3. Skanda Purāṇa (part 3 of 9)

।। व्यास उवाच ।। ।।

मार्कंडेयोद्धाटितं वै स्वर्गद्वारमपावृतम् ।।

तत्र ये देहसंत्यागं कुर्वंति फलकांक्षया ।। १ ।।

लभंते तत्फलं ह्यंते विष्णोः सायुज्यमाप्नुयुः ।।

अतः किं बहुनोक्तेन द्वारवत्यां सदा नरैः ।। २ ।।

देहत्यागः प्रकर्तव्यो विष्णोर्लोकजिगीषया ।।

अनाशके जले वाग्नौ ये च संति नरोत्तमाः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णोः पुरीं सदा ।। ३ ।।

अन्योपि व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः ।।

सर्वपाप विनिर्मुक्तो याति विष्णोः पुरीं नरः ।। ४ ।।

शतवर्षसहस्राणां वसेदंते दिवि द्विजः ।।

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पवित्रं पावनं भुवि ।। ५ ।।

उपवासै स्तथा तुल्यं तपः कर्म्म न विद्यते ।।

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरु ।। ६ ।।

न धर्मात्परमस्तीह तपो नानशनात्परम् ।।

स्नात्वा यः कुरुते ऽत्रापि श्राद्धं पिंडोदकक्रियाम् ।। ७ ।।

तृप्यंति पितरस्तस्य यावद्ब्रह्मदिवानिशम् ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा केशवं यस्तु पूजयेत् ।।८ ।।

स मुक्तपातकैः सर्वेर्विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।।

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं यत्र संनिहितो हरिः ।। ९ ।।

हरते सकलं पापं तस्मिंस्तीर्थे स्थितस्य सः ।।

मुक्तिदं मोक्षकामानां धनदं च धनार्थिनाम् ।।

आयुर्दं सुखद चैव सर्वकामफलप्रदम् ।।3.2.26.१०।।

किमन्येनात्र तीर्थेन यत्र देवो जनार्द्दनः ।।

स्वयं वसति नित्यं हि सर्वेषामनुकम्पया ।। ११ ।।

तत्र यद्दीयते किचिद्दानं श्रद्धासमन्वितम् ।।

अक्षयं तद्भवेत्सर्वमिह लोके परत्र च ।। १२ ।।

यज्ञैर्दानैस्तपो भिश्च यत्फलं प्राप्यते बुधैः ।।

तदत्र स्नानमात्रेण शूद्रैरपि सुसेवकैः ।। १३ ।।

तत्र श्राद्धं च यः कुर्यादेकादश्यामुपोषितः ।।

स पितॄनुद्धरे त्सर्वान्नरकेभ्यो न संशयः ।। १४ ।।

अक्षय्यां तृप्तिमाप्नोति परमात्मा जनार्द्दनः ।।

दीयतेऽत्र यदुद्दिश्य तदक्षय्यमुदाहृतम् ।। १५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये द्वारिकामाहात्म्यवर्णनंनाम षड्विंशोऽध्यायः ।। २६ ।।।छ।।। ।।

।। ।। सूत उवाच ।। ।।

तत्र तस्य समीपस्थं मार्कंडेनोपलक्षितम् ।।

तीर्थं गोवत्ससंज्ञं तु सर्वत्र भुवि संश्रुतम् ।। १ ।।

तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः ।।

स्वयंभूलिंगरूपेण संस्थितो जगतां पतिः ।। २ ।।

आसीद्बलाहकोनाम रुद्रभक्तो महाबलः ।।

आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः ।। ३ ।।

मृगयूथे स्थितं दृष्ट्वा गोवत्सं तत्पदातिना ।।

उक्तो राजा मया दृष्टं कौतुकं नृपसत्तम ।। ४ ।।

गोवत्सो मृगयूथस्य दृष्टो मध्यस्थितो मया ।।

तेषामेवानुरक्तोऽसौ जनन्या रहितस्तथा ।। ५ ।।

द्रष्टुं तु कौतुकं राजा तं पदातिं पुरः स्थितम् ।।

उवाच दर्शयस्वेति गोवत्सं च समाविशत् ।। ६ ।।

गत्वाटवीं तदा राज्ञो दर्शितः स पदातिना ।।

पदातिभिर्मृगानीकं दुद्राव त्रासितं यदा ।। ७ ।।

पीलुगुल्मं प्रति गतं गोवत्सः प्रस्थितस्तदा ।।

राजा तद्धरणाकांक्षो प्राविशद्गुल्ममादरात् ।। ८ ।।

तत्र स्थितं स गोवत्समपश्यन्नृपतिः स्वयम् ।।

यावद्गृह्णाति तं तावल्लिंगं जातं समुज्वलम् ।। ९ ।।

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा किमेतदित्यचिंतयत् ।।

यावच्चिंतयते ह्येवं देहं त्यक्त्वा दिवं गतः ।। 3.2.27.१० ।।

अत्रांतरे गगनतले समंततः श्रूयते सुरजयकारगर्जितम् ।।

पपात पुष्पवृष्टिरंबराद्राजा गतः शिवभुवनं च तत्क्षणात् ।। ११ ।।

तावत्पश्यति तन्नाभ्यं गोवत्सं बालकं स्थितम् ।।

नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः ।। १२ ।।

तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च ।।

तदा तद्देव लिंगं तु नोत्तिष्ठति कथंचन ।।

तदा देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम् ।। १३ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

भगवन्सर्वदेवेश स्थातव्यं भवता विभो।।

शुक्लेन लिंगरूपेण सर्वलोकहितैषिणा ।। १४ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।।

स्थास्याम्यहं सदैवात्र लिंगरूपेण देवताः ।।

यस्माद्भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहू दिने ।। १५ ।।

तथा तद्दिवसे तत्र स्नानं कृत्वा विधानतः ।।

लिंगं ये पूजयिष्यंति न तेषां विद्यते भयम् ।। १६ ।।

ऋते च पिंडदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः ।।

रौरवे नरके घोरे कुंभीपाके च ये गताः ।। १७ ।।

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये ।।

सकृत्पिंडप्रदानेन स्यात्ते षामक्षया गतिः ।। १८ ।।

ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः ।।

स्थापयामास तल्लिंगं सर्वदेवसमीपतः ।। १९ ।।

चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया ।।

यावदर्चयते ह्येवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः ।। 3.2.27.२० ।।

।। रुद्र उवाच ।। ।।

अस्यां रात्रौ तु मनुजाः श्रद्धाभक्तिसमन्विताः ।।

येर्चयिष्यंति देवेशं तेषां पुण्यमनंतकम् ।। २१ ।।

जागरं ये करिष्यंति गीतशास्त्रपुरःसरम् ।।

उद्धरिष्यंति ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतम् ।। २२।।

तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि नैमिषं पुष्करं गया ।।

प्रयागं च प्रभासं च द्वारका मथुराऽर्बुदः ।। २३ ।।

यावन्न दृश्यते लिंगं गोवत्सं परमाद्भुतम्।।

यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति ।। २४ ।।

स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यंति हर्षिता ध्रुवम् ।। २५ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

यच्चान्यदद्भुतं तत्र वृत्तांतं शृणु त द्विजा ।।

येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।। २६ ।।

यदा वै स्थापितं लिंगं सर्वदेवैः पुरातनम् ।।

विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषां च दिवौक साम् ।। २७ ।।

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत ।।

ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः ।। २८ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

वृद्धिं संहर देवेश लोका नां स्वस्ति तद्भवेत्।।

एवमुक्ते ततो लिंगाद्वागुवाचाशरीरिणी।।२९।।

।। शिववाण्युवाच ।। ।।

हे लोका मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम् ।।

कश्चिच्चंडालमानीय मत्पुरः स्थाप्यतां धुवम् ।।3.2.27.३०।।

चंडालांश्च समानीय दधुर्देवस्य ते पुरः।।

तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः ।।३१।।

वागुवाच ।।

कर्म्मणा यस्तु चंडालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः ।।

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चकुर्विलोचने ।। ३२ ।।

मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च ।।

कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम् ।।३३।।

वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्नेवाहयत्तु सः ।।

क्षुत्तृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः ।।३४।।

अस्नात्वापि पर्युषितं भक्षयंतीह वै द्विजाः ।।

तं समादाय देवेशं जग्मुर्यत्र जगद्गुरुः ।। ३५ ।।

देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादृताः ।।

भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः ।। ३६ ।।

चंडालस्थल इत्येष प्रसिद्धोसौऽभवत्क्षितौ ।।

तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादो दश्यते हि सः ।। ।। ३७ ।।

तदाप्रभृति तल्लिंगं साम्यभावमुपागतम् ।।

धौतपाप्मा गतस्तीर्थं द्विजो लिंगनिरीक्षिणात् ।। ३८ ।।

प्रत्यहं पूजयामास गोवत्सं गत किल्बिषः ।।

विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समागतः ।। ३९ ।।

एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य च त्रिशूलिनः ।।

शृणुयाद्यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। 3.2.27.४० ।।

।। भूत उवाच ।। ।।

गोवत्समिति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम् ।।

अनेकजन्मपापघ्नं मार्कंडेयेन भाषितम् ।। ४१ ।।

तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् ।।

पापदेहविशुद्धयर्थं पापेनोपहतात्मनाम् ।। ४२ ।।

कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता ।।

भाद्रपदे विशे षेण पक्षस्यांते भवेत्कलौ ।। ४३ ।।

एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते ।।

पितॄणां परमा तृप्तिः सकृद्वै गंगकूपके ।। ४४ ।।

तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गंगकूपकः ।।

तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः ।। ४५ ।।

पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा ।।

गोप्रदानं प्रशंसंति तस्मिंस्तीर्थे मुनीश्वराः ।। ४६ ।।

विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम् ।।

सरस्वतीशिवक्षेत्रे गंगा च गंगकूपके ।। ४७ ।।

एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम् ।।

सेवितं चर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम् ।। ४८ ।।

पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थं मुनिसेवितम् ।।

स्नानात्स्वर्गप्रदं चैव पानात्पापविशुद्धिदम् ।। ४९ ।।

कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदं परम् ।।

तद्वै पश्यंति ये भक्त्या ब्रह्महा यदि मातृहा ।। ।। 3.2.27.५० ।।

बालघाती च गोघ्नश्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः ।।

गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरुद्रोहरताश्च ये ।। ५१ ।।

तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः ।।

वक्ता च परदोषस्य परस्य गुणलोपकः ।। ५२ ।।

सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिंगदर्शनात् ।। ५३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पातालखण्डे धर्मारण्यमाहात्म्ये बलाहकोपाख्यानवर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः ।। २७ ।।

।। व्यास उवाच ।।

गोवत्सान्नैर्ऋते भागे दृश्यते लोहयष्टिका ।।

स्वयंभुलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्थितः स्वयम् ।।

।। श्रीमार्कण्डेय उवाच ।। ।।

मोक्षतीर्थे सरस्वत्या नभस्ये चंद्रसंक्षये ।।

विप्रान्संपूज्य विधिवत्तेभ्यो दत्त्वा च दक्षिणाम् ।। १ ।।

एकविंशतिवारांस्तु भक्त्या पिंडस्य यत्फलम् ।।

गयायां प्राप्यते पुंसां ध्रुवं तदिह तर्प्पणात् ।। २ ।।

लोहयष्ट्यां कृते श्राद्धे नभस्ये चंद्रसंक्षये ।।

प्रेतयोनिविनिर्मुक्ताः क्रीडंति पितरो दिवि ।। ३ ।।

अपि नः संकुले भूयाद्यो वै दद्यात्तिलोदकम् ।।

पिंडं वाप्युदकं वापि प्रेतपक्षे विधूदये ।। ३ ।।

लोहयष्ट्याममावस्यां कार्यं भाद्रपदे जनैः ।।

श्राद्धं वै मुनयः प्राहुः पितरो यदि वल्लभाः ।। ५ ।।

क्षीरेण तु तिलैः श्वेतैः स्नात्वा सारस्वते जले ।।

पितॄंस्तर्पयते यस्तु तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम् ।। ६ ।।

तत्र श्राद्धानि कुर्वीत सक्तुभिः पयसा सह ।।

अमावास्यादिनं प्राप्य पितॄणां मोक्षमिच्छकैः ।। ७ ।।

रुद्रतीर्थे ततो धेनुं दद्याद्वस्त्रादिभूषिताम् ।।

विष्णुतीर्थे हिरण्यं च प्रदद्यान्मोक्षमिच्छुकः ।। ८ ।।

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ।।

तं ध्यात्वा पुंडरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ९ ।।

प्रार्थयेत्तत्र गत्वा तं देवदेवं जनार्दनम् ।।

आगतोऽस्मि गयां देव पितृभ्यः पिंडदित्सया ।।

एष पिंडो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन ।। 3.2.28.१० ।।

परलोकगतेभ्यश्च त्वं हि दाता भविष्यसि ।।

अनेनैव च मंत्रेण तत्र दद्याद्धरेः करे ।। ११ ।।

चंद्रे क्षीणे चतुर्दश्यां नभस्ये पिंडमाहरेत् ।।

पितॄणामक्षया तृप्तिर्भविष्यति न संशयः ।। १२ ।।

एकविंशतिवारांश्च गयायां पिंडपातनैः ।।

भक्त्या तृप्तिमवाप्नोति लोहयष्ट्यां पितृतर्प्पणे ।। १३ ।।

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमत्र हि ।।

फलप्रदः सुतान्भक्तानारोग्यमभयप्रदः।।१४।।

वित्तं न्यायार्जितं दत्तं स्वल्पं तत्र महाफलम् ।।

स्नानेनापि हि तत्तीर्थे रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।।१५।।

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये संक्षेपतस्तीर्थमाहात्म्य वर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः ।। २८ ।। ।।

सूत उवाच ।। ।।

अतः परं शृणुध्वं हि लोहासुरविचेष्टितम् ।।

बलेः पुत्रशतस्यापि कथयिष्यामि विश्रुतम् ।। १ ।।

यथा तौ भ्रातरौ वृद्धौ प्रापतुः स्थानमुत्तमम्।।

तदा प्रभृति वैराग्यं दैत्यो लोहासुरे दधौ ।। २ ।।

किं करोमि क्व गच्छामि तपसे स्थानमुत्तमम् ।।

यस्य पारं न जानंति देवता मुनयो नराः ।। ३ ।।

को मयाऽऽराध्यतां देवो हृदि चिंतयते भृशम् ।।

इति चिंतयतस्तस्य मतिर्जाता महात्मनः ।। ४ ।।

दधौ गंगां स्वशीर्षेण पुष्पवंतौ च नेत्रयोः ।।

हृदा नारायणं देवं ब्रह्माणं कटिमंडले ।। ५ ।।

इंद्राद्या देवताः सर्वे यद्देहे प्रतिबिंबिताः ।।

प्रपश्यंति तदात्मानं भास्करः सलिले यथा ।। ६ ।।

तमेवाराधयिष्यामि निरंजनमकल्मषः ।।

एवं कृत्वा मतिं दैत्य स्तपस्तेपे सुदुष्करम् ।।

भीतो जन्मभयाद्घोराद्दुष्करं यन्महात्मभिः ।। ७ ।।

अंबुभक्षो वायुभक्षः शीर्णपर्णाशनस्तथा ।।

दिव्यं वर्षशतं साग्रं यदा तेपे महत्तपः ।।

ततस्तुतोष भगवांस्त्रिशूलवरधारकः ।। ८ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यदभीप्सितम् ।।

लोहासुर मया देयं तव नास्ति तपोबलात् ।। ९ ।।

इत्युक्तो दानवस्तत्र शंकराग्रे वचोऽब्रवीत् ।। 3.2.29.१० ।।

।। लोहासुर उवाच ।। ।।

यदि तुष्टोसि देवेश वरमेकं वृणोम्यहम् ।।

शरीरस्याजरत्वं च मा मृत्योरपि मे भयम् ।। ११ ।।

जन्मन्यस्मिन्प्रभो भूयात्स्थातव्यं हृदये मम ।।

एवमस्तु शिवः प्राह तत्र तं दानवेश्वरम् ।। १२ ।।

शर्वलब्धवरो दैवात्पुनस्तेपे महत्तपः ।।

रम्ये सरस्वतीतीरे तरणाय भवार्णवात् ।। १३ ।।

वत्सराणां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।।

शंकते भगवानिंद्रो भीतस्तस्य तपोबलात् ।। १४ ।।

मा मे पदच्युतिर्भूयाद्दैत्यल्लोहासुरात्क्वचित् ।।

मघवान्गुप्तरूपेण समेत्याश्रमकाननम् ।। १५ ।।

तपोभंगं प्रकुरुते कंपयित्वा महासुरम् ।।

ताडयंति शरीरे तं मुष्टिभिस्तीक्ष्णकर्कशैः ।। १६ ।।

अथ तेन च दैत्येन ध्यानमुत्सृज्य वीक्षितम् ।।

इंद्रेण तत्कृतं सर्वं तपोबलविनाशनम् ।। १७ ।।

तस्य तैरभवद्युद्धमिंद्राद्यैरथ कर्क्कशैः ।।

एकस्य बहुभिः सार्द्धं देवास्ते तेन संयुगे ।। १८ ।।

रुधिराक्लिन्नदेहा वै प्रहारैर्जर्जरीकृताः ।।

केशवं शरणं प्राप्ता त्राहि त्राहीति भाषिणः ।। १९ ।। ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

देवानां वाक्यमाकर्ण्य वासुदेवो जनार्दनः ।।

युयुधे केशवस्तेन युद्धे वर्षशतं किल ।। 3.2.29.२० ।।

ततो नारायणं तत्र जिगाय स वरोर्जितः ।।

अथ नारायणो देवो जितो लोहासुरेण तु ।। २१ ।।

मंत्रयामास रुद्रेण ब्रह्मणा च पुनःपुनः ।।

मीमांसित्वा त्रयो देवाः पुनर्युद्धसमुद्यमम् ।। २२ ।।

लोहासुरस्य दैत्यस्य वपुर्दृष्ट्वा पुनर्नवम् ।।

महदासीत्पुनर्युद्धं दैत्यकेशवयोस्ततः ।। २३ ।।

न ममार यदा दैत्यो विष्णुना प्रभविष्णुना ।।

तरसा तं केशवोऽपि पातयामास भूतले ।। २४ ।।

उत्तानं पतितं दृष्ट्वा पिनाकी परमेश्वरः ।।

दधार हृदये तस्य स्वरूपं रूपवर्जितः ।। २५ ।।

कण्ठे तस्थौ ततो ब्रह्मा तस्य लोहासुरस्य च ।।

चरणौ पीडयामास स्वस्थित्या पुरुषोत्तमः ।। २६ ।।

अथ दैत्यः समुत्तस्थौ भृशं बद्धोपि भूतले ।।

दृष्ट्वोत्थितं ततो दैत्यं पातयंतं सुरोत्तमान् ।। २७ ।।

उवाच दिव्यया वाचा विरंचिः कमलासनः ।। २८ ।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

लोहासुर सदा रक्ष वाचोधर्ममभीक्ष्णशः ।।

त्वया यत्प्रार्थितं रुद्रात्तदेव समुपस्थितम् ।। २९ ।।

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयोऽमी सुरसत्तमाः ।।

त्वद्देहमुपवेक्ष्यामो यावदाभूतसंप्लवम् ।। 3.2.29.३० ।।

दानवेश शिवप्राप्तिर्भावभक्त्यैव जायते ।।

शिवं चालयितुं बुद्धिः कथं तव भविष्यति ।। ३१ ।।

अचलांश्चालयेद्यस्तु प्रासादान्ब्राह्मणान्पुरान् ।।

अचिरेणैव कालेन पातकेनैव लिप्यते ।। ३२ ।।

श्मशानवत्परित्याज्यः सत्यधर्मबहिष्कृतः ।।

सत्यवागसि भद्रं ते मा विचालय देवताः ।। ३३ ।।

येन यातास्तु पितरो येन याताः पितामहाः ।।

तेन मार्गेण गंतव्यं न चोल्लंघ्या सतां गतिः ।। ३४ ।।

दानवेश पिता ते हि ददौ लोकत्रयं हरेः ।।

वाक्पाशबद्धः पाताले राज्यं चक्रे महीपतिः ।। ३५ ।।

तथा त्वमसि वाक्पाशाच्छिवभक्तिसमन्वितः ।।

भूतले तिष्ठ दैत्येंद्र मा वाग्वैकल्प्यमाप्नुहि ।। ३६ ।।

वरांस्ते च प्रदास्यामो मा विचाल्या हि देवताः ।। ३७ ।। ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं संतुष्टो दानवेश्वरः ।।

प्राह प्रसन्नया वाचा ब्रह्माणं केशवं हरम् ।। ३८ ।।

।। लोहासुर उवाच ।। ।।

वाक्पाशबद्धस्तिष्ठामि न पुनर्भवतां बले ।।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयोऽमी सुरसत्तमाः ।। ३९ ।।

स्थास्यंति चेच्छरीरे मे किं न लब्धं मया ततः ।।

इदं कलेवरं मे हि समारूढं त्रिभिः सुरैः ।। 3.2.29.४० ।।

भूम्यां भवतु विख्यातं मत्प्रभावात्सुरोत्तमाः ।। ४१ ।।

लोहासुरस्य वाक्येन हर्षिता स्त्रिदशास्त्रयः ।।

ददुः प्रत्युत्तरं तस्मै ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ४२ ।।

सत्यवाक्पाशतो दैत्यो न सत्याच्चलितो यतः ।।

तेन सत्येन संतुष्टा दास्या मस्ते मनीप्सितम् ।। ४३ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

यथा स्नानं ब्रह्मज्ञानं देहत्यागो गयातले ।।

धर्मारण्ये तथा दैत्य धर्म्मेश्वरपुरः स्थिते ।। ४४ ।।

कूपे तर्प्पणकं श्राद्धं शंसंति पितरो दिवि ।।

संतुष्टा पिंडदानेन गयायां पितरो यथा ।। ४५ ।।

वांछंति तर्प्पणं कूपे धर्मारण्ये विशुद्धये ।।

दानवेन्द्र शरीरं तु तीर्थं तव भविष्यति ।। ४६ ।।

एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्प्पणे कृते ।।

पितॄणां या परा तृप्तिर्जायते दानवाधिप ।। ४७ ।।

धर्मेश्वर पुरस्तात्सा त्वेकदा पितृतर्पणात् ।।

स्याद्वै दशगुणा तृप्तिः सत्यमेव न संशयः ।। ४८ ।।

पितॄणां पिंडदानेन अक्षय्या तृप्तिरस्त्विह ।।

शिवरूपांतराले वै धर्मारण्ये धरातले ।।४९।।

श्रद्धयैव हि कर्त्तव्याः श्राद्धपिंडोदकक्रियाः ।।

तथांतराले चास्माकं श्राद्धपिंडौ विशेषतः ।। 3.2.29.५० ।।

तथा शरीरे क्वापिस्तांचिंता सत्योऽसि सुव्रत।।

त्रिषु लोकेषु दुष्प्रापं सत्यं ते दिवि संस्थितम् ।।५१।।

अस्मद्वाक्येन सत्येन तत्तथाऽसुरसत्तम ।।

गयासमधिकं तीर्थं तव जातं धरातले।।५२।।

अस्माकं स्थितिरव्यग्रा तव देहे न संशयः ।।

सत्यपाशेन बद्धाः स्म दृढमेव त्वयाऽनघ।।५३।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

गयाप्रयाग कस्याऽपि फलं समधिकं स्मृतम् ।।

चतुर्द्दश्याममावास्यां लोहयष्ट्यां पिंडदानतः ।। ५४ ।।

बलिपुत्रस्य सत्येन महती तृप्तिरत्र हि ।।

मा कुरुष्वात्र संदेहं तव देहे स्थिता स्वयम् ।। ५५ ।।

सरस्वती पुण्यतोया ब्रह्मलोकात्प्रयात्युत ।।

प्लावयिष्यंति देहांगं मया सह सुसंगता ।।५६।।

यथो वै द्वारका वासो देवस्तत्र महेश्वरः ।।

विरंचिर्यत्र तीर्थानि त्रीण्येतानि धरातले ।। ५७ ।।

भविष्यति च पाताले स्वर्गलोके यमक्षये ।।

विख्यातान्यसुरश्रेष्ठ पि तॄणां तृप्तिहेतवे ।।५८।।

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि गाथां पितृकृतां पराम् ।।

आज्ञारूपां हि पुत्राणां तां शृणुष्व ममानघ ।।५९।।

पितर ऊचुः।।

शंकरस्याग्रतः स्थानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् ।।

पापदेहविशुद्ध्यर्थं पापेनोपहतात्मनाम् ।।3.2.29.६०।।

तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः ।।

पितरो नरकाद्वा पि सुपुत्रेण सुमेधसा ।। ६१ ।।

गोप्रदानं प्रशंसंति तत्तत्र पितृमुक्तये ।।

पित्रादिकान्समुद्दिश्य दृष्ट्वा रुद्रं च केशवम् ।।६२।।

तिलपिण्याकपिंडेन तृप्तिं यास्यामहे पराम् ।।

चतुर्द्दश्याममावास्यां तथा च पितृतर्पणम् ।। ६३ ।।

अज्ञातगोत्रजन्मानस्तेभ्यः पिंडांस्तु निर्वपेत् ।।

तेऽपि यांति दिवं सर्वे ये दत्त इति श्रुतिः ।। ६४ ।।

सर्वकार्याणि संत्यज्य मानवैः पुण्यमीप्सुभिः ।।

प्राप्ते भाद्रपदे मासे गंतव्या लोहयिष्टका ।।

अज्ञातगोत्रनाम्ना तु पिंड मंत्रमिमं शृणु ।। ६५ ।।

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ।।

अतीतगोत्रजास्तेभ्यः पिंडोऽयमुपतिष्ठतु ।। ६६ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

अनेनैव तु मंत्रेण ममाग्रे सुरसत्तम ।।

क्षीणे चंद्रे चतुर्द्दश्यां नभस्ये पिंडमाहरेत् ।। ६७ ।।

पितॄणामक्षया तृप्तिर्भविष्यति न संशयः ।।

तिलपिण्याकपिंडेन पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ६८ ।।

क्षणत्रयविनिर्मुक्ता मानवा जगतीतले ।।

भविष्यंति न संदेहो लोहयष्ट्या तिलतर्पणे ।। ६९ ।।

स्नात्वा यः कुरुते चात्र पितृपिंडोदकक्रियाः ।।

पितरस्तस्य तृप्यंति यावद्ब्रह्मदिवानिशम् ।। 3.2.29.७० ।।

अमावास्यादिनं प्राप्य मासि भाद्रपदे सरः ।।

ब्रह्मणो यष्टिकायां तु यः कुर्यात्पितृतर्पणम् ।। ७१ ।।

पितरस्तस्य तृप्ताः स्युर्यावदाभूतसंप्लवम् ।।

तेषां प्रसन्नो भगवानादिदेवो महेश्वरः ।। ७२ ।।

अस्य तीर्थस्य यात्रायां मतिर्येषां भविष्यति ।।

गोक्षीरेण तिलैः श्वेतैः स्नात्वा सारस्वते जले ।। ७३ ।।

तर्पयेदक्षया तृप्तिः पितॄणां तस्य जायते ।।

श्राद्धं चैव प्रकु र्वीत सक्तुभिः पयसा सह ।। ७४ ।।

अमावास्यादिनं प्राप्य पितॄणां मोदमिच्छुकः ।।

रुद्रतीर्थे ततो धेनुं दयाद्वस्त्राणि यमतीर्थके ।। ७५ ।।

विष्णुतीर्थे हिरण्यं च पितॄणां मोक्षमिच्छुकः ।।

विनाक्षतैर्विना दर्भैर्विना चासनमेव च ।।

वारिमात्राल्लोहयष्ट्यां गयाश्राद्धफलं लभेत् ।। ७६ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एतद्वः कथितं विप्रा लोहासुरविचेष्टितम् ।।

यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः ।। ७७ ।।

एकविंशतिवारन्तु गयायां पिंड पातने ।।

तत्फलं समवाप्नोति सकृदस्मिञ्छ्रुते सति ।। ७८ ।।

चतुःष्कोटि द्विलक्षं च सहस्रं शतमेव च ।।

धेनवस्तेन दत्ताः स्युर्माहात्म्यं शृणु यात्तु यः ।। ७९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये लोहासुरमाहात्म्यसंपूर्तिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः ।।

सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः ।। १ ।।

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ ।।

तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ ।। २ ।।

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ ।।

धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ ।। ३ ।।

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी ।।

तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात् ।। ।। ४ ।।

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत्।।

प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः ।।५।।

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः ।।

अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी ।। ६ ।।

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः ।।

मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः ।।७।।

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् ।।

रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम् ।। ८ ।।

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् ।।

कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः ।। ९ ।।

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च ।।

संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः ।। 3.2.30.१० ।।

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः ।।

ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह ।। ११ ।।

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् ।।

राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त ।। १२ ।।

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः ।।

जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश ।। १३ ।।

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे ।।

मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत ।। १४ ।।

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः ।।

त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः ।। १५ ।।

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् ।।

तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन् ।। १६ ।।

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् ।।

ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ ।। १७ ।।

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च ।।

सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति ।। १८ ।।

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ ।।

पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ ।। १९ ।।

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत ।।

रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते ।। 3.2.30.२० ।।

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह ।।

ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् ।।

वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च ।। २१ ।।

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः ।।

ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके ।। २२ ।।

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः ।।

मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च ।। २३ ।।

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् ।।

ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम् ।। २४ ।।

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह ।।

तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा ।। २५ ।।

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम्।।

यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत् ।। २६ ।।

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् ।।

नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा ।। २७ ।।

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् ।।

माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये ।। २८ ।।

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। २९ ।।

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् ।।

सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः ।। 3.2.30.३० ।।

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः ।।

पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च ।।३१।।

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् ।।

ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह ।। ३२ ।।

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् ।।

प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम् ।। ३३ ।।

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः ।।

संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम् ।।३४।।

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् ।।

हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्।।३५।।

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः ।।

द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः ।। ३६ ।।

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् ।।

अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत ।। ३७ ।।

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः ।।

दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम् ।। ।। ३८ ।।

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः ।।

वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम् ।। ३९ ।।

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः ।।

मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः ।। 3.2.30.४० ।।

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल ।।

सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम् ।। ४१ ।।

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् ।।

अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे ।। ४२ ।।

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च ।।

रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्।। ४३ ।।

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् ।।

दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा ।। ४४ ।।

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् ।।

पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ ।।

उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह।।४५।।

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः ।।

समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः ।। ४६ ।।

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् ।।

समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः ।। ४७ ।।

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् ।।

चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत् ।। ४८ ।।

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् ।।

तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान् ।। ४९ ।।

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः ।।

तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः ।। 3.2.30.५० ।।

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने ।।

पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च ।। ५१ ।।

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् ।।

त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः ।। ५२ ।।

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् ।।

प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे ।। ५३ ।।

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् ।।

माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम् ।। ५४ ।।

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् ।।

माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे ।। ५५ ।।

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल ।।

आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः ।। ५६ ।।

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा ।।

नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात् ।। ५७ ।।

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् ।।

द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः ।। ५८ ।।

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे ।।

मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः ।। ५९ ।।

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि ।।

माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम् ।। 3.2.30.६० ।।

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः ।।

माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः ।। ६१ ।।

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् ।।

पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः ।। ६२ ।।

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् ।।

कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः ।। ६३ ।।

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः ।।

अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह ।। ६४ ।।

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः ।।

नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः ।। ६५ ।।

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् ।।

अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात् ।। ६६ ।।

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः ।।

फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः ।। ६७ ।।

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च ।।

ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह ।। ६८ ।।

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः।।

शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम् ।। ६९ ।।

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् ।।

लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः ।। 3.2.30.७० ।।

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः ।।

अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः ।। ७१ ।।

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके ।।

रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः ।। ७२ ।।

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् ।।

चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने ।। ७३ ।।

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः ।।

विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च ।। ७४ ।।

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः ।।

विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत् ।। ७५ ।।

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् ।।

एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः ।। ७६ ।।

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् ।।

अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत् ।। ७७ ।।

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् ।।

संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान् ।। ७८ ।।

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् ।।

सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम् ।। ७९ ।।

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् ।।

वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु ।।

अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः ।। 3.2.30.८० ।।

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् ।।

दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम् ।। ८१ ।।

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः।।।

गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु ।। ८२ ।।

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत ।।

वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः ।। ८३ ।।

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति ।।

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च ।। ८४ ।।

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् ।।

नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः ।। ८५ ।।

सप्तम्यामभिषिक्तोऽसौ भूयोऽयोध्यायां रघूद्वहः ।।

दशाहाधिकमासांश्च चतुर्दश हि मैथिली ।। ८५ ।।

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने ।।

द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत् ।। ८७ ।।

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् ।।

स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः ।। ८८ ।।

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा ।।

भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत् ।। ८९ ।।

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।।

रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम् ।। 3.2.30.९० ।।

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः ।।

बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः ।। ९१ ।।

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च ।।

गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः ।। ९२ ।।

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप ।।

नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः ।। ९३ ।।

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः ।।

कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा ।। ९४ ।।

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः ।।

न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा ।। ९५ ।।

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते ।।

नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।। ९६ ।।

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् ।।

न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः ।। ९७ ।।

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् ।।

न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि ।। ९८ ।।

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः ।।

न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः ।। ९९ ।।

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि ।।

न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते ।। 3.2.30.१०० ।।

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः ।।

नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते ।। १०१ ।।

राज्यं प्रकुर्वतस्तस्य पुरोधा वदतां वरः ।।

वसिष्ठो मुनिभिः सार्द्धं कृत्वा तीर्थान्यनेकशः ।। २ ।।

आजगाम ब्रह्मपुत्रो महाभागस्तपोनिधिः ।।

रामस्तं पूजयामास मुनिभिः सहितं गुरुम् ।। ३ ।।

अभ्युत्थानार्घपाद्यैश्च मधुपर्कादिपूजया ।।

प्रपच्छ कुशलं रामं वसिष्ठो मुनिपुंगवः ।। ४ ।।

राज्ये चाश्वे गजे कोशे देशे सद्भ्रातृभृत्ययोः ।।

कुशलं वर्त्तते राम इति पृष्टे मुनेस्तदा ।। ५ ।।

।। राम उवाच ।। ।।

सर्वत्र कुशलं मेऽद्य प्रसादाद्भवतः सदा ।।

पप्रच्छ कुशलं रामो वसिष्ठं मुनिपुंगवम् ।। ६ ।।

सर्वतः कुशली त्वं हि भार्यापुत्रसमन्वितः ।।

स सर्वं कथयामास यथा तीर्थान्यशेषतः ।। ७ ।।

सेवितानि धरापृष्ठे क्षेत्राण्यायतनानि च ।।

रामाय कथयामास सर्वत्र कुशलं तदा ।। ८ ।।

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः ।।

पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम् ।। १०९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये रामचरित्रवर्णनंनाम त्रिंशोऽध्यायः ।। ३० ।। ।। छ ।। ।।

श्रीराम उवाच ।। ।।

भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो ।।

एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद ।। १ ।।

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः ।।

तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम् ।। २ ।।

वसिष्ठ उवाच ।। ।।

गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती ।।

गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः ।। ३ ।।

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी ।।

दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव ।। ४ ।।

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् ।।

स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे ।। ५ ।।

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि ।।

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत ।। ६ ।।

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ।। ७ ।।

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते ।।

पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम् ।। ८ ।।

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते ।।

शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः ।। ९ ।।

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप ।।

तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि ।। 3.2.31.१० ।।

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् ।।

यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ११ ।।

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् ।।

कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत् ।। १२ ।।

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः ।।

स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती ।। १३ ।।

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् ।।

गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः ।। १४ ।।

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् ।।

गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ ।। १५ ।।

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् ।।

चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः ।। १६ ।।

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् ।।

द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम् ।। १७ ।।

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् ।।

माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः ।। १८ ।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् ।।

प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः ।। १९ ।।

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा ।।

नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात् ।। 3.2.31.२० ।।

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् ।।

कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।। २१ ।।

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् ।।

श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते ।। २२ ।।

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते ।।

काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव ।। ।। २३ ।।

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति ।।

उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत् ।। २४ ।।

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः ।।

सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम् ।। २५ ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः ।।

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम् ।। २६ ।।

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् ।।

अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम् ।। ।। २७ ।।

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति ।।

वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे ।। २८ ।।

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् ।।

तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः ।। २९ ।।

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया ।।

तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते ।। 3.2.31.३० ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा ।।

अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः ।। ३१ ।।

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।।

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः ।। ३२ ।।

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः ।।

धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने ।। ३३ ।।

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च ।।

परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै ।। ३४ ।।

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च ।।

भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात् ।। ३५ ।।

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः ।।

स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते ।। ३६ ।।

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि ।।

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम् ।। ३७ ।।

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् ।।

सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे ।। ३८ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः ।।

परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम् ।। ३९ ।।

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः ।।

गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः ।। ।। 3.2.31.४० ।।

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा ।।

त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः ।। ४१ ।।

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः ।।

यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम् ।। ४२ ।।

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः ।।

प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह ।। ४३ ।।

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः ।।

कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता ।। ४४ ।।

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः ।।

शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा ।। ४५ ।।

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः ।।

अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः ।। ४६ ।।

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः ।।

वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते ।। ४७ ।।

।। श्रीराम उवाच ।। ।।

एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् ।।

कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे ।। ४८ ।।

।। वसिष्ठ उवाच ।। ।।

न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् ।।

लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम् ।। ४९ ।।

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि ।।

प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम् ।। 3.2.31.५० ।।

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः ।।

गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत् ।। ५१ ।।

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः ।।

पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम् ।। ५२ ।।

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् ।।

ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम् ।।५३।।

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः ।।

गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः।। ।। ५४ ।।

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा ।।

गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान् ।। ५५ ।।

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च ।।

वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात् ।। ५६ ।।

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः ।।

स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः ।। ५७ ।।

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् ।।

अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम् ।। ५८ ।।

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् ।।

श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम् ।। ५९ ।।

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् ।।

श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् ।।

तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति ।। 3.2.31.६० ।।

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके ।। ६१ ।।

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् ।।

समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत् ।। ६२ ।।

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् ।।

यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम् ।। ६३ ।।

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते ।।

एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा ।। ६४ ।।

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा ।।

क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः ।। ।। ६५ ।।

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत ।।

मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः ।। ६६ ।।

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः ।।

गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम् ।। ६७ ।।

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर ।।

त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम् ।। ।। ६८ ।।

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते ।।

एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति ।। ६९ ।।

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः ।।

मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः ।। 3.2.31.७० ।।

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् ।।

नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम् ।। ७३ ।।

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे ।।

निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा ।। ७२ ।।

कृतकृत्यं तदात्मानं मेने रामो रघूद्वहः ।।

धर्मस्थानं निरीक्ष्याथ सुवर्णाक्षोत्तरे तटे ।। ७३ ।।

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः ।।

तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च ।।७४।।

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः ।।

श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः ।। ७५ ।।

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः ।।

स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे ।। ७६ ।।

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः ।।

कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत् ।। ७७ ।।

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः ।।

ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः ।। ७८ ।।

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः ।।

अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम् ।। ७९ ।।

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव ।।

चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात् ।। 3.2.31.८० ।।

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः ।।

पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ ।। ८१ ।।

।। दूता ऊचुः ।। ।।

कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् ।।

केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव ।।८२।।

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः ।।

कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति।। ।। ८३ ।।

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् ।।

यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये ।। ८४ ।।

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन् ।। ८५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये दूतागमनंनामैकत्रिंशो ऽध्यायः ।। ३१ ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

ततश्च रामदूतास्ते नत्वा राममथाब्रुवन् ।।

रामराम महाबाहो वरनारी शुभानना ।। १ ।।

सुवस्त्रभूषाभरणां मृदुवाक्यपरायणाम् ।।

एकाकिनीं क्रदमानाम दृष्ट्वा तां विस्मिता वयम् ।। २ ।।

समीपवर्तिनो भूत्वा पृष्टा सा सुरसुन्दरी ।।

का त्वं देवि वरारोहे देवी वा दानवी नु किम् ।। ३ ।।

रामः पृच्छति देवि त्वां ब्रूहि सर्वं यथातथम् ।।

तच्छ्रुत्वा वचनं रामा सोवाच मधुरं वचः ।। ४ ।।

रामं प्रेषयत भद्रं वो मम दुःखापहं परम् ।। ५ ।।

तदाकर्ण्य ततो रामः संभ्रमात्त्वरितो ययौ ।।

दृष्ट्वा तां दुःखसंतप्तां स्वयं दुःखमवाप सः ।।

उवाच वचनं रामः कृतांजलिपुटस्तदा ।। ६ ।।

।। श्रीराम उवाच ।। ।।

का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा केनावधूता विजने निरस्ता ।।

मुष्टं धनं केन च तावकीनमाचक्ष्व मातः सकलं ममाग्रे ।। ७ ।।

इत्युक्त्वा चातिदुःखार्तो रामो मतिमतां वरः ।।

प्रणामं दंडवच्चक्रे चक्रपाणिरिवापरः ।।८।।

तयाभिवंदितो रामः प्रगम्य च पुनःपुनः ।।

तुष्टया परया प्रीत्या स्तुतो मधुरया गिरा ।। ९ ।।

परमात्मन्परेशान दुःखहारिन्सनातन ।।

यदर्थमवतारस्ते तच्च कार्यं त्वया कृतम् ।। 3.2.32.१० ।।

रावणः कुम्भकर्णश्च शक्रजित्प्रमुखास्तथा ।।

खरदूषणत्रिशिरोमारीचाक्षकुमारकाः ।। ११ ।।

असंख्या निर्जिता रौद्रा राक्षसाः समरांगणे ।। १२ ।।

किं वच्मि लोकेश सुकीर्त्तिमद्य ते वेधास्त्वदीयांगजपद्मसंभवः ।।

विश्वं निविष्टं च ततो ददर्श वटस्य पत्रे हि यथो वटो मतः ।। १३ ।।

धन्यो दशरथो लोके कौशल्या जननी तव ।।

ययोर्जातोसि गोविंद जगदीश परः पुमान् ।। १४ ।।

धन्यं च तत्कुलं राम यत्र त्वमागतः स्वयम् ।।

धन्याऽयोध्यापुरी राम धन्यो लोकस्त्वदाश्रयः ।। १५ ।।

धन्यः सोऽपि हि वाल्मीकिर्येन रामायणं कृतम् ।।

कविना विप्रमुख्येभ्य आत्मबुद्ध्या ह्यनागतम् ।। १६ ।।

त्वत्तोऽभवत्कुलं चेदं त्वया देव सुपावितम् ।।१७।।

नरपतिरिति लोकैः स्मर्यते वैष्णवांशः स्वयमसि रमणीयैस्त्वं गुणैर्विष्णुरेव ।।

किमपि भुवनकार्यं यद्विचिंत्यावतीर्य तदिह घटयतस्ते वत्स निर्विघ्नमस्तु ।।१८।।

स्तुत्वा वाचाथ रामं हि त्वयि नाथे नु सांप्रतम् ।।

शून्या वर्ते चिरं कालं यथा दोषस्तथैव हि ।। १९ ।।

धर्मारण्यस्य क्षेत्रस्य विद्धि मामधिदेवताम् ।।

वर्षाणि द्वादशेहैव जातानि दुःखि तास्म्यहम् ।। 3.2.32.२० ।।

निर्जनत्वं ममाद्य त्वमुद्धरस्व महामते ।।

लोहासुरभयाद्राम विप्राः सर्वे दिशो दश ।। २१ ।।

गताश्च वणिजः सर्वे यथास्थानं सुदुःखिताः ।।

स दैत्यो घातितो राम देवैः सुरभयंकरः ।। २२ ।।

आक्रम्यात्र महामायो दुराधर्षो दुरत्ययः ।।

न ते जनाः समायांति तद्भयादति शंकिताः ।। २३ ।।

अद्य वै द्वादश समाः शून्यागारमनाथवत् ।।

यस्माच्च दीर्घिकायां मे स्नानदानोद्यतो जनः ।। २४ ।।

राम तस्यां दीर्घिकायां निपतंति च शूकराः ।।

यत्रांगना भर्तृयुता जलक्रीडापरायणाः ।। २५ ।।

चिक्रीडुस्तत्र महिषा निपतंति जलाशये ।।

यत्र स्थाने सुपुष्पाणां प्रकरः प्रचुरोऽभवत् ।। २६ ।।

तद्रुद्धं कंटकैर्वृक्षैः सिंहव्याघ्रसमाकुलैः ।।

संचिक्रीडुः कुमाराश्च यस्यां भूमौ निरंतरम् ।।२७।।

कुमार्यश्चित्रकाणां च तत्र क्रीडं ति हर्षिताः ।।

अकुर्वन्वाडवा यत्र वेदगानं तिरंतरम् ।।२८।।

शिवानां तत्र फेत्काराः श्रूयंतेऽतिभयंकराः ।।

यत्र धूमोऽग्निहोत्राणां दृश्यते वै गृहेगृहे ।। २९ ।।

तत्र दावाः सधूमाश्च दृश्यंतेऽत्युल्बणा भृशम् ।।

नृत्यंते नर्त्तका यत्र हर्षिता हि द्विजाग्रतः ।। 3.2.32.३० ।।

तत्रैव भूतवेताला प्रेताः नृत्यंति मोहिताः ।।

नृपा यत्र सभायां तु न्यषीदन्मंत्रतत्पराः ।। ३१ ।।

तस्मिन्स्थाने निषीदंति गवया ऋक्षशल्लकाः ।।

आवासा यत्र दृश्यन्ते द्विजानां वणिजां तथा ।।३२।।

कुट्टिमप्रतिमा राम दृश्यंतेत्र बिलानि वै ।।

कोटराणीह वृक्षाणां गवाक्षाणीह सर्वतः ।। ३३ ।।

चतुष्का यज्ञवेदिर्हि सोच्छ्राया ह्यभवत्पुरा ।।

तेऽत्र वल्मीकनिचयैर्दृश्यंते परिवेष्टिताः ।। ३४ ।।

एवंविधं निवासं मे विद्धि राम नृपोत्तम ।।

शून्यं तु सर्वतो यस्मान्निवासाय द्विजा गताः ।। ३५ ।।

तेन मे सुमहद्दुःखं तस्मात्त्राहि नरेश्वर ।।

एतच्छ्रुत्वा वचो राम उवाच वदतां वरः ।। ३६ ।।

।। श्रीराम उवाच ।। ।।

न जाने तावकान्विप्रांश्चतुर्दिक्षु समाश्रितान् ।।

न तेषां वेद्म्यहं संख्यां नामगोत्रे द्विजन्मनाम् ।। ३७ ।।

यथा ज्ञातिर्यथा गोत्रं याथातथ्यं निवेदय ।।

तत आनीय तान्सर्वान्स्वस्थाने वासयाम्यहम् ।। ३८ ।।

।। श्रीमातोवाच ।। ।।

ब्रह्मविष्णुमहेशैश्च स्थापिता ये नरेश्वर ।।

अष्टादश सहस्राणि ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। ३९ ।।

त्रयीविद्यासु विख्याता लोकेऽस्मिन्नमितद्युते ।।

चतुष्षष्टिकगोत्राणां वाडवा ये प्रतिष्ठिताः ।। ।। 3.2.32.४० ।।

श्रीमातादात्त्रयीविद्यां लोके सर्वे द्विजोत्तमाः ।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वैश्या धर्मपरायणाः ।। ४१ ।।

आर्यवृत्तास्तु विज्ञेया द्विजशुश्रूषणे रताः ।।

बहुलार्को नृपो यत्र संज्ञया सह राजते ।। ४२ ।।

कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः ।।

अधिष्ठात्री त्वहं राम नाम्ना भट्टारिका स्मृता ।। ४३ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

स्थानाचाराश्च ये केचित्कुलाचारास्तथैव च ।।

श्रीमात्रा कथितं सर्वं रामस्याग्रे पुरातनम् ।। ४४ ।।

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रामो मुदमवाप ह ।।

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं सत्यं हि भाषितं त्वया ।। ४५ ।।

यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं तन्नाम्ना नगरं शुभम् ।।

वासयामि जगन्मातः सत्यमंदिरमेव च ।। ४६ ।।

त्रैलोक्ये ख्यातिमाप्नोतु सत्यमंदिरमु त्तमम् ।। ४७ ।।

एतदुक्त्वा ततो रामः सहस्रशतसंख्यया ।।

स्वभृत्यान्प्रेषयामास विप्रानयनहेतवे ।। ४८ ।।

यस्मिन्देशे प्रदेशे वा वने वा सरि तस्तटे ।।

पर्यंते वा यथास्थाने ग्रामे वा तत्रतत्र च ।। ४९ ।।

धर्मारण्यनिवासाश्च याता यत्र द्विजोत्तमाः ।।

अर्घपाद्यैः पूजयित्वा शीघ्रमानयतात्र तान् ।। 3.2.32.५० ।।

अहमत्र तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्ये द्विजोत्तमान् ।। ५१ ।।

विमान्य च द्विजानेतानागमिष्यति यो नरः ।।

स मे वध्यश्च दंड्यश्च निर्वास्यो विषयाद्बहिः ।। ५२ ।।

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं दुःसहं दुःप्रधर्षणम् ।।

रामाज्ञाकारिणो दूता गताः सर्वे दिशो दश ।। ५३ ।।

शोधिता वाडवाः सर्वे लब्धाः सर्वे सुहर्षिताः ।।

यथोक्तेन विधानेन अर्घपाद्यैरपूजयन् ।। ५४ ।।

स्तुतिं चक्रुश्च विधिवद्विनयाचारपूर्वकम् ।।

आमंत्र्य च द्विजान्सर्वान्रामवाक्यं प्रकाशयन् ।। ५५ ।।

ततस्ते वाडवाः सर्वे द्विजाः सेवकसंयुताः ।।

गमनायोद्यताः सर्वे वेदशास्त्रपरायणाः ।। ५६ ।।

आगता रामपार्श्वं च बहुमानपुरःसराः ।।

समागतान्द्विजान्दृष्ट्वा रोमांचिततनूरुहः ।। ५७ ।।

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने दाशरथिर्नृपः ।।

स संभ्रमात्समुत्थाय पदातिः प्रययौ पुरः ।। ५८ ।।

करसंपुटकं कृत्वा हर्षाश्रु प्रतिमुञ्चयन् ।।

जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं वचनमब्रवीत् ।। ५९ ।।

विप्रप्रसादात्कमलावरोऽहं विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहम् ।।

विप्रप्रसादाज्जगतीपतिश्च विप्रप्रसादान्मम रामनाम ।। 3.2.32.६० ।।

इत्येवमुक्ता रामेण वाड वास्ते प्रहर्षिताः ।।

जयाशीर्भिः प्रपूज्याथ दीर्घायुरिति चाब्रुवन् ।। ६१ ।।

आवर्जितास्ते रामेण पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः ।।

स्तुतिं चकार विप्राणां दण्डवत्प्रणिपत्य च ।। ६२ ।।

कृतांजलिपुटः स्थित्वा चक्रे पादाभिवंदनम् ।।

आसनानि विचित्राणि हैमान्याभरणानि च ।। ६३ ।।

समर्पयामास ततो रामो दशरथात्मजः ।।

अंगुलीयकवासांसि उपवीतानि कर्णकान् ।। ६४ ।।

प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो नानावर्णाश्च धेनवः ।।

एकैकशत संख्याका घटोध्नीश्च सवत्सकाः ।। ६५ ।।

सवस्त्रा बद्धघंटाश्च हेमशृंगविभूषिताः ।।

रूप्यखुरास्ताम्रपृष्ठीः कांस्यपात्रसमन्विताः ।। ६६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां। संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे सत्यमंदिरस्थापन वर्णनोनाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२ ।। ।। छ ।।

।। राम उवाच ।। ।।

जीर्णोद्धारं करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम् ।।

आज्ञा प्रदीयतां मह्यं यथादानं ददामि वः ।। १ ।।

पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वा यज्ञवरं द्विजाः ।।

नापात्रे दीयते किंचिद्दत्तं न तु सुखावहम् ।। २ ।।

सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि ।।

लोहपिंडोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम् ।। ३ ।।

जातिमात्रेण विप्रत्वं जायते न हि भो द्विजाः ।।

क्रिया बलवती लोके क्रियाहीने कुतः फलम् ।। ४ ।।

पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।।

यज्ञकार्ये समुत्पन्ने कृपां कुर्वंतु सर्वदा ।। ५ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

ततस्तु मिलिताः सर्वे विमृश्य च परस्परम् ।।

केचिदूचुस्तदा रामं वयं शिलोंछजीविकाः ।। ६ ।।

संतोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः ।।

प्रतिग्रहप्रयोगेण न चास्माकं प्रयोजनम् ।। ७ ।।

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः ।।

दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ।। ८ ।।

राजप्रतिग्रहो घोरो राम सत्यं न संशयः ।।

तस्माद्वयं न चेच्छामः प्रतिग्रहं भया वहम् ।। ९ ।।

एकाहिका द्विजाः केचित्केचित्स्वामृतवृत्तयः ।।

कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्केचित्षट्कर्मतत्पराः ।। 3.2.33.१० ।।

त्रिमूर्तिस्थापिताः सर्वे पृथग्भावाः पृथग्गुणाः ।।

केचिदेवं वदंति स्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम् ।। ११ ।।

प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्याम ह द्विजाः ।।

न तांबूलं स्त्रीकृतं नो ह्यद्मो दानेन भषितम् ।। १२ ।।

विमृश्य स तदा रामो वसिष्ठेन महात्मना ।।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सस्मार गुरुणा सह ।।

स्मृतमात्रास्ततो देवास्तं देशं समुपागमन्।।

सूर्यकोटिप्रतीकाशीवमानावलिसंवृताः ।। १४ ।।

रामेण ते यथान्यायं पूजिताः परया मुदा ।। १३ ।।

निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणातिसुबुद्धिना ।। १५ ।।

अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोम्यहम् ।।

धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः ।। १६ ।।

ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च ।।

महता हर्षवृंदेन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः ।। १७ ।।

अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन् ।।

क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।। १८ ।।

ऊचू रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम् ।। १९ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः ।।

तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण ।। 3.2.33.२० ।।

उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि ।। २१ ।।

लब्ध्वा स तेषामाज्ञां तु प्रीतो दशरथात्मजः ।।

जीर्णोद्धारेऽनंतगुणं फलमिच्छन्निलापतिः ।। २२ ।।

देवानां संनिधौ तेषां कार्यारंभमथाकरोत् ।।

स्थंडिलं पूर्वतः कृत्वा महागिरि समं शुभम्।।२३।।

तस्योपरि बहिःशाला गृहशाला ह्यनेकशः ।।

ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः ।।२४।।

निधानैश्च समायुक्ता गृहोपकरणै र्वृताः ।।

सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः ।। २५ ।।

धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा ।।

एतत्सर्वं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ ।।२६।।

एकैकशो दशदश ददौ धेनूः पयस्विनीः ।।

चत्वारिंशच्छतं प्रादाद्ग्रामाणां चतुराधिकम् ।। २७ ।।

त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः ।।

काजेशेन त्रयेणैव स्थापिता द्विजसत्तमाः ।। २८ ।।

तस्मात्त्रयीविद्य इति ख्यातिर्लोके बभूव ह ।।

एवंविधं द्विजेभ्यः स दत्त्वा दानं महाद्भुतम् ।। ।। २९ ।।

आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः ।।

ब्रह्मणा स्थापिताः पूर्वं विष्णुना शंकरेण ये ।। 3.2.33.३० ।।

ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारे कृते सति ।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा ये वणिग्वराः ।। ३१ ।।

शुश्रूषार्थं प्रदत्ता वै देवैर्हरिहरादिभिः।।

संतुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु चेत नम्।। ३२ ।।

श्वेताश्वचामरौ दत्तौ खङ्गं दत्तं सुनिर्मलम् ।।

तदा प्रबोधितास्ते च द्विजशुश्रूषणाय वै ।। ३३ ।।

विवाहादौ सदा भाव्यं चामरै मंगलं वरम् ।।

खङ्गं शुभं तदा धार्य्यं मम चिह्नं करे स्थितम् ।। ३४ ।।

गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनःपुनः ।।

वृद्ध्यागमेषु प्राप्तेषु वृद्धि दायकदक्षिणा ।। ३५ ।।

एकादश्यां शनेर्वारे दानं देयं द्विजन्मने ।।

प्रदेयं बालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात् ।। ३६ ।।

मंडलेषु च ये शुद्धा वणिग्वृत्तिरताः पराः ।।

सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः ।। ३७ ।।

मांडलीकास्तु ते ज्ञेया राजानो मंडलेश्वराः ।।

द्विज शुश्रूषणे दत्ता रामेण वणिजां वराः ।। ३८ ।।

चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खड्गमेव च ।।

कुलस्य स्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम् ।। ।। ३९ ।।

ब्रह्माणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम् ।।

श्रीमातरं महाशक्तिं शून्यस्वामिहरिं तथा ।। 3.2.33.४० ।।

विघ्नापध्वंसनार्थाय दक्षिणद्वारसंस्थितम् ।।

गणं संस्थापयामास तथान्याश्चैव देवताः ।। ४१ ।।

कारितास्तेन वीरेण प्रासादाः सप्तभूमिकाः ।।

यत्किं चित्कुरुते कार्यं शुभं मांगल्यरूपकम् ।। ४२ ।।

पुत्रे जाते जातके वान्नाशने मुंडनेऽपि वा ।।

लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासु च ।। ४३ ।।

वास्तुपूजाग्रहशांत्योः प्राप्ते चैव महोत्सवे ।।

यत्किंचित्कुरुते दानं द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम् ।। ४४ ।।

वस्त्रं वा धेनवो नाथ हेम रूप्यं तथैव च ।।

विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथांधकेषु च ।। ४५ ।।

प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चैव मानवः ।।

भागं दद्याच्च निर्विघ्नकार्यसिद्ध्यै निरन्तरम् ।। ४६ ।।

वचनं मे समुल्लंघ्य कुरुते योऽन्यथा नरः ।।

तस्य तत्कर्मणो विघ्नं भविष्यति न संशयः ।। ४७ ।।

एवमुक्त्वा ततो रामः प्रहृष्टेनांतरात्मना ।।

देवानामथ वापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान् ।। ४८ ।।

दुर्गोपकरणैर्युक्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः ।।

निर्ममे चैव कुंडानि सरांसि सरसीस्तथा ।। ४९ ।।

धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान् ।।

एतत्सर्वं च विस्तार्य धर्मारण्ये मनोरमे ।। 3.2.33.५० ।।

ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धया परया पुनः ।।

ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः ।।५१।।

पूर्वजास्तस्य नरके पतंत्यग्रे न संततिः ।।

वायुपुत्रं समाहूय ततो रामोऽब्रवीद्वचः ।। ।। ५२ ।।

वायुपुत्र महावीर तव पूजा भविष्यति ।।

अस्य क्षेत्रस्य रक्षायै त्वमत्र स्थितिमाचर ।। ५३ ।।

आंजनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसादधौ ।।

जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्यो बभूव ह ।। ५४ ।।

श्रीमातरं तदाभ्यर्च्य प्रसन्नेनांतरात्मना ।।

श्रीमातरं नमस्कृत्य तीर्थान्यन्यानि राघवः ।।५५।।

तेऽपि देवाः स्वकं स्थानं ययुर्बह्मपुरोगमाः ।।५६।।

दत्त्वाशिषं तु रामाय वांछितं ते भविष्यति ।।

रम्यं कृतं त्वया राम विप्राणां स्थापनादिकम् ।। ।। ५७ ।।

अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यवता त्वया ।।

इति स्तुवंतस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे ।। ५८ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वार्धे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीरामचन्द्रस्य पुरप्रत्यागमनवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३३ ।। छ ।।

।। ।। व्यास उवाच ।। ।।

एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः ।।

द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च ।। १ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा ।।

कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे ।। २ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते ।।

शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ ।। ३ ।।

रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके ।।

भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी ।। ४ ।।

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः ।।

शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः ।। ५ ।।

महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम्।।

सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च ।। ६ ।।

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् ।।

अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते ।। ७ ।।

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते ।।

पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत ।। ८ ।।

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः ।।

नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः ।। ९ ।।

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते ।।

अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः ।। 3.2.34.१० ।।

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च ।।

तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत ।। ११ ।।

यस्य प्रतापादृषद(य)स्तारिता जलमध्यतः ।।

वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः ।। १२ ।।

मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् ।।

दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा ।। १३ ।।

निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः ।।

खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः ।। १४ ।।

चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे ।।

तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत् ।। १५ ।।

स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु ।।

देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम् ।। १६ ।।

स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ।।

चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः ।। १७ ।।

तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत।।

तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च ।। १८ ।।

उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् ।।

स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत् ।। १९ ।।

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च ।।

रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम् ।। 3.2.34.२० ।।

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् ।।

कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम् ।। ।। २१ ।।

ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये ।।

तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा ।। २२ ।।

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके ।।

वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद ।। २३ ।।

आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः ।।

भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति ।। २४ ।।

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् ।।

यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम् ।। २५ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः ।।

आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत् ।। २६ ।।

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च ।।

पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम् ।। २७ ।।

ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् ।।

क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम् ।। २८ ।।

यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः ।।

एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः ।। २९ ।।

ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् ।।

व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम् ।। 3.2.34.३० ।।

भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् ।।

भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत् ।। ३१ ।।

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च ।।

कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः ।। ३२ ।।

आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः ।।

संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते ।। ३३ ।।

भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः ।।

वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः ।।

कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः ।। ३४ ।।

तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा ।।

गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति ।। ३५ ।।

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि ।।

औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत ।। ३६ ।।

चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये ।।

अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः ।।३७ ।।

ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा।।

यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः ।। ३८ ।।

एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् ।।

न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा ।। ३९ ।।

दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः ।।

सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः ।।3.2.34.४०।।

अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति ।।

तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते।।४१।।

लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान्।।

संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ।।४२।।

ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम्।।

ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्।।४३।।

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत।।

चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना।।४४।।

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः।।

अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्।।४५।।

तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि।।

सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः।।४६।।

नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः।।

रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि।।४७।।

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने ।।

सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत् ।। ४८ ।।

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् ।।

आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने ।। ४९ ।।

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि ।।

नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम् ।। 3.2.34.५० ।। ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत ।।

प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून् ।। ५१ ।।

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् ।।

ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह ।। ५२ ।।

अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ ।।

यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च ।। ५३ ।।

तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः ।।

यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि ।। ५४ ।।

अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः ।।

मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः ।। ५५ ।।

तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः ।।

स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति ।। ५६ ।।

सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः ।।

य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः ।। ।। ५७ ।।

वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति ।।

ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम् ।। ५८ ।।

इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च ।।

निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः ।। ५९ ।।

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः ।।

श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः ।।

अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह ।। 3.2.34.६० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे श्रीरामेण ब्राह्मणेभ्यः शासनपट्टप्रदानवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३४ ।। ।। छ । ।। ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक ।।

गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम् ।। १ ।।

संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विज सत्तमान् ।।

किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा ।। २ ।।

स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

इष्टापूर्तरताः शांताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाः ।। ३ ।।

राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः ।।

उवाच रामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।। ४ ।।

प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम् ।।

प्रयागतीर्थमहिमा शुक्लतीर्थस्य चैव हि ।। ५ ।।

सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गंगाया महिमा तथा ।।

वसिष्ठः कथया मास तीर्थान्यन्यानि नारद ।। ६ ।।

धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तस्य च ।।

स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्या यवाधिकम् ।। ७ ।।

एतच्छ्रुत्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः ।।

धर्मारण्ये पुनर्यात्रां कर्त्तुकामः समभ्यगात् ।। ८ ।।

सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसैन्यपुरःसरः ।।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भरतेन सहायवान् ।। ९ ।।

शत्रुघ्नेन परिवृतो गतो मोहेरके पुरे ।।

तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामनाः ।। 3.2.35.१० ।।

।। राम उवाच ।। ।।

धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्त्तव्यं द्विजोत्तम ।।

दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम् ।। ११ ।।

ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम् ।।

दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्।। १२ ।।

येन वै क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम ।।

ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते तद्ब्रवीहि मे ।। १३ ।।

।। वसिष्ठ उवाच ।। ।।

यज्ञं कुरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम् ।।

दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत् ।। १४ ।।

तच्छ्रुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारंभं चकार सः ।।

तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा ।। १५ ।।

स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः ।।

ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मिता ये पुरा द्विजाः ।। १६ ।।

कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः ।।

विप्रांस्तान्वै वृणुष्व त्वं तैरेव साधकोऽध्वरः ।। १७ ।।

तच्छ्रुत्वा रामदेवेन आहूता ब्राह्मणास्तदा ।।

स्थापिताश्च यथापूर्वमस्मिन्मोहे रके पुरे ।। १८ ।।

तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः ।।

यज्ञं चकार विधिवत्तैरेवायतबुद्धिभिः ।। १९ ।।

कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः।।

कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः।।3.2.35.२०।।

मांडव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च।।

गांगायनोथ गांगेयः शुनकः शौनकस्तथा।। २१।।

।।ब्रह्मोवाच।।

एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः।।

चकारावभृथं रामो विप्रान्संपूज्य भक्तितः।।२२।।

यज्ञांते सीतया रामो विज्ञप्तः सुविनीतया।।

अस्याध्वरस्य संपत्ती दक्षिणां देहि सुव्रत।।२३।।

मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव च ।।

सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे नृपोत्तमः ।। २४ ।।

तेषां च ब्राह्मणानां च स्थानमेकं सुनिर्भयम् ।।

दत्तं रामेण सीतायाः संतोषाय महीभृता ।। २५ ।।

सीतापुरमिति ख्यातं नाम चक्रे तदा किल ।।

तस्याधिदेव्यौ वर्त्तेते शांता चैव सुमंगला ।। २६ ।।

मोहेरकस्य पुरतो ग्रामद्वादशकं पुरः ।।

ददौ विप्राय विदुषे समुत्थाय प्रहर्षितः ।। २७ ।।

तीर्थांतरं जगामाशु काश्यपीसरितस्तटे ।।

वाडवाः केऽपि नीतास्ते रामेण सह धर्मवित् ।। २८ ।।

धर्मालये गतः सद्यो यत्र माला कमंडलुः ।।

पुरा धर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने ।। २९ ।।

तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालयमिति

श्रुतम् ।। ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानि षोडश । 3.2.35.३० ।।

पंचाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः ।।

सत्यमंदिरपर्यंता रघुना थेन वै तदा ।। ३१ ।।

सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येन चैव हि ।।

आत्मनो वंशवृद्ध्यर्थं द्विजेभ्योऽदाद्रघूत्तमः ।। ३२ ।।

अष्टादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम् ।।

वात्स्यायन उपमन्युर्जातूकर्ण्योऽथ पिंगलः ।। ३३ ।।

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च ।।

शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा ।। ३४ ।।

कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा ।।

भांडिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम् ।। ३५ ।।

कृष्णायनोपमन्यू च गार्ग्यमुद्गलमौखकाः ।।

पुशिः पराशरश्चैव कौंडिन्यश्च ततः परम् ।। ३६ ।।

पंचपंचाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम् ।।

सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्गली तथा ।। ३७ ।।

ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दंताली वटपत्रका ।।

राज्ञः पुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम् ।। ३८ ।।

कोहेचं चंदनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् ।।

कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली ।। ३९ ।।

मोहोधं शमोहोरली गोविंदणं थलत्यजम् ।।

चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका ।।3.2.35.४०।।

गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् ।।

बलवती गंधवती ईआम्ली च राज्यजम् ।।४१।।

रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा ।।

जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च ।। ४२ ।।

दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा ।।

नालावली आसावली सुहाली कामतः परम् ।।४३।।

रामेण पंचपंचाशद्ग्रामाणि वसनाय च ।।

स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च ।। ४४ ।।

तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान्रामो न्यवे दयत् ।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि शूद्रास्तेभ्यश्चतुर्गुणान् ।।४५।।

तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च ।।

हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा ।। ४६ ।।

नारद उवाच ।।

अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ।।

कथं ते व्यभजन्ग्रामान्द्रामो()त्पन्नं तथा वसु ।।

वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्र तम् ।।४७। ।।

ब्रह्मोवाच ।। ।।

यज्ञांते दक्षिणा यावत्सर्त्विग्भिः स्वीकृता सुत ।।

महादानादिकं सर्वं तेभ्य एव समर्पितम् ।।४८।।

ग्रामाः साधारणा दत्ता महास्थानानि वै तदा ।।

ये वसंति च यत्रैव तानि तेषां भवंत्विति ।। ४९ ।।

वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः ।।

रघूद्वहेन धीरेण नोद्व संति यथा द्विजाः ।।3.2.35.५०।।

धान्यं तेषां प्रदत्तं हि विप्राणां चामितं वसु ।।

कृतांजलिस्ततो रामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।।५१।।

यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा ।।

तथा चाद्यैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः ।। ५२ ।।

यत्किंचिद्धनधान्यं वा यानं वा वसनानि वा ।।

मणयः कांचनादींश्च हेमादींश्च तथा वसु ।। ५३ ।।

ताम्राद्यं रजतादींश्च प्रार्थयध्वं ममाधुना ।।

अधुना वा भविष्ये वाभ्यर्थनीयं यथोचितम् ।। ५४ ।।

प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः ।।

यंयं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो ।। ५५।।

ततो रामः सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत ।।

विप्राज्ञा नोल्लंघनीया सेव नीया प्रयत्नतः ।। ५६ ।।

यंयं कामं प्रार्थयंते कारयध्वं ततस्ततः ।।

एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः ।। ५७ ।।

स शूद्रः स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत् ।।

अन्यथा निर्धनत्वं हि लभते नात्र संशयः ।। ५८ ।।

यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोपि वा।।

योत्र विघ्नं करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात् ।। ५९ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान्रामोऽतिहर्षितः ।।

प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनंदितः ।। 3.2.35.६० ।।

आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः ।।

द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः ।। ६१ ।।

एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति ।।

काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः ।। ६२ ।।

गुर्वासनसमाविष्टाः सभार्या ससुहृत्सुताः ।।

राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम् ।। ६३ ।।

दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे लोकाः श्रीरघुनन्दनम् ।।

ततो रामः स धर्मात्मा प्रजापालनतत्परः ।। ६४ ।।

सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वंस्तदा सुधीः ।।

जानक्या गर्भमाधत्त रविवंशोद्भवाय च ।। ६५ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीरामरुद्रकृतधर्मारण्यतीर्थक्षेत्रजीर्णोद्धारवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत ।।

पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर ।। १ ।।

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे ।।

केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो ।। २ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः ।।

तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः ।। ३ ।।

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत ।।

लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः ।।४।।

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक ।।

द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च ।। ५ ।।

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः ।।

पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान् ।। ६ ।।

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् ।।

वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।। ७ ।।

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे ।।

नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः ।। ८ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा ।।

दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः ।। ९ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः ।।

आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः ।। 3.2.36.१० ।।

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च ।।

यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते ।।११।।

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह ।।

कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः ।। १२ ।।

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः ।।

द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे() कलौ युगे ।। १३ ।।

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः ।।

सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः ।। १४ ।।

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप ।। १५ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् ।।

यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा ।। १६ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप ।।

असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः ।। १७ ।।

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः ।।

स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः ।। १८ ।।

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः ।।

शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे ।। १९ ।।

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः ।।

भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः ।। 3.2.36.२० ।।

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः ।।

असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः ।। २१ ।।

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः ।।

अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः ।। २२ ।।

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः ।।

मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः ।। २३ ।।

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः ।।

भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे ।। २४ ।।

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः ।।

गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे ।। २५ ।।

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत ।।

कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः ।। २६ ।।

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः ।।

वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे ।। २७ ।।

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि ।।

एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः ।। २८ ।।

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः ।।

बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः ।। २९ ।।

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः ।।

यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम् ।। 3.2.36.३० ।।

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे ।।

क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति ।। ३१ ।।

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा ।।

मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः ।। ३२ ।।

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च ।।

कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम ।। ३३ ।।

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली ।।

राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले ।। ३४ ।।

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः ।।

प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत ।। ३५ ।।

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः ।।

प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः।।३६।।

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता ।।

गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता ।। ३७ ।।

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी ।।

दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना ।। ३८ ।।

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता ।।

एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः ।। ३९ ।।

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके ।।

षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा ।।3.2.36.४०।।

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः ।।

शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत ।।४१।।

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता ।।

ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा।।४२।।

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा ।।

ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते ।।४३।।

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी।।

मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः ।। ४४ ।।

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा ।।

देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान् ।। ४५ ।।

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः ।।

ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम् ।। ४६ ।।

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते ।।

लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम् ।। ४७ ।।

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः ।।

कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम् ।। ४८ ।।

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप ।।

गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः ।। ४९ ।।

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः ।।

प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि ।। 3.2.36.५० ।।

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः ।।

तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः ।। ५१ ।।

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत् ।। ५२ ।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।।

धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप ।।

राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः ।। ५३ ।।

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् ।।

वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा ।। ५४ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे ।।

एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम् ।। ५५ ।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।।

काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता ।।

कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी ।। ५६ ।।

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः ।।

पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम ।। ५७ ।।

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि ।।

तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत् ।। ५८ ।।

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया ।।

राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम् ।। ५९ ।।

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः ।।

जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम् ।। 3.2.36.६० ।।

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ।।

।। कुमारपाल उवाच ।। ।।

रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि ।। ६१ ।।

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् ।।

तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः ।। ६२ ।। ।।

।। ब्राह्मणा ऊचुः ।। ।।

कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् ।।

पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः ।। ६३ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः ।।

अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम् ।। ६४ ।।

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च ।।

कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च ।। ६५।।

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा ।।

जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च ।। ६६ ।।

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः ।।

तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः ।। ६७ ।।

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा ।। ६८ ।। ।।

।। ब्राह्मणा ऊचुः ।। ।।

अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् ।।

परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः ।। ६९ ।।

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः ।।

शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते ।। 3.2.36.७० ।।

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर ।।

वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः ।। ७१ ।।

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी ।।

परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। ७२ ।।

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते ।।

विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ।। ७३ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् ।।

ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते ।। ७४ ।।

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः ।।

क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः ।। ७५ ।।

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् ।।

द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा ।। ७६ ।।

।। द्विजा ऊचुः ।। ।।

रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः ।।

स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च ।। ७७ ।।

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि ।।

अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः ।।

दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः ।। ७८ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः ।।

भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति ।। ७९ ।।

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः ।।

इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः ।। 3.2.36.८० ।।

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा ।।

यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम् ।।८१।।

उक्तं तै रामदेवेन दूतं कृत्वांजनीसुतम् ।।

चतुश्चत्वारिंशदधिकं दत्तं ग्रामशतं नृप ।। ६२ ।।

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश ।।

काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश ।। ८३ ।।

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः ।।

पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया ।। ८४ ।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः ।।

सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः ।। ८५ ।।

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् ।।

यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम् ।। ८६ ।।

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि ।।

ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः ।। ८७ ।।

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः ।।

नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः ।। ८८ ।।

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि ।।

निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च ।।८९।।

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् ।।

परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः ।।3.2.36.९०।।

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् ।।

रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्।।९१।।

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि ।।

तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा ।। ९२ ।।

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः ।।

स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः ।। ९३ ।।

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः ।।

रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते ।। ९४ ।।

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः ।।

निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः ।। ९५ ।।

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् ।।

ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु ।।९६।।

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे ।।

महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम् ।। ९७ ।।

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै ।।

स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः ।।९८।।

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन ।।

ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः ।। ९९ ।।

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः ।।

वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान् ।। 3.2.36.१०० ।।

प्रतिवाक्यं दत्ततालं तिष्ठन्नेतद्वचोऽब्रवीत् ।।

असत्यवादिनां यच्च पातकं परिनिंदके ।।

परदाराभिगमने परद्रोहरते नरे ।। १ ।।

मद्यपेषु च यत्पापं यत्पापं हेमहारिषु ।।

तत्पापं च भवेत्तस्य गमने यः पराङ्मुखः ।।

अथ किं बहुनोक्तेन यांतु सत्यं द्विजोत्तमाः ।। २ ।।

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं गमनाय मनो दधे ।।

गच्छतस्तान्द्विजाञ्छ्रुत्वा राजा कुमारपालकः ।। ३ ।।

समाहूय कृषेः कर्म भिक्षाटनमथापि वा ।।

नानागोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रापयिष्ये न संशयः ।। ४ ।।

तच्छ्रुत्वा व्यथिताः सर्वे किं भविष्यत्यतः परम् ।।

तथा त्रीणि सहस्राणि प्रबंधं चक्रिरे तदा ।। ५ ।।

गमिष्यामो वयं सर्वे रामं प्रति न संशयः ।।

हस्ताक्षरप्रदानं वै अन्योन्यं तु कृतं द्विजैः ।। ६ ।।

कृतांजलिपुटा विप्रा वाक्यमेतदथाब्रुवन् ।।

नश्यतेऽत्र त्रयी विद्या त्रयीमूर्तिः प्रकुप्यति ।। ७ ।।

तस्मात्तत्रैव गंतव्यमष्टादशसहस्रकैः ।।

ततः स वणिजः सर्वान्समाहूय च गोभुजान् ।। ८ ।।

वाक्यमूचे नृपश्रेष्ठो वारयध्वं द्विजानिति ।। ९ ।।

।। व्यास उवाच ।।

न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः ।।

वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन् ।। 3.2.36.११० ।।

वारयाम कथं विप्रान्वह्निरूपान्दहंति ते ।।

शापाग्निना नरपते द्विजा मृत्युपरायणाः ।। ११ ।।

अडालयेषु ये जाताः शूद्रा आहूय तान्नृपः ।।

निवार्यंतामिति प्राह वाडवा गमनोद्यताः ।। ।। १२ ।।

तेषां मध्ये कतिपया जैनधर्मसमाश्रिताः ।।

गता वाडवपुंजेषु राजादेशान्निवारणे ।। १३ ।।

।। केचिच्छ्रूद्रा ऊचुः ।। ।।

क्व रामो लक्ष्मणोपेतः क्व च वायुसुतो बली ।।

वर्तमानेन कालेन वक्तव्यं द्विजसत्तमाः ।। १४ ।।

व्याघ्रसिंहाकुले दुर्गे वने वनगजाश्रिते ।।

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्पुत्रान्दारान्निकेतनान्।। १५ ।।

किमर्थं गम्यते विप्रा राज्ये वै दुष्टशासने ।।

तच्छ्रुत्वा वाडवाः केचिद्वाक्येन मनसाऽस्मरन् ।। १६ ।।

पंचदशसहस्रास्ते वाडवा नृपसत्तमात् ।।

भयाल्लोभाच्च दानाच्च तत्सर्वं भवतामिति ।। १७ ।।

वृत्तोपकल्पनेनैव करिष्यामः कदाचन ।।

कृषि कर्म करिष्यामो भिक्षाटनमथापि वा ।। १८ ।।

ततश्च ते पंचदशसहस्रा द्विजसत्तमाः ।।

दारुणं वाक्यमूचुस्तान्यांतु चान्ये यथोचितम् ।। १९ ।।

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः ।।

त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः ।। 3.2.36.१२० ।।

सहस्राणि च त्रीण्येव त्रैविद्या अभवन्ध्रुवम्।।।। २१ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

चतुर्धांशेन राज्यं च किंचिद्दत्ता वसुन्धरा ।।

तस्माच्चतुर्विधेत्येवं ज्ञातिबन्धमतः परम् ।। २२ ।।

च्यवनो दास्यते कन्यां यूयं कन्यामवाप्नुत ।।

न वृत्तिर्न च संबंधो भवतां स्यात्कदापि वा ।। २३ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयीविद्याश्च वाडवाः ।।

स्वेस्वे स्थाने गताः सर्वे संकेतादनिवृत्त्य च ।। २४ ।।

पंचदश सहस्राणि ततस्तु द्विजपुंगवाः ।।

यथागतं गताः सर्वे चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः ।। २५ ।।

तद्दिने अतिवाह्याथ चिंताविष्टेन चेतसा ।।

वार्यमाणाः स्वपुत्रैस्ते दारैश्च विनयान्वितैः ।। २६ ।।

एकाग्रमानसा सर्वे न निद्रामुपलेभिरे ।।

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय मायां त्यक्ता हि लौकिकीम् ।। २७ ।।

परित्यज्य प्रियान्पुत्रान्दारान्सनिलयानपि ।।

ग्रामोपांतेषु मिलिताः सर्वे वाडवपुंगवाः ।। २८ ।।

सहस्राणि तदा त्रीणि कृतनित्याह्निकक्रियाः ।।

विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा संपूज्य कुलमातरम् ।। २९ ।।

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः ।।

सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः।।3.2.36.१३०।।

पूजितो बकुलस्वामी सूर्य- सर्वार्थसाधकः।।

आदराच्च महाशक्तिः श्रीमाता पूजिता तथा।।३१।।

शांतां चैव नमस्कृत्य ज्ञानजां गोत्रमातरम्।।

गमनेनोद्यमानास्ते परं हर्षमुपाययुः।।३२।।

चातुर्विद्या द्विजाश्चैव पुनरामंत्र्य तान्प्रति।।

पप्रच्छुश्च मुहुः सर्वं समागमनकारणम् ।। ३३ ।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।।

न गंतव्यं भवद्भिर्वै गत्वा वाऽऽयांतु सत्वराः ।। ३४ ।।

यथा रामप्रदत्तं हि उपकल्पयसेऽचिरात् ।।

श्रुत्वा पुनरथोचुस्ते चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः ।। ३५ ।।

न स्थानेन द्विजैर्वापि न च वृत्त्यां कथंचन ।।

वयं नैवागमिष्यामः कथनीयं न वै पुनः ।। ३६ ।।

रघूद्वहेन दत्ता वै वृत्तिर्वो द्विजसत्तमाः ।।

तां वृत्तिं प्रति यास्यामो जपहोमार्चनादिभिः ।। ३७ ।।

ते पंचदशसाहस्राः पुनस्तानूचुरादरात् ।।

अस्माभिरत्र स्थातव्यमग्निसेवार्थतत्परैः ।। ३८ ।।

युष्माभिस्तत्र गंतव्यं सर्वेषां कार्यसिद्धये ।।

अन्योन्यं सर्वसाहाया वृत्तिं याम न संशयः ।। ३९ ।।

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ ।।

ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह।।3.2.36.१४०।।

चातुर्विद्य उवाच।।

पूर्वं हि वृत्तिमस्माकं रामो वै दत्तवान्द्विजाः।।

चातुर्विद्या महासत्त्वाः स्वधर्मप्रतिपालकाः ।। ४१ ।।

याजनाध्ययनायुक्ताः काजेशेन विनिर्मिताः ।।

दानं दत्त्वा तु रामेण उक्तं हि भवतां पुनः ।। ४२ ।।

स्थानं त्यक्त्वा न गंतव्यमित्थं हि नियमः कृतः ।।

आपत्काले तु स्मर्तव्यो वायुपुत्रो महाबलः ।। ४३ ।।

इति रामेण पूर्वं हि स्वे स्थाने स्थापितास्तदा ।।

राम वाक्यमन्यथा तत्कृत्वा गच्छेत्कथं पुनः ।। ४४ ।।

तस्माद्युष्मान्वयं ब्रूमो गच्छत कार्यसिद्धये ।।

भवतां कार्यसिद्ध्यर्थं वयं होमार्चनादिभिः ।। ४५ ।।

झटिति कार्यसिद्धिः स्यात्सत्यं सत्यं न संशयः ।।

इति वाक्यं ततः श्रुत्वा ते द्विजा गमनं प्रति ।। ४६ ।।

प्रस्थानं च विधायादौ गमनाय मनो दधुः ।।

त्रिसाहस्रास्तदा तस्मात्प्रस्थिता द्विजसत्तमाः ।। ४७ ।।

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् ।।

तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः ।।

ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः।।3.2.36.१५०।।

संध्यामुपासते नित्यं त्रिकालं चैकमानसाः।।

एवं तु गच्छतां तेषां शकुना अभवच्छुभाः ।। ५१ ।।

एवं तु गच्छतां तेषां पाथेयं त्रुटितं तदा ।।

श्रांता ग्लानिं गताः सर्वे पदं परममास्थिताः ।। ५२ ।।

क्रमित्वा कियती भूमिं पदं गंतुं न तु क्षमाः ।।

मनसा निश्चयं कृत्वा दृढीकृत्य स्वमानसम् ।। ५३ ।।

हनtमंतमदृष्ट्वैव न यास्यामो वयं गृहान् ।। त्रै

विद्यास्तु गतास्तत्र यत्र रामेश्वरो हरिः ।। ५४ ।।

दृढव्रताः सत्यपराः कन्दमूलफलाशनाः ।।

ध्यायंतो रामरामेति हनूमंतेति वै पुनः ।। ५५ ।।

गृहीत्वा नियमं तेऽपि त्यक्त्वा चान्नं तथोदकम् ।।

तृषार्ताश्च क्षुधार्ताश्च ययुर्व्रतपरायणाः ।। ५६ ।।

एवं तु क्लिश्यमानानां द्विजानां भक्तिभाजनः ।।

उद्विग्नमानसो रामो हनूमंतमथाब्रवीत् ।। ५७ ।।

शीघ्रं गच्छ द्विजार्थे त्वं पवनात्मज धर्मवित् ।।

क्लिश्यंते वाडवाः सर्वे धर्मारण्यनिवासिनः ।। ५८ ।।

दह्यते मानसं मेऽद्य नान्यथा शान्तिरस्ति मे ।।

विप्राणां दुःखकर्त्ता च शास्तव्यो नात्र संशयः ।। ५९ ।।

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे ।।3.2.36.१६०।।

रामस्य वचनं श्रुत्वा नमस्कृत्य च राघवम्।।

कृपया परयाविष्टः प्रादुरासीद्धरीश्वरः।। ।।६१।।

वृद्धब्राह्मणरूपेण परीक्षार्थं द्विजन्मनाम्।।

उवाच परया भक्त्या ब्राह्मणाञ्छ्रमदुर्बलान्।।६२।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा करान्मुक्त्वा कमंडलुम् ।।

सर्वान्प्रत्यभिवाद्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ।। ६३ ।।

कुतः स्थानादिह प्राप्ता गंतुकामाश्च वै कुतः ।।

किमर्थं वै भवद्भिश्च गम्यते दारुणं वनम् ।। ६४।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।।

धर्मारण्यात्समायाता निजदुःखं निवेदितुम् ।।

रामस्य दर्शनार्थं हि गंतुकामा वयं द्विजाः ।। ६५ ।।

सेतुबंधं महातीर्थं सर्वकामप्रदायकम्।।

नियमस्थाः क्षीणदेहा रामं द्रष्टुं समुत्सुकाः ।। ६६ ।।

यत्र रामेश्वरो देवः साक्षाद्वायुसुतः कपिः ।।

तच्छ्रुत्वा स द्विजः प्राह क्व रामः क्व च वायुजः ।। ६७ ।।

क्व सेतुबंधरामेशो दूराद्दूरतरो द्विजाः ।।

व्याघ्रसिंहाकुलं चोग्रं वनं घोरतरं महत्।।

गत्वा यस्मान्न वर्तंते तदुग्रमनुजीविनः ।।

निवर्तध्वं महाभागा यदि कार्यं हि मद्वचः ।। ६९ ।।

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव ।।

वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः ।।3.2.36.१७०।।

विप्र गच्छामहे सर्वे रामपार्श्वमसंशयः ।।

म्रियेत यदि मार्गेऽस्मिन्रामलोक मवाप्नुय्रात् ।। ७१ ।।

जीवन्वृत्तिमवाप्नोति रामदेव न संशयः ।।

अन्यथा शरणं नास्ति अस्माकं राघवं विना ।। ७२ ।।

इत्युक्त्वा निर्गताः सर्वे रामदर्शनतत्पराः ।।

दिनांतमतिवाह्याथ प्रभाते विमले पुनः ।। ७३ ।।

हनुमान्ब्रह्मरूपी स वृद्धः पूर्वगुणान्वितः ।।

कमंडलुधरो धीमानभिवादनत त्परः ।। ७४ ।।

कुत्रस्थानादिह प्राप्ताः सर्वे यूयं हि वाडवाः ।।

कुत्रास्ति वा महालाभो विवाहोत्सव एव वा ।। ७५ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा वाडवा विस्मयं गताः ।।

प्रणामपूर्वां विज्ञप्तिं कथयामासुरादृताः ।। ७६ ।।

अस्माकं तु पुरा वृत्तं महदाश्चर्यकारकम् ।।

भूमिदेव शृणुष्व त्वं दयालुर्दृश्यसे यतः ।। ७७ ।।

आदौ सृष्टिसमारंभे स्थापिता केशवेन च ।।

शिवेन ब्रह्मणा चैव त्रिमूर्तिस्थापिता वयम् ।। ७८ ।।

श्री रामेण ततः पश्चाज्जीर्णोद्धारेण स्थापिताः ।।

ग्रामाणां वेतनं दत्तं हरिराजेन चादरात्।।७९।।

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् ।।

ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः।।। ।।3.2.36.१८०।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजो द्विजपालने ।।

गोभूजसंज्ञास्ते शूद्रास्तेभ्यः सपादलक्षकाः ।। ८१ ।।

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा ।।

मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः ।।८२।।

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः ।।

तदा ते मोढ १८००० गोभूजा१८० ०० ।

मांडलीया १२५००० अडालजाः १८००० ।।८३।।

अधुना वाडवश्रेष्ठ आमोनाम महीपतिः ।।

शासनं रामचंद्रस्य न मानयति दुर्मतिः ।।८४।।।

जामाता तस्य दुष्टो वै नाम्ना कुमारपालकः ।।

पाषंडैर्वेंष्टितो नित्यं कलिधर्मेण संमतः ।। ८५ ।।

इन्द्रसूत्रेण जैनेन प्रेरितो बौद्धधर्मिणा ।।

शासनं तेन लुप्तं हि रामदत्तं न संशयः ।। ८६ ।।

वाणिजस्तादृशाः केऽपि तन्मनस्का बभूविरे ।।

निषेधयंति रामं ते हनुमंतं महामतिम् ।।८७।।

प्रत्ययं तु विना विप्रा न दास्यामीति निश्चितम् ।।

तं ज्ञात्वा तु इमे विप्रा रामं शरणमाययुः ।।८८।।

हनुमंतं महावीरं रामशासनपालकम् ।।

तस्माद्गच्छामहे सर्वे रामं प्रति महामते ।। ८९ ।।

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् ।।

अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम् ।। 3.2.36.१९० ।।

अस्माभिस्ते विशेषेण कथितं परिपृच्छते ।।

स्नेहभावं विचिंत्याशु निजवृत्तिं प्रकाशय ।।९१।।

हनुमानुवाच ।।

प्राप्ते कलियुगे विप्राः क्व देवदर्शनं भवेत् ।।

निवर्त्तध्वं हि विप्रेन्द्रा यदीच्छथ सुखं महत् ।। ९२ ।।

व्याघ्रसिंहाकुले शून्ये वने वनगजाश्रिते ।।

बहुदावसमाविष्टे प्रवेष्टुं नैव शक्यते ।। ९३ ।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।

अतीते दिवसे विप्र एकं कथितवानिदम् ।।

अद्यैव त्वं समागम्य एवमेव प्रभाषसे ।। ९४ ।।

कस्त्वं वाडवरूपेण रामो वाप्यथ वायुजः ।।

सत्यं कथय नः स्वास्मिन्दयां कृत्वा महाद्विज ।। ९५ ।।

हनुमान्कथयामास गोपितं यद्द्विजाग्रतः ।।

हनुमानित्यहं विप्रा बुध्यध्वं निश्चिता हि माम् ।। ९६ ।।

स्वरूपं प्रकटीकृत्य लांगूलं दर्शयन्महत् ।। ९७ ।। ।।

हनुमानुवाच ।। ।।

अयमंभोनिधिः साक्षात्सेतुबंधो मनोरमः ।।

अयं रामेश्वरो देवो गर्भवासविनाशकृत् ।। ९८ ।।

इयं तु नगरी श्रेष्ठा लंकानामेति विश्रुता ।।

यत्र सीता मया प्राप्ता रामशोकापहारिणी ।। ९९ ।।

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः ।।

सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः ।। 3.2.36.२०० ।।

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी ।।

नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः ।। २०१ ।।

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च ।।

क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे ।।२०२।।।

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः ।।

नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते ।। २०३ ।।

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः ।।

जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि ।।

पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया ।। २०४ ।।

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते ।।

तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम् ।। २०५ ।।

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले ।।

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ।। २०६ ।।

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम् ।। २०७ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः ।।

सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः ।। २०८ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे धर्मारण्य माहात्म्ये हनुमत्समागमो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः।।३६।।

।।व्यास उवाच।।

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रत्यूचुः पवनात्मजम्।।

अधुना सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ।। १ ।।

अद्य नो मोढलोकानां धन्यो धर्मश्च वै गृहाः।।

धन्या च सकला पृथ्वी यज्ञधर्मा ह्यनेकशः ।। २ ।।

नमः श्रीराम भक्ताय अक्षविध्वंसनाय च ।।

नमो रक्षःपुरीदाहकारिणे वज्रधारिणे ।। ३ ।।

जानकीहृदयत्राणकारिणे करुणात्मने ।।

सीताविरह तप्तस्य श्रीरामस्य प्रियाय च ।। ४ ।।

नमोऽस्तु ते महावीर रक्षास्मान्मज्जतः क्षितौ ।।

नमो ब्राह्मणदेवाय वायुपुत्राय ते नमः ।। ५ ।।

नमोऽस्तु राम भक्ताय गोब्राह्मणहिताय च ।।

नमोस्तु रुद्ररूपाय कृष्णवक्त्राय ते तमः ।। ६ ।।

अंजनीसूनवे नित्यं सर्वव्याधिहराय च ।।

नागयज्ञोपवीताय प्रबलाय नमोऽस्तु ते ।। ७ ।।

स्वयं समुद्रतीर्णाय सेतुबंधनकारिणे ।। ८ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

स्तोत्रेणैवामुना तुष्टो वायुपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।

शृणुध्वं हि वरं विप्रा यद्वो मनसि रोचते ।। ९ ।।

।। विप्रा ऊचुः ।। ।।

यदि तुष्टोऽसि देवेश रामाज्ञापालक प्रभो ।।

स्वरूपं दर्शयस्वाद्य लंकायां यत्कृतं हरे ।। 3.2.37.१० ।।

तथा विध्वंसवाद्य त्वं राजानं पापकारिणम् ।।

दुष्टं कुमारपालं हि आमं चैव न संशयः ।। ११ ।।

वृत्तिलोपफलं सद्यः प्राप्नुयात्त्वं तथा कुरु ।।

प्रतीत्यर्थं महाबाहो किं विलंबं वदस्व नः ।।१२।।

त्वयि चित्तेन दत्तेन स राजा पुण्यभाग्भवेत् ।।

प्रत्यये दर्शिते वीर शासनं पालयिष्यति ।। १३ ।।

त्रयीधर्म्मः पृथिव्यां तु विस्तारं प्रापयिष्यति ।।

धर्मधीर महावीर स्वरूपं दर्शयस्व नः ।। १४ ।।

।। हनुमानुवाच ।। ।।

मत्स्वरूपं महाकायं न चक्षुर्विषयं कलौ ।।

तेजोराशिमयं दिव्यमिति जानंतु वाडवाः ।। १५ ।।

तथापि परया भक्त्या प्रसन्नोऽहं स्तवादिभिः ।।

वसनांतरितं रूपं दर्शयिष्यामि पश्यत ।। १६ ।।

एवमुक्तास्तदा विप्राः सर्वकार्यसमुत्सुकाः ।।

महारूपं महाकायं महापुच्छसमाकुलम् ।। १७ ।।

दृष्ट्वा दिव्यस्वरूपं तं हनुमंतं जहर्षिरे ।।

कथंचिद्धैर्यमालंब्य विप्राः प्रोचुः शनैः शनैः ।। १८ ।।

यथोक्तं तु पुराणेषु तत्तथैव हि दृश्यते ।।

उवाच स हि तान्सर्वांश्चक्षुः प्रच्छाद्य संस्थितान् ।। १९ ।।

फलानीमानि गृह्णीध्वं भक्षणार्थमृषीश्वराः ।।

एभिस्तु भक्षितैर्विप्रा ह्यतितृप्तिर्भविष्यति ।। 3.2.37.२० ।।

धर्मारण्यं विना वाद्य क्षुधा वः शाम्यति धुवम् ।। २१ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

क्षुधाक्रांतैस्तदा विप्रैः कृतं वै फलभक्षणम् ।।

अमृतप्राशनमिव तृप्तिस्तेषामजायत ।। २२ ।।

न तृषा नैव क्षुच्चैव विप्राः संक्लिष्टमानसाः ।।

अभवन्सहसा राजन्विस्मयाविष्टचेतसः ।।२३।।

ततः प्राहांजनीपुत्रः संप्राप्ते हि कलौ द्विजाः ।।

नागमिष्याम्यहं तत्र मुक्त्वा रामेश्वरं शिवम् ।। २४ ।।

अभिज्ञानं मया दत्तं गृहीत्वा तत्र गच्छत ।।

तथ्यमेतत्प्रतीयेत तस्य राज्ञो न संशयः ।। २५ ।।

इत्युक्त्वा बाहुमुद्धृत्य भुजयोरुभयोरपि ।।

पृथग्रोमाणि संगृह्य चकार पुटिकाद्वयम् ।। २६ ।।

भूर्जपत्रेण संवेष्ट्य ते अदाद्विप्रकक्षयोः ।।

वामे तु वामकक्षोत्थां दक्षिणोत्थां तु दक्षिणे ।। २७ ।।

कामदां रामभक्तस्य अन्येषां क्षयकारिणीम् ।।

उवाच च यदा राजा ब्रूते चिह्नं प्रदीयताम् ।। २८ ।।

तदा प्रदीयतां शीघ्रं वामकक्षोद्भवा पुटी ।।

अथवा तस्य राज्ञस्तु द्वारे तु पुटिकां क्षिप ।। २९ ।।

ज्वालयति च तत्सैन्यं गृहं कोशं तथैव च ।।

महिष्यः पुत्रकाः सर्वं ज्वलमानं भविष्यति ।। 3.2.37.३० ।।

यदा तु वृत्तिं ग्रामांश्च वणिजानां बलिं तथा ।।

पूर्वं स्थितं तु यत्किंचित्तत्तद्दास्यति वाडवाः ।। ३१ ।।

लिखित्वा निश्चयं कृत्वाप्यथ दद्यात्स पूर्ववत् ।।

करसंपुटकं कृत्वा प्रणमेच्च यदा नृपः ।। ३२ ।।

संप्राप्य च पुरा वृत्तिं रामदत्तां द्विजोत्तमाः ।।

ततो दक्षिणकक्षास्थकेशानां पुटिका त्वियम् ।। ३३ ।।

प्रक्षिप्यतां तदा सैन्यं पुरावच्च भविष्यति ।।।

गृहाणि च तथा कोशः पुत्रपौत्रादयस्तथा ।। ३४ ।।

वह्निना मुच्यमानास्ते दृश्यंते तत्क्षणादिति ।।

श्रुत्वाऽमृतमयं वाक्यं हनुमंतोदितं परम् ।।३५।।

अलभन्त मुदं विप्रा ननृतुः प्रजगुर्भृशम् ।।

जयं चोदैरयन्केऽपि प्रहसन्ति परस्परम् ।। ३६ ।।

पुलकांकितसर्वाङ्गाः स्तुवन्ति च मुहुर्मुहुः ।।

पुच्छं तस्य च संगृह्य चुचुंबुः केचिदुत्सुकाः ।। ३७ ।।

ब्रूतेऽन्यो मम यत्नेन कार्यं नियतमेव हि ।।

अन्यो ब्रूते महाभाग मयेदं कृतमित्युत ।।।६८।।।

ततः प्रोवाच हनुमांस्त्रिरात्रं स्थीयतामिह ।।

रामतीर्थस्य च फलं यथा प्राप्स्यथ वाडवाः ।। ३९ ।।

तथेत्युक्त्वाथ ते विप्रा ब्रह्मयज्ञं प्रचक्रिरे ।।

ब्रह्मघोषेण महता तद्वनं बधिरं कृतम् ।। 3.2.37.४० ।।

स्थित्वा त्रिरात्रं ते विप्रा गमने कृतबुद्धयः ।।

रात्रौ हनुमतोऽग्रे त इदमूचुः सुभक्तितः ।। ४१।। ।।

।। ब्राह्मणा ऊचुः ।। ।।

वयं प्रातर्गमिष्यामो धर्मारण्यं सुनिर्मलम् ।।

न विस्मार्या वयं तात क्षम्यतां क्षम्यतामिति ।। ४२ ।।

ततो वायुसुतो राजन्पर्वतान्महतीं शिलाम् ।।

बृहतीं च चतुःशालां दशयोजनमायतीम् ।। ४३ ।।

आस्तीर्य प्राह तान्विप्राञ्छिलायां द्विजसत्तमाः ।।

रक्ष्यमाणा मया विप्राः शयीध्वं विगतज्वराः ।। ४४ ।।

इति श्रुत्वा ततः सर्वे निद्रामापुः सुखप्रदाम् ।।

एवं ते कृतकृत्यास्तु भूत्वा सुप्ता निशामुखे ।। ।। ४५ ।।

कृपालुः स च रुद्रात्मा रामशासनपालकः ।।

रक्षणार्थं हि विप्राणामतिष्ठच्च धरातले ।। ४६ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते सर्वे निद्रामुपागताः ।।

तातं संप्रार्थयामास कृतानुग्रहको भवान् ।। ४७ ।।

समीरण द्विजानेतान्स्थानं स्वं प्रापयस्व भोः ।।

ततो निद्राभिभूतांस्तान्वायुपुत्रप्रणोदितः ।। ४८ ।।

समुद्धृत्य शिलां तां तु पिता पुत्रेण भारत ।।

विशिष्टो यापयामास स्वस्थानं द्विजसत्तमान् ।। ४९ ।।

षड्भिर्मासैश्च यः पन्था अतिक्रांतो द्विजातिभिः ।।

त्रिभिरेव मुहूर्त्तैस्तु धर्मारण्यमवाप्तवान् ।। 3.2.37.५० ।।

भ्रममाणां शिलां ज्ञात्वा विप्र एको द्विजाग्रतः ।।

वात्स्यगोत्रसमुत्पन्नो लोकान्संगीतवान्कलम् ।। ५१ ।।

गीतानि गायनोक्तानि श्रुत्वा विस्मयमाययुः ।।

प्रभाते सुप्रसन्ने तु उदतिष्ठन्परस्परम् ।। ५२ ।।

ऊचुस्ते विस्मिताः सर्वे स्वप्नोऽयं वाथ विभ्रमः ।।

ससंभ्रमाः समुत्थाय ददृशुः सत्यमंदिरम् ।। ५३ ।।

अंतर्बुद्ध्या समालोक्य प्रभावो वायुजस्य च ।।

श्रुत्वा वेदध्वनिं विप्राः परं हर्षमुपागताः ।। ५४ ।।

ग्रामीणाश्च ततो लोका दृष्ट्वा तु महतीं शिलाम् ।।

अद्भुतं मेनिरे सर्वे किमिदं किमिदं त्विति ।। ५५ ।।

गृहेगृहे हि ते लोकाः प्रवदंति तथाद्भुतम् ।।

ब्राह्मणैः पूर्यमाणा सा शिला च महती शुभा ।। ५६ ।।

अशुभा वा शुभा वापि न जानीमो वयं किल ।।

संवदंते ततो लोकाः परस्परमिदं वचः ।। ५७ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

ततो द्विजानां ते पुत्राः पौत्राश्चैव समागताः ।।

ऊचुस्ते दिष्ट्या भो विप्रा आगताः पथिका द्विजाः ।। ५८ ।।

ते तु संतुष्टमनसा सन्मुखाः प्रययुर्मुदा ।।

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां परिरंभणकं तथा ।। ५९ ।।

आघ्राणकादींश्च कृत्वा यथायोग्यं प्रपूज्य च ।।

सर्वं विस्तार्य कथितं शीघ्रमागममात्मनः ।। 3.2.37.६० ।।

ततः संपूज्य तत्सर्वान्गंधतांबूलकुंकुमैः ।।

शांतिपाठं पठंतस्ते हृष्टा निजगृहान्ययुः ।। ६१ ।।

आनंदाया महापीठे प्रातः पांथाः समुत्थिताः ।।

ददृशुस्ते महास्थानं सोत्कंठा हर्षपूरिताः ।। ६० ।।

आश्चर्यं परमं प्रापुः किमेतत्स्थानमुत्तमम् ।।

अयं तु दक्षिण द्वारे शांतिपाठोऽत्र पठ्यते ।। ६३ ।।

गृहा रम्याः प्रदृश्यंते शचीपतिगृहोपमाः ।।

प्रासादाः कुलमातॄणां दृश्यंते चाग्निशोभनाः ।। ६४ ।।

एवं ब्रुवत्सु विप्रेषु महाशक्तिप्रपूजने ।।

आगतो ब्राह्मणोऽपश्यत्तत्र विप्रकदंबकम् ।। ६५ ।।

हर्षितो भावितस्तत्र यत्र विप्राः सभासदः ।।

उवाव दिष्ट्या भो विप्रा ह्यागताः पथिका द्विजाः ।। ६६ ।।

प्रत्युत्तस्थुस्ततो विप्राः पूजां गृहीत्वा समागताः ।।

प्रत्युत्थानाभिवादौ चाकुर्वंस्ते च परस्परम् ।। ६७ ।।

तेते संपूज्य वेगात्तु यथायोग्यं यथाविधि ।।

हरीश्वरस्य यद्वृत्तं विप्राग्रे संप्रकाशितम् ।। ६८ ।।

पथिकानां वचः श्रुत्वा हर्षपूर्णा द्विजोत्तमाः ।।

शांतिपाठं पठन्तस्ते हृष्टा निजगृहान्ययुः ।। ६९ ।।

विमृश्य मिलिताः प्रातर्ज्योतिर्विद्भिः प्रतिष्ठिताः ।।

ब्राह्मे मूहूर्ते चोत्थाय कान्यकुब्जं गता द्विजाः ।।3.2.37.७०।।

दोलाभिर्वाहिताः केचित्केचिदश्वै रथैस्तथा ।।

केचित्तु शिबिकारूढा नानावाहनगाश्च ते ।।७१।।

तत्पुरं तु समासाद्य गंगायाः शोभने तटे ।।

अकुर्वन्वसतिं वीराः स्नानदानादिकर्म्म च ।। ७२ ।।

चरेण केनचिद्दृष्टाः कथिता नृपसन्निधौ ।।

अश्वाश्च बहुशो दोला रथाश्च बहुशो वृषाः ।। ७३ ।।

विप्राणामिह दृश्यंते धर्मारण्यनिवासिनाम् ।।

नूनं ते च समायाता नृपेणोक्तं ममाग्रतः ।। ७४ ।।

अभिज्ञापय मे पूर्वं प्रेषिताः कपिसंनिधौ ।। ७५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्राह्मणानां प्रत्यागमन वर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।। ३७ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः ।।

शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक् ।। १ ।।

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः ।।

कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः ।। २ ।।

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः ।।

तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली ।। ३ ।।

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः ।।

श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान् ।। ४ ।

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः ।।

ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः ।। ५ ।।

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु ।।

ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः ।। ६ ।।

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम ।।

सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ ।। ७ ।।

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् ।।

दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा ।। ८ ।।

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् ।।

न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम् ।। ९ ।।

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा ।।

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन् ।। 3.2.38.१० ।।

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति ।।

रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता ।। ११।।

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले ।।

ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च ।।१२।।

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव ।।१३।। ।।

।। राजोवाच ।। ।।

यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै ।।

रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः ।। १४ ।।

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् ।।

न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते ।। १५ ।।

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा ।।

सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः ।। १६ ।।

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी ।।

प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः ।। १७ ।।

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् ।।

अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि ।। १८ ।।

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च ।।

कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च ।।१९।।

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः ।।

विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च ।।3.2.38.२०।।

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः ।।

सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे ।। २१ ।।

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः ।।

न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः ।। २२ ।।

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते ।।

तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः ।। २३ ।।

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा ।।

धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि ।। २४ ।।

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः ।।

अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश ।। २६ ।।

कोलाहलं प्रकुर्वाणाः पलायध्वमिति ब्रुवन् ।।

दाहिता विप्रमुख्यैश्च वयं सर्वे न संशयः ।। २६ ।।

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे ।।

प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन् ।। २७ ।।

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः ।।

ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव ।। ।। २८ ।।

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया ।।

धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा ।। २९ ।।

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः ।।

लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः ।। 3.2.38.३० ।।

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा ।।

विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा ।। ३१ ।।

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः ।।

जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः ।। ३२ ।।

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च ।।

अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति ।। ३३ ।।

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् ।।

रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते ।।

दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः ।। ३४ ।।

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः ।।

भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये।। ।। ३५ ।।

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः ।।

रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते ।। ३६ ।।

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत्।।

वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम् ।। ३७ ।।

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् ।।

यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्।। ३८।।

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा ।।

यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम ।। ३९ ।।

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः ।।

विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च ।। 3.2.38.४० ।।

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः ।। ४१ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः ।।

अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये ।। ४२ ।।

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु ।।

दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः ।। ४३ ।।

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा ।।

अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा ।। ४४ ।।

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा ।।

विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम् ।। ४५ ।।

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् ।।

निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः ।। ४६ ।।

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः ।।

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा ।। ४७ ।।

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः ।।

शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः ।। ४८ ।।

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः ।।

त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते ।। ४९ ।।

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः ।।

शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम् ।। 3.2.38.५० ।।

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः ।।

नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः ।। ५१ ।।

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते ।।

परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये ।। ५२ ।।

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः ।।

हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम् ।। ५३ ।।

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह ।।

दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे ।। ५४ ।।

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् ।।

निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः ।।५५।।

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः ।।

ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना ।। ५६ ।।

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः ।।

त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम् ।। ५७ ।।

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः ।।

तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः ।। ५८ ।।

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह ।।

ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति ।।५९।।

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः।।

जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः ।। 3.2.38.६० ।।

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः ।।

सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः ।। ६१ ।।

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् ।।

चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः ।।६२।।

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम।।

पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल ।। ६३ ।।

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा ।।

कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः ।। ६४ ।।

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा ।।

ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम् ।। ६५ ।।

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते ।।

यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः ।। ६६ ।।

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे ।।

रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे ।। ६७ ।।

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते ।।

अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा ।। ६८ ।।

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् ।।

महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते ।। ६९ ।।

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् ।।

सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम् ।। ।। 3.2.38.७० ।।

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः ।।

इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः ।। ७१ ।।

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः ।।

सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते ।। ७२ ।।

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह ।।

मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः ।। ७३ ।।

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः ।।

प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना ।। ७४ ।।

।। ब्राह्मणा ऊचुः ।। ।।

राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः ।।

अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि ।। ७५ ।।

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ।।

एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः ।। ७६ ।।

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् ।।

अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे ।। ७७ ।।

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् ।।

तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः ।। ७८ ।।

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप ।।

स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा ।। ७९ ।।

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः ।।

त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः ।। ।। 3.2.38.८० ।।

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने ।।

ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे ।। ८१ ।।

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः ।।

वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने ।। ८२ ।।

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः ।।

महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत् ।। ८३ ।।

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः ।।

बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम् ।। ८४ ।।

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि ।।

कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना ।। ८५ ।।

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् ।।

तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा ।। ८६।।

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा ।।

तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते ।। ८७ ।।

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः ।।

तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम् ।। ८८ ।।

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने ।।

पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः ।। ८९ ।।

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः ।।

विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि ।। 3.2.38.९० ।।

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम् ।। ९१ ।।

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् ।।

पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन् ।। ९२ ।।

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् ।।

तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन् ।। ९३ ।।

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः ।।

ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः ।। ९४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्राह्मणानां शासनवृत्तिप्राप्तिवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ।। ३८ ।। ।। छ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम् ।।

एते ब्रह्मविदः प्रोक्ताश्चातुर्विद्या महा द्विजाः ।। १ ।।

स्वाध्यायाश्च वषट्काराः स्वधाकाराश्च नित्यशः ।।

रामाज्ञापालकाश्चैव हनुमद्भक्तितत्पराः ।। २ ।।

एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणं समुपागताः ।।

ब्राह्मणान्द्रष्टुकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।। ३ ।।

तान्देवानागतान्दृष्ट्वा स्वस्थानाच्चलितास्तु ते ।।

अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य मधुपर्कं तथैव च ।। ४ ।।

पूजयित्वा ततो विप्रा देवान्ब्रह्मपुरोगमान्।।

ब्रह्मात्र उपविष्टास्ते वेदानुच्चारयन्ति हि ।। ५ ।।

संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च ।।

उच्चैः स्वरेण कुर्वीत ऋचामृग्वेदसंहिताम् ।। ६ ।।

सामगाश्च प्रकुर्वंति स्तोत्राणि विविधानि च ।।

शास्त्राणि च तथा याज्यापुरोनुवाक्या स्तथा ।। ७ ।।

चतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव च ।।

द्व्यक्षरं च तथा पंचाक्षरं द्वयक्षरमेव च ।।

एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम् ।।८।।

अंते ब्रह्म पदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् ।।

एकाग्रमानसाः सर्वे वेदपाठरता द्विजाः ।। ९ ।।

तेषामंगणदेशेषु कण्डूयन्ते कचान्मृगाः ।।

ब्राह्मणा वेदमातां च जपंति विधिपूर्वकम्।।3.2.39.१०।।

हस्ते धृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षंते मृगपोतकाः।।

निर्वैरं तं तदा दृष्ट्वा आश्रमं गृहमेधिनाम् ।।११।।

तुतुषुः परमं देवा ऊचुस्ते च परस्परम्।।

त्रेतायुगमिदानीं च सर्वे धर्मपरायणाः।।१२।।

कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः।।

चातुर्विद्यान्समाहूय ऊचुस्ते त्रय एव च।।१३।।

वृत्त्यर्थं भवतां चैव त्रैविद्यानां तथैव च ।।

विभागं वः प्रदास्यामो यथावत्प्रतिपाल्यताम्।।१४।।

ये वणिजः पुरा प्रोक्ताः षट्त्रिंशच्च सहस्रकाः ।।

त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपंचसहस्रकाः ।। १५ ।।

चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाश्रिताः ।।

सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः ।।१६।।

वणिजां गृहमागत्य पौरोहित्यस्य नित्यशः ।।

भागं विभज्य संप्रापुः काजेशेन विनिर्मिताः ।। १७ ।।

परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययोः ।।

चातुर्विद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तथैव च ।। १८ ।।

त्रैविभागेन त्रैविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः ।।

एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेन विनिर्मितः ।। ।। १९ ।।

कृतकृत्यास्तु ते विप्राः प्रणेमुस्तान्सुरोत्तमान् ।।

वृत्तिं दत्त्वा ततो देवाः स्वस्थानं च प्रतस्थिरे ।। 3.2.39.२० ।।

पंचपंचाशद्ग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः ।।

चतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यकाः ।। २१ ।।

चातुर्विद्यस्य गोत्राणि दशपंच तथैव च ।।

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः ८ कुश एव च ।। २२ ।।

शांडिल्यः ५ कश्यपश्चैव गौतमश्छादनस्तथा ८ ।।

जातूकर्ण्यस्तथा कुंतो वशिष्ठो ११ धारणस्तथा ।। २३ ।।

आत्रेयो मांडिलश्चैव १४ लौगाक्षश्च १५ ततः परम् ।।

स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।। २४ ।।

सीतापूरं च श्रीक्षेत्रं २ मगोडी च ३ तथा स्मृता ।।

ज्येठलोजस्तथा चैव शेरथा च ततः परम् ।। २५ ।।

छेदे ताली वनोडी च गोव्यंदली तथैव च ।।

कंटाचोषली चैव कोहेचं चंदनस्तथा ।।२६।।

थलग्रामश्च सोहं च हाथंजं कपडवाणकम् ।।

व्रजन्होरी च वनोडी च फीणां वगोलं दृणस्तथा (?)।। ।।२७।।

थलजा चारणं सिद्धा भालजाश्च ततः परम् ।।

महोवी आईया मलीआ गोधरी आमतः परम् ।। २८ ।।

वाठसुहाली तथा चैव माणजा सानदीयास्तथा ।।

आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम् ।। २९ ।।

गंभी धणीआ मात्रा च नातमोरास्तथैव च ।।

वलोला रांत्यजाश्चैव रूपोला बोधणीच वै ।। 3.2.39.३० ।।

छत्रोटा अलु एवा च वासतडीआमतः परम् ।।

जाषासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा ।। ३१ ।।

हालोला वैहोला च असाला नालाडास्तथा ।।

देहोलो सौहासीया च संहालीयास्तथैव च ।। ३२ ।।

स्वस्थानं पंचपत्ताशद्ग्रामा एते ह्यनुक्रमात् ।।

दत्ता रामेण विधिवत्कृत्वा विप्रेभ्य एव च ।। ३३ ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानस्य च गोत्रजान्।।

तथा हि प्रवरांश्चैव यथावद्विधिपूर्वकम् ।। ३४ ।।

ज्ञात्वा तु गोत्रदेवीं च तथा प्रवरमेव च ।।

स्वस्थानं जायते चैव द्विजाः स्वस्थानवासिनः ।। ३५ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

कथं च जायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम् ।।

कथं वा ज्ञायते देवी तद्वदस्व यथार्थतः ।। ३६ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्वयमेव च ।।

कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकीर्त्तितौ ।। ३७ ।।

१ श्रीक्षेत्रे द्वितीयं चैव गोत्राणां त्रयमेव च ।।

छांदनसस्तथा वत्सस्तृतीयं कुशमेव च ।। ३८ ।।

तृतीये मुद्गलं चैव कुशभारद्वाजमेव च ३।।

शोहोली च चतुर्थं वै कुशप्रवरमेव च।। ३९।।

ज्येष्ठला पंचमश्चैव वत्सकुशौ प्रकीर्त्तितौ ५।।

श्रेयस्थानं हि षष्ठं वै भारद्वाजः कुशस्तथा।।3.2.39.४०।।

दंताली सप्तमं चैव भारद्वाजः कुशस्तथा १।।

वटस्थानमष्टमं च निबोध सुतसत्तम।।४१।।

तत्र गोत्रं कुशं कुत्सं भारद्वाजं तथैव च ।।

राज्ञः पुरं नवमं च भारद्वाजप्रवरमेव च ९ ।। ४२ ।।

कृष्णवाटं दशमं चैव कुशप्रवरमेव च ।।

दहलोडमेकादशं वत्सप्रवरमेव हि ।। ४३ ।।

चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव च ।। ४४ ।।

चांचोदखे १२ देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चैव ।।

भारद्वाजीकोणाया च भारद्वाजगोलंदृणाशकुस्तथा ।। ४५ ।।

थलत्यजाद्वये चैव कुशधारणमेव च ।।

नारणसिद्धा च स्वस्थानं कुत्सं गोत्रं प्रकीर्तितम् ।। ४६ ।।

भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा ।।

ईयाश्लीआ शांडिलश्च गोधरीपात्रमेव च ।। ४७ ।।

आनंदीया द्वे चैव भारद्वाजशांडिलश्चैव पाटडीआ कुशमेव च ।। ४८ ।।

वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयौ गीता आकुशगौतमौ ।। ।। ४९ ।।

चरणीआ भारद्वाजः दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामांडिल्यस्तथा ।। 3.2.39.५० ।।

वेलोला हुराश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणा च द्वितीय कम् ।। ५१ ।।

नालोला वत्सधारणीया च देलोला कुत्समेव च ।।

सोहासीया भारद्वाजकुशवत्समेव च ।। ५२ ।।

सुहालीआ वत्सं वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् ।।

मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम्।। ५३ ।।

शीतवाडिया ये प्रोक्ताः कुशो वत्सस्तथैव च ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव च ।। ५४ ।।

भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि ।।

वचार्द्दशेषाबुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः ।। ५५ ।।

इति प्रथमं गोत्रम् ।। १ ।।

श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च ।।

छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च ।। ५६ ।।

आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तथैव च ।।

भृगुच्यवनआप्नवानौ र्वजमदग्निमेव च ।। ५७ ।।

देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीया शेपला तथा ।।

एतद्वंशोद्भवा ये च शृणु तान्मुनिसत्तम ।। ५८ ।।

सक्रोधनाः सदाचाराः श्रौतस्मार्तक्रियापराः ।।

पंचयज्ञरता नित्यं संबंधसंमाश्रिताः ।।

क्षतज्ञाः क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृपसत्तमाः ।। ५९ ।।

इति द्वितीयगोत्रम् ।। २ ।।

तृतीयं मगोडोआ वै गोत्रद्वितयमेव च ।।

भारद्वाजस्तथा कुत्सं देवी द्वितयमेव च ।। 3.2.39.६० ।।

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च ।।

विश्वामित्रदेव रातौप्रवरत्रयमेव च ।।६१।।

शेषला बुधला प्रोक्ताधारशांतिस्तथैव च ।।

अस्मिन्ग्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।। ६२ ।।

द्विजपूजाक्रिया युक्ता नानायज्ञक्रियापराः ।।

अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना द्विजाः सर्वे मुनीश्वराः ।। ६३ ।।

इति तृतीयगोत्रम् ।। ३ ।।

चतुर्थं शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वित यमेव च।।

विश्वामित्रदेवराततृतीयौदलमेव च ।।६४।।

देवी चचाई वै तेषां गोत्रदेवी प्रकीर्तिता।।

अस्मिन्गोत्रे तुये जाता दुर्बला दीनमा नसाः।।६५।।

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम।।

सर्व्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तम।।६६।।

इति चतुर्थं स्थानम्।।४।।

ज्येष्ठलोजा पंचमं च स्वस्थानं प्रतिकीर्तितम्।।

वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम्।।६७।।

आवरिवृवाप्रः यौवनाश्वभृगुच्यवनआप्नोर्वजमदग्निस्तथैव हि ।।६८।।

चचाई वत्सगोत्रस्य शांता च कुत्सगोत्रजा ।।

एतैस्त्रिभिः पंचभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ।।६९।।

शांता दांताः सुशीलाश्च धन पुत्रैश्च संयुताः ।।

वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु।।3.2.39.७०।।

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः ।।

दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदा द्विजाः ।।७१।।

इति पंचमं स्थानम्।।५।।

शेरथाग्रामेषु वै जाताः प्रवरद्वयसंयुताः ।।

कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तथैव च ।।७२।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौ दल एव च ।।

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च।।७३।।

कमला च महालक्ष्मीर्द्वितीया यक्षिणी तथा।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः।।७४।।

वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्द्दनाः।।

रोषिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः।।

ब्रह्मक्रियापराः सर्वे ब्राह्मणास्ते मयोदिताः।।

इति षष्ठं स्थानम्।।६।।

दंतालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथैव च।।

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च।।७६।।

देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मला तथा ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः ।।७७।।

वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ।।

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः ।। ।। ७८ ।।

इति सप्तमं स्थानम्।।७।।

वडोद्रीयान्वये जाताश्चत्वारः प्रवराः स्मृताः ।।

कुशः कुत्सश्च वत्सश्च भारद्वाजस्तथैव च ।।७९।।

तत्प्रवराण्यहं वक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुक्रमात्।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च ।। 3.2.39.८० ।।

आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।।

भार्गवश्च्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च।।८१।।

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च।।

कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा।।८२।।

चतुर्थी क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता अनुक्रमात्।।

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा ।। ८३ ।।

लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायंते बहुप्रजाः ।।

स्नानदानादि निरताः सदा विनिर्जितेंद्रियाः ।। ८४ ।।

वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः ।।

व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः ।। ८५ ।।

इत्यष्टमं स्थानम् ।। ८ ।।

गोदणीयाभिधे ग्रामे गोत्रौ द्वौ तत्र संस्थितौ ।।

वत्सगोत्रं प्रथमकं भारद्वाजं द्वितीयकम् ।। ८६ ।।

भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोध समेव च ।।

शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा ।। ८७ ।।

अस्मिन्गोत्रोद्भवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः ।।

सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिणः कुटिलास्तथा ।। ८८ ।।

हिंसिनो धनलुब्धाश्च मया प्रोक्तास्तु भूपते ।। ८९ ।।

इति नवमं स्थानम् ।। ९ ।।

कण्टवाडीआ ग्रामे विप्राः कुशगोत्र

शुक्लशुश्च समुद्भ`वाः ।।

प्रवरं तस्य वक्ष्यामि शृणु त्वं च नृपोत्तम ।। 3.2.39.९० ।।

विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः ।।

चचाई देवी सा प्रोक्ता शृणु त्वं नृप सत्तम ।। ९१ ।।

यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः ।।

सर्वविद्यासु कुशला ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।। ९२ ।।

इति दशमं स्थानम् ।। १० ।।

वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्भवाः ।।

प्रवरत्रयसंयुक्ताः शृणुत्वं च नृपोत्तम ।। ९३ ।।

विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः स्मृताः ।।

चचाई देवी तेषां वै कुलरक्षाकरी स्मृता ।। ९४ ।।

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सत्त्ववंतो गुणान्विताः ।।

तपस्वियोगिनश्चैव वेदवेदांगपारगाः ।। ९५ ।।

साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः ।।

स्नानसंध्यापरा नित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणाः ।। ९६ ।।

अस्मिन्वंशे मया प्रोक्ताः शृणुत्वं च अतः परम् ।। ९७ ।।

इत्येकादशस्थानम्।। ११ ।।

देहलोडीआ ये प्रोक्ताः कुत्सप्रवरसंयुताः ।।

आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः ।। ९८ ।।

गोत्रदेवी मया प्रोक्ता श्रीशेषदुर्बलेति च ।।

कुत्सवंशे च ये जाताः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः ।। ९९ ।।

वेदाध्ययनशीलाश्च परच्छिद्रैकदर्शिनः ।।

सामर्षा लौल्यतो हीना द्वेषिणः कुटिलास्तथा ।। 3.2.39.१०० ।।

हिंसिनो धनलुब्धाश्च ये च कुत्ससमुद्भवाः ।। १ ।।

इति द्वादशं स्थानम् ।। १२ ।।

कोहे च ब्राह्मणाः प्रोक्ता गोत्रत्रितयसंयुताः ।।

भारद्वाजस्तथा वत्सस्तृतीयः कुश एव च ।। २ ।।

प्रवराण्यहं तथा वक्ष्ये यथा गोत्रक्रमेण हि ।।

भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च ।। ३ ।।

कुशप्रवरं तृतीयं तु प्रवरत्रयमेव च ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च ।। ४ ।।

यक्षिणी प्रथमा प्रोक्ता द्वितीया शीहुरी तथा ।।

तृतीया चचाई प्रोक्ता यथानुक्रमगोत्रजा ।। ५ ।।

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः ।।

वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्द्दनाः ।। ६ ।।

रोषिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः ।।

ब्रह्मकर्मपराः सर्वे मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः ।। ।। ७ ।।

इति त्रयोदशं स्थानम्।।१३।।

चांदणखेडे ये जाता भारद्वाजसमुद्भवाः।।

आंगिरसो बार्हस्पत्यस्तृतीयो भारद्वाजस्तथा ।।८।।

यक्षिणी चास्य वै देवी प्रोक्ता व्यासेन धीमता ।।

भारद्वाजास्तु ये जाता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ।। ९ ।।

शांता दांता सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः ।।

धर्मारण्ये द्विजाः श्रेष्ठाः क्रतुकर्मणि कोविदाः ।।3.2.39.११०।।

गुरुभक्तिरताः सर्वे भासयंति स्वकं कुलम् ।।११।।

इति चतुर्द्दशस्थानम् ।।१४।।

थलग्रामे च ये जाता भारद्वाजसमुद्भवाः ।।

आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः ।। १२ ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः ।।

वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ।। १३ ।।

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः ।।

गोत्रदेवी मया ख्याता यक्षिणी नाम रक्षिणी ।। १४ ।।

इति पंचदश स्थानम्।।१५।।

मोऊत्रीयाश्च ये जाता द्वौ गोत्रौ तत्र कीर्तितौ ।।

भारद्वाजः कश्यपश्च देवीद्वितयमेव च ।। १५ ।।

चामुण्डा यक्षिणी चैव देवी चात्र प्रकीर्त्तिता ।।

कश्यपाऽवत्सारश्चैव नैधुवश्च तृतीयकः ।। १६ ।।

आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः ।।

प्रियवाक्या महादक्षा गुरु भक्ति रताः सदा ।। १७ ।।

सदा प्रतिष्ठावंतश्च सर्वभूतहिते रताः ।।

यजंति ते महायज्ञान्काश्यपा ये द्विजातयः ।। १८ ।।

सर्वेषां याजनकरा याज्ञिकाः परमाः स्मृताः ।। १९ ।।

इति षोडशं स्थानम् ।। १६ ।।

हाथीजणे च ये जाता वत्सा भारद्वाजास्तथा ।।

ज्ञानजा यक्षिणी चैव गोत्रदेव्यौ प्रकी र्तिते ।। 3.2.39.१२० ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा ।।

लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजावंतो बहुश्रुताः ।। २१ ।।

स्नानदानादिनिरता विष्णुभक्तिपरायणाः ।।

व्रतशीला गुणज्ञानमूर्खा वेदविवर्जिताः ।। २२ ।।

इति सप्तदशं स्थानम् ।। १७ ।।

कपड्वाणजा ब्राह्मणास्तु भारद्वाजा कुशास्तथा ।।

देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया चचाई तथा ।। २३ ।।

आंगिरसबार्हस्पत्यौ भारद्वाजस्तृतीयकः ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल मेव च ।। २४ ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्यवादिजितव्रताः ।।

जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः ।। २५ ।।

सदोद्यताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः ।।

निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः ।। २६ ।।

दीर्घदर्शिनो महातेजा महामायाविमोहिताः ।। २७ ।।

इत्यष्टादशं स्थानम् ।। १८ ।।

जन्होरी वाडवाः प्रोक्ताः कुशप्रवरसंयुताः ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च ।। २८ ।।

तारणी च महामाया गोत्रदेवी प्रकीर्त्तिता ।।

अस्मिन्वंशे ससुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप ।। २९ ।।

महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च महोद्धताः ।।

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्र विशारदाः ।। 3.2.39.१३० ।।

बहुभुग्धनिनो दक्षा द्वेषपापविवर्जिताः ।।

सुवस्त्रभूषा वैरूपा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।। ३१ ।।

इत्येकोनविशतितमं स्थानम् ।। ।। १९ ।।

वनोडीयाश्च ये जाता गोत्राणां त्रयमेव च ।।

कुशकुत्सौ च प्रवरौ तृतीयो भारद्वाजस्तथा ।। ३२ ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल मेव च ।।

आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः ।। ३३ ।।

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च ।।

शेषला प्रथमा प्रोक्ता तथा शांता द्वितीयका ।। ३४ ।।

तृतीया धारशांतिश्च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात् ।।

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ।। ३५ ।।

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम ।।

सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।। ३६ ।।

इति विंशतितमं स्थानम् ।। २० ।।

कीणावाचनकं स्थानं यदेकाधि कविंशति ।।

भारद्वाजाश्च विप्रेंद्राः कथिता ब्राह्मणाः शुभाः ।। ३७ ।।

आंगिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च ।।

यक्षिणी च तथा देवी गोत्रदेवी प्रकी र्तिता ।। ३८ ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः ।।

वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ।। ३९ ।।

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्म्म परायणाः ।। 3.2.39.१४० ।।

इत्येकविंशतितमं स्थानम् ।। २१ ।।

गोविंदणाः च स्वस्थाने ये जाता ब्रह्मसत्तमाः ।।

कुशगोत्रं च वै प्रोक्तं प्रवरत्रयमेव च ।। ।।४१।।

विश्वामित्रो देवरातौदलप्रवरमेव च।।

चचई च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।। ४२ ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः ।।

यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः ।। ४३ ।।

सर्वविद्यासु कुशला ब्रह्मण्या ब्रह्मवित्तमाः ।। ४४ ।।

इति द्वाविंशतितमं स्थानम् ।। २२ ।।

थलत्यजा हि विप्रेंद्रा द्वौ गोत्रौ चाप्यधिष्ठितौ ।।

धारणं संकुशं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।। ४५ ।।

अगस्त्यो दार्ढ्यच्युतश्च रथ्यवाहनमेव च ।।

विश्वामित्रो देवरात स्तृतीयौदल एव च ।। ४६ ।।

देवी च छत्रजा प्रोक्ता द्वितीया थलजा तथा ।।

धारणसगोत्रे ये जाता ब्रह्मण्या ब्रह्मवित्तमाः ।। ४७ ।।

त्रिप्रवराश्चैव विख्याता सत्त्ववंतो गुणान्विताः ।

तदन्वये च ये जाता धर्मकर्म्मसमाश्रिताः ।। ४८ ।।

धनिनो ज्ञाननिष्ठाश्च तपोयज्ञक्रियादिषु ।।

त्रयोविंशं प्रोक्तमेत्तत्स्थानं मोढकजातिनाम् ।। ४९ ।।

इति त्रयोविंशतितमं स्थानम् ।। २३ ।।

वारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः ।। 3.2.39.१५० ।।

जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः ।।

सदोद्यताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः ।। ।। ५१ ।।

निर्द्वेषिणोऽलोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः ।।

दीर्घदर्शिनो महातेजा महामायाविमोहिताः ।। ५२ ।।

चतुर्विंशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं परमं मतम् ।। ५३ ।।

इति चतुर्विंशतितमं स्थानम् ।। २४ ।।

भालजाश्चात्र वै प्रोक्ता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।। ५४ ।।

वत्सगोत्रं कुशं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।।

तेषां प्रवराण्यहं वक्ष्ये पंचत्रितयमेव च ।।

भृगुश्चयवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च ।। ५५ ।।

आंगिरसौंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।।

शांता च शेषला चात्र देवीद्बितयमेव च ।। ५६ ।।

अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः ।।

शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्धनाश्च कुचैलिनः ।। ।। ५७ ।।

सगर्वा लौल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः ।।

पंचविंशतिमं प्रोक्तं स्वस्थानं मोढज्ञातिनाम् ।। ५८ ।।

इति पंचविंशतितमं स्थानम् ।। ।। २५ ।।

महोवीआश्च ये संति ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।।

एकमेव च वै गोत्रं कुशसंज्ञं पवित्रकम् ।। ५९ ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च ।।

देवी चवाई चैवात्र रक्षारूपा व्यवस्थिता ।। 3.2.39.१६० ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्यवादि जितेद्रियाः ।।

सत्यव्रताः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभा ननाः ।। ६१ ।।

दयालवः कृपालवः सर्वभूतहिते रताः ।।

षड्विंशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं त्रह्मवादिनाम् ।। ६२ ।।

रामेण संस्तुताश्चैव सानुजेन तथैव च ।। ६३ ।।

इति षड्विंशतितमं स्थानम् ।। २६ ।।

तियाश्रीयामथोवक्ष्ये स्वस्थानं सप्तविंशकम् ।।

अस्मिन्स्थाने च ये जाता ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। ६४ ।।

शांडिल्यगोत्रं चैवात्र कथितं वेदसत्तमैः ।।

पंचप्रवरमथो प्रोक्तं ज्ञानजा चात्र देवता ।। ६५ ।।

काश्यपावत्सारश्चैव शांडि लोसित एव च ।।

पंचमो देवलश्चैव प्रवराणि तथा क्रमात् ।।

ज्ञानजा च तथा देवी कथिता स्थानदेवता ।। ६६ ।।

अस्मिन्वंशे च ये जातास्ते द्विजाः सूर्यवर्चसः ।।

चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः ।। ६७ ।।

सदाचारा महाराज वेदशास्त्रपरायणाः ।।

याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः ।। ६८ ।।

धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मला हि मदोत्सुकाः ।।

तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः ।।

सप्तविंशतिमं स्थानं कथितं ब्रह्मवित्तमैः ।। ६९ ।।

इति सप्तविंशं स्थानम् ।। २७ ।।

गोधरीयाश्च ये जाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः ।।

गोत्रत्रयमथो वक्ष्ये यथा चैवाप्यनुक्रमात्।। 3.2.39.१७० ।।

प्रथमं धारणसं चैव जातूकर्णं द्वितीयकम् ।।

तृतीयं कौशिकं चैव यथा चैवाप्यनुक्रमात् ।।७१।।

धारणसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिः संयुताः ।।

अगस्तिश्च दार्ढच्युत इध्मवाहनसंज्ञकः ।। ७२ ।।

वसिष्ठश्च तथात्रेयो जातूकर्णस्तृतीयकः ।।

विश्वामित्रो माधुच्छंदस अघमषणस्तृतीयकः ।। ७३ ।।

महाबला च मालेया द्वितीया चैव यक्षिणी ।।

तृतीया च महायोगी गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः ।। ७४ ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।।

अलौल्याश्च महायज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः ।। ७५ ।।

इत्यष्टाविंशं स्थानम् ।। २८ ।।

वाटस्त्रहाले ये जाता गोत्रत्रितयमेव च ।।

धारणं प्रथमं ज्ञेयं वत्ससंज्ञं द्वितीयकम् ।। ७६ ।।

तृतीयं कुत्ससंज्ञं च गोत्रदेव्यस्तथैव च ।।

प्रथमं धारणसगोत्रं प्रवरत्रयमेव च ।। ७७ ।।

अगस्तिदार्ढच्युतश्चैव इध्मवाहन एव च ।।

द्वितीयं वत्ससंज्ञं हि प्रवराणि च पंच वै ।। ७८ ।।

भृगु च्यवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च ।।

तृतीयं कुत्ससंज्ञं हि प्रवरत्रयमेव च ।। ७९ ।।

आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।।

देवी चच्छत्रजा चैव द्वितीया शेषला तथा ।। 3.2.39.१८० ।।

ज्ञानजा चैव देवी च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात् ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितेंद्रियाः ।। ८१ ।।

सुरूपाश्चाल्पाहाराश्च महादानपरायणाः ।।

निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः ।। ८२ ।।

दीर्घदर्शिनो महातेजा महोत्काः सत्यवादिनः ।। ।। ८३।।

इत्येकोनत्रिंशं स्थानम् ।। २९ ।।

माणजा च महास्थानं गोत्रद्वितयमेव च ।।

शांडिल्यश्च कुशश्चैव गोत्रद्वयमितीरितम् ।। ८४ ।।

काश्यपोऽवत्सारश्च शांडिल्योऽसित एव च ।।

पंचमो देवलश्चैव एकगोत्रं प्रकीर्तितम् ।।८५।।

ज्ञानजा च तथा देवी कथिता चात्र सैव च ।।

द्वितीयं च कुशं गोत्रं प्रवरत्रयमेव च ।। ८६ ।।

विश्वामित्रो देवराजस्तृतीयोदलमेव च ॥

ज्ञानदा चात्र वै देवी द्वितीया संप्रकीर्तिता ॥ ८७॥

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ॥

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम ॥ ८८ ॥

सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः ॥ ८९ ॥

इति त्रिंशं स्थानम् ॥३०॥

साणदां च परं स्थानं पवित्रं परमं मतम् ॥

कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्थाः पावनाः स्मृताः ॥ 3.2.39.१९० ॥

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयोदल एव च ॥

ज्ञानदा च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ॥ ९१ ॥

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ॥

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम॥९२॥

सर्वविद्याकुशिलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥९३॥

इत्येकत्रिंशं स्थानम् ॥ ३१ ॥

आनन्दीया च संस्थानं गोत्रद्वितयमेव च ।।

भारद्वाजं नाम चैकं शांडिल्यं च द्वितीयकम् ।।९४ ।।

आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः ।।

चचाई चात्र या देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।। ९५ ।।

काश्यपावत्सारश्च शांडिल्योऽसित एव च ।।

पंचमो देवलश्चैव प्रवराणि यथाक्रमम् ।। ९६ ।।

ज्ञानजा च तथा देवी कथिता गोत्रदेवता ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता निर्लोभाः शुद्धमानसाः ।।९७।।

यदृच्छालाभसंतुष्टा ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।।९८।।

इति द्वात्रिंशं स्थानम् ।।३२।।

पाटडीया परं स्थानं पवित्रं परिकीर्तितम्।

कुशगोत्रं भवेदत्र प्रवरत्रयसंयुतम् ।।९९।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि ।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वेदशास्त्र परायणाः ।।3.2.39.२० ०।।

मदोद्धुराश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः ।।१।।

इति त्रयस्त्रिंशं स्थानम् ।। ३३ ।।

टीकोलिया परं स्थानं कुशगोत्रं तथैव च ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च ।।२।।

चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।।

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः ।।३।।

रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः ।।

ब्रह्मक्रियापराः सर्वे मोढाः प्रोक्ता मयात्र वै ।।४।।

इति चतुस्त्रिंशं स्थानम् ।।३४।।

गमीधाणीयं परमं स्थानं प्रोक्तं वै पचत्रिंशकम्।।

योत्र धारणसं चैव देवी चात्र महाबला।।५।।

अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकाः।।

अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मतत्पराः ।। ६ ।।

अलौल्याश्च महाप्राज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः ।। ७ ।।

इति पंचत्रिंशं स्थानम् ।।३५।।

मात्रा च परमं स्थानं पवित्रं सर्वदेहिनाम् ।।

कुशगोत्रं पवित्रं तु परमं चात्र धिष्ठितम् ।। ८ ।।

विश्वामित्रो देवरातो दलश्चैव तृतीयकः ।।

ज्ञानदा च महादेवी सर्वलोकैकरक्षिणी ।। ९ ।।

अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः ।।

सस्वाधायवषट्कारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः ।। 3.2.39.२१० ।।

इति षट्त्रिशं स्थानम् ।। ३६ ।।

नातमोरा परं स्थानं पवित्रं परमं शुभम् ।।

कुशगोत्रं च तत्रास्ति प्रवरत्रयसंयुतम् ।। ११ ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च ।।

ज्ञानजा चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।। १२ ।।

अस्मिन्वंशे भवा ये च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।।

धर्मज्ञाः सत्यवक्तारो व्रतदानपरायणाः ।। १३ ।।

इति सप्तत्रिंशं स्थानम् ।। ३७ ।।

बलोला च महास्थानं पवित्रं परमाद्भुतम् ।।

कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव च ।। १४ ।।

पूर्वोक्तं प्रवरं चैव देवी चैवात्र मानदा ।।

वंशेस्मिन्परमाः प्रोक्ताः काजेशेन विनिर्मिताः।।। १५ ।।

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम ।।

सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः ।। १६ ।।

इत्यष्टत्रिंशं स्थानम् ।। ३८ ।।

राज्यजा च महास्थानं लौगाक्षाप्रवरं तथा ।।

काश्यपावत्सारवाशिष्ठं प्रवरत्रयमेव च ।। १७ ।।

भद्रा च योगिनी चैव गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।।

अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा वेदतत्पराः ।। १८ ।।

नित्यस्नाननित्यहोमनित्यदानपरायणाः ।।

नित्यधर्मरताश्चैव नित्यनैमित्ततत्पराः ।। १९ ।।

इत्येकोनचत्वारिंशं स्थानम ।। ३९ ।।

रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम् ।।

अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेव च ।।3.2.39.२२०।।

प्रथमं कुत्सवत्साख्यौ भारद्वाजस्तृतीयकः ।।

आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।। २१ ।।

भृगुच्यवनाप्नवानौर्वजगदग्निस्तथैव च ।।

आंगिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च ।।२२।।

क्षेमला चैव वै देवी धारभट्टारिका तथा ।।

तृतीया क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता ह्यनुक्रमात् ।।२३।।

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता पंचयज्ञरताः सदा ।।

लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः ।। २४ ।।

स्नानदानादिनिरताः सदा च विजितेंद्रियाः ।।

वापीकूपतडागानां कर्त्तारश्च सहस्रशः ।। २५ ।।

इति चत्वारिंशं स्थानम् ।। ४० ।।

बोधणी परमं स्थानं पवित्रं पापनाशनम् ।।

कुशं च कौशिकं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।। २६ ।।

विश्वामित्रश्च प्रथमो देवरातोदलेति च ।।

विश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति तथैव च ।। २७ ।।

यक्षिणी प्रथमा चैव द्वितीया तारणी तथा ।।

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ।। २८ ।।

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम ।।

सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः । २९ ।।

इत्येकचत्वारिशं स्थानम् ।। ४१ ।।

छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोकैकपूजितम् ।।

कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि ।। 3.2.39.२३० ।।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव वै ।।

चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।। ३१ ।।

अस्मिन्वंशे भवाश्चैव वेदशास्त्रपरायणाः ।।

महोदयाश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः । ३२ ।।

इति द्विचत्वारिंशं स्थानम् ।। ४२ ।।

खल एवात्र संस्थानं त्रयश्चत्वारिंशमेव हि ।।

वत्सगोत्रोद्भवा विप्राः कृषिकर्मप्रवर्तकाः ।। ३३ ।।

गोत्रजा ज्ञानजा देवी प्रवराः पंच एव हि ।।

भार्गावच्या वनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति चैव हि ।। ३४ ।।

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रौताग्नि सुनिषेवकाः ।।

वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्दनाः ।। ३५ ।।

रोषिणो लोभिनो हृष्टा यजने याजने रताः ।।

सर्वभूतदयाविष्टास्तथा परोपकारिणः ।।३६ ।।

इति त्रयश्चत्वारिंश स्थानम् ।। ४३ ।।

वासंतड्यां च विप्राणां कुशगोत्रमुदाहृतम् ।।

विश्वामित्रो देवारातस्तृतीयौदलमेव हि ।।३७।।

चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाताः पूर्वोक्ता ब्रह्मतत्पराः ।। ३८ ।।

परोपकारिणश्चैव परचित्तानुवर्तिनः ।।

परस्वविमुखाश्चैव परमार्गप्रवर्त्तकाः ।। ३९ ।।

इति चतुश्चत्वारिंशं स्थानम् ।। ।। ४४ ।।

अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् ।।

गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा ।।

प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम् ।। 3.2.39.२४० ।।

भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वपुरोधसः स्मृतः ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाता वाडवाः सुखवासिनः ।।

विप्राः स्थूलाश्च ज्ञातारः सर्वकर्म रताश्च वै ।। ४१ ।।

सर्वे धर्मैकविश्वासाः सर्वलोकैकपूजिताः ।।

वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः ।। ४२ ।।

सदाचाराः सुरूपाश्च तुंदिला दीर्घ दर्शिनः ।।

शीहुरी चात्र वै देवी कुलदेवी प्रकीर्तिता ।। ४३ ।।

इति पंचचत्वारिंशं स्थानम् ।। ४५ ।।

षट्चत्वारिंशकं स्थानं मोटानां तु प्रकाशितम्।।

गोतीआनामसंज्ञा तु कुशगोत्रमिहास्ति च ।।४४।।

विश्वामित्रं प्रथमं चैव द्वितीयं देवरातकम्।।

तृतीयमौदलं चैव प्रवरत्रितयं त्विदम्।।४५।।

यक्षिणी चात्र वै देवी राक्षसानां प्रभंजनी।।

अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मतत्पराः।।४६।।

धर्मे मतिप्रवृत्ताश्च धर्मशास्त्रेषु निष्ठिताः ।। ४७ ।।

इति षटचत्वारिंशस्थानम् ।। ४६ ।।

सप्तचत्वारिंशकं च संस्थानं परिकीर्तितम् ।।

वरलीयाख्यसंस्थानं पवित्रं परमं मतम् ।। ४८ ।।

भारद्वाजं तथा गोत्रं प्रवराणि तथैव च ।।

यक्षिणी चात्र वै देवी कुलदेवी प्रकीर्तिता ।। ४९ ।।

आंगिरसं बार्हस्पत्यं भारद्वाजं तृतीयकम् ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाताः ब्राह्मणा पूतमूर्तयः।। 3.2.39.२५० ।।

येषां वाक्योदकेनैव शुध्यंति पापिनो नराः ।। ५१ ।।

इति सप्तचत्वारिंशकं स्थानम् ।। ४७ ।।

दुधीयाख्यं परं स्थानं गोत्रद्वितयमेव च ।।

धारणसं तथा गोत्रमांगिरकसमेव च ।। ५२ ।।

अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकम् ।।

छत्राइ च महादेवी द्वितीयं प्रवरं शृणु ।। ५३ ।।

आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।।

ज्ञानदा शेषला चैव ज्ञानदा सर्वदेहिनाम् ।। ५४ ।।

अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप ।।

मदोत्कटा महाकायाः प्रलंभाश्च मदोद्धताः ।। ५५ ।।

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशस्त्रविशारदाः ।।

बहुभुग्धनिनो दक्षा द्वेषपापविवर्जिताः ।। ५६ ।।

इत्यष्टाचत्वारिशकं स्थानम् ।। ४८ ।।

हासोलासं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानं चात्र संश्रुतम् ।।

शांडिल्यगोत्रं चैवात्र प्रवरैः पंचभिर्युतम् ।। ५७ ।।

भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वं वै जामदग्न्यकम् ।।

यक्षिणी चात्र वै देवी पवित्रा पापनाशिनी ।। ५८ ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः स्थूलदेहिनः ।।

लंबोदरा लंबकर्णा लंबहस्ता महाद्विजाः ।। ५९ ।।

अरोगिणः सदा देवाः सत्यव्रतपरायणाः ।। ।। 3.2.39.२६० ।।

इत्येकोनपञ्चाशत्तमं स्थानम् ।। ४९ ।।

वैहालाख्यं च संस्थानं पचाशत्तममेव हि ।।

कुशगोत्रं तथा चैव देवी चात्र महाबला ।। ६१ ।।

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः ।।

धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः ।। ६२ ।।

दानभोगरताः सर्वे श्रौते च कृत बुद्धयः ।। ६३ ।।

इति पञ्चाशत्तमं स्थानम् ।। ५० ।।

असाला परमं स्थानं प्रवरद्वयमेव हि ।।

कुशं च धारणं चैव प्रवराणि क्रमेण तु ।।६४।।

विश्वामित्रो देवरातो देवलस्तु तृतीयकः ।।

ज्ञानजा च तथा देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।। ६५ ।।

इत्येकपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५१ ।।

नालोला परमं स्थानं द्विपंचाशत्तमं किल ।।

वत्सगोत्रं तथा ख्यातं द्वितीयं धारणसं तथा ।। ६६ ।।

प्रवराश्चैव पूर्वोक्ता देव्युक्ता पूर्वमेव हि ।।

अस्मिन्वंशे च ये जाताः पवित्राः परमा मताः ।। ६७

बहुनोक्तेन किं विप्राः सर्व एवात्र सत्तमाः ।।

सर्वे शुद्धा महात्मानः सर्वे कुलपरंपराः।।६८।।

इति द्वापञ्चाश त्तमं स्थानम्।।५२।।

देहोलं परमं स्थानं ब्राह्मणानां परंतप ।।

कुशवंशोद्भवा विप्रास्तत्र जाता नृसत्तम ।।

पूर्वोक्तप्रवराण्येव देवी पूर्वोदिता मया।।६९।।

तस्मिन्गोत्रे द्विजा जाताः पूर्वोक्तगुणशालिनः ।।3.2.39.२७०।।

इति त्रिपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५३ ।।

सोहासीयापुरं स्थानं गोत्रत्रितयमेव हि ।।

भारद्वाजस्तथा ख्यातं गोत्रं वत्सं तथैव च ।।७१।।

यक्षिणी ज्ञानजा चैव सिहोली च यथाक्रमम्।।

एतद्वंशपरीक्षा च पूर्वोक्ता नृपसत्तम ।।७२।।

इति चतुःपंचाशत्तमं स्थानम् ।।५४।।

पंचपंचाशकं स्थानं प्रवक्ष्यामि तवाधुना ।।

नाम्ना संहालियास्थानं दत्तं रामेण वै पुरा ।।७३।।

तत्र वै कुत्सगोत्रस्था ब्राह्मणां ब्रह्मवर्चसः।।

स्वधर्मनिरता नित्याः स्वकर्म्मनिरताश्च ते ।।७४ ।।

आंगिरसांबरीषेच यौवनाश्वमतः परम् ।।

शांता चैवात्र वै देवी शांतिकर्म्मणि शा तिदा ।। ७५ ।।

इति पंचपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५५ ।।

एवं मया ते गोत्राणि स्थानान्यपि तथैव च ।।

प्रवराणि तथैवात्र ब्राह्मणानां परंतप ।।७६।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रैविद्यानां परंतप ।।

स्वस्थानं च मया प्रोक्तं यथानुक्रमेण तु ।। ७७ ।।

शीलायाः प्रथमं स्थानं मंडोरा च द्वितीयकम् ।।

एवडी च तृतीय हि गुंदराणा चतुर्थकम् ।।७८।।

पंचमं कल्याणीया देगामा षष्ठकं तथा ।।

नायकपुरा सप्तमं च डलीआ चाष्टमं तथा ।। ७९ ।।

कडोव्या नवमं चैव कोहाटोया दशमं तथा।।

हरडीयैकादशं चैव भदुकीया द्वादशं तथा ।।3.2.39.२८०।।

संप्राणावा तथा चात्र कंदरावा प्रकीर्तितम् ।।

वासरोवा त्रयोदशं शरंडावा चतुर्दशम् ।। ८१ ।।

लोलासणा पंचदशं वारोला षोडशं तथा ।।

नागलपुरा मया चात्र उक्तं सप्तदशं तथा ।। ८२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

चातुर्विद्यास्तु ये विप्रा नागताः पुनरागताः ।।

वसतिं तत्र रम्ये च चक्रिरे ते द्विजोत्तमाः ।। ८३ ।।

चतुर्विंशतिसंख्याका रामशासनलिप्सया ।।

हनुमंतं प्रति गता व्यावृत्ताः पुनरागताः ।।८४।।

तेषां दोषात्समस्तास्ते स्थानभ्रंशत्वमागताः।।

कियत्काले गते तेषां विरोधः समपद्यत ।। ८५ ।।

भिन्नाचारा भिन्नभाषा वेशसंशयमागताः ।।

पंचदशसहस्राणि मध्ये ये के च वाडवाः।।८६।।

कृषिकर्मरता आसन्केचिद्यज्ञपरायणाः।।

केचिन्मल्लाश्च संजा ताः केचिद्वै वेदपाठकाः ।।८७।।

आयुर्वेदरताः केचित्केचिद्रजकयाजकाः ।।

संध्यास्नानपराः केचिन्नीलीकर्तृप्रयाजकाः ।। ८८ ।।

तंतुकृद्याचनरतास्तंतुवायादियाचकाः ।।

कलौ प्राप्ते द्विजाः भ्रष्टा भविष्यंति न संशयः ।। ८९ ।।

शूद्रेषु जातिभेदः स्यात्कलौ प्राप्ते नराधिप ।।

भ्रष्टाचाराः परं ज्ञात्वा ज्ञातिबंधेन पीडिताः ।। 3.2.39.२९० ।।

भोजनाच्छादने राजन्परित्यक्ता निजैर्जनैः ।।

न कोऽपि कन्यां विवहेत्संसर्गेण कदाचन ।।

ततस्ते वणिजो राजं स्तैलकाराः कलौ किल ।। ९१ ।।

केचिच्च कलकाराश्च केचित्तंदुलकारिणः ।।

राजपुत्राश्रिताः केचिन्नानावर्णसमाश्रिताः ।।

कलौ प्राप्ते तु वणिजो भ्रष्टाः केपि महीतले ।। ९२ ।।

तेषां तु पृथगाचाराः सम्बन्धाश्च पृथक्कृता ।।

सीतापुरे च वसतिः केषांचित्समजायत ।। ९३ ।।

साभ्रमत्यास्तटे केचिद्यत्र कुत्र व्यवस्थिताः ।।

सीतापुरात्तु ये पूर्वं भयभीता समागताः ।। ९४ ।।

साभ्रमत्युत्तरे कूले श्रीक्षेत्रे ये व्यवस्थिताः ।।

यदा तेषां पदं स्थानं दत्तं वै सुखवासकम् ।।९५।।

पुनस्तेऽपि गताः सद्यस्तस्मिन्सीतापुरे स्वयम्।।

पंचपञ्चाशद्ग्रामाश्च दत्तास्तु प्रुनरागमे ।। ९६ ।।

रामेण मोढविप्राणां निवासांस्तेषु चक्रिरे ।।

वृत्तिबाह्यास्तु ये विप्रा धर्मारण्यांतरस्थिताः ।। ९७ ।।

नास्माकं वणिजां वृत्तौ ग्रामवृत्तौ न किंचन ।।

प्रयोजनं हि विप्रेंद्रा वासोऽस्माकं तु रोचते ।। ९८ ।।

इत्युक्ते समनुज्ञातास्त्रैविद्यैस्तैर्द्विजोत्तमैः ।।

तेषु ग्रामेषु ते विप्राश्चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः ।। ९९ ।।

स्वकर्मनिरताः शांताः कृषिकर्मपरायणाः ।।

धर्मारण्यान्नातिदूरे धेनूः संचारयंति ते ।।3.2.39.३००।।

बहवस्तत्र गोपाला वभूवुर्द्विजबालकाः ।।

चातुर्विद्यास्तु शिशवस्तेषां धेनूरचारयन् ।।

तेषां भोजनकामाय अन्नपानादिसत्कृतम् ।। १ ।।

अनयन्वै युवतयो विधवा अपि बालकाः ।। २ ।।

कालेन कियता राजंस्तेषां प्रीतिरभून्मिथः ।।

गोपाला बुभुजुः प्रेम्णा कुमार्यो द्विजबालिकाः ।। ३ ।।

जाताः सगर्भास्ताः सर्वा दृष्टास्तैर्द्विजसत्तमैः ।।

परित्यक्ताश्च सदनाद्धिक्कृताः पापकर्मणा ।। ४ ।।

तेभ्यो जाता कुमारा ये कातीभा गोलकास्तथा ।।

धेनुजास्ते धरालोके ख्यातिं जग्मुर्द्विजोत्तमाः ।। ५ ।।

वृत्ति बाह्यास्तु ते विप्रा भिक्षां कुर्वंति नित्यशः ।।

अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम् ।। ६ ।।

कुष्ठी कोऽपि तथा पंगुर्मूर्खो वा बधिरोऽपि वा ।।

काणो वाप्यथ कुब्जो वा बद्धवागथवा पुनः ।। ७ ।।

अप्राप्तकन्यका ह्येते चातुर्विद्यान्समाश्रिताः ।।

वित्तेन महता राजन्सुतांस्तेषां कुमारिकाः ।। ८ ।।

उद्वाहितास्तदा राजंस्तस्माज्जातार्भकास्तु ये ।।

त्रिदलजास्ते विख्याताः क्षितिलोकेऽभवंस्ततः ।। ९ ।।

वृत्तिं चक्रुर्ब्राह्मणास्तेऽ न्योन्यं मिश्रसमुद्भवाः ।।

अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम् ।। 3.2.39.३१० ।।

रामदत्तेन ग्रामेण करग्रहणहेतवे ।।

एकीभूय द्विजैः सर्वैर्ग्रामं प्रदाय तं बलिम् ।। ११ ।।

अर्द्धं निवेदयामासुरर्द्धं चैवोपरक्षितम् ।।

एतल्लब्धं हि मन्वानास्ते द्विजा लौल्यभागिनः ।। १२ ।।

महास्थानगता ये च ते हि विस्मयमाययुः ।।

तन्मध्ये कोऽपि विप्रस्तानुवाच कुपितो वचः ।। १३ ।।

।। विप्र उवाच ।। ।।

अनृतं चैव भाषंते लौल्येन महता वृताः ।।

पुत्रपौत्रविनाशाय ब्रह्मस्वेष्वतिलोलुपाः ।। १४ ।।

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते ।।

विषमेकाकिनं हंति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ।। १५ ।।

ब्रह्मस्वेन च दग्धेषु पुत्रदारगृहादिषु ।।

न च तेऽपि तिष्ठंति ब्रह्मस्वेन विनाशिताः ।। १६ ।।

न नाकं लभते सोऽथ सदा ब्रह्मस्वहारकः ।।

यदा वराटिकां चैव ब्राह्मणस्य हरंति ये ।। १७ ।।

ततो जन्मत्रयाण्येव हर्त्ता निरयमाव्रजेत् ।।

पूर्वजा नोपभुंजंति तत्प्रदत्तं जलं क्वचित् ।। १८ ।।

क्षयाहे नोपभुंजंति तस्य पिंडोदकक्रियाः ।।

संततिं नैव लभते लभ्यमाना न जीवति ।। १९ ।।

यदि जीवति दैवाच्चेद्भ्रष्टाचारा भवेदिति ।। 3.2.39.३२० ।।

एकादशविप्रा ऊचुः ।।

नासत्यं भाषितं विप्राः कथं दूषयसे हि नः ।।

अपराधं विना कस्य कटूक्तिर्युज्यते किल ।। २१ ।।

तच्छ्रुत्वा तैर्द्विजैः पार्थ ग्रामग्राहयिता वणिक् ।।

परिपृष्टः स तत्सर्वं कथयामास कारणम् ।। २२ ।।

वणिजैरेव मे दत्तो बलिश्च द्विजसत्तमाः ।।

तत्सर्वं शुद्धभावेन कथितं तु द्विजन्मसु ।। २३ ।।

ततोऽर्द्धदलं ज्ञात्वा ते कुपिता द्विजपुत्रकाः ।।

वृत्तेर्बहिष्कृतास्ते वै एकादश द्विजास्ततः ।। २४ ।।

एकादशसमा ज्ञातिर्विख्याता भुवनत्रये ।।

न तेषां सहसंबन्धो न विवाहश्च जायते ।। २५ ।।

एकादशसमा ये च बहिर्ग्रामे वसंति ते ।।

एवं भेदाः समभवन्नाना मोढद्विजन्मनाम् ।।

युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा ।। ३२६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ज्ञातिभेदवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ।। ३९ ।। ।। छ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

ज्ञातिभेदे तु संजाते तस्मिन्मोहेरके पुरे ।।

त्रैविद्यैः किं कृतं ब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।। १ ।।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

स्वस्थाने वाडवाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ।।

अग्निहोत्रपरा केऽपि केऽपि यज्ञपरायणाः ।। २ ।।

केऽपि चाग्निसमाधानाः केऽपि स्मार्ता निरंतरम् ।।

पुराणन्यायवेत्तारो वेदवेदांगवादिनः ।। ३ ।।

सुखेन स्वान्सदाचारान्कुर्वन्तो ब्रह्मवादिनः ।।

एवं धर्मसमाचारान्कुर्वतां कुशलात्मनाम् ।। ४ ।।

स्थानाचारान्कुलाचारानधिदेव्याश्च भाषितान् ।।

धर्मशास्त्रस्थितं सर्वं काजेशैरुदितं च यत् ।। ५ ।।

परंपरागतं धर्म मूचुस्ते वाडवोत्तमाः ।। ६ ।।

।। ब्राह्मणा ऊचुः ।। ।।

उपास्ते यश्च लिखितं रक्तपादैस्तु वाडवाः ।।

ज्ञातिश्रेष्ठः स विज्ञेयो वलिर्देयस्ततः परम् ।। ७ ।।

रक्तचंदनं प्रसाध्याथ प्रसिद्धं स्वकुलं तथा ।।

कुंकुमारक्तपादैस्तैर्गंधपुष्पादिचर्चितैः ।। ८ ।।

संभूय लिखितं तच्च रक्तपादं तदुच्यते ।।

रामस्य लेख्यं ते सर्वे पूजयंतु समाहिताः ।। ९ ।।

रामस्य करमुद्रां च पूजयंतु द्विजाः सदा ।।

येषां दोषाः सदाचारे व्यभिचारादयो यदि ।। ।। 3.2.40.१० ।।

तेषां दण्डो विधेयस्तु य उक्तो विधिवद्विजैः ।।

चिह्नं न राममुद्राया यावद्दंडं ददाति न ।। ११ ।।

विना दण्डप्रदानेन मुद्राचिह्नं न धार्यते ।।

मुद्राहस्ताश्च विज्ञेया वाडवा नृपसत्तम ।। १२ ।।

पुत्रे जाते पिता दद्द्याच्छ्रीमात्रे तु बलिं सदा ।।

पलानि विंशतिः सर्प्पिर्गुडः पंचप लानि च ।। १३ ।।

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य जातमात्रः सुतस्तदा ।।

षष्ठे च दिवसे राजन्षष्ठीं पूजयते सदा ।। १४ ।।

दद्यात्तत्र बलिं साज्यं कुर्याद्धि बलिपंचकम् ।।

पंचप्रस्थान्बलीन्दद्यात्सवस्त्राञ्छ्रीफलैर्युतान् ।। १५ ।।

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य श्रीमात्रे भक्तिपूर्वकम् ।।

वितशाठ्यं न कुर्वीत कुले संततिवृद्धये ।। १६ ।।

तद्धि चार्पयता द्रव्यं वृद्धौ यद्ध्रीणितं पुनः ।।

जन्मनो नंतरं कार्यं जातकर्म यथाविधि ।। १७ ।।

विप्रानुकीर्तिता याश्च वृत्तिः सापि विभज्यते ।।

प्रथमा लभ्यमाना च वृत्तिर्वै यावती पुनः ।। १८।।

तस्या वृत्तेरर्द्धभागो गोत्रदेव्यै तु कल्प्यताम् ।।

द्विगुणं वणिजा चैव पुत्रं जाते भवेदिति ।। १९ ।।

मांडलीयाश्च ये शूद्रास्तेषामर्ककरं त्विदम् ।।

अडालजानां त्रिगुणं गोभुजानां चतुर्गुणम् ।। 3.2.40.२० ।।

इत्येतत्कथितं सर्वमन्यच्च शूद्रजातिषु ।।

यस्य दोषस्तु हत्यायाः समुद्भूतो विधेर्वशात् ।। २१ ।।

दण्डस्तु विधिवत्तस्य कर्त्तव्यो वेदशास्त्रिभिः ।।

अन्यायो न्यायवादी स्यान्निर्द्दोषे दोषदायकः ।। २२ ।।

पंक्तिभेदस्य कर्ता च गोसहस्रवधः स्मृतः ।।

वृत्तिभागविभजनं तथा न्यायविचारणम् ।।

श्रीरामदूतकस्याग्रे कर्त्तव्यमिति निश्चयः ।। २३ ।।

तस्य पूजां प्रकुर्वीत तदा कालेऽथवा सदा।।

तैलेन लेपयेत्तस्य देहे वै विघ्नशांतये ।। २४ ।।

धूपं दीपं फलं दद्यात्पुष्पैर्नानाविधैः किल ।।

पूजितो हनुमानेव ददाति तस्य वांछितम् ।। २५ ।।

प्रतिपुत्रं तु तस्याग्रे कुर्यान्नान्यत्र कुत्रचित् ।।

श्रीमाताबकुलस्वामिभागधेयं तु पूर्वतः ।। २६ ।।

पश्चात्प्रतिग्रहं विप्रैः कर्त्तव्यमिति निश्चितम् ।।

समागमेषु विप्राणां न्यायान्यायविनिर्णये ।। ।। २७ ।।

निर्णयं हृदये धृत्वा तत्रस्थं श्रावयेद्द्विजान् ।।

केवलं धर्मबुद्ध्या च पक्षपातं विवर्जयेत् ।। २८ ।।

सर्वेषां संमतं कार्यं तद्ध्यविकृतमेव च ।।

आकारितस्ततो विप्रः सभायां भयमेति चेत् ।। २९ ।।

न तस्य वाक्यं श्रोतव्यं निर्णीतार्थनिवारणे ।।

यस्य वर्जस्तु क्रियते मिलित्वा सर्व वाडवैः ।। 3.2.40.३० ।।

खानपानादिकं सर्वं कार्यं तेन विवर्जयेत् ।।

तस्य कन्या न दातव्या तत्संसर्गी च तादृशः ।। ३१ ।।

ततो दंडं प्रकुर्वीत सर्वैरेव द्विजोत्तमैः ।।

भोजनं कन्यकादानमिति दाशरथेर्मतम् ।। ३२ ।।

यत्किंचित्कुरुते पापं लब्धुं स्थलमथापि वा ।।

शुष्कार्द्रं वसते चान्ने तस्मादन्नं परि त्यजेत् ।। ३३ ।।

कुर्वंस्तत्पापभागी स्यात्तस्य दंडो यथाविधि ।।

न्यायं न पश्यते यस्तु शक्तौ सत्यां सदा यतः ।।३४।।

पापभागी स विज्ञेय इति सत्यं न संशयः ।।

उत्कोचं यस्तु गृह्णाति पापिनां दुष्टकर्मिणाम् ।।

सकलं च भवेत्तस्य पापं नैवात्र सशयः ।।३५।।

तस्यान्नं गृह्यते नैव कन्यापि न कदाचन ।।

हितमाचरते यस्तु पुत्राणामपि वै नरः ।। ३६ ।।

स एतान्नियमान्सर्वान्पालयेन्नात्र संशयः ।।

एवं पत्रं लिखित्वा तु वाडवास्ते प्रह र्षिताः ।। ३७ ।।

प्राप्ते कलियुगे घोरे यथा पापं न कुर्वते ।।

इति ज्ञात्वा तु सर्वे ते न्यायधर्मं प्रचक्रिरे ।। ३८ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कलौ प्राप्ते द्विजाः सर्वे स्थानभ्रष्टा यतस्ततः।।

पक्षमुत्कलं ग्रहीष्यंति तथा स्युः पक्षपातिनः ।। ३९ ।।

भोक्ष्यंते म्लेच्छकग्रामान्कोलाविध्वंसिभिः किल ।।

वेदभ्रष्टाश्च ते विप्रा भविष्यंति कलौ युगे॥ 3.2.40.४० ॥

॥ युधिष्ठिर उवाच॥ ॥

देशेदेशे गमिष्यंति ते विप्रा वणिजस्तथा॥

कथं वै ज्ञायते सर्वै केन चिह्नेन मारिष।॥११॥

यस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना वाडवा ये महाबलाः ॥४२॥

व्यास उवाच।॥

ज्ञायते गोत्रसंज्ञाऽथ केचिच्चैव पराक्रमैः ॥

यस्ययस्य च यत्कर्म तस्य तस्यावटंककः॥४३॥

अवटंकैर्हि ज्ञायंते नान्यथा ज्ञायते क्वचित्॥

गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव अवटंकैर्नृपात्मज॥४४॥

ज्ञायंते हि द्विजा राजन्मोढ ब्राह्मणसत्तमाः॥१९॥

॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ॥

गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव श्रुता एते तवाननात् ॥

कां वा शाखामधीयानास्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १६॥ ॥

॥ व्यास उवाच ॥ ॥

ज्ञायंते यत्रयत्रस्था माध्यंदिनीया महाबलाः ॥

कौथमीं च समाश्रित्य केचिद्विप्रा गुणान्विताः ॥४७॥

ऋगथर्वणजा शाखा नष्टा सा च महामते॥

एवं वै वर्तमानास्ते वाडवा धर्मसंभवाः॥४८॥

धर्मारण्ये महाभागाः पुत्रपौत्रान्विताऽभवन् ॥

शूद्राः सर्वे महाभागाः पुत्रपौत्र समावृताः ॥ ४९॥

धर्मारण्ये महातीर्थे सर्वे ते द्विजसेवकाः ॥

अभवन्रामभक्ताश्च रामाज्ञां पालयंति च ॥ 3.2.40.५० ॥

आज्ञामत्याऽऽदरेणेह हनूमंतश्च वीर्यवान् ॥

पालयेत्सोऽपि चेदानीं सुप्राप्ते वै कलौ युगे ॥ ५१ ।

अदृष्टरूपी हनुमांस्तत्र भ्रमति नित्यशः॥

त्रैविद्या वाडवा यत्र चातुर्विद्यास्तथैव च ॥ ५२ ॥

सभायामुपविष्टा येऽन्यायात्पापं प्रकुर्वते ॥

जयो हि न्यायकर्तॄणामजयोऽन्यायकारिणाम् ॥ ५३ ॥

सापराधे यस्तु पुत्रे ताते भ्रातरि चापि वा ।।

पक्षपातं प्रकुर्वीत तस्य कुप्यति वायुजः॥ ५४॥

कुपितो हनुमानेष धननाशं करोति वै॥

पुत्रनाशं करोत्येव धामनाशं तथैव च ॥ ५५ ॥

सेवार्थं निर्मितः शूद्रो न विप्रान्परिषेवते ॥

वृत्तिं वा न ददात्येव हनुमांस्तस्य कुप्यति ॥ ५६ ॥

अर्थनाशं पुत्रनाशं स्थाननाशं महा भयम् ॥

कुरुते वायुपुत्रो हि रामवाक्यमनुस्मरन् ॥ ५७॥

यत्र कुत्र स्थिता विप्राः शूद्रा वा नृपसत्तम ॥

न निर्द्धना भवेयुस्ते प्रसादाद्राघवस्य च ॥५८॥

यो मूढश्चाप्यधर्मात्मा पापपाषंडमाश्रितः ।

निजान्विप्रान्परित्यज्य परज्ञातींश्च मन्यते ॥ ५९॥

तस्य पूर्वकृतं पुण्यं भस्मीभवति नान्यथा ॥

अन्येषां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥ 3.2.40.६० ॥

यथा भवति वै पूर्वं ब्रह्मविष्णुशिवैः कृतम् ॥

तस्य देवा न गृह्णंति हृव्यं कव्यं च पूर्वजाः ॥ ६१॥

वंचयित्वा निजान्विप्रानन्येभ्यः प्रददेत्तु यः ॥

तस्य जन्मार्जितं पुण्यं भस्मीभवति तत्क्षणात् ॥६२॥

ब्रह्मविष्णुशिवैश्चैव पूजिता ये द्विजोत्तमाः।। ते

षां ये विमुखाः शूद्रा रौरवे निवसंति ते।। ६३।।

यो लौल्याच्च कुलाचारं गोत्राचारं प्रलोपयेत्।।

स्वाचारं यो न कुर्वीत कदाचिद्वै विमोहितः।।६४।।

सर्वनाशो भवेत्तस्य भस्मीभवति तत्क्षणात् ॥

तस्मात्सर्वः कुलाचारः स्थानाचारस्तथैव च ॥ ६५॥

गोत्राचारः पालनीयो यथावित्तानुसारतः ॥

एवं ते कथितं राजन्धर्मारण्यं पुरातनम्॥ ६६॥

स्थापितं देवदेवैश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥

धर्मारण्यं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमंदिरम्॥

द्वापरे वेदभवनं कालौ मोहेरकं स्मृतम् ॥ ६७ । । !

ब्रह्मोवाच ॥ ॥

य इदं शृणुयात्पुत्र श्रद्धया परया युतः॥

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ६८॥

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत्॥

तत्सर्वं नाशमायाति श्रवणात्कीर्तनात्सुकृत् ॥ ६९॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम्॥

माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्याप्तये नरः ॥ 3.2.40.७० ॥

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वक्षेत्रेषु यत्फलम्॥

तत्फलं समवाप्नोति धर्मारण्यस्य सेवनात् ॥ ७१ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं यच्छ्रुतं त्वन्मुखांबुजात् ॥

धर्मवाप्यां यत्र धर्म्मस्तपस्तेपे सुदुष्कुरम् ॥ ७२॥

तस्य क्षेत्रस्य महिमा मया त्वत्तोऽवधारितः ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि धर्मारण्यदिदृक्षया ॥७३।।

तत्र वाक्यजलौघेन पावितोऽहं चतुर्मुख ॥ ७४ । ।

व्यास उवाच ॥ ॥

इदमाख्यानकं सर्वं कथितं पांडुनंदन ॥

यच्छ्रुत्वा गोसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ॥७५॥

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्द्धनो धनवान्भवेत् ॥

रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बंधनात् ॥ ७६ ॥

विद्यार्थी लभते विद्यामुत्तमां कर्मसाधनाम् ॥

तीर्थयात्राफलं तस्य कोटिकन्याफलं लभेत् ॥ ७७ ॥

यः श्रृणोति नरो भक्त्या नारी वाथ नरोत्तम ॥

निरयं नैव पश्यंति एकोत्तरशतैः सह ॥ ७८॥

शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिभिस्तथा ॥

पुराणपुस्तकं राजन्प्रयतः शिष्टसंमतः ॥ ७९॥

अर्चयेच्च यथा न्यायं गंधमाल्यैः पृथक्पृथक् ॥

समाप्तौ नृप ग्रंथस्य वाचकस्यानुपूजनम् ॥ 3.2.40.८० ॥

दानादिभिर्यथान्यायं संपूर्णफलहेतवे ॥

मुद्रिकां कुंडले चैव ब्रह्मसूत्रं हिरण्मयम् ॥ ८१ ॥

वस्त्राणि च विचित्राणि गंधमाल्यानुलेपनैः ॥

देववत्पूजनं कृत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम् ॥ ८२ ॥

एवं विधानतः श्रुत्वा धर्मारण्यकथानकम्॥

धर्मारण्यनिवासस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये धर्मारण्यनिवासिव्यवस्थावर्णनपूर्वक धर्मारण्यपुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥

॥श्रीगणेशाय नमः॥।॥

श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥

अथ ब्रह्मोत्तरखंडमारंभः ॥

॥ ॐ नमः शिवाय ॥ ॥

ज्योतिर्मात्रस्वरूपाय निर्मलज्ञानचक्षुषे ॥

नमः शिवाय शांताय ब्रह्मणे लिंगमूर्त्तये ॥ १ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

आख्यातं भवता सूत विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्॥

समस्ताघहरं पुण्यं समसेन श्रुतं च नः॥ २॥

इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं त्रिपुरद्विषः ॥

तद्भक्तानां च माहात्म्यमशेषाघहरं परम्॥ ३॥

तन्मंत्राणां च माहात्म्यं तथैव द्विजसत्तम ॥

तत्कथायाश्च तद्भक्तेः प्रभावमनुवर्णय॥ ४॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतावदेव मर्त्यानां परं श्रेयः सनातनम्॥

यदीश्वरकथायां वै जाता भक्तिरहैतुकी ॥ ५॥

अतस्तद्भक्तिलेशस्य माहात्म्यं वर्ण्यते मया ॥

अपि कल्पायुषा नालं वक्तुं विस्तरतः क्वचित्॥ ६॥

सर्वेषामपि पुण्यानां सर्वेषां श्रेयसामपि ॥

सर्वेषामपि यज्ञानां जपयज्ञः परः स्मृतः॥ ७॥

तत्रादौ जपयज्ञस्य फलं स्वस्त्ययनं महत् ॥

शैवं षडक्षरं दिव्यं मंत्रमाहुर्महर्षयः॥ ८॥

देवानां परमो देवो यथा वै त्रिपुरांतकः ॥

मंत्राणां परमो मंत्रस्तथा शैवः षडक्षरः ॥ ९॥

एष पंचाक्षरो मंत्रो जप्तॄणां मुक्तिदायकः॥

संसेव्यते मुनिश्रेष्ठैरशेषैः सिद्धिकांक्षिभिः॥३.३.१.१०

१० ॥ अस्यैवाक्षरमाहात्म्यं नालं वक्तुं चतुर्मुखः॥

श्रुतयो यत्र सिद्धांतं गताः परमनिर्वृताः॥ ११ ॥

सर्वज्ञः परिपूर्णश्च सच्चिदानंदलक्षणः ॥

स शिवो यत्र रमते शैवे पंचाक्षरे शुभे ॥ १२ ॥

एतेन मंत्रराजेन सर्वोपनिषदात्मना ॥

लेभिरे मुनयः सर्वे परं ब्रह्म निरामयम्॥१३॥

नमस्कारेण जीवत्वं शिवेऽत्र परमात्मनि ॥

ऐक्यं गतमतो मंत्रः परब्रह्ममयो ह्यसौ ॥ १४ ॥

भवपाशनिबद्धानां देहिनां हितकाम्यया ॥

आहोंनमः शिवायेति मंत्रमाद्यं शिवः स्वयम् ॥ १५॥

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैः किं तीर्थैः किं तपोऽध्वरैः ॥

यस्योंनमः शिवायेति मंत्रो हृदयगोचरः॥ १६ ॥

तावद्भ्रमंति संसारे दारुणे दुःखसंकुले ॥

यावन्नोच्चारयंतीमं मंत्रं देहभृतः सकृत् ॥ १७ ॥

मंत्राधिराजराजोऽयं सर्ववेदांतशेखरः ॥

सर्वज्ञाननिधानं च सोऽयं चैव षडक्षरः ॥ १८ ॥

कैवल्यमार्गदीपोऽयमविद्यासिंधुवाडवः ॥

महापातकदावाग्निः सोऽयं मंत्रः षडक्षरः ! ॥ १९ ॥

तस्मात्सर्वप्रदो मंत्रः सोऽयं पञ्चाक्षरः स्मृतः ॥

स्त्रीभिः शूद्रैश्च संकीर्णैर्धार्यते मुक्तिकांक्षिभिः।।३.३.१२० ॥

नास्य दीक्षा न होमश्च न संस्कारो न तर्पणम् ॥

न कालो नोपदेशश्च सदा शुचिरयं मनुः ॥ २१ ॥

महापातकविच्छित्त्यै शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥

अलं नमस्कियायुक्तो मुक्तये परिकल्पते ॥ २२॥

उपदिष्टः सद्गुरुणा जप्तः क्षेत्रे च पावने ॥

सद्यो यथेप्सितां सिद्धिं ददातीति किमद्भुतम् ॥ २३ ॥

अतः सद्गुरुमाश्रित्य ग्राह्योऽयं मंत्रनायकः॥

पुण्यक्षेत्रेषु जप्तव्यः सद्यः सिद्धिं प्रयच्छति ॥ २४॥

गुरवो निर्मलाः शांताः साधवो मितभाषिणः ॥

कामक्रोधविनिर्मुक्ताः सदाचारा जितेंद्रियाः ॥ २५ ॥

एतैः कारुण्यतो दत्तो मंत्रः क्षिप्रं प्रसिद्ध्यति ॥

क्षेत्राणि जपयोग्यानि समासात्कथयाम्यहम् ॥ २६ ॥

प्रयागं पुष्करं रम्यं केदारं सेतुबंधनम् ॥

गोकर्णं नैमिषारण्यं सद्यः सिद्धिकरं नृणाम् ॥२७॥

अत्रानुवर्ण्यते सद्भिरितिहासः पुरातनः॥

असकृद्वा सकृद्वापि शृण्वतां मंगलप्रदः॥ २८॥

मथुरायां यदुश्रेष्ठो दाशार्ह इति विश्रुतः ॥

बभूव राजा मतिमान्महोत्साहो महाबलः ॥ २९ ॥

शास्त्रज्ञो नयवाक्छूरो धैर्यवानमितद्युतिः ॥

अप्रधृष्यः सुगंभीरः संग्रामेष्वनिवर्त्तितः ॥ ३.३.१.३०॥

महारथो महेष्वासो नानाशास्त्रार्थकोविदः॥

वदान्यो रूपसंपन्नो युवा लक्ष णसंयुतः ॥ ३१ ॥

स काशिराजतनयामुपयेमे वराननाम् ॥

कांतां कलावतीं नाम रूपशीलगुणान्विताम् ॥ ३२ ॥

कृतोद्वाहः स राजेंद्रः संप्राप्य निजमंदिरम्॥

रात्रौ तां शयनारूढां संगमाय समाह्वयत् ॥ ३३ ॥

सा स्वभर्त्रा समाहूता बहुशः प्रार्थिता सती ॥

न बबंध मनस्तस्मिन्न चागच्छ तदंतिकम्॥ ३४॥

संगमाय यदाहूता नागता निजवल्लभा ॥

बलादाहर्तुकामस्तामुदतिष्ठन्महीपतिः ॥ ३५ ॥.

।। राज्ञ्युवाच ॥ ॥

मा मां स्पृश महाराज कारणज्ञां व्रते स्थिताम् ॥

धर्माधर्मौ विजानासि मा कार्षीः साहसं मयि ॥ ३६ ॥

क्वचित्प्रियेण भुक्तं यद्रोचते तु मनीषिणाम् ॥

दंपत्योः प्रीतियोगेन संगमः प्रीतिवर्द्धनः ॥ ३७ ॥

प्रियं यदा मे जायेत तदा संगस्तु ते मयि ॥

का प्रीतिः किं सुखं पुंसां बलाद्भोगेन योषिताम् ॥ ३८ ॥

अप्रीतां रोगिणीं नारीमंतर्वत्नीं धृतव्रताम् ॥

रजस्वलामकामां च न कामेत बलात्पुमान् ॥ ३९ ॥

प्रीणनं लालनं पोषं रंजनं मार्दवं दयाम्॥

कृत्वा वधूमुपगमेद्युवतीं प्रेमवान्पतिः ॥

युवतौ कुसुमे चैव विधेयं सुखमिच्छता ॥ ३.३.१.४० ।

इत्युक्तोऽपि तया साध्व्या स राजा स्मरविह्वलः ॥

बलादाकृष्य तां हस्ते परिरेभे रिरंसया ॥ ४१ ॥

तां स्पृष्टमात्रां सहसा तप्तायःपिंडसन्निभाम् ॥

निर्दहंतीमिवात्मानं तत्याज भयविह्वलः ॥ ४२ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं तव प्रिये ॥

कथमग्निसमं जातं वपुः पल्लवकोमलम्॥ ॥ ४३ ॥

इत्थं सुविस्मितो राजा भीतः सा राजवल्लभा ॥

प्रत्युवाच विहस्यैनं विनयेन शुचिस्मिता ॥ ४४ ॥

॥ राज्ञ्युवाच ॥ ॥

राजन्मम पुरा बाल्ये दुर्वासा मुनिपुंगवः॥

शैवीं पंचाक्षरीं विद्यां कारुण्येनोपदिष्टवान् ॥४५॥

तेन मंत्रानुभावेन ममांगं कलुषोज्झितम् ॥

स्प्रष्टुं न शक्यते पुंभिः सपापैर्देवैवर्जितैः॥ ४६॥

त्वया राजन्प्रकृतिना कुलटागणिकादयः ॥

मदिरास्वादनिरता निषेव्यंते सदा स्त्रियः ॥४७॥

न स्नानं क्रियते नित्यं न मंत्रो जप्यते शुचिः ॥

नाराध्यते त्वयेशानः कथं मां स्प्रष्टुमर्हसि ॥ ४८॥

॥ राजोवाच।॥ ॥

तां समाख्याहि सुश्रोणि शैवीं पंचाक्षरीं शुभाम् ॥

विद्याविध्वस्तपापोऽहं त्वयीच्छामि रतिं प्रिये ॥ ४९ ॥

॥ राज्ञ्युवाच ॥ ॥

नाहं तवोपदेशं वै कुर्यां मम गुरुर्भवान् ॥

उपातिष्ठ गुरुं राजन्गर्गं मंत्र विदांवरम् ॥ ३.३.१.५० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

इति संभाषमाणौ तौ दंपती गर्गसन्निधिम् ॥

प्राप्य तच्चरणौ मूर्ध्ना ववंदाते कृताञ्जली ॥ ५१ ॥

अथ राजा गुरुं प्रीतमभिपूज्य पुनःपुनः ॥

समाचष्ट विनीतात्मा रहस्यात्ममनोरथम् ॥ ५२॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

कृतार्थं मां कुरु गुरो संप्राप्तं करुणार्द्रधीः ॥

शैवीं पंचाक्षरीं विद्यामुपदेष्टुं त्वमर्हसि ॥ ५३॥

अनाज्ञातं यदाज्ञातं यत्कृतं राजकर्मणा ॥

तत्पापं येन शुद्ध्येत तन्मंत्रं देहि मे गुरो ॥ ५४॥

एवमभ्यर्थितो राज्ञा गर्गो ब्राह्मणपुंगवः ॥

तौ निनाय महापुण्यं कालिंद्यास्तटमुत्तमम् ॥ ५५ ॥

तत्र पुण्यतरोर्मूले निषण्णोऽथ गुरुः स्वयम् ॥

पुण्यतीर्थजले स्नातं राजानं समुपोषितम्॥ ५६ ॥

प्राङ्मुखं चोपवेश्याथ नत्वा शिवपदाम्बुजम् ॥

तन्मस्तके करं न्यस्य ददौ मंत्रं शिवात्मकम् ॥ ॥ ५७॥

तन्मंत्रधारणादेव तद्गुरोर्हस्तसंगमात्॥

निर्ययुस्तस्य वपुषो वायसाः शतकोटयः ॥ ५८॥

ते दग्धपक्षाः क्रोशंतो निपतंतो महीतले ॥

भस्मीभूतास्ततः सर्वे दृश्यंते स्म सहस्रशः ॥ ५९॥

दृष्ट्वा तद्वायसकुलं दह्यमानं सुविस्मितौ ॥

राजा च राजमहिषी तं गुरुं पर्यपृच्छताम् ॥ ३.३.१.६० ॥

भगवन्निदमाश्चर्यं कथं जातं शरीरतः ॥

वायसानां कुलं दृष्टं किमेतत्साधु भण्यताम् ॥ ६१ ॥

॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ राजन्भवसहस्रेषु भवता परिधावता ॥

संचितानि दुरन्तानि संति पापान्यनेकशः ॥ ६२॥

तेषु जन्मसहस्रेषु यानि पुण्यानि संति ते ॥

तेषामाधिक्यतः क्वापि जायते पुण्ययोनिषु ॥ ६३॥

तथा पापीयसीं योनिं क्वचित्पापेन गच्छति ॥

साम्ये पुण्यान्ययोश्चैव मानुषीं योनिमाप्तवान् ॥ ६४ ॥

शैवी पंचाक्षरी विद्या यदा ते हृदयं गता।

अघानां कोटयस्त्वत्तः काकरूपेण निर्गताः ॥ ६९॥

कोटयो ब्रह्महत्यानामगम्यागम्यकोटयः॥

स्वर्णस्तेयसुरापानभ्रूणहत्या दिकोटयः ॥

भवकोटिसहस्रेषु येऽन्ये पातकराशयः ॥ ६६॥

क्षणाद्भस्मीभवंत्येव शैवे पंचाक्षरे धृते ॥

आसंस्तवाद्य राजेंद्र दग्धाः पातककोटयः ॥ ॥ ६७ ॥

अनया सह पूतात्मा विहरस्व यथासुखम् ॥

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठस्तं मंत्रमुपदिश्य च ॥६८॥

ताभ्यां विस्मितचित्ताभ्यां सहितः स्वगृहे ययौ ॥

गुरुवर्यमनुज्ञाप्य मुदितौ तौ च दंपती ॥ ६९॥

ततः स्वभवनं प्राप्य रेजतुःस्म महाद्युती।॥

राजा दृढं समाश्लिष्य पत्नीं चन्दनशीतलाम्॥

संतोषं परमं लेभे निःस्वः प्राप्य यथा धनम् ॥ ३.३.१.७० ॥

अशेषवेदोपनिषत्पुराणशास्त्रावतंसोऽयमघांतकारी ॥

पंचाक्षरस्यैव महाप्रभावो मया समासात्कथितो वरिष्ठः ॥७१॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे पंचाक्षरमन्त्रमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथान्यदपि वक्ष्यामि माहात्म्यं त्रिपुरद्विषः ॥

श्रुतमात्रेण येनाशु च्छिद्यंते सर्वसंशयाः ॥ १ ॥

अतः परतरं नास्ति किंचित्पापविशोधनम् ॥

सर्वानंदकरं श्रीमत्सर्वकामार्थसाधम् ॥ २ ॥

दीर्घायुर्विजयारोग्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥

यदनन्येन भावेन महे शाराधनं परम् ॥ ३॥

आर्द्राणामपि शुष्काणामल्पानां महतामपि ॥

एतदेव विनिर्दिष्टं प्रायश्चितमथोत्तमम् ॥ ४ ॥

सर्वकालेऽप्यभेद्यानामघानां क्षयकारणम् ॥

महामुनिविनिर्दिष्टैः प्रायश्चित्तैरथोत्तमैः ॥ ५॥

इयमेव परं श्रेयः सर्वशास्त्रविनिश्चितम्॥

यद्भक्त्या परमेशस्य पूजनं परमो दयम्॥ ६॥

जानताऽजानता वापि येन केनापि हेतुना ॥

यत्किंचिपि देवाय कृतं कर्म विमुक्तिदम् ॥ ७ ॥

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यामुपवासोऽति दुर्लभः॥

तत्रापि दुर्लभं मन्ये रात्रौ जागरणं नृणाम् ॥ ८॥

अतीव दुर्लभं मन्ये शिवलिंगस्य दर्शनम् ॥

सुदुर्लभतरं मन्ये पूजनं परमेशितुः ॥ ॥ ९॥

भवकोटिशतोत्पन्नषुण्यराशिविपाकतः॥

लभ्यते वा पुनस्तत्र बिल्वपत्रार्चनं विभोः ॥ ३.३.२.१० ॥

वर्षाणामयुतं येन स्नातं गंगासरिज्जले ।

सकृद्बिल्वार्चनेनैव तत्फलं लभते नरः॥११॥

यानियानि तु पुण्यानि लीनानीह युगेयुगे ॥

माघेऽसितचतुर्दश्यां तानि तिष्ठंति कृत्स्नशः ॥ १२ ॥

एतामेव प्रशंसंति लोके ब्रह्मादयः सुराः ॥

मुनयश्च वशिष्ठाद्या माघेऽसितचतुर्दशीम् ॥ १३ ॥

अत्रोपवासः केनापि कृतः क्रतुशताधिकैः ॥

रात्रौ जागरणं पुण्यं कल्पकोटितपोऽधिकम् ॥ १४॥

एकेन बिल्वपत्रेण शिवलिंगार्चनं कृतम् ॥

त्रैलोक्ये तस्य पुण्यस्य को वा सादृश्यमिच्छति ॥ १५ ॥

अत्रानुवर्ण्यते गाथा पुण्या परमशोभना ॥

गोपनीयापि कारुण्याद्गौतमेन प्रकाशिता ॥ १६ ॥

इक्ष्वाकुवंशजः श्रीमान्राजा परम धार्मिकः॥

आसीन्मित्रसहोनाम श्रेष्ठः सर्वधनुर्भृताम्॥ १७॥

स राजा सकलास्त्रज्ञः शास्त्रज्ञः श्रुतिपारगः ॥

वीरोऽत्यंतबलोत्साहो नित्योद्योगी दयानिधिः॥ १८॥

पुण्यानामिव संघातस्तेजसामिव पंजरः ॥

आश्चर्याणामिव क्षेत्रं यस्य मूर्तिर्विराजते ॥ १९ ॥

हृदयं दययाक्रांतं श्रियाक्रांतं च तद्वपुः ।।

चरणौ यस्य सामंतचूडामणिमरीचिभिः ।। ३.३.२.२० ।।

एकदा मृगयाकेलिलोलुपः स महीपतिः ।।

विवेश गह्वरं घोरं बलेन महतावृतः ।। ।। २१ ।।

तत्र विव्याध विशिखैः शार्दूलान्गवयान्मृगान् ।।

रुरून्वराहान्महिषान्मृगेंद्रानपि भूरिशः ।। २२ ।।

स रथी मृगयासक्तो गहनं दंशित श्चरन् ।।

कमपि ज्वलनाकारं निजघान निशाचरम् ।। २३ ।।

तस्यानुजः शुचाविष्टो दृष्ट्वा दूरे तिरोहितः ।।

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा चिंतयामास चेतसा ।। २४ ।।

नन्वेष राजा दुर्द्धर्षो देवानां रक्षसामपि ।।

छद्मनैव प्रजेतव्यो मम शत्रुर्न चान्यथा ।। २५ ।।

इति व्यवसितः पापो राक्षसो मनुजाकृतिः ।।

आससाद नृपश्रेष्ठमुत्पात इव मूर्तिमान् ।। २६ ।।

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् ।।

चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः ।। २७ ।।

अथ तस्मिन्वने राजा किंचित्कालं विहृत्य सः ।।

निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीं पुनराययौ ।। २८ ।।

तस्य राजेंद्रमुख्यस्य मदयंतीतिनामतः ।।

दमयन्ती नलस्येव विदिता वल्लभा सती ।। २९ ।।

एतस्मिन्समये राजा निमंत्र्य मुनिपुंगवम् ।।

वशिष्ठं गृहमानिन्ये संप्राप्ते पितृवासरे ।। ३.३.२.३० ।।

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् ।।

शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत् ।। ३१ ।।

धिग्धिङ्नरामिषं राजं स्त्वयैतच्छद्मकारिणा ।।

खलेनोपहृतं मेऽद्य अतो रक्षो भविष्यसि ।। ३२ ।।

रक्षःकृतमविज्ञाय शप्त्वैवं स गुरुस्ततः ।।

पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम् ।। ३३ ।।

राजापि कोपितः प्राह यदिदं मे न चेष्टितम् ।।

न ज्ञातं च वृथा शप्तो गुरुं चैव शपाम्यहम् ।। ३४ ।।

इत्यपोंजलिनादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः ।।

पतित्वा पादयोस्तस्य मदयन्ती न्यवारयत् ।।३५।।

ततो निवृत्तः शापाच्च तस्या वचनगौरवात् ।।

तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ ।।३६।।

कल्मषांघ्रिरिति ख्यातस्ततः प्रभृति पार्थिवः ।।

बभूव गुरुशापेन राक्षसो वनगोचरः ।।३७।।

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं घोरं कालां तकोपमम् ।।

चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः ।।३८।।

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ ।।

अपश्यदंतकाकारो नवोढौ मुनिदंपती ।। ।।३९।।

राक्षसो मानुषाहारः किशोरमुनिनंदनम् ।।

जग्धुं जग्राह शापार्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा ।।३.३.२.४०।।

रक्षोगृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीताथ तत्प्रिया ।।

उवाच करुणं बाला क्रंदंती भृशवेपिता ।। ४१ ।।

भोभो मामा कृथाः पापं सूर्यवंशयशोधर ।।

मदयंतीपतिस्त्वं हि राजेंद्रो न तु राक्षसः ।।४२।।

न खाद मम भर्त्तारं प्राणात्प्रियतमं प्रभो ।।

आर्त्तानां शरणार्त्तानां त्वमेव हि यतो गतिः ।। ४३ ।।

पापानामिव संघातैः किं मे दुष्टैर्जडासुभिः ।।

देहेन चातिभारेण विना भर्त्रा महात्मना ।। ४४ ।।

मलीमसेन पापेन पांचभौतेन किं सुखम् ।।

बालोयं वेदविच्छांतस्तपस्वी बहुशास्त्रवित् ।। ४५ ।।

अतोऽस्य प्राणदानेन जगद्रक्षा त्वया कृता।

कृपां कुरु महाराज बालायां ब्राह्मणस्त्रियाम् ॥ ४६ ॥

अनाथकृपणार्तेषु सघृणाः खलु साधवः ॥ ||

इत्थमभ्यर्थितः सोऽपि पुरुषादः स निर्घृणः ॥ ४७॥

चखाद शिर उत्कृत्य विप्रपुत्रं दुराशयः॥

अथ साध्वी कृशा दीना विलप्य भृशदुःखिता। ॥ ४८ ॥

आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे तथोल्बणाम् ॥

भर्तारमनुगच्छंती संविशंती हुताशनम् ॥ ४९ ॥

राजानं राक्षसाकारं शापास्त्रेण जघान तम् ॥

रेरे पार्थिव पापात्मंस्त्वया मे भक्षितः पतिः ॥ ३.३.२.५० ॥

अतः पतिव्रतायास्त्वं शापं भुंक्ष्व यथोल्बणम्॥

अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वमपि संगतः ।

तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती ॥ ५१ ॥

सोऽपि राजा गुरोः शापमुपभुज्य कृतावधिम् ॥

पुनः स्वरूपमादाय स्वगृहं मुदितो ययौ ॥ ५२ ॥

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं तत्पत्नी रतिलालसम् ॥

पतिं निवारयामास वैधव्यातिबिभ्यती ॥ ५३॥

अनपत्यः स निर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः ॥

विसृज्य सकलं लक्ष्मीं ययौ भूयोऽपि काननम् ॥ ५४ ॥

सूर्यवंशप्रतिष्ठित्यै वशिष्ठो मुनिसत्तमः ॥

तस्यामुत्पादयामास मदयंत्यां सुतोत्तमम् ॥ ५५ ॥

विसृष्टराज्यो राजापि विचरन्सकलां महीम् ॥

आयांतीं पृष्ठतोऽपश्यत्पिशाचीं घोररूपिणीम् ॥ ५६ ॥

सा हि मूर्तिमती घोरा ब्रह्महत्या दुरत्यया ॥

यदासौ शापविभ्रष्टो मुनिपुत्रमभक्षयत् ॥ ५७ ॥

तेनात्मकर्मणा. यांतीं ब्रह्महत्यां स पृष्ठतः ॥

बुबुधे मुनिवर्याणामुपदेशेन भूपतिः॥ ५८ ॥

तस्या निर्वेशमन्विच्छन्राजा निर्विण्णमानसः ॥

नानाक्षेत्राणि तीर्थानि चचार बहुवत्सरम् ॥ ॥ ५९ ॥

यदा सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वापि च मुहुर्मुहुः ॥

न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलामाययौ तदा ॥

बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चिंतया परयार्दितः। ॥ ३.३.२.६० ॥

ददर्श मुनिमायांतं गौतमं विमलाशयम्॥

हुताशनमिवाशेषतपस्विजनसेवितम् ॥ ६१ ॥

विवस्वंतमिवात्यंतं घनदोषतमोनुदम् ॥

शशांकमिव निःशंकमवदातगुणोदयम् ॥ ६२ ॥

महेश्वरमिव श्रीमद्द्विजराजकलाधरम् ॥

शांतं शिष्यगणोपेतं तपसामेकभाजनम् ॥ ६३ ॥

उपसृत्य स राजेंद्रः प्रणनाम मुहुर्मुहुः ॥

गौतमोऽपि मुनिश्रेष्ठो राजानं रविवंशजम् ॥ ६१ ॥

अभिनंद्य मुनिः प्रीत्या संस्मितं समभाषत ॥ ॥ ६९॥ .

॥ गौतम उवाच ।।

कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चित्ते पदमव्ययम् ॥ ६६॥

कुशलिन्यः प्रजाः कच्चिदवरोधजनोपि वा ॥

किमर्थमिह संप्राप्तो विसृज्य सकलां श्रियम् ॥ ६७ ॥

किं च ध्यायसि भो राजन्दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् ॥ ६८॥

ll राजोवाच ॥ ॥

सर्वे कुशलिनो ब्रह्मन्वयं त्वदनुकंपया।॥

राज्ञामुत्तमवंश्यानां ब्रह्मायत्ता हि संपदः ॥

किं नु मां बाधते त्वेषा पिशाची घोररूपिणी ॥ ६९॥

अलक्षिता मदपरैर्भर्त्सयंती पदेपदे ।।

यन्मया शापदग्धेन कृतमहो दुरत्ययम् ।।

न शांतिर्जायते तस्य प्रायश्चित्तसहस्रकैः ।। ३.३.२.७० ।।

इष्टाश्च विविधा यज्ञाः कोशसर्वस्वदक्षिणाः ।।

सरित्सरांसि स्नातानि यानि पूज्यानि भूतले ।।

निषेवितानि सर्वाणि क्षेत्राणि भ्रमता मया ।। ७१ ।।

जप्तान्यखिलमंत्राणि ध्याताः सकलदेवताः ।।

महाव्रतानि चीर्णानि पर्णमूलफलाशिना ।। ७२ ।।

तानि सर्वाणि कुर्वंति स्वस्थं मां न कदाचन ।।

अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्ष्यते ।। ७३ ।।

यतस्त्वद्दर्शनादेव ममात्मानंदभागभूत् ।।

अन्विच्छँल्लभते क्वापि वर्षपूगैर्मनोरथम् ।। ७४ ।।

इत्येवं जनवादोऽपि संप्राप्तो मयि सत्यताम् ।।

आजन्मसंचितानां तु पुण्यानामुदयोदये ।। ७५ ।।

यद्भवान्भवभीतानां त्राता नयनगोचरः ।।

कस्माद्देशादिहायातो भवान्भवभयापहः ।। ७६ ।।

दूरभ्रमणविश्रांतं शंके त्वामिह चागतम् ।।

दृष्ट्वाश्चर्यमिवात्यर्थं मुदितोसि मुखश्रिया ।। ७७ ।।

आनंदयसि मे चेतः प्रेम्णा संभाषणादिव ।।

अद्य मे तव पादाब्जशरणस्य कृतैनसः ।।

शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम् ।।७८।।

इति तेन समादिष्टो गौतमः करुणानिधिः ।।

समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम् ।। ७९ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

साधु राजेंद्र धन्योऽसि महा घेभ्यो भयं त्यज ।।३.३.२.८०।।

शिवे त्रातरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम् ।।

शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम् ।।८१।।

महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं मनोरमम्।।

यत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि ।। ८२ ।।

स्मृतो ह्यशेषपापघ्नो यत्र संनिहितः शिवः ।।

यथा कैलासशिखरे यथा मंदारमूर्द्धनि ।। ८३ ।।

निवासो निश्चितः शंभोस्तथा गोकर्णमण्डले ।।

नाग्निना न शशांकेन न ताराग्रहनायकैः ।। ८४ ।।

तमो निस्तीर्यते सम्य ग्यथा सवितृदर्शनात् ।।

तथैव नेतरैस्तीर्थैर्न च क्षेत्रैर्मनोरमैः ।। ८५ ।।

सद्यः पापविशुद्धिः स्याद्यथा गोकर्णदर्शनात् ।।

अपि पापशतं कृत्वा ब्रह्म हत्यादि मानवः ।। ८६ ।।

सकृत्प्रविश्य गोकर्णं न बिभेति ह्यघात्क्वचित् ।।

तत्र सर्वे महात्मानस्तपसा शांतिमागताः ।।८७।।

इन्द्रोपेंद्रविरिंच्याद्यैः सेव्यते सिद्धिकांक्षिभिः ।।

तत्रैकेन दिनेनापि यत्कृतं व्रतमुत्तमम् ।। ८८ ।।

तदन्यत्राब्दलक्षेण कृतं भवति तत्समम् ।।

यत्रेंद्रब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां हितकाम्यया ।। ८९ ।।

महाबलाभिधानेन देवः संनिहितः स्वयम् ।।

घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा ।। ३.३.२.९० ।।

तल्लिंगं स्थापयामास गोकर्णे गणनायकः ।।

इन्द्रो ब्रह्मा मुकुन्दश्च विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।। ९१ ।।

आदित्या वसवो दस्रौ शशांकश्च दिवाकरः ।।

एते विमानगतयो देवास्ते सह पार्षदैः ।। ९२ ।।

पूर्वद्वारं निषेवन्ते देवदेवस्य शूलिनः ।।

योन्यो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः ।। ९३ ।।

पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः ।।

वरुणः सरितां नाथो गंगादिसरितां गणैः ।। ९४ ।।

आसेवते महादेवं पश्चिमद्वारमाश्रितः ।।

तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकर्णिका ।। ९५ ।।

मातृभिश्चंडिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिता ।।

विश्वावसुश्चित्ररथश्चित्रसेनो महाबलः ।। ९६ ।।

सह गन्धर्ववर्गैश्च पूजयंति महाबलम् ।।

रंभा घृताची मेना च पूर्वचित्तिस्तिलोत्तमा ।। ९७ ।।

नृत्यंति पुरतः शम्भोरुर्वश्याद्याः सुरस्त्रियः ।।

वशिष्ठः कश्यपः कण्वो विश्वामित्रो महा तपाः ।। ९८ ।।

जैमिनिश्च भरद्वाजो जाबालिः क्रतुरंगिराः ।।

एते वयं च राजेंद्र सर्वे ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।। ९९ ।।

देवं महाबलं भक्त्या समंतात्पर्यु पास्महे ।।

मरीचिना सहात्रिश्च दक्षाद्याश्च मुनीश्वराः ।। ३.३.२.१०० ।।

सनकाद्या महात्मान उपविष्टा उपासते ।।

तथैव मुनयः साध्या अजिनांबर धारिणः ।। १ ।।

दंडिनो व्रतमुण्डाश्च स्नातका ब्रह्मचारिणः ।।

त्वगस्थिमात्रावयवास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ।। २ ।।

सेवन्ते परया भक्त्या देवदेवं पिनाकिनम् ।।

तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरः सिद्धचारणाः ।। ३ ।।

विद्याधराः किंपुरुषाः किन्नरा गुह्यकाः खगाः ।।

नागाः पिशाचा वेताला दैतेयाश्च महाबलाः ।। ४ ।।

नानाविभवसंपन्ना नानाभूषणवाहनाः ।।

विमानैः सूर्यसंकाशैरग्निवर्णैः शशिप्रभैः ।। ५ ।।

विद्युत्पुंजनिभैरन्यैः समं तात्परिवारितम् ।।

प्रस्तुवंति प्रगायंति पठंति प्रणमंति च ।। ६ ।।

प्रनृत्यंति प्रहृष्यंति गोकर्णे पृथिवीपते ।।

लभंतेऽभीप्सितान्कामान्रमंते च यथा सुखम् ।। ७ ।।

गोकर्णसदृशं क्षेत्रं नास्ति ब्रह्मांडगोलके ।।

तत्र घोरं तपस्तप्तमगस्त्येन महात्मना ।। ८ ।।

तथा सनत्कुमारेण प्रियव्रतसुतैरपि ।।

अग्निना देववर्येण कन्दर्पेण च पार्थिव ।। ९ ।।

तथा देव्या भद्रकाल्या शिशुमारेण धीमता ।।

दुर्मुखेन फणींद्रेण मणिनागाह्वयेन च ।। ३.३.२.११० ।।

इलावर्तादिभिर्नागैर्गरुडेन बलीयसा ।।

रक्षसा रावणेनापि कुम्भकर्णाह्वयेन तु ।। ११ ।।

विभीषणेन पुण्येन तपस्तप्तं महात्मना ।।

एते चान्ये च गीर्वाणाः सिद्धदानवमानवाः ।। १२ ।।

गोकर्णे देवदेवेशं शिवमाराध्य भक्तितः ।।

स्वनामांकानि लिंगानि स्थापयित्वा सहस्रशः ।। १३ ।।

लेभिरे परमां सिद्धिं तथा तीर्थानि चक्रिरे ।।

अत्र स्थानानि सर्वेषां देवानां संति पार्थिव ।। १४ ।।

विष्णोश्च देवदेवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।।

कार्त्तिकेयस्य वीरस्य गजवक्त्रस्य चानघ ।। १५ ।।

धर्मस्य क्षेत्रपालस्य दुर्गायाश्च महामते ।।

गोकर्णे शिवलिंगानि विद्यंते कोटिकोटिशः ।। ।। १६ ।।

असंख्यातानि तीर्थानि तिष्ठंति च पदेपदे ।।

बहुनात्र किमुक्तेन गोकर्णस्थानि पार्थिव ।। १७ ।।

सर्वाण्यश्मानि लिंगानि तीर्थान्यंभांसि सर्वशः ।।

गोकर्णे शिवलिंगानां तीर्थानामपि भूरिशः ।। १८ ।।

गीयते महिमा राजन्पुराणेषु महर्षिभिः ।।

गोकर्णे कोटितीर्थं च तीर्थानां मुख्यतां गतम् ।। १९ ।।

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः ।।

कृते महाबलः श्वेतस्त्रेतायामतिलोहितः ।। ३.३.२.१२० ।।

द्वापरे पीत वर्णश्च कलौ श्यामो भविष्यति ।।

आक्रांतं सप्तपातालं कुर्वन्नपि महाबलः ।। २१ ।।

प्राप्ते कलियुगे घोरे मृदुतामुपयास्यति ।।

पश्चिमांबुधितीरस्थं गोकर्णक्षेत्रमुत्तमम् ।। २२ ।।

ब्रह्महत्यादिपापानि दहतीति किमद्भुतम् ।।

ये चात्र ब्रह्महंतारो ये च भूतद्रुहः शठाः ।। २३ ।।

ये सर्वगुणहीनाश्च परदाररताश्च ये ।।

ये दुर्वृत्ता दुराचारा दुःशीलाः कृपणाश्च ये ।। २४ ।।

लुब्धाः क्रूराः खला मूढाः स्ते नाश्चैवातिकामिनः ।।

ते सर्वे प्राप्य गोकर्णं स्नात्वा तीर्थजलेषु च ।। १२५ ।।

देवं महाबलं दृष्ट्वा प्रयाताः शांकरं पदम् ।।

तत्र पुण्यासु तिथिषु पुण्य र्क्षे पुण्यवासरे ।। २६ ।।

येऽर्चयंति महेशानं ते रुद्राः स्युर्न संशयः ।।

यदा कदाचिद्गोकर्णं यो वा को वापि मानवः ।। २७ ।।

प्रविश्य पूजयेदीशं स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ।।

रवींदुसौम्यवारेषु यदा दर्शो भविष्यति ।। २८ ।।

तदा जलनिधौ स्नानं दानं च पितृतर्पणम् ।।

शिवपूजा जपो होमो व्रतचर्या द्विजार्चनम् ।। २९ ।।

यत्किंचिद्वा कृतं कर्म तदनंतफलप्रदम् ।।

व्यतीपातादियोगेषु रविसंक्रमणेषु च ।। ३.३.२.१३० ।।

महाप्रदोषवेलासु शिव पूजा विमुक्तिदा ।।

अथैकां ते प्रवक्ष्यामि तिथिं पार्थिव मुक्तिदाम् ।। ३१ ।।

यस्यां किल महाव्याधो लेभे शंभोः परं पदम् ।।

माघमासे महापुण्या या सा कृष्णचतुर्दशी ।। ३२ ।।

शिवलिंगं बिल्वपत्रं दुर्लभं हि चतुष्टयम् ।।

अहो बलवती माया यया शैवी महातिथिः ।। ३३ ।।

नोपोष्यते जनैर्मूढैर्महामूकैरिव त्रयी ।।

उपवासो जागरणं सन्निधिः परमेशितुः ।। ३४ ।।

गोकर्णं शिवलोकस्य नृणां सोपानपद्धतिः ।।

शृणु राजन्नहमपि गोकर्णा दधुनागतः ।। १३५ ।।

उपास्यैनां शिवतिथिं विलोक्य च महोत्सवम् ।।

अस्यां शिवतिथौ सर्वे महोत्सवदिदृक्षवः ।। ३६ ।।

आगताः सर्वदेशेभ्यश्चातुर्वर्णा महाजनाः ।।

स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च चतुराश्रमवासिनः ।। ३७ ।।

आगत्य दृष्ट्वा देवेशं लेभिरे कृतकृत्यताम् ।।

अथाहमप्यमी शिष्या ऋषयश्च तथाऽपरे ।। ३८ ।।

राजर्षयश्च राजेंद्र सनकाद्याः सुरर्षयः ।।

स्नात्वा सर्वेषु तीर्थेषु समुपास्य महाबलम् ।। ३९ ।।

लब्ध्वा च जन्मसाफल्यं प्रयाताः सर्वतोदिशम् ।।

अमुनाद्य नरेंद्रेण जनकेन यियक्षुणा ।।३.३.२.१४० ।।

निमंत्रितोऽहं संप्राप्तो गोकर्णाच्छिवमंदिरात् ।।

प्रत्यागमं किमप्यंग दृष्ट्वाश्चर्यमहं पथि ।।

महानंदेन मनसा कृतार्थोऽस्मि महीपते ।। १४१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तर खंडे गोकर्णमहिमानुवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

किं दृष्टं भवता ब्रह्मन्नाश्चर्यं पथि कुत्र वा ।।

तन्ममाख्याहि येनाहं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाम्।। १ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

गोकर्णादहमागच्छन्क्वापि देशे विशांपते ।।

जाते मध्याह्नसमये लब्ध वान्विमलं सरः ।। २ ।।

तत्रोपस्पृश्य सलिलं विनीय च पथिश्रमम् ।।

सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम् ।। ३ ।।

अथाविदूरे चांडालीं वृद्धामंधां कृशाकृतिम् ।।

शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडिताम् ।। ४ ।।

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् ।।

पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्।। ५ ।।

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् ।।

विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः ।। ६ ।।

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम्।।

विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम् ।। ७ ।।

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् ।।

विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम् ।। ८ ।।

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः ।।

प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः ।। ९ ।।

अथांतरिक्षपदवीं सिंचंतमिव रश्मिभिः ।।

दिव्यं विमानमानीतमद्राक्षं शिवकिंकरैः ।। ३.३.३.१० ।।

तस्मिन्रवींदुवह्नीनां तेजसामिव पंजरे ।।

विमाने सूर्यसंकाशानपश्यं शिवकिंकरान् ।। ११ ।।

ते वै त्रिशूलखट्वांगटंकचर्मासिपाणयः ।।

चंद्रार्धभूषणाः सांद्रचंद्रकुंदोरुवर्चसः ।। १२ ।।

किरीटकुंडलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः ।।

शिवानुगा मया दृष्टा श्चत्वारः शुभलक्षणाः ।। १३ ।।

तानापतत आलोक्य विमानस्थान्सुविस्मितः ।।

उपसृत्यांतिके वेगादपृच्छं गगने स्थितान् ।। १४ ।।

नमोनमो वस्त्रिदशोत्तमेभ्यस्त्रिलोचनश्रीचरणानुगेभ्यः ।।

त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यस्त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः ।। १५ ।।

विदिता हि मया यूयं महेश्वरपदा नुगाः ।।

इयं वो लोकरक्षार्था गतिराहो विनोदजा ।। ।६ ।।

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः ।।

ब्रूत कारुण्यतो मह्यं यस्माद्यूयमिहागताः ।। १७ ।।

।। शिवदूता ऊचुः ।। ।।

एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चांडाली मरणोन्मुखी ।।

एतामानेतुमायाताः संदिष्टा प्रभुणा वयम् ।। १८ ।।

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैरपृच्छं पुनरप्यहम् ।।

विस्मयाविष्टचित्तस्तान्कृतांजलिरवस्थितः ।। १९ ।।

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति ।।

दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम् ।। ३.३.३.२० ।।

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् ।।

कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ ।। २१ ।।

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः ।।

सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ ।। २२ ।।

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् ।।

जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ ।। २३ ।।

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम्।।

न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ ।। २४ ।।

नोपोषिता शिवतिथिर्न कृतं शिवपूजनम् ।।

भूतसौहृदं न जानाति न च बिल्वशिवार्पणम्।।

नेष्टापूर्तादिकं वापि कथमेनां निनीषथ ।। २५ ।।

न च स्नातानि तीर्थानि न दानानि कृतानि च ।।

न च व्रतानि चीर्णानि कथमेनां निनीषथ ।। २६ ।।

ईक्षणे परिहर्त्तव्या किमु संभाषणादिषु ।।

सत्संगरहितां चंडां कथमेनां निनीषथ ।। २७ ।।

जन्मांतरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा ।।

तत्कथं कुष्ठरोगण कृमिभिः परिभूयते ।। २८ ।।

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् ।।

पापात्मानोऽपि नीयंते कारुण्यात्परमं पदम् ।। २९ ।।

इत्युक्तास्ते मया दूता देवदेवस्य शूलिनः ।।

प्रत्यूचुर्मामथ प्रीत्या सर्वसंशयभेदिनः ।। ३.३.३.३० ।।

।। शिवदूता ऊचुः ।। ।।

ब्रह्मन्सुमहदाश्चर्यं शृणु कौतूहलं यदि ।।

इमामुद्दिश्य चांडालीं यदुक्तं भवताधुना ।। ३१ ।।

आसीदियं पूर्वभवे काचिद्ब्राह्मणकन्यका ।।

सुमित्रानाम संपूर्णसोमबिम्बसमानना ।। ३२ ।।

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमारांगलक्षणा ।।

कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित्तनया सती ।। ३३ ।।

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम्।।

वर्द्धमानां पितुर्गेहे वीक्ष्यासन्विस्मिता जनाः ।। ३४ ।।

दिनेदिने वर्धमाना बंधुभिर्लालिता भृशम् ।।

सा शनैर्यौवनं भेजे स्मरस्येव महाधनुः ।। ३५ ।।

अथ सा बंधुवर्गैश्च समेतेन कुमारिका ।।

पित्रा प्रदत्ता कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे।। ३६ ।।

सा भर्त्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी ।।

कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता ।। ३७ ।।

अथ कालवशात्तस्याः पतिस्तीव्र रुजार्दितः ।।

रूपयौवनकांतोपि पंचत्वमगमन्मुने ।। ३८ ।।

मृते भर्त्तरि दुःखेन विदग्धहदया सती ।।

उवास कतिचिन्मासान्सुशीला विजितें द्रिया ।। ३९ ।।

अथ यौवनभारेण जृंभमाणेन नित्यशः ।।

बभूव हृदयं तस्याः कंदपर्परिकंपितम् ।। ३.३.३.४० ।।

सा गुप्ता बन्धुवर्गेण शासितापि महोत्तमैः ।।

न शशाक मनो रोद्धं मदनाकृष्टमंगना ।। ४१ ।।

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी ।।

विधवापि विशेषेण जारमार्गरताभवत् ।। ४२ ।।

न ज्ञाता केनचिदपि जारिणीति विचक्षणा ।।

जुगूहात्मदुराचारं कंचित्कालमसत्तमा ।। ४३ ।।

तां दोहदसमाक्रांतां घननीलमुखस्तनीम् ।।

कालेन बंधुवर्गोपि बुबोध विटदूषिताम् ।। ४४ ।।

इति भीतो महाक्लेशाच्चिंता लेभे दुरत्ययाम् ।।

स्त्रियः कामेन नश्यंति ब्राह्मणा हीनसेवया।।।४५।।

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात्।।

लीढं शुना तथैवान्नं सुरया वार्पितं पयः।।४६।।

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं कुलं नश्यति कुस्त्रिया।।

इति सर्वे समालोच्य समेताः पतिसोदराः ॥ ४७॥

तत्यजुर्गोत्रतो दूरं गृहीत्वा सकचग्रहम् ॥

सघटोत्सर्गमुत्सृष्टा सा नारी सर्वबन्धुभिः॥ ४८

विचरंती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया ॥

सा ययौ स्त्री बहिर्यामा दृष्टा शूद्रेण केनचित् ॥ ४९ ॥

स तां दृष्ट्वा वरारोहाँ पीनोन्नतपयोधराम् ॥

गृहं निनाय साम्ना च विधवां शूद्रनायकः ॥

सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशम् ॥ ३.३.३.५०॥

रममाणा क्वचिद्देशे न्यवसद्गृहवल्लभा ॥

तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी।।५१।।

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया ॥

कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा।।५२।।

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला ॥

अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे ॥ ५३ ॥

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे ॥

अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया ॥ ५४ ॥

एकं जघानं गोवत्सं क्रोशंतं निशि दुर्भगा ॥

निहतं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना ॥ ५५ ॥

भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा ॥

सा मुहूर्तमिति ध्यात्वा पिशितासवलालसा ॥ ५६ ॥

छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम् ॥

गोवत्सार्धशरीरेण कृताहाराथ सा पुनः ॥ ५७ ॥

तदर्धदेहं निक्षिप्य बहिश्चुक्रोश कैतवात् ॥

अहो व्याघ्रेण भग्नोऽयं जग्धो गोवत्सको व्रजे ॥ ५८॥

इति तस्याः समाक्रंदः सर्वगेहेषु शुश्रुवे ।

अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्यांतिके स्थिताः ॥ ५९॥

हतं गोवत्समालोक्य व्याघ्रेणेति शुचं ययुः ॥

गतेषु तेषु सर्वेषु व्युष्टायां च ततो निशि ॥ ३.३.३.६० ॥

तद्भर्ता गृहमागत्य दृष्टवान्गृहविड्वरम् ।

एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्ववल्लभा ॥ ६१ ।

कालस्य वशमापन्ना जगाम यममंदिरम् ।

यमोपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम् ॥ ६२ ॥

निर्वत्र्य निरयावासाञ्चक्रे चंडालजातिकाम् ॥

सापि भ्रष्टा यमपुराच्चांडालीगर्भमाश्रिता ॥ ६३ ॥

ततो बभूव जात्यंधा प्रशांतांगारमेचका ॥

तत्पिता कोपि चांडालो देशे कुत्रचिदास्थितः ॥ ६४ ॥

तां तादृशीमपि सुतां कृपया पर्यपोषयत् ॥

अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना ॥ ६५ ॥

अपेयैश्च रसैर्मात्रा पोषिता सा दिनेदिने ॥

जात्यंधा सापि कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता ॥ ६६ ॥

ऊढा न केनचिद्वापि चांडालेनातिदुर्भगा ॥

अतीतबाल्ये सा काले विध्वस्तपितृमातृका ॥ ६७ ॥

दुर्भगेति परित्यक्ता बंधुभिश्च सहोदरैः ॥

ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा ॥ ६८ ॥

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण संचचाल सलोष्टिका ॥

पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने ॥ ६९ ॥

चांडालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतर्पयत्॥

एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा सुबहुलं वयः ॥ ३.३.३.७० ॥

जरया ग्रस्तसर्वांगी दुःखमाप दुरत्ययम् ॥

निरन्नपानवसना सा कदाचिन्महाजनान्।। ७१ ।।

आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽध्वगान्।।

तस्यां तु देवयात्रायां देशदेशांतयायिनाम् ।। ७२ ।।

विप्राणां साग्निहोत्राणां सस्त्रीकाणां महात्मनाम्।।

राज्ञां च सावरोधानां सहस्तिरथवाजिनाम् ।। ७३ ।।

सपरीवारघोषाणां यानच्छत्रादिशोभिनाम् ।।

तथान्येषां च विट्शूद्रसंकीर्णानां सहस्रशः ।। ७४ ।।

हसतां गायतां क्वापि नृत्यतामथ धावताम् ।।

जिघ्रतां पिबतां कामाद्गच्छतां प्रतिगर्जताम् ।। ७५ ।।।

संप्रयाणे मनुष्याणां संभ्रमः सुमहानभूत् ।।

इति सर्वेषु गच्छत्सु गोकर्णं शिवमंदिरम् ।। ७६ ।।

पश्यंति दिविजाः सर्वे विमानस्थाः सकौतुकाः ।।

अथेयमपि चांडाली वसनाशनतृष्णया ।। ७७ ।।

महाजनान्याचयितुं चचाल च शनैःशनैः ।।

करावलंबेनान्यस्याः प्राग्जन्मार्जितकर्मणा ।।

दिनैः कतिपयैर्याती गोकर्णं क्षेत्रमाययौ ।। ७८ ।।

ततो विदूरे मार्गस्य निषण्णा विवृतांजलिः ।।

याचमाना मुहुः पांथान्बभाषे कृपणं वचः ।। ७९ ।।

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः पीडितायाश्चिरं मम ।।

आहारमात्रदानेन दयां कुरुत भो जनाः ।। ३.३.३.८० ।।

त्रातारः परमार्तानां दातारः परमाशिषाम् ।।

कर्तारो बहुपुण्यानां दयां कुरुत भो जनाः ।। र१ ।।

वसनाशनहीनायां स्वपितायां महीतले ।।

महापांसुनिमग्नायां दयां कुरुत भो जनाः ।। ८२ ।।

महाशीतातपार्त्तायां पीडितायां महारुजा ।।

अन्धायां मयि वृद्धायां दयां कुरुत भो जनाः ।। ८३ ।।

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः ।।

संदह्यमानसर्वांग्यां दयां कुरुत भो जनाः ।। ८४ ।।

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मांतरशतेष्वपि ।।

पापायां मंदभाग्यायां दयां कुरुत भो जनाः ।।८५।।

एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृतेंऽजलौ ।।

एकः पुण्यतमः पांथः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम् ।। ८६ ।।

तामंचलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः ।।

अभक्ष्येत्येव मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा ।। ८७ ।।

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी ।।

पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके ।। ८८ ।।

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पांथजनान्मुहुः ।।

याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः ।। ८९ ।।

तत्रोषितानया रात्रिर्भद्रकाल्यास्तु पृष्ठतः ।।

किंचिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः ।। ३.३.३.९० ।।

ततः प्रभाते भ्रष्टाशा शोकेन महताप्लुता ।।

शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवला ।। ९१ ।।

श्रांता चिरोपवासेन निपतन्ती पदेपदे ।।

क्रंदंती वहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा ।। ९२ ।।

दह्यमानार्कतापेन नग्नदेहा सयष्टिका।।

अतीत्यैतावतीं भूमिं निपपात विचेतना।।९३।।

अथ विश्वेश्वरः शंभुः करुणामृतवारिधिः।।

एनामानयतेत्त्यस्मान्युयुजे सविमानकान्।।९४।।

एषा प्रवृत्तिश्चांडाल्यास्तवेह परिकीर्त्तिता।।

तथा संदर्शिता शंभोः कृपणेषु कृपालुता।।

कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते ।।

अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम् ।। ९६ ।।

यदेतया पूर्वभवे नान्नदानादिकं कृतम् ।।

क्षुत्पिपासादिभिः क्लेशैस्तस्मादिह निपीड्यते ।। ९७ ।।

यदेषा मदवेगांधा चक्रे पापं महोल्बणम्।।

कर्मणा तेन जात्यंधा बभूवात्रैव जन्मनि ।। ९८ ।।

अपि विज्ञाय गोवत्सं यदेषाऽभक्षयत्पुरा ।।

कर्मणा तेन चांडाली बभूवेह विगर्हिता ।। ९९ ।।

यदेषार्यपथं हित्वा जारमार्गरता पुरा ।।

तेन पापेन केनापि दुर्वृत्ता दुर्भगापि वा ।। ।। ३.३.३.१०० ।।

यदाश्लिष्य मदाविष्टा जारेण विधवा पुरा ।।

तेन पापेन महता बहुकुष्ठव्रणान्विता ।। १०१ ।।

कामार्त्ता यदियं स्वैरं शूद्रेण रमिता पुरा ।।

महासृक्पूयकृमिभिः पीड्यते तेन पाप्मना ।। २ ।।

सुव्रतानि न चीर्णानि नेष्टापूतार्दिकं कृतम् ।।

सर्वभोगविहीनेयं दूयते तेन पाप्मना ।। ।। ३ ।।

यदेतया पूर्वभवे सुरा पीता विमूढया ।।

महायक्ष्मार्तिहृच्छूलैः पीड्यते तेन पाप्मना ।। ४ ।।

अत्रैव सर्वमर्त्येषु पापचिह्नानि कृत्स्नशः ।।

लक्ष्यते मुनिशार्दूल सविवेकैर्महात्मभिः ।। ५ ।।

अत्र ये बहुरोगार्त्ता ये पुत्रधनवर्जिताः ।। ६ ।।

ये च दुर्लक्षणक्लिष्टा याचका विगतह्रियः ।।

वासोन्नपानशयनभूषणाभ्यंजनादिभिः ।। ७ ।।

हीना विरूपा निर्विद्या विकलांगाः कुभोजनाः ।।

ये दुर्भाग्या निंदिताश्च ये चान्ये परसेवकाः ।। ।। ८ ।।

एते पूर्वभवे सर्वे सुमहत्पापकारिणः ।।

एवं विमृश्य यत्नेन दृष्ट्वा लोकजनस्थितिम् ।। ९ ।।

बुधो न कुरुते पापं यदि कुर्यात्स आत्महा ।।

देहोऽयं मानुषो जंतोर्बहुकर्मैकभाजनम् ।। ३.३.३.११० ।।

सदा सत्कर्म सेवेत दुष्कर्म सततं त्यजेत् ।।

पुण्यं सुखार्थी कुर्वीत दुःखार्थी पापमाचरेत् ।। ।। ११ ।।

द्वयोरेकतरे लोके गृहीते कुशलो जनः ।।

इमं मानुषमाश्रित्य देहं परमदुर्लभम् ।। १२ ।।

य आत्महितवान्कश्चिद्देवमेकं समाश्रयेत् ।।

अथ पापानि सर्वाणि कुर्वन्नपि सदा नरः ।। १३ ।।

शिवमेकमतिर्ध्यायेत्स संतरति पातकम् ।।

मृता पूर्वभवे त्वेषा यदा प्राप्ता यमालये ।। १४ ।।

तदा वितर्कः सुमहानासीद्यमसभासदाम् ।।

यद्यपि ब्राह्मणी त्वेषा सत्कुलाचारदूषिता ।। १५ ।।

अतोऽस्माभिरिहानीता निरयं यातु वा न वा ।।

अनया साधितो बाल्ये पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा ।। १६ ।।

अथापि सुविमृश्यैवं धार्यो दंडोऽत्र नान्यथा ।।

बहुजन्मसहस्रेषु कृतपुण्यविपाकतः।। ।। १७ ।।

नृणां ब्रह्मकुले जन्म लभ्यते हि कथंचन ।।

अतोस्याः पूर्वपूर्वेषु कृताघं नास्ति जन्मसु।।१८।।

अन्यथा सत्कुले जन्म कथमेषा प्रपद्यते।।

अत्रैव जन्मन्यनया कृतमंहो दुरत्ययम् ।। १९ ।।

अथापि नरकावासं प्रायशो नेयमर्हति ।।

किंतु गोवत्सकं हत्वा विमृश्यागतसाध्वसा ।। ३.३.३.१२० ।।

एषा शिवशिवेत्याह प्राग्जन्मार्जितकर्मणा ।।

यदेषा पापविच्छित्त्यै सकृदप्युरुमंगलम् ।। २१ ।।

शिवनाम वदेद्भक्त्या तर्हि गच्छेत्परं पदम् ।।

एकजन्मकृतस्यास्य दारुणस्यापि यत्फलम् ।। २२ ।।

क्रमेणानुभवत्वेषा भूत्वा चांडालजातिका ।।

अस्मादन्यतमः को वा नरकोऽस्ति नृणा मिह ।। २३ ।।

अनेकक्लेशसंघातैर्यन्मुहुः परिपीडनम् ।।

दुष्कुले जन्म दारिद्र्यं महाव्याधिर्विमूढता ।। २४ ।।

एकैक एव नरकः सर्वे वा चाथ किं पुनः ।।

प्राग्जन्मपुण्यभारेण यन्नाम विवशाऽब्रवीत् ।। २५ ।।

तेनैषान्यभवे भूरि पुण्यमंते करिष्यति ।।

तेन पुण्येन महता निस्तीर्याघौघया तनाः ।। २६ ।।

नीता तत्पुरुषैरंते प्रयास्यति परं पदम् ।।

एतादृशानां मर्त्यानां शास्तारो न वयं क्वचित् ।।

विचार्य स्वयमेवेशो यद्युक्तं तत्करोतु सः ।। २७ ।।

एवं वैवस्वतपुरे सर्वैर्यमपुरोगमैः ।।

विमृश्य चित्रगुप्ताद्यैरियं मुक्ताऽपतद्भुवि ।। २८ ।।

आदौ यदेषा शिवनाम नारी प्रमादतो वाप्य सती जगाद ।।

तेनेह भूयः सुकृतेन शंभोर्बिल्वांकुराराधनपुण्यमाप ।। २९ ।।

श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके ।।

कृत्वा जागरणं ह्येषा चक्रे बिल्वार्पणं निशि ।। ३.३.३.१३० ।।

अकामतः कृतस्यास्य पुण्यस्यैव च यत्फलम् ।।

अद्यैव भोक्ष्यते सेयं पश्यतस्तव नो मृषा ।। ३१ ।। ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा शिवदूतास्ते तस्याश्चांडालयोनितः ।।

जीवलेशं समाकृष्य युयुजुर्दिव्यतेजसा ।। ३२ ।।

तां दिव्यदेहसंक्रांतां तेजोराशिसमुज्ज्वलाम्।।

विमाने स्थापयामासुः प्रीतास्ते शिवकिंकराः ।। ३३ ।।

अथ सा परमोदाररूपलावण्यशालिनी ।।

दिव्यभूषणदीप्तांगी दिव्यांबरविधारिणी ।। ३४ ।।

देहेन दिव्यगंधेन दिव्यतेजोविकाशिना ।।

दिव्यमाल्यावतंसेन विरराज विमानगा ।। ३५ ।।

रत्नच्छत्रपताकाद्यैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ।।

मध्ये सा शिवदूतानां मोदमाना वरानना ।। ३६ ।।

अनुभूतानि जन्मानि स्मृत्वास्मृत्वा पुनःपुनः ।।

भीता त्रस्ता दृढा श्चर्यं दृष्ट्वा स्वप्नमिवोत्थिता ।। ३७ ।।

काहं केऽमी महासिद्धाः कोयं लोको मनोरमः ।।

क्व गतं मे वपुः कष्टं चंडचांडालगोत्रजम् ।। ३८ ।।

अहो सुमहदाश्चर्यं दृष्टं मायाविलासजम् ।।

यन्मे भवसहस्रेषु भ्रातंभ्रांतं पुनःपुनः ।। ३९ ।।

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम् ।।

पत्रमात्रेण संतुष्टो यो ददाति निजं पदम् ।। ३.३.३.१४० ।।

इति तां जातनिर्वेदां स्मरन्तीं भगवत्पदम् ।।

दिव्यं विमानमारोप्य ते महेश्वरकिंकराः ।। ।। ४१ ।।

आलोकयत्सु सर्वेषु लोकेशेषु सविस्मयम् ।।

आमंत्र्य तामथानिन्युः परमेश्वरसन्निधिम् ।। ४२ ।।

राजन्सुमहदाश्चर्यमाख्यातं गिरिजा पतेः ।।

माहात्म्यं भक्तिलेशस्य सर्वाघौघविनाशनम् ।। ४३ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

भगवन्परमेशस्य कीदृशो लोक उत्तमः ।।

तस्य मे लक्षणं ब्रूहि यद्यस्ति मयि ते दया ।। ४४ ।।

।। गौतम उवाच ।। ।।

ब्रह्मादिसुरनाथानां लोकेष्वपि सुदुर्लभः ।।

य आनंदः सदा यत्र स लोकः पारमेश्वरः ।। ४५ ।।

सर्वातिगमनं यत्र ज्योतिर्यत्र प्रतिष्ठितम् ।।

क्वापि नास्ति तमोयोगः स लोकः पारमेश्वरः ।। ४६ ।।

गुणवृत्ति विनिस्तीर्य संप्राप्ता यत्र योगिनः ।।

न पतेयुः पुनः सर्वे स लोकः पारमेश्वरः ।। ४७ ।।

यत्र वासं न कुर्वंति क्रोधलोभमदादयः ।।

यत्रावस्था न जन्माद्याः स लोकः पारमेश्वरः ।। ४८ ।।

सर्वेषां निगमानां च यदेकं क्षेत्रमुच्यते ।।

यस्मान्नास्ति परं वित्तं तत्पदं पारमेश्वरम् ।। ४९ ।।

प्रत्याहारासन ध्यानप्राणसंयमनादिभिः ।।

यत्र योगपथैः प्राप्तुं यतते योगिनः सदा ।। ३.३.३.१५० ।।

यत्र देवः सदानंदनिर्मलज्ञानरूपया ।।

अस्ति देव्या सह क्रीडञ्स लोकः पारमेश्वरः ।। ५१ ।।

जन्मानेकसहस्रेषु संभृतैः पुण्यराशिभिः ।।

आरूढाः पुरुषा नार्यः क्रीडन्ते यत्र संगताः ।। ५२ ।।

तेजो राशौ समालीना दुर्विभाव्ये मनोरमे ।।

अहोरात्रादिसंस्थानं न विंदंति कदाचन ।। ५३ ।।

स लोकः परमेशस्य दुर्लभो हि कुयोगिनः ।।

एतद्भक्ति सुपूर्णा ये तैरेव प्रतिपद्यते ।। ५४ ।।

ये तत्कथाश्रवणकीर्तनजातहर्षा ये सर्वभूतसुहृदः प्रशमैकनिष्ठाः ।।

संसारचक्रमतिवाह्य निरस्तमोहास्ते शांकरं पदमवाप्य सुखं रमन्ते ।। ५५ ।।

तथा त्वमपि राजेंद्र गोकर्णं गिरिशालयम् ।।

गत्वा प्रशमिताघौघः कृतकृत्यत्वमाप्नुहि ।। ५६ ।।

तत्र सर्वेषु कालेषु स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् ।।

कृत्वा शिवचतुर्दश्यामुपवासं समाहितः ।। ५७ ।।

कृत्वा जागरणं रात्रौ बिल्वैरभ्यर्च्य शंकरम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकमवाप्स्यसि ।। ५८ ।।

एष ते विमलो राजन्नुपदेशो मया कृतः ।।

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि मिथिलाधिपतेः पुरीम् ।। ५९ ।।

इत्यामन्त्र्य मुनिः प्रीत्या गौतमो मिथिलां ययौ ।।

सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत ।। ३.३.३.१६० ।।

तत्र दृष्ट्वा महादेवं स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् ।।

निर्धूताशेषपापौघो लेभे शम्भोः परं पदम् ।। ६१ ।।

य इमां शृणुयान्नित्यं कथां शैवीं मनोहराम् ।।

श्रावयेद्वा जनो भक्त्या स याति परमां गतिम् ।। ६२ ।।

श्रद्दधानः सकृद्वापि य इमां शृणुयात्कथाम् ।।

त्रिःसप्तकुलजैः सार्धं शिवलोकमवाप्नुयात् ।। ६३ ।।

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहांधकारम् ।।

चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः ।। ।।१६४।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे शिवचतुर्दशीगोकर्णमाहात्म्यवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ।। ३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

भूयोपि शिवमाहात्म्यं वक्ष्यामि परमाद्भुतम् ।।

शृण्वतां सर्वपापघ्नं भवपाशविमोचनम् ।। ।। १ ।।

दुस्तरे दुरितांभोधौ मज्जतां विषयात्मनाम् ।।

शिवपूजां विना कश्चित्प्लवो नास्ति निरूपितः ।। २ ।।

शिवपूजां सदा कुर्याद्बुद्धिमानिह मानवः ।।

अशक्तश्चेत्कृता पूजां पश्येद्भक्तिविनम्रधीः ।। ३ ।।

अश्रद्धयापि यः कुर्याच्छिवपूजां विमुक्तिदाम् ।।

पश्येद्वा सोपि कालेन प्रयाति परमं पदम् ।। ४ ।।

आसीत्किरातदेशेषु नाम्ना राजा विमर्दनः ।।

शूरः परमदुर्द्धर्षो जितशत्रुः प्रतापवान् ।। ५ ।।

सर्वदा मृगयासक्तः कृपणो निर्घृणो बली ।।

सर्वमांसाशनः क्रूरः सर्ववर्णांगनावृतः ।। ६ ।।

तथापि कुरुते शंभोः पूजां नित्यमतंद्रितः ।।

चतुर्दश्यां विशेषेण पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।। ।। ७ ।।

महाविभवसंपन्नां पूजां कृत्वा स मोदते ।।

हर्षेण महताविष्टो नृत्यति स्तौति गायति ।। ८ ।।

तस्यैवं वर्तमानस्य नृपतेः सर्वभक्षिणः ।।

दुराचारस्य महिषी चेष्टितेनान्वतप्यत ।। ९ ।।

सा वै कुमुद्वतीनाम राज्ञी शीलगुणान्विता ।।

एकदा पतिमासाद्य रहस्ये तदपृच्छत ।। ३.३.४.१० ।।

एतत्ते चरितं राजन्महदाश्चर्यकारणम् ।।

क्व ते महादुराचारः क्व भक्तिः परमेश्वरे ।। ११ ।।

सर्वदा सर्वभक्षस्त्वं सर्वस्त्रीजनलालसः ।।

सर्वहिंसापरः क्रूरः कथं भक्तिस्तवेश्वरे ।। १२ ।।

इति पृष्टः स भूपालो विमृश्य सुचिरं ततः ।।

त्रिकालज्ञः प्रहस्यैनां प्रोवाच सुकुतूहलः ।। १३ ।। ।।

।। राजोवाच ।। ।।

अहं पूर्वभवे कश्चित्सारमेयो वरानने ।।

पंपानगरमाश्रित्य पर्यटामि समंततः ।। १४ ।।

एवं कालेषु गच्छत्सु तत्रैव नगरोत्तमे ।।

कदाचिदागतः सोहं मनोज्ञं शिवमंदिरम् ।। १५ ।।

पूजायां वर्तमानायां चतुर्दश्यां महातिथौ ।।

अपश्यमुत्सवं दूराद्बहिर्द्वारं समाश्रितः ।। १६ ।।

अथाहं परमक्रुद्धैर्दंडहस्तैः प्रधावितः ।।

तस्माद्देशादपक्रांतः प्राणरक्षापरायणः ।। १७ ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य मनोज्ञं शिवमंदिरम् ।।

द्वारदेशं पुनः प्राप्य पुनश्चैव निवारितः ।। १८ ।।

पुनः प्रदक्षिणीकृत्य तदेव शिवमन्दिरम् ।।

बलिपिंडादिलोभेन पुनर्द्वारमुपागतः ।। १९ ।।

एवं पुनःपुनस्तत्र कृत्वा कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।।

द्वारदेशे समासीनं निजघ्नुर्निशितैः शरैः ।। ३.३.४.२० ।।

स विद्धगात्रः सहसा शिवद्वारि गतासुकः ।।

जातोऽस्म्यहं कुले राज्ञां प्रभावाच्छिवसन्निधेः ।। २१ ।।

दृष्ट्वा चतुर्दशीपूजां दीपमाला विलोकिताः ।।

तेन पुण्येन महता त्रिकालज्ञोऽस्मि भामिनि ।। २२ ।।

प्राग्जन्मवासनाभिश्च सर्वभक्षोऽस्मि निर्घृणः ।।

विदुषामपि दुर्लंघ्या प्रकृतिर्वासनामयी ।। २३ ।।

अतोऽहमर्चयामीशं चतुर्दश्यां जगद्गुरुम् ।।

त्वमपि श्रद्धया भद्रे भज देवं पिनाकिनम् ।। २४ ।।

।। राज्ञ्युवाच ।। ।।

त्रिकालज्ञोऽसि राजेन्द्र प्रसादाद्गिरिजापतेः ।।

मत्पूर्वजन्मचरितं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ।। २५ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

त्वं तु पूर्वभवे काचित्कपोती व्योमचारिणी ।।

क्वापि लब्धवती किंचिन्मां सपिंडं यदृच्छया ॥ २६॥

त्वद्गृहीतमथालोक्य गृध्रः कोप्यामिषं बली ।

निरामिषः स्वयं वेगाभिदुद्राव भीषणः ॥ २७॥

ततस्तं वीक्ष्य वित्रस्ता विद्रुतासि वरानने ॥

तेनानुयाता घोरेण मांसपिंडजिघृक्षया ॥ २८ ॥

दिष्ट्या श्रीगिरिमासाद्य श्रांता तत्र शिवालयम् ॥

प्रदक्षिणं परिक्रम्य ध्वजाग्रे समुपस्थिता ॥ २९॥

अथानुसृत्य सहसा तीक्ष्णतुंडो विहंगमः ॥

त्वां निहत्य निपात्याधो मांसमादाय जग्मिवान् ॥ ३.३.४.३० ॥

प्रदक्षिणप्रक्रमणाद्देवदेवस्य शूलिनः॥

तस्याग्रे मरणाच्चैव जातासीह नृपांगना ॥ ३१ ॥

॥ राज्ञ्युवाच ॥ ॥

श्रुतं सर्वमशेषेण प्राग्जन्मचरेितं मया ॥

जातं च महदाश्चर्यं भक्तिश्च मम चेतसि ॥

अथान्यच्छ्रोतुमिच्छामि त्रिकालज्ञ महामते ॥

इदं शरीरमुत्सृज्य यास्यावः कां गतिं पुनः । |॥ ३२ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

अतो भवे जनिष्येऽहं द्वितीये सैंधवो नृपः ॥ ३३ ॥

सृंजयेशसुता त्वं हि मामेव प्रतिपत्स्यसे ॥

तृतीये तु भवे राजा सौराष्ट्रे भविताऽस्म्यहम् ॥ ३४ ॥

कलिंगराजतनया त्वं मे पत्नी भविष्यसि ॥

चतुर्थे तु भविष्यामि भवे गांधारभूमिपः ॥ ३५ ॥

मागधी राजतनया तत्र त्वं मम गेहिनी ॥

पंचमेऽवंतिनाथोऽहं भविष्यामि भवांतरे ॥ ३६ ॥

दाशार्हराजतनया त्वमेव मम वल्लभा॥

अस्माज् जन्मनि षष्ठेऽहमानर्ते भविता नृपः ॥ ३७॥

ययातिवंशजा कन्या भूत्वा मामेव यास्यसि ॥

पांड्यराजकुमारोऽहँ सप्तमे भविता भवे ॥ ३८ ॥

तत्र मत्सदृशो नान्यो रूपौदार्यगुणादिभिः ॥

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बलवान्दृढविक्रमः ॥ ३९ ॥

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वलोकमनोरमः ॥

पद्मवर्ण इति ख्यातः पद्ममित्रसमद्युतिः ॥ ३.३.४.४०॥

भविता त्वं च वैदर्भी रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥

नाम्ना वसुमती ख्याता रूपावयवशोभिनी ॥ ४१ ॥

सर्व राजकुमाराणां मनोनयननंदिनी ॥

सा त्वं स्वयंवरे सर्वान्विहाय नृपनंदनान् ॥ ४२ ॥

वरं प्राप्स्यसि मामेव दमयंतीव नैषधम् ॥

सोऽहं जित्वा नृपान्सर्वान्प्राप्य त्वां वरवर्णिनीम् ॥४३॥

स्वराष्ट्रस्थोऽखिलान्भोगान्भोक्ष्ये वर्षगणान्बहून् ॥

इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्वाजिमेधादिभिः शुभैः ॥ ४४ ॥

संतर्प्य पितृदेवर्षीन्दानैश्च द्विजसत्तमान् ॥

संपूज्य देवदेवेशं शंकरं लोकशंकरम् ॥ ४५ ॥

पुत्रे राज्यधुरं न्यस्य गंतास्मि तपसे वनम् ॥

तत्रागस्त्यान्मुनिवराद्ब्रह्मज्ञानमवाप्य च ॥ ४६ ॥

त्वया सह गमिष्यामि शिवस्य परमं पदम् ।

चतुर्दश्यां चतुर्दश्यामेवं संपूज्य शंकरम् ॥ ४७ ॥

सप्तजन्मसु राजस्त्वं भविष्यति वरानने ॥

इत्येतत्सुकृतं लब्धं पूज़ादर्शनमात्रतः ॥

क्व सारमेयो दुष्टात्मा क्वेदृशी बत सङ्गतिः॥ ४८ ।

।। सूत उवाच॥

इत्युक्तो निजनाथेन सा राज्ञी शुभलक्षणा ॥ ४९ ॥

परं विस्मयमापन्ना पूजयामास तं मुदा ॥

सोऽपि राजा तया सार्द्धं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।। ३.३.४.५० ।।

जगाम सप्तजन्मांते शंभोस्तत्परमं पदम् ।।

य एतच्छिवपूजाया माहात्म्यं परमाद्भुतम् ।।

शृणुयात्कीर्तयेद्वापि स गच्छेत्परमं पदम्।। ५१ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे चतुर्दशीमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः ।। ४ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

शिवो गुरुः शिवो देवः शिवो बंधुः शरीरिणाम् ।।

शिव आत्मा शिवो जीवःशिवादन्यन्न किञ्चन ।।१।।।

शिवमुद्दिश्य यत्किंचिद्दत्तं जप्तं हुतं कृतम् ।।

तदनंतफलं प्रोक्तं सर्वागमविनिश्चितम् ।। २ ।।

भक्त्या निवेदितं शंभोः पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।।

अल्पादल्पतरं वापि तदानंत्याय कल्पते ।। ३ ।।

विहाय सकलान्धर्मान्सकलागमनिश्चितान् ।।

शिवमेकं भजेद्यस्तु मुच्यते सर्वबन्धनात् ।। ४ ।।

या प्रीतिरात्मनः पुत्रे या कलत्रे धनेपि सा ।।

कृता चेच्छिवपूजायां त्रायतीति किमद्भुतम् ।। ५ ।।

तस्मात्केचिन्महात्मानः सकलान्विषयासवान् ।।

त्यजंति शिवपूजार्थे स्वदेहमपि दुस्त्यजम् ।। ६ ।।

सा जिह्वा या शिवं स्तौति तन्मनो ध्यायते शिवम् ।।

तौ कर्णौ तत्कथालोलौ तौ हस्तौ तस्य पूजकौ ।। ७ ।।

ते नेत्रे पश्यतः पूजां तच्छिरः प्रणतं शिवे ।।

तौ पादौ यौ शिवक्षेत्रं भक्त्या पर्यटतः सदा ।। ८ ।।

यस्येन्द्रियाणि सर्वाणि वर्तंते शिवकर्मसु ।।

स निस्तरति संसारं भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ।। ९ ।।

शिवभक्तियुतो मर्त्यश्चांडालः पुल्कसोपि च ।।

नारी नरो वा षंढो वा सद्यो मुच्येत संसृतेः ।। ३.३.५.१० ।।

किं कुलेन किमाचारैः किंशीलेन गुणेन वा ।।

भक्तिलेशयुतः शंभोः स वंद्यः सर्वदेहिनाम् ।। ११ ।।

उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनसमाह्वयः ।।

जातो मानवरूपेण द्वितीय इव वासवः ।। १२ ।।

तस्मिन्पुरे महाकालं वसंतं परमेश्वरम् ।।

संपूजयत्यसौ भक्त्या चन्द्रसेनो नृपोत्तमः ।। १३ ।।

तस्याभवत्सखा राज्ञः शिवपारिषदाग्रणीः ।।

मणिभद्रो जिताभद्रः सर्वलोकनमस्कृतः ।। १४ ।।

तस्यै कदा महीभर्तुः प्रसन्नः शंकरानुगः ।।

चिन्तामणिं ददौ दिव्यं मणिभद्रो महामतिः ।। १५ ।।

स मणिः कौस्तुभ इव द्योतमानोर्कसन्निभः ।।

दृष्टः श्रुतो वा ध्यातो वा नृणां यच्छति चिंतितम् ।। १६ ।।

तस्य कांतिलवस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयस्त्रपु ।।

पाषाणादिकमन्यद्वा सद्यो भवति कांचनम् ।। ।। १७ ।।

स तं चिन्तामणिं कंठे बिभ्रद्राजासनं गतः ।।

रराज राजा देवानां मध्ये भानुरिव स्वयम् ।। १८ ।।

सदा चिन्तामणिग्रीवं तं श्रुत्वा राजसत्तमम् ।।

प्रवृद्धतर्षा राजानः सर्वे क्षुब्धहृदोऽभवन् ।। १९ ।।

स्नेहात्केचिदयाचंत धार्ष्ट्यात्केचन दुर्मदाः ।।

दैवलब्धमजानंतो मणिं मत्सरिणो नृपाः।३.३.५.२०।।

सर्वेषां भूभृतां याञ्चा यदा व्यर्थीकृतामुना।।

राजानः सर्वदेशानां संरंभं चक्रिरे तदा।।२१।।

सौराष्ट्राः कैकयाः शाल्वाः कलिंगशकमद्रकाः ।।

पांचालावंतिसौवीरा मागधा मत्स्यसृंजयाः ।। २२ ।।

एते चान्ये च राजानः सहाश्वरथकुमजराः ।।

चन्द्रसेनं मृधे जेतुमुद्यमं चक्रुरोजसा ।। २३ ।।

ते तु सर्वे सुसंरब्धाः कंपयंतो वसुन्धराम् ।।

उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः ।। २४ ।।

संरुध्यमानो स्वपुरीं दृष्ट्वा राजभिरुद्धतैः ।।

चंद्रसेनो महाकालं तमेव शरणं ययौ ।। २५ ।।

निर्विकल्पो निराहारः स राजा दृढनिश्चयः ।।

अर्चयामास गौरीशं दिवा नक्त मनन्यधीः ।। २६ ।।

एतस्मिन्नंतरे गोपी काचित्तत्पुरवासिनी ।।

एकपुत्रा भर्तृहीना तत्रैवासीच्चिरंतना ।। २७ ।।

सा पंचहायनं बालं वहंती गत भर्तृका ।।

राज्ञा कृतां महापूजां ददर्श गिरिजापतेः ।। २८ ।।

सा दृष्ट्वा सर्वमाश्चर्यं शिवपूजामहोदयम् ।।

प्रणिपत्य स्वशिबिरं पुनरेवाभ्यपद्यत ।। ।। २९ ।।

एतत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा बल्लवीसुतः ।।

कुतूहलेन विदधे शिवपूजां विरक्तिदाम्।। ३.३.५.३० ।।

आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिबिरोत्तमे ।।

नातिदूरे स्वशिबिराच्छिवलिंगमकल्पयत् ।। ३१ ।।

यानि कानि च पुष्पाणि हस्तलभ्यानि चात्मनः ।।

आनीय स्नाप्य तल्लिंगं पूजयामास भक्तितः ।। ३२ ।।

गंधालंकारवासांसि धूपदीपाक्षतादिकम् ।।

विधाय कृत्रिमैर्दिव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत् ।। ३३ ।।

भूयोभूयः समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः ।।

नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनःपुनः ।।३४।।

एवं पूजां प्रकुर्वाणं शिवस्यानन्यमानसम् ।।

सा पुत्रं प्रणयाद्गोपी भोजनाय समा ह्वयत्।।३५।।

मात्राहूतोपि बहुशः स पूजासक्तमानसः ।।

बालोपि भोजनं नच्छत्तदा माता स्वयं ययौ।। ३६।।

तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मी लितेक्षणम्।।

चकर्ष पाणिं संगृह्य कोपेन समताडयत्।। ३७ ।।

आकृष्टस्ताडितो वापि नागच्छत्स्वसुतो यदा ।।

तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिंगं विदूरतः ।। ३८ ।।

हाहेति रुदमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं तदा ।।

पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी रोषसमन्विता ।। ३९ ।।

मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः ।।

देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः ।। ३.३.५.४० ।।

प्रनष्टसंज्ञः सहसा बाष्पपूरपरिप्लुतः ।।

लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्।। ।। ४१ ।।

ततो मणिस्तंभविराजमानं हिरण्मयद्वारकपाटतोरणम् ।।

महार्हनीलामलवज्रवेदिकं तदेव जातं शिबिरं शिवालयम् ।। ४२ ।।

संतप्तहेम कलशैर्बहुभिर्विचित्रैः प्रोद्भासितस्फटिकसौधतलाभिरामम् ।।

रम्यं च तच्छिवपुरं वरपीठमध्ये लिंगं च रत्नसहितं स ददर्श बालः ।। ४३ ।।

स दृष्ट्वा सहसोत्थाय भीतविस्मितमानसः ।।

निमग्न इव संतोषात्परमानंदसागरे ।। ४४ ।।

विज्ञाय शिवपूजाया माहात्म्यं तत्प्रभावतः ।।

ननाम दंडवद्भूमौ स्वमातुरघशांतये ।। ४५ ।।

देव क्षमस्व दुरितं मम मातुरुमापते ।।

मूढायास्त्वामजानंत्याः प्रसन्नो भव शंकर ।। ४६ ।।

यद्यस्ति मयि यत्किंचित्पुण्यं त्वद्भक्तिसंभवम् ।।

तेनापि शिव मे माता तव कारुण्यमाप्नुयात् ।। ४७ ।।

इति प्रसाद्य गिरिशं भूयोभूयः प्रणम्य च ।।

सूर्ये चास्तं गते बालो निर्जगाम शिवालयात् ।। ४८ ।।

अथापश्यत्स्वशिबिरं पुरंदरपुरोपमम् ।।

सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रविभवोज्ज्वलम् ।। ४९ ।।

सोंतः प्रविश्य भवनं मोदमानो निशामुखे ।।

महामणिगणाकीर्णं हेमराशिसमुज्ज्वलम् ।। ३.३.५.५० ।।

तत्रापश्यत्स्वजननीं स्मरंतीमकुतोभयाम् ।।

महार्हरत्न पर्यंके सितशय्यामधिश्रिताम् ।। ५१ ।।

रत्नालंकारदीप्तांगीं दिव्यांबरविराजिनीम् ।।

दिव्यलक्षणसंपन्नां साक्षात्सुरवधूमिव ।। ५२ ।।

जवेनोत्थापयामास संभ्रमोत्फुल्ललोचनः ।।

अंब जागृहि भद्रं ते पश्येदं महदद्भुतम्।। ५३ ।।

इति प्रबोधिता गोपी स्वपुत्रेण महात्मना ।।

ततोऽपश्यत्स्वजननी स्मयन्ती मुकुटोज्ज्वला ।। ५४ ।।

ससंभ्रमं समुत्थाय तत्सर्वं प्रत्यवेक्षत ।।

अपूर्वमिव चात्मानमपूर्वमिव बालकम् ।। ५५ ।।

अपूर्वं च स्वसदनं दृष्ट्वा सीत्सुखविह्वला ।।

श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः ।। ५६ ।।

राज्ञे विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम् ।।

स राजा सहसागत्य समाप्त नियमो निशि ।। ५७ ।।

ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषजम् ।।

हिरण्मयं शिवस्थानं लिंगं मणिमयं तथा ।। ५८ ।।

गोपवध्वाश्च सदनं माणि क्यवरकोज्ज्वलम्।।

दृष्ट्वा महीपतिः सर्वं सामात्यः सपुरोहितः ।।५९ ।।

मुहूर्तं विस्मितधृतिः परमानंदनिर्भरः ।।

प्रेम्णा वाष्पजलं मुंचन्परिरेभे तम र्भकम् ।। ३.३.५.६० ।।

एवमत्यद्भुताकाराच्छिवमाहात्म्यकीर्त्तनात् ।।

पौराणां संभ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात् ।। ६१ ।।

अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः ।।

राजानश्चारवक्त्रेभ्यः शुश्रुवुः परमाद्भुतम् ।। ६२ ।।

ते त्यक्तवैराः सहसा राजानश्चकिता भृशम् ।।

न्यस्तशस्त्रा निविविशुश्चंद्रसेनानुमोदिताः ।। ६३ ।।

तां प्रविश्य पुरीं रम्यां महाकालं प्रणम्य च ।।

तद्गोपवनितागेहमाजग्मुः सर्वभूभृतः ।। ६४ ।।

ते तत्र चंद्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभि पूजिताः ।।

महार्हविष्टरगताः प्रीत्यानंदन्सुविस्मिताः ।। ६५ ।।

गोपसूनोः प्रसादाय प्रादुर्भूतं शिवालयम् ।।

लिंगं च वीक्ष्य सुमहच्छिवे चक्रुः परां मतिम् ।। ६६ ।।

तस्मै गोपकुमाराय प्रीतास्ते सर्वभूभुजः ।।

वासोहिरण्यरत्नानि गोमहिष्यादिकं धनम् ।। ६७ ।।

गजानश्वान्रथान्रौक्माञ्छत्र यानपरिच्छदान् ।।

दासान्दासीरनेकाश्च ददुः शिवकृपार्थिनः ।। ६८ ।।

येये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठंति भूरिशः ।।

तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्व पार्थिवाः ।।६९।।

अथास्मिन्नंतरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः ।।

प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान्वानरेश्वरः ।।३.३.५.७०।।

तस्याभिगमनादेव राजानो जातसंभ्रमाः ।।

प्रत्युत्थाय नमश्चक्रुर्भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः ।। ७१ ।।

तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः ।।

गोपात्मजं समाश्लिष्य राज्ञो वीक्ष्येदमववीत् ।। ।। ७२ ।।

सर्वे शृणुत भद्रं वो राजानो ये च देहिनः ।।

शिवपूजामृते नान्या गतिरस्ति शरीरिणाम ।। ७३ ।।

एष गोपसुतो दिष्ट्या प्रदोषे मंदवा सरे ।।

अमंत्रेणापि संपूज्य शिवं शिवमवाप्तवान् ।। ७४ ।।

मंदवारे प्रदोषोऽयं दुर्लभः सर्वदेहिनाम् ।।

तत्रापि दुर्लभतरः कृष्णपक्षे समागते ।। ।। ७५ ।।

एष पुण्यतमो लोके गोपानां कीर्तिवर्धनः ।।

अस्य वंशेऽष्टमो भावी नंदोनाम महायशाः ।।

प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारा यणः स्वयम् ।। ७६ ।।

अद्यप्रभृति लोकेस्मिन्नेष गोपालनंदनः ।।

नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोके ख्यातिं गमिष्यति ।। ७७ ।।

।। सूत उवाच ।।

एवमुक्त्वांजनीसूनुस्तस्मै गोपकसूनवे ।।

उपदिश्य शिवाचारं तत्रैवांतरधीयत ।। ७८ ।।

ते च सर्वे महीपालाः संहृष्टाः प्रतिपूजिताः ।।

चन्द्रसेनं समामंत्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।। ७९ ।।

श्रीकरोऽपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता ।।

ब्राह्मणैः सह धर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोः समर्हणम् ।। ३.३.५.८० ।।

कालेन श्रीकरः सोऽपि चंद्रसेनश्च भूपतिः ।।

समाराध्य शिवं भक्त्या प्रापतुः परमं पदम् ।। ८१ ।।

इदं रहस्यं परमं पवित्रं यशस्करं पुण्यमहर्द्धिवर्धनम् ।।

आख्यानमाख्यातमघौघनाशनं गौरीशपादांबुजभक्तिवर्धनम् ।। ८२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तर खण्डे गोपकुमारचरितवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

यदुक्तं भवता सूत महदाख्यानमद्भुतम् ।।

शम्भोर्माहात्म्यकथनमशेषाघहरं परम् ।। १ ।।

भूयोपि श्रोतुमिच्छामस्तदेव सुसमाहिताः ।।

प्रदोषे भगवाञ्छंभुः पूजितस्तु महात्मभिः ।। २ ।।

संप्रयच्छति कां सिद्धिमेतन्नो ब्रूहि सुव्रत ।।

श्रुतमप्यसकृत्सूत भूयस्तृष्णा प्रवर्धते ।। ३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

साधु पृष्टं महाप्राज्ञा भवद्भिर्लोकविश्रुतैः ।।

अतोऽहं संप्रवक्ष्यामि शिवपूजाफलं महत् ।। ४ ।।

त्रयोदश्यां तिथौ सायं प्रदोषः परिकीर्त्तितः ।।

तत्र पूज्यो महादेवो नान्यो देवः फलार्थिभिः ।। ५ ।।

प्रदोषपूजामाहात्म्यं को नु वर्णयितुं क्षमः ।।

यत्र सर्वेऽपि विबुधास्तिष्ठंति गिरिशांतिके ।। ६ ।।

प्रदोषसमये देवः कैलासे रजतालये ।।

करोति नृत्यं विबुधैरभिष्टुतगुणोदयः ।। ७ ।।

अतः पूजा जपो होमस्तत्कथास्तद्गुणस्तवः ।।

कर्त्तव्यो नियतं मर्त्यैश्चतुर्वर्गफला र्थिभिः ।। ८ ।।

दारिद्यतिमिरांधानां मर्त्यानां भवभीरुणाम् ।।

भवसागरमग्नानां प्लवोऽयं पारदर्शनः ।। ९ ।।

दुःखशोकभयार्त्तानां क्लेशनिर्वाणमिच्छताम् ।।

प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजनं मंगलायनम् ।। ३.३.६.१० ।।

दुर्बुद्धिरपि नीचोपि मन्दभाग्यः शठोऽपि वा ।।

प्रदोषे पूज्य देवेशं विपद्भ्यः स प्रमुच्यते ।। ११ ।।

शत्रुभिर्हन्यमानोऽपि दश्यमानोपि पन्नगैः ।।

शैलैराक्रम्यमाणोऽपि पतितोऽपि महांबुधौ ।। १२ ।।

आविद्धकालदण्डोऽपि नानारोगहतोऽपि वा ।।

न विनश्यति मर्त्योऽसौ प्रदोषे गिरिशार्चनात् ।। १३ ।।

दारिद्र्यं मरणं दुःखमृणभारं नगोपमम् ।।

सद्यो विधूय संपद्भिः पूज्यते शिवपूजनात् ।। १४ ।।

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं पुरातनम् ।।

यं श्रुत्वा मनुजाः सर्वे प्रयांति कृतकृत्यताम् ।। १५ ।।

आसीद्विदर्भविषये नाम्ना सत्यरथो नृपः ।।

सर्वधर्मरतो धीरः सुशीलः सत्यसंगरः ।। १६ ।।

तस्य पालयतो भूमिं धर्मेण मुनिपुंगवाः ।।

व्यतीयाय महान्कालः सुखेनैव महामतेः ।। १७ ।।

अथ तस्य महीभर्तुर्बभूवुः शाल्वभूभुजः ।।

शत्रवश्चोद्धतबला दुर्मर्षणपुरोगमाः ।। १८ ।।

कदाचिदथ ते शाल्वाः संनद्धबहुसैनिकाः ।।

विदर्भनगरीं प्राप्य रुरुधुर्विजिगीषवः ।। १९ ।।

दृष्ट्वा निरुद्ध्यमानां तां विदर्भाधिपतिः पुरीम् ।।

योद्धुमभ्याययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।। ३.३.६.२० ।।

तस्य तैरभवयुद्धं शाल्वैरपि बलोद्धतैः ।।

पाताले पन्नगेन्द्रस्य गन्धर्वैरिव दुर्मदैः ।। २१ ।।

विदर्भनृपतिः सोऽथ कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।।

प्रनष्टोरुबलैः शाल्वैर्निहतो रणमूर्धनि ।। २२ ।।

तस्मिन्महारथे वीरे निहते मंत्रिभिः सह ।।

दुद्रुवुः समरे भग्ना हतशेषाश्च सैनिकाः ।। २३ ।।

अथ युद्धेभिविरते नदत्सु रिपुमंत्रिषु ।।

नगर्यां युद्ध्यमानायां जाते कोलाहले रवे ।। २४ ।।

तस्य सत्यरथस्यैका विदर्भाधिपतेः सती ।।

भूरिशोकसमाविष्टा क्वचिद्यत्नाद्विनिर्ययौ ।। २५ ।।

सा निशासमये यत्नादंतर्वत्नी नृपांगना ।।

निर्गता शोक संतप्ता प्रतीचीं प्रययौ दिशम् ।। २६ ।।

अथ प्रभाते मार्गेण गच्छन्ती शनकैः सती ।।

अतीत्य दूरमध्वानं ददर्श विमलं सरः ।। २७ ।।

तत्रागत्य वरारोहा तप्ता तापेन भूयसा ।।

विलसंतं सरस्तीरे छायावृक्षं समाश्रयत् ।। २८ ।।

तत्र दैववशाद्राज्ञी विजने तरुकुट्टिमे ।।

असूत तनयं साध्वी मूहूर्ते सद्गुणान्विते ।। २९ ।।

अथ सा राजमहिषी पिपासाभिहता भृशम् ।।

सरोऽवतीर्णा चार्वंगी ग्रस्ता ग्राहेण भूयसा ।। ३.३.६.३० ।।

जातमात्रः कुमारोऽपि विनष्टपितृमातृकः ।।

रुरोदोच्चैः सरस्तीरे क्षुत्पिपासार्दितोऽबलः ।। ३१ ।।

तस्मिन्नेवं क्रन्दमाने जातमात्रे कुमारके ।।

काचिदभ्याययौ शीघ्रं दिष्ट्या विप्रवरांगना ।। ३२ ।।

साप्येकहायनं बालमुद्वहन्ती निजात्मजम् ।।

अधना भर्तृरहिता याचमाना गृहेगृहे ।। ३३ ।।

एकात्मजा बंधुहीना याञ्चामार्गवशंगता।।

उमानाम द्विजसतीददर्श नृपनंदनम्।। ३४ ।।

सा दृष्ट्वा राजतनयं सूर्यबिंवमिव च्युतम्।।

अनाथमेनं क्रंदंतं चिंतयामास भूरिशः ॥ ३५॥

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं मयाधुना ॥

अच्छिन्ननाभिसूत्रोऽयं शिशुर्माता क्व वा गता ॥ ३६ ॥

पिता नास्ति न चान्योस्ति नास्ति बंधुजनोऽपि वा ॥

अनाथः कृपणो बालः शेते केवल भूतले ॥ ३७ ॥

एष चांडालजो वापि शूद्रजो वैश्यजोपि वा ॥

विप्रात्मजो वा नृपजो ज्ञायते कथमर्भकः ॥ ३८॥

शिशुमेनं समुद्धृत्य पुष्णाम्यौरसवद्ध्रुवम् ॥

किं त्वविज्ञातकुलजं नोत्सहे स्प्रष्टुमुत्तमम् ॥ ३९ ॥

इति मीमांसमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम् ॥ ३.३.६.४० ॥

कश्चित्समाययौ भिक्षुः साक्षाद्देवः शिवः स्वयम् ॥

तामाह भिक्षुवर्योथ विप्रभामिनि मा खिदः ॥ ११ ॥

रक्षैनं बालकं सुभ्रुर्विसृज्य हृदि संशयम्॥

अनेन परमं श्रेयः प्राप्स्यसे ह्यचिरादेिह ॥ ४२ ॥

एतावदुक्त्वा त्वरितो भिक्षुः कारुणिको ययौ ॥

अथ तस्मिन्गते भिक्षौ विश्रब्धा विप्रभामिनी ॥ ४३ ॥

तमर्भकं समादाय निजमेव गृहं ययौ ॥

भिक्षुवाक्येन विश्रब्धा सा राज तनयं सती ॥ ४४ ॥

आत्मपुत्रेण सदृशं कृपया पर्यपोषयत्॥

एकचक्राह्वये रम्ये ग्रामे कृतनिकेतना ॥ ४९ ॥

स्वपुत्रं राजपुत्रं च भिक्षान्नेन व्यवर्धयत् ॥

ब्राह्मणीतनयश्चैव स राजतनयस्तथा ॥ १६ ॥

ब्राह्मणैः कृतसंस्कारौ ववृधाते सुपूजितौ।॥

कृतोपनयनौ काले बालकौ नियमे स्थितौ ॥ ॥ ४७ ॥

भिक्षार्थं चेरतुस्तत्र मात्रा सह दिनेदिने ॥

ताभ्यां कदाचिद्बालाभ्यां सा विप्रवनिता सह ॥ ४८ ॥

भैक्ष्यं चरंती दैवेन प्रविष्टा देवतालयम्॥

तत्र वृद्धैः समाकीर्णे मुनिभिर्देवतालये ॥ १९ ॥

तौ दृष्ट्वा बालकौ धीमाञ्छांडिल्यो मुनिरब्रवीत् ॥

अहो दैवबलं चित्रमहो कर्म दुरत्ययम् ॥ ३.३.६.५० ॥

एष बालोऽन्यजननीं श्रितो भैक्ष्येण जीवति ॥

इमामेव द्विजवधूं प्राप्य मातरमुत्तमाम् ॥ ५१ ॥

सहैव द्विजपुत्रेण द्विजभावं समाश्रितः ॥

इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शांडिल्यस्य द्विजांगना ॥ ५२॥

सा प्रणम्य सभामध्ये पर्यपृच्छत्सविस्मया ॥

ब्रह्मन्नेषोर्भको नीतो मया भिक्षोर्गिरा गृहम् ॥ ५३ ॥

अविज्ञातकुलोद्यापि सुतवत्परिपोष्यते ॥

कस्मिन्कुले प्रसूतोऽयं का माता जनकोस्य कः ॥ ५४ ॥

सर्वं विज्ञातुमिच्छामि भवतो ज्ञानचक्षुषः ॥.५५ ।॥

इति पृष्टो मुनिः सोथ ज्ञानदृष्टिर्द्विजस्त्रियां ॥

आचख्यौ तस्य बालस्य जन्म कर्म च पौर्विकम् ॥ ५६ ॥

विदर्भराजपुत्रस्तु तत्पितुः समरे मृतिम्॥

तन्मातुर्नक्रहरणं साकल्येन न्यवेदयत् ॥ ५७ ॥

अथ सा विस्मिता नारी पुनः प्रपच्छ तं मुनिम् ॥

स राजा सकलान्भोगान्हित्वा युद्धे कथं मृतः ॥ ५८ ॥

दारिद्र्यमस्य बालस्य कथं प्राप्तं महामुने ॥

दारिद्र्यं पुनरुद्धूय कथं राज्यमवाप्स्यति ॥ ॥ ५९ ॥

अस्यापि मम पुत्रस्य भिक्षान्नेनैव जीवतः ।

दारिद्र्यशमनोपायमुपदेष्टुं त्वमर्हसि ॥३.३.६.६०॥

॥ शांडिल्य उवाच ॥॥

अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः ।।

पूर्वजन्मनि पांड्येशो बभूव नृपसत्तमः ।। ६१ ।।

स राजा सर्वधर्मज्ञः पालयन्सकलां महीम् ।।

प्रदोषसमये शंभुं कदा चित्प्रत्यपूजयत् ।। ६२ ।।

तस्य पूजयतो भक्त्या देवं त्रिभुवनेश्वरम् ।।

आसीत्कलकलारावः सर्वत्र नगरे महान् ।। ६३ ।।

श्रुत्वा तमुत्कटं शब्दं राजा त्यक्तशिवार्चनः ।।

निर्ययौ राजभवनान्नगरक्षोभशंकया ।। ६४ ।।

एतस्मिन्नेव समये तस्यामात्यो महाबलः ।।

शत्रुं गृहीत्वा सामंतं राजांतिकमुपागमत् ।। ६५ ।।

अमात्येन समानीतं शत्रुं सामंतमुद्धतम् ।।

दृष्ट्वा क्रोधेन नृपतिः शिरच्छेदमकारयत् ।। ६६ ।।

स तथैव महीपालो विसृज्य शिवपूजनम् ।।

असमाप्तात्मनियमश्चकार निशि भोजनम् ।। ६७ ।।

तत्पुत्रोपि तथा चक्रे प्रदोषसमये शिवम् ।।

अनर्चयित्वा मूढात्मा भुक्त्वा सुष्वाप दुर्मदः ।। ६८ ।।

जन्मांतरे स नृपतिर्विदर्भक्षितिपोऽभवत् ।।

शिवार्चनांतरायेण परैर्भोगांतरे हतः ।। ६९ ।।

तत्पुत्रो यः पूर्वभवे सोस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः ।।

भूत्वा दारिद्र्यमापन्नः शिवपूजाव्यतिक्रमात् ।। ३.३.६.७० ।।

अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहनत् ।।

तेन पापेन महता ग्राहेणास्मिन्भवे हता ।। ७१ ।।

एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै समुदाहृता ।।

अनर्चितशिवा मर्त्याः प्राप्नुवंति दरिद्रताम् ।। ।। ७२ ।।

सत्यं ब्रवीमि परलोकहितं ब्रवीमि सारं ब्रवीम्युपनिषद्धृदयं ब्रवीमि ।।

संसारमुल्बणमसारमवाप्य जंतोः सारो यमीश्वरपदांबुरुहस्य सेवा ।। ७३ ।।

ये नार्चयंति गिरिशं समये प्रदोषे ये नार्चितं शिवमपि प्रणमंति चान्ये ।।

एतत्कथां श्रुतिपुटैर्न पिबंति मूढास्ते जन्मजन्मसु भवंति नरा दरिद्राः ।। ७४ ।।

ये वै प्रदोषसमये परमेश्वरस्य कुर्वंत्यनन्यमनसोंऽघ्रिसरोजपूजाम् ।।

नित्यं प्रवृद्धधन धान्यकलत्रपुत्रसौभाग्यसंपदधिकास्त इहैव लोके ।। ७५ ।।

कैलासशैलभवने त्रिजगजनित्रीं गौरीं निवेश्य कनकांचितरत्नपीठे ।।

नृत्यं विधातु मभिवाञ्छति शूलपाणौ देवाः प्रदोषसमयेऽनुभजंति सर्वे ।। ७६ ।।

वाग्देवी धृतवल्लकी शतमखो वेणुं दधत्पद्मजस्तालोन्निद्रकरो रमा भगवती गेयप्रयोगान्विता ।।

विष्णुः सांद्रमृदंगवादनपटुर्देवाः समंतात्स्थिताः सेवंते तमनु प्रदोषसमये देवं मृडानीपतिम् ।। ७७ ।।

गंधर्वयक्षपतगोरगसिद्ध साध्या विद्याधरामरवराप्सरसां गणाश्च ।।

येऽन्ये त्रिलोकनिलयाः सह भूतवर्गाः प्राप्ते प्रदोषसमये हरपार्थसंस्थाः ।। ७८ ।।

अतः प्रदोषे शिव एक एव पूज्योऽथ नान्ये हरिपद्मजाद्याः ।।

तस्मिन्महेशे विधिनेज्यमाने सर्वे प्रसीदंति सुराधिनाथाः ।। ७९ ।।

एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः ।।

प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैः सुकर्मभिः।।३.३.६.८०।।

अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि।।

तद्दोष परिहारार्थं शरणं यातु शंकरम् ।। ८१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे प्रदोषमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।। ।। छ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्युक्ता मुनिना साध्वी सा विप्रवनिता पुनः ।।

तं प्रणम्याथ पप्रच्छ शिवपूजाविधेः क्रमम् ।। १ ।।

।। शांडिल्य उवाच ।। ।।

पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्यदा ।।

घटीत्रयादस्तमयात्पूर्वं स्नानं समाचरेत् ।। २ ।।

शुक्लांबरधरो धीरो वाग्यतो नियमान्वितः।।

कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजां समारभेत् ।। ३ ।।

देवस्य पुरतः सम्यगुपलिप्य नवांभसा ।।

विधाय मंडलं रम्यं धौतवस्त्रादिभिर्बुधः ।। ४।।

वितानाद्यैरलंकृत्य फलपुष्पनवांकुरैः ।।

विचित्रपद्ममुद्धृत्य वर्णपंचकसंयुतम् ।। ५ ।।

तत्रोपविश्य सुशुभे भक्तियुक्तः स्थिरासने ।।

सम्यक्संपादिताशेष पूजोपकरणः शुचिः ।। ६ ।।

आगमोक्तेन मंत्रेण पीठमामंत्रयेत्सुधीः ।।

ततः कृत्वात्मशुद्धिं च भूतशुद्ध्यादिकं क्रमात् ।। ७ ।।

प्राणायामत्रयं कृत्वा बीजवर्णैः सबिंदुकैः ।।

मातृका न्यस्य विधिवद्ध्यात्वा तां देवतां पराम् ।। ८ ।।

समाप्य मातृका भूयो ध्यात्वा चैव परं शिवम् ।।

वामभागे गुरुं नत्वा दक्षिणे गणपं नमेत् ।। ९ ।।

अंसोरुयुग्मे धर्मादीन्न्यस्य नाभौ च पार्श्वयोः ।।

अधर्मादीननंतादीन्हृदि पीठे मनुं न्यसेत् ।। ।। 3.3.7.१० ।।

आधारशक्तिमारभ्य ज्ञानात्मानमनुक्रमात् ।।

उक्तक्रमेण विन्यस्य हृत्पद्मे साधुभाविते ।। ११ ।।

नवशक्तिमये रम्ये ध्यायेद्देवमुमापतिम्।।

चन्द्रकोटिप्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् ।। १२ ।।

आपिंगलजटाजूटं रत्नमौलिविराजितम् ।।

नीलग्रीवमुदारांगं नागहारोपशोभितम् ।। १३ ।।

वरदाभयहस्तं च धारिणं च परश्वधम् ।।

दधानं नागवलयकेयूरांगदमुद्रिकम् ।। १४ ।।

व्याघ्रचर्मपरीधानं रत्नसिंहासने स्थितम् ।।

ध्यात्वा तद्वाम भागे च चिंतयेद्गिरिकन्यकाम् ।। १५ ।।

भास्वज्जपाप्रसूनाभामुदयार्कसमप्रभाम् ।।

विद्युत्पुंजनिभां तन्वीं मनोनयननंदिनीम् ।। १६ ।।

बालेंदु शेखरां स्निग्धां नीलकुंचितकुन्तलाम् ।।

भृंगसंघातरुचिरां नीलालकविराजिताम् ।। १७ ।।

मणिकुंडलविद्योतन्मुखमंडलविभ्रमाम् ।।

नवकुम्कुमपंकांक कपोलदलदर्पणाम् ।।१८।।

मधुरस्मितविभ्राजदरुणाधरपल्लवाम् ।।

कंबुकंठीं शिवामुद्यत्कुचपंकजकुड्मलाम् ।। १९ ।।

पाशांकुशाभयाभीष्टविल सत्सु चतुर्भुजाम् ।।

अनेकरत्नविलसत्कंकणांकितमुद्रिकाम् ।। 3.3.7.२० ।।

वलित्रयेण विलसद्धेमकांचीगुणान्विताम् ।।

रक्तमाल्यांबरधरां दिव्यचंदनच र्चिताम् ।। २१ ।।

दिक्पालवनितामौलिसन्नतांघ्रिसरोरुहाम् ।।

रत्नसिंहासनारूढां सर्पराजपरिच्छदाम् ।। २१ ।।

एवं ध्यात्वा महादेवं देवीं च गिरि कन्यकाम् ।।

न्यासक्रमेण संपूज्य देवं गंधादिभिः क्रमात् ।। २३ ।।

पंचभिर्ब्रह्मभिः कुर्यात्प्रोक्तस्थानेषु वा हृदि ।।

पृथक्पुष्पांजलिं देहे मूलेन च हदि त्रिधा ।। २४ ।।

पुनः स्वयं शिवो भूत्वा मूलमंत्रेण साधकः ।।

ततः संपूजयेद्देवं बाह्यपीठे पुनः क्रमात् ।। २५ ।।

संकल्पं प्रवदेत्तत्र पूजारंभे समाहितः ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा चिंतयेद्धृदि शंकरम् ।। २६ ।।

ऋणपातकदौर्भाग्यदारिद्र्यविनिवृत्तये ।।

अशेषाघविनाशाय प्रसीद मम शंकर ।। २७ ।।

दुःखशोकाग्निसंतप्तं संसारभयपीडितम् ।।

बहुरोगाकुलं दीनं त्राहि मां वृषवाहन ।। २८ ।।

आगच्छ देवदेवेश महादेवाभयंकर ।।

गृहाण सह पार्वत्या तव पूजां मया कृताम् ।। २९।।

इति संकल्प्य विधिवद्ब्राह्मपूजां समाचरेत् ।।

गुरुं गणपतिं चैव यजेत्सव्यापसव्ययोः ।। 3.3.7.३० ।।

क्षेत्रेशमीशकोणे तु यजेद्वास्तोष्पतिं क्रमात् ।।

वाग्देवीं च यजेत्तत्र ततः कात्यायनीं यजेत् ।। ३१ ।।

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च नमोंऽतकैः ।।

स्वरैरीशादिकोणेषु पीठपादाननुक्रमात् ।।

आभ्यां बिंदुविसर्गाभ्यामधर्मादीन्प्रपूजयेत् ।। ३२ ।।

सत्त्वरूपैश्चतुर्दिक्षु मध्येऽनंतं सतारकम् ।।

सत्त्वादींस्त्रिगुणांस्तं तु रूपान्पीठेषु विन्यसेत् ।। ३३ ।।

अत ऊर्ध्वच्छदे मायां सह लक्ष्म्या शिवेन च ।। ३४ ।।

तदंते चांबुजं भूयः सकलं मंडलत्रयम् ।।

पत्रकेसरकिंजल्कव्याप्तं ताराक्षरैः क्रमात् ।। ३५ ।।

पद्मत्रयं तथाभ्यर्च्य मध्ये मंडलमादरात् ।।

वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च भागाद्यैर्दिक्षु पूजयेत् ।। ।। ३६ ।।

वामाद्या नव शक्तीश्च नवस्वरयुता यजेत् ।।

हृदि बीजत्रयाद्येन पीठमंत्रेण चार्चयेत् ।।३७।।

आवृत्तैः प्रथमांगैश्च पंचभिर्मूर्त्तिशक्तिभिः ।।

त्रिशक्तिमूर्त्तिभिश्चान्यैर्निधिद्वयसमन्वितैः ।। ३८ ।।

अनंताद्यैः परीताश्च मातृभिश्च वृषादिभिः ।।

सिद्धिभिश्चाणिमाद्याभिरिंद्राद्यैश्च सहायुधैः ।। ।। ३९ ।।

वृषभक्षेत्रचंडेशदुर्गाश्च स्कंदनंदिनौ ।।

गणेशः सैन्यपश्चैव स्वस्वलक्षणलक्षिताः ।। 3.3.7.४० ।।

अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ।।

ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च ।। ४१ ।।

अष्टैश्वर्याणि चोक्तानि तेजोरूपाणि केवलम् ।।

पंचभिर्ब्रह्मभिः पूर्वं हृल्लेखाद्यादिभिः क्रमात ।। ४२ ।।

अंगैरुमाद्यैरिंद्राद्यैः पूजोक्ता मुनिभिस्तु तैः ।।

उमाचंडेश्वरादींश्च पूजयेदुत्तरादितः ।। ४३ ।।

एवमावरणैर्युक्तं तेजोरूपं सदाशिवम् ।।

उमया सहितं देवमुपचारैः प्रपूजयेत् ।। ४४ ।।

सुप्रतिष्ठितशंखस्य तीर्थैः पंचामृतैरपि ।।

अभिषिच्य महादेवं रुद्रसूक्तैः समाहितः ।। ४५ ।।

कल्पयेद्विविधैर्मंत्रैरासनाद्युपचारकान्।।

आसनं कल्पयेद्धैमं दिव्यवस्त्रसमन्वितम् ।। ४६ ।।

अर्घ्यमष्टगुणोपेतं पाद्यशुद्धोदकेन च ।।

तेनैवाचमनं दद्यान्मधुपर्कं मधूत्तरम् ।। ४७ ।।

पुनराचमनं दत्त्वा स्नानं मंत्रै प्रकल्पयेत् ।।

उपवीतं तथा वासो भूषणानि निवेदयेत् ।।

गंधमष्टांगसंयुक्तं सुपूतं विनिवेदयेत् ।। ।। ४८ ।।

ततश्च बिल्वमंदारकह्लारसरसीरुहम् ।।

धत्तूरकं कर्णिकारं शणपुष्पं च मल्लिकाम् ।। ४९ ।।

कुशापामार्गतुलसीमाधवीचंपकादिकम् ।।

बृहतीकरवीराणि यथालब्धानि साधकः ।। 3.3.7.५० ।।

निवेदयेत्सुगंधीनि माल्यानि विविधानि च ।।

धूपं कालागरूत्पन्नं दीपं च विमलं शुभम् ।। ।।५१।।

विशेषकम् ।।

अथ पायसनैवेद्यं सघृतं सोपदंशकम् ।।

मोदकापूपसंयुक्तं शर्करागुडसंयुतम् ।। ५२ ।।

मधुनाक्तं दधियुतं जलपानसमन्वितम् ।।

तेनैव हविषा वह्नौ जुहुयान्मंत्रभाविते ।। ५३ ।।

आगमोक्तेन विधिना गुरुवाक्यनियंत्रितः ।।

नैवेद्यं शंभवे भूयो दत्त्वा तांबूलमुत्तमम् ।। ५४ ।।।

धूपं नीराजनं रम्यं छत्रं दर्पणमुत्तमम् ।।

समर्पयित्वा विधिवन्मंत्रैर्वेदिकतांत्रिकैः ।। ५५ ।।

यद्यशक्तः स्वयं निःस्वो यथाविभवमर्चयेत् ।।

भक्त्त्या दत्तेन गौरीशः पुष्पमात्रेण तुष्यति ।। ५६ ।।

अथांगभूतान्सकलान्गणेशादीन्प्रपूजयेत् ।।

स्तवैर्नानाविधैः स्तुत्वा साष्टांगं प्रणमेद्बुधः ।। ५७ ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य वृषचंडेश्वरादिकान् ।।

पूजां समर्प्य विधिवत्प्रार्थयेद्गिरिजापतिम् ।। ५८ ।।

जय देव जगन्नाथ जय शंकर शाश्वत ।।

जय सर्व सुराध्यक्ष जय सर्वसुरार्चित ।। ५९ ।।

जय सर्वगुणातीत जय सर्ववरप्रद ।।

जय नित्य निराधार जय विश्वंभराव्यय ।। 3.3.7.६० ।।

जय विश्वैकवेद्येश जय नागेंद्रभूषण ।।

जय गौरीपते शंभो जय चंद्रार्धशेखर ।। ६१ ।।

जय कोट्यर्कसंकाश जयानंतगुणाश्रय ।। ६२ ।।

जय रुद्र विरूपाक्ष जयाचिंत्य निरंजन ।।

जय नाथ कृपासिंधो जय भक्तार्तिभञ्जन ।।

जय दुस्तरसंसारसागरोत्तारण प्रभो ।। ६३ ।।

प्रसीद मे महादेव संसारार्त्तस्य खिद्यतः ।।

सर्वपापभयं हृत्वा रक्ष मां परमेश्वर ।। ६४ ।।

महादारिद्र्यमग्नस्य महापापहतस्य च ।।

महाशोकविनष्टस्य महारोगातुरस्य च ।। ६५ ।।

ऋणभारपरीतस्य दह्यमानस्य कर्मभिः ।।

ग्रहैः प्रपीड्यमानस्य प्रसीद मम शंकर ।। ६६ ।।

दरिद्रः प्रार्थयेदेवं पूजांते गिरिजापतिम् ।।

अर्थाढ्यो वापि राजा वा प्रार्थयेद्देवमीश्वरम् ।। ६७ ।।

दीर्घमायुः सदारोग्यं कोशवृद्धिर्बलोन्नतिः ।।

ममास्तु नित्यमानन्दः प्रसादात्तव शंकर ।। ६८ ।।

शत्रवः संक्षयं यांतु प्रसीदन्तु मम ग्रहाः ।।

नश्यन्तु दस्यवो राष्ट्रे जनाः संतु निरापदः ।। ६९ ।।

दुर्भिक्षमारीसंतापाः शमं यांतु महीतले ।।

सर्वसस्यसमृद्धिश्च भूयात्सुखमया दिशः ।। 3.3.7.७० ।।

एवमाराधयेद्देवं प्रदोषे गिरिजापतिम् ।।

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ।। ७१ ।।

सर्वपापक्षयकरी सर्वदारिद्र्यनाशिनी ।।

शिवपूजा मया ख्याता सर्वाभीष्टवरप्रदा ।। ७२ ।।

महापातकसंघातमधिकं चोपपातकम् ।।

शिवद्रव्यापहरणादन्यत्सर्वं निवारयेत् ।। ७३ ।।

ब्रह्महत्यादिपापानां पुराणेषु स्मृतिष्वपि ।।

प्रायश्चित्तानि दृष्टानि न शिवद्रव्यहारिणाम् ।। ७४ ।।

बहुनात्र किमुक्तेन श्लोकार्धेन ब्रवीम्यहम् ।।

ब्रह्महत्याशतं वापि शिवपूजा विनाशयेत् ।। ७५ ।।

मया कथितमेतत्ते प्रदोषे शिवपूजनम् ।।

रहस्यं सर्वजंतूनामत्र नास्त्येव संशयः ।। ७६ ।।

एताभ्यामपि बालाभ्यामेवं पूजा विधीयताम् ।।

अतः संवत्सरादेव परां सिद्धिमवाप्स्यथ ।। ७७ ।।

इति शांडिल्यवचनमाकर्ण्य द्विजभामिनी ।।

ताभ्यां तु सह बालाभ्यां प्रणनाम मुनेः पदम् ।। ७८ ।। ।।

।। विप्रस्त्र्युवाच ।। ।।

अहमद्य कृतार्थास्मि तव दर्शनमात्रतः ।।

एतौ कुमारौ भगवंस्त्वामेव शरणं गतौ ।। ७९ ।।

एष मे तनयो ब्रह्मञ्छुचिव्रत इतीरितः ।।

एष राजसुतो नाम्ना धर्मगुप्तः कृतो मया ।। 3.3.7.८० ।।

एतावहं च भगवन्भवच्चरणकिंकराः ।।

समुद्धरास्मिन्पतितान्घोरे दारिद्र्यसागरे ।। ८१ ।।

इति प्रपन्नां शरणं द्विजांगनामाश्वास्य वाक्यैरमृतोपमानैः ।।

उपादिदेशाथ तयोः कुमारयोर्मुनिः शिवाराधनमंत्र विद्याम् ।। ८२ ।।

अथोपदिष्टौ मुनिना कुमारौ ब्राह्मणी च सा ।।

तं प्रणम्य समामंत्र्य जग्मुस्ते शिवमंदिरात् ।। ८३ ।।

ततः प्रभृति तौ बालौ मुनिवर्योपदेशतः ।।

प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजां चक्रतुरंजसा ।। ८४ ।।

एवं पूजयतोर्देवं द्विजराजकुमारयोः ।।

सुखेनैव व्यतीयाय तयोर्मासचतुष्टयम् ।। ८५ ।।

कदाचिद्राजपुत्रेण विनासौ द्विजनंदनः ।।

स्नातुं गतो नदीतीरे चचार बहुलीलया ।। ८६ ।।

तत्र निर्झरनिर्घातनिर्भिन्ने वप्र कुट्टिमे ।।

निधानकलशं स्थूलं प्रस्फुरंतं ददर्श ह ।। ८७ ।।

तं दृष्ट्वा सहसागत्य हर्षकौतुकविह्वलः ।।

दैवोपपन्नं मन्वानो गृहीत्वा शिरसा ययौ ।। ।। ८८ ।।

ससंभ्रमं समानीय निधाय कलशं बलात् ।।

निधाय भवनस्यांते मातरं समभाषत ।। ८९ ।।

मातर्मातरिमं पश्य प्रसादं गिरिजापतेः ।।

निधानं कुम्भरूपेण दर्शितं करुणात्मना ।। 3.3.7.९० ।।

अथ सा विस्मिता साध्वी समाहूय नृपात्मजम् ।।

स्वपुत्रं प्रतिनंद्याह मानयन्ती शिवार्चनम् ।। ।। ९१ ।।

शृणुतां मे वचः पुत्रौ निधानकलशीमिमाम् ।।

समं विभज्य गृह्णीतं मम शासनगौरवात् ।। ९२ ।।

इति मातुर्वचः श्रुत्वा तुतोष द्विज नंदनः ।।

प्रत्याह राजपुत्रस्तां विस्रब्धः शंकरार्चने ।। ९३ ।।

मातस्तव सुतस्यैव सुकृतेन समागतम् ।।

नाहं ग्रहीतुमिच्छामि विभक्तं धनसंच यम् ।। ९४ ।।

आत्मनः सुकृताल्लब्धं स्वयमेव भुनक्त्वसौ ।।

स एव भगवानीशः करिष्यति कृपां मयि ।। ९५ ।।

एवमर्चयतोः शंभुं भूयोपि परया मुदा ।।

संवत्सरो व्यतीयाय तस्मिन्नेव गृहे तयोः ।। ९६ ।।

अथैकदा राजसूनुः सह तेन द्विजन्मना ।।

वसंतसमये प्राप्ते विजहार वनां तरे ।। ९७ ।।

अथ दूरं गतौ क्वापि वने द्विजनृपात्मजौ ।।

गन्धर्वकन्याः क्रीडंती शतशस्तावपश्यताम् ।। ९८ ।।

ताः सर्वाश्चारुसर्वांग्यो विहरंत्यो मनोहरम् ॥

दृष्ट्वा द्विजात्मजो दूरादुवाच नृपनंदनम् ॥ ९९ ॥

इतः पुरो न गंतव्यं विहरंत्यग्रतः स्त्रियः॥

स्त्रीसंन्निधानं विबुधास्त्यजंति विमलाशयाः॥ 3.3.7.१०० ॥

एताः कैतवकारिण्यो धनयौवनदुर्मदाः ।

मोहयन्त्यो जनं दृष्ट्वा वाचानुनयकोविदाः ॥ १ ॥

अतः परित्यजेत्त्स्त्रीणां सन्निधिं सहभाषणम् ।

निज़धर्मरतो विद्वन्ब्रह्मचारी विशेषतः ॥ ३॥

अतोहं नोत्सहे गन्तुं क्रीडास्थानं मृगीदृशाम् ॥

इत्युक्त्वा द्विजपुत्रस्तु निवृत्तो दूरतः स्थितः ॥ ३ ॥

अथासौ राजपुत्रस्तु कौतुकाविष्टमानसः ॥

तासां विहारपदवीमेक एवाभयो ययौ ॥ १ ॥

तत्र गंधर्वकन्यानां मध्ये त्वेका वरानना ॥

दृष्ट्वाऽऽयांतं राजपुत्रं चिंतयामास चेतसा ॥ ९ ॥

अहो कोयमुदारांगो युवा सर्वांगसुन्दरः ॥

मत्तमातंग गमनो लावण्यामृतवारिधिः ॥ ६॥

लीलालोलविशालाक्षी मधुरस्मितपेशलः ॥

मदनोपमरूपश्रीः सुकुमारांगलक्षणः ॥ ७॥

इत्याश्चर्ययुता बाला दूराद्दृष्ट्वा नृपात्मजम् ॥

सर्वाः सखीः समालोक्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ८ ॥

इतो विदूरे हे सख्यो वनमस्त्येकमुत्तमम् ॥

विचित्रचंपकाशोकपुन्नागबकुलैर्युतम् ॥ ९॥

तत्र गत्वा वनं सर्वाः संचीय कुसुमोत्करम् ॥

भवत्यः पुनरायांतु तावत्तिष्ठाम्यहं त्विह ॥ 3.3.7.११० ॥

इत्यादिष्टः सखीवर्गो जगाम विपिनांतरम् ॥

सापि गंधर्वजा तस्थौ न्यस्तदृष्टिर्नृपात्मजे ॥ ११ ॥

तां समालोक्य तन्वंगीं नवयौवनशालिनीम् ॥

बालां स्वरूपसंपत्त्या परैिभूततिलोत्तमाम् ॥ १२ ॥

राजपुत्रः समागम्य कौतुकोत्फुल्ललोचनः ॥

अवाप दैवयोगेन मदनस्य शरव्यथाम् ॥ १३ ॥

गन्धर्वतनया सापि प्राप्ताय नृपसूनवे ॥

उत्थाय तरसा तस्मै प्रददौ पल्लवासनम् ॥ १४ ॥

कृतोपचारमासीनं तमासाद्य सुमध्यमा ॥

पप्रच्छ तद्रूपगुणैर्ध्वस्तधैर्याकुलेंद्रिया ॥ १९ ।

कस्त्वं कमलपत्राक्ष कस्माद्देशादिहागतः ॥

कस्य पुत्र इति प्रेम्णा पृष्टः सर्वं न्यवेदयत् ॥ १६ ॥

विदर्भ राजतनयं विध्वस्तपितृमातृकम् ॥

शत्रुभिश्च हृतस्थानमात्मानं परराष्ट्रगम् ॥ १७ ॥

सर्वमावेद्य भूयस्तां पप्रच्छ नृपनंदनः ॥

का त्वं वामोरु किं चात्र कार्यं ते कस्य चात्मजा ॥ १८ ॥

किमवध्यायसि हृदा किं वा वक्तुमिहेच्छसि ॥

इत्युक्ता सा पुनः प्राह शृणु राजेंद्रसत्तम ॥ १९ ॥

अस्त्येको द्रविकोनाम गंधर्वाणां कुलाग्रणीः ॥

तस्याहमस्मि तनया नाम्ना चांशुमती स्मृता ॥ 3.3.7.१२० ॥

त्वामायांतं विलोक्याहं त्वत्संभाषण लालसा ॥

त्यक्त्वा सखीजनं सर्वमेकैवास्मि महामते ॥ २१ ॥

सर्वसंगीतविद्यासु न मत्तोऽन्यास्ति काचन ॥

मम योगेन तुष्यंति सर्वा अपि सुरस्त्रियः ॥ २२ ॥

साहं सर्वकलाभिज्ञा ज्ञातसर्वजनेंगिता ॥

तवाहमीप्सितं वेद्मि मयि ते संगतं मनः ॥ २३ ॥

तथा ममापि चौत्सुक्यं दैवेन प्रतिपादितम्।।

आवयोः स्नेहभेदोऽत्र नाभिभूयादितः परम् ।। २४ ।।

इति संभाष्य तेनाशु प्रेम्णा गन्धर्वनंदिनी ।।

मुक्ताहारं ददौ तस्मै स्वकुचांतरभूषणम्।। २५ ।।

तमादायाद्भुतं हारं स तस्याः प्रणयाकुलः ।।

गाढहर्षभरोत्सिक्तामिदमाह नृपात्मजः ।। २६ ।।

सत्यमुक्तं त्वया भीरु तथाप्येकं वदाम्यहम् ।।

त्यक्तराज्यस्य निःस्वस्य कथं मे भवसि प्रिया ।। २७ ।।

सा त्वं पितृमती बाला विलंघ्य पितृशासनम् ।।

स्वच्छंदा चरणं कर्तुं मूढेव कथमर्हसि ।। २८ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा तं प्रत्याह शुचिस्मिता ।।

अस्तु नाम तथैवाहं करिष्ये पश्य कौतुकम् ।। २९ ।।

गच्छ स्वभवनं कांत परश्वः प्रातरेव तु ।।

आगच्छ पुनरत्रैव कार्यमस्ति च नो मृषा ।। 3.3.7.१३० ।।

इत्युक्त्वा तं नृपसुतं सा संगतसखीजना ।।

अपाक्रामत चार्वंगी स चापि नृपनन्दनः ।। ३१ ।।

स समभ्येत्य हर्षेण द्विजपुत्रस्य सन्निधिम् ।।

सर्वमाख्याय तेनैव सार्धं स्वभवनं ययौ ।। ।। ३२ ।।

तां च विप्रसतीं भूयो हर्षयित्वा नृपात्मजः ।।

परश्वो द्विजपुत्रेण सार्धं तेन वनं ययौ ।। ३३ ।।

स तया पूर्वनिर्दिष्टं स्थानं प्राप्य नृपात्मजः ।।

गन्धर्वराजमद्राक्षीत्स्वदुहित्रा समन्वितम् ।। ३४ ।।

स गंधर्वपतिः प्राप्तावभिनंद्य कुमारकौ ।।

उपवेश्यासने रम्ये राजपुत्रमभाषत ।। ।। ३५ ।।

।। गंधर्व उवाच ।। ।।

राजेंद्रपुत्र पूर्वेद्युः कैलासं गतवानहम् ।।

तत्रापश्यं महादेवं पार्वत्या सहितं प्रभुम् ।। ३६ ।।

आहूय मां स देवेशः सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ।।

सन्निधावाह भगवान्करुणामृतवारिधिः । ३७ ।।

धर्मगुप्ताह्वयः कश्चिद्राजपुत्रोऽस्ति भूतले ।।

अकिञ्चनो भ्रष्टराज्यो हृतदेशश्च शत्रुभिः ।। ३८ ।।

स बालो गुरुवाक्येन मदर्च्चायां रतः सदा ।।

अद्य तत्पितरः सर्वे मां प्राप्तास्तत्प्रभावतः ।। ३९ ।।

तस्य त्वमपि साहाय्यं कुरु गन्धर्वसत्तम ।।

अथासौ निजराज्यस्थो हतशत्रुर्भविष्यति ।। 3.3.7.१४० ।।

इत्याज्ञप्तो महेशेन संप्राप्तो निजमदिरम् ।।

अनया मद्दुहित्रा च बहुशोऽभ्यर्थितस्तथा ।। ४१ ।।

ज्ञात्वेमं सकलं शंभोर्नियोगं करुणात्मनः ।।

आदायेमां दुहितरं प्राप्तोऽस्मीदं वनांतरम् ।।४२।।

अत एनां प्रयच्छामि कन्यामंशुमतीं तव ।।

हत्वा शत्रून्स्वराष्टे त्वां स्थापयामि शिवाज्ञया ।। ४३ ।।

तस्मिन्पुरे त्वमनया भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्।।

दशवर्षसहस्रान्ते गन्तासि गिरिशालयम् ।।

तत्रापि मम कन्येयं त्वामेव प्रतिपत्स्यते ।।

अनेनैव स्वदेहेन दिव्येन शिवसन्निधौ ।। ४५ ।।

इति गन्धर्वराजस्तमाभाष्य नृपनन्दनम् ।।

तस्मिन्वने स्वदुहितुः पाणिग्रहमकारयत् ।। ४६ ।।

पारिबर्हमदात्तस्मै रत्नभारान्महोज्ज्वलान् ।।

चूडामणिं चन्द्रनिभं मुक्ताहारांश्च भासुरान्।।४७।।

दिव्यालंकारवासांसि कार्त्तस्वरपरिच्छदान् ।।

गजानामयुतं भूयो नियुतं नीलवाजिनाम्।।४८।।

स्यन्दनानां सहस्राणि सौवर्णानि महांति च ।।

पुनरेकं रथं दिव्यं धनुश्चेन्द्रायुधोपमम् ।। ४९ ।।

अस्त्राणां च सहस्राणि तूणी चाक्षय्यसायकौ ।।

अभेद्यं वर्म सौवर्णं शक्तिं च रिपुमर्दिनीम् ।। 3.3.7.१५० ।।

दुहितुः परिचर्यार्थं दासीपञ्चसहस्रकम् ।।

ददौ प्रीतमनास्तस्मै धनानि विविधानि च ।। ।। ५१ ।।

गंधर्वसैन्यमत्युग्रं चतुरंगसममन्वितम् ।।

पुनश्च तत्सहायार्थे गन्धर्वाधिपतिर्ददौ ।। ५२ ।।

इत्थं राजेन्द्रतनयः संप्राप्तः श्रियमुत्तमाम् ।।

अभीष्टजायासहितो मुमुदे निजसंपदा ।। ५३ ।।

कारयित्वा स्वदुहितुर्विवाहं समयोचितम् ।।

ययौ विमानमारुह्य गंधर्वाधिपतिर्दिवम् ।। ५४ ।।

धर्मगुप्तः कृतोद्वाहः सह गंधर्वसेनया ।।

पुनः स्वनगरं प्राप्य जघान रिपुवाहिनीम् ।। ५५ ।।

दुर्धर्षणं रणे हत्वा शक्त्या गंधर्वसेनया ।।

निः शेषितारातिबलः प्रविवेश निजं पुरम् ।। ५६ ।।

ततोभिषिक्तः सचिवैर्ब्राह्मणैश्च महोत्तमैः ।।

रत्नसिंहासनारूढश्चक्रे राज्यमकण्टकम् ।। ५७ ।।

या विप्रवनिता पूर्वं तमपुष्णात्स्वपुत्रवत् ।।

सैव माताभवत्तस्य स भ्राता द्विजनन्दनः ।। ५८ ।।

गंधर्वतनया जाया विदर्भनगरेश्वरः ।।

आराध्य देवं गिरिशं धर्मगुप्तो नृपोऽभवत् ।। ५९ ।।

एवमन्ये समाराध्य प्रदोषे गिरिजापतिम् ।।

लभंतेभीप्सितान्कामान्देहांते तु परां गतिम् ।। 3.3.7.१६० ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एतन्महाव्रतं पुण्यं प्रदोषे शंकरार्चनम् ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेतत्साधनं परम् ।। ६१ ।।

य एतच्छृणुयात्पुण्यं माहात्म्यं परमाद्भुतम् ।।

प्रदोषे शिवपूजांते कथयेद्वा समाहितः ।। ६२ ।।

भवेन्न तस्य दारिद्र्यं जन्मान्तरशतेष्वपि ।।

ज्ञानैश्वर्यसमायुक्तः सोन्ते शिवपुरं व्रजेत् ।। ६३ ।।

ये प्राप्य दुर्लभतरं मनुजाः शरीरं कुर्वंति हंत परमेश्वरपादपूजाम् ।।

धन्यास्त एव निजपुण्यजितत्रिलोकास्तेषां पदांबुजरजो भुवनं पुनाति ।। १६४ ।। ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे प्रदोषमहिमावर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः ।। ७ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

नित्यानंदमयं शांतं निर्विकल्पं निरामयम् ।।

शिवतत्त्वमनाद्यंतं ये विदुस्ते परं गताः ।। १ ।।

विरक्ताः कामभोगेभ्यो ये प्रकुर्वंत्यहैतुकीम् ।।

भक्तिं परां शिवे धीरास्तेषां मुक्तिर्न संसृतिः ।।२।।

विषयानभिसंधाय ये कुर्वंति शिवे रतिम् ।।

विषयैर्नाभिभूयंते भुंजानास्तत्फलान्यपि ।। ३ ।।

येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः ।।

न विनश्यति कालेन स याति परमां गतिम् ।। ४ ।।

आरुरुक्षुः परं स्थानं विषयासक्तमानसः ।।

पूजयेत्कर्मणा शंभुं भोगांते शिवमाप्नुयात् ।। ५ ।।

अशक्तः कश्चिदुत्स्रष्टुं प्रायो विषयवासनाम् ।।

अतः कर्ममयी पूजा कामधेनुः शरीरिणाम् ।।६।।

मायामयेपि संसारे ये विहृत्य चिरं सुखम् ।।

मुक्तिमिच्छन्ति देहांते तेषां धर्मोयमीरितः ।। ७।।

शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः ।।

सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते ।। ८ ।।

केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् ।।

न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम् ।। ९ ।।

उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः ।।

वैदिकैर्लौकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम् ।।3.3.8.१०।।

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्त्तृका।।

विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम्।।११।।

अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम्।।

श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भर्तिर्भवति शांभवी।।१२।।

आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः।।

चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम्।। ।। १३ ।।

स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् ।।

यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम्।।१४।।

कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् ।।

जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः ।। १५ ।।

सोनुकूलासु पत्नीषु लब्ध्वा पुत्रान्महौजसः ।।

चिरेण प्रार्थितां लेभे कन्यामेकां वराननाम् ।। १६ ।।

स लब्ध्वा तनयां दिष्ट्या हिमवानिव पार्वतीम् ।।

आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम् ।। १७ ।।

स एकदा जातकलक्षणज्ञानाहूय साधून्द्विजमुख्यवृंदान् ।।

कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः पप्रच्छ कन्याजनने फलानि ।। १८ ।।

अथ तत्राब्रवीदेको बहुज्ञो द्विजसत्तमः ।।

एषा सीमंतिनी नाम्ना कन्या तव महीपते ।। १९ ।।

उमेव मांगल्यवती दमयंतीव रूपिणी ।।

भारतीव कलाभिज्ञा लक्ष्मीरिव महागुणा ।। ।। 3.3.8.२० ।।

सुप्रजा देवमातेव जानकीव धृतव्रता ।।

रविप्रभेव सत्कांतिश्चंद्रिकेव मनोरमा ।। २१ ।।

दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते ।।

प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति।। २२ ।।

इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम् ।।

अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया ।। २३ ।।

अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः ।।

एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति ।। २४ ।।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम् ।।

मुहूर्तमभवद्राजा चिंताव्याकुलमानसः ।। २५ ।।

अथ सर्वान्समुत्सृज्य ब्राह्मणान्ब्रह्मवत्सलः ।।

सर्वं दैवकृतं मत्त्वा निश्चिंतः पार्थिवोऽभवत् ।। २६ ।।

सापि सीमंतिनी बाला क्रमेण गतशैशवा ।।

वैधव्यमात्मनो भावि शुश्रावात्मसखीमुखात् ।। २७ ।।

परं निर्वेदमापन्ना चिंतयामास बालिका ।।

याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत।।२८।।

मातस्त्वच्चरणांभोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला।।

सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि।।२९।।

इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती।।

शरणं व्रज तन्वंगि पार्वतीं शिवसंयुताम्।।3.3.8.३०।।

सोमवारे शिवं गौरीं पूजयस्व समाहिता।।

उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी ।। ३१ ।।

यतवाङ्निश्चलमनाः पूजां कृत्वा यथोचिताम् ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शिवं सम्यक्प्रसादयत् ।।३२।।

पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठपूजनात् ।।

सौभाग्यमखिलं सौख्यं गंधमाल्याक्षतार्पणात् ।। ३३ ।।

धूपदानेन सौगंध्यं कांतिर्दीपप्रदानतः ।।

नैवेद्यैश्च महाभोगो लक्ष्मीस्तांबूलदानतः ।। ३४ ।।

धर्मार्थकाममोक्षाश्च नमस्कारप्रदानतः ।।

अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां जप एव हि कारणम् ।। ३५ ।।

होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते ।।

सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्ब्राह्मणभोजनात् ।। ३६ ।।

इत्थमाराधय शिवं सोमवारे शिवामपि ।।

अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णाभिभवा भवेः ।। ३७ ।।

घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम् ।।

शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम् ।। ३८ ।।

इत्थं सीमंतिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती ।।

ययौ सापि वरारोहा राजपुत्री तथाऽकरोत् ।। ३९ ।।

दमयंत्यां नलस्यासीदिंद्रसेनाभिधः सुतः ।।

तस्य चंद्रांगदो नाम पुत्रोभू च्चंद्रसन्निभः ।। 3.3.8.४० ।।

चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठस्तमाहूय नृपात्मजम् ।।

कन्यां सीमंतिनीं तस्मै प्रायच्छद्गुर्वनुज्ञया ।। ४१ ।।

सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि ।।

यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत् ।। ४२ ।।

तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चंद्रांगदः कृती ।।

उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये ।। ४३ ।।

एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली ।।

आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया ।। ४४ ।।

तस्मिंस्तरति कालिंदीं राजपुत्रे विधेर्वशात् ।।

ममज्ज सह कैवतैरावर्त्ताभिहता तरी ।। ४५ ।।

हा हेति शब्दः सुमहानासीत्तस्यास्तटद्वये ।।

पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवम स्पृशत् ।। ४६ ।।

मज्जंतो मम्रिरे केचित्केचिद्ग्राहोदरं गताः ।।

राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यंत महाजले ।। ४७ ।।

तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिवि ह्वलः ।।

यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत ।।४८।।

श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च वभूबुर्गतचेतनाः ।।

सा च सीमंतिनी श्रुत्वा पपाप डूवि मूर्च्छिता ।। ४९ ।।

तथान्ये मंत्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः।।

विह्वलाः शोकसंतप्ता विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः ।।3.3.8.५०।।

इंद्रसेनोपि राजेद्रः पुत्रवार्त्तां सुदुःखितः।।

आकर्ण्य सह पत्नीभिर्नष्टसंज्ञः पपात ह ।। ५१ ।।

तन्मंत्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः ।।

आबालवृद्धवनिताश्चुक्रुशुः शोकविह्वलाः ।। ५२ ।।

शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन ।।

हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः ।।५३।।

एवं शोकाकुलं दीनमिंद्रसेनमहीपतेः ।।

नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा ।। ५४ ।।

अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः ।।

शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम् ।। ५५ ।।

स राजांभसिमग्नस्य जामातुस्तस्य बांधवैः ।।

आगतैः कारयामास साकल्यादौर्ध्वदैहिकम् ।।५६।।

सा च सीमंतिनी साध्वी भर्तृलोकमतिः सती ।।

पित्रा निषिद्धा स्नेहेन वैधव्यं प्रत्यपद्यत ।। ५७ ।।

मुनेः पत्न्योऽपदिष्टं यत्सोमवारव्रतं शुभम् ।।

न तत्याज शुभाचारा वैधव्यं प्राप्तवत्यपि ।। ५८ ।।

एवं चतुर्दशे वर्षे दुःखं प्राप्य सुदारुणम् ।।

ध्यायन्ती शिवपादाब्जं वत्सरत्रयमत्यगात् ।। ५९ ।।

पुत्रशोकादिवोन्मत्तमिंद्रसेनं महीपतिम् ।।

प्रसह्य तस्य दायादाः सप्तांगं जह्रुरोजसा ।। 3.3.8.६० ।।

हृतसिंहासनः शूरैर्दायादैः सोऽप्रजो नृपः ।।

निगृह्य काराभवने सपत्नीको निवेशितः ।। ।। ६१ ।।

चंद्रागदोऽपि तत्पुत्रो निमग्नो यमुनाजले ।।

अधोधोमज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः ।। ६२ ।।

जलक्रीडासु सक्तास्ता दृष्ट्वा राजकुमार कम् ।।

विस्मितास्तमथो निन्युः पातालं पन्नगालयम् ।। ६३ ।।

स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः ।।

तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम् ।। ।। ६४ ।।

सोऽपश्यद्राजतनयो महेंद्रभवनोपमम् ।।

महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम् ।। ६५।।

वज्रवैडूर्यपाचादिप्रासादशतसंकुलम् ।।

माणिक्य गोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलम् ।। ६६ ।।

चंद्रकांतस्थलं रम्यं हेमद्वारकपाटकम् ।।

अनेकशतसाहस्रमणिदीपविराजितम् ।। ६७ ।।

तत्रापश्यत्सभा मध्ये निषण्णं रत्नविष्टरे ।।

तक्षकं पन्नगाधीशं फणानेकशतोज्ज्वलम् ।। ६८ ।।

दिव्यांबरधरं दीप्तं रत्नकुण्डलराजितम् ।।

नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुट द्युतिरंजितम् ।। ६९ ।।

फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः ।।

उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः ।। 3.3.8.७० ।।

रूपयौवनमाधुर्यविलासगति शोभिना ।।

नागकन्यासहस्रेण समंतात्परिवारितम् ।। ७१ ।।

दिव्याभरणदीप्तांगं दिव्यचंदनचर्चितम् ।।

कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम् ।। ।। ७२ ।।

दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले ।।

उत्थितः प्रांजलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः ।। ७३ ।।

नागराजोपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमम् ।।

कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः ।। ७४ ।।

ता ऊचुर्यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया ।।

अज्ञातकुलनामायमानीतस्तव सन्निधिम् ।। ७५ ।।

अथ पृष्टो राजपुत्रस्तक्षकेण महात्मना ।।

कस्यासि तनयः कस्त्वं को देशः कथमागतः ।। ७६ ।।

राजपुत्रो वचः श्रुत्वा तक्षकं वाक्यमब्रवीत् ।। ७७ ।।

।। राजपुत्र उवाच ।। ।।

अस्ति भूमंडले कश्चिद्देशो निषधसंज्ञकः ।।

तस्याधिपोऽभवद्राजा नलो नाम महा यशाः ।।

स पुण्यकीर्तिः क्षितिपो दमयन्तीपतिः शुभः ।। ७८ ।।

तस्मादपींद्रसेनाख्यस्तस्य पुत्रो महाबलः ।।

चंद्रांगदोस्मि नाम्नाहं नवोढः श्वशुरालये ।।

विहरन्यमुनातोये निमग्नो देवचोदितः ।। ७९ ।।

एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोस्मि तवांतिकम् ।।

दृष्ट्वाहं तव पादाब्जं पुण्यैर्जन्मांतरार्जितैः ॥ 3.3.8.८० ॥

अद्य धन्योऽस्मि धन्योऽस्मि कृतार्थो पितरौ मम ॥

यत्प्रेक्षितोऽहं कारुण्यात्त्वया संभाषितोपि च ॥ ८१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

इत्युदारमसंभ्रांतं वचः श्रुत्वातिपेशलम् ॥

तक्षकः पुनरौत्सुक्याद्बभाषे राजनंदनम् ॥ ८२ ॥

॥ तक्षक उवाच ॥ ॥

भोभो नरेंद्रदायाद मा भैषीर्धीरतां व्रज ॥

सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा ॥ ८३ ॥

॥ राजपुत्र उवाच ॥ ॥

यो देवः सर्वेदेवेषु महादेवं इति स्मृतः ॥

पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः ॥ ८४ ॥

यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः ॥

कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः ॥ ८५ ॥

यस्यांशात्सात्त्विकं दिव्यं बिभ्रद्विष्णुः सनातनः ॥

विश्वं बिभर्त्ति भूतात्मा शिवोऽस्माभिः स पूज्यते ॥ ॥ ८६ ॥

यस्यांशात्तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः ॥

विश्वमेतद्धरत्यंते स पूज्योऽस्माभिरीश्वरः ॥ ८७ ॥

यो विधाता विधातुश्च कारणस्यापि कारणम् ॥

तेजसां परमं तेजः स शिवो नः परा गतिः ॥ ८८ ॥

योंतिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् ॥

अपरिच्छेद्य धामासौ शिवो नः परमा गतिः ॥ ८९ ॥

योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः ॥

य आकाशे च विश्वात्मा स पूज्यो नः सदाशिवः॥ 3.3.8.९० ।

यः साक्षी सर्वभूतानां य आत्मस्थो निरंजनः ॥

यस्येच्छावशगो लोकः सोऽस्माभिः पूज्यते शिवः ॥ ९१ ॥

यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं वदंति भिन्नं गुणवैकृतेन ॥

क्षेत्रज्ञमेकेथ तुरीयमन्ये कूटस्थमन्ये स शिवो गतिर्नः ॥ ९२ ॥

यं नास्पृशंश्चैत्यमचिंत्यतत्त्वं दुरंतधामानमतत्स्वरूपम् ॥

मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां स एष पूज्यः परमः शिवो नः ॥ ९३॥

यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य संतो वांछंति नैंद्रं पदमुज्ज्वलं वा ॥

निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरंत्यभीताः स शिवो गतिर्नः ॥ ९४॥

यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि चु पुल्कसजन्मभाजाम् ॥

यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम् ॥ ९५ ॥

यन्मूर्ध्नि लब्धनिलया सुरलोकसिंधुर्यस्यांगगाँ भगवती जगदंबिका च ॥

यत्कुंडले त्वहह तक्षकवासुकी द्वौ सोऽस्माकमेव गतिरर्धशशांकमौलिः ॥ ९६ ॥

जयति निगमचूडाग्रेषु यस्यांघ्रिपद्मं जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः ॥

जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य मूर्तिः स विजितगुणसर्गः पूज्यतेऽस्माभिरीशः ॥ ९७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षकः प्रीतमानसः ॥

जातभक्तिर्महादेवे राजपुत्रमभाषत ॥ ९८ ॥

॥ तक्षक उवाच ॥ ॥

परितुष्टोऽस्मि भद्रं स्तात्तव राजेद्रनंदन ।।

बालोपि यत्परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम् ।। ९९ ।।

एष रत्नमयो लोक एताश्चारुदृशोऽबलाः ।।

एते कल्पद्रुमाः सर्वे वाप्योमृतरसांभसः ।। 3.3.8.१०० ।।

नात्र मृत्युभयं घोरं न जरारोगपीडनम् ।।

यथेष्टं विहरात्रैव भुंक्ष्व भोगान्यथोचितान् ।। १०१ ।।

इत्युक्तो नागराजेन स राजेंद्रकुमारकः ।।

प्रत्युवाच परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः ।। २ ।।

कृतदारोऽस्म्यहं काले सुव्रता गृहिणी मम ।।

शिव पूजापरा नित्यं पितरावेकपुत्रकौ ।। ३ ।।

ते त्वद्य मां मृतं मत्त्वा शोकेन महतावृताः ।।

प्रायः प्राणैर्वियुज्यंते दैवात्प्राणान्वहंति वा ।। ४ ।।

अतो मया बहुतिथं नात्र स्थेयं कथंचन ।।

तमेव लोकं कृपया मां प्रापयितुमर्हसि ।। ५ ।।

इत्युक्तवंतं नरदेवपुत्रं दिव्यैर्वरान्नैः सुरपादपोत्थैः ।।

आप्याययित्वा वरगंधवासः स्रग्रत्नदिव्याभरणैर्विचित्रैः ।। ६ ।।

संतोषयित्वा विविधैश्च भोगैः पुनर्बभाषे भुजगाधिराजः ।।

यदायदा त्वं स्मरसि त्वदग्रे तदा तदाविष्क्रियते मयेति ।। ७ ।।

पुनश्च राजपुत्राय तक्षकोश्वं च कामगम् ।।

नानाद्वीपसमुद्रेषु लोकेषु च निरर्गलम् ।। ८ ।।

दत्तवान्रत्नाभरण दिव्याभरणवाससाम् ।।

वाहनाय ददावेकं राक्षसं पन्नगेश्वरः ।। ९ ।।

तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् ।।

नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम् ।। 3.3.8.११० ।।

इति चंद्रांगदः सोऽथ संगृह्य विविधं धनम् ।।

अश्वं कामगमारुह्य ताभ्यां सह विनिर्ययौ ।।११।।

स मूहूर्तादिवोन्मज्ज्य तस्मा देव सरिज्जलात् ।।

विजहार तटे रम्ये दिव्यमारुह्य वाजिनम् ।। १२ ।।

अथास्मिन्समये तन्वी सा च सीमंतिनी सती ।।

स्नातुं समाययौ तत्र सखी भिः परिवारिता ।। १३ ।।

सा ददर्श नदीतीरे विहरंतं नृपात्मजम् ।।

रक्षसा नररूपेण नागपुत्रेण चान्वितम् ।। १४ ।।

दिव्यरत्नसमाकीर्णं दिव्य माल्यावतंसकम् ।।

देहेन दिव्यगंधेन व्याक्षिप्तदशयोजनम् ।। १५ ।।

तमपूर्वाकृतिं वीक्ष्य दिव्याश्वमधिसंस्थितम् ।।

जडोन्मत्तेव भीतेव तस्थौ तन्न्यस्तलोचना ।। १६ ।।

तां च राजेंद्रपुत्रोऽसौ दृष्टपूर्वामिति स्मरन् ।।

निर्मुक्तकंठाभरणां कंठसूत्रविवर्जिताम् ।। १७ ।।

असंयोजितधम्मिल्लामंगरागविवर्जिताम् ।।

त्यक्तनीलांजनापांगीं कृशांगीं शोकदूषिताम् ।। १८ ।।

दृष्ट्वाऽवतीर्य तुरगादुपविष्टः सरित्तटे ।।

तामाहूय वरारोहामुपवेश्येदम ब्रवीत् ।। १९ ।।

का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती ।।

किमिदं तेंगने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम् ।। 3.3.8.१२० ।।

इति स्नेहेन संपृष्टा सा वधूरश्रुलोचना ।।

लज्जिता स्वयमाख्यातुं तत्सखी सर्वमब्रवीत् ।। २१ ।।

इयं सीमंतिनी नाम्ना स्नुषा निषधभूपतेः ।।

चंद्रांगदस्य महिषी तनया चित्रवर्मणः ।। २२ ।।

अस्याः पतिर्दैवयोगान्निमग्नोऽस्मिन्महाजले ।।

तेनेयं प्राप्तवैधव्या बाला दुःखेन शोषिता ।। २३ ।।

एवं वर्षत्रयं नीतं शोकेनातिबलीयसा ।।

अद्येंदुवारे संप्राप्ते स्नातुमत्र समागता ।। २४ ।।

श्वशुरोऽस्याश्च राजेंद्रो हृतराज्यश्च शत्रु भिः ।।

बलाद्गृहीतो बद्धश्च सभार्यस्तद्वशे स्थितः ।। २५ ।।

तथाप्येषा शुभाचारा सोमवारे महेश्वरम् ।।

सांबिकं परया भक्त्या पूजयत्यमलाशया ।। २६ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्थं सखीमुखेनैव सर्वमावेद्य सुव्रता ।।

ततः सीमंतिनी प्राह स्वयमेव नृपात्मजम् ।। २७ ।।

कस्त्वं कंदर्पसंकाशः काविमौ तव पार्श्वगौ ।।

देवो नरेंद्रः सिद्धो वा गंधर्वो वाथ किन्नरः ।। २८ ।।

किमर्थं मम वृत्तांतं स्नेहवानिव पृच्छसि ।।

किं मां वेत्सि महाबाहो दृष्टवान्किमु कुत्रचित् ।। २९ ।।

दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा ।।

सर्वं कथय तत्त्वेन सत्यसारा हि साधवः ।। 3.3.8.१३० ।।

।। सूत उवाच ।।

एतावदुक्त्वा नरदेवपुत्री सबाष्पकंठं सुचिरं रुरोद ।।

मुमोह भूमौ पतिता सखीभिर्वृता न किंचित्कथितुं शशाक ।। ३१ ।।

श्रुत्वा चंद्रांगदः सर्वं प्रियायाः शोककारणम् ।।

मुहूर्त्तमभवतूष्णीं स्वयं शोकसमाकुलः ।। ३२ ।।

अथाश्वास्य प्रियां तन्वीं विविधैर्वाक्यनैपुणैः ।।

सिद्धा नाम वयं देवाः कामगा इति सोऽब्रवीत् ।। ३३ ।।

ततो बलादिवाकृष्य पाणिग्रहणशंकिताम् ।।

पुलकांचितसर्वांगीं तां कर्णे त्विदमब्रवीत् ।। ३४ ।।

क्वापि लोके मया दृष्टस्तव भर्त्ता वरानने ।।

त्वद्व्रताचरणात्प्रीतः सद्य एवागमिष्यति ।। ।। ३५ ।।

अपनेष्यति ते शोकं द्वित्रैरेव दिनैर्ध्रुवम् ।।

एतच्छंसितुमायातस्तव भर्त्तुः सखाऽस्म्यहम् ।। ३६ ।।

अत्र कार्यो न संदेहः शपामि शिवपादयोः ।।

तावत्त्वद्धृदये स्थेयं न प्रकाश्यं च कुत्रचित् ।। ३७ ।।

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा सुधाधाराशताधिकम् ।।

संभ्रमोद्भ्रांतनयना तमेव मुहुरैक्षत ।। ।। ३८ ।।

प्रेमबंधानुगुणितं वाक्यं चाह रसायनम् ।।

विभ्रमोदारसहितं मधुरापांगवीक्षणम् ।। ३९ ।।

स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकांचितविग्रहम्।।

पूर्व दृष्टानि चांगेषु लक्षणानि स्वरादिषु ।।

वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत् ।। 3.3.8.१४० ।।

एष एव पतिर्मे स्याद्ध्रुवं नान्यो भविष्यति ।।

अस्मिन्नेव प्रसक्तं मे हृदयं प्रेमकातरम् ।। १४१ ।।

परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक् ।।

दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद्भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम् ।। १४२ ।।

स्वप्नोयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः ।।

एष धूर्तोऽथवा कश्चिद्यक्षो गंधर्व एव वा ।। १४३ ।।

मुनिपल्या यदुक्तं मे परमापद्गतापि च ।।

व्रतमेतत्कुरुष्वेति तस्य वा फलमेव वा।।४४।।

यो वर्षायुत सौभाग्यं ममेत्याह द्विजोत्तमः।।

नूनं तस्य वचः सत्यं को विद्यादीश्वरं विना।।४५।।

निमित्तानि च दृश्यंते मंगलानि दिनेदिने।।

प्रसन्ने पार्वतीनाथे किमसाध्यं शरीरिणाम्।। ४६।।

इत्थं विमृश्य बहुधा तां पुनर्मुक्तसंशयाम्।।

लज्जानम्रमुखीं कर्णे शशंसात्मप्रयोजनम् ।। ४७ ।।

इमं वृत्तांतमाख्यातुं तत्पित्रोः शोकतप्तयोः ।।

गच्छामः स्वस्ति ते भद्रे सद्यः पतिमवाप्स्यसि ।। ४८ ।।

इत्युक्त्वाश्वं समारुह्य जगाम नृपनंदनः ।।

ताभ्यां सह निजं राष्ट्रं प्रत्यपद्यत तत्क्षणात् ।। ४९ ।।

स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणि पुत्रकम् ।।

विससर्जात्मदायादान्नृपासनगतान्प्रति ।।3.3.8.१५०।।

स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिंद्रसेनो विमुच्यताम् ।।

चंद्रांगदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगाल यात् ।। १५१ ।।

नृपासनं विमुंचंतु भवंतो न विचार्यताम् ।।

नो चेच्चंद्रागदस्याशु बाणाः प्राणान्हरंति वः ।। १५२ ।।

स मग्नो यमुनातोये गत्वा तक्षकमंदिरम् ।।

लब्ध्वा च तस्य साहाय्यं पुनर्लोकादिहागतः ।। १५३ ।।

इत्याख्यातमशेषेण तद्वृत्तांतं निशम्य ते ।।

साधुसाध्विति संभ्रांताः शशंसुः परिपंथिनः ।। ५४ ।।

अथेंद्रसेनाय निवेद्य सत्वरं नष्टस्य पुत्रस्य पुनः समागमम् ।।

प्रसाद्य तं प्राप्तनरेश्वरासनं दायादमुख्यास्तु भयं प्रपेदिरे ।। ५५ ।।

अथ पौरजनाः सर्वे पुरोद्याने नृपात्मजम् ।।

दृष्ट्वा राज्ञे द्रुतं प्रोचुर्लेभिरे च महाधनम् ।। ५६ ।।

आकर्ण्य पुत्रमायांतं राजानंदजलाप्लुतः ।।

न व्यजानादिमं लोकं राज्ञी च परया मुदा ।। ५७ ।।

अथ नागरिकाः सर्वे मंत्रिवृद्धाः पुरोधसः ।।

प्रत्युद्गम्य परिष्वज्य तमानिन्युर्नृपांति कम् ।। ५८ ।।

अथोत्सवेन महता प्रविश्य निजमंदिरम् ।।

राजपुत्रः स्वपितरौ ववंदे बाष्पमुत्सृजन् ।। ५९ ।।

तं पादमूले पतितं स्वपुत्रं विवेद नासौ पृथिवीपतिः क्षणम् ।।

प्रबोधितोऽमात्यजनैः कथंचिदुत्थाय क्लिन्नेन हृदालिलिंग ।। 3.3.8.१६० ।।

क्रमेण मातॄरभिवंद्य ताभिः प्रवर्धिताशीः प्रणयाकु लाभिः ।।

आलिंगितः पौरजनानशेषान्संभावयामास स राजसूनुः ।।६१।।

तेषां मध्ये समासीनः स्ववृत्तांतमशेषतः ।।

पित्रे निवेदयामास तक्षकस्य च मित्रताम्।।६२।।

दत्तं भुजंगराजेन रत्नादिधनसंचयम् ।।

दिव्यं तद्राक्षसानीतं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ।।६३।।

राजपुत्रस्य चरितं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विह्वलः ।। ।

मेने स्नुषायाः सौभाग्यं महेशाराधनार्जितम् ।।६४।।

सौमांगल्यमयीं वार्तामिमां निषधभूपतिः।।

चारैर्निवेदयामास चित्रवर्ममहीपतेः ।।६५।।

श्रुत्वाऽमृतमयीं वार्त्तां स समुत्थाय संभ्रमात् ।।

तेभ्यो दत्त्वा धनं भूरि ननर्तानंदविह्वलः।।६६।।

अथाहूय स्वतनयां परिष्वज्याश्रुलोचनः ।।

भूषणैर्भूषयामास त्यक्तवैधव्यलक्षणाम् ।। ६७ ।।

अथोत्सवो महानासीद्राष्ट्रग्रामपुरादिषु ।।

सीमंतिन्याः शुभाचारं शशंसुः सर्वतो जनाः ।। ६८ ।।

चित्रवर्माथ नृपतिः समाहूयेंद्रसेनजम् ।।

पुनर्विवाहविधिना सुतां तस्मै न्यवेदयत् ।। ६९ ।।

चन्द्रांगदोऽपि रत्नाद्यैरानीतैस्तक्षकालयात् ।।

स्वां पत्नीं भूषयां चक्रे मर्त्यानामतिदुर्लभैः ।। 3.3.8.१७० ।।

अंगरागेण दिव्येन तप्तकांचनशोभिना ।।

शुशुभे सा सुगंधेन दशयोजनगामिना ।। ७१ ।।

अम्लानमालया शश्वत्पद्मकिंजल्कवर्णया ।।

कल्पद्रुमोत्थया बाला भूषिता शुशुभे सती ।। ७२ ।।

एवं चंद्रांगदः पत्नीमवाप्य समये शुभे ।।

ययौ स्वनगरीं भूयः श्वशुरेणानुमोदितः ।। ७३ ।।

इन्द्रसेनोऽपि राजेंद्रो राज्ये स्थाप्य निजात्मजम् ।।

तपसा शिवमाराध्य लेभे संयमिनां गतिम् ।। ७४ ।।

दशवर्ष सहस्राणि सीमंतिन्या स्वभार्यया ।।

सार्धं चन्द्रांगदो राजा बुभुजे विषयान्बहून् ।। ७५ ।।

प्रासूत तनयानष्टौ कन्यामेकां वराननाम् ।।

रेमे सीमंतिनी भर्त्रा पूजयती महेश्वरम् ।।

दिनेदिने च सौभाग्यं प्राप्तं चैवेन्दुवासरात् ।। ७६ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

विचित्रमिदमाख्यानं मया समनुवर्णितम् ।।

भूयोऽपि वक्ष्ये माहात्म्यं सोमवारव्रतोदितम् ।। १७७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां ब्रह्मोत्तरखण्डे सोमवारव्रतवर्णनंनामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

साधुसाधु महाभाग त्वया कथितमुत्तमम् ।।

आख्यानं पुनरन्यत्र विचित्रं वक्तुमर्हसि ।। १ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

विदर्भविषये पूर्वमासीदेको द्विजोत्तमः ।।

वेदमित्र इति ख्यातो वेद शास्त्रार्थवित्सुधीः ।। २ ।।

तस्यासीदपरो विप्रः सखा सारस्वताह्वयः ।।

तावुभौ परमस्निग्धावेकदेशनिवासिनौ ।। ३ ।।

वेदमित्रस्य पुत्रोऽभूत्सुमेधा नाम सुव्रतः ।।

सारस्वतस्य तनयः सोमवानिति विश्रुतः ।। ४ ।।

उभौ सवयसौ बालौ समवेषौ समस्थिती ।।

समं च कृतसंस्कारौ सम विद्यौ बभूवतुः ।। ५ ।।

सांगानधीत्य तौ वेदांस्तर्कव्याकरणानि च ।।

इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः ।। ६ ।।

सर्वविद्याकुशलिनौ बाल्य एव मनीषिणौ ।।

प्रहर्षमतुलं पित्रोर्ददतुः सकलैर्गुणैः ।। ७ ।।

तावेकदा स्वतनयौ तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।।

आहूयावोचतां प्रीत्या षोड शाब्दौ शुभाकृती ।। ८ ।।

हे पुत्रकौ युवां बाल्ये कृतविद्यौ सुवर्चसौ ।।

वैवाहिकोयं समयो वर्तते युवयोः समम् ।। ९ ।।

इमं प्रसाद्य राजानं विदर्भेशं स्वविद्यया ।।

ततः प्राप्य धनं भूरि कृतोद्वाहौ भविष्यथः ।। ३.३.९.१० ।।

एवमुक्तौ सुतौ ताभ्यां तावुभौ द्विजनंदनौ ।।

विदर्भराजमासाद्य समतोषयतां गुणैः ।। ११ ।।

विद्यया परितुष्टाय तस्मै द्विजकुमारकौ ।।

विवाहार्थं कृतोद्योगौ धनहीनावशंसताम् ।। १२ ।।

तयोरपि मतं ज्ञात्वा स विदर्भमहीपतिः ।।

प्रहस्य किंचित्प्रोवाच लोकतत्त्वविवित्सया ।। १३ ।।

आस्ते निषधराजस्य राज्ञी सीमंतिनी सती ।।

सोमवारे महादेवं पूजयत्यंबिकायुतम्।।१४।।

तस्मिन्दिने सपत्नीकान्द्विजाग्र्यान्वेदवित्तमान्।।

संपूज्य परया भक्त्या धनं भूरि ददाति च।।१५।।

अतोऽत्र युवयोरैको नारीविभ्रमवेषधृक्।।

एकस्तस्या पतिर्भूत्वा जायेतां विप्रदंपती।।१६।।

युवां वधूवरौ भूत्वा प्राप्य सीमंतिनीगृहम्।।

भुक्त्वा भूरि धनं लब्ध्वा पुनर्यातं ममांमतिकम् ।। १७ ।।

इति राज्ञा समादिष्टौ भीतौ द्विजकुमारकौ ।।

प्रत्यूचतुरिदं कर्म कर्तुं नौ जायते भयम् ।। १८ ।।

देवतासु गुरौ पित्रोस्तथा राजकुलेषु च ।।

कौटिल्यमाचरन्मोहात्सद्यो नश्यति सान्वयः ।। १९ ।।

कथमंतर्गृहं राज्ञां छद्मना प्रविशेत्पुमान् ।।

गोप्यमानमपिच्छद्म कदाचित्ख्यातिमेष्यति ।। ३.३.९.२० ।।

ये गुणाः साधिताः पूर्वं शीलाचारश्रुतादिभिः ।।

सद्यस्ते नाशमायांति कौटिल्य पथगामिनः ।। २१ ।।

पापं निंदा भयं वैरं चत्वार्येतानि देहिनाम् ।।

छद्ममार्गप्रपन्नानां तिष्ठंत्येव हि सर्वदा ।। २२ ।।

अत आवां शुभाचारौ जातौ च शुचिनां कुले ।।

वृत्तं धूर्तजनश्लाघ्यं नाश्रयावः कदाचन ।। २३ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

दैवतानां गुरूणां च पित्रोश्च पृथिवीपतेः ।।

शासनस्याप्यलंघ्यत्वात्प्रत्यादेशो न कर्हिचित् ।। २४ ।।

एतैर्यद्यत्समादिष्टं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।।

कर्तव्यं नियतं भीतैरप्रमत्तैर्बुभूषुभिः ।। ।। २५ ।।

अहो वयं हि राजानः प्रजा यूयं हि संमताः ।।

राजाज्ञया प्रवृत्तानां श्रेयः स्यादन्यथा भयम् ।। २६ ।।

अतो मच्छासनं कार्यं भव द्भ्यामविलंबितम् ।।

इत्युक्तौ नरदेवेन तौ तथेत्यूचतुर्भयात् ।। २७ ।।

सारस्वतस्य तनयं सामवन्तं नराधिपः ।।

स्त्रीरूपधारिणं चक्रे वस्त्राकल्पां जनादिभिः ।। २८ ।।

स कृत्रिमोद्भूतकलत्रभावः प्रयुक्तकर्णाभरणांगरागः ।।

स्निग्धाञ्जनाक्षः स्पृहणीयरूपो बभूव सद्यः प्रमदोत्तमाभः ।। २९ ।।

तावुभौ दंपती भूत्वा द्विजपुत्रौ नृपाज्ञया ।।

जग्मतुर्नैषधं देशं यद्वा तद्वा भवत्विति ।। ३.३.९.३० ।।

उपेत्य राजसदनं सोमवारे द्विजोत्तमैः ।।

सपत्नीकैः कृतातिथ्यौ धौतपादौ बभूवतुः ।। ३१ ।।

सा राज्ञी ब्राह्मणान्सर्वानुपविष्टान्वरासने ।।

प्रत्येकमर्चयांचक्रे सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्।। ३२ ।।

तौ च विप्रसुतौ दृष्ट्वा प्राप्तौ कृतकदंपती ।।

ज्ञात्वा किंचिद्विहस्याथ मेने गौरीमहेश्वरौ ।। ३३ ।।

आवाह्य द्विजमुख्येषु देवदेवं सदाशिवम् ।।

पत्नीष्वावाहयामास सा देवीं जगदंबिकाम् ।। ३४ ।।

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्धूपैर्नीराजनैरपि ।।

अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठान्नमश्चक्रे समाहिता ।। ३५ ।।

हिरण्मयेषु पात्रेषु पायसं घृतसंयुतम् ।।

शर्करामधुसंयुक्तं शाकैर्जुष्टं मनोरमैः ।। ३६ ।।

गंधशाल्योदनैर्हृद्यैर्मोदकापूपराशिभिः ।।

शष्क्रुलीभिश्च संयावैः कृसरैर्माषपक्वकैः ।। ३७ ।।

तथान्यैरप्यसंख्यातैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मनोरमैः ।।

सुगन्धैः स्वादुभिः सूपैः पानीयैरपि शीतलैः ।। ३८ ।।

क्लृप्तमन्नं द्विजा -ग्र्येभ्यः सा भक्त्या पर्यवेषयत् ।।

दध्योदनं निरुपमं निवेद्य समतोषयत् ।। ३९ ।।

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना ।।

प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः ।। ३.३.९.४० ।।

धेनूर्हिरण्यवासांसि रत्नस्रग्भूषणानि च ।।

दत्त्वा भूयो नमस्कृत्य विससर्ज द्विजोत्तमान् ।। ४१ ।।

तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः ।।

एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया ।। ४२ ।।

सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे ।।

जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत् ।। ४३ ।।

अंयि नाथ विशालाक्ष सर्वावयवसुन्दर ।।

तिष्ठतिष्ठ क्व वा यासि मां न पश्यसि ते प्रियाम् ।। ४४ ।।

इदमग्रे वनं रम्यं सुपुष्पितमहाद्रुमम् ।।

अस्मिन्विहर्तुमिच्छामि त्वया सह यथासुखम् ।। ४५ ।।

इत्थं तयोक्तमाकर्ण्य पुरोऽगच्छद्द्विजात्मजः ।।

विचिंत्य परिहासोक्तिं गच्छति स्म यथा पुरा ।। ४६ ।।

पुनरप्याह सा बाला तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि।।

दुरुत्सहस्मरावेशां परिभोक्तुमुपेत्य माम् ।। ४७ ।।

परिष्वजस्व मां कांतां पाययस्व तवाधरम् ।।

नाहं गंतुं समर्थास्मि स्मरबाणप्रपीडिता ।। ।। ४८ ।।

इत्थमश्रुतपूर्वां तां निशम्य परिशंकितः ।।

आयांतीं पृष्ठतो वीक्ष्य सहसा विस्मयं गतः ।।४९।।

कैषा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा ।।

कृशोदरी बृहच्छ्रोणी नवपल्लवकोमला ।। ३.३.९.५० ।।

स एव मे सखा किन्नु जात एव वरांगना ।।

पृच्छाम्येनमतः सर्वमिति संचिन्त्य सोऽब्रवीत् ।।५१।।

किमपूर्व इवाभाषि सखे रूपगुणादिभिः ।।

अपूर्वं भाषसे वाक्यं कामिनीव समाकुला ।। ५२ ।।

यस्त्वं वेदपुराणज्ञो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ।।

सारस्वतात्मजः शांतः कथमेवं प्रभाषसे ।। ५३ ।।

इत्युक्ता सा पुनः प्राह नाहमस्मि पुमान्प्रभो ।।

नाम्ना सामवती बाला तवास्मि रतिदायिनी।। ५४ ।।

यदि ते संशयः कांत ममांगानि विलोकय ।।

इत्युक्तः सहसा मार्गे रहस्येनां व्यलोकयत् ।।५५।।

तामकृत्रिमधम्मिल्लां जवनस्तनशोभिनीम् ।।

सुरूपां वीक्ष्य कामेन किंचिद्व्याकुलतामगात् ।। ५६ ।।

पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः ।।

मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत ।। ५७ ।।

।। सामवत्युवाच ।। ।।

गतस्ते संशयः कश्चित्तर्ह्यागच्छ भजस्व माम् ।।

पश्येदं विपिनं कांत परस्त्रीसुरतोचितम् ।। ५८ ।।

।। सुमेधा उवाच ।। ।।

मैवं कथय मर्यादां मा हिंसीर्मदमत्तवत् ।।

आवां विज्ञातशास्त्रार्थौ त्वमेवं भाषसे कथम् ।।५९।।

अधीतस्य च शास्त्रस्य विवेकस्य कुलस्य च ।।

किमेष सदृशो धर्मो जारधर्मनिषेवणम् ।। ३.३.९.६० ।।

न त्वं स्त्री पुरुषो विद्वाञ्जानीह्यात्मानमात्मना ।।

अयं स्वयंकृतोऽनर्थ आवाभ्यां यद्विचेष्टितम् ।। ६१ ।।

वंचयित्वात्मपितरौ धूर्त्तराजानुशासनात् ।।

कृत्वा चानुचितं कर्म तस्यैतद्भुज्यते फलम् ।। ६२ ।।

सर्वं त्वनुचितं कर्म नृणां श्रेयोविनाशनम् ।।

यस्त्वं विप्रात्मजो विद्वान्गतः स्त्रीत्वं विगर्हितम् ।। ६३ ।।

मार्गं त्यक्त्वा गतोऽरण्यं नरो विध्येत कण्टकैः ।।

बलार्द्धिस्येत वा हिंस्रैर्यदा त्यक्तसमा गमः ।। ६४ ।।

एवं विवेकमाश्रित्य तूष्णीमेहि स्वयं गृहम् ।।

देवद्विजप्रसादेन स्त्रीत्वं तव विलीयते ।। ६५ ।।

अथवा दैवयोगेन स्त्रीत्वमेव भवेत्तव ।।

पित्रा दत्ता मया साकं रंस्यसे वरवर्णिनि ।। ६६ ।।

अहो चित्रमहो दुःखमहो पापबलं महत् ।।

अहो राज्ञः प्रभावोयं शिवाराधनसंभृतः ।। ६७ ।।

इत्युक्ताप्यसकृत्तेन सा वधूरतिविह्वला ।।

बलेन तं समालिंग्य चुचुंबाधरपल्लवम् ।। ६८ ।।

धर्षितोपि तया धीरः सुमेधा नूतनस्त्रियम् ।।

यत्नादानीय सदनं कृत्स्नं तत्र न्यवेदयत् ।। ६९ ।।

तदाकर्ण्याथ तौ विप्रौ कुपितौ शोकविह्वलौ ।।

ताभ्यां सह कुमाराभ्यां वैदर्भांतिकमीयतुः ।। ३.३.९.७० ।।

ततः सारस्वतः प्राह राजानं धूर्तचेष्टितम् ।।

राजन्ममात्मजं पश्य तव शासनयंत्रितम् ।। ७१ ।।

एतौ तवाज्ञावशगौ चक्रतुः कर्म गर्हितम् ।।

मत्पुत्रस्तत्फलं भुंक्ते स्त्रीत्वं प्राप्य जुगुप्सितम्।। ७२ ।।

अद्य मे संततिर्नष्टा निराशाः पितरो मम ।।

नापुत्रस्य हि लोकोस्ति लुप्तपिंडादिसंस्कृतेः ।। ७३ ।।

शिखोपवीतमजिनं मौजीं दंडं कमंडलुम् ।।

ब्रह्मचर्योचितं चिह्नं विहायेमां दशां गतः ।। ७४ ।।

ब्रह्मसूत्रं च सावित्रीं स्नानं संध्यां जपार्चनम् ।।

विसृज्य स्त्रीत्वमाप्तोस्य का गतिर्वद पार्थिव ।। ७५ ।।

त्वया मे संततिर्नष्टा नष्टो वेदपथश्च मे ।।

एकात्मजस्य मे राजन्का गतिर्वद शाश्वती ।। ७६ ।।

इति सारस्वतेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य भूपतिः ।।

सीमंतिन्याः प्रभावेण विस्मयं परमं गतः ।। ७७ ।।

अथ सर्वान्समाहूय महर्षीनमितद्युतीन्।।

प्रसाद्य प्रार्थयामास तस्य पुंस्त्वं महीपतिः ।। ७८ ।।

तेऽबुवन्नथ पार्वत्याः शिवस्य च समीहितम् ।।

तद्भक्तानां च माहात्म्यं कोन्यथा कर्तुमीश्वरः ।। ७९ ।।

अथ राजा भरद्वाजमादाय मुनिपुंगवम् ।।

ताभ्यां सह द्विजाग्र्याभ्यां तत्सुताभ्यां समन्वितः ।। ३.३.९.८० ।।

अंबिकाभवनं प्राप्य भरद्वाजोपदेशतः ।।

तां देवीं नियमैस्तीव्रैरुपास्ते स्म महानिशि ।। ८१ ।।

एवं त्रिरात्रं सुविसृष्टभोजनः स पार्वतीध्यान रतो महीपतिः ।।

सम्यक्प्रणामैर्विविधैश्च संस्तवैर्गौरीं प्रपन्नार्तिहरामतोषयत् ।। ८२ ।।

ततः प्रसन्ना सा देवी भक्तस्य पृथिवीपतेः ।।

स्वरूपं दर्शयामास चंद्रकोटिसमप्रभम् ।। ८३ ।।

अथाह गौरी राजानं किं ते ब्रूहि समीहितम् ।।

सोऽप्याह पुंस्त्वमेतस्य कृपया दीयतामिति ।। ८४ ।।

भूयोप्याह महादेवी मद्भक्तैः कर्म यत्कृतम् ।।

शक्यते नान्यथा कर्तुं वर्षायुतशतैरपि ।। ८५ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

एकात्मजो हि विप्रोयं कर्मणा नष्टसंततिः ।।

कथं सुखं प्रपद्येत विना पुत्रेण तादृशः ।। ८६ ।।

।। देव्युवाच ।। ।।

तस्यान्यो मत्प्रसादेन भविष्यति सुतोत्तमः ।।

विद्या विनयसंपन्नो दीर्घायुरमलाशयः ।। ८७ ।।

एषा सामवती नाम सुता तस्य द्विजन्मनः ।।

भूत्वा सुमेधसः पत्नी कामभोगेन युज्यताम् ।। ८८ ।।

इत्युक्त्वांतर्हिता देवी ते च राजपुरोगमाः ।।

गताः स्वंस्वं गृहं सर्वे चक्रुस्तच्छासने स्थितिम् ।। ८९ ।।

सोपि सारस्वतो विप्रः पुत्रं पूर्वसुतो त्तमम् ।।

लेभे देव्याः प्रसादेन ह्यचिरादेव कालतः ।। ३.३.९.९० ।।

तां च सामवतीं कन्यां ददौ तस्मै सुमेधसे ।।

तौ दंपती चिरं कालं बुभुजाते परं सुखम् ।। ९१ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्येष शिवभक्तायाः सीमंतिन्या नृपस्त्रियाः ।।

प्रभावः कथितः शंभोर्माहात्म्यमपि वर्णितम् ।। ९२ ।।

भूयोपि शिवभक्तानां प्रभावं विस्मयावहम् ।।

समासाद्वर्णयिष्यामि श्रोतॄणां मंगलायनम् ।। ९३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे सीमंतिन्याः प्रभाववर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् ।।

विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम् ।। १ ।।

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् ।।

स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम् ।। २ ।।

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः ।।

बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही ।। ३ ।।

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः ।।

कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः ।। ४ ।।

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् ।।

तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः ।। ५ ।।

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे ।।

ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ ।। ।। ६ ।।

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् ।।

सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ ।। ७ ।।

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते ।।

प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः ।। ८ ।।

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः ।।

उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा ।। ९ ।।

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे ।।

उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम् ।। ३.३.१०.१० ।।

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ ।।

कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम् ।। ११ ।।

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः ।।

अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः ।। १२ ।।

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः ।।

सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम् ।। १३ ।।

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः ।।

वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः ।। १४ ।।

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् ।।

अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः ।। १५ ।।

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः ।।

क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम् ।। १६ ।।

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् ।।

क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी ।। १७ ।।

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् ।।

तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम् ।। १८ ।।

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता ।।

बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः ।। १९ ।।

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ ।।

न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि ।। ३.३.१०.२० ।।

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा ।।

स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा ।। २१ ।।

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ ।।

जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत् ।। २२ ।।

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह ।।

अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ ।। २३ ।।

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः ।।

मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ ।। २४ ।।

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु ।।

आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्।। २५ ।।

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने ।।

अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ ।। २६ ।।

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे ।।

निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम् ।। २७ ।।

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा ।।

क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता ।। २८ ।।

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः ।।

महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः ।। २९ ।।

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी ।।

दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम् ।। ३.३.१०.३० ।।

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः ।।

ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम् ।। ३१ ।।

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः ।।

अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः ।। ३२ ।।

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् ।।

आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ ।।३३ ।।

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् ।।

स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत् ।। ।। ३४ ।।

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् ।।

नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत ।। ३५ ।।

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः ।।

अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः ।। ३६ ।।

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे ।।

वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत् ।। ।। ३७ ।।

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता ।।

व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत ।। ३८ ।।

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः ।।

विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात् ।। ३९ ।।

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता ।।

मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी ।। ३.३.१०.४० ।।

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा ।।

सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता ।। ४१ ।।

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक ।।

हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन ।। ४२ ।।

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् ।।

मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज ।। ।। ४३ ।।

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः ।।

विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः ।। ४४ ।।

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः।।

ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ।।४५।।

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः।।

तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत् ।। ४६ ।।

।। ऋषभ उवाच ।। ।।

अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः ।।

को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम् ।। ।। ४७ ।।

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः ।।

क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः ।। ४८ ।।

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते ।।

शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः ।। ४९ ।।

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः ।।

कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते ।। ३.३.१०.५० ।।

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः ।।

तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः ।। ५१ ।।

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् ।।

तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः ।। ५२ ।।

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् ।।

दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः ।। ५३ ।।

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः ।।

अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम् ।। ५४ ।।

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् ।।

कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम् ।। ५५ ।।

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः ।।

जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः ।। ५६ ।।

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते ।।

मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः ।। ५७ ।।

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा ।।

दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा ।। ५८ ।।

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे ।।

क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके ।। ५९ ।।

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः ।।

भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ ।। ३.३.१०.६० ।।

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् ।।

देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः ।। ६१ ।।

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् ।।

ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते ।। ६२ ।।

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् ।।

अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि ।। ६३ ।।

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता ।।

क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे ।। ६४ ।।

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च ।।

अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः।। ६५ ।।

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा ।।

कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी ।। ।। ६६ ।।

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः ।।

मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम् ।। ६७ ।।

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् ।।

मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि ।। ६८ ।।

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः ।।

कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः।। ।। ६९ ।।

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः ।।

अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः ।। ३.३.१०.७० ।।

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने ।।

तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि ।। ७१ ।।

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् ।।

व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते ।। ७२ ।।

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने ।।

शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम् ।। ७३ ।।

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् ।।

यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम् ।। ७४ ।।

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे ।।

मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः ।। ७५ ।।

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् ।।

भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे ।। ७६ ।।

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् ।।

यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः ।। ७७ ।।

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् ।।

शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज ।। ७८ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना ।।

प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम् ।। ७९ ।।

।। राज्ञ्युवाच ।। ।।

भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः ।।

महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना ।। ३.३.१०.८० ।।

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना ।।

कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी ।। ८१ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः ।।

पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ ।। ८२ ।।

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् ।।

विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत् ।। ८३ ।।

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने ।।

प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया ।। ८४ ।।

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः ।।

जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः ।।८५।।

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना ।।

जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना ।।८६।।

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता ।।

न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात् ।। ८७ ।।

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः ।।

विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत् ।। ८८ ।।

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ ।।

देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्।। ८९ ।।

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् ।।

तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम् ।। ३.३.१०.९० ।।

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः ।।

उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह ।। ९१ ।।

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः ।।

यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम् ।। ९२ ।।

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः ।।

ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति ।। ।। ९३ ।।

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते ।।

यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति ।। ९४ ।।

सूत उवाच।। ।। ।।

इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् ।।

संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्।। ९५ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे भद्राय्वाख्याने ऋषभयोगिना भद्रायुजीवनं नाम दशमोऽध्यायः ।। ।। १० ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

पिंगला नाम या वेश्या मया पूर्वमुदाहृता ।।

शिवभक्तार्चनात्पुण्यात्त्यक्त्वा पूर्वकलेवरम् ।। १ ।।

चन्द्रांगदस्य सा भूयः सीमंतिन्यामजायत ।।

रूपौदार्यगुणोपेता नाम्ना वै कीर्तिमालिनी ।। २ ।।

भद्रायुरपि तत्रैव राजपुत्रो वणिक्पतेः ।।

ववृधे सदने भानुः शुचाविव महातपाः ।। ३ ।।

तस्यापि वैश्यनाथस्य कुमारस्त्वेक उत्तमः ।।

स नाम्ना सुनयः प्रोक्तो राजसूनोः सखाऽभवत् ।। ४ ।।

तावुभौ परमस्निग्धौ राजवैश्यकुमारकौ।।

चित्रक्रीडावुदारांगौ रत्नाभरणमंडितौ ।। ५ ।।

तस्य राजकुमारस्य ब्राह्मणैः स वणिक्पतिः ।।

संस्कारान्कारयामास स्वपुत्रस्यापि विस्तरात् ।। ६ ।।

काले कृतोपनयनौ गुरुशुश्रूषणे रतौ ।।

चक्रतुः सर्वविद्यानां संग्रहं विनयान्वितौ ।। ७ ।।

अथ राजकुमारस्य प्राप्ते षोडशहायने ।।

स एव ऋषभो योगी तस्य वेश्मन्युपाययौ ।। ८ ।।

सा राज्ञी स कुमारश्च शिवयोगिनमागतम् ।।

मुहुर्मुहुः प्रणम्योभौ पूजयामासतुर्मुदा ।। ९ ।।

ताभ्यां च पूजितः सोऽथ योगीशो हृष्टमानसः ।।

तं राजपुत्रमुद्दिश्य बभाषे करुणार्द्रधीः ।। ३.३.११.१० ।।

।। शिवयोग्युवाच ।। ।।

कच्चित्ते कुशलं तात त्वन्मातुश्चाप्यनामयम् ।।

कच्चित्त्वं सर्वविद्यानामकार्षीश्च प्रतिग्रहम् ।। ११ ।।

कच्चिद्गुरूणां सततं शुश्रूषातत्परो भवान् ।।

कच्चित्स्मरसि मां तात तव प्राणप्रदं गुरुम् ।। १२ ।।

एवं वदति योगीशे राज्ञी सा विनयान्विता ।।

स्वपुत्रं पादयोस्तस्य निपात्यैनमभाषत ।। १३ ।।

एष पुत्रस्तव गुरो त्वमस्य प्राणदः पिता ।।

एष शिष्यस्तु संग्राह्यो भवता करुणात्मना ।। १४ ।।

अतो बन्धुभिरुत्सृष्टमनाथं परिपालय ।।

अस्मै सम्यक्सतां मार्गमुपदेष्टुं त्वमर्हसि ।। १५ ।।

इति प्रसादितो राज्ञ्या शिवयोगी महामतिः ।।

तस्मै राजकुमाराय सन्मार्गमुपदिष्टवान् ।। १६ ।।

।। ऋषभ उवाच ।। ।।

श्रुतिस्मृतिपुराणेषु प्रोक्तो धर्मः सनातनः ।।

वर्णाश्रमानुरूपेण निषेव्यः सर्वदा जनैः ।। १७ ।।

भज वत्स सतां मार्गं सदेव चरितं चर ।।

न देवाज्ञां विलंघेथा मा कार्षीर्देवहेलनम् ।। १८ ।।

गोदेवगुरुविप्रेषु भक्तिमान्भव सर्वदा ।।

चांडालमपि संप्राप्तं सदा संभावयातिथिम् ।। १९ ।।

सत्यं न त्यज सर्वत्र प्राप्तेऽपि प्राणसंकटे ।।

गोब्राह्मणानां रक्षार्थमसत्यं त्वं वद क्वचित् ।। ३.३.११.२० ।।

परस्वेषु परस्त्रीषु देवब्राह्मण वस्तुषु ।।

तृष्णां त्यज महाबाहो दुर्लभेष्वपि वस्तुषु ।। २१ ।।

सत्कथायां सदाचारे सद्व्रते च सदागमे ।।

धर्मादिसंग्रहे नित्यं तृष्णां कुरु महामते ।। २२ ।।

स्नाने जपे च होमे च स्वाध्याये पितृतर्पणे ।।

गोदेवातिथिपूजासु निरालस्यो भवानघ ।। २३ ।।

क्रोधं द्वेषं भयं शाठ्यं पैशुन्य मसदाग्रहम् ।।

कौटिल्यं दंभमुद्वेगं यत्नेन परिवर्जय ।। २४ ।।

क्षात्रधर्मरतोऽपि त्वं वृथा हिंसां परित्यज ।।

शुष्कवैरं वृथालापं परनिदां च वर्जय ।। २५ ।।

मृगया द्यूतपानेषु स्त्रीषु स्त्रीविजितेषु च ।।

अत्याहारमतिक्रोधमतिनिद्रामतिश्रमम् ।। २६ ।।

अत्यालापमतिक्रीडां सर्वदा परिवर्जय ।। ।। २७ ।।

अतिविद्यामतिश्रद्धामतिपुण्यमतिस्मृतिम् ।।

अत्युत्साहमतिख्यातिमतिधैर्यं च साधय ।। २८ ।।

सकामो निजदारेषु सक्रोधो निज शत्रुषु ।।

सलोभः पुण्यनिचये साभ्यसूयो ह्यधर्मिषु ।। २९ ।।

सद्वेषो भव पाखण्डे सरागः सज्जनेषु च ।।

दुर्बोधो भव दुर्मंत्रे बधिरः पिशुनोक्तिषु ।। ३.३.११.३० ।।

धूर्त्तं चंडं शठं क्रूरं कितवं चपलं खलम् ।।

पतितं नास्तिकं जिह्मं दूरतः परिवर्जय ।। ३१ ।।

आत्मप्रशंसा मा कार्षीः परिज्ञातेंगितो भव ।।

धने सर्वकुटुंबे च नात्यासक्तः सदा भव ।। ३२ ।।

पत्न्याः पतिव्रतायाश्च जनन्याः श्वशुरस्य च ।।

सतां गुरोश्च वचने विश्वासं कुरु सर्वदा ।। ३३ ।।

आत्मरक्षापरो नित्यमप्रमत्तो दृढव्रतः ।।

विश्वासं नैव कुर्वीथाः स्वभृत्येष्वपि कुत्र चित् ।। ३४ ।।

विश्वस्तं मा वधीः कंचिदपि चोरं महामते ।।

अपापेषु न शंकेथाः सत्यान्न चलितो भव ।। ३५ ।।

अनाथं कृपणं वृद्धं स्त्रियं बालं निरागसम् ।।

परिरक्ष धनैः प्राणैर्बुद्ध्या शक्त्या बलेन च ।। ३६ ।।

अपि शत्रुं वधस्यार्हं मा वधीः शरणागतम् ।।

अप्यपात्रं सुपात्रं वा नीचो वापि महत्तमः ।। ३७ ।।

यो वा को वापि याचेत तस्मै देहि शिरोपि च ।।

अपि यत्नेन महता कीर्तिमेव सदार्जय ।। ३८ ।।

राज्ञां च विदुषां चैव कीर्तिरेव हि भूषणम् ।।

सत्कीर्तिप्रभवा लक्ष्मीः पुण्यं सत्कीर्तिसंभवम् ।। ३९ ।।

सत्कीर्त्या राजते लोकश्चंद्रश्चंद्रिकया न्यथा ।।

गजाश्वहेमनिचयं रत्नराशिं नगोपमम् ।। ३.३.११.४० ।।

अकीर्त्योपहतं सर्वं तृणवन्मुंच सत्वरम् ।।

मातुः कोपं पितुः कोपं गुरोः कोपं धनव्य यम् ।। ४१ ।।

पुत्राणामपराधं च ब्राह्मणानां क्षमस्व भोः ।।

यथा द्विजप्रसादः स्यात्तथा तेषां हितं चर ।। ४२ ।।

राजानं संकटे मग्नमुद्धरेयुर्द्विजोत्तमा ।।

आयुर्यशो बलं सौख्यं धनं पुण्यं प्रजोन्नतिः ।। ४३ ।।

कर्मणा येन जायेत तत्सेव्यं भवता सदा ।।

देशं कालं च शक्तिं च कार्यं चा कार्यमेव च ।। ४४ ।।

सम्यग्विचार्य यत्नेन कुरु कार्यं च सर्वदा ।।

न कुर्याः कस्यचिद्बाधां परबाधां निवारय ।। ४५ ।।

चोरान्दुष्टांश्च बाधेथाः सुनीत्या शक्तिमत्तया ।।

स्नाने जपे च होमे च दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।। ४६ ।।

अत्वरो भव निद्रायां भोजने भव सत्वरः ।।

दाक्षिण्ययुक्तमशठं सत्यं जनमनोहरम् ।। ४७ ।।

अल्पाक्षरमनंतार्थं वाक्यं ब्रूहि महामते।।

अभीतो भव सर्वत्र विपक्षेषु विपत्सु च ।। ४८ ।।

भीतो भव ब्रह्मकुले न पापे गुरुशासने ।।

ज्ञातिबंधुषु विप्रेषु भार्यासु तनयेषु च ।। ४९ ।।

समभावेन वर्तेथास्तथा भोजनपंक्तिषु ।।

सतां हितोपदेशेषु तथा पुण्य कथासु च ।। ३.३.११.५० ।।

विद्यागोष्ठीषु धर्म्यासु क्वचिन्मा भूः पराङ्मुखः ।।

शुचौ पुण्यजलस्यांते प्रख्याते ब्रह्मसंकुले ।। ५१।।

महादेशे शिवमये वस्तव्यं भवता सदा ।।

कुलटा गणिका यत्र यत्र तिष्ठति कामुकः ।। ५२ ।।

दुर्देशे नीचसंबाधे कदाचिदपि मा वस ।।

एकमेवाश्रितोपि त्वं शिवं त्रिभुवनेश्वरम् ।। ५३ ।।

सर्वान्देवानुपासीथास्तद्दिनानि च मानयन् ।।

सदा शुचिः सदा दक्षः सदा शांतः सदा स्थिरः ।। ५४ ।।

सदा विजित षड्वर्गः सदैकांतो भवानघ ।।

विप्रान्वेदविदः शांतान्यतींश्च नियतोज्वलान्।। ५५ ।।

युग्मम् ।।

पुण्यवृक्षान्पुण्यनदीः पुण्यतीर्थं महत्सरः ।।

धेनुं च वृषभं रत्नं युवतीं च पतिव्रताम्।। ५६ ।।

आत्मनो गृहदेवांश्च सहसैव नमस्कुरु ।।

उत्थाय समये ब्राह्मे स्वाचम्य विमलाशयः ।।५७ ।।

नमस्कृत्यात्मगुरुवे ध्यात्वा देवमुमापतिम्।।

नारायणं च लक्ष्मीशं ब्रह्माणं च विनायकम्।। ५८ ।।

स्कन्दं कात्यायनीं देवीं महालक्ष्मीं सरस्वतीम् ।।

इन्द्रादीनथ लोकेशान्पुण्यश्लोकानृषीनपि ।। ५९ ।।

चिंतयित्वाथ मार्त्तंडमुद्यंतं प्रणमेत्सदा ।।

गंधं पुष्पं च तांबूलं शाकं पक्वफलादिकम् ।। ३.३.११.६० ।।

शिवाय दत्त्वोपभुंक्ष्व भक्ष्यं भोज्यं प्रियं नवम् ।।

यद्दत्तं यत्कृतं जप्तं यत्स्नातं यद्धुतं स्मृतम् ।। ६१ ।।

यच्च तप्तं तपः सर्वं तच्छिवाय निवेदय।।

भुंजानश्च पठन्वापि शयानो विहरन्नपि ।।

पश्यञ्छृण्न्ववदन्गृह्णञ्छिवमेवानुचिंतय ।। ६२ ।।

रुद्राक्षकंकणलसत्करदंडयुग्मो मालांतरालधृतभस्म सितत्रिपुंडूः ।।

पंचाक्षरं परिपठन्परमंत्रराजं ध्यायन्सदा पशुपतेश्चरणं रमेथाः ।।६३ ।।

इति संक्षेपतो वत्स कथितो धर्मसंग्रहः ।।

अन्येषु च पुराणेषु विस्तरेण प्रकीर्तितः ।।६४।।

अथापरं सर्वपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम्।।

जयप्रदं सर्वविपद्विमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते ।।६५।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे भद्रायुं प्रति ऋषभोपदेशवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ।। ११ ।।

।। ऋषभ उवाच ।। ।।

नमस्कृत्य महादेवं विश्वव्यापिनमीश्वरम् ।।

वक्ष्ये शिवमयं वर्म सर्वरक्षाकरं नृणाम् ।। १ ।।

शुचौ देशे समासीनो यथावत्कल्पितासनः ।।

जितेंद्रियो जितप्राणश्चिंतयेच्छिवमव्ययम् ।। २।।

हृत्पुंडरीकांतरसन्निविष्टं स्वतेजसा व्याप्तनभोवकाशम् ।।

अतींद्रियं सूक्ष्ममनंतमाद्यं ध्यायेत्परानंदमयं महेशम् ।। ३ ।।

ध्यानावधूताखिलकर्मबंधश्चिरं चिदानंदनिमग्नचेताः ।।

षडक्षरन्याससमाहितात्मा शैवेन कुर्या त्कवचेन रक्षाम् ।। ४ ।।

मां पातु देवोऽखिलदेवतात्मा संसारकूपे पतितं गभीरे ।।

तन्नाम दिव्यं वरमंत्रमूलं धुनोतु मे सर्वमघं हृदिस्थम् ।। ५ ।।

सर्वत्र मां रक्षतु विश्वमूर्त्तिर्ज्योतिर्मयानंदघनश्चिदात्मा ।।

अणोरणीयानुरुशक्तिरेकः स ईश्वरः पातु भयादशेषात् ।। ६ ।।

यो भूस्वरूपेण बिभर्ति विश्वं पायात्स भूमेर्गिरिशोऽष्टमूर्तिः ।।

योऽपां स्वरूपेण नृणां करोति संजीनं सोऽवतु मां जलेभ्यः ।। ७ ।।

कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा सर्वाणि यो नृत्यति भूरिलीलः ।।

स कालरुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादिभीतेरखिलाच्च तापात् ।। ८ ।।

प्रदीप्तविद्युत्कनकावभासो विद्यावराभीतिकुठारपाणिः।।

चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः प्राच्यां स्थितं रक्षतु मामजस्रम् ।। ९ ।।

कुठारवेदांकुशपाशशूलकपालढक्काक्षगुणान्दधानः ।।

चतुर्मुखो नीलरुचिस्त्रिनेत्रः पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ।। ३.३.१२.१० ।।

कुंदेन्दुशंखस्फटिकावभासो वेदाक्षमालावरदाभयांकः ।।

त्र्यक्षश्चतुर्वक्त्र उरुप्रभावः सद्योधिजातोवतु मां प्रतीच्याम् ।। ११ ।।

वराक्षमालाभयटंकहस्तः सरोजकिंजल्कसमानवर्णः ।।

त्रिलोचनश्चारुचतुर्मुखो मां पायादुदीच्यां दिशि वामदेवः ।। १२ ।।

वेदाभयेष्टांकुशटंकपाशकपालढक्काक्षकशूलपाणिः ।।

सितद्युतिः पंचमुखोऽवतान्मामीशान ऊर्द्ध्वं परमप्रकाशः ।। १३ ।।

मूर्धानमव्यान्मम चंद्रमौ लिर्भालं ममाव्यादथ भालनेत्रः ।।

नेत्रे ममाव्याद्भगनेत्रहारी नासां सदा रक्षतु विश्वनाथः ।। १४ ।।

पायाच्छ्रुती मे श्रुतिगीतकीर्तिः कपोलमव्या त्सततं कपाली ।।

वक्त्रं सदा रक्षतु पंचवक्त्रो जिह्वां सदा रक्षतु वेदजिह्वः ।। १५ ।।

कंठं गिरीशोऽवतु नीलकंठः पाणिद्वयं पातु पिनाकपाणिः ।।

दोर्मूलमव्यान्मम धर्मबाहुर्वक्षःस्थलं दक्षमखांतकोऽव्यात् ।। १६ ।।

ममोदरं पातु गिरींद्रधन्वा मध्यं ममाव्यान्मदनान्तकारी ।।

हेरंबतातो मम पातु नाभिं पायात्कटी धूर्जटिरीश्वरो मे ।। १७ ।।

ऊरुद्वयं पातु कुबेरमित्रो जानुद्वयं मे जगदीश्वरोऽव्यात् ।।

जंघायुगं पुंगवकेतुरव्यात्पादौ ममाव्या त्सुरवंद्यपादः ।। १८ ।।

महेश्वरः पातु दिनादियामे मां मध्ययामेऽवतु वामदेवः ।।

त्रियंबकः पातु तृतीययामे वृषध्वजः पातु दिनांत्ययामे ।। ।। १९ ।।

पायान्निशादौ शशिशेखरो मां गंगाधरो रक्षतु मां निशीथे ।।

गौरीपतिः पातु निशावसाने मृत्युंजयो रक्षतु सर्वकालम् ।। ३.३.१२.२० ।।

अंतःस्थितं रक्षतु शंकरो मां स्थाणुः सदा पातु बहिःस्थितं माम् ।।

तदंतरे पातु पतिः पशूनां सदा शिवो रक्षतु मां समंतात् ।। २१ ।।

तिष्ठंतमव्या द्भुवनैकनाथः पायाद्व्रजंतं प्रमथाधिनाथः ।।

वेदांतवेद्योऽवतु मान्निषण्णं मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ।। २२।।

मार्गेषु मां रक्षतु नीलकंठः शैलादिदुर्गेषु पुरत्रयारिः ।।

अरण्यवासादिमहाप्रवासे पायान्मृगव्याध उदारशक्तिः ।। २३ ।।

कल्पांतकाटोपपटुप्रकोपः स्फुटाट्टहासोच्चलितांडकोशः ।।

घोरारिसेनार्णवदुर्निवारमहाभयाद्रक्षतु वीरभद्रः।।२४।।

पत्त्यश्वमातंगघटावरूथसहस्रलक्षायुतकोटिभीषणम् ।।

अक्षौहिणीनां शतमाततायिनां छिंद्या न्मूढो घोरकुठारधारया ।। २५ ।।

निहंतु दस्यून्प्रलयानलार्चिर्ज्वलत्त्रिशूलं त्रिपुरांतकस्य ।।

शार्दूलसिंहर्क्षवृकादिहिंस्रान्संत्रासयत्वीशधनुःपिनाकम्।। ।।२६।।

दुःस्वप्नदुःशकुनदुर्गतिदौर्मनस्यदुर्भिक्षदुर्व्यसनदुःसहदुर्यशांसि।

उत्पाततापविषभीतिमसद्ग्रहार्तिव्याधींश्च नाशयतु मे जगतामधीशः।।२७।।

ओंनमो भगवते सदाशिवाय सकलतत्त्वात्मकाय सकलतत्त्वविहाराय सकललोकैककर्त्रे सकललौकैकभर्त्रे सकललोकैकहर्त्रे सकललोकैकगुरवे सकललोकैकसाक्षिणे सकलनिगमगुह्याय सकलवरप्रदाय सकलदुरितार्तिभंजनाय सकलजगदभयंकराय सकललोकैकशंकराय शशांकशेखराय शाश्व तनिजाभासाय निर्गुणाय निरुपमाय नीरूपाय निराभासाय निरामयाय निष्प्रपंचाय निष्कलंकाय निर्द्वंद्वाय निःसंगाय निर्मलाय निर्गमाय नित्यरूपविभवाय निरुपमविभवाय निराधाराय नित्यशुद्धबुद्धपरिपूर्णसच्चिदानंदाद्वयाय परमशांतप्रकाशतेजोरूपाय जयजय महारुद्र महारौद्र भद्रावतार दुःखदावदारण महाभैरव कालभैरव कल्पान्तभैरव कपालमालाधर खट्वांगखड्गचर्मपाशांकुशडमरुशूलचापबाणगदाशक्तिभिं डिपालतोमरमुसलमुद्गरपट्टिशपरशुपरिघभुशुंडीशतघ्नीचक्राद्यायुधभीषणकरसहस्र मुखदंष्ट्राकराल विकटाट्टहासविस्फारितब्रह्मामण्डल नागेंद्र कुण्डल नागेंद्रहार नागेंद्रवलय नागेंद्रचर्मधर मृत्युंजय त्र्यंबक त्रिपुरांतक विरूपाक्ष विश्वेश्वर विश्वरूप वृषभवाहन विषभूषण विश्वतोमुख सर्वतो रक्षरक्ष मां ज्वलज्वल महामृत्युभयमपमृत्युभयं नाशयनाशय रोगभयमुत्सादयोत्सादय विषसर्पभयं शमयशमय चोरभयं मारयमारय मम शत्रूनुच्चा टयोच्चाटय शूलेन विदारयविदारय कुठारेण भिंधिभिंधि खड्गेन छिंधिछिंधि खट्वांगेन विपोथयविपोथय मुसलेन निष्पेषयनिष्पेषय बाणैः संताडय संताडय रक्षांसि भीषयभीषय भूतानि विद्रावयविद्रावय कूष्मांडवेतालमारीगणब्रह्मराक्षसान्संत्रासयसंत्रासय ममाभयं कुरुकुरु वित्रस्तं मामाश्वास याश्वासय नरकभयान्मामुद्धारयोद्धारय संजीवयसंजीवय क्षुत्तृड्भ्यां मामाप्याययाप्यायय दुःखातुरं मामानन्दयानंदय शिवकवचेन मामाच्छादया च्छादय त्र्यंबक सदाशिव नमस्तेनमस्तेनमस्ते ।।

।। ऋषभ उवाच ।। ।।

इत्येतत्कवचं शैवं वरदं व्याहृतं मया ।।

सर्वबाधाप्रशमनं रहस्यं सर्व देहिनाम् ।। २८ ।।

यः सदा धारयेन्मर्त्यः शैवं कवचमुत्तमम् ।।

न तस्य जायते क्वापि भयं शम्भोरनुग्रहात् ।। २९ ।।

क्षीणायुर्मृत्युमापन्नो महारोगहतोऽपि वा ।।

सद्यः सुखमवाप्नोति दीर्घमायुश्च विंदति ।। ३.३.१२.३० ।।

सर्वदारिद्र्यशमनं सौमंगल्यविवर्धनम् ।।

यो धत्ते कवचं शैवं स देवैरपि पूज्यते ।। ३१ ।।

महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः ।।

देहांते शिवमाप्नोति शिववर्मानुभावतः ।। ३२ ।।

त्वमपि श्रद्धया वत्स शैवं कवच मुत्तमम्।।

धारयस्व मया दत्तं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ।। ३३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा ऋषभो योगी तस्मै पार्थिवसूनवे ।।

ददौ शंखं महारावं खड्गं चारिनिषूदनम् ।। ३४ ।।

पुनश्च भस्म संमंत्र्य तदंगं सर्वतोऽस्पृशत् ।।

गजानां षट्सहस्रस्य द्विगुणं च बलं ददौ ।। ३५ ।।

भस्मप्रभावात्संप्राप्य बलैश्वर्यधृतिस्मृतीः ।।

स राजपुत्रः शुशुभे शरदर्क इव श्रिया ।। ३६ ।।

तमाह प्रांजलिं भूयः स योगी राजनंदनम् ।।

एष खड्गो मया दत्तस्तपोमंत्रानुभावतः ।। ३७ ।।

शितधारमिमं खड्गं यस्मै दर्शयसि स्फुटम् ।।

स सद्यो म्रियते शत्रुः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् ।। ।। ३८ ।।

अस्य शंखस्य निह्रादं ये शृण्वंति तवाहिताः.।।

ते मूर्च्छिताः पतिष्यंति न्यस्तशस्त्रा विचेतना ।। ३९ ।।

खड्गशंखाविमौ दिव्यौ परसैन्यविनाशिनौ ।।

आत्मसैन्यस्वपक्षाणां शौर्यतेजोविवर्धनौ ।। ३.३.१२.४० ।।

एतयोश्च प्रभावेन शैवेन कवचेन च ।।

द्विषट्सहस्रनागानां बलेन महतापि च ।।४१।।

भस्मधारणसामर्थ्याच्छत्रुसैन्यं विजेष्यसि ।।

प्राप्य सिंहासनं पैत्र्यं गोप्तासि पृथिवीमिमाम् ।।४२।।

इति भद्रायुषं सम्यगनुशास्य समातृकम्।।

ताभ्यां संपूजितः सोऽथ योगी स्वैरगतिर्ययौ ।। ४३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तर खंडे सीमंतिनीमाहात्म्ये भद्रायूपाख्याने शिवकवचकथनं नाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

दशार्णाधिपतेस्तस्य वज्रबाहोर्महाभुजः ।।

बभूव शत्रुर्बलवान्राजा मगधराट् ततः ।। १ ।।

स वै हेमरथो नाम बाहुशाली रणोत्कटः ।।

बलेन महतावृत्य दशार्णं न्यरुधद्बली ।। २ ।।

चमूपास्तस्य दुर्धर्षाः प्राप्य देशं दशार्णकम् ।।

व्यलुंपन्वसुरत्नानि गृहाणि ददहुः परे ।।३।।

केचिद्धनानि जगृहुः केचिद्बालान्स्त्रियोऽपरे ।।

गोधनान्यपरेऽगृह्णन्केचिद्धान्यपरिच्छदान् ।।

केचिदारामसस्यानि गृहोद्यानान्यनाशयत् ।।४।।

एवं विनाश्य तद्राज्यं स्त्रीगोधनजिघृक्षवः ।।

आवृत्य तस्य नगरीं वज्रबाहोस्तु मागधः ।। ५ ।।

एवं पर्याकुलं वीक्ष्य राजा नगरमेव च ।।

युद्धाय निर्जगामाशु वज्रबाहुः ससै निकः ।। ६ ।।

वज्रबाहुश्च भूपालस्तथा मंत्रिपुरःसराः ।।

युयुधुर्मागधैः सार्धं निजघ्नुः शत्रुवाहिनीम् ।।७।।

वज्रबाहुर्महेष्वासो दंशितो रथमास्थितः।।

विकिरन्बाणवर्षाणि चकार कदनं महत् ।।८।।

दशार्णराजं युध्यंतं दृष्ट्वा युद्धे सुदुःसहम् ।।

तमेव तरसा वव्रुः सर्वे मागधसैनिकाः ।। ९ ।।

कृत्वा तु सुचिरं युद्धं मागधा दृढविक्रमाः ।।

तत्सैन्यं नाशयामासुर्लेभिरे च जयश्रियम् ।।३.३.१३.१०।।

केचित्तस्य रथं जघ्नुः केचित्तद्धनुराच्छिनम् ।।

सूतं तस्य जघानैकस्त्वपरः खड्गमाच्छिनत् ।। ११।।

संछिन्नखड्गधन्वानं विरथं हतसारथिम् ।।

बलाद्गृहीत्वा बलिनो बबंधुर्नृपतिं रुषा ।।१२।।

तस्य मंत्रिगणं सर्वं तत्सैन्यं च विजित्य ते ।।

मागधास्तस्य नगरीं विविशुर्जयकाशिनः ।। १३ ।।

अश्वान्नरान्गजानुष्ट्रान्पशूंश्चैव धनानि च ।।

जगृहुर्युवतीः सर्वाश्चार्वंगीश्चैव कन्यकाः ।। १४ ।।

राज्ञो बबंधुर्महिषीर्दासीश्चैव सहस्रशः ।।

कोशं च रत्नसंपूर्णं जह्रुस्तेऽप्याततायिनः ।। १५ ।।

एवं विनाश्य नगरीं हृत्वा स्त्रीगोधनादिकम् ।।

वज्रबाहुं बलाद्बद्ध्वा रथे स्थाप्य विनिर्ययुः ।। १६ ।।

एवं कोलाहले जाते राष्ट्रनाशे च दारुणे ।।

राजपुत्रोऽथ भद्रायुस्तद्वार्तामशृणोद्बली ।। १७ ।।

पितरं शत्रुनिर्बद्धं पितृपत्नीस्तथा हृताः ।।

नष्टं दशार्णराष्ट्रं च श्रुत्वा चुक्रोश सिंहवत् ।। १८ ।।

स खड्गशंखावादाय वैश्यपुत्रसहायवान् ।।

दंशितो हयमारुह्य कुमारो विजिगीषया ।। १९ ।।

जवेनागत्य तं देशं मागधैरभिपूरितम् ।।

दह्यमानं क्रंदमानं हृतस्त्रीसुतगोधनम् ।। ३.३.१३.२० ।।

दृष्ट्वा राजजनं सर्वं राज्यं शून्यं भयाकुलम् ।।

क्रोधाध्मातमनास्तूर्णं प्रविश्य रिपुवाहिनीम् ।।

आकर्णाकृष्टकोदंडो ववर्ष शरसंततीः ।। २१ ।।

ते हन्यमाना रिपवो राजपुत्रेण सायकैः ।।

तमभिद्रुत्य वेगेन शरैर्विव्यधुरुल्बणैः ।। २२ ।।

हन्यमानोऽस्त्रपूगेन रिपुभिर्युद्धदुर्मदैः ।।

न चचाल रणे धीरः शिववर्माभिरक्षितः ।। २३ ।।

सोऽस्त्रकर्षं प्रसह्याशु प्रविश्य गजलीलया ।।

जघानाशु रथान्नागान्पदातीनपि भूरिशः ।। २४ ।।

तत्रैकं रथिनं हत्वा ससूतं नृपनंदनः ।।

तमेव रथमास्थाय वैश्यनंदनसारथिः ।।

विचचार रणे धीरः सिंहो मृगकुलं यथा ।। २५ ।।

अथ सर्वे सुसंरब्धाः शूराः प्रोद्यतकार्मुकाः ।।

अभिसस्रुस्तमेवैकं चमूपा बलशालिनः ।। २६ ।।

तेषामापततामग्रे खड्गमुद्यम्य दारुणम् ।।

अभ्युद्ययौ महावीरान्दर्शयन्निव पौरुषम् ।। २७ ।।

करालांतकजिह्वाभं तस्य खड्गं महोज्ज्वलम् ।।

दृष्ट्वैव सहसा मम्रुश्च मूपास्तत्प्रभावतः ।। २८ ।।

येये पश्यंति तं खड्गं प्रस्फुरंतं रणांगणे ।।

ते सर्वे निधनं जग्मुर्वज्रं प्राप्येव कीटकः ।। २९ ।।

अथासौ सर्वसैन्यानां विनाशाय महाभुजः ।।

शंखं दध्मौ महारावं पूरयन्निव रोदसी ।। ३.३.१३.३० ।।

तेन शंखनिनादेन विषाक्तेनैव भूयसा ।।

श्रुतमात्रेण रिपवो मूर्च्छिताः पतिता भुवि ।।३१ ।।

येऽश्वपृष्ठे रथे ये च ये च दंतिषु संस्थिताः।।

ते विसंज्ञाः क्षणात्पेतुः शंखनादहतौजसः।।३२।।

तान्भूमौ पतितान्सर्वान्नष्टसंज्ञा न्निरायुधान्।।

विगणय्य शवप्रायाननावधीद्धर्मशास्त्रवित्।।३३।।

आत्मनः पितरं बद्धं मोचयित्वा रणाजिरे।।

तत्पत्नीः शत्रुवशगाः सर्वाः सद्यो व्यमोचयत् ।। ३४ ।।

पत्नीश्च मंत्रिमुख्यानां तथान्येषां पुरौकसाम् ।।

स्त्रियो बालांश्च कन्याश्च गोधनादीन्यनेकशः ।। ३५ ।।

मोचयित्वा रिपुभयात्तमाश्वासयदाकुलः ।।

अथारिसैन्येषु चरंस्तेषां जग्राह योषितः ।। ३६ ।।

मरुन्मनोजवानश्वान्मातंगान्गिरिसन्निभान् ।।

स्यंदनानि च रौक्माणि दासीश्च रुचिराननाः ।। ३७ ।।

युग्मम् ।।

सर्वमाहृत्य वेगेन गृहीत्वा तद्धनं बहु ।।

मागधेशं हेमरथं निर्बबंध पराजितम् ।। ३८ ।।

तन्मंत्रिणश्च भूपांश्च तत्र मुख्यांश्च नायकान्।।

गृहीत्वा तरसा बद्ध्वा पुरीं प्रावेशयद्द्रुतम् ।। ३९ ।।

पूर्वं ये समरे भग्ना विवृत्ताः सर्वतोदिशम् ।।

ते मंत्रिमुख्या विश्वस्ता नायकाश्च समाययुः ।। ३.३.१३.४० ।।

कुमारविक्रमं दृष्ट्वा सर्वे विस्मितमानसाः ।।

तं मेनिरे सुरश्रेष्ठं कारणादागतं भुवम् ।। ।। ४१ ।।

अहो नः सुमहाभाग्यमहो नस्तपसः फलम् ।।

केनाप्यनेन वीरेण मृताः संजीविताः खलु ।। ४२ ।।

एष किं योगसिद्धो वा तपःसिद्धो ऽथवाऽमरः ।।

अमानुषमिद कर्म यदनेन कृतं महत् ।। ४३ ।।

नूनमस्य भवेन्माता सा गौरीति शिवः पिता ।।

अक्षौहिणीनां नवकं जिगायानंतशक्तिधृक् ।। ४४ ।।

इत्याश्चर्ययुतैर्हृष्टैः प्रशंसद्भिः परस्परम् ।।

पृष्टोऽमात्यजनेनासावात्मानं प्राह तत्त्वतः ।। ४५ ।।

समागतं स्वपितरं विस्मयाह्लादविप्लुतम् ।।

मुंचंतमानंदजलं ववंदे प्रेमविह्वलः ।। ४६ ।।

स राजा निजपुत्रेण प्रणयादभिवंदितः ।।

आश्लिष्य गाढं तरसा बभाषे प्रेमकातरः ।। ४७ ।।

कस्त्वं देवो मनुष्यो वा गन्धर्वो वा महामते ।।

का माता जनकः को वा को देशस्तव नाम किम् ।। ४८ ।।

कस्मान्न शत्रुभिर्बद्धान्मृतानिव हतौजसः ।।

कारुण्यादिह संप्राप्य सपत्नीकान्मुमोच यः ।। ४९ ।।

कुतो लब्धमिदं शौर्यं धैर्यं तेजो बलोन्नतिः ।।

जिगीषसीव लोकांस्त्रीन्सदेवासुरमानुषान् ।। ३.३.१३.५० ।।

अपि जन्मसहस्रेण तवानृण्यं महौजसः ।।

कर्तुं नाहं समर्थोस्मि सहैभिर्दारबांधवैः ।।५१।।

इमान्पुत्रानिमाः पत्नीरिदं राज्यमिदं पुरम् ।।

सर्वं विहाय मच्चित्तं त्वय्येव प्रेमबंधनम् ।।५२।।

सर्वं कथय मे तात मत्प्राणपरिरक्षक ।।

एतासां मम पत्नीनां त्वदधीनं हि जीवितम् ।। ५३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इति पृष्टः स भद्रायुः स्वपित्रा तमभाषत ।।

एष वैश्यसुतो राजन्सुनयो नाम मत्सखा ।। ५४ ।।

अहमस्य गृहे रम्ये वसामि सहमातृकः ।।

भद्रायुर्नाम मद्वृत्तं पश्चाद्विज्ञापयामि ते ।। ५५ ।।

पुरं प्रविश्य भद्रं ते सदारः ससुहृज्जनः ।।

त्यक्त्वा भयमरातिभ्यो विहरस्व यथासुखम् ।। ५६ ।।

नैतान्मुंच रिपूंस्तावद्यावदागमनं मम ।।

अहमद्य गमिष्यामि शीघ्रमात्मनिवेशनम् ।। ५७ ।।

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य भद्रायुर्नृपनंदनः ।।

आजगाम स्वभवनं मात्रे सर्वं न्यवेदयत् ।। ५८।।

सापि हृष्टा स्वतनयं परिरेभेऽश्रुलोचना ।।

स च वैश्यपतिः प्रेम्णा परिष्वज्याभ्यपूजयत् ।। ५९ ।।

वज्रबाहुश्च राजेंद्रः प्रविष्टो निजमंदिरम् ।।

स्त्रीपुत्रामात्य सहितः प्रहर्षमतुलं ययौ ।। ३.३.१३.६० ।।

तस्यां निशायां व्युष्टायामृषभो योगिनां वरः ।।

चंद्रांगदं समागत्य सीमंतिन्याः पतिं नृपम् ।। ६१ ।।

भद्रायुषः समुत्पत्तिं तस्य कर्माप्यमानुषम् ।।

आवेद्य रहसि प्रेम्णा त्वत्सुतां कीर्तिमालिनीम् ।। ६२ ।।

भद्रायुषे प्रयच्छेति बोधयित्वा च नैषधम् ।।

ऋषभो निर्जगामाथ देशकालार्थतत्त्ववित् ।। ६३ ।।

विशेषकम् ।।

अथ चंद्रांगदो राजा मुहूर्त्ते मंगलोचिते ।।

भद्रायुषं समाहूय प्रायच्छत्कीर्त्तिमालिनीम् ।। ६४ ।।

कृतोद्वाहः स राजेंद्रतनयः सह भार्यया ।।

हेमासनस्थः शुशुभे रोहिण्येव निशाकरः ।। ६५ ।।

वज्रबाहुं तत्पितरं समाहूय स नैषधः ।।

पुरं प्रवेश्य सामात्यः प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत् ।। ६६ ।।

तत्रापश्यत्कृतोद्वाहं भद्रायुषमरिंदमम् ।।

पादयोः पतितं प्रेम्णा हर्षात्तं परिषस्वजे ।। ।। ६७ ।।

एष मे प्राणदो वीर एष शत्रुनिषूदनः ।।

अथाप्यज्ञातवंशोऽयं मयानंतपराक्रमः ।। ६८ ।।

एष ते नृप जामाता चंद्रांगद महाबलः ।।

अस्य वंशमथोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ६९ ।।

इत्थं दशार्णराजेन प्रार्थितो निषधाधिपः ।।

विविक्त उपसंगम्य प्रहसन्निदमब्रवीत् ।। ३.३.१३.७० ।।

एष ते तनयो राजञ्छैशवे रोगपीडितः ।।

त्वया वने परित्यक्तः सह मात्रा रुजार्तया ।। ७१ ।।

परिभ्रमंती विपिने सा नारी शिशुनामुना ।।

दैवाद्वैश्यगृहं प्राप्ता तेन वैश्येन रक्षिता ।। ७२ ।।

अथासौ बहुरोगार्तो मृतस्तव कुमारकः ।।

केनापि योगिराजेन मृतः संजीवितः पुनः ।। ७३ ।।

ऋषभाख्यस्य तस्यैव प्रभावाच्छिवयोगिनः ।।

रूपं च देवसदृशं प्राप्तौ मातृकुमारकौ ।। ७४ ।।

तेन दत्तेन खड्गेन शंखेन रिपुघातिना ।।

जिगाय समरे शत्रूञ्छिववर्माभिरक्षितः ।। ७५ ।।

द्विषट्सहस्रनागानां बलमेको बिभर्त्यसौ ।।

सर्वविद्यासु निष्णातो मम जामातृतां गतः ।। ७६ ।।

अत एनं समादाय मातरं चास्य सुव्रताम्।।

गच्छस्व नगरीं राजन्प्राप्स्यसि श्रेय उत्तमम् ।। ७७ ।।

इति चंद्रांगदः सर्वमाख्यायांतर्गृहे स्थिताम् ।।

तस्याग्र पत्नीमाहूय दर्शयामास भूषिताम् ।। ७८ ।।

इत्यादि सर्वमाकर्ण्य दृष्ट्वा च स महीपतिः ।।

व्रीडितो नितरां मौढ्यात्स्वकृतं कर्म गर्हयन् ।। ७९ !।

प्राप्तश्च परमानन्दं तयोर्दर्शनकौतुकात् ।।

पुलकांकितसर्वांगस्तावुभौ परिषस्वजे ।। ३.३.१३.८० ।।

युग्मम् ।।

एवं निषधराजेन पूजितश्चाभिनन्दितः ।।

स भोजयित्वा तं सम्यक्स्वयं च सह मंत्रिभिः ।। ८१ ।।

तामात्मनोग्रमहिषीं पुत्रं तमपि तां स्नुषाम् ।।

आदाय सपरीवारो वज्रबाहुः पुरीं ययौ ।।८२।।

स संभ्रमेण महता भद्रायुः पितृमंदिरम्।।

संप्राप्य परमानंदं चक्रे सर्वपुरौकसाम्।।८३।।

कालेन दिवमारूढे पितरि प्राप्तयौवनः।।

भद्रायुः पृथिवीं सर्वां शशासाद्भुतविक्रमः ।। ८४ ।।

मागधेशं हेमरथं मोचयामास बंधनात् ।।

संधाय मैत्रीं परमां ब्रह्मर्षीणां च सन्निधौ।। ८५।।

इत्थं त्रिलोकमहितां शिवयोगिपूजां कृत्वा पुरातनभवेऽपि स राजसूनुः ।।

निस्तीर्य दुःसहविपद्गणमाप्तराज्यश्चंद्रांगदस्य सुतया सह साधु रेमे ।। ८६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखंडे भद्रायुविवाहकथनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

प्राप्तसिंहासनो वीरो भद्रायुः स महीपतिः ।।

प्रविवेश वनं रम्यं कदाचिद्भार्यया सह ।। १ ।।

तस्मिन्विकसिताशोकप्रसूननवपल्लवे।।

प्रोत्फुल्लमल्लिकाखंडकूजद्भ्रमरसंकुले।।२।।

नवकेसरसौरभ्यबद्धरागिजनोत्सवे।।

सद्यः कोरकिताशोकतमालगहनांतरे ।।३।।

प्रसूनप्रकरानम्र माधवीवनमंडपे।।

प्रवालकुसुमोद्द्योतचूतशाखिभिरञ्चिते ।।४।।

पुन्नागवनविभ्रांतपुंस्कोकिलविराविणि।।

वसन्तसमये रम्ये विजहार स्त्रिया सह ।।५।।

अथाविदूरे क्रोशंतौ धावंतौ द्विजदंपती ।।

अन्वीयमानौ व्याघ्रेण ददर्श नृपसत्तमः ।। ६ ।।

पाहि पाहि महाराज हा राजन्करुणानिधे ।।

एष धावति शार्दूलो जग्धुमावां महारयः ।। ७ ।।

एष पर्वतसंकाशः सर्वप्राणिभयंकरः ।।

यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष भूपते ।। ८ ।।

इत्थमाक्रंदितं श्रुत्वा स राजा धनुराददे ।।

तावदागत्य शार्दूलो मध्ये जग्राह तां वधूम् ।। ९ ।।

हा नाथ नाथ हा कांत हा शंभो जगतः पते ।।

इति रोरूयमाणां तां यावज्जग्राह भीषणः ।। ३.३.१४.१० ।।

तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् ।।

न च तैर्विव्यथे किंचिद्गिरींद्र इव वृष्टिभिः ।।११।।

स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञोस्त्रैरकृतव्यथः ।।

बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रामत सत्वरः ।। १२ ।।

व्याघ्रेणापहृतां पत्नीं वीक्ष्य विप्रोऽतिदुःखितः ।।

रुरोद हा प्रिये बाले हा कांते हा पतिव्रते ।। १३ ।।

एकं मामिह संत्यज्य कथं लोकांतरं गता ।।

प्राणेभ्योपि प्रियां त्यक्त्वा कथं जीवितुमुत्सहे ।। १४ ।।

राजन्क्व ते महास्त्राणि क्व ते श्लाघ्यं महद्धनुः ।।

क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागातिगं बलम् ।। १५ ।।

किं ते शंखेन खङ्गेन किं ते मंत्रास्त्रविद्यया ।।

किं च तेन प्रयत्नेन किं प्रभावेण भूयसा ।। १६ ।।

तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति ।।

यस्त्वं वनौकसं जंतुं निवारयितुमक्षमः ।। १७ ।।

क्षात्त्रस्यायं परो धर्मः क्षताद्यत्परिरक्षणम् ।।

तस्मात्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम् ।।१८।।

आर्तानां शरणार्तानां त्राणं कुर्वंति पार्थिवाः ।।

प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विहीना मृतोपमाः ।। १९ ।।

धनिनां दानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरा ।।

आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम् ।। ३.३.१४.२० ।।

वरं विषादनं राज्ञो वरमग्नौ प्रवेशनम् ।।

अनाथानां प्रपन्नानां कृपणानामरक्षणात् ।। २१ ।।

इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्यस्य च गर्हणम् ।।

निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिंतयत् ।। २२ ।।

अहो मे पौरुषं नष्टमद्य दैवविपर्ययात् ।।

अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकं प्राप्तमुत्क टम् ।। २३ ।।

धर्मः कालोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः ।।

नूनं मे संपदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति ।।२४।।

अपुंसां संपदो भोगाः पुत्रदारधनानि च ।।

दैवेन क्षणमुद्यंति क्षणादस्तं व्रजंति च ।।२५।।

अत एनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् ।।

गतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानपि प्रियान् ।। ।। २६ ।।

इति निश्चित्य मनसा भद्रायुर्नृपसत्तमः ।।

पतित्वा पादयोस्त्वस्य बभाषे परिसांत्वयन् ।। २७ ।।

कृपां कुरु मयि ब्रह्मन्क्षत्रबंधौ हतौजसि ।।

शोकं त्यज महाबुद्धे दास्याम्यर्थं तवेप्सितम् ।। २८ ।।

इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदं च कलेवरम् ।।

त्वधीनमिदं सर्वं किं तेऽभिलषितं वद ।। ।। २९ ।।

।। ब्राह्मण उवाच ।। ।।

किमादर्शेन चांधस्य किं गृहैर्भैक्ष्यजीविनः ।।

किं पुस्तकेन मूर्खस्य ह्यस्त्रीकस्य धनेन किम् ।। ३.३.१४.३० ।।

अतोऽहं गतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् ।।

इमां तवाग्रमहिषीं कामार्थं दीयतां मम ।। ३१ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

ब्रह्मन्किमेष धर्मस्ते किमेतद्गुरुशासनम् ।।

अस्वर्ग्यमयशस्यं च परदाराभिमर्शनम् ।। ३२ ।।

दातारः संति वित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् ।।

आत्मदेहस्य वा क्वापि न कलत्रस्य कर्हिचित् ।।३३।।

परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् ।।

न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि ।।३४।।

।। ब्राह्मण उवाच ।।

अपि ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् ।।

तपसा नाशयिष्यामि कि पुनः पारदारिकम् ।।

तस्मात्प्रयच्छ मे भार्यामिमां त्वं ध्रुवमन्यथा ।। ३५ ।।

अरक्षणाद्भयार्तानां गंतासि निरयं ध्रुवम् ।।

इति विप्रगिरा भीतश्चिंतयामास पार्थिवः ।।

अरक्षणान्महत्पापं पत्नीदानं ततो वरम् ।। ३६ ।।

अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्विषः ।।

सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च निहिता भवेत् ।। ३७ ।।

इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् ।।

तं ब्राह्मणं समाहूय ददौ पत्नीं सहोदकाम् ।। ३८ ।।

स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् ।।

तमग्निं द्विः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः ।। ३९ ।।

तमथाग्नौ पतिष्यंतं स्वपदासक्तचेतसम् ।।

प्रत्यदृश्यत विश्वेशः प्रादुर्भूतो जगत्पतिः ।। ३.३.१४.४० ।।

तमीश्वरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् ।।

आलंबितापिंगजटाकलापं मध्यंगतं भास्करकोटितेजसम् ।। ४१ ।।

मृणालगौरं गजचर्मवाससं गंगातरंगो क्षितमौलिदेशम् ।।

नागेंद्रहारावलिकंकणोर्मिकाकिरीटकोट्यंगदकुंडलोज्ज्वलम् ।। ४२ ।।

त्रिशूलखट्वांगकुठारचर्ममृगाभयेष्टार्थपिनाकहस्तम् ।।

वृषोपरिस्थं शितिकंठमीशं प्रोद्भूतमग्रे नृपतिर्ददर्श ।। ४३ ।।

अथांबराद्द्रुतं पेतुर्दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।।

प्रणेदुर्देवतूर्याणि देवाश्च ननृतुर्जगुः ।। ४४ ।।

तत्राजग्मुर्नारदाद्याः सनकाद्या सुरर्षयः ।।

इन्द्रादयश्च लोकेशास्तथाब्रह्मर्षयोऽमलाः ।। ४५ ।।

तेषां मध्ये समासीनो महादेवः सहोमया ।।

ववर्ष करुणासारं भक्तिनम्रे महीपतौ ।। ४६ ।।

तद्दर्शनानंदविजृंभिताशयः प्रवृद्धबाष्पांबुपरिप्लुतांगः ।।

प्रहृष्टरोमा गलगद्गदाक्षरं तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृतांजलिः ।। ४७ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

नतोस्म्यहं देवमनाथमव्ययं प्रधानमव्यक्तगुणं महांतम् ।।

अकारणं कारणकारणं परं शिवं चिदानंदमयं प्रशांतम् ।। ४८ ।।

त्वं विश्वसाक्षी जगतोऽस्यकर्त्ता विरूढधामा हृदि सन्निविष्टः ।।

अतो विचिन्वंति विधौ विपश्चितो योगैरनेकैः कृतचित्तरोधैः ।। ४९ ।।

एकात्मतां भावयतां त्वमेको नानाधियां यस्त्वमनेकरूपः ।।

अतींद्रियं साक्ष्युदयास्तविभ्रमं मनःपथात्संह्रियते पदं ते ।। ३.३.१४.५० ।।

तं त्वां दुरापं वचसो धियाश्च व्यपेतमोहं परमात्मरूपम् ।।

गुणैकनिष्ठाः प्रकृतौ विलीनाः कथं वपुः स्तोतुमलंगिरो मे ।। ५१ ।।

तथापि भक्त्याश्रयतामुपेयुस्तवांघ्रिपद्मं प्रणतार्तिभंजनम् ।।

सुघोरसंसारदवाग्निपीडितो भजामि नित्यं भवभीतिशांतये ।। ५२ ।।

नमस्ते देव देवाय महादेवाय शंभवे ।।

नमस्त्रिमूर्तिरूपाय सर्गस्थित्यंतकारिणे ।। ५३ ।।

नमो विश्वादिरूपाय विश्वप्रथमसाक्षिणे ।।

नमः सन्मात्रतत्त्वाय बोधानंदघनाय च ।। ५४ ।।

सर्वक्षेत्रनिवासाय क्षेत्रभिन्नात्मशक्तये ।।

अशक्ताय नमस्तुभ्यं शक्ताभासाय भूयसे ।। ५५ ।।

निराभासाय नित्याय सत्यज्ञानांतरात्मने ।।

विशुद्धाय विदूराय विमुक्ताशेषकर्मणे ।। ५६ ।।

नमो वेदांतवेद्याय वेदमूलनिवासिने ।।

नमो विविक्तचेष्टाय निवृत्तगुण वृत्तये ।। ५७ ।।

नमः कल्याणवीर्याय कल्याणफलदायिने ।।

नमोऽनंताय महते शांताय शिवरूपिणे ।। ५८ ।।

अघोराय सुघोराय घोराघौघ विदारिणे ।।

भर्गाय भवबीजानां भंजनाय गरीयसे ।।

नमो विध्वस्तमोहाय विशदात्मगुणाय च ।। ५९ ।।

पाहि मां जगतां नाथ पाहि शंकर शाश्वत ।।

पाहि रुद्र विरूपाक्ष पाहि मृत्युंजयाव्यय ।। ३.३.१४.६० ।।

शम्भो शशांककृतशेखर शांतमूर्ते गौरीश गोपतिनिशापहुताशनेत्र ।।

गंगाधरांधकविदारण पुण्यकीर्ते भूतेश भूधरनिवास सदा नमस्ते ।। ६१ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एवं स्तुतः स भगवान्राज्ञा देवो महेश्वरः ।।

प्रसन्नः सह पार्वत्या प्रत्युवाच दयानिधिः ।। ६२ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

राजंस्ते परितुष्टोऽस्मि भक्त्या पुण्यस्तवेन च ।।

अनन्यचेता यो नित्यं सदा मां पर्यपूजयः ।। ६३ ।।

तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः ।।

व्याघ्रेण या परिग्रस्ता सैषा दैवी गिरींद्रजा ।। ६४ ।।

व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षतविग्रहः ।।

धीरतां द्रष्टुकामस्ते पत्नीं याचितवानहम् ।। ६५ ।।

अस्याश्च कीर्तिमालिन्यास्तव भक्त्या च मानद ।।

तुष्टोऽहं संप्रयच्छामि वरं वरय दुर्लभम् ।। ६६ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

एष एव वरो देव यद्भवान्परमेश्वरः ।।

भवतापपरीतस्य मम प्रत्यक्षतां गतः ।। ६७ ।।

नान्यं वरं वृणे देव भवतो वरदर्षभात् ।।

अहं च सेयं सा राज्ञी मम माता च मत्पिता ।। ६८ ।।

वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रः सुनयाभिधः ।।

सर्वानेतान्महादेव सदा त्वत्पार्श्वगान्कुरु ।। ६९ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ राज्ञी महाभागा प्रणता कीर्तिमालिनी ।।

भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम् ।। ३.३.१४.७० ।।

।। राज्ञ्युवाच ।। ।।

चंद्रांगदो मम पिता माता सीमंतिनी च मे ।।

तयोर्याचे महादेव त्वत्पार्श्वे सन्निधिं सदा ।। ७१ ।।

एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः ।।

तयोः कामवरं दत्त्वा क्षणादंतर्हितोऽभवत् ।। ७२ ।।

सोपि राजा सुरैः सार्धं प्रसादं प्राप्य शूलिनः ।।

सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्प्रियान् ।। ७३ ।।

कृत्वा वर्षायुतं राज्यमव्याहतबलोन्नतिः ।।

राज्यं पुत्रेषु विन्यस्य भेजे शंभोः परं पदम् ।। ७४ ।।

चंद्रांगदोपि राजेंद्रो राज्ञी सीमंतिनी च सा ।।

भक्त्या संपूज्य गिरिशं जग्मतुः शांभवं पदम् ।। ७५ ।।

एतत्पवित्रमघनाशकरं विचित्रं शम्भोर्गुणानुकथनं परमं रहस्यम् ।।

यः श्रावयेद्बुधजनान्प्रयतः पठेद्वा संप्राप्य भोगविभवं शिव मेति सोंते ।। ७६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे भद्रायुशिवप्रसादकथनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। ।। १४ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

ऋषभस्यानुभावोयं वर्णितः शिवयोगिनः ।।

अथान्यस्यापि वक्ष्यामि प्रभावं शिवयोगिनः ।। १ ।।

भस्मनश्चापि माहात्म्यं वर्णयामि समासतः ।।

कृतकृत्या भविष्यंति यच्छुत्वा पापिनो जनाः ।। २ ।।

अस्त्येको वामदेवाख्यः शिवयोगी महा तपाः ।।

निर्द्वंद्वो निर्गुणः शांतो निःसंगः समदर्शनः ।। ३ ।।

आत्मारामो जितक्रोधो गृहदारविवर्जितः ।।

अतर्कितगतिर्मौनी संतुष्टो निष्प रिग्रहः ।। ४ ।।

भस्मोद्धूलितसर्वांगो जटामंडलमंडितः ।।

वल्कलाजिनसंवीतो भिक्षामात्रपरिग्रहः ।। ५ ।।

स एकदा चरंल्लोके सर्वानुग्रहतत्परः ।।

क्रौंचारण्यं महाघोरं प्रविवेश यदृच्छया ।। ६ ।।

तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये तिष्ठत्येकोऽतिभीषणः ।।

क्षुत्तृषाकुलितो नित्यं यः कश्चिद्ब्रह्मराक्षसः ।। ७ ।।

तं प्रविष्टं शिवात्मानं स दृष्ट्वा ब्रह्मराक्षसः ।।

अभिदुद्राव वेगेन जग्धंु क्षुत्परिपीडितः ।। ८ ।।

व्यात्ताननं महाकायं भीमदंष्ट्रं भयानकम् ।।

तमायांतमभिप्रेक्ष्य योगीशो न चचाल सः ।। ९ ।।

अथाभिद्रुत्य तरसा स घोरो वनगोचरः ।।

दोर्भ्यां निष्पीड्य जग्राह निष्कंपं शिवयोगिनम्।।3.3.15.१०।।

तदंगस्पर्शनादेव सद्यो विध्वस्तकिल्बिषः ।।

स ब्रह्मराक्षसो घोरो विषण्णः स्मृतिमाययौ ।। ११ ।।

यथा चिंतामणिं स्पृष्ट्वा लोहं कांचनतां व्रजेत् ।।

यथा जंबूनदीं प्राप्य मृत्तिका स्वर्णतां व्रजेत् ।। १२ ।।

यथा मानसमभ्येत्य वायसा यांति हंसताम् ।।

यथामृतं सकृत्पीत्वा नरो देवत्वमाप्नुयात् ।। ।। १३ ।।

तथैव हि महात्मानो दर्शनस्पर्शनादिभिः ।।

सद्यः पुनंत्यघोपेतान्सत्संगो दुर्लभो ह्यतः ।। १४ ।।

यः पूर्वं क्षुत्पिपासार्तो घोरात्मा विपिने चरः ।।

स सद्यस्तृप्तिमायातः पूर्णानंदो बभूव ह ।। १५ ।।

तद्गात्रलग्नसितभस्मकणानुविद्धः सद्यो विधूतघनपापतमःस्वभावः ।।

संप्राप्तपूर्वभव संस्मृतिरुग्रकार्यस्तत्पादपद्मयुगले प्रणतो बभाषे ।। १६ ।।

।। राक्षस उवाच ।। ।।

प्रसीद मे महायोगिन्प्रसीद करुणानिधे ।।

प्रसीद भवतप्तानामानंदामृवारिधे ।। १७ ।।

क्वाहं पापमतिर्घोरः सर्वप्राणिभयंकरः ।।

क्व ते महानुभावस्य दर्शनं करुणात्मनः ।। १८ ।।

उद्धरोद्धर मां घोरे पतितं दुःखसागरे ।।

तव सन्निधिमात्रेण महानंदोऽभिवर्धते ।। १९ ।।

।। वामदेव उवाच ।। ।।

कस्त्वं वनेचरो घोरो राक्षसोऽत्र किमास्थितः ।।

कथमेतां महाघोरां कष्टां गतिमवाप्तवान् ।। 3.3.15.२० ।।

।। राक्षस उवाच ।। ।।

राक्षसोऽहमितः पूर्वं पंचविंशतिमे भवे ।।

गोप्ता यवनराष्ट्रस्य दुर्जयो नाम वीर्यवान् ।। २१ ।।

सोऽहं दुरात्मा पापीयान्स्वैरचारी मदोत्कटः ।।

दंडधारी दुराचारः प्रचंडो निर्घृणः खलः ।। २२ ।।

युवा बहुकलत्रोऽपि कामासक्तोऽजितेंद्रियः ।।

इमां पापीयसीं चेष्टां पुनरेकां गतोऽस्म्यहम् ।। २३ ।।

प्रत्यहं नूतनामन्या नारीं भोक्तुमनाः सदा ।।

आहृताः सर्वदेशेभ्यो नार्यो भृत्यैर्मदाज्ञया ।। २४ ।।

भुक्त्वाभुक्त्वा परित्यक्तामेकामेकां दिनेदिने ।।

अन्तर्गृहेषु संस्थाप्य पुनरन्याः स्त्रियो धृताः ।। २५ ।।

एवं स्वराष्ट्रात्परराष्ट्रतश्च देशाकरग्रामपुरव्रजेभ्यः ।।

आहृत्य नार्यो रमिता दिनेदिने भुक्वा पुनः कापि न भुज्यते मया ।। २६ ।।

अथान्यैश्च न भुज्यंते मया भुक्तास्तथा स्त्रियः ।।

अन्तर्गृहेषु निहिताः शोचंते च दिवानिशम् ।। २७ ।।

ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यदा नार्यो मया हृताः ।।

मम राज्ये स्थिता विप्राः सह दारैः प्रदुद्रुवुः।। २८ ।।

सभर्तृकाश्च कन्याश्च विधवाश्च रजस्वलाः ।।

आहृत्य नार्यो रमिता मया कामहतात्मना ।।२९।।

त्रिशतं द्विजनारीणां राजस्त्रीणां चतुःशतम् ।।

षट्शतं वैश्यनारीणां सहस्रं शूद्रयोषिताम् ।। 3.3.15.३० ।।

शतं चांडालनद्गीर्णा पुलिंदीनां सहस्रकम् ।।

शैलूषीणां पंचशतं रजकीनां चतुःशतम्।।३१।।

असंख्या वारमुख्याश्च मया भुक्ता दुरात्मना।।

तथापि मयि कामस्य न तृप्तिः समजायत ।। ३२ ।।

एवं दुर्विषयासक्तं मत्तं पानरतं सदा ।।

यौवनेपि महारोगा विविशुर्यक्ष्मकादयः ।। ३३ ।।

रोगार्दितोऽनपत्यश्च शत्रुभिश्चापि पीडितः ।।

त्यक्तोमात्यैश्च भृत्यैश्च मृतोऽहं स्वेन कर्मणा ।। ३४ ।।

आयुर्विनश्यत्ययशो विवर्धते भाग्यं क्षयं यात्यतिदुर्गतिं व्रजेत् ।।

स्वर्गाच्च्यवंते पितरः पुरातना धर्मव्यपेतस्य नरस्य निश्चितम् ।। ३५ ।।

अथाहं किंकरैर्याम्यैर्नीतो वैवस्वतालयम् ।।

ततोऽहं नरके घोरे तत्कुण्डे विनिपातितः ।। ३६ ।।

तत्राहं नरके घोरे वर्षाणामयुतत्रयम् ।।

रेतः पिबन्पीड्यमानो न्यवसं यमकिंकरैः ।। ३७ ।।

ततः पापावशेषेण पिशाचो निर्जने वने ।।

सहस्रशिश्नः संजातो नित्यं क्षुत्तृषयाकुलः ।। ३८ ।।

पैशाचीं गतिमाश्रित्य नीतं दिव्यं शरच्छतम् ।।

द्वितीयेहं भवे जातो व्याघ्रः प्राणिभयंकरः ।। ३९ ।।

तृतीयेऽजगरो घोरश्चतुर्थेऽहं भवे वृकः ।।

पंचमे विड्वराहश्च षष्ठेऽहं कृकलासकः ।। 3.3.15.४० ।।

सप्तमेऽहं सारमेयः सृगालश्चाष्टमे भवे ।।

नवमे गवयो भीमो मृगोऽहं दशमे भवे ।। ४१ ।।

एकादशे मर्कटश्च गृध्रोऽहं द्वादशे भवे ।।

त्रयोदशेऽहं नकुलो वायसश्च चतु र्दशे ।। ४२ ।।

अच्छभल्लः पंचदशे षोडशे वनकुक्कुटः।।

गर्दभोऽहं सप्तदशे मार्जारोष्टादशे भवे ।।४३।।

एकोनविंशे मण्डूकः कूर्मो विंशतिमे भवे ।।

एकविंशे भवे मत्स्यो द्वाविंशे मूषकोऽभवम् ।। ४४ ।।

उलूकोहं त्रयोविंशे चतुर्विशे वनद्विपः ।।

पंचविंशे भवे चास्मिञ्जातोहं ब्रह्मराक्षसः ।। ४५ ।।

क्षुत्परीतो निराहारो वसाम्यत्र महावने ।।

इदानीमागतं दृष्ट्वा भवंतं जग्धुमुत्सुकः ।।

त्वद्देहस्पर्शमात्रेण जाता पूर्वभवस्मृतिः ।। ४६ ।।

गतजन्म सहस्राणि स्मराम्यद्य त्वदंतिके ।।

निर्वेदश्च परो जातः प्रसन्नं हृदयं च मे ।। ४७ ।।

ईदृशोऽयं प्रभावस्ते कथं लब्धो महामते ।।

तपसा वापि तीव्रेण किमु तीर्थनिषेवणात् ।। ४८ ।।

योगेन देवशक्त्या वा मंत्रैर्वानंतशक्तिभिः ।।

तत्त्वतो ब्रूहि भगवंस्त्वामहं शरणं गतः ।। ४९ ।।

।। वामदेव उवाच ।। ।।

एष मद्गात्रलग्नस्य प्रभावो भस्मनो महान् ।।

यत्संपर्कात्तमोवृत्तेस्तवेयं मतिरुत्तमा ।। 3.3.15.५० ।।

को वेद भस्मसामर्थ्यं महादेवा दृते परः ।।

दुर्विभाव्यं यथा शंभोर्माहात्म्यं भस्मनस्तथा ।। ५१ ।।

पुरा भवादृशः कश्चिद्ब्राह्मणो धर्मवर्जितः ।।

द्राविडेषु स्थितो मूढः कर्मणा शूद्रतां गतः ।। ५२ ।।

चौर्यवृत्तिर्नैष्कृतिको वृषलीरतिलालसः।।

कदाचिज्जारतां प्राप्तः शूद्रेण निहतो निशि ।। ५३ ।।

तच्छवस्य बहिर्ग्रामा त्क्षिप्तस्य प्रेतकर्मणः ।।

चचार सारमेयोंऽगे भस्मपादो यदृच्छया ।। ५४ ।।

अथ तं नरके घोरे पतितं शिवकिंकराः।।

निन्युर्विमानमारोप्य प्रसह्य यमकिंकरान् ।। ५५ ।।

शिवदूतान्समभ्येत्य यमोपि परिपृष्टवान् ।।

महापातककर्त्तारं कथमेनं निनीषथ ।। ५६ ।।

अथोचुः शिवदूतास्ते पश्यास्य शवविग्रहम् ।।

वक्षोललाटदोर्मूलान्यंकितानि सुभस्मना ।। ५७ ।।

अत एनं समानेतुमागताः शिवशासनात् ।।

नास्मान्निषेद्धुं शक्तोसि मास्त्वत्र तव संशयः ।। ५८ ।।

इत्याभाष्य यमं शंभोर्दूतास्तं ब्राह्मणं ततः ।।

पश्यतां सर्वलोकानां निन्युर्लोकमनामयम् ।। ५९ ।।

तस्मादशेषपापानां सद्यः संशोधनं परम् ।।

शंभोर्विभूषणं भस्म सततं ध्रियते मया ।। 3.3.15.६० ।।

इत्थं निशम्य माहात्म्यं भस्मनो ब्रह्मराक्षसः ।।

विस्तरेण पुनः श्रोतु मौत्कंठ्यादित्यभाषत ।। ६१ ।।

साधुसाधु महायोगिन्धन्योस्मि तव दर्शनात् ।।

मां विमोचय धर्मात्मन्घोरादस्मात्कुजन्मनः ।। ६२ ।।

किंचिदस्तीह मे भाति मया पुण्यं पुराकृतम् ।।

अतोहं त्वत्प्रसादेन मुक्तोस्म्यद्य द्विजोत्तम ।। ६३ ।।

एकस्मै शिवभक्ताय तस्मिन्पार्थिवजन्मनि ।।

भूमिर्वृत्तिकरी दत्ता सस्यारामान्विता मया ।। ९९ ।।

यमेनापि तदैवोक्तं पंचविंशतिमे भवे ।।

कस्यचिद्योगिनः संगान्मोक्ष्यसे संसृतेरिति ।। ६५ ।।

तदद्य फलितं पुण्यं यत्किंचित्प्राग्भवार्जितम् ।।

अतो निर्मनुजारण्ये संप्राप्तस्तव संगमः ।। ६६ ।।

अतो मां घोरपाप्मानं संसरंतं कुजन्मनि ।।

समुद्धर कृपासिन्धो दत्त्वा भस्म समंत्रकम् ।। ६७ ।।

कथं धार्यमिदं भस्म को मंत्रः को विधिः शुभः ।।

कः कालः कश्च वा देशः सर्वं कथय मे गुरो ।। ६८ ।।

भवादृशा महात्मानः सदा लोकहिते रताः ।।

नात्मनो हितमिच्छंति कल्पवृक्षसधर्मिणः ।। ६९ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्युक्तस्तेन योगीशो घोरेण वनचारिणा ।।

भूयोपि भस्ममाहात्म्यं वर्णयामास तत्त्ववित् ।। 3.3.15.७० ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे भस्ममाहात्म्यकथनं नाम पंचदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

।। सूत उवाच । ।।

शृणुध्वं मुनयः श्रेष्ठा वामदेवस्य भाषितम् ।। १ ।।

।। वामदेव उवाच ।। ।।

पुरा मंदरशैलेंद्रे नानाधातुविचित्रिते ।।

नानासत्वसमाकीर्णे नानाद्रुमलताकुले ।। २ ।।

कालाग्निरुद्रो भगवान्कदाचिद्विश्ववंदितः ।।

समाससाद भूतेशः स्वेच्छया परमेश्वरः ।।३ ।।

समंतात्समुपातिष्ठन्रुद्राणां शतकोटयः ।।

तेषां मध्ये समासीनो देवदेवस्त्रिलोचनः ।। ४ ।।

तत्रागच्छत्सुरश्रष्ठो देवैः सह पुरंदरः ।।

तथाग्निर्वरुणो वायुर्यमो वैवस्वतस्तथा ।। ५ ।।

गंधर्वाश्चित्रसेनाद्याः खेचराः पन्नगादयः ।।

विद्याधराः किंपुरुषाः सिद्धाः साध्याश्च गुह्यकाः ।। ६ ।।

ब्रह्मर्षयो वसिष्ठाद्या नारदाद्याः सुरर्षयः ।।

पितरश्च महात्मानो दक्षाद्याश्च प्रजेश्वराः ।। ७ ।।

उर्वश्याद्याश्चाप्सरसश्चंडिकाद्याश्च मातरः ।।

आदित्या वसवो दस्रौ विश्वेदेवा महौजसः ।। ८ ।।

अथान्ये भूतपतयो लोकसंहरणे क्षमाः ।।

महाकालश्च नंदी च तथा वै शंखपालकौ ।। ९ ।।

वीरभद्रो महातेजाः शंकुकर्णो महाबलः ।।

घंटाकर्णश्च दुर्धर्षो मणिभद्रो वृकोदरः ।। 3.3.16.१० ।।

कुंडोदरश्च विकटास्तथा कुभोदरो बली ।।

मंदोदरः कर्णधारः केतुर्भृंगीरिटिस्तथा ।। ११ ।।

भूतनाथास्तथान्ये च महाकाया महौजसः ।।

कृष्णवर्णास्तथा श्वेताः केचिन्मंडूकसप्रभाः ।। १२ ।।

हरिता धूसरा धूम्राः कर्बुरा पीतलोहिताः।।

चित्रवर्णा विचित्रांगाश्चित्रलीला मदोत्कटाः ।। १३ ।।

नानायुधोद्यतकरा नानावाहनभूषणाः ।।

केचिद्व्याघ्रमुखाः केचित्सूकरास्या मृगा ननाः ।। १४ ।।

केचिच्च नक्रवदनाः सारमेयमुखाः परे ।।

सृगालवदनाश्चान्य उष्ट्राभवदनाः परे ।। १५ ।।

केचिच्छरभभेरुंडसिंहाश्वोष्ट्रबकाननाः ।।

एकवक्त्रा द्विवक्त्राश्च त्रिमुखाश्चैव निर्मुखाः ।। १६ ।।

एकहस्तास्त्रिहस्ताश्च पंचहस्तास्त्वहस्तकाः ।।

अपादा बहुपादाश्च बहुकर्णैककर्णकाः ।।१७।।

एकनेत्राश्चतुर्नेत्रा दीर्घाः केचन वामनाः ।।

समंतात्परिवार्येशं भूतनाथमुपासते ।। १८ ।।

अथागच्छन्महातेजा मुनीनां प्रवरः सुधीः ।।

सनत्कुमारो धर्मात्मा तं द्रष्टुं जगदीश्वरम् ।। १९ ।।

तं देवदेवं विश्वेशं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।।

महाप्रलयसंक्षुब्धसप्तार्णवघनस्वनम् ।। 3.3.16.२० ।।

संवर्त्ताग्निसमाटोपं जटामंडलशोभितम् ।।

अक्षीणभालनयनं ज्वालाम्लानमुखत्विषम् ।। २१ ।।

प्रदीप्तचूडामणिना शशिखंडेन शोभितम् ।।

तक्षकं वामकर्णेन दक्षिणेन च वासुकिम् ।। २२ ।।

बिभ्राणं कुंडलयुगं नीलरत्नमहाहनुम् ।।

नीलग्रीवं महाबाहुं नागहारविराजितम् ।। २३ ।।

फणिराजपरिभ्राजत्कंक णांगदमुद्रिकम् ।।

अनंतगुणसाहस्रमणिरंजितमेखलम् ।। २४ ।।

व्याघ्रचर्मपरीधानं घंटादर्पणभूषितम् ।।

कर्कोटकमहापद्मधृतराष्ट्रधनंजयैः ।।२५।।

कूजन्नूपुरसंघुष्टपादपद्मविराजितम् ।।

प्रासतोमरखट्वाङ्गशूलटंकधनुर्धरम् ।। २६ ।।

अप्रधृष्यमनिर्देश्यमचिंत्याकारमीश्वरम् ।।

रत्नसिंहासनारूढं प्रण नाम महामुनिः ।। २७ ।।

तं भक्तिभारोच्छ्वसितांतरात्मा संस्तूय वाग्भिः श्रुतिसंमिताभिः ।।

कृतांजलिः प्रश्रयनम्रकंधरः पप्रच्छ धर्मानखिलाञ्छु भप्रदान् ।। २८ ।।

यान्यानपृच्छत मुनिस्तांस्तान्धर्मानशेषतः ।।

प्रोवाच भगवान्रुद्रो भूयो मुनिरपृच्छत ।। २९ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

श्रुतास्ते भगवन्धर्मास्त्वन्मुखान्मुक्तिहेतवः ।।

यैर्मुक्तपापा मनुजास्तरिष्यंति भवार्णवम् ।। 3.3.16.३० ।।

अथापरं विभो धर्ममल्पायासं महाफलम् ।।

ब्रूहि कारुण्यतो मह्यं सद्यो मुक्तिप्रदं नृणाम् ।। ३१ ।।

अभ्यासबहुला धर्माः शास्त्रदृष्टाः सहस्रशः ।।

सम्यक्संसेविताः कालात्सिद्धिं यच्छंति वा न वा ।। ३२ ।।

अतो लोकहितं गुह्यं भुक्तिमुक्त्योश्च साधनम् ।।

धर्मं विज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।। ३३ ।।

।। श्रीरुद्र उवाच ।। ।।

सर्वेषामपि धर्माणामुत्तमं श्रुतिचोदितम् ।।

रहस्यं सर्वजंतूनां यत्त्रिपुंड्रस्य धारणम् ।। ३४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच।। ।।

त्रिपुंड्रस्य विधिं ब्रूहि भगवञ्जगतां पते ।।

तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।। ३५ ।।

कति स्थानानि किं द्रव्यं का शक्तिः का च देवता ।।

किं प्रमाणं च कः कर्त्ता के मंत्रास्तस्य किं फलम् ।। ३६ ।।

एतत्सर्वमशेषेण त्रिपुंड्रस्य च लक्षणम् ।।

ब्रूहि मे जगतां नाथ लोकानुग्रहकाम्यया ।। ३७ ।।

।। श्रीरुद्र उवाच ।। ।।

आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् ।।

तदेव द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने ।। ३८ ।।

सद्योजातादिभिर्ब्रह्ममयैर्मंत्रैश्च पंचभिः।।

परिगृह्याग्निरित्यादिमंत्रैर्भस्माभिमंत्रयेत् ।। ३९ ।।

मानस्तोकेति संमृंज्य शिरो लिंपेच्च त्र्यंबकम् ।।

त्रियायुषादिभिर्मंत्रैर्ललाटे च भुजद्वये ।।

स्कंधे च लेपयेद्भस्म सजलं मंत्रभावितम् ।। 3.3.16.४० ।।

तिस्रो रेखा भवंत्येषु स्थानेषु मुनिपुंगव ।।

भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भ्रुवोर्भवेत् ।। ४१ ।।

मध्यमानामिकांगुल्योर्मध्ये तु प्रतिलोमतः ।।

अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्रस्याभिधीयते ।। ४२ ।।

तिसृणामपि रेखाणां प्रत्येकं नव देवताः ।।

अकारो गार्हपत्यश्च ऋग्भूर्लोको रजस्तथा ।। ४३ ।।

आत्मा चैव क्रियाशक्तिः प्रातः सवनमेव च ।।

महादेवस्तु रेखायाः प्रथमायास्तु देवता ।। ४४ ।।

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभः सत्त्वं यजुस्तथा ।।

मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ ।। ४५ ।।

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता ।।

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमो दिवः ।। ४६ ।।

ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयसवनं तथा ।।

शिवश्चेति तृतीयाया रेखायाश्चाधिदेवता ।। ४७ ।।

एता नित्यं नमस्कृत्य त्रिपुंड्रं धारयेत्सुधीः ।।

महेश्वरव्रतमिदं सर्ववेदेषु कीर्तितम् ।।४८।।

मुक्तिकामैर्नरैः सेव्यं पुनस्तेषां न संभवः ।।

त्रिपुंड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् ।।४९।।

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो यतिरेव वा।।

महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः।।3.3.16.५०।।

तथान्यैः क्षत्रविट्शूद्रस्त्रीगोहत्या दिपातकैः।।

वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः।।५१।।

अमंत्रेणापि यः कुर्यादज्ञात्वा महिमोन्नतिम्।।

त्रिपुंड्रं भालपटले मुच्यते सर्वपातकैः ।।५२।।

परद्रव्यापहरणं परदाराभिमर्शनम्।।

परनिंदा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्।।५३।।

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च ।।

असत्यवादं पैशुन्यं पारुष्यं वेदविक्र यः।।

कूटसाक्ष्यं व्रतत्यागः कैतवं नीचसेवनम् ।।५४।।

गोभूहिरण्यमहिषी तिलकंबलवाससाम्।।

अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः।।५५।।

दासी वेश्याभुजंगेषु वृषलीषु नटीषु च ।।

रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च संगमः ।। ५६ ।।

मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः ।।

एवमादीन्य संख्यानि पापानि विविधानि च ।। ५७ ।।

सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात् ।।

शिवद्रव्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् ।। ५८ ।।

निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चितैर्न शुद्ध्यति ।।

रुद्राक्षा यस्य गात्रेषु ललाटे च त्रिपुंड्रकम् ।।५९।।

स चांडालोऽपि संपूज्यः सर्ववर्णोत्तमो भवेत् ।।

यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्गंगायाः सरितश्च याः ।। 3.3.16.६० ।।

स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रधृक् ।।

सप्तकोटिमहामंत्राः पंचाक्षरपुरःसराः ।। ।। ६१ ।।

तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवाः कैवल्यहेतवः ।।

ते सर्वे येन जप्ताः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम् ।। ६२ ।।

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं च जनिष्यताम् ।।

स्ववंशजानां मर्त्यानामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रधृक्।। ६३ ।।

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः ।।

जीवितांते च मरणं सुखनैवं प्रपद्यते ।। ६४ ।।

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यं वपुः शुभम् ।।

दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीशतसेवितः ।। ६५ ।।

विद्याधराणां सिद्धानां गंधर्वाणां महौजसाम् ।।

इंद्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम् ।। ६६ ।।

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पुरेषु च ।।

ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कल्पशतं रमेत् ।। ६७ ।।

विष्णोर्लोके च रमते यावद्ब्रह्मशतत्रयम् ।। ६८ ।।

शिवलोकं ततः प्राप्य रमते कालमक्षयम् ।।

शिवसायुज्यमाप्नोति न स भूयोऽभिजायते ।। ६९ ।।

सर्वोपनिषदां सारं समालोच्य मुहुर्मुहुः ।।

इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम् ।। 3.3.16.७० ।।

एतत्त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया ।।

रहस्यं सर्वभूतानां गोपनीयमिदं त्वया ।। ७१ ।।

इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधीयत ।।

सनत्कुमारोऽपि मुनिर्जगाम ब्रह्मणः पदम् ।। ७२ ।।

तवापि भस्मसंपर्कात्संजाता विमला मतिः ।।

त्वमपि श्रद्धया पुण्यं धारयस्व त्रिपुंड्रकम् ।। ७३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा वामदेवस्तु शिवयोगी महातपाः ।।

अभिमंत्र्य ददौ भस्म घोराय ब्रह्मरक्षसे ।। ७४ ।।

तेनासौ भालपटले चक्रे तिर्य क्त्रिपुंड्रकम् ।।

ब्रह्मराक्षसतां सद्यो जहौ तस्यानुभावतः ।। ७५ ।।

स बभौ सूर्यसंकाशस्तेजोमण्डलमंडितः ।।

दिव्यावयरूपैश्च दिव्यमाल्यांबरो ज्ज्वलः ।। ७६ ।।

भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य तं गुरुं शिवयोगिनम् ।।

दिव्यं विमानमारुह्य पुण्यलोकाञ्जगाम सः ।। ७७ ।।

वामदेवो महायोगी दत्त्वा तस्मै परां गतिम् ।।

चचार लोके मूढात्मा साक्षादिव शिवः स्वयम् ।। ७८ ।।

य एतद्भस्ममाहात्म्यं त्रिपुंड्रं शृणुयान्नरः ।।

श्रावयेद्वा पठेद्वापि स हि याति परां गतिम् ।। ७९ ।।

कथयति शिवकीर्तिं संसृतेर्मुक्तिहेतुं प्रणमति शिवयोगिध्येयमीशांघ्रिपद्मम् ।।

रचयति शिवभक्तोद्भासि भाले त्रिपुंड्रं न पुनरिह जनन्या गर्भवासं भजेत्सः ।। 3.3.16.८० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तर खण्डे भस्ममाहात्म्यकथनं नाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।। ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

वेदवेदांगतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः ।।

नृणां कृतोपदेशानां सद्यः सिद्धिर्हि जायते।।१।।

अथान्यजनसामान्यैर्गुरुभिर्नीतिकोविदैः।।

नृणां कृतोपदेशानां सिद्धिर्भवति कीदृशी ।। २ ।।

।। ।। सूत उवाच ।। ।।

श्रद्धैव सर्वधर्मस्य चातीव हितकारिणी ।।

श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः ।। ३ ।।

श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी ।।

मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः ।। ४ ।।

श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोपि फलप्रदः ।।

श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः ।। ६. ।।

अश्रद्धया कृता पूजा दानं यज्ञस्तपो व्रतम् ।।

सर्वं निष्फलतां याति पुष्पं वन्ध्यत रोरिव ।। ६ ।।

सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचंचलः ।।

परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते ।। ७ ।।

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।।

यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी ।। ८ ।।

अतो भावमयं विश्वं पुण्यं पापं च भावतः ।।

ते उभे भावहीनस्य न भवेतां कदाचन ।। ९ ।।

अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते ।।

अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते ।। ३.३.१७.१० ।।

आसीत्पांचालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः ।।

पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा ।। ११ ।।

स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः ।।

जगाम मृगयाहेतोर्बहु सत्त्वान्वितं वनम् ।। १२ ।।

तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने ।।

ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम् ।। १३ ।।

तत्रापश्यद्भिन्नपीठं पतितं स्थंडिलोपरि ।।

शिवलिंङ्गमृजुं सूक्ष्मं मूर्तं भाग्यमिवात्मनः ।। १४ ।।

स समादाय वेगेन पूर्वकर्मप्रचोदितः ।।

तस्मै संदर्शयामास राज पुत्राय धीमते ।। १५ ।।

पश्येदं रुचिरं लिंगं मया दृष्टमिह प्रभो ।।

तदेतत्पूजयिष्यामि यथाविभवमादरात् ।। १६ ।।

अस्य पूजाविधिं ब्रूहि यथा देवो महेश्वरः ।।

अमंत्रज्ञैश्च मन्त्रज्ञैः प्रीतो भवति पूजितः ।। १७ ।।

इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनंदनः ।।

प्रत्युवाच प्रहस्यैनं परिहास विचक्षणः ।। १८ ।।

संकल्पेन सदा कुर्यादभिषेकं नवांभसा ।।

उपवेश्यासने शुद्धे शुभैर्गंधाक्षतैर्नवैः ।।

वन्यैः पत्रैश्च कुसुमैर्धूपैर्दीपैश्च पूजयेत ।। ।। १९ ।।

चिताभस्मोपहारं च प्रथमं परिकल्पयेत् ।।

आत्मोपभोग्येनान्नेन नैवद्यं कल्पयेद्बुधः ।। ३.३.१७.२० ।।

पुनश्च धूपदीपादीनुपचारान्प्रकल्पेत् ।।

नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत्परिकल्पयेत् ।। २१ ।।

नमस्कृत्वा तु विधिवत्प्रसादं धारयेद्बुधः ।।

एष साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिस्तव ।। ।। २२ ।।

चिताभस्मोपहारेण सद्यस्तुष्यति शंकरः ।। २३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

परिहासरसेनेत्थं शासितः स्वामिनाऽमुना ।।

स चंडकाख्यः शबरो मूर्ध्ना जग्राह तद्वचः ।। २४ ।।

ततः स्वभवनं प्राप्य लिंगमूर्ति महेश्वरम् ।।

प्रत्यहं पूजयामास चिताभस्मोपहारकृत् ।। २५ ।।

यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकम् ।।

निवेद्य शंभवे नित्यमुपायुंक्त ततः स्वयम् ।। २६ ।।

एवं महेश्वरं भक्त्या सह पत्न्याभ्यपूजयत् ।।

शबरः सुखमासाद्य निनाय कतिचित्समाः ।। २७ ।।

एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरोत्तमः ।।

न ददर्श चिताभस्म पात्रे पूरितमण्वपि ।। २८ ।।

अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन्परितो भ्रमन् ।।

न लब्धवांश्चिताभस्म श्रांतो गृहमगात्पुनः ।। २९ ।।

तत आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् ।।

न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये ।।३.३.१७.३०।।

शिवपूजांतरायो मे जातोद्य बत पाप्मनः ।।

पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे ।।३१।।

उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते ।।

न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम् ।। ३२ ।।

इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्त्तारं शबरांगना ।।

प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते ।। ३३ ।।

इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् ।।

अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः ।। ३४ ।।

।। शबर उवाच ।। ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ।।

कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम् ।। ३५ ।।

अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा ।।

भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि ।। ३६ ।।

।। शबर्युवाच ।। ।।

एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः ।।

परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम् ।। ३७ ।।

किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा ।।

किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे ।। ३८ ।।

किं वा पुण्यं मम पितुः का वा मातुः कृतार्थता ।।

यच्छिवार्थे समिद्धेऽग्नौ त्यजाम्येतत्कलेवरम् ।। ३९ ।।

इत्थं स्थिरां मतिं दृष्ट्वा तस्या भक्तिं च शंकरे ।।

तथेति दृढसंकल्पः शबरः प्रत्यपूजयत् ।। ३.३.१७.४० ।।

सा भर्त्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलंकृता ।।

गृहमादीप्य तं वह्निं भक्त्या चक्रे प्रदक्षिणम् ।। ४१ ।।

नमस्कृत्वात्मगुरवे ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् ।।

अग्निप्रवेशाभिमुखी कृतांजलिरिदं जगौ ।। ४२ ।।

।। शबर्युवाच ।। ।।

पुष्पाणि संतु तव देव ममेंद्रियाणि धूपोऽगुरुर्वपुरिदं हृदयं प्रदीपः ।।

प्राणा हवींषि करणानि तवाक्षताश्च पूजाफलं व्रजतु सांप्रतमेष जीवः ।। ४३ ।।

वांछामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः ।।

भूयो भवामि यदि जन्मनिजन्मनि स्यां त्वत्पादपंकजलसन्मकरंदभृंगी ।। ४४ ।।

जन्मानि संतु मम देव शताधिकानि माया न मे वि शतु चित्तमबोधहेतुः ।।

किंचित्क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दान्नापैतु मे हृदयमीश नमोनमस्ते ।।४५।।

इति प्रसाद्य देवेशं शबरी दृढनिश्चया ।।

विवेश ज्वलितं वह्निं भस्मसादभवत्क्षणात् ।। ४६ ।।

शबरोपि च तद्भस्म यत्नेन परिगृह्य सः ।।

चक्रे दग्धगृहोपान्ते शिवपूजां समाहितः ।। ४६ ।।

अथ सस्मार पूजांते प्रसादग्रहणोचिताम् ।।

दयितां नित्यमायांतीं प्रांजलिं विनयान्विताम् ।। ४८ ।।

स्मृतमात्रां तदापश्यदागतां पृष्ठतः स्थिताम् ।।

पूर्वेणावयवेनैव भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम् ।। ४९ ।।

तां वीक्ष्य शबरः पत्नीं पूर्ववत्प्रांजलिं स्थिताम् ।।

भस्मावशेषितगृहं यथापूर्वमवस्थितम् ।।। ।। ३.३.१७.५० ।।

अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः ।।

राजा दहति दंडेन ब्राह्मणो मनसा दहेत् ।। ५१ ।।

किमयं स्वप्न आहोस्वित्किं वा माया भ्रमात्मिका ।।

इति विस्मयसंभ्रातस्तां भूयः पर्यपृच्छत ।। ५२ ।।

अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके ।।

दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्व वदास्थितम् ।। ५३ ।।

।। शबर्युवाच ।। ।।

यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने ।।

तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम् ।। ५४ ।।

न तापलेशोप्यासीन्मे प्रविष्टाया इवोदकम् ।।

सुषुप्तेव क्षणार्धेन प्रबुद्धास्मि पुनः क्षणात् ।। ५५ ।।

तावद्भवनमद्राक्षमदग्धमिव सुस्थितम् ।।

अधुना देवपूजांते प्रसादं लब्धुमागता ।। ५६ ।।

एवं परस्परं प्रेम्णा दंपत्योर्भाषमाणयोः ।।

प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम् ।। ५७ ।।

तस्मिन्विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः ।।

हस्ते गृहीत्वाथ निषाददंपती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ ।। ५८ ।।

तयोर्निषाददंपत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः ।।

शिवदूतकरस्पर्शात्तत्सारूप्यमवाप ह ।। ५९ ।।

तस्माच्छ्रद्धैव सर्वेषु विधेया पुण्यकर्मसु ।।

नीचोपि शबरः प्राप श्रद्धया योगिनां गतिम् ।। ३.३.१७.६० ।।

किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या ।।

यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोस्ति धन्यः ।। ६१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे भस्ममाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

अथाहं संप्रवक्ष्यामि सर्वधर्मोत्तमोत्तमम् ।।

उमामहेश्वरं नाम व्रतं सर्वार्थसिद्धिदम् ।। १ ।।

आनर्त्त संभवः कश्चिन्नाम्ना वेदरथो द्विजः ।।

कलत्रपुत्रसंपन्नो विद्वानुत्तमवंशजः ।। २ ।।

तस्यैवं वर्तमानस्य ब्राह्मणस्य गृहाश्रमे ।।

बभूव शारदानाम कन्या कमललोचना ।।३।।

तां रूपलक्षणोपेतां बालां द्वादशहायनाम् ।।

ययाचे पद्मनाभाख्यो मृतदारश्च स द्विजः ।। ४ ।।

महाधनस्य शांतस्य सदा राजसखस्य च ।।

याञ्चाभंगभयात्तस्य तां कन्यां प्रददौ पिता ।। ५ ।।

मध्यंदिने कृतोद्वाहः स विप्रः श्वशुरालये ।।

संध्यामुपासितुं सायं सरस्तटमुपाययौ ।।६।।

उपास्य संध्यां विधिवत्प्रत्यागच्छत्तमोवृते ।।

मार्गे दष्टो भुजंगेन ममार निजकर्मणा ।।७।।

तस्मिन्मृते कृतोद्वाहे सहसा तस्य बांधवाः ।।

चुक्रुशुः शोकसंतप्तौ श्वशुरावस्य कन्यका ।। ८ ।।

निर्हृत्य तं बंधुजना जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम् ।।

शारदा प्राप्तवैधव्या पितुरेवालये स्थिता ।।९।।

भूताच्छादनभोज्येन भर्त्रा विरहिता सती।।

निनाय कतिचिन्मासान्सा बाला पितृमंदिरे।।३.३.१८.१०।।

एकदा नैध्रुवो नाम कश्चिद्वृद्धतरो मुनिः।।

अन्धः शिष्यकरग्राही तन्मंदिरमुपाययौ ।। ११ ।।

तस्मिन्वृद्धे गृहं प्राप्ते क्वापि यातेषु बंधुषु ।।

साक्षादिवात्मनो दैवं सा बाला समुपागमत् ।। ।। १२ ।।

स्वागतं ते महाभाग पीठेस्मिन्नुपविश्यताम् ।।

नमस्ते मुनिनाथाय प्रियं ते करवाणि किम् ।। १३ ।।

इत्युक्त्वा भक्तिमास्थाय कृत्वा पादावनेजनम् ।।

वीजयित्वा परिश्रांतं तं मुनिं पर्यतोषयत् ।। १४ ।।

श्रांतं पीठे समावेश्य कृत्वाभ्यंगं स्वपाणिना ।।

कृतस्नानं च विधिवत्कृतदेवार्चनं मुनिम् ।। १५ ।।

सुखासनोपविष्टं तं धूपमाल्यानुलेपनैः ।।

अर्चयित्वा वरान्नेन भोजयामास सादरम् ।। १६ ।।

भुक्त्वा च सम्यक्छनकैस्तृप्तश्चानंदनिर्भरः ।।

चकारांधमुनिस्तस्यै सुप्रीतः परमाशिषम् ।। १७ ।।

विहृत्य भर्त्रा सहसा च तेन लब्ध्वा सुतं सर्वगुणैर्वरिष्ठम् ।।

कीर्तिं च लोके महतीमवाप्य प्रसादयोग्या भव देवतानाम् ।। १८ ।।

इत्यभिव्याहृतं तेन मुनिना गतचक्षुषा ।।

निशम्य विस्मिता बाला प्रत्युवाच कृतांजलिः ।। १९ ।।

ब्रह्मंस्त्वद्वचनं सत्यं कदाचिन्न मृषा भवेत् ।।

तदेतन्मंदभाग्यायाः कथमेतत्फलिष्यति ।। ३.३.१८.२० ।।

शिलाग्र्यामिव सद्वृष्टिः शुनक्यामिव सत्क्रिया ।।

विफला मंदभाग्यायामाशीर्ब्रह्मविदामपि ।। २१ ।।

सैषाहं विधवा ब्रह्मन्दुष्कर्मफलभागिनी ।।

त्वदाशीर्वचनस्यास्य कथं यास्यामि पात्रताम् ।। २२ ।।

।। मुनिरुवाच ।। ।।

त्वामनालक्ष्य यत्प्रोक्तमंधेनापि मयाऽधुना ।।

तदेतत्साधयिष्यामि कुरु मच्छासनं शुभे ।। २३ ।।

उमामहेश्वरं नाम व्रतं यदि चरिष्यसि ।।

तेन व्रतानुभावेन सद्यः श्रेयोऽनुभोक्ष्यसे ।। २४ ।।

।। शारदोवाच ।। ।।

त्वयोपदिष्टं यत्नेन चरिष्याम्यपि दुश्चरम् ।।

तद्व्रतं ब्रूहि मे ब्रह्मन्विधानं वद विस्तरात् ।। २५ ।।

।। मुनिरुवाच ।। ।।

चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने ।।

व्रतारंभं प्रकुर्वीत यथावद्गुर्वनुज्ञया ।। २६ ।।

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुभयोरपि पर्वणोः ।।

संकल्पं विधिवत्कृत्वा प्रातःस्नानं समाचरेत् ।। २७ ।।

सन्तर्प्य पितृदेवादीन्गत्वा स्वभवनं प्रति ।।

मंडपं रचयेद्दिव्यं वितानाद्यैरलंकृतम् ।। २८ ।।

फलपल्लवपुष्पाद्यैस्तोरणैश्च समन्वितम् ।।

पंचवर्णैश्च तन्मध्ये रजोभिः पद्ममुद्धरेत् ।। २९ ।।

चतुर्दशदलैर्बाह्ये द्वाविंशद्भिस्तदंतरे ।।

तदंतरं षोडशभिरष्टभिश्च तदंतरे ।। ३.३.१८.३० ।।

एवं पद्मं समुद्धत्य पंचवर्णैर्मनोरमम् ।।

चतुरस्रं ततः कुर्यादंतर्वर्तुलमुत्तमम् ।। ३१ ।।

व्रीहितंडुलराशिं च तन्मध्ये च सकूर्चकम् ।।

कूर्चोपरि सुसंस्थाप्य कलशं वारिपूरितम् ।। ३२ ।।

कलशोपरि विन्यस्य वस्त्रं वर्णसमन्वितम् ।।

तस्योपरिष्टात्सौवर्ण्यौ प्रतिमे शिवयोः शुभे ।।

निधाय पूजयेद्भक्त्या यथाविभवविस्तरम् ।। ३३ ।।

पंचामृतैस्तु संस्नाप्य तथा शुद्धोदकेन च ।।

रुद्रैकादशकं जप्त्वा पंचाक्षरशताष्टकम् ।। ३४ ।।

अभिमंत्र्य पुनः स्थाप्य पीठं मध्ये तथार्चयेत् ।।

स्वयं शुद्धासनासीनो धौतशुक्लांबरः सुधीः ।। ३५ ।।

पीठमामंत्र्य मंत्रेण प्राणायामान्समाचरेत् ।।

संकल्पं प्रवदेत्तत्र शिवाग्रे विहितांजलिः ।। ३६ ।।

यानि पापानि घोराणि जन्मांतरशतेषु मे ।।

तेषां सर्वविनाशाय शिवपूजां समारभे ।। ३७ ।।

सौभाग्यविजयारोग्यधर्मैश्वर्याभिवृद्धये ।।

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं करिष्ये शिवपूजनम् ।। ३८ ।।

इति संकल्पमुच्चार्य यथावत्सुसमाहितः ।।

अंगन्यासं ततः कृत्वा ध्यायेदीशं च पार्वतीम् ।। ३९ ।।

कुंदेंदुधवलाकारं नागाभरणभूषितम् ।।

वरदाभयहस्तं च बिभ्राणं परशुं मृगम् ।। ३.३.१८.४० ।।

सूर्यकोटिप्रतीकाशं जगदानंदकारणम् ।।

जाह्नवीजलसंपर्काद्दीर्घपिंगजटाधरम् ।। ४१ ।।

उरगेंद्रफणोद्भूतमहामुकुटमंडितम् ।।

शीतांशुखंडविलसत्कोटीरांगदभूषणम् ।। ४२ ।।

उन्मीलद्भालनयनं तथा सूर्येंदुलोचनम् ।।

नीलकंठं चतुर्बाहुं गजेंद्राजिनवाससम् ।। ४३ ।।

रत्नसिंहासनारूढं नागाभरणभूषितम् ।।

देवीं च दिव्यवसनां बालसूर्यायुतद्युतिम् ।। ४४ ।।

बालवेषां च तन्वंगीं बालशीतांशुशेखराम् ।।

पाशांकुशवराभीतिं बिभ्रतीं च चतुर्भुजाम् ।। ४५ ।।

प्रसादसुमुखीमंबां लीलारसविहारिणीम् ।।

लसत्कुरबकाशोकपुन्नागनवचंपकैः ।। ४६ ।।

कृतावतंसामुत्फुल्लमल्लिकोत्कलितालकाम् ।।

कांचीकलापपर्यस्तजघनाभोगशालिनीम् ।। ४७ ।।

उदारकिंकिणीश्रेणीनूपुराढ्यपदद्वयाम् ।।

गंडमंडलसंसक्तरत्नकुंडलशोभिताम् ।। ४८ ।।

बिंबाधरानुरक्तांशुलसद्दशन कुड्मलाम् ।।

महार्हरत्नग्रेवेयतारहारविराजिताम् ।।४९।।

नवमाणिक्यरुचिरकंकणांगदमुद्रिकाम् ।।

रक्तांशुकपरीधानां रत्नमाल्यानुलेपनाम् ।। ३.३.१८.५० ।। ।

उद्यत्पीनकुचद्वंद्वनिंदितांभोजकुड्मलाम् ।।

लीलालोलासितापांगीं भक्तानुग्रहदायिनीम् ।। ५१ ।।

एवं ध्यात्वा तु हृत्पद्मे जगतः पितरौ शिवौ ।।

जप्त्वा तदात्मकं मंत्रं तदंते बहिरर्चयेत् ।। ५२ ।।

आवाह्य प्रतिमायुग्मे कल्पयेदासनादिकम् ।।

अर्घ्यं च दद्याच्छिवयोर्मंत्रेणानेन मंत्रवित् ।। ५३ ।।

नमस्ते पार्वतीनाथ त्रैलोक्यवरदर्षभ ।।

त्र्यंबकेश महादेव गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ।। ५४ ।।

नमस्ते देवदेवेशि प्रपन्नभयहारिणि ।।

अंबिके वरदे देवि गृहाणार्घ्यं शिवप्रिये ।। ५५ ।।

इति त्रिवारमुच्चार्य दद्यादर्घ्यं समाहितः ।।

गन्धपुष्पाक्षतान्सम्यग्धूपदीपान्प्रकल्पयेत् ।। ५६ ।।

नैवेद्यं पायसान्नेन घृताक्तं परिकल्पयेत् ।।

जुहुयान्मूलमंत्रेण हविरष्टोत्तरं शतम् ।। ५७ ।।

तत उद्वास्य नैवेद्यं धूपनीराजनादिकम् ।।

कृत्वा निवेद्य तांबूलं नमस्कुर्यात्समाहितः ।। ५८ ।।

अथाभ्यर्च्योपचारेण भोजयेद्विप्रदंपती ।। ५९ ।।

एवं सायंतनीं पूजां कृत्वा विप्रानुमोदितः ।।

भुंजीत वाग्यतो रात्रौ हविष्यं क्षीरभावितम् ।। ३.३.१८.६० ।।

एवं संवत्सरं कुर्याद्व्रतं पक्षद्वये बुधः ।।

ततः संवत्सरे पूर्णे व्रतोद्यापनमाचरेत् ।। ६१ ।।

शतरुद्राभिजप्तेन स्नापयेत्प्रतिमे जलैः ।।

आगमोक्तेन मन्त्रेण संपूज्य गिरिजाशिवौ ।। ६२ ।।

सवस्त्रं ससुवर्ण च कलशं प्रति मान्वितम्।।

दत्त्वाचार्याय महते सदाचाररताय च ।।

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या यथाशक्त्याभिपूज्य च ।। ६३ ।।

दद्याच्च दक्षिणां तेभ्यो गोहिरण्यांबरादिकम् ।।

भुंजीत तदनुज्ञातः सहेष्टजनबंधुभिः ।। ६४ ।।

एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।।

त्रिःसप्तकुलमुद्धृत्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सि तान् ।। ६५ ।।

इन्द्रादिलोकपालानां स्थानेषु रमते धुवम् ।।

ब्रह्मलोके च रमते विष्णुलोके च शाश्वते ।। ६६ ।।

शिवलोकमथ प्राप्य तत्र कल्पशतं पुनः ।।

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलाञ्छिवमेव प्रपद्यते ।। ६७ ।।

महाव्रतमिदं प्रोक्तं त्वमपि श्रद्धया चर ।।

अत्यंतदुर्लभं वापि लप्स्यसे च मनोरथम् ।। ।। ६८ ।।

इत्यादिष्टा मुनींद्रेण सा बाला मुदिता भृशम् ।।

प्रत्यग्रहीत्सुविश्रब्धा तद्वाक्यं सुमनोहरम् ।। ६९ ।।

अथ तस्याः समायाताः पितृमातृ सहोदराः ।।

तं मुनिं सुखमासीनं ददृशुः कृतभोजनम् ।। ३.३.१८.७० ।।

सहसागत्य ते सर्वे नमश्चक्रुर्महात्मने ।।

प्रसीद नः प्रसीदेति गृणतः पर्यपूज यन् ।। ७१ ।।

श्रुत्वा च ते तया साध्व्या पूजितं परमं मुनिम् ।।

अनुग्रहवतं तस्यै श्रुत्वा हर्षं परं ययुः ।। ७२ ।।

ते कृतांजलयः सर्वे तमूचुर्मुनि पुंगवम् ।। ७३ ।।

अद्य धन्या वयं सर्वे तवागमनमात्रतः ।।

पावितं नः कुलं सर्वं गृहं च सफलीकृतम् ।। ७४ ।।

इयं च शारदा नाम कन्या वैधव्यमागता ।।

केनापि कर्मयोगेन दुर्विलंघ्येन भूयसा ।। ७५ ।।

सैषाद्य तव पादाब्जं प्रपन्ना शरणं सती ।।

इमां समुद्धरासह्यात्सुघोराद्दुःख सागरात् ।। ७६ ।।

त्वयापि तावदत्रैव स्थातव्यं नो गृहांतिके ।।

अस्मद्गृहमठेऽप्यस्मिन्स्नानपूजाजपोचिते ।। ७७ ।।

एषा बालापि भगवन्कुर्वंती त्वत्पदार्चनम् ।।

व्रतं त्वत्सन्निधावेव चरिष्यति महामुने ।। ७८ ।।

यावत्समाप्तिमायाति व्रतमस्यास्त्वदंतिके ।।

उषित्वा तावदत्रैव कृतार्थान्कुरु नो गुरो ।। ७९ ।।

एवमभ्यर्थितः सर्वैस्तस्या भ्रातृजनादिभिः ।।

तथेति स मुनिश्रेष्ठस्तत्रोवास मठे शुभे ।। ३.३.१८.८० ।।

सापि तेनोपदिष्टेन मार्गेण गिरिजाशिवौ ।।

अर्चयंती व्रतं सम्यक्चचार विमला सती ।। ८१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे उमामहेश्वरव्रताचरणं नामाष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एवं महाव्रतं तस्याश्चरंत्या गुरुसन्निधौ ।।

संवत्सरो व्यतीयाय नियमासक्तचेतसः ।। १ ।।

संवत्सरांते सा बाला तत्रैव पितृमंदिरे ।।

चकारोद्यापनं सम्यग्विप्रभोजनपूर्वकम् ।। २ ।।

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः ।।

विसृज्य तान्नमस्कृत्य पितृभ्यामभिनंदिता ।। ३ ।।

उपोषिता स्वयं तस्मिन्दिने नियममाश्रिता ।।

जजाप परमं मंत्रमुपदिष्टं महात्मना ।। ४ ।।

अथ प्रदोषसमये प्राप्ते संपूज्य शंकरम् ।।

तस्मिन्गृहांतिकमठे गुरोस्तस्य च सन्निधौ ।। ५ ।।

जपार्चनरता साध्वी ध्यायती परमेश्वरम् ।।

तस्मिञ्जागरणे रात्रावुपविष्टा शिवांतिके ।। ६ ।।

युग्मम् ।।

तस्यां रात्रौ तया सार्धं स मुनिर्जगदंबिकाम् ।।

जपध्यान तपोभिश्च तोषयामास पार्वतीम्।। ७ ।।

तस्याश्च भक्त्या व्रतभाविताया मुनेस्तपोयोगसमाधिना च ।।

तुष्टा भवानी जगदेकमाता प्रादुर्बभूवा कृतसांद्रमूर्तिः ।। ८ ।।

प्रादुर्भूता यदा गौरी तयोरग्रे जगन्मयी ।।

अन्धोऽपि तत्क्षणादेव मुनिः प्राप दृशोर्द्वयम् ।। ९ ।।

तां वीक्ष्य जगतां धात्रीमाविर्भूतां पुरःस्थिताम् ।।

निपेततुस्तत्पदयोः स मुनिः सा च कन्यका ।। ३.३.१९.१० ।।

तौ भक्तिभावोच्छ्वसितामलाशयावानंदबाष्पोक्षित सर्वगात्रौ ।।

उत्थाप्य देवी कृपया परिप्लुता प्रेम्णा बभाषे मृदुवल्गुभाषिणी ।। ११ ।।

।। देव्युवाच ।। ।।

प्रीतास्मि ते मुनिश्रेष्ठ वत्से प्रीतास्मि तेऽनघे ।।

किं वा ददाम्यभिमतं देवानामपि दुर्लभम् ।। १२ ।।

।। मुनिरुवाच ।। ।।

एषा तु शारदा नाम कन्या तु गतभतृका ।।

मया प्रतिश्रुतं चास्यै तुष्टेन गतचक्षुषा ।। १३ ।।

सह भर्त्रा चिरं कालं विहृत्य सुतमुत्तमम् ।।

लभस्वेति मया प्रोक्तं सत्यं कुरु नमोऽस्तु ते ।। १४ ।।

।। श्रीदेव्युवाच ।। ।।

एषा पूर्वभवे बाला द्राविडस्य द्विजन्मनः ।।

आसीद्द्वितीया दयिता भामिनी नाम विश्रुता ।। १५ ।।

सा भर्तृप्रेयसी नित्यं रूपमाधुर्यपेशला ।।

भर्तारं वशमानिन्ये रूपवश्यादिकैतवैः । १६ ।।

अस्यां चासक्तहृदयः स विप्रो मोहयंत्रितः ।।

कदाचिदपि नैवागाज्ज्येष्ठपत्नीं पतिव्रताम् ।। १७ ।।

अनभ्यागमनाद्भर्तुः सा नारी पुत्रवर्जिता ।।

सदा शोकेन संतप्ता कालेन निधनं गता ।। १८ ।।

अस्या गृहसमीपस्थो यः कश्चिद्ब्राह्मणो युवा ।।

इमां वीक्ष्याथ चार्वंगीं कामार्तः करमग्रहीत् ।। १९ ।।

अनया रोषताम्राक्ष्या स विप्रस्तु निवारितः ।।

इमां स्मरन्दिवानक्तं निधनं प्रत्यपद्यत ।। ३.३.१९.२० ।।

एषा संमोह्य भर्तारं ज्येष्ठपत्न्यां पराङ्मुखम् ।।

चकार तेन पापेन भवेस्मिन्विधवाऽभवत् ।। २१ ।।

याः कुर्वंति स्त्रियो लोके जायापत्योश्च विप्रियम् ।।

तासां कौमारवैधव्यमेकविंशतिजन्मसु ।। २२ ।।

यदेतया पूर्वभवे मत्पूजा महती कृता ।।

तेन पुण्येन तत्पापं नष्टं सर्वं तदैव हि ।। २३ ।।

यो विप्रो विरहार्तः सन्मृतः कामविमोहितः ।।

सोऽस्याः पाणिग्रहं कृत्वा भवेस्मिन्निधनं गतः ।। २४ ।।

प्राग्जन्मपतिरेतस्याः पांड्यराष्ट्रेषु सोऽधुना ।।

जातो विप्रवरः श्रीमान्सदारः सपरिच्छदः ।। २५ ।।

तेन भर्त्रा प्रतिनिशं सैषा प्रेम्णाभिसंगता ।।

स्वप्ने रतिसुखं यातु श्रेष्ठं जागरणादपि ।।२६।।

षष्ट्युत्तरत्रिशतयोजनदूरसंस्थो देशादितो द्विजवरः स च कर्मगत्या ।।

एनां वधूं प्रतिनिशं मनसोभिरामां स्वप्नेषु पश्यति चिरं रतिमादधानः ।। २७ ।।

सैषा वै स्वप्नसंगत्या पत्युः प्रतिनिशं सती ।।

कालेन लप्स्यते पुत्रं वेदवेदांगपारगम् ।। २८ ।।

एतस्यां तनयं जातमात्मनश्चिरसंगमात् ।।

सोऽपि विप्रोऽनिशं स्वप्ने द्रक्ष्यति प्रेमभावितम् ।। २९ ।।

अनयाराधिता पूर्वे भवे साहं महामुने ।।

अस्यैव वरदानाय प्रादुर्भूतास्मि सांप्रतम् ।। ३.३.१९.३० ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

अथोवाच महादेवी तां बालां प्रति सादरम् ।।

अयि वत्से महाभागे शृणु मे परमं वचः ।। ३१ ।।

यदा कदापि भर्त्तारं क्वापि देशे पुरातनम् ।।

द्रक्ष्यसि स्वप्नदृष्टं प्राक्ज्ञास्यसे त्वं विचक्षणा ।। ३२ ।।

त्वां द्रक्ष्यति स विप्रोपि सुनयां स्वप्नलक्षणाम् ।।

तदा परस्परालापो युवयोः संभविष्यति ।। ३३ ।।

तदा स्वतनयं भद्रे तस्मै देहि बहुश्रुतम् ।।

फलमस्य व्रतस्याग्र्यं तस्य हस्ते समर्पय ।। ३४ ।।

ततः प्रभृति तस्यैव वशे तिष्ठ सुमध्यमे ।।

युवयोदैहिकः संगो माभूत्स्वप्नरतादृते ।। ३५ ।।

कालात्पंचत्वमापन्ने तस्मिन्ब्राह्मणसत्तमे ।।

अग्निं प्रविश्य तेनैव सह यास्यसि मत्पदम् ।। ३६ ।।

पुत्रस्ते भविता सुभ्रु सर्वलोकमनोरमः ।।

संपदश्च भविष्यंति प्राप्स्यते परमं पदम् ।। ३७ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा त्रिजगन्माता दत्त्वा तस्यै मनोरथम् ।।

तयोः संपश्यतोरेव क्षणेनादर्शनं गता ।। ३८ ।।

सापि बाला वरं लब्ध्वा पार्वत्याः करुणानिधेः ।।

अवाप परमानंदं पूजयामास तं गुरुम् ।। ३९ ।।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां स मुनिर्लब्धलोचनः ।।

तस्याः पित्रोश्च तत्सर्वं रहस्याचष्ट धर्मवित् ।। ३.३.१९.४० ।।

अथ सर्वानुपामंत्र्य शारदां च यशस्विनीम् ।।

विधायानुग्रहं तेषां ययौ स्वैरगतिर्मुनिः ।। ४१ ।।

एवं दिनेषु गच्छत्सु सा बाला च प्रतिक्षणम् ।।

भर्तुः समागमं लेभे स्वप्ने सुख विवर्धनम् ।। ४२ ।।

गौर्या वरप्रदानेन शारदा विशदव्रता ।।

दधार गर्भं स्वप्नेपि भर्तुः संगानुभावतः ।। ४३ ।।

तां श्रुत्वा भर्तृरहितां शारदां गर्भिणी सतीम्।।

सर्वे धिगिति प्रोचुस्तां जारिणीति जगुर्जनाः ।। ४४ ।।

संपरेतस्य तद्भर्तुर्ये जातिकुलवबांधवाः ।।

तां वार्तां दुःसहां श्रुत्वा ययुस्तत्पितृमंदिरम् ।। ४५ ।।

अथ सर्वे समायाता ग्रामवृद्धाश्च पंडिताः ।।

समाजं चक्रिरे तत्र कुलवृद्धैः समन्वितम् ।। ४६ ।।

अन्तर्वत्नीं समाहूय शारदां विनताननाम् ।।

अतर्जयन्सुसंक्रुद्धाः केचिदासन्पराङ्मुखाः ।। ४७ ।।

अयि जारिणि दुर्बुद्धे किमेतत्ते विचेष्टितम् ।।

अस्मत्कुले सुदुष्कीर्त्तिं कृतवत्यसि बालिशे ।। ४८ ।।

इति संतर्जयंतस्ते ग्रामवृद्धा मनीषिणः ।।

सर्वे संमंत्रयामासुः किं कुर्म इति भाषिणः ।। ४९ ।।

तत्रोचुः के च वृद्धास्तां बालां प्रति विनिर्दयाः ।।

एषा पापमतिर्बाला कुलद्वयविनाशिनी। ।। ३.३.१९.५० ।।

कृत्वास्याः केशवपनं छित्त्वा कर्णौ च नासिकाम् ।।

निर्वास्यतां बहिर्ग्रामात्परित्यज्य स्वगोत्रतः ।। ५१ ।।

इति सर्वे समालोच्य तां तथा कर्तुमुद्यताः ।।

अथांतरिक्षे संभूता शुश्रुवे वागगोचरा ।। ५२ ।।

अनया न कृतं पापं न चैव कुलदूषणम् ।।

व्रतभंगो न चैतस्यास्सुचरित्रेयमंगना ।। ५३ ।।

इतः परमियं नारी जारिणीति वदंति ये ।।

तेषां दोषविमूढानां सद्यो जिह्वा विदीर्यते ।। ५४ ।।

इत्यंतरिक्षे जनितां वाणीं श्रुत्वाऽशरीरिणीम् ।।

सर्वे प्रजहृषुस्तस्या जननीजनकादयः ।।५५।।

ततः ससंभ्रमाः सर्वे ग्रामवृद्धाः सभाजनाः ।।

मुहूर्त्तं मौनमालंब्य भीतास्तस्थुरधोमुखाः ।।५६।।

तत्र केचिदविश्वस्ता मिथ्यावाणीत्यवादिषुः।।

तेषां जिह्वा द्विधा भिन्ना ववमुस्ते कृमीन्क्षणात् ।। ५७ ।।

ततः संपूजयामासुस्तां बालां ज्ञातिबांधवाः ।।

बांधवाश्च स्त्रियो वृद्धाः शशंसुः साधुसाध्विति ।। ५८ ।।

मुमुचुः केचिदानंदबाष्पबिंदून्कुलोत्तमाः।।

कुलस्त्रियः प्रमुदितास्तामुद्दिश्य समाश्वसन् ।। ५९ ।।

अथ तत्रापरे प्रोचुर्देवो वदति नानृतम् ।।

कथमेषां दधौ गर्भं शीलान्न चलिता ध्रुवम् ।। ३.३.१९.६० ।।

इति सर्वान्सभ्यजना न्संशयाविष्टचेतसः ।।

विलोक्य वृद्धस्तत्रैको सर्वज्ञो लोकतत्त्ववित् ।। ६१ ।।

मायामयमिदं विश्वं दृश्यते श्रूयते च यत् ।।

किं भाव्यं किमभाव्यं वा संसारेऽस्मिन्क्षणात्मके ।। ६२ ।।

अनिरूप्यमभूतार्थं मायया जायते स्फुटम् ।।

ईश्वरस्य वशे माया तस्य को वेद चेष्टितम् ।। २३ ।।

यूपकेतोश्च राजर्षेः शुक्रं निपतितं जले ।।

सशुक्रं तज्जलं पीत्वा वेश्या गर्भं दधौ किल ।। ६४ ।।

मुनेर्विभांडकस्यापि शुक्रं पीत्वा सहांभसा ।।

हरिणी गर्भिणी भूत्वा ऋष्यशृंगमसूयत ।। ६५ ।।

सुराष्ट्रस्य तथा राज्ञः करं स्पृष्ट्वा मृगांगना।।

तत्क्षणाद्गर्भिणी भूत्वा मुनिं प्रासूत तापसम् ।। ६६ ।।

तथा सत्यवती नारी शफरीगर्भसंभवा ।।

तथैव महिषीगर्भो जातश्च महिषासुरः।। ६७ ।।

तथा संति पुरा नार्यः कारुण्याद्गर्भसंभवाः।।

तथा हि वसुदेवेन रोहिण्या स्तनयोऽभवत् ।। ६८ ।।

देवतानां महर्षीणां शापेन च वरेण च ।।

अयुक्तमपि यत्कर्म युज्यते नात्र संशयः ।। ६९ ।।

सांबस्य जठराज्जातं मुसलं मुनिशापतः ।।

युवनाश्वस्य गर्भोऽभून्मुनीनां मंत्रगौरवात् ।। ३.३.१९.७० ।।

नूनमेषापि कल्याणी महर्षेः पादसेवनात् ।।

महाव्रतानुभावाच्च धत्ते गर्भमनिं दिता ।। ७१ ।।

अस्मिन्नर्थे रहस्येनां सत्यं पृच्छंतु योषितः ।।

ततो निवृत्तसंदेहो भविष्यति महाजनः ।। ७२ ।।

ततस्तद्वचनादेव तामपृच्छन्स्त्रियो मिथः ।।

ताभ्यः शशंस तत्सर्वं सा स्ववृत्तं महाद्भुतम् ।। ७३ ।।

विजानंतस्ततः सर्वे मानयित्वा च तां सतीम् ।।

मोदमानाः प्रशंसंतः प्रययुः स्वं स्वमालयम्।। ७४ ।।

अथ काले शुभे प्राप्ते शारदा विमलाशया ।।

असूत तनयं बाला बालार्कसमतेजसम् ।। ७५ ।।

स कुमारो महोदारलक्षणः कमलेक्षणः ।।

अवाप्य महतीं विद्यां बाल्य एव महामतिः ।। ७६ ।।

अथोपनीतो गुरुणा काले लोकमनोरमः ।।

स शारदेय एवेति लोके ख्याति मवाप ह ।। ७७ ।।

ऋग्वेदमष्टमे वर्षे नवमे यजुषां गणम् ।

दशमे सामवेदं च लीलयाध्यगमत्सुधीः ।। ७८ ।।

अथ त्रिलोकमहिते संप्राप्ते शिवपर्वणि ।।

गोकर्णं प्रययुः सर्वे जनाः सर्वनिवासिनः ।। ७९ ।।

शारदापि स्वपुत्रेण गोकर्णं प्रययौ सती ।। ३.३.१९.८० ।।

तत्रापश्यत्समायातं सदा स्वप्नेषु लक्षितम् ।।

पूर्वजन्मनि भर्त्तारं द्विजबंधुजनावृतम् ।। ८१ ।।

तं दृष्ट्वा प्रेमनिर्विण्णा पुलकांकितविग्रहा ।।

निरुद्धबाष्पप्रसरा तस्थौ तन्न्यस्तलोचना ।। ८२ ।।

स च विप्रोऽपि तां दृष्ट्वा रूपलक्षणलक्षिताम्।।

स्वप्ने सदा भुज्यमानामात्मनो रतिदायिनीम् । ८३ ।।

तं कुमारमपि स्वप्ने दृष्ट्वा चात्म शरीरजम् ।।

विलोक्य विस्मयाविष्टस्तदंतिकमुपाययौ ।। ८४ ।।

भद्रे त्वां प्रष्टुमिच्छामि यत्किंचिन्मनसि स्थितम् ।।

इति प्रथममाभाष्य रहः स्थानं निनाय ताम्।। ८५।।

का त्वं कथय वामोरु कस्य भार्यासि सुव्रते ।।

को देशः कस्य वा पुत्री किन्नामेत्यब्रवीच्च ताम् ।। ८६ ।।

इति तेन समापृष्टा सा नारी बाष्पलोचना ।।

व्याजहारात्मनोवृत्तं बाल्ये वैधव्यकारणम् ।। ८७ ।।

पुनः पप्रच्छ तां बालां पुत्रः कस्यायमुत्तमः ।।

कथं धृतो वा जठरे बालोऽयं चंद्रसन्निभः ।। ८८ ।।

। शारदोवाच ।। ।।

एष मे तनयः स्वामिन्सर्वविद्याविशारदः।।

शारदेय इति प्रोक्तो मम नाम्नैव कल्पितः ।। ६९ ।।

इति तस्या वचः श्रुत्वा विहस्य ब्राह्मणोत्तमः ।।

प्रोवाच कष्टात्कष्टं हि चरितं तव भामिनि ।। ३.३.१९.९० ।।

पाणिग्रहणमात्रं ते कृत्वा भर्त्ता मृतः किल ।।

कथं चायं सुतो जातस्तस्य कारणमुच्यताम् ।। ९१ ।।

इति तेनोदितां वाणीमाकर्ण्यातीव लज्जिता ।।

क्षणं चाश्रुमुखी भूत्वा धैर्यादित्थमभाषत ।। ९२ ।।

।। शारदोवाच ।। ।।

तदलं परिहासोक्त्या त्वं मां वेत्सि महामते ।।

त्वामहं वेद्मि चार्थेऽस्मिन्प्रमाणं मन आवयोः ।। ९३ ।।

इत्युक्त्वा सर्वमावेद्य देव्या दत्तं वरादिकम् ।।

व्रतस्यार्धं कुमारं तं ददौ तस्मै धृतव्रतम् ।। ९४ ।।

सोऽपि प्रमुदितो विप्रः कुमारं प्रतिगृह्य तम्।।

पित्रोरनुमतेनैव तां निनाय निजालयम् ।। ९५ ।।

सापि स्थित्वा बहून्मासांस्तस्य विप्रस्य मंदिरे ।।

तस्मिन्कालवशं प्राप्ते प्रविश्याग्निं तमन्वगात् ।। ९६ ।।

ततस्तौ दंपती भूत्वा विमानं दिव्यमास्थितौ ।।

दिव्यभोगसमायुक्तौ जग्मतुः शिवमंदिरम् ।। ९७ ।।

इत्येततत्पुण्यमाख्यानं मया समनुवर्णितम् ।।

पठतां शृण्वतां सम्यग्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।। ९८ ।।

आयुरारोग्यसंपत्तिधनधत्यविवर्द्धनम् ।।

स्त्रीणां मंगलसौभाग्यसंतानसुखसाधनम् ।। ९९ ।।

एतन्महाख्यानमघौघनाशनं गौरीमहेशव्रतपुण्यकीर्तनम् ।।

भक्त्या सकृद्यः शृणुयाच्च कीर्त्तयेद्भुक्त्वा स भोगान्पदमेति शाश्वतम् ।। ३.३.१९.१०० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे शारदाख्यानवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ रुद्राक्षमाहात्म्यं वर्णयामि समासतः ।।

सर्वपापक्षयकरं शृण्वतां पठतामपि ।। ।। १ ।।

अभक्तो वापि भक्तो वा नीचो नीचतरोपि वा ।।

रुद्राक्षान्धारयेद्यस्तु मुच्यते सर्वपातकैः ।। २ ।।

रुद्राक्षधारणं पुण्यं केन वा सदृशं भवेत् ।।

महाव्रतमिदं प्राहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ।। ३ ।।

सहस्रं धारयेद्यस्तु रुद्राक्षाणां धृतव्रतः ।।

तं नमंति सुराः सर्वे यथा रुद्रस्तथैव सः ।। ४ ।।

अभावे तु सहस्रस्य बाह्वोः षोडश षोडश ।।

एकं शिखायां करयोर्द्वादश द्वादशैव हि ।। ५ ।।

द्वात्रिंशत्कंठदेशे तु चत्वारिंशत्तु मस्तके ।।

एकैक कर्णयोः षट् षट् वक्षस्यष्टोत्तरं शतम् ।।

यो धारयति रुद्राक्षान्रुद्रवत्सोपि पूज्यते ।। ६ ।।

मुक्ताप्रवालस्फटिकरौप्यवैदूर्यकांचनैः ।।

समेतान्धारयेद्यस्तु रुद्राक्षान्स शिवो भवेत् ।। ७ ।।

केवलानपि रुद्राक्षान्यथालाभं बिभर्ति यः ।।

तं न स्पृशंति पापानि तमांसीव विभावसुम् ।। ८ ।।

रुद्राक्षमालया जप्तो मंत्रोऽनंतफलप्रदः ।।

अरुद्राक्षो जपः पुंसां तावन्मात्रफलप्रदः ।। ९ ।।

यस्यांगे नास्ति रुद्राक्ष एकोपि बहुपुण्यदः ।।

तस्य जन्म निरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितं यदि ।। ३.३.२०.१० ।।

रुद्राक्षं मस्तके बद्ध्वा शिरःस्नानं करोति यः ।।

गंगास्नानफलं तस्य जायते नात्र संशयः ।। ११ ।।

रुद्राक्षं पूजयेद्यस्तु विना तोयाभिषेचनम् ।।

यत्फलं लिंगपूजायास्तदेवाप्नोति निश्चितम् ।। १२ ।।

एकवक्त्राः पंचवक्त्रा एकादशमुखाः परे ।।

चतुर्दशमुखाः केचिद्रुद्राक्षा लोकपूजिताः ।। १३ ।।

भक्त्या संपूजितो नित्यं रुद्राक्षः शंकरात्मकः ।।

दरिद्रं वापि कुरुते राजराजश्रियान्वितम् ।। १४ ।।

अत्रेदं पुण्यमाख्यानं वर्णयंति मनीषिणः ।

महापापक्षयकरं श्रवणात्कीर्त्तनादपि ।। १५ ।।

राजा काश्मीरदेशस्य भद्रसेन इति श्रुतः ।।

तस्य पुत्रो ऽभवद्धीमान्सुधर्मानाम वीर्यवान् ।। १६ ।।

तस्यामात्यसुतः कश्चित्तारको नाम सद्गुणः ।।

बभूव राजपुत्रस्य सखा परमशोभनः ।। १७ ।।

तावुभौ परमस्निग्धौ कुमारौ रूपसुन्दरौ ।।

विद्याभ्यासपरौ बाल्ये सह क्रीडां प्रचक्रतुः ।। १८ ।।

तौ सदा सर्वगात्रेषु रुद्राक्षकृतभूषणौ ।।

विचेरतुरुदारांगौ सततं भस्मधारिणौ ।। १९ ।।

हारकेयूरकटककुंडलादिविभूषणम् ।।

हेमरत्नमयं त्यक्त्वा रुद्राक्षान्दधतुश्च तौ ।। ३.३.२०.२० ।।

रुद्राक्षमालितौ नित्यं रुद्राक्षकरकंकणौ ।।

रुद्राक्षकंठाभरणौ सदा रुद्राक्षकुंडलौ ।। २१ ।।

हेमरत्नाद्यलंकारे लोष्टपाषाणदर्शनौ ।।

बोध्यमानावपि जनैर्न रुद्राक्षान्व्यमुंचताम् ।। २२ ।।

तस्य काश्मीरराजस्य गृहं प्राप्तो यदृच्छया ।।

पराशरो मुनिवरः साक्षादिव पितामहः ।। २३ ।।

तमर्चयित्वा विधिवद्राजा धर्मभृतां वरः ।।

प्रपच्छ सुखमासीनं त्रिकालज्ञं महामुनिम् ।। २४ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

भगवन्नेष पुत्रो मे सोपि मंत्रिसुतश्च मे ।।

रुद्राक्षधारिणौ नित्यं रत्नाभरणनिःस्पृहौ ।। २५ ।।

शास्यमानावपि सदा रत्नाकल्पपरिग्रहे ।।

विलंघितास्मद्वचनौ रुद्राक्षेष्वेव तत्परौ ।। २६ ।।

नोपदिष्टाविमौ बालौ कदाचिदपि केनचित् ।।

एषा स्वाभाविकी वृत्तिः कथमासीत्कुमारयोः ।। २७ ।।

।। पराशर उवाच ।। ।।

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तव पुत्रस्य धीमतः ।।

यथा त्वं मंत्रिपुत्रस्य प्राग्वृत्तं विस्मयावहम् ।।२८।।

नंदिग्रामे पुरा काचिन्महानंदेति विश्रुता।।

बभूव वारवनिता शृंगारललिताकृतिः ।।२९।।

छत्रं पूर्णेंदुसंकाशं यानं स्वर्णविराजितम् ।।

चामराणि सुदंडानि पादुके च हिरण्मये।।३.३.२०.३०।।

अंबराणि विचित्राणि महार्हाणि द्युमंति च ।।

चंद्ररश्मिनिभाः शय्या पर्यंकाश्च हिरण्मयाः ।। ३१ ।।

गावो महिष्यः शतशो दासाश्च शतशस्तथा ।। ३२ ।।

सर्वाभरणदीप्तांग्यो दास्यश्च नवयौवना ।।

भूषणानि परार्ध्याणि नवरत्नोज्ज्वलानि च ।। ३३ ।।

गन्धकुंकुमकस्तूरीकर्पूरागुरुलेपनम् ।।

चित्रमाल्यावतंसश्च यथेष्टं मृष्टभोजनम् ।।३४।।

नानाचित्रवितानाढ्यं नानाधान्यमयं गृहम् ।।

बहुरत्नसहस्राढ्यं कोटिसंख्याधिकं धनम् ।। ३५ ।।

एवं विभवसंपन्ना वेश्या कामविहारिणी ।।

शिवपूजारता नित्यं सत्यधर्मपरायणा ।। ३६ ।।

सदाशिवकथासक्ता शिवनामकथोत्सुका ।।

शिवभक्तांघ्र्यवनता शिवभक्तिरतानिशम् ।। ३७ ।।

विनोदहेतोः सा वेश्या नाट्यमण्डपमध्यतः।।

रुद्राक्षैभूषयित्वैकं मर्कटं चैव कुक्कुटम् ।।३८।।

करतालैश्च गीतैश्च सदा नर्तयति स्वयम् ।।

पुनश्च विहसंत्युच्चैः सखीभिः परिवारिता ।। ३९ ।।

युग्मम् ।।

रुद्राक्षैः कृतकेयूरकर्णाभरणभूषणः ।।

मर्कटः शिक्षया तस्याः सदा नृत्यति बालवत् ।। ३.३.२०.४० ।।

शिखायां बद्धरुद्राक्षः कुक्कुटः कपिना सह ।।

चिरं नृत्यति नृत्यज्ञः पश्यतां चित्रमावहन् ।।४१।।

एकदा भवनं तस्याः कश्चिद्वैश्यः शिवव्रती।।

आजगाम सरुद्राक्षस्त्रिपुंड्री निर्ममः कृती ।। ४२ ।।

स बिभ्रद्भस्म विशदे प्रकोष्ठे वरकंकणम् ।।

महारत्नपरिस्तीर्णं ज्वलंतं तरुणार्कवत् ।।४३।।

तमागतं सा गणिका संपूज्य परया मुदा।

तत्प्रकोष्ठगतं वीक्ष्य कंकणं प्राह विस्मिता ।। ४४ ।।

महारत्नमयः सोऽयं कंकणस्त्वत्करे स्थितः ।।

मनो हरति मे साधौ दिव्यस्त्रीभूषणोचितः ।। ४५ ।।

इति तां वररत्नाढ्य सस्पृहां करभूषणे ।।

वाक्ष्योदारमतिर्वैश्यः सस्मितं समभाषत ।। ४६ ।। ।।

।। वैश्य उवाच ।। ।।

अस्मिन्रत्नवरे दिव्ये यदि ते सस्पृहं मनः ।।

तमेवादत्स्व सुप्रीता मौल्यमस्य ददासि किम् ।। ४७ ।।

।। वेश्यो वाच ।। ।।

वयं तु स्वैरचारिण्यो वेश्यास्तु न पतिव्रताः ।।

अस्मत्कुलोचितो धर्मो व्यभिचारो न संशयः ।। ४८ ।।

यद्येतद्रत्नखचितं ददासि करभूषणम्।।

दिनत्रयमहोरात्रं तव पत्नी भवाम्यहम् ।। ४९ ।।

।। वैश्य उवाच ।। ।।

तथास्तु यदि ते सत्यं वचनं वारवल्लभे ।।

ददामि रत्नवलयं त्रिरात्रं भव मद्वधूः ।। ३.३.२०.५० ।।

एतस्मिन्व्यवहारे तु प्रमाणं शशिभास्करौ ।।

त्रिवारं सत्यमित्युक्त्वा हृदयं मे स्पृश प्रिये ।। ५१ ।। ।।

।। वेश्योवाच ।। ।।

दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी भूत्वा तव प्रभो ।।

सहधर्मं चरामीति सा तद्धृदयमस्पृशत् ।। ५२ ।।

अथ तस्यै स वैश्यस्तु प्रददौ रत्नकङ्कणम् ।।

लिंगं रत्नमयं चास्या हस्ते दत्त्वेदमब्रवीत् ।। ५३ ।।

इदं रत्नमयं शैवं लिंगं मत्प्राणसंनिभम् ।।

रक्षणीयं त्वया कांते तस्य हानिर्मृतिर्मम ।। ५४ ।।

एवमस्त्विति सा कांता लिंगमादाय रत्नजम् ।।

नाट्यमण्डपिकास्तंभे निधाय प्राविशद्गृहम् ।। ५५ ।।

सा तेन संगता रात्रौ वैश्येन विटधर्मिणा ।।

सुखं सुष्वाप पर्यंके मृदुतल्पोपशोभिते ।। ५६ ।।

ततो निशीथसमये नाट्यमण्डपिकांतरे ।।

अकस्मादुत्थितो वह्निस्तमेव सहसावृणोत् ।। ५७ ।।

मण्डपे दह्यमाने तु सहसोत्थाय संभ्रमात् ।।

सा वेश्या मर्कटं तत्र मोचयामास बंधनात् ।। ५८ ।।

स मर्कटो मुक्तबंधः कुक्कुटेन सहामुना ।।

भीतो दूरं प्रदुद्राव विधूयाग्निकणान्बहून् ।। ५९ ।।

स्तंभेन सह निर्दग्धं तल्लिंगं शकलीकृतम् ।।

दृष्ट्वा वेश्या च वैश्यश्च दुरंतं दुःखमापतुः ।। ३.३.२०.६० ।।

दृष्ट्वा प्राणसमं लिंगं दग्धं वैश्यपतिस्तथा ।।

स्वयमप्याप्तनिर्वेदो मरणाय मतिं दधौ ।। ६१ ।।

निर्वेददान्नितरां खेदाद्वैश्यस्तामाह दुःखिताम् ।।

शिवलिंगे तु निर्भिन्ने नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ६२ ।।

चितां कारय मे भद्रे तव भृत्यैर्बलाधिकैः ।।

शिवे मनः समावेश्य प्रविशामि हुताशनम् ।। ६३ ।।

यदि ब्रह्मेंद्रविष्ण्वाद्या वारयेयुः समेत्य माम् ।।

तथाप्यस्मिन्क्षणे धीरः प्रविश्याग्निं त्यजाम्यसून् ।। ६४ ।।

तमेवं दृढबंधं सा विज्ञाय बहुदुःखिता ।।

स्वभृत्यैः कारयामास चितां स्वनगराद्बहिः ।। ६५ ।।

ततः स वैश्यः शिवभक्तिपूतः प्रदक्षिणीकृत्य समिद्धमग्निम् ।।

विवेश पश्यत्सु जनेषु धीरः सा चानुतापं युवती प्रपेदे ।। ६६ ।।

अथ सा दुःखिता नारी स्मृत्वा धर्मं सुनिर्मलम् ।।

सर्वान्बन्धून्समीक्ष्यैव बभाषे करुणं वचः ।। ६७ ।।

रत्नकंकणमादाय मया सत्यमुदाहृतम् ।।

दिनत्रयमहं पत्नी वैश्यस्यामुष्य संमता।। ६८।।

कर्मणा मत्कृतेनायं मृतो वैश्यः शिवव्रती।

तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि सहानेन हुताशनम् ।।

सधर्मचारिणीत्युक्तं सत्यमेतद्धि पश्यथ ।। ६९ ।।

सत्येन प्रीतिमायांति देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।।

सत्यासक्तिः परो धर्मः सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। ३.३.२०.७० ।।

सत्येन स्वर्गमोक्षौ च नासत्येन परा गतिः ।।

तस्मासत्यं समाश्रित्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।। ७१ ।।

इति सा दृढनिर्बंधा वार्यमाणापि बंधुभिः ।।

सत्यलोपभयान्नारी प्राणांस्त्यक्तुं मनो दधे ।। ७२ ।।

सर्वस्वं शिवभक्तेभ्यो दत्त्वा ध्यात्वा सदाशिवम् ।।

तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रदेशाभिमुखी स्थिता ।। ७३ ।।

तां पतंतीं समिद्धेऽग्नौ स्वपदार्पितमानसाम् ।।

वारयामास विश्वात्मा प्रादुर्भूतः शिवः स्वयम् ।। ७४ ।।

सा तं विलोक्याखिलदेव देवं त्रिलोचनं चन्द्रकलावतंसम् ।।

शशांकसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ ।। ७५ ।।

तां विह्वलां परित्रस्तां वेपमानां जडी कृताम् ।।

समाश्वास्य गलद्बाष्पां करे गृह्याब्रवीद्वचः ।। ७६ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

सत्यं धर्मं च ते धैर्यं भक्तिं च मयि निश्चलाम् ।।

निरीक्षितुं त्वत्सकाशं वैश्यो भूत्वाहमागतः ।। ७७ ।।

माययाग्निं समुत्थाप्य दग्धवान्नाट्यमंडपम् ।।

दग्धं कृत्वा रत्नलिंगं प्रवृष्टोस्मि हुताशनम् ।। ।। ७८ ।।

वेश्याः कैतवकारिण्यः स्वैरिण्यो जनवंचकाः ।।

सा त्वं सत्यमनुस्मृत्य प्रविष्टाग्निं मया सह ।। ७९ ।।

अतस्ते संप्रदास्यामि भोगांस्त्रिदशदुर्लभान् ।।

आयुश्च परमं दीर्घमारोग्यं च प्रजोन्नतिम् ।।

यद्यदिच्छसि सुश्रोणि तत्तदेव ददामि ते ।। ३.३.२०.८० ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

इति ब्रुवति गौरीशे सा वेश्या प्रत्यभाषत ।। ८१ ।।

।। वेश्योवाच ।। ।।

न मे वांछास्ति भोगेषु भूमौ स्वर्गे रसातले ।।

तव पादांबुजस्पर्शादन्यत्किंचिन्न वै वृणे ।। ८२ ।।

एते भृत्याश्च दास्यश्च ये चान्ये मम बांधवाः ।।

सर्वे त्वदर्चनपरास्त्वयि संन्यस्तवृत्तयः ।। ८३ ।।

सर्वानेतान्मया सार्धं नीत्वा तव परं पदम् ।।

पुनर्जन्मभयं घोरं विमोचय नमोस्तु ते ।। ८४ ।।

तथेति तस्या वचनं प्रतिनंद्य महेश्वरः ।।

तान्सर्वांश्च तया सार्धं निनाय परमं पदम् ।। ८५ ।।

।। पराशर उवाच ।। ।।

नाट्यमंडपिकादाहे यौ दूरं विद्रुतौ पुरा ।।

तत्रावशिष्टौ तावेव कुक्कुटो मर्कटस्तथा ।। ८६ ।।

कालेन निधनं यातो यस्तस्या नाट्यमर्कटः ।।

सोभूत्तव कुमारोऽसौ कुवकुटो मंत्रिणः सुतः ।। ८७ ।।

रुद्राक्षधारणोद्भूतात्पुण्यात्पूर्वभवार्जितात् ।।

कुले महति संजातौ वर्तेते बालकाविमौ ।। ८८ ।।

पूर्वाभ्यासेन रुद्राक्षान्दधाते शुद्धमानसौ ।।

अस्मिञ्जन्मनि तं लोकं शिवं संपूज्य यास्य तः ।। ८९ ।।

एषा प्रवृत्तिस्त्वनयोर्बालयोः समुदाहृता ।।

कथा च शिवभक्ताया किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि ।। ९० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे रुद्राक्षमहिमवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।। ।। अ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एवं ब्रह्मर्षिणा प्रोक्तां वाणीं पीयूषसन्निभाम् ।।

आकर्ण्य मुदितो राजा प्रांजलिः पुनरब्रवीत् ।। १ ।।

।। राजोवाच ।। ।।

अहो सत्संगमः पुंसामशेषाघप्रशोधनः ।।

कामक्रोधनिहंता च इष्टदोग्धा जनस्य हि ।। २ ।।

मम मायातमो नष्टं ज्ञानदृष्टिः प्रकाशिता ।।

तव दर्शनमात्रेण प्रायोहममरोत्तमः ।। ।। ३ ।।

श्रुतं च पूर्वचरितं बालयोः सम्यगेतयोः ।।

भविष्यदपि पृच्छामि मत्पुत्राचरणं मुने ।। ४ ।।

अस्यायुः कति वर्षाणि भाग्यं वद च कीदृशम् ।।

विद्या कीर्तिश्च शक्तिश्च श्रद्धा भक्तिश्च कीदृशी ।। ५ ।।

एतत्सर्वमशेषेण मुने त्वं वक्तुमर्हसि ।।

तव शिष्योस्मि भृत्योस्मि शरणं त्वां गतोस्मयहम् ।। ६ ।।

।। पराशर उवाच ।। ।।

अत्रावाच्यं हि यत्किंचित्कथं शक्तोस्मि शंसितुम् ।।

यच्छ्रुत्वा धृतिमंतोपि विषादं प्राप्नुयुर्जनाः ।। ।। ७ ।।

तथापि निर्व्यलीकेन भावेन परिपृच्छतः ।।

अवाच्यमपि वक्ष्यामि तव स्नेहान्महीपते ।। ८ ।।

अमुष्य त्वत्कुमारस्य वर्षाणि द्वादशात्ययुः ।।

इतः परं प्रपद्येत सप्तमे दिवसे मृतिम् ।। ९ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा कालकूटमिवोदितम् ।।

मूर्च्छितः सहसा भूमौ पतितो नृपतिः शुचा ।। ३.३.२१.१० ।।

तमुत्थाप्य समाश्वास्य स मुनिः करुणार्द्रधीः ।।

उवाच मा भैर्नृपते पुनर्वक्ष्यामि ते हितम् ।। ११ ।।

सर्गात्पुरा निरालोकं यदेकं निष्कलं परम् ।।

चिदानंदमयं ज्योतिः स आद्यः केवलः शिवः ।। १२ ।।

स एवादौ रजोरूपं सृष्ट्वा ब्रह्माणमात्मना ।।

सृष्टिकर्मनियुक्ताय तस्मै वेदांश्च दत्तवान् ।। १३ ।।

पुनश्च दत्तवानीश आत्मतत्त्वैकसंग्रहम् ।।

सर्वोपनिषदां सारं रुद्राध्यायं च दत्तवान् ।। १४ ।।

यदेकमव्ययं साक्षाद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।।

शिवात्मकं परं तत्त्वं रुद्राध्याये प्रतिष्ठितम् ।। १५ ।।

स आत्मभूः सृजद्विश्वं चतुर्भिर्वदनैर्विराट् ।।

ससर्ज वेदांश्चतुरो लोकानां स्थितिहेतवे ।। १६ ।।

तत्रायं यजुषां मध्ये ब्रह्मणो दक्षिणान्मुखात् ।।

अशेषोपनिषत्सारो रुद्राध्यायः समुद्गतः ।। १७ ।।

स एष मुनिभिः सर्वैर्मरीच्यत्रिपुरोगमैः ।।

सह देवैर्धृतस्तेभ्यस्तच्छिष्या जगृहुश्च तम् ।। १८ ।।

तच्छिष्यशिष्यैस्तत्पुत्रैस्तत्पुत्रैश्च क्रमागतैः ।।

धृतो रुद्रात्मकः सोऽयं वेदसारः प्रसादितः ।। १९ ।।

एष एव परो मन्त्र एष एव परं तपः ।।

रुद्राध्यायजपः पुंसां परं कैवल्यसाधनम् ।। ३.३.२१.२० ।।

महापातकिनः प्रोक्ता उपपातकिनश्च ये ।।

रुद्राध्यायजपात्सद्यस्तेऽपि यांति परां गतिम् ।। २१ ।।

भूयोपि ब्रह्मणा सृष्टाः सदसन्मिश्रयोनयः ।।

देवतिर्यङ्मनुष्याद्यास्ततः संपूरितं जगत् ।। २२ ।।

तेषां कर्माणि सृष्टानि स्वजन्मानुगुणानि च ।।

लोकास्तेषु प्रवर्तंते भुंजते चैव तत्फलम् ।। २३ ।।

लोकसृष्टिप्रवाहार्थं स्वयमेव प्रजापतिः।।

धर्माधर्मौ ससर्जाग्रे स्ववक्षःपृष्ठभागतः ।। २४ ।।

धर्ममेवानुतिष्ठंतः पुण्यं विंदंति तत्फलम् ।।

अधर्ममनुतिष्ठंतस्ते पापफलभोगिनः ।। २५ ।।

पुण्यकर्मफल स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः ।।

तयोर्द्वावधिपौ धात्रा कृतौ शतमखांतकौ ।। २६ ।।

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदमानादयः परे ।।

अधर्मस्य सुता आसन्सर्वे नरकनायकाः ।। २७ ।।

गुरुतल्पः सुरापानं तथान्यः पुल्कसीगमः ।।

कामस्य तनया ह्येते प्रधानाः परिकीर्तिताः ।। २८ ।।

क्रोधात्पितृवधो जातस्तथा मातृवधः परः ।।

ब्रह्महत्या च कन्यैका क्रोधस्य तनया अमी ।। २९ ।।

देवस्वहरणश्चैव ब्रह्मस्वहरणस्तथा ।।

स्वर्णस्तेय इति त्वेते लोभस्य तनयाः स्मृताः ।। ३.३.२१.३० ।।

एतानाहूय चांडालान्यमः पातकनायकान् ।।

नरकस्य विवृद्ध्यर्थमाधिपत्यं चकार ह ।। ३१ ।।

ते यमेन समादिष्टा नव पातकनायकाः ।।

ते सर्वे संगता भूयो घोराः पातकनायकाः ।। ३२ ।।

नरकान्पालयामासुः स्वभृत्यैश्चोपपातकैः ।।

रुद्राध्याये भुवि प्राप्ते साक्षात्कैवल्यसाधने ।। ३३ ।।

भीताः प्रदुद्रुवुः सर्वे तेऽमी पातकनायकाः ।।

यमं विज्ञापयामासुः सहान्यैरुपपातकैः ।। ३४ ।।

जय देव महाराज वयं हि तव किंकराः ।।

नरकस्य विवृद्ध्यर्थं साधिकाराः कृतास्त्वया ।। ३५ ।।

अधुना वर्तितुं लोके न शक्ताः स्मो वयं प्रभो ।।

रुद्राध्यायानुभावेन निर्दग्धाश्चैव विद्रुताः ।। ३६ ।।

ग्रामेग्रामे नदीकूले पुण्येष्वायतनेषु च ।।

रुद्रजाप्ये तु पर्याप्ते कथं लोके चरेमहि ।। ३७ ।।

प्रायश्चित्तसहस्रं वै गणयामो न किंचन ।।

रुद्रजाप्याक्षराण्येव सोढुं बत न शक्नुमः ।। ३८ ।।

महापातकमुख्यानामस्माकं लोकघातिनाम् ।।

रुद्रजाप्यं भयं घोरं रुद्रजाप्यं महद्विषम् ।। ३९ ।।

अतो दुर्विषहं घोरमस्माक व्यसनं महत् ।।

रुद्रजाप्येन संप्राप्तमपनेतुं त्वमर्हसि ।। ३.३.२१.४० ।।

इति विज्ञापितः साक्षाद्यमः पातकनायकैः ।।

ब्रह्मणोंऽतिकमासाद्य तस्मै सर्वं न्यवेदयत् ।। ४१ ।।

देवदेव जगन्नाथ त्वामेव शरणं गतः ।।

त्वया नियुक्तो मर्त्यानां निग्रहे पापकारिणाम् ।। ४२ ।।

अधुना पापिनो मर्त्या न संति पृथिवीतले ।।

रुद्राध्यायेन निहतं पातकानां महत्कुलम् ।। ४३ ।।

पातकानां कुले नष्टे नरकाः शून्यतां गताः ।।

नरके शून्यतां याते मम राज्यं हि निष्फलम् ।। ४४ ।।

तस्मात्त्वयैव भगवन्नुपायः परिचिन्त्यताम् ।।

यथा मे न विहन्येत स्वामित्वं मर्त्यदेहिनाम् ।। ४५ ।।

इति विज्ञापितो धाता यमेन परिखिद्यता ।।

रुद्रजाप्यविघातार्थमुपायं पर्यकल्पयत् ।।४६।।

अश्रद्धां चैव दुर्मेधामविद्यायाः सुते उभे ।।

श्रद्धामेधाविघातिन्यौ मर्त्येषु पर्यचोदयत् ।। ४७ ।।

ताभ्यां विमोहिते लोके रुद्राध्यायपराङ्मुखे ।।

यमः स्वस्थानमासाद्य कृतार्थ इव सोऽभवत् ।। ४८ ।।

पूर्वजन्मकृतैः पापैर्जायंतेऽल्पायुषो जनाः ।।

तानि पापानि नश्यंति रुद्रं जप्तवतां नृणाम् ।। ४९ ।।

क्षीणेषु सर्वपापेषु दीर्घमायुर्बलं धृतिः ।।

आरोग्यं ज्ञानमैश्वर्यं वर्धते सर्वदेहिनाम् ।। ३.३.२१.५० ।।

रुद्राध्यायेन ये देवं स्नापयंति महेश्वरम् ।।

तज्जलैः कुर्वतः स्नानं ते मृत्युं संतरंति च ।। ५१ ।।

रुद्राध्यायाभिजप्तेन स्नानं कुर्वंति येंऽभसा ।।

तेषां मृत्युभयं नास्ति शिवलो के महीयते ।। ५२ ।।

शतरुद्राभिषेकेण शतायुर्जायते नरः ।।

अशेषपापनिर्मुक्तः शिवस्य दयितो भवेत् ।। ५३ ।।

एष रुद्रायुतस्नानं करोतु तव पुत्रकः ।।

दशवर्षसहस्राणि मोदते भुवि शक्रवत् ।। ५४ ।।

अव्याहतबलैश्वर्यो हतशत्रुर्निरामयः ।।

निर्धूताखिलपापौघः शास्ता राज्यमकंटकम् ।। ५५ ।।

विप्रा वेदविदः शांताः कृतिनः शंसितव्रताः ।।

ज्ञानयज्ञतपोनिष्ठाः शिवभक्तिपरायणाः ।। ५६ ।।

रुद्राध्याय जपं सम्यक्कुर्वंतु विमलाशयाः ।।

तेषां जपानुभावेन सद्यः श्रेयो भविष्यति ।। ५७ ।।

इत्युक्तवंतं नृपतिर्महामुनिं तमेव वव्रे प्रथमं क्रियागुरुम् ।।

अथापरांस्त्यक्तधनाशयान्मुनीनावाहयामास सहस्रशः क्षणात् ।। ५८ ।।

ते विप्राः शांतमनसः सहस्रपरिसंमिताः ।।

कलशानां शतं स्थाप्य पुण्य वृक्षरसैर्युतम् ।। ५९ ।।

रुद्राध्यायेन संस्नाप्य तमुर्वीपतिपुत्रकम् ।।

विधिवत्स्नापयामासुः संप्राप्ते सप्तमे दिने ।। ३.३.२१.६० ।।

स्नाप्यमानो मुनिजनैः स राजन्यकुमारकः ।।

अकस्मादेव संत्रस्तः क्षणं मूर्च्छामवाप ह ।। ६१ ।।

सहसैव प्रबुद्धोऽसौ मुनिभिः कृतरक्षणः ।।

प्रोवाच कश्चित्पुरुषो दंडहस्तः समागतः ।। ६२ ।।

मां प्रहर्तुं कृतमतिर्भीमदण्डो भयानकः ।।

सोऽपि चान्यैर्महावीरै पुरुषैरभिताडितः ।। ६३ ।।

बद्ध्वा पाशेन महता दूरं नीत इवाभवत् ।।

एतावदहमद्राक्षं भवद्भिः कृतरक्षणः ।। ६४ ।।

इत्युक्तवंतं नृपतेस्तनूजं द्विजसत्तमाः ।।

आशीर्भिः पूजयामासुर्भयं राज्ञे न्यवेदयन् ।। ।। ६५ ।।

अथ सर्वानृषीञ्छ्रेष्ठान्दक्षिणाभिर्नृपोत्तमः ।।

पूजयित्वा वरान्नेन भोजयित्वा च भक्तितः ।। ६६ ।।

प्रतिगृह्याशिषस्तेषां मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् ।।

भक्त्या बंधुजनैः सार्धं सभायां समुपाविशत् ।। ६७ ।।

तस्मिन्समागते वीरे मुनिभिः सह पार्थिवे ।।

आजगाम महायोगी देवर्षिर्नारदः स्वयम् ।। ६८ ।।

तमागतं प्रेक्ष्य गुरुं मुनीनां सार्धं सदस्यैरखिलैर्मुनींद्रैः ।।

प्रणम्य भक्त्या विनिवेश्य पीठे कृतोपचारं नृपतिर्बभाषे ।। ६९ ।। ।।

।। राजोवाच ।। ।।

दृष्टं किमस्ति ते ब्रह्मस्त्रिलोक्यां किंचिदद्भुतम् ।।

तन्नो ब्रूहि वयं सर्वे त्वद्वाक्यामृतलालसाः ।। ३.३.२१.७० ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

अद्य चित्रं महद्दृष्टं व्योम्नोवतरता मया ।।

तच्छृणुष्व महाराज सहैभिर्मुनिपुंगवैः ।। ७१ ।।

अद्य मृत्युरिहायातो निहंतुं तव पुत्रकम्।।

दंडहस्तो दुराधर्षो लोकमुद्बाधयन्सदा ।। ७२ ।।

ईश्वरोपि विदित्वैनं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् ।।

सहैव पार्षदैः कंचिद्वीरभद्रमचोदयत् ।। ७३ ।।

स आगत्य हठान्मृत्युं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् ।।

गृहीत्वा सुदृढं बद्ध्वा दंडेनाभ्यहनद्रुषा ।। ७४ ।।

तं नीयमानं जगदीशसन्निधिं शीघ्रं विदित्वा भगवान्यमः स्वयम् ।।

कृतांजलिर्देव जयेत्युदीरयन्प्रणम्य मूर्ध्ना निजगाद शूलिनम् ।। ७५ ।।

।। यम उवाच ।। ।।

देवदेव महारुद्र वीरभद्र नमोऽस्तु ते ।।

निरागसि कथं मृत्यौ कोपस्तव समुत्थितः।।७६।।

निजकर्मानुबंधेन राजपुत्रं गतायुषम्।।

प्रहर्तुमुद्यते मृत्यौ कोपराधो वद प्रभो।।७७।।

।।वीरभद्र उवाच।।

दशवर्षसहस्रायुः स राजतनयः कथम्।।

विपत्तिमंतरायाति रुद्रस्नानहताशुभः।।७८।।

अस्ति चेत्तव संदेहो मद्वाक्येऽप्यनिवारिते ।।

चित्रगुप्तं समाहूय प्रष्टव्योऽद्यैव मा चिरम्।। ७९ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

अथाहूतश्चित्रगुप्तो यमेन सहसागतः ।।

आयुःप्रमाण त्वत्सूनोः परिपृष्टः स चाब्रवीत् ।। ३.३.२१.८० ।।

द्वादशाब्दं च तस्यायुरित्युक्त्वाथ विमृश्य च ।।

पुनर्लेख्यगतं प्राह स वर्षायुतजीवितम् ।।८१।।

अथ भीतो यमो राजा वीरभद्रं प्रणम्य च ।।

कथंचिन्मोचयामास मृत्युं दुर्वारबंधनात् ।। ८२ ।।

वीरभद्रेण मुक्तोऽथ यमोऽगान्निजमंदिरम् ।।

वीरभद्रश्च कैलासमहं प्राप्तस्तवांतिकम् ।। ८३ ।।

अतस्तव कुमारोऽयं रुद्रजाप्यानुभावतः ।।

मृत्योर्भयं समुत्तीर्य सुखी जातोऽयुतं समाः ।। ८४ ।।

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य नारदे त्रिदिवं गते ।।

विप्राः सर्वे प्रमुदिताः स्वस्वजग्मुरथाश्रमम् ।। ८५ ।।

इत्थं काश्मीरनृपती रुद्राध्यायप्रभावतः ।।

निस्तीर्याशेषदुः खानि कृतार्थोभूत्सपुत्रकः।।८६।।

ये कीर्तयंति मनुजाः परमेश्वरस्य माहात्म्यमेतदथ कर्णपुटैः पिबंति ।।

ते जन्मकोटिकृतपापगणैर्विमुक्ताः शांताः प्रयांति परमं पदमिंदुमौलेः ।। ८७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोत्तरखंडे रुद्राध्यायमहिमवर्णनंनामैकविंशोऽध्यायः ।। २१ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

एवं शिवतमः पंथाः शिवेनैव प्रदर्शितः ।।

नृणां संसृतिबद्धानां सद्योमुक्तिकरः परः ।। १ ।।

अथ दुर्मेधसां पुंसां वेदेष्वनधिकारिणाम् ।।

स्त्रीणां द्विजातिबंधूनां सर्वेषां च शरीरिणाम् ।। २ ।।

एष साधारणः पंथाः साक्षात्कैवल्यसाधनः ।।

महामुनिजनैः सेव्यो देवैरपि सुपूजितः ।।३।।

यत्कथाश्रवणं शंभोः संसारभयनाशनम् ।।

सद्योमुक्तिकरं श्लाघ्यं पवित्रं सर्वदेहिनाम् ।।४।।

अज्ञानतिमिरांधानां दीपोऽयं ज्ञानसिद्धिदः ।।

भवरोगनिबद्धानां सुसेव्यं परमौषधम् ।। ५ ।।

महापातकशैलानां वज्रघातसुदारुणम् ।।

भर्जनं कर्मबीजानां साधनं सर्व संपदाम् ।। ६ ।।

ये शृण्वंति सदा शम्भोः कथां भुवनपावनीम् ।।

ते वै मनुष्या लोकेस्मिन्रुद्रा एव न संशयः ।। ७ ।।

शृण्वतां शूलिनो गाथां तथा कीर्तयतां सताम् ।।

तेषां पादरजांस्येव तीर्थानि मुनयो जगुः ।। ८ ।।

तस्मान्निश्रेयसं गन्तुं येभिवांछंति देहिनः ।।

ते शृण्वंतु सदा भक्त्या शैवीं पौराणिकीं कथाम् ।। ९ ।।

यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां पौराणिकीं नरः ।।

मुहूर्तं वापि शृणुयान्नियतात्मा दिनेदिने ।। ३.३.२२.१० ।।

अथ प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो यदि मानवः ।।

पुण्यमासेषु वा पुण्ये दिने पुण्यतिथिष्वपि ।। ११ ।।

यः शृणोति कथां रम्यां पुराणैः समुदीरिताम् ।।

स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम् ।। १२ ।।

मुहूर्त्तं वा तदर्द्धं वा क्षणं वा पावनीं कथाम् ।।

ये शृण्वंति सदा भक्त्या न तेषामस्ति दुर्गतिः ।। १३ ।।

यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् ।।

सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः ।। १४ ।।

कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते ।।

नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः ।। १५ ।।

पुराणश्रवणाच्छंभोर्नास्ति संकीर्तनं परम् ।।

अत एव मनुष्याणां कल्पद्रुममहाफलम् ।। १६ ।।

कलौ हीनायुषो मर्त्या दुर्बलाः श्रमपीडिताः ।।

दुर्मेधसो दुःखभाजो धर्माचारविवर्जिताः ।। १७ ।।

इति संचिंत्य कृपया भगवान्बादरायणः ।।

हिताय तेषां विदधे पुराणाख्यं सुधारसम् ।। १८ ।।

पिबन्नेवामृतं यत्नादेतत्स्यादजरामरः ।।

शम्भोः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम् ।। १९ ।।

बालो युवा दरिद्रो वा वृद्धो वा दुर्बलोऽपि वा ।।

पुराणज्ञः सदा वन्द्यः पूज्यश्च सुकृतार्थिभिः ।। ३.३.२२.२० ।।

नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन ।।

यस्य वक्त्रांबुजाद्वाणी कामधेनुः शरीरिणाम् ।। २१ ।।

गुरवः संति लोकेषु जन्मतो गुणतस्तथा ।।

तेषामपि च सर्वेषां पुराणज्ञः परो गुरुः ।। २२ ।।

भवकोटिसहस्रेषु भूत्वाभूत्वावसीदति ।।

यो ददात्यपुनर्वृत्तिं कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः ।। २३ ।।

पुराणज्ञः शुचिर्दांतः शांतो विजितमत्सरः ।।

साधुः कारुण्यवान्वाग्मी वदेत्पुण्यकथां सुधी ।। २४ ।।

व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको द्विजः ।।

असमाप्तप्रसंगश्च नमस्कुर्यान्न कस्य चित् ।। २५ ।।

ये धूर्ता ये च दुर्वृत्ता ये चान्ये विजिगीषवः ।।

तेषां कुटिलवृत्तीनामग्रे नैव वदेत्कथाम् ।। २६ ।।

न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते ।।

देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः ।। २७ ।।

सद्ग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये ।।

पुण्ये नदनदीतीरे वदेत्पुण्यकथां सुधीः ।। २८ ।।

शिवभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा ।।

वाग्यताः सुश्रवोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः ।। २९ ।।

अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाधमाः ।।

तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि ।। ३.३.२२.३० ।।

पुराणं ये त्वसंपूज्य तांबूलाद्यैरुपायनैः ।।

शृण्वंति च कथां भक्त्या दरिद्राः स्युर्न पापिनः ।। ३१ ।।

कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः ।।

भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः ।। ३२ ।।

सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वंति पावनीम् ।।

ते बलाकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः ।। ३३ ।।

तांबूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वंति पावनीम् ।।

स्वविष्ठां खादयंत्येतान्नरके यमकिंकराः ।। ३४ ।।

ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः ।।

अक्षयान्नरकान्भुक्त्वा ते भवंत्येव वायसाः ।। ३५ ।।

ये च वीरासनारूढा ये च मंचकसंस्थिताः ।।

शृण्वंति सत्कथां ते वै भवंत्यनृजुपादपाः ।। ३६ ।।

असंप्रणम्य शृण्वंतो विषवृक्षा भवंति ते ।।

कथां शयानाः शृण्वन्तो भवंत्यजगरा नराः ।।३७।।

यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनमाश्रितः ।।

गुरुतल्पसमं पापं संप्राप्य नरकं व्रजेत् ।। ३८ ।।

ये निंदंति पुराणज्ञं कथां वा पापहारिणीम् ।।

ते वै जन्मशतं मर्त्याः शुनका संभवंति च ।। ३९ ।।

कथायां वर्तमानायां ये वदंति नराधमाः ।।

ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततः परम् ।। ३.३.२२.४० ।।

कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वंति कथां नराः ।।

ते भुक्त्वा नरकान्घोरान्भ वंति वनसूकराः ।। ४१ ।।

ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः ।।

अशृण्वंतोऽपि ते यांति शाश्वतं परमं पदम् ।। ४२ ।।

कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये शठाः ।।

कोट्यब्दान्नरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः ।। ४३ ।।

ये श्रावयंति मनुजान्पुण्यां पौराणिकीं कथाम् ।।

कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदम् ।। ४४ ।।

आसनार्थं प्रयच्छंति पुराणज्ञस्य ये नराः ।।

कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च ।। ४५ ।।

स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।।

स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यांति निरामयम् ।। ४६ ।।

पुराणज्ञस्य यच्छंति ये सूत्रवसनं नवम् ।।

भोगिनो ज्ञानसंपन्नास्ते भवंति भवेभवे ।। ४७ ।।

ये महापातकैर्युक्ता उपपातकिनश्च ये ।।

पुराणश्रवणादेव ते यांति परमं पदम् ।। ४८ ।।

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं द्विजोत्तमाः ।।

शृण्वतां सर्वपापघ्नं विचित्रं सुमनोहरम् ।। ४९ ।।

दक्षिणापथमध्ये वै ग्रामो बाष्कलसंज्ञितः ।।

तत्र संति जनाः सर्वे मूढाः कर्मविवर्जिताः ।। ३.३.२२.५० ।।

न तत्र ब्राह्मणाचाराः श्रुतिस्मृतिपराङ्मुखाः ।।

जपस्वाध्यायरहिताः परस्त्री विषयातुराः ।। ५१ ।।

कृषीवलाः शस्त्रधरा निर्देवा जिह्मवृत्तयः ।।

न जानंति परं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणम् ।। ५२ ।।

स्त्रियश्च पापनिरताः स्वैरि ण्यः कामलालसाः।।

दुर्बुद्धयः कुटिलगाः सद्गताचारवर्जिताः ।। ५३ ।।

तत्रैको विदुरो नाम दुरात्मा ब्राह्मणाधमः ।।

आसीद्वेश्यापतिर्योऽसौ सदारोऽपि कुमार्गगः ।। ५४ ।।

स्वपत्नीं बंदुलां नाम हित्वा प्रतिनिशं तथा ।।

वेश्याभवनमासाद्य रमते स्मरपीडितः ।। ५५ ।।

सापि तस्यांगना रात्रौ वियुक्ता नवयौवना ।।

असहंती स्मरावेशं रेमे जारेण संगता ।। ५६ ।।

तां कदाचिद्दुराचारां जारेण सह संगताम् ।।

दृष्ट्वा तस्याः पतिः क्रोधादभि दुद्राव सत्वरः ।। ५७ ।।

जारे पलायिते पत्नीं गृहीत्वा स दुराशयः ।।

संताड्य मुष्टिबंधेन मुहुर्मुहुरताडयत् ।। ५८ ।।

सा नारी पीडिता भर्त्रा कुपिता प्राह निर्भया ।।

भवान्प्रतिनिशं वेश्यां रमते का गतिर्मम ।। ५९ ।।

अहं रूपवती योषा नवयौवनशालिनी ।।

कथं सहिष्ये कामार्ता तव संगतिवर्जिता ।। ३.३.२२.६० ।।

इत्युक्तः स तया तन्व्या प्रोवाच ब्राह्मणाधमः ।।

युक्तमेव त्वयोक्तं हि तस्माद्वक्ष्यामि ते हितम् ।। ६१ ।।

जारेभ्यो धनमाकृष्य तेभ्यो देहि परां रतिम् ।।

तद्धनं देहि मे सर्वं पण्यस्त्रीणां ददामि तत् ।। ६२ ।।

एवं संपूर्यते कामो ममापि च वरानने ।।

तथेति भर्तृवचनं प्रतिजग्राह सा वधूः ।। ६३ ।।

एवं तयोस्तु दंपत्योर्दुराचारप्रवृत्तयोः ।।

कालेन निधनंप्राप्तः स विप्रो वृषलीपतिः ।। ६४ ।।

मृते भर्तरि सा नारी पुत्रैः सह निजालये ।।

उवास सुचिरं कालं किंचिदुत्क्रांतयौवना ।। ६५ ।।

एकदा दैवयोगेन संप्राप्ते पुण्यपर्वणि ।।

सा नारी बंधुभिः सार्धं गोकर्णं क्षेत्र माययौ ।। ६६ ।।

तत्र तीर्थजले स्नात्वा कस्मिंश्चिद्देवतालये ।।

शुश्राव देवमुख्यानां पुण्यां पौराणिकीं कथाम् ।। ६७ ।।

योषितां जारसक्तानां नरके यमकिंकराः ।।

संतप्तलोहपरिघं क्षिपंति स्मरमंदिरे ।। ६८ ।।

इति पौराणिकेनोक्तां सा श्रुत्वा धर्मसंहिताम् ।।

तमुवाच रहस्येषा भीता ब्राह्मणपुंगवम् ।। ६९ ।।

ब्रह्मन्पापमजानंत्या मयाचरितमुल्बणम् ।।

यौवने कामचारेण कौटिल्येन प्रवर्तितम् ।। ३.३.२२.७० ।।

इदं त्वद्वचनं श्रुत्वापुराणार्थविजृंभि तम् ।।

भीतिर्मे महती जाता शरीरं वेपते मुहुः ।। ७१ ।।

धिङ्मां दुरिंद्रियासक्तां पापां स्मरविमोहिताम् ।।

अल्पस्य यत्सुखस्यार्थे घोरां यास्यामि दुर्गतिम् ।। ७२ ।।

कथं पश्यामि मरणे यमदूतान्भयंकरान् ।।

कथं पाशैर्बलात्कंठे बध्यमाना धृतिं लभे ।। ७३ ।।

कथं सहिष्ये नरके खंडशो देहकृंतनम ।।

पुनः कथं पतिष्यामि संतप्ता क्षारकर्दमे ।। ७४ ।।

कथं च योनिलक्षेषु क्रिमिकीटखगादिषु ।।

परिभ्रमामि दुःखौघात्पीड्यमाना निरंतरम् ।। ७५ ।।

कथं च रोचते मह्यमद्यप्रभृति भोजनम् ।।

रात्रौ कथं च सेविष्ये निद्रां दुःखपरिप्लुता ।। ७६ ।।

हाहा हतास्मि दग्धास्मि विदीर्णहृदयास्मि च ।।

हा विधे मां महापापे दत्त्वा बुद्धिमपातयः ।। ७७ ।।

पततस्तुंगशैलाग्राच्छूलाक्रांतस्य देहिनः ।।

यद्दुःखं जायते घोरं तस्मात्कोटिगुणं मम ।। ७८ ।।

अश्वमेधायुतं कृत्वा गंगां स्नात्वा शतं समाः ।।

न शुद्धिर्जायते प्रायो मत्पापस्य गरीयसः ।। ७९ ।।

किं करोमि क्व गच्छामि कं वा शरणमाश्रये ।।

को वा मां त्रायते लोके पतंती नरकार्णवे ।। ३.३.२२.८० ।।

त्वमेव मे गुरुर्ब्रह्मंस्त्वं माता त्वं पितासि च ।।

उद्धरोद्धर मां दीनां त्वामेव शरणं गताम् ।।८१।।

इति तां जातनिर्वेदां पतितां चरणद्वये ।।

उत्थाप्य कृपया धीमान्बभाषे द्विजपुंगवः ।। ८२ ।।

।। ब्राह्मण उवाच ।। ।।

दिष्ट्या काले प्रबुद्धासि श्रुत्वेमां महतीं कथाम् ।।

मा भैषीस्तव वक्ष्यामि गतिं चैव सुखावहाम् ।।८३।।

सत्कथाश्रवणादेव जाता ते मतिरीदृशी ।।

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं पश्चात्तापो महानभूत् ।। ८४ ।।

पश्चात्तापो हि सर्वेषामघानां निष्कृतिः परा ।।

तेनैव कुरुते सद्यः प्रायश्चित्तं सुधीर्नरः ।। ८५ ।।

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि कृत्वा च विधिवत्पुनः ।।

अपश्चात्तापिनो नार्या न यांति गतिमुत्तमाम् ।। ८६ ।।

सत्कथाश्रवणान्नित्यं संयाति परमां गतिम् ।।

पुण्यक्षेत्रनिवासाच्च चित्तशुद्धिः प्रजायते ।।८७।।

यथा सत्कथया नित्यं संयाति परमां गतिम् ।।

तथान्यैः सद्व्रतैर्जंतोर्नभवेन्मतिरुत्तमा ।। ८८।।

यथा मुहुः शोध्यमानो दर्पणो निर्मलो भवेत् ।।

तथा सत्कथया चेतो विशुद्धिं परमां व्रजेत् ।। ८९ ।।

विशुद्धे चेतसि नृणां ध्यानं सिध्यत्युमापतेः ।।

ध्यानेन सर्वं मलिनं मनोवाक्कायसंभृतम् ।। ३.३.२२.९० ।।

सद्यो विधूय कृतिनो यांति शम्भोः परं पदम् ।।

अतः संन्यस्तपुण्यानां सत्कथा साधनं परम् ।। ९१ ।।

कथया सिध्यति ध्यानं ध्यानात्कैवल्यमुत्तमम् ।।

असिद्धपरमध्यानः कथामेतां शृणोति यः ।।

सोऽन्यजन्मनि संप्राप्य ध्यानं याति परां गतिम् ।। ९२ ।।

नामोच्चारणमात्रेण जप्त्वा मंत्रमजामिलः ।।

पश्चात्तापसमायुक्तस्त्ववाप परमां गतिम् ।। ९३ ।।

सर्वेषां श्रेयसां बीजं सत्कथाश्रवणं नृणाम् ।।

यस्तद्विहीनः स पशुः कथं मुच्येत बन्धनात् ।। ९४ ।।

अतस्त्वमपि सर्वेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तधीः ।।

भक्तिं परां समाधाय सत्कथां शृणु सर्वदा ।।

शृण्वंत्याः सत्कथां नित्यं चेतस्ते शुद्धिमेष्यति ।। ९५ ।।

तेन ध्यायसि विश्वेशं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि ।।

ध्यायतः शिवपादाब्जं मुक्तिरेकेन जन्मना ।। ९६ ।।

भविष्यति न सन्देहः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ।।

इत्युक्ता तेन विप्रेण सा नारी बाष्पसंकुला ।। ९७ ।।

पतित्वा पादयोस्तस्य कृतार्थास्मीत्यभाषत ।।

तस्मिन्नेव महाक्षेत्रे तस्मादेव द्विजोत्तमात् ।। ९८ ।।

शुश्राव सत्कथां साध्वीं कैवल्यफल दायिनी।।

स उवाच द्विजस्तस्यै कथां वैराग्यबृंहिताम् ।। ९९ ।।

यां श्रुत्वा मनुजः सद्यस्त्यजेद्विषयवासनाम् ।।

तस्याश्चित्तं यथा शुद्धं वैराग्यरसगं यथा ।। ३.३.२२.१०० ।।

तथोवाच द्विजः शैवीं कथां भक्तिसमन्विताम् ।।

यथायथा मनस्तस्याः प्रसादमभिगच्छति ।।

तथातथा शनैः शंभोर्ध्यानयोगमुपादिशत् ।। १ ।।

शनैः शनैर्ध्वस्तरजस्तमोमलं विमुक्तसर्वेन्द्रियभोगविग्रहम् ।।

विशुद्धतत्त्वं हृदयं द्विजस्त्रिया विवेश विश्वेश्वर रूपचिंतनम्।। २ ।।

इत्थं सद्गुरुमाश्रित्य सा नारी प्राप्तसन्मतिः ।।

दध्यौ मुहुर्मुहुः शंभोश्चिदानंदमयं वपुः ।। ३ ।।

नित्यं तीर्थजले स्नात्वा जटावल्कलधारिणी ।।

भस्मोद्धूलितसर्वांगी रुद्राक्षकृतभूषणा ।। ४ ।।

शिवनामजपासक्ता वाग्यता मितभोजना ।।

बद्धपद्मासनाऽव्यग्रा सत्कथा श्रवणोत्सुका ।। ५ ।।

गुरुशुश्रूषणरता त्यक्तापत्यसुहृजना ।।

गुरूपदिष्टयोगेन शिवमेवमतोषयत् ।। ६ ।।

विश्वेश विश्वविलयस्थितिजन्महेतो विश्वैकवंद्य शिव शाश्वत विश्वरूप ।।

विध्वस्तकालविपरीतगुणावभास श्रीमन्महेश मयि धेहि कृपाकटाक्षम् ।। ७ ।।

शंभो शशांककृतशेखर शांतमूर्ते गंगाधरामरवरार्चितपादपद्म ।।

नागेंद्रभूषण नगेंद्रनिकेतनेश भक्तार्तिहन्मयि निधेहि कृपाकटाक्षम् ।।।८।।।

श्रीविश्वनाथ करुणाकर शूलपाणे भूतेश भर्ग भुवनत्रयगीतकीर्ते ।।

श्रीनीलकण्ठ मदनान्तक विश्वमूर्ते गौरीपते मयि निधेहि कृपाकटाक्षम् ।। ९ ।।

इत्थं प्रतिदिनं भक्त्या प्रार्थयंती महेश्वरम्।।

शृण्वंती सत्कथां सम्यक्कर्मबंधं समाच्छिनत् ।। ३.३.२२.११० ।।

अथ कालेन सा नारी समुत्सृज्य कलेवरम् ।।

महेशानुचरैर्नीता संप्राप्ता शिव मंदिरम् ।। ११ ।।

तत्र देवैर्महादेवं सेव्यमानं सहोमया ।।

गणेशनंदिभृंग्याद्यैर्वीरभद्रेश्वरादिभिः ।। १२ ।।

उपास्यमानं गौरीशं कोटिसूर्यसमप्रभम् ।।

त्रिलोचनं पंचमुखं नीलग्रीवं सदाशिवम् ।। १३ ।।

वामांके बिभ्रतं गौरीं विद्युच्चंद्रसमप्रभाम् ।।

दृष्ट्वा ससंभ्रमं नारी सा प्रणम्य पुनःपुनः ।। १४ ।।

आनन्दाश्रुजलोत्सिक्ता रोमहर्षसमाकुला ।।

संमानिता करुणया पार्वत्या शंकरेण च ।।१५।।

तस्मिँल्लोके परानन्दघनज्योतिषि शाश्वते ।।

लब्ध्वा निवासमचलं लेभे सुखमनाहतम् ।। १६ ।।

सा कदाचिदुमां देवीमुपसृत्य प्रणम्य च ।।

पर्यपृच्छत मे भर्त्ता कां गतिं गतवानिति ।।१७।।

तामुवाच महादेवी स ते भर्त्ता दुराशयः ।।

भुक्त्वा नरकदुःखानि विंध्ये जातः पिशाचकः ।। १८ ।।

पुनः प्रपच्छ सा नारी देवीं त्रिभुवनेश्वरीम् ।।

केनोपायेन मे भर्त्ता सद्गतिं प्राप्नुयादिति ।। १९ ।।

।। देव्युवाच ।। ।।

सोऽस्मत्कथां महापुण्यां कदाचिच्छृणुयाद्यदि ।।

निस्तीर्य दुर्गतिं सर्वामिमं लोकं प्रयास्यति ।। ३.३.२२.१२० ।।

इति गौर्या वचः श्रुत्वा सा नारी विहितांजलिः ।।

प्रार्थयामास तां देवीं भर्तुः पापविशोधने ।।२१।।

तया मुहुः प्रार्थ्यमाना पार्वतीकरुणायुता ।।

तुंबुरुं नाम गंधर्वमाहूयेदमथाब्रवीत् ।। २२ ।।

तुंबुरो गच्छ भद्रं ते विंध्यशैलं सहानया ।।

आस्ते पिशाचकस्तत्र योऽस्याः पतिरसन्मतिः ।। २३ ।।

तस्याग्रे परमां पुण्यां कथामस्मद्गुणैर्युताम् ।।

आख्याय दुर्गतेर्मुक्तं तमानय शिवांतिकम् ।। २४ ।।

इति देव्या समादिष्टस्तुंबुरुस्तां प्रणम्य च ।।

तया सह विमानेन विंध्याद्रिं सहसा ययौ ।। २५ ।।

तत्रापश्यन्महाकायं रक्तनेत्रं महाहनुम् ।।

प्रहसंतं रुदंतं च वल्गंतं च पिशाचकम्।। २६ ।।

बलाद्गृहीत्वा तं पाशैर्बद्ध्वा वै संनिवेश्य च ।।

तुंबुरुर्वल्लकीहस्तो जगौ गौरीपतेः कथाम् ।। २७ ।।

स पिशाचो महापुण्यां कथां श्रुत्वा पुरद्विषः ।।

विधूय कलुषं सर्वं सप्ताहात्प्राप संस्मृतिम् ।। २८ ।।

स पैशाचं वपुस्त्यक्त्वा स्वरूपं दिव्यमाप्य च ।।

जगौ स्वयमपि श्रीमच्चरितं पार्वतीपतेः ।। २९ ।।

विमानमारुह्य स दिव्यरूपधृक्स तुंबुरुः पार्श्वगतः स्वकांतया ।।

गायन्महेशस्य गुणान्मनोरमाञ्जगाम कैवल्यपदं सनातनम् ।। ३.३.२२.१३० ।। ।।

सूत उवाच ।। ।।

इत्येतत्कथितं पुण्यमाख्यानं दुरितापहम् ।।

महेश्वरप्रीतिकरं निर्मलज्ञानसाधनम् ।। ।। ३१ ।।

य इदं शृणुयान्मर्त्यः कीर्तयेद्वा समाहितः ।।

शंभोर्गुणानुकथनं विचित्रं पापनाशनम् ।। ३२ ।।

परमानन्दजनकं भवरोगमहौषधम् ।। ।

भुक्त्वेह विविधान्भोगान्मुक्तो याति परां गतिम् ।। ३३ ।।

।। सूत उवाच ।। ।।

यूयं खलु महाभागाः कृतार्था मुनिसत्तमाः ।।

ये सेवंते सदा शंभोः कथामृतरसं नवम् ।। ३४ ।।

ते जन्मभाजः खलु जीवलोके येषां मनो ध्यायति विश्वनाथम् ।।

वाणी गुणान्स्तौति कथां शृणोति श्रोत्रद्वयं ते भवमुत्तरंति ।। ३५ ।।

विविधगुणविभेदैर्नित्यमस्पृष्टरूपं जगति च बहिरंतर्वा समानं महिम्ना ।।

स्वमहसि विहरंतं वाङ्मनोवृत्तिदूरं परमशिवमनंतानंदसांद्रं प्रपद्ये ।। १३६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मोतरखण्डे पुराणश्रवणमहिमवर्णनंनाम द्वाविंशो ऽध्यायः।। २२।।

इति स्कान्दे तृतीयं ब्राह्मखण्डं संपूर्णम्।।३।।

अथ ब्राह्मखण्डे प्रथमं सेतुमाहात्म्यम् ।। ( ३-१) ।।

।।श्रीगणेशाय नमः ।।

श्रीवेदव्यासायनमः ।।

शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।।

प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये।।१ ।।

नैमिषारण्यनिलया ऋषयः शौनकादयः ।।

अष्टांगयोगनिरता ब्रह्मज्ञानैकतत्पराः ।। १ ।।

मुमुक्षवो महात्मानो निर्ममा ब्रह्मवादिनः ।।

धर्मज्ञा अनसूयाश्च सत्यवतपरायणाः ।। २ ।।

जितेंद्रिया जितक्रोधाः सर्वभूतदयालवः ।।

भक्त्या परमया विष्णुमर्चयंतः सनातनम् ।।३ ।।

तपस्तेपुर्महापुण्ये नैमिषे मुक्तिदायिनि ।।

एकदा ते महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमम्।। ४ ।।

कथयंतो महापुण्याः कथाः पापप्रणाशिनी ।।

भुक्तिमुक्त्योरुपायं च जिज्ञासंतः परस्परम् ।। ५ ।।

षड्विंशतिसहस्राणामृषीणां भावितात्मनाम् ।।

तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या कर्तुं न शक्यते।। ६ ।।

अत्रांतरे महाविद्वान्व्यासशिष्यो महामुनिः ।।

आगमन्नैमिषारण्यं सूतः पौराणिकोत्तमः ।। ७ ।।

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा ज्वलंतमिव पावकम् ।।

अर्घ्याद्यैः पूजयामासुर्मुनयः। शौनकादयः ।। ८ ।।

सुखोपविष्टं तं सूतमासने परमे शुभे ।।

पप्रच्छुः परमं गुह्यं लोकानुग्रहकांक्षया ।। ९ ।।

सूत धर्मार्थतत्त्वज्ञ स्वागतं मुनिपुंगव ।।

श्रुतवांस्त्वं पुराणानि व्यासात्सत्यवतीसुतात् ।। 3.1.1.१० ।।

अतः सर्वपुराणानामर्थज्ञोऽसि महामुने ।।

कानि क्षेत्राणि पुण्यानि कानि तीर्थानि भूतले ।। ११ ।।

कथं वा लप्स्यते मुक्तिर्जीवानां भवसागरात् ।।

कथं हरे हरौ वापि नृणां भक्तिः प्रजायते ।। १२ ।।

केन सिध्येत च फलं कर्मणास्त्रिविधा त्मनः ।।

एतच्चान्यच्च तत्सर्वं कृपया वद सूतज ।। १३ ।।

ब्रूयुः स्निग्धाय शिष्याय गुरवो गुह्यमप्युत ।।

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः ।। ।। १४ ।।

वक्तुं प्रचक्रमे नत्वा व्यासं स्वगुरुमादितः ।।

श्रीसूत उवाच ।। ।।

सम्यक्पृष्टमिदं विप्रा युष्माभिर्जगतो हितम् ।। १५ ।।

रहस्यमे तद्युष्माकं वक्ष्यामि शृणुतादरात् ।।

मया नोक्तमिदं पूर्वं कस्यापि मुनिपुंगवाः ।। १६ ।।

मनो नियम्य विप्रेंद्राः शृणुध्वं भक्तिपूर्वकम् ।।

अस्ति रामेश्वरं नाम रामसेतौ पवित्रितम् ।। १७ ।।

क्षेत्राणामपि सर्वेषां तीर्थानामपि चोत्तमम् ।।

दृष्टमात्रे रामसेतौ मुक्तिः संसारसागरात् ।। १८ ।।

हरे हरौ च भक्तिः स्यात्तथा पुण्यसमृद्धिता ।।

कर्मणस्त्रिविधस्यापि सिद्धिः स्यान्नात्र संशयः ।। १९ ।।

यो नरो जन्ममध्ये तु सेतुं भक्त्यावलोकयेत् ।।

तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ।।3.1.1.२० ।।

मातृतः पितृतश्चैव द्विकोटिकुलसंयुतः ।।

निर्विश्य शंभुना कल्पं ततो मोक्षं समश्नुते।। २१ ।।

गण्यंते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः ।।

सेतुदर्शनजं पुण्यं शेषेणापि न गण्यते ।। २२ ।।

समस्तदेवतारूपः सेतुवंधः प्रकीर्तितः ।।

तद्दर्शनवतः पुंसः कः पुण्यं गणितुं क्षमः ।। २३ ।।

सेतुं दृष्ट्वा नरो विप्राः सर्वयागकरः स्मृतः ।।

स्नातश्च सर्वतीर्थेषु तपोऽतप्यत चाखिलम् ।।२४।। Esoteric aspect of setu

सेतुं गच्छेति यो ब्रूयाद्यं कं वापि नरं द्विजाः ।।

सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषणः ।। २५ ।।

सेतुस्नानकरो मर्त्यः सप्तकोटिकुलान्वितः ।।

संप्राप्य विष्णुभवनं तत्रैव परिमुच्यते ।। २६ ।।

सेतुं रामेश्वरं लिंगं गंधमादनपर्वतम् ।।

चिंतयन्मनुजः सत्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २७ ।।

मातृतः पितृतश्चैव लक्षकोटिकुलान्वितः ।।

संप्राप्य विष्णुभवनं तत्रैव परिमुच्यते ।।

कल्पत्रयं शंभुपदे स्थित्वा तत्रैव मुच्यते ।। २८ ।।

मूषावस्थां वसाकूपं तथा वैतरणी नदीम् ।।

श्वभक्षं मूत्रपानं च सेतुस्नायी न पश्यति ।। २९ ।।

तप्तशूलं तप्तशिलां पुरी षह्रदमेव च ।।

तथा शोणितकूपं च सेतुस्नायी न पश्यति ।। 3.1.1.३० ।।

शाल्मल्यारोहणं रक्तभोजनं कृमिभोजनम् ।।

स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालाप्रवेशनम् ।। ३१ ।।

शिलावृष्टिं वह्निवृष्टिं नरकं कालसूत्रकम् ।।

क्षारोदकं चोष्णतोयं नेयात्सेत्ववलोककः ।। ३२ ।।

सेतुस्नायी नरो विप्राः पंचपातकवानपि ।।

मातृतः पितृतश्चैव शतकोटिकुलान्वितः ।। ३३ ।।

कल्पत्रयं विष्णुपदे स्थित्वा तत्रैव मुच्यते ।।

अधःशिरःशोषणं च नरकं क्षारसेवनम् ।। ३४ ।।

पाषाणयन्त्रपीडां च मरुत्प्रपतनं तथा ।।

पुरीषलेपनं चैव तथा क्रकचदारणम् ।। ३५ ।।

पुरीषभोजनं रेतःपानं संधिषु दाहनम् ।।

अंगारशय्याभ्रमणं तथा मुसलमर्द्दनम् ।। ३६ ।।

एतानि नरकाण्यद्धा सेतुस्नायी न पश्यति ।।

सेतु स्नानं करिष्येऽहमिति बुद्ध्या विचिंतयन् ।। ३७ ।।

गच्छेच्छतपदं यस्तु स महापातकोऽपि सन् ।।

बहूनां काष्ठयंत्राणां कर्षणं शस्त्रभेदनम्।। ३८ ।।

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डनिपीडनम् ।।

गजदन्तैश्च हननं नानाभुजगदंशनम् ।। ३९ ।।

धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलनिपीडनम् ।।

मुखे च नासिकायां च क्षारोदकनिषेचनम् ।। 3.1.1.४० ।।

क्षारांबुपानं नरकं तप्तायः सूचिभक्षणम् ।।

एतानि नरकान्यद्धा न याति गतपातकः ।। ४१ ।।

क्षारांबुपूर्णरंध्राणां प्रवेशं मलभोजनम् ।।

स्नायुच्छेदं स्नायुदाहमस्थिभेदनमेव च ।। ४२ ।।

श्लेष्मादनं पित्तपानं महातिक्तनिषेवणम् ।।

अत्युष्ण तैलपानं च पानं क्षारोदकस्य च ।। ४३ ।।

कषायोदकपानं च तप्तपाषाणभोजनम् ।।

अत्युष्णसिकतास्नानं तथा दशनमर्दनम् ।। ४४ ।।

तप्तायःशयनं चैव संतप्तांबुनिषेचनम् ।।

सूचिप्रक्षेपणं चैव नेत्रयोर्मुखसंधिषु ।। ४५ ।।

शिश्ने सवृषणे चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् ।।

वृक्षाग्रात्पतनं चैव दुर्गंधपरिपूरिते ।। ४६ ।।

तीक्ष्णधारास्त्रशय्यां च रेतःपानादिकं तथा ।।

इत्यादि नरकान्घोरासेतुस्नायी न पश्यति ।। ४७ ।।

सेतुसैकतमध्ये यः शेते तत्पांसुकुंठितः ।।

यावन्तः पांसवो लग्नास्तस्यांगे विप्रसत्तमाः ।। ४८ ।।

तावतां ब्रह्महत्यानां नाशः स्यान्नात्र संशयः ।।

सेतुमध्यस्थ वातेन यस्यांगं स्पृश्यतेऽखिलम् ।। ४९ ।।

सुरापानायुतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति ।।

वर्तंते यस्य केशास्तु वपनात्सेतुमध्यतः ।। 3.1.1.५० ।।

गुरुतल्पा युतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति ।।

यस्यास्थि सेतुमध्ये तु स्थापितं पुत्रपौत्रकैः ।।

स्वर्णस्तेयायुतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति ।। ५१ ।।

स्मृत्वा यं सेतुमध्ये तु स्नानं कुर्याद्द्विजोत्तमाः ।।

महापातकिसंसर्गदोषस्तस्य लयं व्रजेत् ।। ५२ ।।

मार्गभेदी स्वार्थपाकी यतिब्राह्मणदूषकः ।।

अत्याशी वेदविक्रेता पंचैते ब्रह्मघातकाः ।। ५३ ।।

ब्राह्मणान्यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् ।।

पश्चान्नास्तीति यो ब्रूते ब्रह्महा सोपि कीर्तितः ।। ५४ ।।

परिज्ञाय यतो धर्मांस्तस्मै यो द्वेषमाचरेत् ।।

अवजानाति वा विप्रान्ब्रह्महा सोपि कीर्तितः ।। ५५ ।।

जलपानार्थमायातं गोवृन्दं तु जलाशये ।।

निवारयति यो विप्रा ब्रह्महा सोपि कीर्तितः ।। ५६ ।।

सेतुमेत्य तु ते सर्वे मुच्यंते दोषसंचयैः ।।

ब्रह्मघातकतुल्या ये संति चान्ये द्विजोत्तमाः ।। ।। ५७ ।।

ते सर्वे सेतुमागत्य मुच्यंते नात्र संशयः ।।

औपासनपरित्यागी देवतान्नस्य भोजकः ।।५८।।

सुरापयोषित्संसर्गी गणिकान्नाशनस्तथा ।।

गणान्नभोजकश्चैव पतितान्नरतश्च यः ।। ५९ ।।

एते सुरापिनः प्रोक्ताः सर्वकर्मबहिष्कृताः ।।

सेतुस्नानेन मुच्यंते ते सर्वे हतकिल्बिषाः ।। 3.1.1.६० ।।

सुरापतुल्या ये चान्ये मुच्यंते सेतुमज्जनात् ।।

कन्दमूलफलानां च कस्तूरीपट्टवाससाम् ।। ६१ ।।

पयश्चंदनकर्पूरक्रमुकाणां तथैव च ।।

मध्वाज्यता म्रकांस्यानां रुद्राक्षाणां तथैव च ।। ६२ ।।

चोरकास्तु परिज्ञेया सुवर्णस्तेयिनः समाः ।।

ते सेतुक्षेत्रमागत्य मुच्यन्ते नात्र संशयः ।। ६९ ।।

अन्ये च स्तेयिनः सर्वे सेतुस्नानेन वै द्विजाः ।।

मुच्यंते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ।। ६४ ।।

भगिनीं पुत्रभार्यां च तथैव च रजस्वलाम् ।।

भ्रातृभार्यां मित्रभार्यां मद्यपां च परस्त्रियम् ।।६५।।

हीनस्त्रियं च विश्वस्तां योऽभिगच्छति रागतः ।।

गुरुतल्पी स विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः ।।६६।।

एते चान्ये च ये संति गुरुतल्पगतुल्यकाः ।।

ते सर्वे प्रविमुच्यंते सेतुस्नानेन वै द्विजाः ।। ६७ ।।

एतैः संसर्गिणो विप्रा ये चान्ये संति पापिनः ।।

सेतुस्नानेन महता तेऽपि मोक्षमवाप्नुयुः।।६९।।

यागं विना देवलोके घृताचीमेनकादिभिः।।

संभोगकामिनो विप्राः स्नातुं संतावघापहे ।। ६९ ।।

अनिषेव्य रविं वह्निमनुपास्य परान्सुरान् ।।

शुभकामी जनः सेतौकुर्यात्स्नानं सभक्तिकम् ।।3.1.1.७।।।

तिलान्भूमिं सुवर्णं च धान्यं तंदुलमेव च ।।

अदत्त्वेच्छंति ते स्वर्गं स्नातुं सेतौ तु ते द्विजाः ।।७१।।

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैरसंताप्य निजां तनुम् ।।

स्वर्गाभिलाषिणः पुंसः स्नांतु सेतौ विमुक्तिदे।।७२।।

सेतुस्नानं मोक्षदं हि मनःशुद्धिप्रदं तथा ।।

जपाद्धोमात्तथा दानाद्यागाच्च तपसोऽपि च ।। ७३ ।।

सेतुस्नानं विशिष्टं हि पुराणे परिपठ्यते ।।

अकामनाकृतं स्नानं सेतौ पापविनाशने ।। ७४ ।।

अपुनर्भवदं प्रोक्तं सत्यमुक्तं द्विजोत्तमाः ।।

यः संपदं समुद्दिश्य स्नाति सेतौ नरो मुदा ।। ७५ ।।

स संपदमवाप्नोति विपुलां द्विजपुंगवाः ।।

शुद्ध्यर्थं स्नाति चेत्सेतौ तदा शुद्धिमवाप्नुयात् ।। ७६ ।।

रत्यर्थं यदि च स्नायादप्सरोभिर्नरो दिवि ।।

तदा रतिमवाप्नोति स्वर्गलोकेऽमरीजनैः ।। ७७ ।।

मुक्त्यर्थं यदि च स्नायात्सेतौ मुक्तिप्रदायिनि ।।

तदा मुक्तिमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जिताम् ।।७८।।

सेतुस्नानेन धर्मः स्यात्सेतुस्नानादघक्षयः ।।

सेतुस्नानं द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामफलप्रदम् ।। ७९ ।।

सर्वव्रताधिकं पुण्यं सर्वयज्ञोत्तरं स्मृतम् ।।

सर्वयोगाधिकं प्रोक्तं सर्व तीर्थाधिकं स्मृतम् ।। 3.1.1.८० ।।

इंद्रादिलोकभोगेषु रागो येषां प्रवर्तते ।।

स्नातव्यं तैर्द्विजश्रेष्ठाः सेतौ रामकृते सकृत् ।। ८१ ।।

ब्रह्मलोके च वैकुण्ठे कैलासेऽपि शिवालये ।।

रंतुमिच्छा भवेद्येषां ते सेतौ स्नांतु सादरम् ।। ८२ ।।

आयुरारोग्यसंपत्तिमतिरूपगुणाढ्यताम् ।।

चतुर्णामपि वेदानां सांगानां पारगामिनाम् ।। ८३ ।।

सर्वशास्त्राधिगंतृत्वं सर्वमंत्रेष्वभिज्ञताम् ।।

समुद्दिश्य तु यः स्नायात्सेतौ सर्वार्थसिद्धिदे ।। ८४ ।।

तत्तत्सिद्धिम वाप्नोति सत्यं स्यान्नात्र संशयः ।।

दारिद्र्यान्नरकाद्ये च मनुजा भुवि बिभ्यति ।। ८५ ।।

स्नानं कुर्वंतु ते सर्वे रामसेतौ विमुक्तिदे ।।

श्रद्धया सहितो मर्त्यः श्रद्धया रहितोऽपि वा ।। ८६ ।।

इहलोके परत्रापि सेतुस्नायी न दुःखभाक् ।।

सेतुस्नानेन सर्वेषां नश्यते पापसंचयः ।। ८७ ।।

वर्द्धते धर्मराशिश्च शुक्लपक्षे यथा शशी ।।

यथा रत्नानि वर्द्धंते समुद्रे विविधान्यपि ।। ८८ ।।

तथा पुण्यानि वर्द्धंते सेतुस्नानेन वै द्विजाः ।।

काम धेनुर्यथा लोके सर्वाकामान्प्रयच्छति ।। ८९ ।।

चिंतामणिर्यथा दद्यात्पुरुषाणां मनोरथान् ।।

यथाऽमरतरुर्दद्यात्पुरुषाणामभीप्सितम् ।। 3.1.1.९० ।।

सेतुस्नानं तथा नृणां सर्वाभीष्टान्प्रदास्यति ।।

अशक्तः सेतुयात्रायां दारिद्र्येण च मानवः ।। ९१ ।।

याचित्वा स धनं शिष्टात्सेतौ स्नानं समाच रेत् ।।

सेतुस्नानसमं पुण्यं तत्र दाता समश्नुते ।। ९२ ।।

तथा प्रतिगृहीतापि प्राप्नोत्यविकलं फलम् ।।

सेतुयात्रां समुद्दिश्य गृह्णीयाद्ब्राह्मणाद्ध नम् ।। ९३ ।।

क्षत्रियादपि गृह्णीयान्न दद्युर्ब्राह्मणा यदि ।।

वैश्याद्वा प्रतिगृह्णीयान्न प्रयच्छंति चेन्नृपाः ।। ९४ ।।

शूद्रान्न प्रतिगृह्णीयात्कथंचिदपि मानवः ।।

यः सेतुं गच्छतः पुंसो धनं वा धान्यमेव वा ।। ९५ ।।

दत्त्वा वस्त्रादिकं वापि प्रवर्तयति मानवः ।।

सोऽश्वमेधादियज्ञानां फलमाप्तो त्यनुत्तमम् ।। ९६ ।।

चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभेत् ।।

तुलापुरुषमुख्यानां दानानां फलमश्नुते ।। ९७ ।।

ब्रह्महत्यादिपापानां नाशः स्या न्नात्र संशयः ।।

बहुना किं प्रलापेन सर्वान्कामान्समश्नुते ।। ९८ ।।

एवं प्रतिगृहीतापि तत्तुल्यफलमश्नुते ।।

याचतः सेतुयात्रार्थं न प्रतिग्रहकल्मषम् ।। ९९ ।।

सेतुं गच्छ धनं तेऽहं दास्यामीति प्रलोभ्य यः ।।

पश्चान्नास्तीति च ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ।। 3.1.1.१०० ।।

लोभेन सेतुयात्रार्थं संपन्नोऽपि दरिद्रवत् ।।

मानवो यदि याचेत तमाहुस्तेयिनं बुधाः ।। १०१ ।।

गमिष्ये सेतुमिति वै यो गृहीत्वा धनं नरः ।।

न याति सेतुं लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघा तकम् ।। १०२ ।।

येन केनाप्युपायेन सेतुं गच्छेन्नरो मुदा ।।

अशक्तो दक्षिणां दत्त्वा गमयेद्वा द्विजोत्तमम् ।।१०३।।

याचित्वा यज्ञकरणे यथा दोषो न विद्यते ।।

याचित्वा सेतुयात्रायां तथा दोषो न विद्यते ।। १०४ ।।

याचित्वाप्यन्यतो द्रव्यं सेतुस्नाने प्रवर्तयेत् ।।

सोऽपि तत्फलमाप्नोति सेतु स्नायी नरो यथा ।। १०५ ।।

ज्ञानेन मोक्षमभियांति कृते युगे तु त्रेतायुगे यजनमेव विमुक्तिदायि ।।

श्रेष्ठं तथान्ययुगयोरपि दानमाहुः सर्वत्र सेत्व भिषवो हि वरो नराणाम् ।।१०६।।

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये सेतुगमनफलादिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः।।१।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।

सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये ।।१।।

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते ।।

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम ।। २ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये ।।

तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः ।। ३ ।।

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने।।

सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः।। ४ ।।

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।।

रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः ।।५ ।।

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः।।

पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः ।।६।।

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः ।।

वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः ।। ७ ।।

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः ।।

अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति ।। ८ ।।

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने ।।

अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः ।। ९ ।।

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता ।।

आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै ।। 3.1.2.१० ।।

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः ।।

सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम् ।। ११ ।।

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति ।।

सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः ।। १२ ।।

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् ।।

मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ ।।१३।।

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा ।।

सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै।। १४ ।।

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् ।।

सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना ।। १५ ।।

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् ।।

इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्।। १६ ।।

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः ।।

अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते ।। १७ ।।

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः ।।

सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम् ।। १८ ।।

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया ।।

अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै।। ।। १९ ।।

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः ।।

वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः ।। 3.1.2.२० ।।

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः ।।

ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे ।। २१ ।।

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा ।।

गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः ।। २२ ।।

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् ।।

ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः ।। २३ ।।

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत ।।

ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः ।। २४ ।।

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् ।।

समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः ।। २५ ।।

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया ।।

विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना ।। २६ ।।

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान्।।

सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता ।। २७ ।।

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः ।।

अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः ।।२८।।

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ ।।

चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा ।। २९ ।।

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः ।।

भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह ।। 3.1.2.३० ।।

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना ।।

सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति ।। ३१ ।।

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः ।।

अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत् ।। ३२ ।।

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् ।।

चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना ।। ३३ ।।

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः ।।

चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत ।। ३४ ।।

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ।।

उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने ।। ३५ ।।

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः ।।

अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः ।। ३६ ।।

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः ।।

क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः ।। ।। ३७ ।।

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः ।।

प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः ।। ३८ ।।

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् ।।

सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम् ।। ३९ ।।

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् ।।

कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम् ।। 3.1.2.४० ।।

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् ।।

अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली ।। ४१ ।।

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः ।।

महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये ।। ४२ ।।

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् ।।

राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता ।। ४३ ।।

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् ।।

धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम् ।। ४४ ।।

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः ।।

हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने ।।

पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम् ।।४५।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा ।। ४६ ।।

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् ।।

नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति ।। ४७ ।।

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः ।।

समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ।। ४८ ।।

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः ।।

कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः ।। ४९ ।।

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता ।।

सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत् ।। 3.1.2.५० ।।

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः ।।

तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम् ।। ५१ ।।

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः ।।

वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत् ।। ५२ ।।

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः ।।

प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते ।। ५३ ।।

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः ।।

अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये ।। ५४ ।।

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा ।।

महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ।। ५५ ।।

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः ।।

प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे ।। ५६ ।।

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।।

संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः ।। ५७ ।।

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः ।।

दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम् ।। ५८ ।।

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ।।

नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।। ५९ ।।

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः ।।

उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये ।। 3.1.2.६० ।।

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः ।।

प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः ।। ६१ ।।

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः ।।

समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः ।। ६२ ।।

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत ।।

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम् ।। ६३ ।।

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् ।।

सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः ।। ६४ ।।

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये ।।

क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः ।। ६९ ।।

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने ।।

न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ।। ६६ ।।

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्।।

सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः ।। ६७ ।।

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।

निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ।। ६८ ।।

महार्णवं शोषयिष्ये महादानवसंकुलम् ।।

महामकरनक्राढ्यं महावीचिसमाकुलम् ।। ६९ ।।

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।।

रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः ।। 3.1.2.७० ।।

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् ।।

मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः ।। ७१ ।।

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश ।।

प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम् ।।७२।।

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः ।।

अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः।।७३।।

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् ।।

तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः ।। ७४ ।।

।। समुद्र उवाच।। ।।

नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् ।।

नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्।।७६।।

सुन्दप्रियादेहविदारिणे नमो नमोस्तु ते कौशिकयागरक्षिणे ।।

नमो महादेवशरासभेदिने नमो नमो राक्षससंघनाशिने ।। ७६ ।।

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् ।।

अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया ।। ७७ ।।

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् ।।

रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम् ।। ७८ ।।

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय ।।

भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह ।। ७९ ।।

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।।

वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता ।। 3.1.2.८० ।।

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् ।।

लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह ।। ८१ ।।

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन ।।

तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव ।। ८२ ।।

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् ।।

ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम् ।। ८३ ।।

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना ।।

इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः ।। ८४ ।।

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ।।

यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः ।।८५।।

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् ।।

उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते ।। ८१६ ।।

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः ।।

त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः ।। ८७ ।।

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि ।।

सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति ।। ८८ ।।

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् ।।

उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह ।। ८९ ।।

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते ।।

तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम् ।। 3.1.2.९० ।।

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये ।।

पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः ।। ९१ ।।

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा ।।

शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति ।। ९२ ।।

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा ।।

अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः ।। ९३ ।।

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः ।।

पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान् ।। ९४ ।।

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः ।।

नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः ।। ९५ ।।

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।।

जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत् ।। ९६ ।।।

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै ।।

तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम् ।। ९७ ।।

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः ।।

व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः ।। ९८ ।।

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः ।।

न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा ।। ९९ ।।

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् ।।

तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया ।। 3.1.2.१०० ।।

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् ।।

तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम् ।। १०१।।

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् ।।

अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः ।। १०२ ।।

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः ।।

किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित् ।। १०३ ।।

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः।।

प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः ।। १०४ ।।

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ।।

ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्।। ।। १०५ ।।

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका ।।

ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः ।। १०६ ।।

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् ।।

ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम् ।। १०७ ।।

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् ।।

चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम् ।। १०८ ।।

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् ।।

गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम् ।। १०९ ।।

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः ।।

मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम् ।। 3.1.2.११० ।।

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च ।।

कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै ।। १११ ।।

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् ।।

कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा ।। ११२ ।।

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि ।। ११३ ।।

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः ।।

सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत् ।। ११४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये सेतुनिर्माणादिवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।। ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

चतुर्विंशतितीर्थानि यान्युक्तानि त्वया मुने ।।

तेषां प्रधानतीर्थानां सेतौ पापविनाशने ।। १ ।।

आदिमस्य तु तीर्थस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा ।।

कथं समागता सूत वदास्माकं हि पृच्छताम् ।। २ ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

चतुर्विंशतितीर्थानां प्रधानानां द्विजोत्तमाः ।।

यदुक्तमादिमं तीर्थं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ।। ३ ।।

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य गर्भवासो न विद्यते ।।

विलयं यांति पापानि लक्षजन्मकृतान्यपि ।। ४ ।।

तस्मिंस्तीर्थे सकृत्स्नाना त्स्मरणात्कीर्तनादपि ।।

लोके ततोधिकं तीर्थं तत्तुल्यं वा द्विजोत्तमाः ।। ५ ।।

न विद्यते मुनिश्रेष्ठाः सत्यमुक्तमिदं मया ।।

गंगा सरस्वती रेवा पंपा गोदावरी नदी ।। ६ ।।

कालिंदी चैव कावेरी नर्मदा मणिकर्णिका ।।

अन्यानि यानि तीर्थानि नद्यः पुण्या महीतले ।। ।। ७ ।।

अस्य तीर्थस्य विप्रेंद्राः कोट्यंशेनापि नो समाः ।।

धर्मतीर्थमिति प्राहुस्तत्तीर्थं हि पुराविदः ।। ८ ।।

यथा समागता तस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा ।।

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ।। ९ ।।

सेतुमूलं हि तत्प्रोक्तं तद्दर्भशयनं मतम् ।।

तत्रैव चक्रतीर्थं तु महापातकमर्द्दनम् ।। ।।3.1.3.१०।।।

पुरा हि गालवोनाम मुनिर्विष्णुपरायणः ।।

दक्षिणांभोनिधेस्तीरे हालास्यादविदूरतः ।।११।।

फुल्लग्रामसमीपे च तथा क्षीरसरोंतिके ।।

धर्म पुष्करिणीतीरे सोऽतप्यत महत्तपः ।। १२ ।।

युगानामयुतं ब्रह्म गृणन्विप्राः सनातनम्।।

दयायुक्तो निराहारः सत्यवान्विजितेंद्रियः ।।१३।।

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः ।।

सर्वभूतहितो दांतः सर्वद्वंद्वविवर्जितः ।। १४ ।।

वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोऽभवत ।।

किंचित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः ।। १५ ।।

एवं पंचसहस्राणि वर्षाणि स महामुनिः ।।

अतप्यत तपो घोरं देवैरपि सुदुष्करम् ।। १६ ।।।

ततः पंचसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवः ।।

निराहारो निरालोको निरुच्छ्वासो निरास्पदः ।। १७ ।।

वर्षास्वासारसहनं हेमंतेषु जलेशयः।।

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो विष्णुध्यानपरायणः।। १८ ।।

जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं ध्यायन्हृदि जनार्दनम्।।

तताप सुमहातेजा गालवो मुनिपुंगवः ।। १९ ।।

एवं त्वयुतव वर्षाणि स समतीतानि वै मुनेः।।

अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्कमलापतिः।।3.1.3.२०।।।

प्रत्यक्षतामगात्तस्य शंखचक्रगदाधरः।।

विकचांबुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः।।२१।।

विनतानंदनारूढश्छत्रचामरशोभितः।।

हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः।।२२।।

विष्वक्सेनसुनंदादिकिंकरैः परिवारितः ।।

वीणावेणुमृदंगादिवादकैर्नारदादिभिः ।। २३ ।।

उपगीयमानविजयः पीतांबरविराजितः ।।

लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघसमच्छविः।। ।। २४ ।।

धुनानः पद्ममेकेन पाणिना मधुसूदनः ।।

सनकादिमहायोगिसेवितः पार्श्वयोर्द्वयोः ।। २५ ।।

मंदस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम् ।।

स्वभासा भासयन्सर्वान्दिशो दश च भूसुराः ।। २६ ।।

कंठलग्रेन मणिना कौस्तुभेन च शोभितः ।।

सुवर्णवेत्रहस्तैश्च सौविदल्लैरनेकशः ।। ।। २७ ।।

अनन्यदुर्लभाचिंत्यगीयमाननिजाद्भुतः ।।

सुभक्तसुलभो देवो लक्ष्मीकांतो हरिः स्वयम् ।। २८ ।।

सन्न्यधत्त पुरस्तस्य गालवस्य महामुनेः ।।

आविर्भूतं तदा दृष्ट्वा श्रीवत्सांकितवक्षसम् ।। २९ ।।

पीतांबरधरं देवं तुष्टिं प्राप महामुनिः ।।

भक्त्या परमया युक्तस्तुष्टाव जगदीश्वरम्।। ।।3.1.3.३०।

।। गालव उवाच ।।

नमो देवादिदेवाय शंखचक्रगदाभृते ।।

नमो नित्याय शुद्धाय सच्चिदानंदरूपिणे ।।३१।।

नमो भक्तार्ति हंत्रे ते हव्यकव्यस्वरूपिणे।।

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सृष्टिस्थित्यंतकारिणे।।३२।।

नमः परेशाय नमो विभूम्ने नमोस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे।।

नमोस्तु सूर्येंदुविलोचनाय नमो विरिंच्याद्यभिवंदिताय ।।३३।।

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषैरपि वर्जितो यः ।।

स्रमस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशनाय ।। ३४ ।।

वेदांतवेद्याय रमेश्वराय वैकुण्ठवासाय विधातृपित्रे ।।

नमोनमः सत्यजनार्तिहारिणे नारायणायामितविक्रमाय।। ३५।।

नमस्तुभ्यं भग वते वासुदेवाय शार्ङ्गिणे ।।

भूयोभूयो नमस्तुभ्यं शेषपर्यंकशायिने ।। ३६ ।।

इति स्तुत्वा हरिं विप्रास्तूष्णीमास्ते स गालवः ।।

श्रुत्वा स्तुतिं श्रुति सुखां हरिस्तस्यमहात्मनः ।। ३७ ।।

अवाप परमं तोषं शंखचक्रगदाधरः ।।

अथालिंग्य मुनिं शौरिश्चतुर्भिर्बाहुभिस्तदा ।। ३८ ।।

बभाषे प्रीतिसं युक्तो वरो वै व्रियतामिति ।।

तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य स्तोत्रेणापि च गालव ।। ३९ ।।

नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तवागतः ।।

।। गालव उवाच ।। ।।

नारायण रमानाथ पीतांबर जगन्मय ।। 3.1.3.४० ।।

जनार्दन जगद्धामन्गोविंद नरकांतक ।।

त्वद्दर्शनात्कृतार्थोऽस्मि सर्वस्मादधिकस्तथा ।। ४१ ।।

त्वां न पश्यंत्यधर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः ।।

यन्न वेत्ति भवो ब्रह्मा यन्न वेत्ति त्रयी तथा ।। ४२ ।।

तं वेद्मि परमात्मानं किमस्मा दधिकं वरम्।।

योगिनो यं न पश्यन्ति यं न पश्यंति कर्मठाः ।। ४३ ।।

तं पश्यामि परात्मानं किमस्मादधिकं वरम् ।।

एतेन च कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगत्पते ।। ४४ ।।

यन्नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपिच।।

मुक्तिं प्रयांति मुनयस्तं पश्यामि जनार्दनम्।। ४५ ।।

त्वत्पादपद्मयुगले निश्चला भक्तिरस्तुमे ।।

।। हरिरुवाच ।। ।।

मयि भक्तिर्दृढा तेऽस्तु निष्कामा गालवाधुना।। ४६ ।।

शृणु चाप्यपरं वाक्यमुच्यमानं मया मुने ।।

मदर्थं कर्म कुर्वाणो मद्ध्यानो मत्परायणः ।।४७।।

एतत्प्रारब्धदेहांते मत्स्वरूपमवाप्स्यसि ।।

अस्मिन्नेवाश्रमे वासं कुरुष्व मुनिपुंगव ।।४८।।

धर्मपुष्करिणी चेयं पुण्या पापविनाशिनी ।।

अस्यास्तीरे तपः कुर्वंस्तपःसिद्धिमवाप्नुयात् ।। ४९ ।।

धर्मः पुरा समागत्य दक्षिणस्योदधेस्तटे ।।

तपस्तेपे महादेवं चिंतयन्मनसा तदा ।। 3.1.3.५० ।।

स्नानार्थमेकं तीर्थं च चक्रे धर्मो महामुने ।।

धर्मपुष्करिणी तेन प्रसिद्धा तत्कृता यतः ।। ५१ ।।

त्वया यथा तपस्तप्तमिदानीं मुनिसत्तम ।।

तथा तप्तं तपस्तेन धर्मेण हरसेविना ।। ५२ ।।

तपसा तस्य तुष्टः सञ्छूलपाणिर्महेश्वरः ।।

प्रादुरासीस्त्वया दीप्त्या दिशोदशविभासयन् ।। ५३ ।।

अथाश्रममनुप्राप्तं महादेवं कृपानिधिम् ।।

धर्मः परमसन्तुष्टस्तुष्टाव परमेश्वरम्।। ५४ ।।

।। धर्म उवाच ।। ।।

प्रणमामि जगन्नाथमीशानं प्रणवात्मकम् ।।

समस्तदेवतारूपमादिमध्यांतवर्जितम् ।। ५५ ।।

ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं नमाम्य हम् ।।

समस्तजगदाधारमनन्तमजमव्ययम् ।।५६।।

यमामनन्ति योगीन्द्रास्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ।।

नमो लोकाधिनाथाय वंचते परिवंचते ।।५७ ।।

नमोऽस्तु नीलकण्ठाय पशूनां पतये नमः ।।

नमः कल्मषनाशाय नमो मीढुष्टमाय च ।। ५८ ।।

नमो रुद्राय देवाय कद्रुद्राय प्रचेतसे ।।

नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः ।। ५९ ।।

नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टीनां पतये नमः ।।

नमः पंचास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ।। 3.1.3.६० ।।

इति स्तुतो महादेवः शंकरोलोकशंकरः ।।

धर्मस्य परमां तुष्टिमापन्नस्तमुवाच वै ।। ६१ ।।

।। महेश्वर उवाच ।। ।।

प्रीतोस्म्यनेन स्तोत्रेण तव धर्म महामते ।।

वरं मत्तो वृणीष्व त्वं मा विलंबं कुरुष्व वै ।। ६२ ।।

ईश्वरेणैवमुक्तस्तु धर्मो देवमथाब्रवीत् ।।

वाहनं ते भविष्यामि सदाहं पार्वतीपते ।।। ।। ६३ ।।

अयमेव वरो मह्यं दातव्यस्त्रिपुरांतक ।।

तवोद्वहनमात्रेण कृतार्थोऽहं भवामि भोः ।। ६४ ।।

इत्थं धर्मेण कथितो देवो धर्ममथाब्रवीत् ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

वाहनं भव मे धर्म सर्वदा लोकपूजितः ।। ६५ ।।

मम चोद्वहने शक्तिरमोघा ते भविष्यति ।।

त्वत्सेविनां सदा भक्तिर्मयि स्यान्नात्र संशयः ।। ६६ ।।

इत्युक्ते शंकरेणाथ धर्मोपि वृषरूपधृक् ।।

उवाह परमेशानं तदाप्रभृति गालव ।। ६७ ।।

महादेवस्तमारुह्य धर्मं वै वृषरूपिणम् ।।

शोभमानो भृशं धर्ममुवाच परमामृतम् ।।६८ ।।

।। ईश्वर उवाच ।।

त्वया कृतं हि यत्तीर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे ।।

धर्मपुष्करिणीत्येषा लोके ख्याता भविष्यति ।।६९।।

अस्यास्तीरे जपोहोमो दानं स्वाध्याय एव च ।।

अन्ये च धर्मनिवहाः क्रियमाणा नरैर्मुदा ।। 3.1.3.७।।।

अनंतफलदा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ।।

इति दत्त्वा वरं तस्मै धर्मतीर्थाय शंकरः ।। ७१ ।।

आरुह्य वृषभं धर्मं कैलासं पर्वतं ययौ ।।

धर्मपुष्करिणीतीरे गालव त्वमतोधुना ।। ७२ ।।

शरीरपातपर्यंतं तपः कुर्वन्समाहितः ।।

वस त्वं मुनि शार्दूल पश्चान्मामाप्स्यसे ध्रुवम् ।। ७३ ।।

यदा ते जायते भीतिस्तदा तां नाशयाम्यहम् ।।

ममायुधेन चक्रेण प्रेरितेन मया क्षणात् ।।७४।।

इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तत्रैवांतरधीयत ।।

।। श्रीसूत उवाच ।। ।।

तस्मिन्नंतर्हिते विष्णौ गालवो मुनिपुंगवः ।।७५।।

धर्मपुष्करिणीतीरे विष्णुध्यानपरायणः ।।

त्रिकालमर्चयन्विष्णुं शालग्रामे विमुक्तिदे ।। ७६ ।।

उवास मतिमान्धीरो विरक्तो विजितेंद्रियः ।।

कदाचिन्माघमासे तु शुक्लपक्षे हरेर्दिने ।। ७७ ।।

उपोष्य जागरं कृत्वा रात्रौ विष्णुमपूजयत् ।।

स्नात्वा परेद्युर्द्वादश्यां धर्मपुष्करिणीजले ।। ७८ ।।

संध्यावन्दनपूर्वाणि नित्यकर्माणि चाकरोत् ।।।

ततः पूजां विधातुं स हरेः समुपचक्रमे ।। ७९ ।।

तुलस्यादीनि पुष्पाणि समाहृत्य च गालवः ।।

विधाय पूजां कृष्णस्य स्तोत्रमेतदुदैरयत् ।। 3.1.3.८० ।।

।। गालव उवाच ।। ।।

सहस्रशिरसं विष्णुं मत्स्यरूपधरं हरिम् ।।

नमस्यामि हृषीकेशं कूर्मवाराहरूपिणम् ।। ८१ ।।

नारसिंहं वामनाख्यं जाम दग्न्यं च राघवम् ।।

बलभद्रं च कृष्णं च कल्किं विष्णुं नमाम्यहम् ।। ८२ ।।

वासुदेवमनाधारं प्रणतार्तिविनाशनम् ।।

आधारं सर्वभूतानां प्रणमामि जनार्दनम् ।। ८३ ।।

सर्वज्ञं सर्वकर्तारं सच्चिदानंदविग्रहम् ।।

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ।। ८४ ।।

एवं स्तुवन्महा योगी गालवो मुनिपुंगवः ।।

धर्मपुष्करिणीतीरे तस्थौ ध्यानपरायणः ।। ८५ ।।

एतस्मिन्नंतरे कश्चिद्राक्षसो गालवं मुनिम् ।।

आययौ भक्षितुं घोरः क्षुधया पीडितो भृशम् ।। ८६ ।।

गालवं तरसा सोऽयं राक्षसो जगृहे तदा ।।

गृहीतस्तरसा तेन गालवो नैऋतेन सः ।। ८७ ।।

प्रचुक्रोश दयां भोधिमापन्नानां परायणम् ।।

नारायणं चक्रपाणिं रक्षरक्षेति वै मुहुः ।। ८८ ।।

परेश परमानंद शरणागतपालक ।।

त्राहि मां करुणासिंधो रक्षोवशे मुपागतम् ।। ८९ ।।

लक्ष्मीकांत हरे विष्णो वैकुंठ गरुडध्वज ।।

मां रक्ष रक्षसाक्रांतं ग्राहाक्रांतं गजं यथा ।। 3.1.3.९० ।।

दामोदर जगन्नाथ हिरण्यासुर मर्द्दन ।।

प्रह्रादमिव मां रक्ष राक्षसेनातिपीडितम् ।। ९१ ।।

इत्येवं स्तुवतस्तस्य गालवस्य द्विजोत्तमाः ।।

स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिवृषा कपिः ।। ९२ ।।

स्वचक्रं प्रेषयामास भक्तरक्षणकारणात् ।।

प्रेरितं विष्णुचक्रं तद्विष्णुना प्रभविष्णुना ।। ९३ ।।

आजगामाथ वेगेन धर्मपुष्करिणी तटम् ।।

अनंतादित्यसंकाशमनंताग्निसमप्रभम् ।। ९४ ।।

महाज्वालं महानादं महासुरविमर्दनम् ।।

दृष्ट्वा सुदर्शनं विष्णो राक्षसोऽथ प्रदुद्रुवे ।। ।। ९५ ।।

द्रवमाणस्य तस्याशु राक्षसस्य सुदर्शनम्।।

शिरश्चकर्त सहसा ज्वालामालादुरासदम् ।। ९६ ।।

ततस्तु गालवो दृष्ट्वा राक्षसं पतितं भुवि ।।

मुदा परमया युक्तस्तुष्टाव च सुदर्शनम् ।। ९७ ।।

।। गालव उवाच ।। ।।

विष्णुचक्रं नमस्तेस्तु विश्वरक्षणदीक्षित ।।

नारायणकरांभोजभूषणाय नमोऽस्तु ते ।। ९८ ।।

युद्धेष्वसुरसंहारकुशलाय महारव ।।

सुदर्शन नमस्तुभ्यं भक्तानामार्तिनाशिने ।। ९९ ।।

रक्ष मां भयसंविग्नं सर्वस्मादपि कल्मषात् ।।

स्वामिन्सुदर्शन विभो धर्मर्तीर्थे सदा भवान् ।। 3.1.3.१०० ।।

संनिधेहि हिताय त्वं जगतो मुक्तिकांक्षिणः ।।

गालवेनैवमुक्तं तद्विष्णुचक्रं मुनीश्वराः ।।

तं प्राह गालवमुनिं प्रीणयन्निव सौहृदात् ।। १०१ ।।

।। सुदर्शन उवाच ।। ।।

गालवैतन्महापुण्यं धर्मतोर्थमनुत्तमम् ।। १०२ ।।

अस्मिन्वसामि सततं लोकानां हितकाम्यया।।

त्वत्पीडां परिचिंत्याह राक्षसेन दुरात्मना ।।१०३।।

प्रेरितो विष्णुना विप्र त्वरया समुपागतः।।

त्वत्पीडकोथ निहतो मयायं राक्षसाधमः ।।१०४।।

मोचितस्त्वं भयादस्मात्त्वं हि भक्तो हरेः सदा ।।

पुष्करिण्यामहं त्वस्यां धर्मस्य मुनिपुंगव ।।१०५।।

सततं लोकरक्षार्थं संनिधानं करोमि वै ।।

अस्यां मत्संनिधानात्ते तथान्येषामपि द्विज ।।१०६।।

इतः परं न पीडा स्याद्भूतराक्षससंभवा ।।

धर्मपुष्करिणी ह्येषा सर्वपापविनाशिनी ।। १०७ ।।

देवीपट्टणपर्यंता कृता धर्मेण वै पुरा ।।

अत्र सर्वत्र वत्स्यामि सर्वदा मुनिपुंगव ।। १०८ ।।

अस्या मत्संनिधा नात्स्याच्चक्रतीर्थमिति प्रथा।।

स्नानं येऽत्र प्रकुर्वंति चक्रतीर्थे विमुक्तिदे ।। १०९. ।।

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च वंशजाः सर्व एव हि ।।

विधूतपापा यास्यंति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। 3.1.3.११० ।।

पितॄनुद्दिश्य पिंडानां दातारो येऽत्र गालव ।।

स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे पितरश्चापि तर्प्पिताः ।। १११ ।।

इत्युक्त्वा विष्णुचक्रं तद्गालवस्यापि पश्यतः।।

अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां सहसा द्विजाः ।। ११२ ।।

धर्मापुष्कारिणीं तां तु प्राविशत्पापनाशिनीम् ।।

श्रीसूत उवाच।।

धर्मतीर्थस्य विप्रंद्राश्चक्रतीर्थमिति प्रथा।।११३।।

प्राप्ता यथा तत्कथितं युष्माकं हि मया मुदा।।

चक्रतीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति।।११४।।

अत्र स्नाता नरा विप्रा मोक्षभाजो न संशयः।।

कीर्तयेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः।।

चक्र तीर्थाभिषेकस्य प्राप्नोति फलमुत्तमम् ।।

इह लोके सुखं प्राप्य परत्रापिसुखं लभेत् ।। ११६ ।।

यो धर्मतीर्थं च तथैव गालवं कुर्वाणगत्युग्रसमाधियो गम् ।।

सुदर्शनं राक्षसनाशनं च स्मरेत्सकृद्वा न स पापभाग्जनः ।। ११७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे. सेतुमाहात्म्ये गालवाख्याने धर्मतीर्थस्य चक्रतीर्थप्रथावर्णनंनाम तृतीयो ऽध्यायः ।। ३ ।।