। १७ ।।

शुभासनांतरस्थो हि भवेदुत्कण्ठमानसः ।।

अथवा संस्कृते देशे सर्वैः सह वसेद्भुवि ।। १८ ।।

व्यासस्याग्रे निवसतिरासने नोच्च एव च ।।

कृतस्नानो मुदा युक्तो धारयंञ्छुक्लवाससी ।। १९ ।।

आचांतः शंखचक्रादितिलकान्वितविग्रहः ।।

मनसा भावयेद्विष्णुं विश्वासं कारयेद्भृशम् ।। 2.2.49.२० ।।

पुराणे ब्राह्मणे चैव देवे च मंत्रकर्मणि ।।

तीर्थे वृद्धस्य वचने विश्वासः फलदायकः ।। २१ ।।

अतो मुनिवराः सर्वं पुण्यं विश्वासकारणम् ।।

पाषंडादिकसंभाषं वृथालापं प्रयत्नतः ।। २२ ।।

पुराणश्रवणे काले सर्वचिंतां च वर्जयेत् ।।

अनेन विधिना विप्राः प्रत्यहं शृणुयान्मुदा ।। २३ ।।

ततः पाठे समाप्ते च करतालादिकैर्मुहुः ।।

जय कृष्ण जगन्नाथ हर इत्यादिनामभिः ।। २४ ।।

विस्तारयेद्यथाकाशे श्रूयते शब्द एव सः ।।

एवं च प्रत्यहं कुर्यात्प्रीतये मुरवैरिणः ।। २५ ।।

ततो ग्रंथसमाप्तौ च विष्णुप्रीणनतत्परः ।।

विशेषाद्वस्त्रमाल्यादिचंदनैर्भूषणैस्तथा ।।

भूषयेत्परया भक्त्या विप्रं व्याससमं द्विजाः ।। २६ ।।

आत्मशक्त्या प्रदद्याच्च दक्षिणां वै यथाविधि ।।

ये ये प्रदद्युर्यद्यच्च मत्तस्तच्छृणुताधुना ।। २७ ।।

राजानः करिणो दद्युः सालंकारान्सुलक्षणान् ।।

क्षत्रिया एवमेवं च ते वै राजसमा मताः ।। २८ ।।

ब्राह्मणाः पुस्तकांश्चैव विष्णोरर्चाकरंडिकाः ।।

कनकं रजतं चैव धान्यं वस्त्रं स्वभक्तितः ।। २९ ।।

विशश्च रत्नभूषाढ्यान्सिन्धुदेशोद्भवानपि ।।

गाश्च लक्षणसंयुक्ताः सवत्साश्च पयस्विनीः ।। 2.2.49.३० ।।

अन्यच्च कनकाद्यं च त्यजेयुर्धर्मतत्पराः ।।

शूद्राः प्रदद्युः परया मुदा संयुक्तमानसाः ।। ३१ ।।

वासांसि च सुवर्णं च धान्यं रत्नानि गास्तथा ।।

नानालंकारयुक्ताश्च घटोघ्नीर्बालगर्भिणीः ।। ३२ ।।

एवं वै दक्षिणां दद्याद्येन संतुष्यते गुरुः ।।

आत्मनः शक्तितो विप्रा वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।। ३३ ।।

शांतिकं पौष्टिकं चैव व्रतोद्वाहादि कर्म च ।।

मोक्षस्य साधकं कर्म पुराणश्रवणं तथा ।। ३४ ।।

यज्ञादिकं च दानं च व्रतं नानाविधं तथा ।।

यदि चेद्दक्षिणाहीनं तदा भवति निष्फलम्।।३५।।

असुराः कर्मणस्तस्य हरंति फलमेव तत् ।।

यथा स्त्रीणां च लावण्यं भर्तृस्नेहविवर्जितम् ।। ३६ ।।

युद्धात्पलायितानां च पृष्ठं कृत्वा धनुष्मताम् ।।

विना धावनमश्वानां दुष्टत्वं हि यथा द्विजाः ।। ३७ ।।

मूकत्वेनेव पांडित्यं सर्वशास्त्रविपश्चिताम् ।।

हीनं दक्षिणया यद्यत्कर्म तद्वच्च निष्फलम् ।।३८।।

दानेन क्षीयते यस्मादुरितानां कदंबकम् ।।

दक्षिणेति तथा विप्रा गीयते शास्त्रवेदिभिः ।। ३९ ।।

ततो विप्रान्भोजयेद्वै यथाशक्तिप्रकल्पितैः ।।

कर्पूरेण च खंडेन सर्पिषा पायसैर्युतैः ।।2.2.49.४० ।।

षड्विधैरन्नपानाद्यैः सुस्वादैरमृतोपमैः ।।

तेभ्योपि स्वर्णवस्त्रादि यथाशक्त्या प्रदापयेत्।। ४१ ।।

एतद्वः कथितं सर्वं पुराणश्रवणस्य च ।।

सांगोपांगविधानं च येन स्यात्सफलं त्विदम् ।।

इदानीं भो मुनिश्रेष्ठाः किमन्यज्ज्ञातुमिच्छथ ।।४२।।

।। मुनय ऊचुः ।। ।।

अहोऽस्माकं महाभाग्यं यत्पापौघविनाशनम् ।।

पुराणश्रवणस्यैव फलमस्माभिरेव च ।। ४३ ।।

सांगोपांगविधानं च श्रुतं त्वन्मुखपंकजात् ।।

धन्याः स्म कृतपुण्याः स्म संसारे विगतज्वराः ।। ४४ ।।

इदानीमात्मशक्त्या वै दीयते भवते मुने ।।

दक्षिणा फलसंप्राप्त्यै प्रसन्नस्त्वं गृहाण च ।। ४५ ।।

इत्युक्तवंतो मुनयो ह्यकिंचनाः समित्कुशं पुष्पफलाक्षतादिकम् ।।

क्लृप्त्वा च तस्मै मुनयः सुमुक्ताः क्षेत्रोत्तमं जग्मुरतिप्रहर्षिताः ।। ४६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्र माहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवाद एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ४९ ।। ।। ।। ।। ।। ।।

इति वैष्णवखण्डे द्वितीयं श्रीपुरुषोत्तम (जगन्नाथ) क्षेत्रमाहात्म्यं समाप्तम् ।। (२-२) ।।

।। श्रीबदरीनाथाय नमः ।।

।। शौनक उवाच ।। ।।

सूतसूत महाभाग सर्वधर्मविदां वर ।।

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ पुराणे परिनिष्ठित ।। १ ।।

व्यासः सत्यवतीपुत्रो भगवान्विष्णुरव्ययः ।।

तस्य यत्प्रियशिष्यस्त्वं त्वत्तो वेत्ता न कश्चन ।। २ ।।

प्राप्ते कलियुगे घोरे सर्वधर्मबहिष्कृते ।।

जना वै दुष्टकर्माणः सर्वधर्मविवर्जिताः ।।३।।

क्षुद्रायुषः क्षुद्रप्राणबलवीर्यतपःक्रियाः ।।

अधर्मनिरताः सर्वे वेदशास्त्रविवर्जिताः ।। ४ ।।

तीर्थाटनतपोदानहरिभक्तिविवर्जिताः ।।

कथमेषामल्पकानामुद्धारोऽल्पप्रयत्नतः ।। ५ ।।

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणामुत्तमं तथा ।।

मुमुक्षूणां कुतः सिद्धिः कुत्र वा ऋषिसंचयः ।।६ ।।

कुत्र वाल्पप्रयत्नेन तपो मन्त्राश्च सिद्धिदाः ।।

कुत्र वा वसति श्रीमाञ्जगतामीश्वरेश्वरः।।

भक्तानामनुरक्तानामनुग्रहकृपालयः।। ७ ।।

एतदन्यच्च सर्वं मे परार्थैकप्रयोजनम् ।।

ब्रूहि भद्राय लोकानामनुग्रहविचक्षण ।। ८ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

साधु साधु महाभाग भवान्परहिते रतः ।।

हरिभक्तिकृतासक्तिप्रक्षालितमनोमलः ।। ९ ।।

अथ मे देवकीपुत्रो हृत्पद्ममधिरोहति ।।

प्रसंगात्तव विप्रर्षे दुर्ल्लभः साधुसंगमः ।। 2.3.1.१० ।।

हरति दुष्कृतसंचयमुत्तमां गतिमलं तनुते तनुमानिनाम् ।।

अधिकपुण्यवशादवशात्मनां जगति दुर्लभः साधुसमागमः ।। ११ ।।

हरति हृदयबन्धं कर्मपाशार्दितानां वितरति पदमुच्चैरल्पजल्पैकभाजाम ।।

जननमरणकर्मश्रांतविश्रांतिहेतुस्त्रिजगति मनुजानां दुर्ल्लभः सत्प्रसंगः ।। १२ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

अयं प्रश्नः पुरा साधो स्कन्देनाकारि सर्वतः ।।

कैलासशिखरे रम्य ऋषीणां परिशृण्वताम् ।।

पुरतो गिरिजाभर्तुः कर्तुं निःश्रेयसं सताम्।।१३।।

।। स्कंद उवाच।। ।।

भगवन्सर्वलोकानां कर्त्ता हर्त्ता पिता गुरुः ।।

क्षेमाय सर्वजंतूनां तपसे कृतनिश्चयः ।। १४ ।।

कलिकाले ह्यनुप्राप्ते वेदशास्त्रविवर्जिते ।।

कुत्र वा वसति श्रीमान्भगवान्सात्वतां पतिः ।। १५ ।।

क्षेत्राणि कानि पुण्यानि तीर्थानि सरितस्तथा ।।

केन वा प्राप्यते साक्षाद्भगवान्मधुसूदनः ।।

श्रद्दधानाय भगवन्कृपया वद मे पितः ।। १६ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

बहूनि संति तीर्थानि क्षेत्राणि च षडानन ।।

हरिवासनिवासैकपराणि परमार्थिनाम् ।। १७ ।।

काम्यानि कानिचित्संति कानिचिन्मुक्तिदान्यपि ।।

इहामुत्रार्थदान्येव बहुपुण्यप्रदानि वै ।। १६ ।।

गंगा गोदावरी रेवा तपती यमुना सरित् ।।

क्षिप्रा सरस्वती पुण्या गौतमी कौशिकी तथा ।। १९ ।।

कावेरी ताम्रपर्णी च चंद्रभागा महेंद्रजा ।।

चित्रोत्पला वेत्रवती सरयूः पुण्यवाहिनी ।। 2.3.1.२० ।।

चर्मण्वती शतद्रूश्च पयस्विन्यत्रिसंभवा ।।

गंडिका बाहुदा सर्वाः पुण्याः सिंधुः सरस्वती ।। २१ ।।

भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैताः सेव्यमाना मुहुर्मुहुः ।।

अयोध्या द्वारका काशी मधुरावंतिका तथा ।। ।।२२।।

कुरुक्षेत्रं रामतीर्थं कांची च पुरुषोत्तमम् ।।

पुष्करं दर्दुरं क्षेत्रं वाराहं विधिनिर्मितम् ।।

बदर्य्याख्यं महापुण्यं क्षेत्रं सर्वार्थसाधनम् ।। २३ ।।

अयोध्यां विधिवद्दृष्ट्वा पुरीं मुक्त्येकसाधनीम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयांति हरिमंदिरम् ।। २४ ।।

विविधविष्णुनिषेवणपूर्वकाचरितपूजननर्तनकीर्तनाः ।।

गृहमपास्य हरेरनुचिंतनाज्जितगृहार्जितमृत्युपराक्रमाः ।। २५ ।।

स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा रामालयं शुचिः ।।

न तस्य कृत्यं पश्यामि कृतकृत्यो भवेद्यतः ।। २६ ।।

द्वारिकायां हरिः साक्षात्स्वालयं नैव मुंचति ।।

अद्यापि भवनं कैश्चित्पुण्यवद्भिः प्रदृश्यते ।। २७ ।।

गोमत्यां तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम् ।।

मुक्तिः प्रजायते शेषो विना सांख्यं षडानन ।। २८ ।।

असीवरुणयोर्मध्ये पंचक्रोश्यां महाफलम् ।।

अमरा मृत्युमिच्छंति का कथा इतरे जनाः ।। २९ ।।

मणिकर्ण्यां ज्ञानवाप्यां विष्णुपादोदके तथा ।।

ह्रदे पंचनदे स्नात्वा न मातुः स्तनपो भवेत् ।। 2.3.1.३० ।।

प्रसंगेनापि विश्वेशं दृष्ट्वा काश्यां षडानन ।।

मुक्तिः प्रजायते पुंसां जन्ममृत्युविवर्जिता ।। ३१ ।।

बहुना किमिहोक्तेन नैतत्क्षेत्रसमं क्वचित् ।।

तपोपवासनिरतो मथुरायां षडानन ।।

जन्मस्थानं समासाद्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ३२ ।।

विश्रांतितीर्थे विधिवत्स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् ।।

पितॄनुद्धृत्य नरकाद्विष्णुलोकं प्रगच्छति ।। ३३ ।।

यदि कुर्यात्प्रमादेन पातकं तत्र मानवः ।।

विश्रांते स्नानमासाद्य भस्मीभवति तत्क्षणात् ।। ३४ ।।

अवंत्यां विधिवत्स्नात्वा शिप्रायां माधवे नराः ।।

पिशाचत्वं न पश्यंति जन्मांतरशतैरपि ।। ३५ ।।

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा भोजयित्वा द्विजोत्तमान्।।

महाकालं हरं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ३६ ।।

मुक्तिक्षेत्रमिदं साक्षान्मम लोकैकसाधनम् ।।

दानाद्दरिद्रताहानिरिह लोके परत्र च ।। ३७ ।।

कुरुक्षेत्रे रामतीर्थे स्वर्णं दत्त्वा स्वशक्तितः ।।

सूर्योपरागे विधिवत्स नरो मुक्तिभाग्भवेत् ।। ३८ ।।

ये तत्र प्रतिगृह्णंति नरा लोभवशंगताः ।।

पुरुषत्वं न तेषां वै कल्पकोटिशतैरपि ।। ३९ ।।

हरिक्षेत्रे हरिं दृष्ट्वा स्नात्वा पादोदके जनः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो हरिणा सह मोदते ।। 2.3.1.४० ।।

खगगणा विविधा निवसंत्यहो ऋषिगणाः फलमूलदलाशनाः ।।

पवनसंयमनक्रमनिर्जितेंद्रियपराक्रमणा मुनयस्त्विह ।। ४१ ।।

विष्णुकांच्यां हरिः साक्षाच्छिवकांच्यां शिवः स्वयम् ।।

अभेदादुभयोर्भक्त्या मुक्तिः करतले स्थिता ।।

विभेदजननात्पुंसां जायते कुत्सिता गतिः ।। ४२ ।।

सकृद्दृष्ट्वा जगन्नाथं मार्कंडेयह्रदे प्लुतः ।।

विना ज्ञानेन योगेन न मातुः स्तनपो भवेत् ।। ४३ ।।

रोहिण्यामुदधौ स्नात्वा इंद्रद्युम्नह्रदे तथा ।।

भुक्त्वा निेवेदितं विष्णोर्वैकुंठे वसतिं लभेत्।। ४४।।

दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं शंखोपरि स्थितम्।।

चतु्र्भुजत्वमायांति कीटा अपि न संशयः।। ४५।।

कार्त्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा सदक्षिणम्।।

भोजयित्वा द्विजान्भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते।।४६।।

सकृत्स्नात्वा ह्रदे तस्मिन्यूपं दृष्ट्वा समाहितः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते द्विजसत्तमः ।। ४७ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि योगाभ्यासेन यत्फलम् ।।

सौकरे विधिवत्स्नात्वा पूजयित्वा हरिं शुचिः ।।४८ ।।

सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।।

तीर्थराजं महापुण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम् ।। ४९ ।।

कामिनां सर्वजंतूनामीप्सितं कर्मभिर्भवेत् ।।

वेण्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा माधवदर्शनम् ।।

भुक्त्वा पुण्यवतां भोगानन्ते माधवतां व्रजेत् ।। ।। 2.3.1.५० ।।

माघे मासि नरः स्नात्वा त्रिवेण्यां भक्तिभावितः ।।

बदरीकीर्तनात्पुण्यं तत्समाप्नोति मानवः ।। ५१ ।।

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दशयज्ञफलप्रदम् ।।

संक्षेपात्कथितं पुत्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ५२ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

बदर्य्याख्यं हरेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।।

क्षेत्रस्य स्मरणादेव महापातकिनो नराः ।।

विमुक्तकिल्विषाः सद्यो मरणान्मुक्तिभागिनः ।। ५३ ।।

अन्यतीर्थे कृतं येन तपः परमदारुणम् ।।

तत्समा बदरीयात्रा मनसापि प्रजायते ।। ५४ ।।

बहूनि संति तीर्थानि दिवि भूमौ रसातले ।।

बदरीसदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।। ५५ ।।

अश्वमेध सहस्राणि वायुभोज्ये च यत्फलम् ।।

क्षेत्रांतरे विशालायां तत्फलं क्षणमात्रतः ।। ५६ ।।

कृते मुक्तिप्रदा प्रोक्ता त्रेतायां योगसिद्धिदा ।।

विशाला द्वापरे प्रोक्ता कलौ बदरिकाश्रमः ।। ५७ ।।

स्थूलसूक्ष्मशरीरं तु जीवस्य वसतिस्थलम् ।।

तद्विनाशयति ज्ञानाद्विशाला तेन कथ्यते ।। ५८ ।।

अमृतं स्रवते या हि बदरीतरुयोगतः ।।

बदरी कथ्यते प्राज्ञैर्ऋषीणां यत्र संचयः ।। ५९ ।।

त्यजेत्सर्वाणि तीर्थानि कालेकाले युगेयुगे ।।

बदरीं भगवान्विष्णुर्न मुञ्चति कदाचन ।। 2.3.1.६० ।।

सर्वतीर्थावगाहेन तपोयोगसमाधितः ।।

तत्फलं प्राप्यते सम्यग्बदरीदर्शनाद्गुह ।। ६१ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि योगाभ्यासेन यत्फलम् ।।

वाराणस्यां दिनैकेन तत्फलं बदरीं गतौ ।। ६२ ।।

तीर्थानां वसतिर्यत्र देवानां वसतिस्तथा ।।

ऋषीणां वसतिर्यत्र विशाला तेनकथ्यते ।। ६३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे बदरिकाश्रमस्य सर्वतीर्थाधिकत्ववर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

कथमेतत्समुत्पन्नं कैर्वा क्षेत्रं निषेवितम् ।।

को वा तस्याप्यधीशः स्यादेतद्विस्तरतो वद ।। १ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

अनादिसिद्धमेतत्तु यथा वेदा हरेस्तनूः ।।

अधिष्ठाता हरिः साक्षान्नारदाद्यैर्निषेवितम् ।। २ ।।

पुरा कृतयुगस्यादौ स्वीयां दुहितरं विधिः ।।

रूपयौवनसंपन्नां स तां यभितुमुद्यतः ।। ३ ।।

तं दृष्ट्वा तादृशं रोषाच्छिरः खड्गेन पञ्चधा ।।

चिच्छेदाऽहं कपालं तद्ब्रह्महत्यासमुद्यते ।। ४ ।।

हस्ते कृत्वा जगामाशु तत्र तीर्थानि सेवितुम् ।।

दिवि भूमौ च पाताले तपश्चरणपूर्वकम् ।। ५ ।।

न गता ब्रह्महत्या मे कपालं तादृशं करे ।।

तदा वैकुण्ठमगमं द्रष्टुं लक्ष्मीपतिं हरिम् ।। ६ ।।

विनयावनतो भूत्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः ।।

सर्वमाख्यातवांस्तस्मै व्यसनं करुणात्मने ।। ७ ।।

तस्योपदिष्टमादाय बदरीं समुपागतः ।।

तत्क्षणाद्ब्रह्महत्या मे वेपमाना मुहुर्मुहुः ।। ८ ।।

अंतर्हितं कपालं तत्कराद्विगलितं मम ।।

ततःप्रभृति तत्क्षेत्रं पार्वत्या सह सादरम् ।।९।।

तिष्ठामि तप आस्थाय ऋषीणां प्रीतिमावहन् ।।

वाराणस्यां यथा प्रीतिः श्रीशैलशिखरे तथा ।। 2.3.2.१० ।।

कैलासे शिवया सार्द्धं ततोनंतगुणाधिका ।।

अन्यत्र भरणान्मुक्तिः स्वधर्मविधिपूर्वकात ।। ११ ।।

बदरी दर्शनादेव मुक्तिः पुंसां करे स्थिता ।।

हरेश्चरणसान्निध्यं यत्र वैश्वानरः स्वयम् ।। १२।।

तत्र केदाररूपेण मम लिंगं प्रतिष्ठितम् ।।

केदारदर्शनात्स्पर्शादर्च्चनाद्भक्तिभावतः।। १ ३।।

कोटिजन्मकृतं पापं भस्मीभवति तत्क्षणात् ।।

कलामात्रेण तिष्ठामि तत्र क्षेत्रे विशेषतः ।। १ ४।।

कला पंचदशैवात्र मूर्तिमध्ये ह्यवस्थितम् ।। १५।।

जितकृतांतभयाः शिवयोगिनः कृतमृगाजिनकृत्तिसुवाससः ।।

वरविभूतिजटान्वितभूषणाः स्वयमुपासत एव जटाधरम् ।। १ ६।।

फलदलांबुसमीरणतोषिताः शिवमनोजितमृत्युपरिश्रमाः ।।

गिरिवरस्थितनिर्जितमानसाः प्रसरनिर्म्मलबुद्धिमहोदयाः ।। १७ ।।

कमलकोमलकांतिमुखांबुजाः शिवकृपाजितनिर्भरवैरिणः ।।

करधृतांजलिमौलिशिवेक्षणाः शिवमुपासत एव निशामुखे ।। १८ ।।

करधृतजपमालाः शांतिसंतोषभाजः कृतनतिपरनित्यप्रार्थनाश्चन्द्रमौलौ ।।

हरचरणसरोजध्यानविज्ञानमूर्तिव्यथितजनमनोजाः सर्वभावान्नितांतम् ।। १९ ।।

वाराणस्यां मृतानां च तारकं ब्रह्मसंज्ञकम् ।।

जनानां पूजनात्तत्र मम लिंगस्य जायते ।। 2.3.2.२० ।।

वह्नितीर्थं परिभ्राजद्भगवच्चरणांतिके ।।

केदाराख्यं महालिंगं दृष्ट्वा नो जन्मभाग्भवेत् ।। २१ ।।

।। स्कन्द उवाच ।। ।।

कथं वैश्वानरः श्रीमान्सर्वलोकैककारणम् ।।

बदरीमनुसंतस्थौ तन्मे वद महामते ।। २२ ।। ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

पुरा समाजः समभूदृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।।

गंगा भगवती यत्र कालिंद्या सह संगता ।।२३।।

दशाश्वमेधिकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।।

बभूव तत्र भगवान्हुतभुक्प्रश्रयानतः ।।

ऋषीणामग्रतः स्थित्वा प्रष्टुं समुपचक्रमे ।। २४ ।।

।। वैश्वानर उवाच ।। ।।

दृष्ट्वा इहैकदृग्ज्ञाना भवन्तो ब्रह्मवित्तमाः ।।

दीनार्थे करुणापूर्णा हृदयार्द्रा दयालवः ।। २५ ।।

सर्वदुर्लक्षणोद्भूतपातकालिप्तचेतसः ।।

कथं स्यान्निरयान्मुक्तिर्मम ब्रह्मविदुत्तमाः ।। २६ ।।

सर्वेषामृषिवर्य्याणामाजगाम मुनीश्वरः ।।

गंगांभसि समाप्लुत्य वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २७ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

अस्त्येकः परमोपायो भवतः पापनिष्कृतौ ।।

सर्वभक्षाख्यदोषस्य बदरीं शरणं श्रय ।। २८ ।।

यत्रास्ते भगवान्साक्षाद्देवदेवो जनार्द्दनः ।।

भक्तानामप्यभक्तानामघहा मधुसूदनः ।। २९ ।।

तत्र गंगांभसि स्नात्वा कृत्वा प्रदक्षिणां हरेः ।।

दंडवत्प्रणिपातेन सर्वपापक्षयो भवेत् ।। 2.3.2.३० ।।

ततो व्यासमुखाच्छ्रुत्वा ऋषीणामनुवादतः ।।

उत्तराभिमुखो वह्निर्गंधमादनमाययौ ।। ३१ ।।

ततो बदरिकां प्राप्य स्नात्वा गंगांभसि स्वयम्।।

नारायणाश्रमं गत्वा नत्वा प्रोवाच भक्तिमान् ।। ३२ ।।

।। अग्निरुवाच ।। ।।

विशुदविज्ञानघनं पुराणं सनातनं विश्वसृजां पतिं गुरुम् ।।

अनेकमेकं जगदेकनाथं नमाम्यनंताश्रितशुद्धबुद्धिम् ।। ३३ ।।

मायामयीं शक्तिमुपेत्य विश्वकर्त्तारमुद्दिश्य रजोपयुक्तम् ।।

सत्त्वेन चास्य स्थितिहेतुमुग्रमथो तमोभिग्रसितारमीडे ।।३४।।

अविद्यया विश्वविमोहितात्मा विद्यैकरूपं विततं त्रिलोक्याम् ।।

विद्याश्रितत्वात्सकलज्ञमीशं त्वविद्यया जीवमहं प्रपद्ये ।। ३५ ।।

भक्तेच्छयाविष्कृतदेहयोगमाभोगभोगार्पितयोगयोगम् ।।

कौशेयपीताम्बरजुष्टशक्तिं विचित्रशक्त्यष्टमयेष्टमीडे ।। ३६ ।।

अथ प्रसन्नो भगवान्स्तुतः सर्वैर्हृदि स्थितः ।।

प्रोवाच मधुरं वाक्यं पावकं पावनार्थिनम् ।। ३७ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

वरं वरय भद्रं ते वरदोऽहमुपागतः ।।

स्तवेनानेन तुष्टोऽस्मि विनयेन तवानध ।। ३८ ।।

।। अग्निरुवाच ।। ।।

ज्ञातं भगवता सर्वं यदर्थमहमागतः ।।

तथापि कथयाम्येतदीश्वराज्ञानुपालनम् ।। ३९ ।।

सर्वभक्षो भवाम्येव निष्कृतिस्तु कथं भवेत् ।।

अत्यन्तभयसंपत्तिरेतस्माज्जायते मम ।। 2.3.2.४० ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

क्षेत्रदर्शनमात्रेण प्राणिनां नास्ति पातकम् ।।

मत्प्रसादात्पातकं तु त्वयि मास्तु कदाचन ।। ४१ ।।

ततः प्रभृति भूतात्मा पावकः सर्वतो भृशम् ।।

कलयावस्थितश्चात्र सर्वदोषविवर्जितः ।। ४२ ।।

य एतत्प्रातरुत्थाय शृणोति श्रावयेच्छुचिः ।।

अग्नितीर्थकृतस्नानं फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। ४३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीबदरिकाश्रममाहात्म्येऽग्निकृतभगवत्स्तुतिवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। स्कन्द उवाच ।। ।।

भगवन्सर्वभूतेषु सर्वधर्मविशारद ।।

अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं कृपया वद मे पितः ।। १ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

अतिगुह्यतमं तीर्थं सर्वतीर्थनिषेवितम् ।।

संक्षेपात्कथयाम्येतत्तवादरवशादहम्।। २ ।।

महापातकिनो ये च अतिपातकिनस्तथा ।।

स्नानमात्रेण शुद्ध्यंति विनायासेन पुत्रक ।। ३ ।।

प्रायश्चित्तेन यत्पापं न गच्छेन्मरणांतिकम्।।

स्नानमात्रेण तीर्थस्य पावकस्य विशुद्ध्यति ।। ४ ।।

अत्यंतमलसंबद्धं यथा शुद्ध्यति हाटकम् ।।

तथाग्नितीर्थमासाद्य देही पापैर्विशुद्ध्यति ।। ५ ।।

कुशाग्रेणोदबिंदुं च पीत्वा वर्षत्रयं नरः ।।

अन्यक्षेत्रे तपः कृत्वा तदत्र स्नानमात्रतः ।। ६ ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वास्मिन्यथाविभवसंभवैः ।।

दरिद्रता कुले तेषां न कदाचित्प्रजायते ।।७ ।।

उपवासेन यः प्राणान्वह्नितीर्थे त्यजेन्नरः ।।

स भित्त्वा सूर्यलोकादीन्विष्णुलोकं प्रपद्यते ।।८।।

चांद्रायणसहस्रैस्तु कृच्छ्रैः कोटिभिरेव च ।।

यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्स्नानाद्वह्नितीर्थतः ।। ९ ।।

पंचधा ये प्रकुर्वंति पापमस्मिन्षडानन ।।

जपेन पवनायामैर्विशुद्धिरिति मे मतिः ।। 2.3.3.१० ।।

ज्ञानेन मोहवशतः पापं कुर्वन्ति येऽधमाः ।।

पैशाचीं योनिमायामति यावदिंद्राश्चतुर्दश ।। ११ ।।

अनाश्रमी चाश्रमी वा यावद्देहस्यधारणम् ।।

न तीर्थे पावके कुर्यात्पातकं बुद्धिपूर्वकम् ।। १२ ।।

स्नानं दानं जपो होमः संध्या देवार्चनं तथा ।।

अत्रानंतगुणं प्रोक्तमन्यतीर्थात्षडानन ।। १३ ।।

बहूनि संति तीर्थानि पावनानि महांत्यपि ।।

वह्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।। १४ ।।

न ब्रह्मा न शिवः शेषो न देवा न च तापसाः ।।

शक्नुवंति फलं नालं वक्तुं पावकतीर्थजम् ।।१५।।

किं तेषां बहुभिर्यज्ञैः किं दानैर्नियमैर्यमैः।।

येषां पावकतीर्थेऽस्मिन्स्नानं दशदिनं भवेत् ।। १६ ।।

उपवासेन यः प्राणान्वह्नितीर्थे जयेन्नरः ।।

उपवासत्रयं कृत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम्।।

नरः पावकतीर्थेऽस्मिन्स भवेत्पावकोपमः ।। १७ ।।

शिलापंचकमध्यस्थं सान्निध्यं नित्यदा हरेः ।।

तत्रैव पावकं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ।।१८ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

कथं तत्र शिलाः पंच केन वा तत्र निर्मिताः ।।

किं पुण्यं किं फलं तासां वक्तुमर्हस्यशेषतः ।। १९ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

नारदी नारसिंही च वाराही गारुडी तथा ।।

मार्कंडेयीति विख्याताः शिलाः सर्वार्थसिद्धिदाः ।। 2.3.3.२० ।।

नारदो भगवांस्तेपे तपः परमदारुणम्।।

दर्शनार्थं महाविष्णोः शिलायां वायुभोजनः ।। २१ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि शिलायां वृक्षवृत्तिमान्।।

तदासौ भगवान्विष्णुस्तत्र ब्राह्मणरूपधृक् ।। २२ ।।

जगाम पुरतस्तस्य कृपया मुनिसत्तमम् ।।

उवाच वचनं चारु किमिति क्लिश्यते ह्यृषे ।।

किं वा तवेप्सितं ब्रूहि तपसा क्षीणकल्मष ।। २३ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

को भवान्विजनेऽरण्ये ममानुग्रहतत्परः ।।

मनः प्रसन्नतामेति दर्शनात्ते द्विजोत्तम ।। २४ ।।

इत्युक्तो नारदेनासौ शंखचक्रगदाधरः ।।

पीतांबरलसत्पद्मवनमालाविभूषणः ।। २५ ।।

श्रीवत्सकौस्तुभभ्राजत्कमलाविमलालयः ।।

सुनंदनप्रमुख्यैः स स्तूयमानो जनार्द्दनः ।। २६ ।।

दर्शयामास रूपं स्वं नारदाय कृपार्दितः ।।

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय तनुं प्राण इवागतः ।। २७ ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः ।।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ।। २८ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

यः सर्वसाक्षी जगतामधीश्वरो भक्तेच्छया जातशरीरसंपदः ।।

कृपामहांभोनिधिराश्रितानां प्रसीदतां पावनदिव्यमूर्तिः ।। २९ ।।

हिताय लोकस्य सतां पुनर्मनः सुतोषणायाचिरमुत्कलादिभिः ।।

प्रसन्नलीलाहसितावलोकनः प्रसीदतां सत्त्वनिकायमूर्तिमान् ।। 2.3.3.३० ।।

कंदर्प्पलावण्यविलाससुंदरः प्रसन्नगंभीरगिरेंदिरोत्सवः ।।

स्वमाश्रितानां वरकल्पपादपः प्रसीदतां दीनदयार्द्रमानसः ।। ३१ ।।

यदंघ्रिपद्मार्चननिर्मलांतरा ज्ञानासिना शातितबंधहेतवः ।।

विदंति यद्ब्रह्मसुखं गतक्लमाः प्रसीदतां दीनदयार्द्रमानसः ।।३२।।

संसारवारांनिधिबद्धसेतुर्यः सृष्टिपालांतविधानहेतुः ।।

उपांतनामा गुणलब्धमूर्तिः प्रसीदतां ब्रह्मसुखानुभूतिः ।। ३३ ।।

य इंद्रियाधिष्ठितभूतसूक्ष्माद्विकासहेतुर्द्युतिमद्वरिष्ठः ।।

जीवात्मतां गच्छति मायया स्वया स एक ईशो भगवान्प्रसीदताम् ।। ३४ ।।

स्वदृग्गुणैर्येन विलिप्यते महान्गुणाश्रयं येन च पाञ्चभौतिकम्।।

एकोऽपि नानागुणसंप्रयुक्तः प्रसीदतां दीनदयालुवर्यः ।। ३५ ।।

यस्यानुवर्तिनो देवा विपदां पदमंबुधिम् ।।

कृत्वा वत्सपदं स्वर्गे निरातंका वसंति हि ।।३६।।

नमस्ते वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ।।

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सर्वभूतात्मने नमः ।। ३७ ।।

अद्य मे जीवितं धन्यमद्य मे सफलं तपः ।।

अद्य मे सफलं ज्ञानं दर्शनात्ते जनार्दन ।। ३८ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

तुष्टोऽहं तपसानेन स्तोत्रेण तव नारद ।।

त्वत्तो भक्तो न मे कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।। ३९ ।।

वरं वरय भद्रं ते वरदोऽहं तवाग्रतः ।।

मद्दर्शनात्ते कामः स्यात्संसिद्धो विद्धि नारद।। 2.3.3.४० ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

वरदो यदि मे देव वरार्हो यदि वाप्यहम् ।।

भक्तिं तव पदांभोजे निश्चलां देहि मे विभो ।। ४१ ।।

पच्छिलासन्निधानं च न त्याज्यं ते कदाचन ।।

मत्तीर्थदर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनात्तथा ।।

देहैर्न युज्यते देयस्ततीयस्तु वरो मम ।। ४२ ।।

।। श्रीभगवानुवाच।। ।।

एवमस्तु तव स्नेहात्तव तीर्थे वसाम्यहम् ।।

चराचराणां जंतूनां विदेहाय न संशयः ।। ४३।।

एवमुक्त्वा हरिः साक्षात्तत्रैवांतरधीयत ।।

नारदोऽपि महातेजा दिनानि कतिचित्सह ।।

बदरीमावसन्हृष्टो ययौ मधुपुरीं ततः ।। ४४ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

मार्कंडेयशिलायास्तु महिमानं वदस्व मे ।।

किं पुण्यं किं फलं तस्याः संज्ञा च तादृशी कथम् ।।४५।।

।।शिव उवाच ।। ।।

पुरा त्रेतायुगस्यांते मृकंडुतनयो महान् ।।

स्वल्पायुषं निजं ज्ञात्वा जजाप परमं जपम् ।। ४६ ।।

द्वादशाक्षरमंत्रेण पूजितो हरिरव्ययः ।।

सप्तकल्पायुषं ज्ञात्वा तत्रैवांतरतो ययौ ।। ४७ ।।

मार्कंडेयस्ततः श्रुत्वा तीर्थाटनपरिश्रमम् ।।

दर्शनं नारदस्यासीन्मथुरायां षडानन ।। ४८ ।।

पूजितो वंदितस्तेन नारदो मुनिसत्तमः ।।

कथयामास माहात्म्यं बदर्या यत्र केशवः ।। ४९ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

किमिति क्लिश्यते साधो तीर्थाटनपरिश्रमैः ।।

बदर्याख्यं महाक्षेत्रं सान्निध्यं नित्यदा हरेः ।। 2.3.3.५० ।।

तत्र याहि यत्र साक्षाद्धरिं पश्यसि चक्षुषा ।।

तच्छ्रुत्वा विस्मयोपेतो विशालामाययावृषिः ।। ५१ ।।

स्नात्वा शिलामुपविशञ्जजापाष्टाक्षरं परम् ।।

ततःप्रसन्नो भगवाँस्त्रिरात्र्यंते जनार्दनः ।। ५२ ।।

शंखचक्रगदापद्मवनमालाविभूषणम् ।।

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रेमगद्गदया गिरा ।।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा मार्कंडेयो जनार्दनम् ।। ५३ ।।

।। मार्कंडेय उवाच ।। ।।

अशाश्वते च संसारे सारे ते चरणांबुजे ।।

समुद्धारः कथं नृणां त्राहि मां परमेश्वर ।।५४।।

तापत्रयपरिश्रांतमनेकाज्ञानजृंभितम् ।।

संसारकुहरे भ्रांतं त्राहि मां कृपयाऽच्युत ।। ५५ ।।

अनेकयोनियंत्रेषु निःसृतेस्तनुवेदनाम् ।।

गर्भवासकृतां प्राप्तं त्राहि मां करुणांबुधे ।।५६।।

कृमिभक्षितसर्वांगं क्षुत्पिपासाकुलं च हि ।।

आंत्रमालाकुलेगर्भे त्राहि मां मधुसूदन ।। ५७।।

अमेध्यादिभिरालिप्तं निश्चेष्टश्रममाकुलम्।।

स्मरंतं निजकर्मोत्थं त्राहि मां मधुसूदन ।। ५८ ।।

वचनादाननिःश्वासाशक्तं भयमुपागतम्।।

गर्भवासमहादुःखं त्राहि मां मधुसूदन ।। ५९ ।।

जरामरणबाल्यादिदुःखसंसारपीडितम् ।।

दुःखाब्धौ सुखबुद्धिं मां कृपासिंधो प्रपालय ।। 2.3.3.६० ।।

कदाचित्कृमितां प्राप्तं कदाचित्स्वेदजन्मिताम्।।

कदाचिदुद्भिज्जत्वं च कदाचिन्नरतां गतम् ।।६१।।

सर्वयोनिसमापन्नं विपन्नं विगतप्रभम्।।

अनाथं त्वां समापन्नं त्राहि मां कृपयाऽच्युत।।६२।।

एवं स्तुतस्ततः कृष्णो मार्कण्डेयेन धीमता ।।

प्रीतस्तमाह विप्रर्षे वरं मे व्रियतामिति ।।६३।।

।। श्रीमार्कंडेय उवाच ।। ।।

यदि तुष्टो भवान्मह्यं भगवन्दीनवत्सल ।।

निश्चलां देहि मे भक्तिं पूजायां दर्शने तव ।।

शिलायां तव सान्निध्यमेष एव वरो मम ।।।। ६४ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

तथेत्युक्त्वा महाविष्णुर्ययावंतर्हितं द्विज ।।

मार्कंडेयस्ततस्तुष्टो जगाम पितुराश्रमम् ।। ६५ ।।

उपस्थानमिदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।।

शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो गोविन्दे लभते गतिम् ।। ६६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे शिवकार्तिकेयसंवादे अग्नितीर्थनारदशिलामार्कण्डेयशिलामाहात्म्यवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

।। स्कन्द उवाच ।।

वैनतेयशिलायास्तु माहात्म्यं वद मे पितः ।।

किं पुण्यं किं फलं चास्य अनुभावं च किं भवेत् ।। १ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

कश्यपाद्विनतागर्भे महाबलपराक्रमौ ।।

गरुडारुणौ प्रजातौ द्वावरुणः सूर्यसारथिः ।। २ ।।

बदर्य्या दक्षिणे भागे गन्धमादनशृङ्गके ।।

गरुडस्तप आतेपे हरिवाहनकाम्यया ।। ३ ।।

फलमूलजलाहारो निर्द्वंद्वो जपतां वरः ।।

पदैकेनोपसंक्रम्य भुवि जेपे निरामयः ।। ४ ।।

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि हरिदर्शन लालसः ।।

ततस्तु भगवान्साक्षात्पीतवासा निजायुधः ।। ५ ।।

आविरासीद्यथा प्राच्यां दिशींदुरिव पुष्कलः ।।

उवाच वचनं सम्यङ्मेघगंभीरनिस्वनः ।। ६ ।।

तथापि न बहिर्वृत्तिर्दध्मौ दरवरं ततः ।।

तथापि न बहिर्वृत्तिर्गरुडस्य महात्मनः ।। ७ ।।

ततः प्रविश्य भगवानंतरं पवनक्रमात् ।।

बहिरुन्मुखतां चैव रचयन्बहिराबभौ ।। ८ ।।

भगवंतं हरिं दृष्ट्वा गरुडो गतसाध्वसः ।।

पुलकांकित सर्वांगस्तुष्टाव विहितांजलिः ।। ९ ।।

।। गरुड उवाच ।। ।।

जयजय त्रिभुवनजनमनोभवन विदलिताघगुण सकलगीर्वाणवंदित चरणकमलयुगलपरिमलबहलरिपुवनविभंजन विद्योतमान सकलसुरासुरमुकुटकोटिविलसित निजपीठकमलनिरसित निजजनहृदयतिमिरपटलबहल हिमकर इव त्रिविधसंतापसंदोहहरणचरण

जगदुदयस्थितिलयविलासविलसित त्रिविधमूर्तिकीर्तिविस्फूर्जित जगदुदयसंदोह दिनकर इव निजजनमानससरोजषट्पदविदित सकलवेदविद्योतमान मानस निजजनमुनिजनवन्दित पदनखनीरपवित्रीकृत गीर्वाणमुनिमानसवंदित चरणरजःप्रसादसारभूत जगतामधीश नमस्ते नमस्ते ।। ।। 2.3.4.१० ।।

अपि च ।।

अष्टशक्तिसहितो वनमाली पीतचैलकुसुमावलिशोभः ।।

पंकजाकरविराजितपादः पातु मामवहितेन्द्रियवर्गः ।। ११ ।।

भक्तहृत्कमलराजितमूर्तिर्दुष्टदैत्यदलनोत्थितकीर्तिः ।।

बद्धसेतुरविताश्रितलोकः पातु मामनुदिनं भुवनेशः ।। १२ ।।

स्थिरचलत्रिविधतापहिमांशुर्भासमानतरणिप्रतिभासः ।।

एक एव बहुधा कृतवेषो माययावतु महामतिरीशः ।। १३ ।।

भक्तचिंतनकृते कृतरूपः शैशवेन बहुशासितभूपः ।।

वेदमार्ग उरुधा हितकारी रीतिरीशितुरियं गुणशाली ।। १४ ।।

यज्ञभुग्घृदयबंधनधारी विश्वमूर्तिरबलांशुकहारी।।

पालनेऽपि महतां बहुदेहो रास एष तनुमानवतान्नः ।।१५।।

प्रेमभक्तिपुरुषैरुपलभ्यः पूरुषः कृतसमस्तनिवासः ।।

दास्यवृंदहृषितो निजदासः प्रेक्षणैककरुणोवतु विश्वम् ।। १६ ।।

कंठलंबिततरक्षुनखाग्रक्रुष्टगोपरमणीकुचभारः।।

लीलया युवतिभिः कृतवेषः शेष एष भवतादुपशांत्यै।।१७।।

दंडपाणिरयमेव जनानां शासितात्मनियमोक्तहितानाम्।।

पावनाय महतामनुशाली विश्वदुःखशमनो भवतान्नः ।।१८।।

एवं स्तुतस्ततः साक्षाद्गरुडेन महात्मना ।।

पूजार्थमाजुहावैनां गंगां त्रिपथगामिनीम् ।।१९।।

ततः पंचमुखी साक्षादाविरासीन्नगोपरि।।

तेनोदकेन पादार्घं चकार विनतासुतः ।।2.3.4.२०।।

व्रियतां वर इत्युक्तो गरुडो हरिणा ततः ।।

तवैकवाहनः श्रीमान्बलवीर्यपराक्रमः ।।

अजेयो देवदैत्यानां स्यामहं ते प्रसादतः ।। २१ ।।

इयं मन्नामविख्याता सर्वपापहरा शिला ।।

एतस्याः स्मरणात्पुंसां विषव्याधिर्न जायताम्।।२२।।

एवमुक्त्वा ततस्तूष्णीं बभूव विनतासुतः ।।

ओमित्युक्त्वा ततो विष्णुरुवाचेदं वचो हितम् ।।२३।।

बदरीं त्वं प्रयाहीति नारदेन निषेविताम् ।।

स्नानं नारदतीर्थादावुपवासत्रयं शुचिः ।।

कृत्वा मद्दर्शनं तत्र सुलभं ते भविष्यति ।। २४ ।।

इत्युक्त्वांतर्द्दधे विष्णुस्तडित्सौदामनी यथा ।।

गरुडस्तु ततः शीघ्रमागत्य बदरीं मुदा ।। २५ ।।

वह्नितीर्थं समासाद्य शिलामाश्रित्य तत्परः ।।

स्नात्वा नारदतीर्थेषु व्रतचर्यामथाकरोत् ।। २६ ।।

ततस्तु नारदे तीर्थे दृष्ट्वा भगवतः स्थितिम् ।।

नमस्कृत्य विधानेन तदाज्ञातः पुरं ययौ ।। २७ ।।

ततः प्रभृति त्रैलोक्ये गारुडीति शिलोच्यते ।। २८ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

वाराह्या वद माहात्म्यं कीदृशं हीश्वरेश्वर ।।

किं पुण्यं किं फलं तस्या अभिधानं तथा कथम् ।। २९ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

रसातलात्समुद्धृत्य महीं दैवतवैरिणम् ।।

हिरण्याक्षं रणे हत्वा बदरीं समुपागतः ।। 2.3.4.३० ।।

आकल्पांतं महादेवो योगधारणया स्थितः ।।

बदर्याः सौष्ठवादेव विदधे स्थितिमात्मनः ।। ३१ ।।

शिलारूपेण भगवान्स्थितिं तत्र चकार ह ।।

तत्र गत्वा तु मनुजः स्नात्वा गंगाजलेऽमले ।। ३२ ।।

दानं दत्त्वा स्वशक्त्या वै गंगांभः शांतमानसः ।।

अहोरात्रे स्थितो भूत्वा जपेदेकाग्रमानसः ।। ३३ ।।

शिलायां देवदृष्टिश्च तस्य पुंसः प्रजायते ।।

बहुना किमिहोक्तेन यद्वदिष्यति साधकः ।। ३४ ।।

तत्तस्य सिध्यति क्षिप्रं यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ।। ३५ ।। ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

नारसिंहीशिलायास्तु माहात्म्यं वद मे प्रभो ।।

त्वत्प्रसादान्महादेव दुर्ल्लभं श्रुतवानहम् ।।३६।।

।। शिव उवाच ।। ।।

हिरण्यकशिपुं हत्वा नखाग्रेणैव लीलया ।।

क्रोधाग्निना प्रदीप्तांगः प्रलयानलसन्निभः ।। ३७ ।।

तदा देवैः समागत्य स्थित्वा दूरे दयालुभिः ।।

स्तुतोऽसौ भगवान्देवो लीलया धृतविग्रहः ।। ३८ ।।

तदा प्रसन्नो हरिरुग्रविक्रमः स्वतेजसा व्याप्तसुरासुरोत्तमः ।।

उवाच मत्तो वरमावृणीध्वं गीर्वाणनिर्वाण सुखैकहेतुम् ।। ३९ ।।

तदासुराणामधिपः स्वयंभूरुवाच वाक्यं स्मितशोभिताननः ।।

रूपं तवात्युग्रमशेषदेहिनां भयावहं संहर नारसिंह ।। 2.3.4.४० ।।

अनेकधैतद्विधिवद्विधाय निधाय शैलादिषु दिव्यमूर्तिम् ।।

उवाच किं वः प्रकरोमि कृत्यमहं प्रसन्नस्त्रिदशाः परंतपाः ।। ४१ ।।

ततोमरा ऊचुरनेन चैव रूपेण संक्षोभितविश्वमूर्ते ।।

प्रशांतमंतःसुखहेतुबंधि चतुर्भुजत्वं वरमीप्सितं नः ।। ४२ ।।

ततो हरिर्वीक्ष्य निरीक्षणेन दिव्येन विश्वं प्रययौ विशालाम्।।

गंगाजले क्रीडति विष्टचेताः सुरासुरेभ्यो भगवानुवाच ।। ४३ ।।

ततोऽमराः शांतभया अथैनं निरीक्ष्य देवं जलमध्यसंस्थम् ।। ।।

नत्वा परिक्रम्य तदा समाययुर्निरूढभावाः स्वपुरं ततः क्रमात् ।। ४४ ।।

ततः समस्ता ऋषयस्तपोधनाः समाययुर्भक्तिभरावनम्राः ।।

नृसिंहमत्यद्भुतविकमं हरिं समीडिरे बद्धकरा वचोभिः ।। ४५ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

नमोनमस्ते जगतामधीश विश्वेश विश्वाभय विश्वमूर्ते ।।

कृपांबुराशे भजनीयतीर्थ पादांबुज श्रीश दयां विधेहि ।। ४६ ।।

एकोऽसि नाना निजमायया स्वया घटे पयो यद्वदुपाधिभिन्नम् ।।

भक्तेच्छयोपात्तविचित्रविग्रह प्रसीद विश्वानन विश्वभावन ।। ४७ ।।

ततः प्रसन्नो भगवान्नृसिंहः सिंहविक्रमः ।।

उवाच वचनं चारु वरं मे व्रियतामिति ।। ४८ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

यदि प्रसन्नो भगवन्कृपया जगतां पते ।।

विशाला न परित्याज्या वरोऽस्माकमभीप्सितः ।। ४९ ।।

एवमस्तु ततः सर्वे स्वाश्रमं ह्यृषयो ययुः ।।

नृसिंहोऽपि शिलारूपी जलक्रीडापरोऽभवत् ।। 2.3.4.५० ।।

उपवासत्रयं कृत्वा जपध्यानपरायणः ।।

नृसिंहरूपिणं साक्षात्पश्यत्येव न संशयः ।। ५१ ।।

य एतच्छ्रद्धया मर्त्यः शृणोति श्रावयञ्छुचिः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो वैकुंठे वसतिं लभेत्।।५२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे गरुडशिला वाराहीशिला नारसिंहीशिलामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः ।।४ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

किमर्थं भगवांस्तत्र वसति श्रद्धया पुनः ।।

किं पुण्यं किं फलं तस्य दर्शनस्पर्शनादिभिः ।। १ ।।

नैवेद्यभक्षणं चापि महापूजाकृतेस्तथा ।।

प्रदक्षिणस्य च फलं ब्रूहि मे कृपया पितः ।। २ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

पुरा कृतयुगस्यादौ सर्वभूतहिताय च ।।

मूर्तिमान्भगवांस्तत्र तपोयोगसमाश्रितः ।। ३ ।।

त्रेतायुगे ह्यृषिगणैर्योगाभ्यासैकतत्परः ।।

द्वापरे समनुप्राप्ते ज्ञाननिष्ठो हि दुर्लभः ।। ४ ।।

ऋषीणां देवतानां च दुर्दर्शो भगवानभूत् ।।

ततो ह्यृषिगणा देवा अलभ्य भगवद्गतिम् ।। ५ ।।

स्वायंभुवं पदं याता विस्मयाकुलचेतसः ।।

तत्र गत्वा नमस्कृत्य ऊचुर्लोकेश्वरं मुदा ।।

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य ऋषयश्च तपोधनाः ।। ६ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

नमस्ते सर्वलोकानामाश्रयः शरणार्तिहा ।।

वृत्तिदः करुणापूर्णः पितामह सुरेश्वर ।।

निवेदनीया विपदः समुद्धर्ता पितासि नः ।। ७ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

किमर्थमागता यूयं विस्मयाकुलमानसाः ।।

मिलिता ऋषिभिः साकं ब्रूतागमनकारणम् ।। ८ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

द्वापरे समनुप्राप्ते विशालायां विशालधीः ।।

भगवान्दृश्यते नैव तत्र किं कारणं वद ।। ९ ।।

विशाला किं परित्यक्ता ततो वा क्व गतः स्वयम् ।।

अपराधादुतास्माकं कथं चासौ प्रसीदति ।। 2.3.5.१० ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

नाहमेतद्विजानामि श्रुतं चाद्य मुखाद्धि वः ।।

को हेतुर्दृक्पथातीतो भगवान्भवतां सुराः ।।

आगच्छत वयं यामस्तीरं क्षीरपयोनिधेः ।।११।।

इत्युक्तास्ते पुरोधाय ब्रह्माणं त्रिदिवौकसः ।।

ययुः क्षीरांबुधेस्तीरमृषयश्च तपोधनाः।।१२।।

तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ।।

गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ।। १३ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

नमस्ते पुरुषाध्यक्ष सर्वभूतगुहाशय ।।

वासुदेवाखिलाधार जगद्धेतो जगन्मय ।। १४ ।।

त्वमेव सर्वभूतानां हेतुः पतिरुताश्रयः ।।

मायाशक्तिमुपाश्रित्य विचरस्येकसुन्दर ।। १५ ।।

एको नानायते योऽसौ नटवज्जायतेऽव्ययः ।।

व्यापकोऽपि कृपालुत्वाद्भक्तहृत्पद्मषट्पद ।।

ददाति विविधानंदं तं वंदे जगतां पतिम् ।। १६ ।। ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

विपद्वनांते हुतभुग्जनानां गृहीतसत्त्वस्त्रिदशावनीशः ।।

चराचरात्मा भगवाननंतः कृपाकटाक्षैरवलोकतां नः ।। १७ ।।

सकृद्यन्नामपीयूषरसपानपरः पुमान् ।।

निःश्रेयसं तृणमिव मन्यते तं हरिं भजे।। १८ ।।

अविद्याप्रतिबिंबत्वाज्जीवभावमुपागतः ।।

विज्ञत्वादुपशांतात्मा स पुनातु जगत्त्रयम् ।।१९।।

।। गंधर्वा ऊचुः ।। ।।

पिबंति ये हरेः पदांबुसंगलेशतः पयः पयो न ते पुनःपुनः पिबंति मातुरंकतः ।।

प्रसंगतो यदा भिधासुधां निपीय मानवा मृताऽमृतं व्रजंत्यधो न जातु यांत्यशंकिताः ।। 2.3.5.२० ।।

ततः स्तुतो हरिः साक्षात्सिंधोरुत्थाय चाब्रवीत् ।।

अलक्षितोऽपरैर्ब्रह्मा परं तद्वेद नापरः ।। २१ ।।

ब्रह्मा तदुपधार्याथ नत्वा तस्मै दिवौकस ।।

बोधयामास सकलं सुराः शृणुत सादरम् ।। २२ ।।

अंतर्हितोऽसौ भगवान्दृष्ट्वा लोकान्कुमेधसः ।।

श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य सर्वे देवा दिवं ययुः ।।२३।।

ततोऽहं यतिरूपेण तीर्थान्नारदसंज्ञकात् ।।

उद्धृत्य स्थापयिष्यामि हरिं लोकहितेच्छया ।। २४ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण पातकानि महान्त्यपि ।।

विलीयंते क्षणादेव सिंहं दृष्ट्वा मृगा इव ।। २५ ।।

धर्माधर्मान्विजित्याथ बदरीशं विभुं हरिम् ।।

दृष्ट्वा मुक्तिमुपायांति विनाऽऽयासं षडानन ।। २६ ।।

त्यक्तप्रायाणि तीर्थानि हरिणा कलिकालतः ।।

बदरीं समनुप्राप्य साक्षादेवावतिष्ठते ।। २७ ।।

कलिकालमनुप्राप्य मुक्तिर्येषामभीप्सिता ।।

द्रष्टव्या बदरी तैस्तु हित्वा तीर्थान्यशेषतः ।। २८ ।।

विना ज्ञानेन योगेन तीर्थाटनपरिश्रमैः ।।

एकेन जन्मना जंतुः कैवल्यं पदमश्नुते ।। २९ ।।

जन्मांतरसहस्रैस्तु येन चाराधितो हरिः ।।

स गच्छेद्बदरीं द्रष्टुं यत्र जंतुर्न शोचति ।। 2.3.5.३० ।।

बदरीबदरीत्युक्त्वा प्रसंगान्मनुजोत्तमः ।।

संसारतिमिराबाधे दीपमुज्वालयत्यसौ ।। ३१ ।।

यथा दीपावलोकेन तमोबाधा न जायते ।।

तथैव बदरीं दृष्ट्वा पुंसो मृत्युभयं कुतः ।।३२।।

दर्शनाद्यस्य पापानि रुदंत्यव्याहतानि च ।।

मुक्तिमार्गमुपालक्ष्य तं वंदे बदरीपतिम् ।। ।।३३।।

सशैलकानना भूमिर्दशधा दक्षिणीकृता ।।

हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे ।। ३४ ।।

अश्वमेधे तु यत्पुण्यं वाजपेयशतेन च ।।

हरेः प्रदक्षिणात्तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे ।। ३५ ।।

चतुर्मासे तु यत्पुण्यं ब्रह्मांडदानतस्तथा ।।

हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे ।। ३६ ।।

अतिकृच्छ्रैर्महाकृच्छ्रैश्छांदसैः सुकृतं भवेत् ।।

हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे ।। ३७ ।।

बदर्यां विष्णुनैवेद्यं सिक्थमात्रं षडानन ।।

अशनाच्छोधयेत्पापं तुषाग्निरिव कांचनम् ।। ३८ ।।

यदन्नं भगवानत्ति ऋषिभिर्न्नारदादिभिः ।।

तत्सत्त्वशुद्धये सर्वैर्भोक्तव्यमविचारितम् ।। ३९ ।।

अमरा अपि यन्नूनं व्याजेनेच्छन्ति सर्वतः ।।

भोक्तुं बदरिकां विष्णोर्नैवेद्यं यांति तत्पराः ।। 2.3.5.४० ।।

भोजनानंतरं विष्णोः प्रगच्छन्ति स्वमालयम् ।।

प्रह्लादप्रमुखा भक्ताः प्रविशंति हरेः पदम् ।। ४१ ।।

बाल्ययौवनवार्द्धक्ये यत्पापं ज्ञानतः कृतम् ।।

नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोर्बदर्यां तद्विलीयते ।। ४२ ।।

प्राणांतं यस्य पापस्य प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् ।।

विष्णोर्निवेदितं भुक्त्वा बदर्य्यां तन्निवर्त्तते ।।४६।।

तीर्थांतरेषु यत्नेन मुक्तिं गच्छति मानवः ।।

नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोः सालोक्यं लभते नरः ।।४४।।

हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः ।।

पादोदकं सनिर्माल्यं मस्तके यस्य सोऽच्युतः।।४५।।

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ।।

नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोर्बदर्यां यांति संक्षयम् ।। ४६ ।।

बदरीसदृशं क्षेत्रं नैवेद्यसदृशं वसु ।।

नारदीयसमं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति ।।४७।।

बदरी यत्नतो गम्या भोक्तव्यं तन्निवेदितम् ।।

द्रष्टव्यो भगवान्वह्नितीर्थे स्नानं सुदुर्लभम् ।। ४८ ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा ।।

पादोदकं विशालायां पावनं पुरतो भवेत् ।। ४९ ।।

किं तस्य दानैस्तपसा तीर्थाटनपरिश्रमैः ।।

बदर्यां विष्णुपादोदबिंदुमात्रं लभेद्यदि ।। 2.3.5.५० ।।

प्रायश्चित्तानि जल्पंति तावदेव षडानन ।।

यावन्न लभ्यते विष्णोर्बदर्यां चरणोदकम् ।। ५१ ।।

अनायासेन येषां वा इच्छा मुक्तिपथे नृणाम् ।।

कर्त्तव्यं तैः प्रयत्नेन विष्णोर्नैवेद्यभक्षणम् ।। ५२ ।।

ये नराः प्रतिगृह्णंति पापाः संसारभागिनः ।।

यात्राकृतं फलं तेषां न कदाचित्प्रजायते ।। ।। ५३ ।।

नैवेद्यनिंदनाद्विष्णोर्निंद्यंते ते तमोगताः ।।

नैवेद्यभक्षणात्सत्त्वशुद्धिरेव न संशयः ।। ५४ ।।

नैवेद्यं स्वयमानीय ब्राह्मणान्भोजयंति ये ।।

तुलापुरुषदानेन किं फलं ते कृतार्थिनः ।। ५५ ।।

कुरुक्षेत्रे समासाद्य राहुग्रस्ते दिवाकरे ।।

महादानेन यत्पुण्यं बदर्य्यां ग्रासमात्रतः ।। ५६ ।।

बदरीक्षेत्रमासाद्य ग्रासमात्रं प्रयत्नतः ।।

उपायोऽयं महांस्तत्र बदर्यां हरितोषणे ।।

यतिभ्यो भोजनाद्विष्णोरपराध्यपि वल्लभः ।। ५७ ।।

न विष्णोः सदृशो देवो न विशाला समा पुरी ।।

न भिक्षुसदृशं पात्रमृषितीर्थसमं न हि ।। ५८ ।।

चातुर्मास्यं प्रकुर्वंति ये नराः पुण्यशालिनः।।

तेषां पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणापि न शक्यते ।। ५९ ।।

भिक्षुकाणां फलावाप्तिर्विशेषादिह कीर्त्यते ।।

वेदांतश्रवणात्पुण्यं दशधा यत्प्रकीर्तितम् ।। 2.3.5.६० ।।

बदरी दृष्टिमात्रेण भिक्षुकाणां तदिष्यते ।।

चातुर्मास्ये विशेषेण कैवल्यफलभागिनः ।। ६१ ।।

न्यासिनो बदरीस्थाने विनायासेन पुत्रक ।।

ये मूर्खा जाड्यमापन्ना दम्भकाषायवाससः ।।

बदरीदर्शनात्तेषां मुक्तिः करतले स्थिता ।। ६२ ।।

ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वापि न्यासिनो नियतव्रता ।।

द्रष्टव्या बदरी तैस्तु फलानि समभीप्सुभिः ।। ६३ ।।

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं प्रसंगेनापि मानवः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ।। ६४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

कराद्विगलितं यत्र कपालं ते महेश्वर ।।

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कृपया वद मे पितः ।। १ ।।

।। ।। शिव उवाच ।। ।।

अतिगुह्यमिदं तीर्थं सुरासुरनमस्कृतम् ।।

ब्रह्महाऽपि नरो यत्र स्नानमात्रेण शुद्ध्यति ।। २ ।।

पंच तीर्थानि तिष्ठंति कपाले पापमोचने ।।

तत्र स्नानं तपो दानं सर्वमक्षयमिष्यते ।। ३ ।।

पिंडं विधाय विधिवन्नरकात्तारयेत्पितॄन् ।।

पितृतीर्थमिदं प्रोक्तं गयातोऽष्टगुणाधिकम् ।। ४ ।।

तिलतर्प्पणतो यांति पितरः स्वर्गमुत्तमम् ।। ५ ।।

अहोरात्रं स्थिरो भूत्वा जपनिष्ठः समाहितः ।।

तस्येष्टसिद्धिर्महती तत्क्षणादेव जायते ।। ६ ।।

पारलौकिककर्माणि सर्वाण्यव्याहतानि च ।।

कपालमोचने तीर्थे नाधिकं पितृकर्मणि ।। ७ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

कुत्र वा ब्रह्मतीर्थं वै फलं वा कीदृशं भवेत् ।।

के वा तत्र वसंतीह कृपया वद मे पितः ।। ८ ।।

शिव उवाच ।। ।।

एकदा विष्णुनाभ्यम्भोरुहस्थस्य प्रजापतेः ।।

वेदान्मुखांबुजाद्धृत्वा जग्मतुर्मधुकैटभौ ।। ९ ।।

ततो ह्युत्थाय शयनात्सिसृक्षुरब्जसंभवः ।।

स्रष्टुं विनाऽगमं लोके न शशाक हृतस्मृतिः ।। 2.3.6.१० ।।

तदा बदरिकामेत्य हरिणा प्रतिपालिताम् ।।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भगवंतं सनातनम् ।। ११ ।।

ततः कुंडात्समुद्भूतो हयशीर्षो निजायुधः ।।

पीतांबरधरः शुक्लश्चतुर्बाहुः सुदृप्तदृक् ।। १२ ।।

अत्यद्भुतः प्रकटकठोरलोचनश्चलच्छटाविच्छुरितमेघडंबरः ।।

स्वतेजसा हतनिखिलप्रभाकुलः कृपान्वितो द्रुहिणपुरःसरोऽभवत् ।। १३ ।।

निरीक्ष्य तं विधिरपि विस्मयाकुलः प्रणम्य च स्तुतिमकरोत्प्रसन्नदृक् ।। १४ ।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

नमः कमलनाभाय नमस्ते कमलाश्रय ।।

नमस्ते कमलावासविशालवनमालिने ।। १५ ।।

नमो विज्ञानभात्राय गुहावास निवासिने ।।

हृषीकेशाय शांताय तुभ्यं भगवते नमः ।। १६ ।।

स्वभक्तरक्षणकृते धृतदेहाय शार्ङ्गिणे ।।

अनंतक्लेशनाशाय गदिने ब्रह्मणे नमः ।।।। १७ ।।

संसारविविधासारनिवृत्तिकृतकर्मणे ।।

रक्षित्रे सर्वजंतूनां विष्णवे जिष्णवे नमः ।। १८ ।।

नमो विश्वंभराशेषनिवृत्तगुणवृत्तये ।।

सुरासुरवरस्तंभनिवृत्तिस्थितिकीर्तये ।।१९।।

इतीरितः सुरपतिना महेश्वरो हृदिस्थितोऽखिलविदशेषकर्मभिः ।।

ततोऽन्तरं सपदि गतो निबध्य तौ सुरद्रुहौ किल निजघान लीलया ।। 2.3.6.२० ।।

ततो निगममादाय ब्रह्मणोंऽतिकमाययौ।।

दत्त्वा स्वनिगमं तस्मै स्वस्थोऽभूत्स समीडितः ।। २१ ।।

ततः प्रभृति तत्तीर्थं ब्रह्मणा प्रकटीकृतम् ।।

ब्रह्मकुंडमिति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। २२ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण महापातकिनो जनाः ।।

विमुक्तकिल्बिषाः सद्यो ब्रह्मलोकं व्रजंति ते ।। २३ ।।

स्नानं कुर्वंति ये लोका व्रतचर्यामथापि वा ।।

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य विष्णुलोकं व्रजंति ते ।। २४ ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

ततः किमकरोद्धाता लब्ध्वा वेदाञ्जनार्द्दनात् ।।

एतदन्यच्च सर्वं मे कृपया वद सांप्रतम् ।। २५ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

चतुर्णामपि वेदानां दृष्ट्वा बदरिकाश्रमम् ।।

मतिर्न जायते गंतुं ब्रह्मणा सह पुत्रक ।। २६ ।।

ततस्तु विकलं दृष्ट्वा ब्रह्माणं जनवासिनः ।।

सिद्धास्तु विधिवत्स्तुत्वा प्रणिपत्येदमब्रुवन् ।। २७ ।।

।। सिद्धा ऊचुः ।। ।।

आज्ञा भगवतः कार्या सर्वैः स्थावरजंगमैः ।।

भगवान्सर्वजंतूनां कर्त्ता हर्ता पिता गुरुः ।। २८ ।।

स्थितिर्ब्रह्मांतिके वश्च हरिणैवानुकल्पिता ।।

निवृत्तिर्वर्तते चैषा तथाप्येतन्निरामयम् ।।२९।।

एकांते द्रवरूपेण मूर्तिर्वोऽत्रावतिष्ठताम् ।।

द्वितीया ब्रह्मणा सार्द्धं ब्रह्मलोकं व्रजेत्पुनः ।। 2.3.6.३० ।।

ततः सहृदया वेदा द्वैधीकृतात्मरूपकाः ।।

ब्रह्मणा ब्रह्मलोकं ते ययुः सार्द्धं प्रहर्षिताः ।। ३१ ।।

ततस्त्रिलोकं विधिवत्ससर्ज चतुराननः ।।

द्रवरूपेषु वेदेषु स्नानदानतपःक्रियाः ।।

कृता विच्छेदिता न स्युर्यावदाभूतसंप्लवम् ।। ३२ ।।

फलमुद्दिश्य कुर्वंति उपवासत्रयं नराः ।।

चतुर्णामपि वेदानां व्याख्यातारो न संशयः ।। ३३ ।।

अनुक्रमेण तिष्ठंति वेदाश्चत्वार एव च ।।

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या भगवत्पार्श्ववर्तिनः ।। ३४ ।।

ये पुण्यवंतोऽकलुषा वेदवेदांगपारगाः ।।

ते वेदघोषं विरलाः शृण्वंत्यपि कलौ युगे ।। ३५ ।।

चतुर्णामपि वेदानामुदगस्ति सरस्वती ।।

जप्ताथ सा नृणां हंति जडतां जलरूपिणी ।। ३६ ।।

सरस्वत्या जले स्थित्वा जपं कृत्वा समाहितः ।।

मनोस्तस्य न विच्छेदः कदाचिदपि जायते ।। ३७ ।।

वेदव्यासोऽपि भगवान्यत्प्रसादादुदारधीः ।।

पुराणसंहितार्थज्ञोऽभवदत्र न संशयः ।। ३८ ।।

त्रयाणामपि लोकानां हिताय जगतां पतिः ।।

स्थापयामास विधिना वाणीं वाग्विभवप्रदाम् ।। ३९ ।।

दर्शनस्पर्शनस्नानपूजास्तुत्यभिवन्दनैः ।।

सरस्वत्या न विच्छेदः कुले तस्य कदाचन ।। 2.3.6.४० ।।

मन्त्रसिद्धिर्विशेषेण सरस्वत्यास्तटे नृणाम् ।।

जपतामचिरणैव जायते नात्र संशयः ।।४१।।

बहुना किमिहोक्तेन वाणी वाग्विभवप्रदा ।।

द्रवरूपधरा नृणां दर्शनात्पूतिरुज्ज्वला ।। ४२ ।।

ततोऽर्वाग्दक्षिणे भागे द्रवधारेति विश्रुतम् ।।

तीर्थमिंद्रपदं यत्र तपश्चक्रे पुरंदरः ।। ४३ ।।

सुदारुणं तपः कृत्वा परितोष्य जनार्द्दनम् ।।

पदमैंद्रं समालेभे सुरासुरनमस्कृतम् ।। ४४ ।।

तपो दानं जपो होमो व्रतानि नियमा यमाः ।।

तत्रानन्तगुणं प्रोक्तं तत्तीर्थमतिदुर्लभम् ।। ४५ ।।

प्रतिमासे त्रयोदश्यां शुक्लायां हरितोषणे ।।

स्नात्वा सुतीर्थे सुत्रामाच्छन्दं चोपेत्य संगतः ।। ४६ ।।

उपवासद्वयं कृत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रलोके महीयते ।। ४७ ।।

तत्रैव मानसोद्भेदः सर्वपापप्रणाशनः ।।

दुर्लभः सर्वजंतूनां यत्र ते स्युर्महर्षयः ।। ४८ ।।

मानसं चिदचिद्ग्रन्थिमुद्ग्रथ्नंति च सर्वतः ।।

मानसोद्भेव इत्याख्या ऋषिभिः परिगीयते ।। ४९ ।।

भिंदंति हृदयग्रंथीश्छिंदन्ति बहुसंशयम् ।।

कर्माणि क्षपयन्त्यस्मान्मानसोद्भेद इत्यभूत् ।। 2.3.6.५० ।।

यदि भाग्यवशादत्र बिंदुमात्रं लभेन्नरः ।।

तत्क्षणान्मुक्तिमाप्नोति किमतस्त्वधिकं भवेत् ।। ५१ ।।

गिरिदरीनिलये निवसत्यमी ऋषिगणाः फलमूलजलाशनाः ।।

जितमनोविषयाः शितबुद्धयः कलिभयादिव पापभयाकुलाः ।। ५२ ।।

फलसमीरणगह्वरनिर्झराश्रमभरादुपलब्धपटोत्तमाः ।।

त्रिषवणक्रमनिर्जितदुर्जयेन्द्रियपराक्रमणा मुनयस्त्वमी ।। ५३ ।।

साधनानि बहून्येव कायक्लेशकराण्यहो ।।

सुलभं साधनं लोके मानसोद्भेददर्शनम् ।। ५४ ।।

यस्मिन्दिने जलं चैतल्लभते पुण्यवाञ्जनः ।।

भवति व्याससदृशो यमपितृसमः क्रमात् ।। ५५ ।।

काम्यतीर्थमिदं नॄणां कामनावशकृत्पुनः ।।

अकामतस्तु मुक्तिः स्यादुभयोरेष निश्चयः ।। ५६ ।।

यदि कश्चित्प्रमादेन कामनां कुरुते नरः ।।

फलं भुक्त्वा पुनर्मुक्तिर्भवत्येव न संशयः ।।५७।।

महरादिषु लोकेषु भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।।

भोगे भुक्ते पुनर्याति कामनावशतो जनः ।।५८।।

पुरुषार्थसमावाप्त्यै यतनीयं मनीषिभिः ।।

मानसोद्भेदने तीर्थे नापेत्यत्रेति मे मतिः ।। ५९ ।।

thumb|400px|वसुधारा, स्वयम्भु

मानसोद्भेदनात्प्रत्यग्दिशि सर्वमनोहरम् ।।

वसुधारेति विख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यदुर्लभम् ।। ।। 2.3.6.६० ।।

त्रिलोक्यां सर्वतीर्थेभ्यः श्रेष्ठो बदरिकाश्रमः ।।

श्रुत्वा तन्नारदात्सर्वे वसवः समुपागताः ।। ६१ ।।

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तपः परमदारुणम् ।।

दलांबुप्राशनाश्चक्रुस्ततः सिद्धिमुपाययुः ।। ६२ ।।

भगवद्दर्शनात्प्राप्तानंदनिर्वृत्तविक्लमाः ।।

हृदयानन्दसंदोहप्रफुल्लितमुखांबुजाः ।। ६३ ।।

दृष्ट्वा नारायणं देवं वरं लब्ध्वा मनोरमम्।।

हरिभक्तिसुखैश्वर्य्यं परं लब्ध्वा मुदं ययुः।।६४।।

अत्र स्नात्वा जलं पीत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम्।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यंते परमं पदम् ।।६५।।

अत्र पुण्यवतां ज्योतिर्दृश्यते जलमध्यतः।।

यद्दृष्ट्वा न पुनर्भूयो गर्भवासं प्रपद्यते ।। ६६ ।।

येऽशुद्धपितृजाः पापाः पाषंडमतिवृत्तयः ।।

न तेषां शिरसि प्रायः पतंत्यापः कदाचन ।। ६७ ।।

दिनत्रयं शुचिर्भूत्वा पूजयित्वा जनार्दनम् ।।

उपोष्य भगवद्भक्त्या सिद्धान्पश्यंति साधवः ।।६८।।

ये तत्र चपलास्तथ्यं न वदंति च लोलुपाः ।।

परिहासपरद्रव्यपरस्त्रीकपटाग्रहाः ।।६९।।

मलचैलावृताऽशांताऽशुचयस्त्यक्तसत्क्रियाः ।।

तेषां मलिनचित्तानां फलमत्र न जायते ।। 2.3.6.७० ।।

ये तत्र साधकाः शांता विरला विधिवर्त्मगाः ।।

तेषां जपस्तपोहोमो दानव्रतजपक्रियाः ।। ।। ७१ ।।

क्रियमाणा यथाशक्त्या ह्यक्षय्यफलदायकाः ।। ७२ ।।

यत्किंचिच्छुभकर्माणि क्रियमाणानि देहिनाम् ।।

महदादिफलं दद्युर्निःश्रेयसमनुत्तमम् ।। ७३ ।।

श्रावणीयमिह किं फलाधिकं यत्र यांति विबुधाः फलार्थिनः ।।

पूजितादनु हरेः प्रियार्थिनः स्वर्गमार्गनिरताः प्रमोदिनः ।। ७४ ।।

यत्र संति न च विघ्नकारिणः कर्मणां हरिभयात्सुसिध्यति ।।

निर्विशंति च फलं विवेकिनः कर्ममार्गनिरताः सुदेहिनः ।। ७५ ।।

ये पठंत्यथ च पाठयंत्यहो पुण्यतीर्थविषयं प्रकाशितम् ।।

भक्तिभावसमलंकृताश्च ते संप्रयान्ति हरिमंदिरं शुभम् ।। ७६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे वसुधारातीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।। ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

ततो नैर्ऋत्यदिग्भागे पंचधाराः पतंत्यधः ।।

प्रभासं पुष्करं चैव गयां नैमिषमेव च ।।

कुरुक्षेत्रं विजानीहि द्रवरूपं षडानन ।। १ ।।

पुरा ते ब्रह्मणः स्थानं गता मलिनरूपिणः ।।

पापिनां पापदोषेण विकृताः कृतबुद्धयः ।। २ ।।

तत्र गत्वा नमस्कृत्य ब्रह्माणं लोकभावनम् ।।

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे निजागमनकारणम् ।। ३ ।।

तच्छ्रुत्वा ध्यानमालंब्य प्रहस्य जगदीश्वरः ।।

उवाच वचनं चारु स्मृत्वा बदरीकाश्रमम् ।। ४ ।।

मा भैष्ट गच्छत क्षिप्रं हरेर्बदरिकाश्रमम् ।।

यस्य निर्देशमात्रेण सद्यः पुण्यं भविष्यति ।।५।।

ततस्ते हर्षवेगेन नमस्कृत्य पितामहम् ।।

जग्मुरुत्फुल्लनयना विशालाममितप्रभाम् ।। ६ ।।

यस्य निर्वेशमात्रेण तत्क्षणाद्विगतेनसः ।।

ततो द्विरूपमास्थाय स्वस्थानं ययुरुत्सुकाः ।। ७ ।।

द्रवरूपेण चान्येन पंच तिष्ठंति निर्मलाः ।।

तेषु स्नात्वा विधानेन कृत्वा नित्यक्रियां शुचिः ।। ८ ।।

तत्तत्तीर्थफलं लब्ध्वा यात्यंते परमं पदम् ।।

पंचोपवास निरतः पूजयित्वा जनार्दनम् ।। ९ ।।

इह भोगान्बहून्भुक्त्वा हरेः सालोक्यमाप्नुयात् ।। 2.3.7.१० ।।

ततस्तु विमलं तीर्थं सोमकुंडाभिधं परम् ।।

तपश्चकार भगवान्सोमो यत्र कलानिधिः ।। ११ ।।

।। स्कन्द उवाच ।। ।।

सोमकुण्डस्य माहात्म्यं वद मे वदतां वर ।।

त्वत्प्रसादादहं श्रोतुमिच्छामि परमेश्वर ।। १२ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

पुरात्रितनयः श्रीमान्सोमः संप्राप्य यौवनम्।।

श्रुत्वा स्वर्वासिनां सौख्यं गंधर्वेभ्यो मुहुर्मुहुः ।।

तदा स्वपितरं प्रायात्प्रष्टुं तल्लभते कथम् ।। १३ ।।

।। सोम उवाच ।। ।।

भगवन्सर्वधर्मज्ञ करुणामृतसागर ।।

कथं वा लभ्यते स्वर्गः सर्वेषामुत्तमोत्तमः ।। १४ ।।

ग्रहनक्षत्रताराणामोषधीनां पतिः प्रभो ।।

स्यामहं येन तं यत्नं कृपया वद मे पितः ।। १५ ।।

।। अत्रिरुवाच ।। ।।

तपसाराध्य गोविंदं यमैर्वा नियमैः सुत ।।

किं दुर्ल्लभं तु साधूनामिह लोके परत्र च ।। १६ ।।

ततस्तु नारदाच्छ्रुत्वा क्षेत्रं परमनिर्मलम् ।।

जगाम बदरीं नत्वा पितरं दिशमुत्तराम् ।। १७ ।।

तत्र गत्वा फलैर्मेध्यैर्विष्णोः पूजामकल्पयत् ।।

जजाप परमं जाप्यमष्टाक्षरं मनोहरम् ।। १८ ।।

अष्टाशीतिसहस्राणि वर्षाणि भगवत्परम् ।।

तपस्तेपेऽतिपरमं सर्वलोकभयावहम् ।। १९ ।।

ततस्तुष्टः समागत्य भगवान्भक्तवत्सलः ।।

उवाच सोमं विधिवद्वरं वरय सुव्रत ।।2.3.7.२०।।

ततः सोमः समुत्थाय नमस्कृत्य पुनःपुनः ।।

ग्रहनक्षत्रताराणामोषधीनामहं पतिः ।।

द्विजानामपि सर्वेषां भूयासं ते प्रसादतः ।। २१ ।।

।। हरिरुवाच ।। ।।

वरमन्यं वृणुष्वातो दुर्ल्लभं त्वं भवादृशाम् ।।

वरान्नो वरयामास तदा तं हिमजात्मज ।। २२ ।।

ततोऽतिविमनाः सोमः पुनस्तेपे तपो महत् ।।

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि देवमानेन पुत्रक ।।२३।।

तदासौ करुणापूर्णहृदयो भगवानगात् ।।

वरं वरय भद्रं ते वरदोऽहं तवाग्रतः ।।

सोमस्तु तादृशं वव्रे तच्छ्रुत्वान्तर्द्दधे हरिः।।२४।।

ततोऽतिविमनाः सोमः पुनस्तेपे तपो महत्।।

चत्वारिंशत्सहस्राणि तपस्तप्तं सुदुष्करम् ।।२५।।

ततस्तुष्टो हरिः साक्षाच्छंखचक्रगदाधरः ।।

उवाच वचनं चारु सोमं श्रांतं तपोनिधिम् ।।२६।।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते वरं वरय सुव्रत ।।

तपसाराधितो नूनं त्वयाहं तपसां निधिः ।। २७ ।।

।। सोम उवाच ।। ।।

यदि तुष्टो भवान्मह्यं भगवान्वरदर्षभः ।।

ग्रहनक्षत्रताराणामाधिपत्यं प्रयच्छ मे ।।

तथौषधीनां विप्राणां यामिन्याश्च जगत्पते ।। २८ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

दुर्ल्लभं प्रार्थितं वत्स वितरामि तथाप्यहम् ।।

एवमस्तु ततः सर्वे समागत्य दिवौ कसः ।।

अभिषिक्तवंतो विधिवत्सोमं राजानमादृताः ।। २९ ।।

ततो विमानमारूढो रथेन शुभ्रवाससा ।।

अभिष्टुतः सुरैरभूद्दिवं गतो निशाकरः ।। ।। 2.3.7.३० ।।

ततः प्रभृति तीर्थं तत्सोमकुंडेति दुर्ल्लभम् ।।

यद्दृष्टिमात्रान्मनुजा गतदोषा भवंति हि ।। ३१ ।।

यदुपस्पर्शनाद्यांति सोमलोकं विनिंदिताः ।।

यत्र स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः ।।३२।।

सोमलोकं विनिर्भिद्य विष्णुलोकं प्रपद्यते ।।

उपवासत्रयं कृत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम् ।। ।। ३३ ।।

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।।

त्रिरात्रेण स्थितो भूत्वा पूजयित्वा जनार्द्दनम् ।।

जपं कुर्वन्विशेषेण मंत्रसिद्धिः प्रजायते ।। ।। ३४ ।।

कर्मणा मनसा वाचा यत्कृतं पातकं नृभिः ।।

तत्सर्वं क्षयमायाति सोमकुंडेक्षणादिह ।। ३५ ।।

ततस्तु द्वादशादित्यतीर्थं पापहरं परम् ।।

यत्र तप्त्वा पुनः कृच्छ्रं काश्यपः सूर्यतां ययौ ।। ३६ ।।

दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु तपःसिद्ध्येककारणम् ।।

रविवारेषु सप्तम्यां संक्रात्यां विधिवन्नरः ।।

सप्तजन्मकृतात्पापात्स्नानमात्रेण शुद्ध्यति ।। ३७ ।।

पाराकं विधिवत्कृत्वा पूजनीयो जनार्द्दनः ।।

सूर्यलोके सुखं भुक्त्वा विष्णुलोके महीयते ।। ।। ३८ ।।

महारोगाभिभूतस्तु स्नात्वा पीत्वा जलं शुचिः ।।

रोगमुक्तोऽचिरादेव नात्र कार्या विचारणा ।। ३९ ।।

चतुःस्रोतं परं तीर्थं विलोचनमनोहरम् ।।

धर्मार्थकाममोक्षास्ते तिष्ठंति द्रवरूपिणः ।। 2.3.7.४० ।।

हरेराज्ञानुसारेण क्षेत्रेऽस्मिन्वैष्णवे स्वयम् ।।

पुरुषार्था द्रवीभूता भूतानां मुक्तिहेतवः ।। ।। ४१ ।।

पूर्वादिदिक्षु क्रमसन्निविष्टा धर्मप्रधाना इव रूपभाजः ।।

भजंति ये तान्क्रमसन्निविष्टान्प्रसन्नतैषां सततं भवेद्धि ।। ४२ ।।

नान्यत्र क्षेत्रे मिलिताः कथंचिच्चत्वार एते त्रिदशैरलभ्याः ।।

तानग्रिमं जन्म जवेन लब्ध्वा पश्यंति पूर्वार्जितपुण्यपुंजाः ।। ४३ ।।

ये दुर्जना दुर्जनसंगभाजः क्षमार्जवप्राणजयप्रधानाः ।।

क्रीडामृगा ग्राम्यवधूजनानां न ते प्रपश्यंत्यचिरात्पुमर्थान्।।४४।।

तथैव पश्यंत्यचिरेण तत्त्वज्ञानैकहेतूनपि तान्पुमर्थान् ।। ४५ ।।

अत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।।

पर्वणि प्रयताः स्नातुं समायांति षडानन ।। ४६ ।।

ततः सत्यपदंनाम तीर्थं सर्वमनोहरम् ।।

त्रिकोणाकारमेवैतत्कुंडं कल्मषनाशनम् ।।

एकादश्यां हरिस्तत्र स्वयमायाति पावने ।।४७।।

तत्पश्चादृषयः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः ।।

स्नातुमायांति विधिवत्कुंडे सत्यपदाभिधे ।।४८।।

गंधर्वाप्सरसां यत्र मध्याह्ने हरिवासरे ।।

गानं शृण्वंति विरलाः सत्यव्रतपरायणाः ।। ४९ ।।

दर्शनाद्यस्य तीर्थस्य पातकानि महांत्यपि ।।

पलायंते भयेनैव सिंहं दृष्ट्वा मृगा इव ।।2.3.7.५०।।

स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कृत्वा विचक्षणः ।।

सत्यलोकमवाप्नोति ततो नैःश्रेयसं पदम् ।। ५१ ।।

अहोरात्रं शुचिर्भूत्वा उपोष्य च जनार्द्दनम् ।।

पूजयित्वा यथाशक्त्या स जीवन्मुक्तिभाजनः ।। ५२ ।।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रिकोणस्थाः समाहिताः ।।

तपः कुर्वंत्यनुदिनं सर्वलोकादितोषणम् ।। ५३ ।।

त्रिकोणमंडितं तीर्थं नाम्ना सत्यपदप्रदम् ।।

दर्शनीयं प्रयत्नेन सर्वपापमुमुक्षुभिः ।। ५४ ।।

जपं तपो हरिस्तोत्रं पूजां स्तुत्यभिवंदनम् ।।

माहात्म्यं कुर्वतां वक्तुं ब्रह्मणापि न शक्यते ।। ५५ ।।

ततोऽतिविमलं नाम नरनारायणाश्रमम् ।।

द्विविधं दृश्यते तत्र पाथः परमनिर्मलम् ।। ५६ ।।

उभाभ्यामुभयोः प्रीतिर्भवतीति विनिश्चितम् ।।

तत्र स्नात्वा प्रयत्नेन पूजयित्वा जनार्द्दनम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तस्तत्क्षणान्नात्र संशयः ।। ५७ ।।

ततो नारायणावासशिखरे विमलाकृति ।।

तीर्थं पवित्रमुर्वश्या अभिव्यक्तिकरं भवेत् ।। ५८ ।।

।। स्कन्द उवाच ।। ।।

अभिव्यक्तिः कथं तस्या उर्वश्याः शिखरे पितः ।।

किं पुण्यं किं फलं तत्र परं कौतूहलं वद ।।५९।।

।। शिव उवाच ।। ।।

धर्मस्यपत्नी मूर्त्यासीत्तस्यां जातौ षडानन ।।

नरनारायणौ साक्षाद्भगवानेव केवलम् ।। 2.3.7.६० ।।

पित्रोराज्ञामनुप्राप्य तपोऽर्धं कृतमानसौ ।।

उभयोर्नगयोस्तौ तु तपोमूर्ती इव स्थितौ ।। ६१ ।।

तौ दृष्ट्वा विस्मितः शक्रः प्रेषयामास मन्मथम् ।।

सगणं तपसो ध्वंसो यथा स्याद्गन्धमादनम् ।। ६२ ।।

विक्रम्य विधिवत्ते तु नारायणबलोदयम् ।।

ज्ञात्वा हतमनस्कास्तानुवाच जगतीपतिः ।। ६३ ।।

।। हरिरुवाच ।। ।।

किमर्थमागता यूयमातिथ्यं गृह्यतामिति ।। ६४ ।।

इत्युक्त्वा फलमूलानि तेभ्यो दत्त्वोर्वशीं तथा ।।

दत्त्वान्तर्धिमगादेव पश्यतां विघ्नकारिणीम् ।। ६५ ।।

ते तु गत्वा दिवं भीते शक्रायोचुर्बलं हरेः ।।

शक्रस्तामुर्वशीं प्राप्य हर्षणैकयुतोऽभवत् ।। ६६ ।।

ततः प्रभृति तत्तीर्थमुर्वशी नामतः पृथक् ।।

प्रसिद्धं यत्र भगवान्स्वयमास्ते तपोमयः ।। ६७ ।।

तत्र स्नात्वा विधानेन उपोष्य रजनिद्वयम् ।।

पूजयित्वा हरिस्तत्र नरो नारायणो भवेत् ।। ६८ ।।

उर्वशीकुण्डमासाद्य कामनावशतो नरः ।।

उर्वशीलोकमाप्नोति स्नानमात्रेण पुत्रक ।। ६९ ।।

सदैव भगवांस्तत्र उर्वशीकुंड सन्निधौ ।।

भूतानां भावयन्भव्यं तपोमूर्तिर्व्यवस्थितः ।। 2.3.7.७० ।।

आमोदं तदुपरि वै प्रभञ्जनोऽपि श्रीभर्तुर्वहति पदांबुजैकलब्धम् ।।

यत्संगात्कलियुगकल्मषातुराणामुत्संगे न भवति पापभारपाकः ।। ७१ ।।

यत्संगाद्धर्षमुपावहत्पदश्रीनिर्विण्णो गिरिविवरेच्युतैकसेवी ।।

श्रीभर्तुश्चरणयुगं वहन्समन्तादभ्येति प्रशममहस्तपःसमीरे ।।७२।।

गीर्वाणानुपहसति स्वघेन पूर्णः कीटोऽपिप्रशमितदुर्नयो निरीहः।।

यत्रस्थः कुसुमनिवेदमात्मयोगपर्युष्टं जहदुपयास्यते पदं तत् ।। ७३ ।।

यत्रेत्वा मुनिमतयो बहिःपदार्थान्नापश्यन्निहितपदांबुजैकभाजः ।।

यत्रस्थः स्वयमपि गोपतिर्जनानामाधत्ते स्वपदमनुक्रमागतानाम् ।। ७४ ।।

बहूनि संति तीर्थानि गिरौ नारायणाश्रिते ।।

सर्वपापहराण्याशु तान्यहं वेद नो जनः ।। ७५ ।।

संसारकुहरे घोरे यत्र स्थगितमात्मनः ।।

उर्वशीकुण्डमासाद्य दिनमेकं वसेन्नरः ।। ७६ ।।

उर्वशीदक्षिणे भागे आयुधानि जगत्पतेः ।।

विद्यंते दर्शनात्तेषां न शस्त्रभयभाग्भवेत् ।। ७७ ।।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः सालोक्यं लभते हरेः ।।७८।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे पञ्चधारादितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तमोध्यायः ।। ७ ।। ।। ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

ब्रह्मकुण्डाद्दक्षिणतो नरावासगिरिर्महान् ।।

यत्र भगवता मेरुः स्थापितो लोकसुन्दरः ।। १ ।।

।। स्कन्द उवाच ।। ।।

कथं भगवता मेरुः स्थापितो नरसन्निधौ ।।

महत्कौतूहलं तात कथ्यतां यदि रोचते ।। २ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

यदा भगवतो वासो विशालायां समागतः ।।

देवा महर्षयः सिद्धाः सविद्याधरचारणाः ।।३।।

विहाय मेरुशृंगाणि भगवद्दर्शनोत्सुकाः ।।

भगवद्दर्शनाह्लादतिरस्कृतसुरालयाः ।। ४ ।।

तदा तु भगवांस्तेषां सुखहेतोः षडानन ।।

उत्पाद्य मेरुशृंगाणि करेणैकेन लीलया ।।

स्थापयामास सर्वेषां भगवान्प्रीतिवर्द्धनः ।।५।।

ततः सर्वे समालोक्य गिरिं कांचननिर्मितम् ।।

प्रसन्नास्तुष्टुवुः सर्वे नारायणमनामयम्।।६।।

।।देवा ऊचुः।। ।।

योस्मत्सुखाय भवविश्रमणाय बिभ्रल्लीलातनूः कनकशैलमिहानिनाय ।।

जेता सुरार्द्दनशतं त्रिदशैकपक्षस्तस्मै विधेम नम उग्रतपःश्रियाय।।७।।

यद्यत्करोति कृपया कृपणार्तितूलशैलाग्निराश्रितकृदेकविदां वरिष्ठः।।

स्वेनैव तेन करणेन स तुष्यतां नो यस्यान्वकारि पुरुषेण न केनचिद्वै ।।८।।

अस्माकमुन्नतधियां विदधाति सम्यक्छिक्षां पितेव करुणो निजलाभपूर्णः।।

त्रैलोक्यरक्षणविचक्षणदृष्टिपातपूर्णामृतांबुधिरसौ विपदः प्रपायात् ।। ९ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

येनाध्यस्तं भाति समस्तं जगदेकं क्रीडाभांडं सत्यतयाऽजस्य विभूम्नः ।।

भानां वृदं यद्वदनेप्याश्रितमूर्तिस्तस्मै नित्यं शाश्वत तुभ्यं प्रणमाम ।। 2.3.8.१० ।।

।। सिद्धा ऊचुः ।। ।।

यत्कृपालवत एव महांतः सिद्धिमीयुरितरे भवभाजः ।।

तेऽचिरेण भवभीमपयोधिं तीर्णवंत इति नः सुमनीषा ।।११।।

।। विद्याधरा ऊचुः।। ।।

विभो सद्गुणग्राम कल्याणमूर्ते परेशान संमानसंतानहेतो ।।

भवत्पादपद्मासवस्वादमत्ताः कृतार्था न चित्रं भवत्यत्र किंचित् ।।१२।।

ततस्तुष्टोऽथ भगवांस्तेषामासीद्दिवौकसाम् ।।

वरं वृणुध्वमित्युक्तास्ते प्रोचुर्वरदर्षभम्।।१३।।

परितुष्टो भवान्साक्षाद्देवदेवो रमापतिः।।

बदरी न त्वया त्याज्या न च मेरुः कदाचन।।१४।।

मेरुशृंगं प्रपश्यंति ये जनाः पुण्यभागिनः ।।

तेषां वै त्वत्प्रसादेन मेरौ वासः प्रजायताम्।।१५।।

तत्र भुक्त्वा चिराद्भोगान्भूयादन्ते लयस्त्वयि।।

एवमस्त्विति चाभाष्य तत्रैवांतर्हितो हरिः ।। १६ ।।

ततः प्रभृति ते सर्वे मेरुशृंगविहारिणः ।।

नरनारायणस्यांते पाल्यमाना मुहुर्मुहुः।।१७।।

कदाचिद्दिवि तिष्ठंति कदाचिन्मेरुमध्यतः।।

निर्विशंका निरुद्वेगा ऋषयश्च तपोधनाः।।१८।।

भगवानपि तत्रैव नररूपेण तिष्ठति।।

धनुर्बाणधरः श्रीमांस्तपसा पावकोपमः।।

आनंदमृषिवृंदस्य जनयंस्तप आस्थितः ।। १९ ।।

ततस्तु परमं तीर्थं लोकपालाभिवंदितम् ।।

यत्र संस्थापयामास लोकपालान्हरिः स्वयम् ।।2.3.8.२०।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

कथं भगवता तत्र लोकपालाश्च स्थापिताः ।।

महत्कौतूहलं तात कथयस्व महामते ।। २१ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

एकदा मेरुमध्यस्थाश्रयानिह हरन्हरिः।।

देवानामृषिमुख्यानां चरितं द्रष्टुमुद्यतः ।।२१।।

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय नमस्कृत्य दिवौकसः ।।

ऊचुस्ते विनयात्सर्वे प्रसीद भगवन्विभो ।। २३ ।।

क्षणं विश्राम्य विधिवद्दृष्ट्वा तां विरलां भुवम् ।।

सान्निध्यमृषिदेवानामयुक्तं भावयन्मिथः ।। २४ ।।

ततः प्रहस्य भगवानुवाच मधुसूदनः ।।

लोकपालान्समाहूय नात्र स्थेयं भवद्विधैः ।। २५ ।।

ऋषयस्तापसाः सिद्धाः सस्त्रीका निवसंति हि ।।

भवद्विधानामास्थानं पुरेव कल्पितं मया ।।२६।।

ततः स त्वरितो गत्वा रम्ये गिरिवरे हरिः ।।

लोकपालान्समाहूय स्थापयामास तान्गुह ।। २७ ।।

तत्रैव शैलदंडेन हत्वाग्निं जलकांक्षया ।।

क्रीडापुष्करणीं तेषां निर्ममे सुमनोहराम ।। २८ ।।

सस्त्रीका यत्र गीर्वाणा विचरंति निजेच्छया ।।

गायंति स्वनुमोदंति गंधर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।। २९ ।।

वनानि कुसुमामोदरम्याणि परितोषतः ।।

दिनानि यत्र गच्छंति क्षणप्रायाणि देहिनाम् ।। 2.3.8.३० ।।

भगवानपि तत्रैव तेषामानंदमावहन्।।

द्वादश्यां पौर्णमास्यां च स्वयमायाति मज्जने ।। ३१ ।।

तत्पश्चादृषयः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः ।।

यत्र स्नात्वा विधानेन गुह मध्याह्नकालतः ।।

असंगं परमं ज्योतिर्जले पश्यंति चक्षुषा ।। ३२ ।।

सर्वतीर्थावगाहेन यत्फलं परिकीर्तितम् ।।

तत्फलं तत्क्षणादेव दण्डपुष्करिणीक्षणात् ।। ।। ३३ ।।

यत्र काम्यानि कर्माणि सफलानि मनीषिणाम् ।।

यत्र पिंडप्रदानेन गयातोऽष्टगुणं फलम् ।।३४।।

यज्ञो दानं तपः कर्म सर्वमक्षयमुच्यते।।

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य ज्येष्ठे मासि षडानन ।। ३५ ।।

तत्र स्नात्वा विधानेन कृतकृत्यो भवेद्यतः ।।

बदरीतीर्थमध्ये तु गुप्तमेतत्सुरोत्तमैः ।।

न वाच्यं यत्र कुत्रापि तव प्रीत्या मयोदितम् ।।३६।।

वक्तव्यं किमिह बहु प्रभूतपुण्याः पश्यंति प्रथितमिदं सुरैकगुप्तम् ।।

नान्येषां कथमपि चेतसि प्रसंगाद्देवैः स्यादनुदिनचिंतितं गुहैतत् ।। ३७ ।।

येषां वै भगवति चेत्समग्रकर्म स्वाध्यायाभ्यसनविधिक्रमेण जातम् ।।

पश्यंति त्रिभुवनदुर्ल्लभं सुतीर्थं दंडोदं न भवति चान्यथा सुदृष्टम् ।।३८।।

दंडोदकात्परं तीर्थं न विष्णोः सदृशोऽमरः ।।

विशालासदृशं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति ।।३९।।

सेवनीया प्रयत्नेन विशाला च विचक्षणैः ।।

य इच्छेत्सततं धाम भगवत्पार्श्ववर्ति वै ।। 2.3.8.४० ।।

।। स्कंद उवाच ।। ।।

गंगामाश्रित्य तीर्थानि कानि संतीह सत्पदे ।।

श्रेयस्कराणि भूरीणि संक्षेपात्तानि मे वद ।। ४१ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

गंगायां यत्र संयोगो मानसोद्भेदसन्निधौ ।।

तत्तीर्थं विमलं पुण्यं प्रयागादधिकं महत् ।। ४२ ।।

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि वायुभोजनतो भवेत् ।।

तत्फलं स्नानमात्रेण गंगायाः संगमे नृणाम् ।। ४३ ।।

संगमाद्दक्षिणे भागे धर्मक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ।।

यत्र मूर्त्या श्रुतौ जातौ नरनारायणावृषी ।।४४।।

तत्क्षेत्रं पावनं मर्त्ये सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ।।

धर्मस्तत्रैव भगवांश्चतुष्पादवतिष्ठति ।। ४५ ।।

यत्र यज्ञास्तपो दानं यत्किंचित्क्रियते नृभिः ।।

तत्पुण्यस्य क्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि ।। ४६ ।।

ततो दक्षिणदिग्भाग उर्वशी संगमाभिधम् ।।

सर्वपापहरं पुंसां स्नानमात्रेण देहिनाम् ।। ४७ ।।

कूर्मोद्धारस्ततः साक्षाद्धरिभक्त्येकसाधनम् ।।

स्नानमात्रेण भूतानां सत्त्वशुद्धिः प्रजायते ।। ४८ ।।

ब्रह्मावर्त्तस्ततः साक्षाद्ब्रह्मलोकैककारणम् ।।

दर्शनादेव तीर्थस्य सर्वपापक्षयो भवेत् ।। ४९ ।।

बहूनि संति तीर्थानि दुर्गम्यानीह देहिनाम् ।।

संक्षेपात्कथितं वत्स तवादरवशादिदम् ।। 2.3.8.५० ।।

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः पदं विष्णोः प्रपद्यते ।।।। ५१ ।।

राजा विजयमाप्नोति सुतार्थी लभते सुतम् ।।

कन्यार्थी लभते कन्यां कन्या विंदति सत्पतिम् ।। ५२ ।।

धनार्थी धनमाप्नोति सर्वकामैकसाधनम् ।। ५३ ।।

मासमात्रं नरो भक्त्या शृणुयाद्यः समाहितः ।।

तस्याभीष्टसमावाप्तिर्दुर्लभोपि न संशयः ।। ५४ ।।

आधिव्याधिभयं घोरं दारिद्र्य कलहं तथा ।।

यस्य गेहेषु माहात्म्यं तत्रैतानि न कर्हिचित् ।। ५५ ।।

नापमृत्युर्न सर्पादि दौर्भाग्यं चापि वर्तते ।।

दुःस्वप्नग्रहपीडा च परराष्ट्रभयं तथा ।। ५६ ।।

युद्धे यात्राप्रयाणे च पठनीयं प्रयत्नतः ।।

विवाहे च विवादे च शुभकर्मणि यत्नतः ।। ५७ ।।

पूर्णं वाऽध्यायमात्रं वा तदर्धं वा विचक्षणैः ।।

सर्वकार्यप्रसिद्धिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा ।। ५८ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बदरिकाश्रममाहात्म्ये शिवकार्त्तिकेयसंवादे बदरिकाश्रमे मेरुसंस्थापनतीर्थलोकपालतीर्थदंडपुष्करिणीतीर्थधर्मक्षेत्रादिविविधतीर्थक्षेत्रमाहात्म्य वर्णनंनामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।। ।। छ ।।

इति श्रीस्कांदे द्वितीये वैष्णवखण्डे तृतीयं बदरिकाश्रममाहात्म्यं समाप्तम् ।। २-३) ।। ।।

अथ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यं प्रारभ्यते ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

श्रीसच्चिदानन्दघनस्वरूपिणे कृष्णाय चानन्तसुखाभिवर्षिणे ।।

विश्वोद्भवस्थाननिरोधहेतवे नुमो वयं भक्तिरसाप्तयेऽनिशम् ।। १ ।।

नैमिषे सूतमासीनमभिवाद्य महामतिम् ।।

कथामृतरसास्वादकुशला ऋषयोऽब्रुवन् ।। २ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

वज्रं श्रीमाथुरे देशे स्वपौत्रं हस्तिनापुरे ।।

अभिषिच्य गते राज्ञि तौ कथं किं च चक्रतुः ।। ३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।।

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। ४ ।।

महापथं गते राज्ञि परीक्षित्पृथिवीपतिः ।।

जगाम मथुरां विप्रा वज्रनाभदिदृक्षया ।। ५ ।।

पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वज्रः प्रेमपरिप्लुतः ।।

अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम् ।। ६ ।।

परिष्वज्य स तं वीरः कृष्णैकगतमानसः ।।

रोहिण्याद्या हरेः पत्नीर्ववन्दायतनागतः ।। ७ ।।

ताभिः सम्मानितोऽत्यर्थं परीक्षित्पृथिवीपतिः ।।

विश्रान्तः सुखमासीनो वज्रनाभमुवाच ह ।। ८ ।।

।। श्रीपरीक्षिदुवाच ।। ।।

तात त्वत्पितृभिर्नूनमस्मत्पितृपितामहाः ।।

उद्धृता भूरिदुःखौघादहं च परिरक्षितः ।। ९ ।।

न पारयाम्यहं तात साधु कृत्वोपकारतः।।

त्वामतः प्रार्थयाम्यङ्ग सुखं राज्येऽनुयुज्यताम् ।। 2.6.1.१० ।।

कोशसैन्यादिजा चिन्ता तथारिदमनादिजा ।।

मनागपि न कार्या ते सुसेव्याः किन्तु मातरः ।। ११ ।।

निवेद्य मयि कर्तव्यं सर्वाधिपरिवर्ज्जनम् ।।

श्रुत्वैतत्परमप्रीतो वज्रस्तं प्रत्युवाच ह ।। १२ ।।

।। श्रीवज्रनाभ उवाच ।। ।।

राजन्नुचितमेतत्ते यदस्मासु प्रभाषते ।।

त्वत्पित्रोपकृतश्चाहं धनुर्विद्याप्रदानतः ।। १३ ।।

तस्मान्नाल्पापि मे चिन्ता क्षात्रं दृढमुपेयुषः ।।

किन्त्वेका परमा चिन्ता तत्र किञ्चिद्विचार्य्यताम् ।। १४ ।।

माथुरे त्वभिषिक्तोऽपि स्थितोऽहं निर्जने वने ।।

क्व गता वै प्रजाऽत्रत्या यत्र राज्यं प्ररोचते ।। १५ ।।

इत्युक्तो विष्णुरातस्तु नन्दादीनां पुरोहितम् ।।

शांडिल्यमाजुहावाशु वज्रसंदेहनुत्तये ।। १६ ।।

अथोटजं विहायाशु शांडिल्यः समुपागतः ।।

पूजितो वज्रनाभेन निषसादासनोत्तमे ।। १७ ।।

उपोद्घातं विष्णुरातश्चकाराशु ततस्त्वसौ ।।

उवाच परमप्रीतस्तावुभौ परिसान्त्वयन् ।। १८ ।।

।। श्रीशांडिल्य उवाच ।। ।।

शृणुतं दत्तचित्तौ मे रहस्यं व्रजभूमिजम् ।।

व्रजनं व्याप्तिरित्युक्त्या व्यापनाद्व्रज उच्यते ।। १९ ।।

गुणातीतं परं ब्रह्म व्यापकं व्रज उच्यते ।।

सदानन्दं परं ज्योतिर्मुक्तानां पदमव्ययम् ।। 2.6.1.२० ।।

तस्मिन्नन्दात्मजः कृष्णः सदानन्दांगविग्रहः ।।

आत्मारामश्चाप्तकामः प्रेमाक्तैरनुभूयते ।। २१ ।।

आत्मा तु राधिका तस्य तयैव रमणादसौ ।।

आत्मारामतया प्राज्ञैः प्रोच्यते गूढवेदिभिः ।। २२ ।।

कामास्तु वाञ्छितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिकाः ।।

नित्याः सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्ततस्त्वयम् ।। २३ ।।

रहस्यं त्विदमेतस्य प्रकृतेः परमुच्यते ।।

प्रकृत्या खेलतस्तस्य लीलाऽन्यैरनुभूयते ।। २४ ।।

सर्गस्थित्यप्यया यत्र रजःसत्त्वतमोगुणैः ।।

लीलैवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी ।। २५ ।।

वास्तवी तत्स्वसंवेद्या जीवानां व्यावहारिकी ।।

आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित् ।। २६ ।।

आवयोर्गोचरेयं तु तल्लीला व्यावहारिकी ।।

यत्र भूरादयो लोका भुवि माथुरमण्डलम् ।। २७ ।।

अत्रैव व्रजभूमिः सा यत्र तत्त्वं सुगोपितम् ।।

भासते प्रेमपूर्णानां कदाचिदपि सर्वतः ।। ।। २८ ।।

कदाचिद्द्वापरस्यान्ते रहोलीलाधिकारिणः ।।

समवेता यदाऽत्र स्युर्यथेदानीं तदा हरिः ।। २९ ।।

स्वैः सहावतरेत्स्वेषु समावेशार्थमीप्सिताः ।।

तदा देवादयोऽप्यन्येऽवतरन्ति समन्ततः ।। 2.6.1.३० ।।

सर्वेषां वाञ्छितं कृत्वा हरिरन्तर्हितोऽभवत् ।।

तेनात्र त्रिविधा लोकाः स्थिताः पूर्वं न संशयः ।। ३१ ।।

नित्यास्तल्लिप्सवश्चैव देवाद्याश्चेति भेदतः ।।

देवाद्यास्तेषु कृष्णेन द्वारिकां प्रापिताः पुरा ।। ३२ ।।

पुनर्मौशलमार्गेण स्वाधिकारेषु चापिताः ।।

तल्लिप्सूंश्च सदा कृष्णः प्रेमानन्दैकरूपिणः ।। ३३ ।।

विधाय स्वीयनित्येषु समावेशितवांस्तदा ।।

नित्याः सर्वेऽप्ययोग्येषु दर्शनाभावतां गताः ।। ३४ ।।

व्यावहारिकलीलास्थास्तत्र यन्नाधिकारिणः ।।

पश्यन्त्यत्रागतास्तस्मान्निर्ज्जनत्वं समन्ततः ।। ३५ ।।

तस्माच्चिन्ता न ते कार्या वज्रनाभ मदाज्ञया ।।

वासयात्र बहून्ग्रामान्संसिद्धिस्ते भविष्यति ।। ३६ ।।

कृष्णलीलानुसारेण कृत्वा नामानि सर्वतः ।।

त्वया वासय ता ग्रामान्संसेव्या भूरियं परा ।। ३७ ।।

गोवर्द्धने दीर्घपुरे मथुरायां महावने ।।

नन्दिग्रामे बृहत्सानौ कार्या राज्यस्थितिस्त्वया ।। ३८ ।।

नद्यद्रिद्रोणिकुण्डादिकुञ्जान्संसेवतस्तव ।।

राज्ये प्रजाः सुसंपन्नास्त्वं च प्रीतो भविष्यसि ।। ३९ ।।

सच्चिदानन्दभूरेषा त्वया सेव्या प्रयत्नतः ।।

तव कृष्णस्थलान्यत्र स्फुरन्तु मदनुग्रहात् ।। 2.6.1.४० ।।

वज्र संसेवनादस्या उद्धवस्त्वां मिलिष्यति ।।

ततो रहस्यमेतस्मात्प्राप्स्यसि त्वं समातृकः ।।४१।।

एवमुक्त्वा तु शाण्डिल्यो गतः कृष्णमनुस्मरन् ।।

विष्णुरातोऽथ वज्रश्च परां प्रीतिमवापतुः ।। ४२ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये शाडिल्योपदिष्टव्रजभूमिमाहात्म्यवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

।। श्रीऋषय ऊचुः ।। ।।

शांडिल्ये तौ समादिश्य परावृत्ते स्वमाश्रमम् ।।

कि कथं चक्रतुस्तौ तु राजानौ सूत तद्वद ।। १ ।। ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

ततस्तु विष्णुरातेन श्रेणीमुख्वाः सहस्रशः ।।

इन्द्रप्रस्थात्समानाय्य मथुरास्थानमापिताः ।। २ ।।

माथुरान्ब्राह्मणांस्तत्र वानरांश्च पुरातनान् ।।

विज्ञाय माननीयत्वं तेषु स्थापितवान्स्वरादट् ।। ३ ।।

वज्रस्तु तत्सहायेन शाण्डिल्यस्याऽप्यनुग्रहात् ।।

गोविन्दगोपगोपीनां लीलास्थानान्यनुक्रमात् ।। ४ ।।

विज्ञायाऽभिधयाऽऽस्थाप्य ग्रामानावासयद्बहून् ।।

कुण्डकूपादिपूर्तेन शिवादिस्थापनेन च ।। ५ ।।

गोविन्दहरिदेवादिस्वरूपाऽऽरोपणेन च ।।

कृष्णैकभक्तिं स्वे राज्यं ततान च मुमोद ह ।। ६ ।।

प्रजास्तु मुदितास्तस्य कृष्णकीर्तनतत्पराः।।

परमानन्दसम्पन्ना राज्यं तस्यैव तुष्टुवुः ।। ७ ।।

एकदा कृष्णपत्न्यस्तु श्रीकृष्णविरहातुराः ।।

कालिन्दीं मुदिता वीक्ष्य पप्रच्छुर्गतमत्सराः ।। ८ ।।।।

।। श्रीकृष्णपत्न्य ऊचुः ।। ।।

यथा वयं कृष्णपत्न्यस्तथा त्वमपि शोभने ।।

वयं विरहदुःखार्तास्त्वं न कालिन्दि तद्वद ।। ९ ।।

तच्छ्रुत्वा स्मयमाना सा कालिन्दी वाक्यमब्रवीत् ।।

सापत्न्यं वीक्ष्य तत्तासां करुणापरमानसा ।। 2.6.2.१० ।। ।।

श्रीकालिन्द्युवाच ।। ।।

आत्मारामस्य कृष्णस्य ध्रुवमात्मास्ति राधिका ।।

तस्या दास्यप्रभावेण विरहोऽस्मान्न संस्पृशेत् ।। ११ ।।

तस्या एवांशविस्ताराः सर्वाः श्रीकृष्णनायिकाः ।।

नित्यसंभोग एवास्ति तस्याः साम्मुख्ययोगतः ।। १२ ।।

स एव सा स सैवास्ति वंशी तत्प्रेमरूपिका ।।

श्रीकृष्णनखचन्द्रालिसंगाच्चन्द्रावली स्मृता ।। १३ ।।

रूपान्तरं च गृह्णाना तयोः सेवातिलालसा ।।

रुक्मिण्यादिसमावेशो मयात्रैव विलोकितः ।। १४ ।।

युष्माकमपि कृष्णेन विरहो नैव सर्वतः ।।

किन्तु एवं न जानीथ तस्माद्व्याकुलतामिताः ।। १५ ।।

एवमेवात्र गोपीनामक्रूरावसरे पुरा ।।

विरहाभास एवासीदुद्धवेन समाहितः ।। १६ ।।

तेनैव भवतीनां चेद्भवेदत्र समागमः ।।

तर्हि नित्यं स्वकान्तेन विहारमपि लप्स्यथ ।। १७ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

एवमुक्तास्तु ताः पत्न्यः प्रसन्नां पुनरब्रुवन् ।।

उद्धवालोकनेनात्मप्रेष्ठसंगमलालसाः ।। १८ ।।

।। श्रीकृष्णपत्न्य ऊचुः ।। ।।

धन्यासि सखि कान्तेन यस्या नैवास्ति विच्युतिः ।।

यतस्ते स्वार्थसंसिद्धिस्तस्या दास्यो बभूविम ।। १९ ।।

परन्तूद्धवलाभे स्यादस्मत्सर्वार्थसाधनम् ।।

तथा वदस्व कालिन्दि तल्लाभोऽपि यथा भवेत् ।। 2.6.2.२० ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

एवमुक्ता तु कालिन्दी प्रत्युवाचाथ तास्तथा ।।

स्मरन्ती कृष्णचन्द्रस्य कलाषोडशरूपिणी ।। २१ ।।

साधनभूमिर्बदरी व्रजता कृष्णेन मंत्रिणे प्रोक्ता ।।

तत्रास्ते स तु साक्षात्तद्वयुनं ग्राहयँल्लोकान् ।। २२ ।।

फलभूमिर्व्रजभूमिर्दत्ता तस्मै पुरैव सरहस्यम् ।।

फलमिह तिरोहितं सत्तदिहेदानीं स उद्धवोऽलक्ष्यः ।। २३ ।।

गोवर्द्धनगिरिनिकटे सखीस्थले तद्रजःकामः ।।

तत्रत्याङ्कुरवल्लीरूपेणास्ते स उद्धवो नूनम् ।। २४ ।।

आत्मोत्सवरूपत्वं हरिणा तस्मै समर्पितं नियतम् ।।

तस्मात्तत्र स्थित्वा कुसुमसरःपरिसरे सवज्राभिः ।। २५ ।।

वीणावेणुमृदंगैः कीर्तनकाव्यादिसरससंगीतैः ।।

उत्सव आरब्धव्यो हरिरतलोकान्समानाय्य ।। २६ ।।

तत्रोद्धवावलोको भविता नियतं महोत्सवे वितते ।।

यौष्माकीणामभिमतसिद्धिं सविता स एव सवितानाम् ।। २७ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

इति श्रुत्वा प्रसन्नास्ताः कालिन्दीमभिवन्द्य तत् ।।

कथयामासुरागत्य वज्रं प्रति परीक्षितम् ।। २८ ।।

विष्णुरातस्तु तच्छ्रुत्वा प्रसन्नस्तद्युतस्तदा ।।

तत्रैवागत्य तत्सर्वं कारयामास सत्वरम् ।। २९ ।।

गोवर्धनाददूरेण वृन्दारण्ये सखीस्थले ।।

प्रवृत्तः कुसुमाम्भोधौ कृष्णसंकीर्तनोत्सवः ।। 2.6.2.३० ।।

वृषभानुसुताकान्तविहारे कीर्तनश्रिया ।।

साक्षादिव समावृत्ते सर्वेऽनन्यदृशोऽभवन् ।। ३१ ।।

ततः पश्यत्सु सर्वेषु तृणगुल्मलताचयात् ।।

आजगामोद्धवः स्रग्वी श्यामः पीताम्बरावृतः ।। ३२ ।।

गुञ्जामालाधरो गायन्बल्लवीवल्लभं मुहुः ।।

तदागमनतो रेजे भृशं संकीर्तनोत्सवः ।। ३३ ।।

चन्द्रिकागमतो यद्वत्स्फाटिकाट्टालभूमणिः ।।

अथ सर्वे सुखाम्भोधौ मग्नाः सर्वं विसस्मरुः ।। ३४ ।।

क्षणेनागतविज्ञाना दृष्ट्वा श्रीकृष्णरूपिणम् ।।

उद्धवं पूजयांचक्रुः प्रतिलब्धमनोरथाः ।। ३५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये गोवर्द्धनपर्वतसमीपे परीक्षिदादीनामुद्धवदर्शनवर्णनोनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

अथोद्धवस्तु तान्दृष्ट्वा कृष्णकीर्तनतत्परान् ।।

सत्कृत्याथ परिष्वज्य परीक्षितमुवाच ह ।। १ ।।

।। उद्धव उवाच ।। ।।

धन्योऽसि राजन्कृष्णैकभक्त्या पूर्णोऽसि नित्यदा ।।

यस्त्वं निमग्नचित्तोऽसि कृष्णसंकीर्तनोत्सवे ।। २ ।।

कृष्णपत्नीषु वज्रे च दिष्ट्या प्रीतिः प्रवर्तिता ।।

तवोचितमिदं तात कृष्णदत्तांग वैभव ।। ३ ।।

द्वारकास्थेषु सर्वेषु धन्या एते न संशयः ।।

येषां व्रजनिवासाय पार्थमादिष्टवान्प्रभुः ।। ४ ।।

श्रीकृष्णस्य मनश्चंद्रो राधास्यप्रभयान्वितः ।।

तद्विहारवनं गोभिर्मण्डयन्रोचते सदा ।। ५ ।।

कृष्णचन्द्रः सदा पूर्णस्तस्य षोडश याः कलाः ।।

चित्सहस्रप्रभाभिन्ना अत्रास्ते तत्स्वरूपता ।। ६ ।।

एवं वज्रस्तु राजेन्द्र प्रपन्नभयभञ्जकः ।।

श्रीकृष्णदक्षिणे पादे स्थानमेतस्य वर्तते ।। ७ ।।

अवतारेऽत्र कृष्णेन योगमायाऽति भाविता ।।

तद्बलेनात्मविस्मृत्या सीदन्त्येते न संशयः ।। ८ ।।

ऋते कृष्णप्रकाशं तु स्वात्मबोधो न कस्यचित् ।।

तत्प्रकाशस्तु जीवानां मायया पिहितः सदा ।। ९ ।।

अष्टाविंशे द्वापरान्ते स्वयमेव यदा हरिः ।।

उत्सारयेन्निजां मायां तत्प्रकाशो भवेत्तदा ।। 2.6.3.१० ।।

स तु कालो व्यतिक्रांतस्तेनेदमपरं शृणु ।।

अन्यदा तत्प्रकाशस्तु श्रीमद्भागवताद्भवेत् ।। ११ ।।

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं यत्र भागवतैर्यदा ।।

कीर्त्यते श्रूयते चापि श्रीकृष्णस्तत्र निश्चितम् ।। १२ ।।

श्रीमद्भागवतं यत्र श्लोकं श्लोकार्द्धमेव च ।।

तत्रापि भगवान्कृष्णो बल्लवीभिर्विराजते ।। १३ ।।

भारते मानवं जन्म प्राप्य भागवतं न यैः ।।

श्रुतं पापपराधीनैरात्मघातस्तु तैः कृतः ।। १४ ।।

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं नित्यं यैः परिसेवितम् ।।

पितुर्मातुश्च भार्यायाः कुलपंक्तिः सुतारिता ।। १५ ।।

विद्याप्रकाशो विप्राणां राजां शत्रुजयो विशाम् ।।

धनं स्वास्थ्यं च शूद्राणां श्रीमद्भागवताद्भवेत् ।। १६ ।।

योषितामपरेषां च सर्ववांछितपूरणम् ।।

अतो भागवतं नित्यं को न सेवेत भाग्यवान् ।। १७ ।।

अनेकजन्मसंसिद्धः श्रीमद्भागवतं लभेत् ।।

प्रकाशो भगवद्भक्तेरुद्भवस्तत्र जायते ।। १८ ।।

सांख्यायनप्रसादाप्तं श्रीमद्भागवतं पुरा ।।

बृहस्पतिर्दत्तवान्मे तेनाहं कृष्णवल्लभः ।। १९ ।।

आख्यायिका च तेनोक्ता विष्णुरात निबोध ताम् ।।

ज्ञायते संप्रदायोऽपि यत्र भागवतश्रुतेः ।। 2.6.3.२० ।। ।।

श्रीबृहस्पतिरुवाच ।। ।।

ईक्षांचक्रे यदा कृष्णो मायापुरुषरूपधृक् ।।

ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चापि रजःसत्त्वतमोगुणैः ।।२१।।

पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरधिकारांस्तदादिशत् ।।

उत्पत्तौ पालने चैव संहारे प्रक्रमेण तान् ।। २२ ।।

ब्रह्मा तु नाभिकमलादुत्पन्नस्तं व्यजिज्ञपत् ।।

।। श्रीब्रह्मोवाच ।। ।।

नारायणादिपुरुष परमात्मन्नमोऽस्तु ते ।। २३ ।।

त्वया सर्गे नियुक्तोऽस्मि पापीयान्मां रजोगुणः ।।

त्वत्स्मृतौ नैव बाधेत तथैव कृपया प्रभो ।। २४ ।।

।। श्रीबृहस्पतिरुवाच ।। ।।

यदा तु भगवांस्तस्मै श्रीमद्भागवतं पुरा ।।

उपदिश्याब्रवीद्ब्रह्मन्सेवस्वैनत्स्वसिद्धये ।। २५ ।।

ब्रह्मा तु परमप्रीतस्तेन कृष्णाप्तयेऽनिशम् ।।

सप्तावरणभंगाय सप्ताहं समवर्तयत् ।। २६ ।।

श्रीभागवतसप्ताहसेवनाप्तमनोरथः ।।

सृष्टिं वितनुते नित्यं ससप्ताहः पुनःपुनः ।।२७।।

विष्णुरप्यर्थयामास पुमांसं स्वार्थसिद्धये ।।

प्रजानां पालने पुंसा यदनेनापि कल्पितः ।। २८ ।।

।। श्रीविष्णुरुवाच ।। ।।

प्रजानां पालनं देव करिष्यामि यथोचितम् ।।

प्रवृत्त्या च निवृत्त्या च कर्मज्ञानप्रयोजनात् ।।२९।।

यदायदैव कालेन धर्मग्लानिर्भविष्यति ।।

धर्मं संस्थापयिष्यामि ह्यवतारैस्तदा तदा ।। 2.6.3.३० ।।

भोगार्थिभ्यस्तु यज्ञादिफलं दास्यामि निश्चितम् ।।

मोक्षार्थिभ्यो विरक्तेभ्यो मुक्तिं पञ्चविधां तथा ।। ३१ ।।

येऽपि मोक्षं न वाञ्छन्ति तान्कथं पालयाम्यहम् ।।

आत्मानं च श्रियं चापि पालयामि कथं वद ।। ३२ ।।

तस्मा अपि पुमानाद्यः श्रीभागवतमादिशत् ।।

उवाच च पठस्वैनत्तव सर्वार्थसिद्धये ।। ।। ३३ ।।

ततो विष्णुः प्रसन्नात्मा परमार्थकपालने ।।

समर्थोऽभूच्छ्रिया मासिमासि भागवतं स्मरन् ।। ३४ ।।

यदा विष्णुः स्वयं वक्ता लक्ष्मीश्च श्रवणे रता ।।

तदा भागवतश्रावो मासेनैव पुनःपुनः ।। ३५ ।।

यदा लक्ष्मीः स्वयं वक्त्री विष्णुश्च श्रवणे रतः ।।

मासद्वयं रसास्वादस्तदातीव सुशोभते ।। ३६ ।।

अधिकारे स्थितो विष्णुर्लक्ष्मीर्निश्चिन्तमानसा ।।

तेन भागवतास्वादस्तस्या भूरि प्रकाशते ।। ३७ ।।

अथ रुद्रोऽपि तं देवं संहाराधिकृतः पुरा ।।

पुमांसं प्रार्थयामास स्वसामर्थ्यविवृद्धये ।। ३८ ।।

।। श्रीरुद्र उवाच ।। ।।

नित्ये नैमित्तिके चैव संहारे प्राकृते तथा ।।

शक्तयो मम विद्यन्ते देवदेव मम प्रभो ।। ३९ ।।

आत्यंतिके तु संहारे मम शक्तिर्न विद्यते ।।

महद्दुःखं ममैतत्तु तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम् ।। 2.6.3.४० ।। ।।

श्रीबृहस्पतिरुवाच ।। ।।

श्रीमद्भागवतं तस्मा अपि नारायणो ददौ ।।

स तु संसेवनादस्य जिग्ये चापि तमोगुणम् ।। ४१ ।।

कथा भागवती तेन सेविता वर्षमात्रतः ।।

लये त्वात्यंतिके तेनावाप शक्तिं सदाशिवः ।। ४२ ।।

।। उद्धव उवाच ।। ।।

श्रीभागवतमाहात्म्य इमामाख्यायिकां गुरोः ।।

श्रुत्वा भागवतं लब्ध्वा मुमुदेऽहं प्रणम्य तम् ।। ४३ ।।

ततस्तु वैष्णवीं रीतिं गृहीत्वा मासमात्रतः ।।

श्रीमद्भागवतास्वादो मया सम्यङ्निषेवितः ।। ४४ ।।

तावतैव बभूवाहं कृष्णस्य दयितः सखा ।।

कृष्णेनाथ नियुक्तोऽहं व्रजे स्वप्रेयसीगणे ।।४५।।

विरहार्त्तासु गोपीषु स्वयं नित्यविहारिणा ।।

श्रीभागवतसंदेशो मन्मुखेन प्रयोजितः ।। ४६ ।।

तं यथामति लब्ध्वा ता आसन्विरहवर्ज्जिताः ।।

नाज्ञासिषं रहस्यं तच्चमत्कारस्तु लोकितः ।। ४७ ।।

स्वर्वासं प्रार्थ्य कृष्णं च ब्रह्माद्येषु गतेषु मे ।।

श्रीमद्भागवते कृष्णस्तद्रहस्यं स्वयं ददौ ।।४८।।

पुरतोऽश्वत्थमूलस्य चकार मयि तद्दृढम् ।।

तेनात्र व्रजवल्लीषु वसामि बदरीं गतः ।। ४९ ।।

तस्मान्नारदकुण्डेऽत्र तिष्ठामि स्वेच्छया सदा ।।

कृष्णप्रकाशो भक्तानां श्रीमद्भागवताद्भवेत् ।।2.6.3.५०।।

तदेषामपि कार्य्यार्थं श्रीमद्भागवतं त्वहम् ।।

प्रवक्ष्यामि सहायोऽत्र त्वयैवानुष्ठितो भवेत् ।।५१।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

विष्णुरातस्तु श्रुत्वा तदुद्धवं प्रणतोऽब्रवीत्।। ।।

।। श्रीपरीक्षिदुवाच ।। ।।

हरिदास त्वया कार्य्यं श्रीभागवतकीर्तनम् ।।५२।।

आज्ञाप्योऽहं यथाकार्य्यं सहायोऽत्र मया तथा ।।

।।श्रीसूत उवाच ।।

श्रुत्वैतदुद्धवो वाक्यमुवाच प्रीतमानसः ।। ५३ ।।

।। उद्धव उवाच ।। ।।

श्रीकृष्णेन परित्यक्ते भूतले बलवान्कलिः ।।

करिष्यति परं विघ्नं सत्कार्ये समुपस्थिते ।। ५४ ।।

तस्माद्दिग्विजयं याहि कलिनिग्रहमाचर ।।

अहं तु मासमात्रेण वैष्णवीं रीतिमास्थितः ।। ५५ ।।

श्रीमद्भागवतास्वादं प्रचार्य त्वत्सहायतः ।।

एतान्सम्प्रापयिष्यामि नित्यधाम्नि मधुद्विषः ।। ५६ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

श्रुत्वैवं तद्वचो राजा मुदितश्चिन्तयातुरः ।।

तदा विज्ञापयामास स्वाभिप्रायं तमुद्धवम् ।। ५७ ।।

।। श्रीपरीक्षिदुवाच ।। ।।

कलिं तु निग्रहीष्यामि तात ते वचसि स्थितः ।।

श्रीभागवतसंप्राप्तिः कथं मम भविष्यति ।। ५८ ।।

अहं तु समनुग्राह्यस्तव पादतले श्रितः ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

श्रुत्वैतद्वचनं भूयोऽप्युद्धवस्तमुवाच ह ।। ५९ ।।

।। ।। उद्धव उवाच ।। ।।

राजंश्चिन्ता तु ते काऽपि नैव कार्य्या कथंचन ।।

तवैव भगवच्छास्त्रे यतो मुख्याधिकारिता ।। 2.6.3.६० ।।

एतावत्कालपर्य्यन्तं प्रायो भागवतश्रुतेः ।।

वार्तामपि न जानन्ति मनुष्याः कर्मतत्पराः ।। ६१ ।।

त्वत्प्रसादेन बहवो मनुष्या भारताजिरे ।।

श्रीमद्भागवतप्राप्तौ सुखं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ।। ६२ ।।

नन्दनन्दनरूपस्तु श्रीशुको भगवानृषिः ।।

श्रीमद्भागवतं तुभ्यं श्रावयिष्यत्यसंशयः ।।६३।।

तेन प्राप्स्यसि राजंस्त्वं नित्यं धाम व्रजेशितुः ।।

श्रीभागवतसंचारस्ततो भुवि भविष्यति ।। ६४ ।।

तस्मात्त्वं गच्छ राजेन्द्र कलिनिग्रहमाचर ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य गतो राजा दिशां जये ।।६५।।

वज्रस्तु निजराज्येशं प्रतिबाहुं विधाय च ।।

तत्रैव मातृभिः साकं तस्थौ भागवताशया ।।६६।।

अथ वृन्दावने मासं गोवर्द्धनसमीपतः ।।

श्रीमद्भागवतास्वादस्तूद्धवेन प्रवर्तितः ।। ६७।।

तस्मिन्नास्वाद्यमाने तु सच्चिदानन्दरूपिणी ।।

प्रचकाशे हरेर्लीला सर्वतः कृष्ण एव च ।। ६८ ।।

आत्मानं च तदन्तःस्थं सर्वेऽपि ददृशुस्तदा ।।

वज्रस्तु दक्षिणे दृष्ट्वा कृष्णपादसरोरुहे ।। ६९ ।।

स्वात्मानं कृष्णवैधुर्य्यान्मुक्तस्तद्भुव्यशोभत ।।

ताश्च तन्मातरः कृष्णे रासरात्रिप्रकाशिनि ।। 2.6.3.७० ।।

चंद्रे कलाप्रभारूपमात्मानं वीक्ष्य विस्मिताः ।।

स्वप्रेष्ठ विरहव्याधिविमुक्ताः स्वपदं ययुः ।। ७१ ।।

येऽन्ये च तत्र ते सर्वे नित्यलीलान्तरं गताः ।।

व्यावहारिकलोकेभ्यः सद्योऽदर्शनमागताः ।। ७२ ।।

गोवर्द्धननिकुञ्जेषु गोषु वृन्दावनादिषु ।।

नित्यं कृष्णेन मोदन्ते दृश्यन्ते प्रेमतत्परैः ।। ७३ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

य एतां भगवत्प्राप्तिं शृणुयाच्चापि कीर्तयेत् ।।

तस्य वै भगवत्प्राप्तिर्दुःखहानिश्च जायते ।। ७४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे परीक्षिदुद्धवसंवादे श्रीभागवतमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

।। श्रीऋषय ऊचुः ।। ।।

साधु सूत चिरं जीव चिरमेवं प्रशाधि नः ।।

श्रीभागवतमाहात्म्यमपूर्वं त्वन्सुखाच्छ्रुतम् ।। १ ।।

तत्स्वरूपप्रमाणं च विधिं च श्रवणे वद ।।

तद्वक्तुर्लक्षणं सूत श्रोतुश्चापि वदाधुना ।। २ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

श्रीमद्भागवतस्याथ श्रीमद्भगवतः सदा ।।

स्वरूपमेकमेवास्ति सच्चिदानन्दलक्षणम् ।। ३ ।।

श्रीकृष्णासक्तभक्तानां तन्माधुर्य्यप्रकाशकम् ।।

समुज्जृम्भति यद्वाक्यं विद्धि भागवतं हि तत् ।। ४ ।।

ज्ञानविज्ञानभक्त्यङ्गचतुष्टयपरं वचः ।।

मायामर्दन दक्षं च विद्धि भागवतं च तत् ।। ५ ।।

प्रमाणं तस्य को वेद ह्यनंतस्याक्षरात्मनः ।।

ब्रह्मणे हरिणा तद्दिक्चतुःश्लोक्या प्रदर्शिता ।। ६ ।।

तदानंत्यावगाहेन स्वेप्सितावहनक्षमाः ।।

त एव संति भो विप्रा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।। ७ ।।

मितबुद्ध्यादिवृत्तीनां मनुष्याणां हिताय च ।।

परीक्षिच्छुकसंवादो योऽसौ व्यासेन कीर्तितः ।। ८ ।।

ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रो योऽसौ भागवताभिधः ।।

कलिग्राहगृहीतानां स एव परमाश्रयः ।। ९ ।।

श्रोतारो ऽथ निरूप्यन्ते श्रीमद्विष्णुकथाश्रयाः ।।

प्रवरा अवराश्चति श्रोतारो द्विविधा मताः ।। 2.6.4.१० ।।

प्रवराश्चातको हंसः शुको मीनादयस्तथा ।।

अवरा वृकभूरुण्डवृषोष्ट्राद्याः प्रकीर्तिताः ।। ११ ।।

अखिलोपेक्षया यस्तु कृष्णशास्त्रश्रुतौ व्रती ।।

स चातको यथाम्भोदमुक्ते पाथसि चातकः ।। १२ ।।

हंसः स्यात्सारमादत्ते यः श्रोता विविधाच्छ्रुतात् ।।

दुग्धेनैक्यं गतात्तोयाद्यथा हंसोऽमलं पयः ।। १३ ।।

शुकः सुष्टु मितं वक्ति व्यासं श्रोतृंश्च हर्षयन् ।।

सुपाठितः शुको यद्वच्छिक्षकं पार्श्वगानपि ।। १४ ।।

शब्दं नानिमिषो जातु करोत्यास्वादयन्रसम् ।।

श्रोता स्निग्धो भवेन्मीनो मीनः क्षीरनिधौ यथा ।। १५ ।।

यस्तुदन्रसिकाञ्च्छ्रोतॄन्विरौत्यज्ञो वृको हि सः ।।

वेणुस्वनरसासक्तान्वृकोऽरण्ये मृगान्यथा ।। १६ ।।

भूरुण्डः शिक्षयेदन्याञ्च्छ्रुत्वा न स्वयमाचरेत् ।।

यथा हिमवतः शृंगे भूरुण्डाख्यो विहंगमः ।। १७ ।। (भारुण्ड)

सर्वं श्रुतमुपादत्ते सारासारान्धधीर्वृषः ।।

स्वादु द्राक्षां खलिं चापि निर्विशेषं यथा वृषः ।। १८ ।।

स उष्ट्रो मधुरं मुञ्चन्विपरीते रमेत यः ।।

यथा निम्बं चरत्युष्ट्रो हित्वाऽऽम्रमपि तद्युतम् ।। १९ ।।

अन्येऽपि बहवो भेदा द्वयोर्भृंगखरादयः ।।

विज्ञेयास्तत्तदाचारैस्तत्तत्प्रकृतिसंभवैः ।। 2.6.4.२० ।।

यः स्थित्वाऽभिमुखं प्रणम्य विधिवत्त्यक्तान्यवादो हरेर्लीलाः श्रोतुमभीप्सतेऽतिनिपुणो नम्रो ऽथ क्लृप्ताञ्जलिः ।।

शिष्यो विश्वसितोऽनुचिन्तनपरः प्रश्नेऽनुरक्तः शुचिर्नित्यं कृष्णजनप्रियो निगदितः श्रोता स वै वक्तृभिः ।। २१ ।।

भगवन्मतिरनपेक्षः सुहृदो दीनेषु सानुकम्पो यः ।।

बहुधाबोधनचतुरो वक्ता संमानितो मुनिभिः ।। २२ ।।

अथ भारतभूस्थाने श्रीभागवतसेवने ।।

विधिं शृणुत भो विप्रा येन स्यात्सुखसंततिः ।। २३ ।।

राजसं सात्त्विकं चापि तामसं निर्गुणं तथा ।।

चतुर्विधं तु विज्ञेयं श्रीभागवत सेवनम् ।। २४ ।।

सप्ताहं यज्ञवद्यत्तु सश्रमं सत्वरं मुदा ।।

सेवितं राजसं तत्तु बहुपूजादिशोभनम् ।।२५।।

मासेन ऋतुना वापि श्रवणं स्वादसंयुतम्।।

सात्त्विकं यदनायासं समस्तानन्दवर्द्धनम् ।। २६ ।।

तामसं यत्तु वर्षेण सालसं श्रद्धयाऽयुतम् ।।

विस्मृतिस्मृतिसंयुक्तं सेवनं तच्च सौख्यदम् ।। २७ ।।

वर्षमासदिनानां तु विमुच्य नियमाग्रहम् ।।

सर्वदा प्रेमभक्त्यैव सेवनं निर्गुणं मतम् ।। २८ ।।

पारीक्षितेऽपि संवादे निर्गुणं तत्प्रकीर्तितम्।।

तत्र सप्तदिनाख्यानं तदायुर्दिनसंख्यया ।। २९ ।।

अन्यत्र त्रिगुणं चापि निर्गुणं च यथेच्छया ।।

यथा कथंचित्कर्तव्यं सेवनं भगवच्छ्रुतेः ।। 2.6.4.३० ।।

ये श्रीकृष्णविहारैकभजनास्वादलोलुपाः ।।

मुक्तावपि निराकांक्षास्तेषां भागवतं धनम् ।। ३१ ।।

येऽपि संसारसंतापनिर्विण्णा मोक्षकांक्षिणः ।।

तेषां भवौषधं चैतत्कलौ सेव्यं प्रयत्नतः ।। ३२ ।।

ये चापि विषयारामाः सांसारिकसुखस्पृहाः ।।

तेषां तु कर्ममार्गेण या सिद्धिः साऽधुना कलौ ।। ।। ३३ ।।

सामर्थ्यधनविज्ञानाभावादत्यन्तदुर्ल्लभा ।।

तस्मात्तैरपि संसेव्या श्रीमद्भागवती कथा ।। ३४ ।।

धनं पुत्रांस्तथा दारान्वाहनादि यशो गृहान् ।।

असापत्न्यं च राज्यं च दद्याद्भागवती कथा ।। ३५ ।।

इह लोके वरान्भुक्त्वा भोगान्वै मनसेप्सितान् ।।

श्रीभागवतसंगेन यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ।। ३६ ।।

यत्र भागवती वार्ता ये च तच्छ्रवणे रताः ।।

तेषां संसेवनं कुर्याद्देहेन च धनेन च ।। ३७ ।।

तदनुग्रहतोऽस्यापि श्रीभागवतसेवनम् ।।

श्रीकृष्णव्यतिरिक्तं यत्तत्सर्वं धनसंज्ञितम् ।। ३८ ।।

कृष्णार्थीति धनार्थीति श्रोता वक्ता द्विधा मतः ।।

यथा वक्ता तथा श्रोता तत्र सौख्यं विवर्द्धते ।। ३९ ।।

उभयोर्वैपरीत्ये तु रसाभासे फलच्युतिः।।

किन्तु कृष्णार्थिनां सिद्धिर्विलम्बेनापि जायते ।। 2.6.4.४० ।।

धनार्थिनस्तु संसिद्धिर्विधिसंपूर्णतावशात् ।।

कृष्णार्थिनोऽगुणस्यापि प्रेमैव विधिरुत्तमः ।। ४१ ।।

आसमाप्ति सकामेन कर्तव्यो हि विधिः स्वयम् ।।

स्नातो नित्य क्रियां कृत्वा प्राश्य पादोदकं हरेः ।। ४२ ।।

पुस्तकं च गुरुं चैव पूजयित्वोपचारतः ।।

ब्रूयाद्वा शृणुयाद्वापि श्रीमद्भागवतं मुदा ।। ४३ ।।

पयसा वा हविष्येण मौनं भोजनमाचरेत् ।।

ब्रह्मचर्य्यमधःसुप्तिं क्रोधलोभादिवर्ज्जनम् ।। ४४ ।।

कथान्ते कीर्तनं नित्यं समाप्तौ जागरं चरेत् ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु दक्षिणाभिः प्रतोषयेत् ।। ४५ ।।

गुरवे वस्त्रभूषादि दत्त्वा गां च समर्पयेत् ।।

एवं कृते विधाने तु लभते वाञ्छितं फलम् ।। ४६ ।।

दारागारसुतान्राज्यं धनादि च यदीप्सितम् ।।

परन्तु शोभते नात्र सकामत्वं विडम्बनम् ।। ४७ ।।

कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत्प्रेमानन्दफलप्रदम् ।।

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम् ।। ४८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीभागवतमहापुराणमाहात्म्यं समाप्तम् ।। २-६।।

।। ।। श्रीगणेशाय नमः ।।

।। अथ मार्गशीर्षमासमाहात्म्यप्रारम्भः ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

देवकीनन्दनं कृष्णं जगदानन्दकारकम् ।।

भु्क्तिमुक्तिप्रदं वन्दे माधवं भक्तवत्सलम् ।। १ ।।

श्वेतद्वीपे सुखासीनं देवदेवं रमापतिम् ।।

चतुर्वक्त्रो नमस्कृत्य पप्रच्छ पितरं तदा ।। २ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

हृषीकेश जगद्धातः पुण्यश्रवणकीर्तन ।।

पृष्टं यद्ब्रूहि देवेश सर्वज्ञ सकलेश्वर ।। ३ ।।

मासानां मार्गशीर्षोऽहमित्युक्तं भवता पुरा ।।

तस्य मासस्य माहात्म्यं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ४ ।।

को देवस्तस्य किं दानं कथं स्नानं विधिश्च कः ।।

पुरुषैस्तत्र किं कार्यं भोक्तव्यं किं रमापते ।। ५ ।।

वक्तव्यं किं तथा पूजाध्यानमंत्रादिकं च यत् ।।

तत्र यत्क्रियते कर्म तत्सर्वं ब्रूहि मेऽच्युत ।। ६ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

साधु पृष्टं त्वया ब्रह्मन्सर्वलोकोपकारिणा ।।

यस्मिन्कृते कृतं सर्वमिष्टापूर्तादिकं भवेत ।। ७ ।।

सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ।।

तत्फलं समवाप्नोति मार्गशीर्षे कृते सुत ।। ८ ।।

तुलापुरुषदानाद्यैर्यत्फलं लभते नरः ।।

तत्फलं प्राप्यते पुत्र माहात्म्यश्रवणात्किल ।। ९ ।।

यज्ञाध्ययनदानाद्यैः सर्वतीर्थावगाहनैः ।।

संन्यासेन च योगेन नाऽहं वश्योऽभवं नृणाम् ।। 2.5.1.१० ।।

स्नानेन दानेन च पूजनेन ध्यानेन मौनेन जपादिभिश्च ।।

वश्यो यथा मार्गशिरे च मासि तथा न चान्येषु च गुह्यमुक्तम् ।। ११ ।।

अन्यैर्धर्मादिभिः कृत्वा गोपितं मार्गशीर्षकम् ।।

मत्प्राप्तेः कारणं मत्वा देवैः स्वर्गनिवासिभिः ।। १२ ।।

ये केचित्पुण्यकर्माणो मम भक्तिपरायणाः ।।

तेषामवश्यं कर्तव्यो मार्गशीर्षो मदापनः ।। १३ ।।

मार्गशीर्षं न कुर्वंति ये नरा भारताऽजिरे ।।

पापरूपाश्च ते ज्ञेयाः कलिकालविमोहिताः ।। १४ ।।

अष्टस्वपि च मासेषु यत्फलं लभते नरः ।।

तत्फलं प्राप्यते वत्स माघे मकरगे रवौ ।। १५ ।।

माघाच्छतगुणं पुण्यं वैशाखे मासि लभ्यते ।।

तस्मात्सहस्रगुणितं तुलासंस्थे दिवाकरे ।। १६ ।।

तस्मात्कोटिगुणं पुण्यं वृश्चिकस्थे दिवाकरे ।।

मार्गशीर्षोऽधिकस्तस्मात्सर्वदा च मम प्रियः ।। १७ ।।

उषस्युत्थाय यो मर्त्यः स्नानं विधिवदाचरेत् ।।

तुष्टोऽहं तस्य यच्छामि स्वात्मानमपि पुत्रक ।। १८ ।।

अत्राप्युदाहरन्तीदं शृणु पुत्र कथानकम् ।।

नन्दगोपो महात्मा वै ख्यातो यो भूतलेऽभवत् ।। १९।।

तस्य वै गोकुले रम्ये गोपकन्याः सहस्रशः ।।

तासां चित्तं च मद्रूपे लग्नमासीत्पुराऽनघ ।। 2.5.1.२० ।।

तासां बुद्धिर्मया दत्ता मागशीर्षाऽवगाहने ।।

ततस्ताभिः कृतं स्नानं प्रातःकाले यथाविधि ।। २१ ।।

पूजा कृता हविष्यान्नं भुक्तं ताभिः कृता नतिः ।।

एवं कृतेन विधिना प्रसन्नोऽहं ततोऽनघ ।। २२ ।।

वरो दत्तो मयाऽऽत्मा हि तासां तुष्टेन वै किल ।।

तस्मान्नरैस्तु कर्तव्यो मार्गशीर्षो यथाविधि ।। २३ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादे मार्गशीर्षमाहात्म्ये गोपीकृतमार्गशीर्षस्नानफलकथनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।।।। १ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

त्वयोक्तो विधिसंयुक्तो मार्गशीर्षो मदापनः ।।

को विधिस्तस्य देवेश सर्वं मे ब्रूहि केशव ।। १ ।।

।। ।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

रात्रावन्ते समुत्थाय उपस्पृश्य यथाविधि ।।

नमस्कृत्या गुरुं स्वीयं संस्मरेन्मामतंद्रितः ।। २।।

सहस्रनामभिर्भक्त्या कीर्तयेद्वाग्यतः शुचिः ।।

बहिर्ग्रामात्समुत्सृज्य मलमूत्रं यथाविधि ।। ३ ।।

शौचं कृत्वा यथान्यायमाचम्य प्रयतः शुचिः ।।

दंतधावनपूर्वं च स्नानं कृत्वा यथाविधि ।। ४ ।।

आदाय तुलसीमूलमृदं तत्पत्रसंयुताम् ।।

मूलमंत्रेणाऽभिमंत्र्य गायत्र्या वा महामते ।। ५ ।।

मंत्रेणैवाऽनुलिप्तांगः स्नायादप्स्वघमर्षणम् ।।

अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं विधीयते ।। ६ ।।

तीर्थं प्रकल्पयेद्विद्वान्मन्त्रेणाऽनेन मन्त्रवित् ।।

ॐनमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः ।। ७ ।।

दर्भपाणिस्तु विधिना आचांतः पुरतः शुचिः ।।

चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समंततः ।।

प्रकल्प्याऽऽवाहयेद्गंगामेभिर्मंत्रैर्विचक्षणः ।। ८ ।।

विष्णुपादप्रसूताऽसि वैष्णवी विष्णुदेवता ।।

त्राहि नस्त्वमघादस्मादाजन्ममरणांतिकात् ।। ९ ।।

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् ।।

दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि ते संति जाह्नवि ।। 2.5.2.१० ।।

नंदिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च ।।

दक्षपुत्री च विहगा विश्वगा योगिनां मता ।। ११ ।।

विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रसादिनी ।।

क्षेमा च जाह्नवी चैव शांता शांतिप्रदायिनी ।।१२।।

एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले सदा पठेत् ।।

सदा संनिहिता तत्र गंगा त्रिपथगामिनी ।। १३ ।।

सप्तवाराभिजप्तेन करसंपुटयोजितम् ।।

मूर्ध्ना कृतांजलिर्भूयस्त्रिचतुः पंच सप्त वा ।।

स्नानं कुर्यान्मृदा तद्वदामंत्र्याऽनुविधानतः ।। १४ ।।

अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुन्धरे ।।

मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।। १५ ।।

उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।।

नमस्ते सर्वभूतानां प्रभवाऽरणि सुव्रते ।। १६ ।।

एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य च विधानतः।।

उत्थाय वाससी शुक्ले कूले वै परिधाय च ।। १७ ।।

आचम्य तर्पयेद्देवान्पितॄंश्चैव ऋषींस्तथा ।।

निष्पीड्य वस्त्रमाचम्य धौतवस्त्रेण वेष्टितः ।। १८ ।।

विमलां मृत्तिकां रम्यामादाय द्विजसत्तम ।।

मन्त्रेणैवाऽभिमंत्र्याऽथ ललाटादिषु वैष्णवः ।।

धारयेदूर्ध्वपुण्ड्राणि यथासंख्यमतंद्रितः ।। १९ ।।

ब्रह्मन्द्वादशपुण्ड्राणि ब्राह्मणः सततं वहेत् ।।

चत्वारि भूभृतां पुत्र पुण्ड्राणि द्वे विशां स्मृते ।।

एकं पुंड्रं च नारीणां शूद्राणां च विधीयते ।। 2.5.2.२० ।।

ललाट उदरे चैव वक्षो वै कण्ठकूबरे ।।

कुक्ष्योर्बाह्वोः कर्णयोश्च पृष्ठे त्रिके च वै शिरः ।।

तिलका द्वादश प्रोक्ता ब्राह्मणस्य सदाऽनघ ।।२१।।

ललाटे हृदि बाह्वोश्च क्षात्रः पुंड्राणि धारयेत्।।

ललाटे हृदये वैश्यो भाले वै शूद्रयोषिताम्।।२२।।

ललाटे केशवं ध्यायेन्नारायणमथोदरे।।

वक्षःस्थले माधवं च गोविंदं कण्ठकूबरे।।२३।।

विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ बाहौ च मधुसूदनम् ।।

त्रिविक्रमं कर्णमूले वामनं वामपार्श्वके ।।२४।।

श्रीधरं वामबाहौ च हृषीकेशं च कर्णके ।।

पृष्ठे तु पद्मनाभः स्यात्त्रिके दामोदरं न्यसेत्।।२५।।

तत्प्रक्षालनतोयेन वासुदेवं तु मूर्धनि।।

एवं कार्यं ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्योपधारयेत्।।२६।।

ललाटे केशवं ध्यायेद्धृदये माधवं तथा ।।

बाह्वोश्च उभयोर्वत्स स्मरेद्वै मधुसूदनम् ।।२७।।

क्षत्रियस्य विधिः प्रोक्तो वैश्यकृत्यं निशामय ।।

ललाटे केशवं ध्यायेद्धृदये माधवं तथा ।। २८ ।।

योषिच्छूद्रौ स्मरेतां च केशवं भालदेशके ।।

अनेन विधिना कुर्यात्पुंड्राणि मम तुष्टये ।। २९ ।।

श्यामं शांतिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं तथा ।।

श्रीकरं पीतमित्याहुः श्वेतं मोक्षकरं शुभम्।।2.5.2.३०।।

एकांतिनो महाभागाः सर्वलोकहिते रताः ।।

सांऽतरालं प्रकुर्वंति पुण्ड्रं हरिपदाकृतिम् ।।३१।।

मध्ये छिद्रेण संयुक्तमेतद्धि हरिमंदिरम् ।।

ऊर्ध्वं सौम्यमृजुं सूक्ष्मं सुपार्श्वं सुमनोहरम्।। ३२ ।।

निरंतरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुंड्रं द्विजाऽधमः ।।

स हि तत्र स्थितं लक्ष्म्या सह मां च व्यपोहति ।। ३३ ।।

अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति द्विजाधमाः ।।

तैर्ललाटे शुनः पादं निक्षिप्तं वै न संशयः ।। ३४ ।।

तस्माच्छिद्रान्वितं पुंड्रं महच्छिद्रं शुभान्वितम् ।।

धारयेद्ब्राह्मणो नित्यं हरिसालोक्यसिद्धये ।। ३५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादे मार्गशीर्षमाहात्म्ये त्रिपुंड्रधारणविधिकथनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

पुंड्रं कतिविधं कार्यं प्रब्रूहि मम केशव ।।

पुंड्राणां श्रवणेऽतीव कौतुकं मम जायते ।। १ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुंड्रं च त्रिविधं स्मृतम् ।।

तुलसीमृत्स्नया सार्धं श्रीगोपीचंदनेन च ।। २ ।।

हरिचंदनतः कार्यं पुंड्रं तत्र विचक्षणैः ।।

श्रीकृष्णतुलसीमूलमृदमादाय भक्तिमान् ।।

धारयेदूर्ध्वपुंड्राणि हरिस्तत्र प्रसीदति ।। ३ ।।

गोपीचंदन माहात्म्यं निबोध गदतो मम ।। ४ ।।

यो मृत्तिकां द्वारवतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटपट्टके ।।

करोति नित्यं नर ऊर्ध्वपुंड्रं क्रियाफलं कोटिगुणं तदा भवेत्।। ५।।

क्रियाविहीनं यदि मन्त्रहीनं श्रद्धाविहीनं यदि कालवर्जितम्।।

कृत्वा ललाटे यदि गोपिचंदनं प्राप्नोति तत्कर्मफलं सदाऽव्ययम्।।६।।

गोपीचंदनसंभवं सुरुचिरं पुंड्रं ललाटे द्विजो नित्यं धारयते यदि प्रतिदिनं रात्रौ दिवा सर्वदा।।

यत्पुण्यं कुरुजांगले रविग्रहे माघ प्रयागे तथा तत्प्राप्नोति ततोऽधिकं मम गृहे संतिष्ठते देववत् ।। ७ ।।

यस्मिन्गृहे तिष्ठति गोपिचंदनं भक्त्या ललाटे मनुजो बिभर्ति चेत् ।।

तस्मिन्गृहेऽहं निवसामि सर्वदा श्रियान्वितः कंसनिहा चतुर्मुख ।। ८ ।।

यो धारयेद्द्द्वारवतीसमुद्भवां मृत्स्नां पवित्रां कलिकल्मषापहाम् ।।

नित्यं ललाटे मम मन्त्रसंयुतां यमं न पश्येदपि पापसंयुतः ।। ९ ।।

यस्यांऽतकाले सुत गोपिचंदनं बाह्वोर्ललाटे हृदि मस्तके च ।।

प्रयाति लोके कमलापतेर्मम गोबालघाती यदि ब्रह्महा स्यात् ।। 2.5.3.१० ।।

ग्रहा न पीड्यंति न रक्षसां गणा यक्षाः पिशाचोरगभूतनायकाः ।।

ललाटपट्टे सुत गोपिचंदनं संतिष्ठते यस्य मम प्रभावात् ।। ११ ।।

ऊर्ध्वपुंड्रमृजुं सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते ।।

स चंडालोऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ।।१२।।

अस्नातो यः क्रियाः कुर्यादशुचिः पापसंयुतः ।।

गोपीचंदनसंपर्कात्पूतो भवति तत्क्षणात् ।। १३ ।।

अशुचिर्वाप्यनाचारो महापापं समाचरेत् ।।

शुचिरेव भवेन्नित्यमूर्ध्वपुंड्रांऽकितो नरः ।।१४।।

मत्प्रियार्थं शुभार्थं वा रक्षार्थं चतुरानन ।।

मत्पूजाहोमके चैव सायं प्रातः समाहितः।।

मद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुंड्रं भवापहम्।। १५ ।।

ऊर्ध्वपुंड्रधरो मर्त्यो म्रियते यदि कुत्रचित् ।।

श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते ।। १६ ।।

ऊर्ध्वपुंड्रधरो मर्त्यो यदा यस्यान्नमश्नुते ।।

तदा विंशत्कुलं तस्य नरकादुद्धराम्यहम् ।। १७ ।।

वीक्ष्याऽऽदर्शे जले वाऽपि यो विदध्यात्प्रयत्नतः ।।

ऊर्ध्वपुण्ड्रं महाभाग स याति परमां गतिम् ।। १८ ।।

अनामिका शांतिदोक्ता मध्यमाऽऽयुष्करी भवेत् ।।

अंगुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तस्तर्जनी मोक्षदायिनी ।।।। १९ ।।

गोपीचंदनखंडं तु यो ददाति च वैष्णवे ।।

कुलमष्टोत्तरं तेन तारितं वै भवेच्छतम् ।। 2.5.3.२० ।।

यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।।

व्यर्थं भवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ड्रविनाकृतम् ।। २१ ।।

यच्छरीरं मनुष्याणामूर्ध्वपुण्ड्रविनाकृतम् ।।

तन्मुखं नैव पश्यामि श्मशानसदृशं हि तत्।। २२ ।।

ऊर्ध्वपुण्ड्रं प्रकुर्वीत मत्स्यकूर्मादिधारणम् ।।

कुर्याद्विष्णुप्रसादार्थं महाविष्णोरतिप्रियम् ।। २३ ।।

यत्पुनः कलिकाले तु मत्पुरीसंभवां मृदम् ।।

मत्स्यकूर्मांऽकितं चिह्नं गृहीत्वा कुरुते नरः ।। २४ ।।

देहे तस्य प्रविष्टं मां जानीहि त्रिदशोत्तम ।।

तस्य मे नांतरं किंचित्कर्तव्यं श्रेय इच्छता ।। २५ ।।

ममावतारचिह्नानि दृश्यंते यस्य विग्रहे ।।

मर्त्यो मर्त्यो न विज्ञेयः स नूनं मामकी तनुः ।। २६ ।।

पापं सुकृतरूपं तु जायते तस्य देहिनः ।।

ममाऽऽयुधानि दृश्यंते लिखितानि कलौ युगे ।। २७ ।।

उभाभ्यामपि चिह्नाभ्यां योंऽकितो मत्स्यमुद्रया ।।

कूर्मया मामकं तेजो विक्षिप्तं तस्य विग्रहे ।। २८ ।।

शंख च पद्मं च गदां रथांगं मत्स्यं च कूर्मं रचितं स्वदेहे ।।

करोति नित्यं सुकृतस्य वृद्धिं पापक्षयं जन्मशतार्जितस्य ।। २९ ।।

नारायणायुधैर्नित्यं चिह्नितो यस्य विग्रहः ।।

पापकोटिप्रयुक्तस्य तस्य किं कुरुते यमः ।। 2.5.3.३० ।।

शंखोद्धारे च यत्प्रोक्तं वसता कोटिजन्मभिः ।।

तत्फलं लभते शंखे प्रत्यहं दक्षिणे भुजे ।। ३१ ।।

यत्फलं पुष्करे प्रोक्तं पुण्डरीकाक्षदर्शनात् ।।

शंखोपरि कृते पद्मे तत्फलं कोटिसंमितम् ।।३२ ।।

वामे भुजे गदा यस्य लिखिता दृश्यते कलौ।।

गदाधरो गयापुण्यं प्रत्यहं तस्य यच्छति।। ३३।।

यच्चानंदपुरे प्रोक्तं चक्रस्वामिसमीपतः ।।

गदाचक्रे च लिखिते तत्फलं लिंगदर्शने ।। ३४ ।।

ममायुधांऽकितं देहं गोपीचन्दनमृत्स्नया ।।

प्रयागादिषु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यति ।। ३५ ।।

यदायदा प्रपश्येत देहं शंखादिचिह्नितम् ।।

तदातदा प्रसन्नोहं पापं तस्य दहामि वै ।। ३६ ।।

तिष्ठते यस्य देहे तु अहोरात्रं दिने दिने ।।

शंखचक्रगदापद्मलिखितं स मदात्मकः ।।३७।।

नारायणायुधैर्युक्तं कृत्वात्मानं कलौ युगे ।।

यत्पुण्यं कर्म कुरुते मेरुतुल्यं न संशयः।।३८।।

शंखायुधांऽकितो भक्त्या यः श्राद्धं कुरुते सुत ।।

विधिहीनं तु संपूर्णं पितॄणां दत्तमक्षयम् ।।३९।।

यथाऽग्निर्दहते काष्ठं वायुना प्रेषितो भृशम् ।।

तथा दह्यंति पापानि दृष्ट्वा म आयुधानि वै ।। 2.5.3.४० ।।

मम नामांकितां मुद्रामष्टाक्षरसमन्विताम् ।।

शंखादिस्वायुधैर्युक्तां स्वर्णरौप्यमयीमपि ।।४१।।

धत्ते भगवतो यस्तु कलिकाले विशेषतः ।।

प्रह्रादस्य समो ज्ञेयो नान्यथा मम वल्लभः ।।४२।।

यस्य नारायणी मुद्रा देहं शंखादिचिह्नितम् ।।

धात्रीफलैः कृता माला तुलसीकाष्ठसंभवा ।।४३।।

द्वादशाक्षरमंत्रस्तु नियुक्तानि कलेवरे ।।

आयुधानि च विप्रस्य मत्समः स च वैष्णवः ।।४४।।

शंखांकिततनुर्विप्रो भुंक्ते वै यस्य वेश्मनि ।।

तदन्नं स्वयमश्नामि पितृभिः सह पुत्रक ।।४५।।

कृष्णायुधांऽकितं दृष्ट्वा सन्मानं न करोति यः ।।

द्वादशाब्दार्जितं पुण्यं बाष्कलेयाय गच्छति ।। ४६ ।।

कृष्णायुधांऽकितो यस्तु श्मशाने म्रियते यदि ।।

प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस्तस्य मानद ।।४७।।

ममाऽऽयुधैः कलौ नित्यं मंडितो यस्य विग्रहः ।।

तत्राऽऽश्रमं प्रकुर्वंति विबुधा वासवादयः ।। ४८ ।।

यः करोति च मे पूजां मम शस्त्रांकितो नरः ।।

अपराधसहस्राणि नित्यं तस्य हराम्यहम् ।। ४९ ।।

कृत्वा काष्ठमयं बिंबं मम शस्त्रैः सुचिह्नितम् ।।

यो वा अंकयते देहं तत्समो नास्ति वैष्णवः ।। 2.5.3.५० ।।

अष्टाक्षरांऽकिता मुद्रा यस्य धातुमयी करे ।।

शंखपद्मादिभिर्युक्ता पूज्यतेऽसौ सुरासुरैः ।।५१।।

धृता नारायणी मुद्रा प्रह्रादेन पुरा करे ।।

विभीषणेन बलिना ध्रुवेण च शुकेन च ।।

मांधात्रा ह्यंबरीषेण मार्कंडेयमुखैर्द्विजैः ।। ५२ ।।

शंखादिचिह्नितैः शस्त्रैर्देहं कृत्वा च मानद ।।

एवमाराध्य मां प्राप्तं समीहितफलं महत् ।। ५३ ।।

गोपीचंदनमृत्स्नया लिखितो यस्य विग्रहः ।।

शंखचक्रादिपद्मांऽको देहे तस्य वसाम्यहम् ।। ५४ ।।

सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यमायसमेव च ।।

चक्रं कृत्वा तु मेधावी धारयीत विचक्षणः ।।

द्वादशारं तु षट्कोणं वलित्रयविभूषितम् ।। ५५ ।।

एवं सुदर्शनं चक्रं कारयीत विचक्षणः ।।

उपवीतादिवद्धार्याः शंखचक्रगदाः सदा ।। ५६ ।।

ब्राह्मणैश्च विशेषेण वैष्णवैश्च विशेषतः ।।

उपवीतं शिखा यद्वच्चक्रं लांछन संयुतम् ।। ५७ ।।

चक्रलांछनहीनस्य विप्रस्य विफलं भवेत् ।।

मम चक्रांऽकितो देहः पवित्र इति वै श्रुतिः ।। ५८ ।।

चक्रांऽकिताय दातव्यं हव्यं कव्यं विचक्षणैः ।।

मम चक्रांऽककवचमभेद्यं देवदानवैः ।।

अजेयः सर्वभूतानां शत्रूणां रक्षसामपि ।। ५९ ।।

मम चक्रांऽककवचं शरीरे यस्य तिष्ठति ।।

नाऽशुभं विद्यते तस्य गृहपुत्रादिकस्य हि ।। 2.5.3.६० ।।

दक्षिणे च भुजे विप्रो बिभृयाद्वै सुदर्शनम् ।।

सव्ये च शंखं बिभृयादिति वेदविदो विदुः ।। ६१ ।।

तत्तन्मंत्रेण मंत्रज्ञः प्रतिष्ठाप्य पृथक्पृथक् ।। ६२ ।।

ललाटे च गदा धार्या मूर्ध्नि चापं शरस्तथा ।।

नंदकं चैव हृन्मध्ये शंखचक्रे भुजद्वये ।। ६३ ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चक्रादीन्धारयेत्सदा ।।

धारणानन्तरं ब्रूयात्तत्र चैवं द्विजोत्तमः ।। ६४ ।।

पुत्रमित्रकलत्रादिर्यः कश्चिन्मत्परिग्रहः ।।

सह देहेन सर्वोऽसौ विष्णुप्रीत्यै मयाऽर्पितः ।। ६५ ।।

पश्चात्स्वधर्ममास्थाय तिष्ठेदाजीवनं मम ।।

भक्त्या चाव्यभिचारिण्या सर्वदाऽऽप्तमनोरथः ।। ६६ ।।

शंखचक्रांकितं दृष्ट्वा ये निंदंति नराधमाः ।।

अवलोक्य मुखं तेषामादित्यमवलोकयेत् ।।

श्रीकृष्णनाम चोच्चार्य शुद्धो भवति नान्यथा ।। ६७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशातिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादे गोपीचन्दनादिशंख चक्राद्यायुधधारणतत्तन्मुद्राधारणप्रकारकथनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।