4. Skanda Purāṇa (part 4 of 9)

।। व्यास उवाच ।। ।।

युद्धे निवारिते तत्र रक्तस्वेदजयोः पुरा ।।

किं कृतं ब्रह्मणा तत्र प्रायश्चित्तं च कर्मणाम् ।। १ ।।

जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने ।।

एतत्सर्वं समाख्याहि प्रसीद वदतांवर ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ब्रह्मा जुह्वन्नग्निहोत्रं वनौषधिफलच्छदैः ।।

शस्तैः कुशसमिद्भिश्च यथोक्तं हरिणा पुरा ।। ३ ।।

बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणावृषी ।।

तेपतुस्तौ तपश्चोग्रं हितार्थं सर्वदेहिनाम् ।। ४ ।।

कपालपाणिर्देवेशः पर्यटन्वसुधामिमाम् ।।

कुशस्थलीं समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् ।। ५ ।।

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् ।।

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगसमाकुलम् ।। ६ ।।

द्रुमपुष्पभरामोदवासितं यत्सुवायुना ।।

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः फलपुष्पैः सुपूजितम्।। ७ ।।

नानागंधरसाढ्यैश्च पक्वापक्वफलोद्भवैः ।।

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैरासमन्तान्मनोरमैः ।। ८ ।।

जीर्णपत्रतृणादीनि शुष्क काष्ठफलानि च ।।

बहिः क्षिपंति जातानि मरुतोनुग्रहाणि च ।। ९ ।।

नानापुष्पसमूहानां गन्धमादाय मारुतः ।।

शीतलो वाति तं भूमिदेशं यत्र विवेश सः ।। 5.1.5.१० ।।

हरितस्निग्धनिच्छिद्रैः पर्णैरञ्छिद्रकोटरैः ।।

वृक्षैरनेकसंख्यैश्च भूषितं शिरसान्वितैः ।। ११ ।।

अरोगिदर्शनीयैश्च सुवृत्तैः क्वचि दुद्धतैः ।।

कुटुम्बैरिव विप्राणां सिद्धिर्वै भाति सर्वतः ।। १२ ।।

शोभनैर्वायुसंकीर्णैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः ।।

कुलीनैरिव निच्छिद्रैः स्वगणैः प्रावृता नराः ।। १३ ।।

पवनोद्धूतशिखरैः स्पर्शयंति परस्परम् ।।

आरात्पवनतोऽन्योन्यस्पृष्टशाखावतंसकाः ।। १४ ।।

नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्भ्रमरालीनकेस रैः ।।

नयनैरिव शोभंते धवलैः कृष्णतारकैः ।। १५ ।।

पुष्पसन्नद्धशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित् ।।

युग्मयुग्मविवाहे च शोभंते साधु दंपतीः।।१६।।

सुपुष्पविभवाटोपैः सिन्दुवारस्य पंक्तयः ।।

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः ।। १७ ।।

क्वचित्क्वचित्कुन्दलताः सुपुष्पाभरणोज्ज्वलाः ।।

दिक्षुदिक्षु प्रशोभन्ते बालचन्द्रा इवोद्यताः ।। १८ ।।

अतिविद्रुमशोभाढ्या कासंत्यो यूथिकालताः ।।

पुष्पिताः पुष्पविटपान्वीज यंत्य इवोत्थिताः ।। १९ ।।

शालार्जुनाः क्वचिद्भांति वनोद्देशेषु पुष्पिताः ।।

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषोत्तमाः ।। 5.1.5.२० ।।

अविमुक्तं तु वल्लीभिः पुष्पितास्तु द्रुमास्तथा ।।

उपगूढा विराजन्ते नारीभिरिव सुप्रिया ।। २१ ।।

चूताश्च तिलकाश्चैव मञ्जरीभिः करैरिव ।।

वायुप्रत्ताभिरन्योन्यं ढौकन्तीव हि सज्जनान् ।। २२ ।।

परस्परं च संयुक्तैस्तिलकाशोकपल्लवैः ।।

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चित्तसंगताः ।। २३ ।।

फलपुष्पनगा नम्राः पेशलेनेव सज्जनाः ।।

अन्योन्यमर्पयंतीव सपुष्पाणि फलानि च ।। २४ ।।

मारुताश्लिष्टसंतुष्टैः पादपाः शालिवारिभिः ।।

आर्याः समागता लोके प्रीतिदाय इव स्थिताः ।। २५ ।।

पुष्पाणामिव वेगेन स्वशोभार्थं व्रजंति वै ।।

समसन्नाहमासाद्य पुरुषाः स्पर्धयेव हि ।। २६ ।।

पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैः कंपसंयुतैः ।।

नृत्यन्ति पक्षिणो मत्ता युक्ताः शोभनशेखरैः ।। २७ ।।

भृंगाः पवनविक्षिप्तामृतवल्लीलताश्रिताः ।।

सवल्लिकाः प्रनृत्यन्ति मानवा इव सप्रियाः ।। २८ ।।

पुष्पाभिः कुन्दवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः ।।

भाति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् ।। २९ ।।

द्रुमा णामप्यथाग्रेषु पुष्पिता माधवी लता ।।

शिखरा इव शोभन्ते रचिता बुद्धिपूर्वकम् ।।5.1.5.३०।।

हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः।।

सौहृदं दर्शयन्तीव नराः साधुसमागमे ।। ३१ ।।

पुष्पकिंजल्कबहुलाः किंजल्कबहुलोदराः ।।

किंजल्कमत्तमधुपा विशदा इव शारिका ।। ३२ ।।

शिरीष पुष्पसंकाशाः शुका मिथुनतः क्वचित्।।

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा ।। ३३ ।।

संयुक्ताः सहचारिण्या मयूराश्चित्रबर्हिणः ।।

वनांतरे व्यतिष्ठंत एकांत इव संस्थिताः ।। ३४ ।।

कूजंति पत्रिसंघाता नानाद्भुतविराविणः ।।

कुर्वंति रमणीयं हि रमणीयतरं वनम् ।। ३५ ।।

नाना मृगगणाकीर्णं नित्यं समुदितांडजम् ।।

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्धनम् ।। ३६ ।।

कपालपाणिर्भगवांस्तथारूपं वनोत्तमम् ।।

ददर्श शंकरो दृष्ट्या सौम्यया नंदनोपमम् ।। ३७ ।।

ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा रुद्रं समागतम् ।।

निवेद्य शंभवे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदम् ।। ३८ ।।

पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां महेश्वरः ।।

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः ।। ३९ ।।

एवमुक्ते भगवता तरवो निरवग्रहाः ।।

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्य महेश्वरम् ।। 5.1.5.४० ।।

वरं ददासि देवेश प्रसन्न जनवत्सल ।।

इहैव भगवन्नित्य वने सन्निहितो भव ।। ४१ ।।

एष नः परमः कामो देवदेव नमोऽस्तु ते ।।

त्वं चेद्वससि देवेश वनेऽस्मिन्विश्वभावन ।। ४२ ।।

सर्वात्मना प्रपन्ना वै याचामहे वरोत्तमम् ।।

किमन्यवरकोटीभिरेष नो दीयतां वरः ।। ४३ ।।

इत्युक्तः पादपैः सर्वैः शरणागतवत्सलः ।।

वरं ददौ पादपेभ्यः प्रोच्यमानं मया शृणु ।। ४४ ।।

।। महेश्वर उवाच ।। ।।

बाढं मे मनसा वासो नित्यमत्र वनोत्तमे ।।

वरं ददामि भूयो वो न वृथा दर्शनं मम ।। ४५ ।।

नाग्निर्न वायुर्न जलं न सूर्यकिरणातपः ।।

न विद्युदशनिः शीतं रुजं वो जनयिष्यति ।। ४६ ।।

नित्यं पुष्पवरोपेता नित्यं सुस्थिरयौवनाः ।।

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः ।। ४७ ।।

कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसंध्याज्वलदृशाम् ।।

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ ।। ४८ ।।

एवं स वरदः शंभुरनुजग्राह पादपान् ।।

स्थित्वा वर्षसहस्रं तु कपालं चाक्षिपद्भुवि ।। ४९ ।।

क्षितिं निपतता तेन कंपते स्म रसातलम् ।।

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः ।। 5.1.5.५० ।।

शक्राशनिहतानीव व्याघ्रव्यालान्वितानि च ।।

शिखराणि व्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः ।। ५१ ।।

देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च ।।

प्रस्फुरन्ति विनिष्पेतुर्विनिनेशुर्धरातले ।। ५२ ।।

कपोतमेषाश्चात्यंतं पुनः संघातदर्शनाः ।।

ज्योतिर्ग्रहाश्छादयंतो बभूवुस्तीर्णभास्कराः ।। ५३ ।।

महता तस्य शब्देन जडांधबधिरं कृतम् ।।

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५४ ।।

सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च ।।

अवसे दुश्चकंपुश्च किमेतदिति जज्ञिरे ।। ५५ ।।

धैर्यमालंब्य सर्वेऽपि समागम्येंद्रपूर्वकाः ।।

ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्माणमिदमूचिरे ।। ५६ ।।

किं निमित्तं तु भगवन्नेतदुत्पातदर्शने ।।

त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालकर्मणा ।। ५७ ।।

जातं कल्पावसानं च भिन्नमर्यादसागरम् ।।

चत्वारो दिग्गजाः किं नु बभूवुरचलाश्चलाः ।। ५८ ।।

धरा समाधृता कस्मात्सप्तसागरवारिणा ।।

उत्पत्तिर्नास्ति सर्वस्य भगवन्न प्रयोजनम् ।। ५९ ।।

यादृशोऽयं श्रुतः शब्दो न भूतो नापि विश्रुतः ।।

त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण भूयसा ।। 5.1.5.६० ।।

एवमुक्तोऽब्रवीद्ब्रह्मा परमेशानुभावितः ।।

तत्प्रसादात्प्रति ज्ञानी ज्ञात्वा रुद्रमुपस्थितम् ।। ६१ ।।

यत्पृष्टं मरुतः सर्वे शृणुध्वं तत्र कारणम् ।।

निश्चयेनात्र विज्ञेयं श्रद्दधानैर्यथाविधि ।। ६२ ।।

मुखं छित्त्वा नखाग्रेण मद्देहात्पंचमं शिरः ।।

कपालपाणिर्भगवान्विष्णोराश्रममभ्यगात् ।। ६३ ।।

ययाचे पात्रमादाय भिक्षां नारायणं प्रभुम् ।।

उत्पपात मुनिस्तत्र नरोनाम धनुर्धरः ।। ६४ ।।

ततः कुशस्थलीमेत्य भगवांस्तद्वनोत्तमम् ।।

विवेश तरुमार्गेण पुष्पामोदाभिनंदितः ।। ६५ ।।

अनुगृह्याथ भगवान्वनं तत्सर्वगांडजम् ।।

जगतोऽनुग्रहार्थाय तत्र वासमरोचयत् ।। ६६ ।।

तत्कपालं करस्थं यन्न्यस्तं भगवता क्षितौ ।।

तेनैषा कम्पिता भूमिः कृतं त्रैलोक्यमाकुलम् ।। ६७ ।।

तद्द्रक्ष्यथ विरूपाक्षं प्रपद्यत मया सह ।।

आराध्यमानो भग वान्प्रदास्यति वरं हि वः ।। ६८ ।।

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा सह तैर्देवदानवैः ।।

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते वृषभध्वजः ।। ६९ ।।

प्रहृष्टमनसः सर्वे कोकिलालापलापिताम् ।।

पुष्पोच्चयोक्षितां सीमां विविशुः शंकरेप्सवः ।। 5.1.5.७० ।।

संप्राप्तं सर्वमेतैस्तद्वनं नंदनसंमितम् ।।

सुवल्लीगृहशोभाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा ।। ७१ ।।

दृष्ट्वा तद्वनमुत्तमं तनुभृतामाह्रादकं चेतसां नानासत्फलपुष्पपादपवनैरासेवितं सर्वतः ।।

तस्मिन्बर्हिणहंससारसकुलै र्मंडूकमत्स्यैर्युते द्रक्ष्यामो हरमत्र चेतसि सुराः प्रापुर्मुदं ते तदा ।। ७२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्य खण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये देवागमनवर्णनंनाम पंचमोऽध्यायः ।।५।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम् ।।

इह देवो ऽत्र देवोऽत्र विविशुस्ते दिदृक्षवः ।। १ ।।

अद्भुतस्य वनस्यांते न ते ददृशिरे सुराः ।।

विचिन्वंतो महादेवं देवैर्बहुविलोकितः ।।२।।

तमुवाच स भद्रं वै द्रक्ष्यध्वं न तपो विना ।।

विचिन्वन्तो विरूपाक्षं नैनं पश्यत शंकरम् ।। ३ ।।

स युक्तं हृदये स्मृत्वा ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ।।

त्रिविधो दर्शनोपायस्तस्य देवस्य सर्वदा ।। ४ ।।

श्रद्धाज्ञानेन तपसा योगेनैव निगद्यते ।।

सकलं निष्कलं चापि देवाः पश्यंति योगिनः ।। ५ ।।

तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम् ।।

समुत्पन्नेऽपि विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति ।। ६ ।।

भक्त्या परमयोपेताः परं पश्यंति योगिनः ।।

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः ।। ७ ।।

नादीक्षितैरतो देवाः शैवीं दीक्षां प्रपद्यत ।।

कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ता महेश्वरे ।। ८ ।।

तपश्चरत भद्रं वो रुद्राराध नतत्पराः ।।

शिवदीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च तपस्विनाम् ।। ९ ।।

सर्वकालं विजानाति दातव्यं दर्शनं मया ।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा हितमेव यदु क्तवान् ।। 5.1.6.१० ।।

शिवेक्षाविष्टमतयो ब्रह्माणमिदमबुवन् ।।

मार्गेण विधिना चैव शिवदीक्षासु तत्पराः ।। ११. ।।

प्रयच्छ ब्रह्मन्सर्वेषां दीक्षां नः शिवतोषदाम्।।

श्रुत्वेति वचनं ब्रह्मा प्रत्युवाच विचारितम् ।। १२ ।।

संदिदीक्षयिषुः क्षिप्रममराञ्छिवदीक्षया ।।

शिवयज्ञार्थसंभारानानयध्वमलं सुराः ।। १३ ।।

वेदी प्रकल्प्यतामत्र यष्टव्योऽष्टतनुः शिवः ।।

पद्मयोनेर्वचः श्रुत्वा चक्रुः सर्वमतः सुराः ।। १४ ।।

विनीतवेषाः प्रणता अनेन सस्तमन्वगुः ।।

शिवप्रसादसंप्राप्त्यै पुष्करज्ञानमीरितम् ।। १५ ।।

यज्ञं चकार विधिना वेधाश्चन्द्रार्धधारिणः ।।

पद्मयोनिः पुरस्कृत्य तदा दीक्षां प्र योगतः ।।१६।।

अनुग्रहेण देवांस्तानकारयत भावतः ।।

ततो व्रतानां प्रवरं व्रतं दिव्यं महाप्रभुः ।।१७।।

तेभ्यो ददौ देवताभ्यः स तदप्यविरोधवित् ।।

पठ्यते शिवशालायां महापाशुपतं व्रतम्।।१८।।

शैवं यथोदितं यच्च आगमाचारचेष्टितम् ।।

शिवाराधनमुख्यानां मुनीनां तीव्रतेजसाम् ।।१९।।

सर्वानुग्राहकः शंभुः सर्वदेवैः प्रकल्पितम् ।।

तदेवं प्रार्थितं बुद्ध्या व्रतं रौद्रं शिवं समम् ।। 5.1.6.२० ।।

तत्तेभ्यो विस्मयं त्यक्त्वा प्रायच्छत्कनकांडजः ।।

कामिकं भस्मनामाढ्यं सर्वदा कीर्तितं शुभम्।। २१ ।।

पापघ्रं दुःखशमनं पुष्टिश्रीबलवर्धनम्।।

सिद्धिदं कीर्तिकृत्कांतं कलिकल्मषमोक्षणम्।।२२।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भस्मस्नानं समाहिताः ।।

कुर्वंतो मानवा दांता दीक्षिताः संयतेंद्रियाः ।। २३ ।।

सर्वे कमंडलुधराः सर्वे रुद्राक्षधारिणः ।।

अनिष्टदर्शनालाप संगत्या परिवर्जिताः ।। २४ ।।

एवं व्रतधराः सर्वे वने तस्मिन्महेश्वरम् ।।

आराधयंस्तमीशानं व्रतेनैव उमाधवम् ।। २५ ।।

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च ।।

कालेन महता ध्यानादेवं ज्ञात्वा मनोगतम् ।। २६ ।।

रुद्रध्यानाग्निनिर्दग्धकल्मषाश्च श्रियान्विताः ।।

तदा हत्वाऽसुरं शंभुः प्रत्यक्षो भगवानभूत् ।। २७ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ब्रह्मदत्तं वरं देवाः सर्वे शर्वानुभाविताः ।।

समचीकरन्प्रत्युक्ता ब्रह्मापीशानभावितः ।। २८ ।।

गते वर्षसहस्रे स दिव्ये देवेश्वरेश्वरः ।।

जातानुकंपो देवानां दीपो दर्शनमेयिवान् ।। २९ ।।

गणैर्नानाविधैः सार्धं नानाभूषणभूषितैः।।

सुदर्पोद्भूतदर्पघ्रैघोरैर्घोरविघातिभिः ।। 5.1.6.३० ।।

कामरूपैरकामैश्च सर्वकामसमन्वितैः ।।

करींद्रकरटाटोपपाटनैः सिंहदेहिभिः ।। ३१ ।।

अणिमादि गुणैर्दिव्यैर्योगैश्वर्यादिनामभिः ।।

व्यालोलकेशरशनादंष्ट्राकटकटोद्भवैः ।। ३२ ।।

व्याघ्रव्यालाननै रौद्रैः काककंकवटैस्तथा ।। ३३ ।।

अरूपैः समरूपैश्च सुरूपैर्बहुरूपकैः ।।

एकद्वित्रिशिरोभिश्च बहुशीर्षैरशीर्षकैः ।। ३४ ।।

एकद्वित्रिशिखैश्चैव नानारूपविराजितैः ।।

बहुनेत्रैरनेत्रैश्च एकद्वित्रिविलो चनैः ।। ३५ ।।

एककर्णैर्द्विकर्णैश्च बहुकर्णैर्विकर्णकैः ।।

एकद्वित्रिसुनासैश्च बहुनासैरनासिकैः ।। ३६ ।।

एकजंघैर्द्विजंघैश्च बहुजंघैरजंघकैः ।।

एक पादैर्द्विपादैश्च बहुपादैरपादकैः ।। ३७ ।।

गौरश्यामैः श्यामगौरैरसितैः कर्बुरैस्तथा ।।

भुजंगहारवलयैः कृतयज्ञोपवीतकैः ।। ३८ ।।

शूलासिपट्टिश धरैर्भुशुंडीपीरघायुधैः ।।

चक्रक्रकचकोदंडकांडदंडास्त्रपाणिभिः ।। ३९ ।।

गदामुद्गरपाषाणमुशलायुधहस्तकैः ।।

वज्रशक्त्यशनिप्रासकुंतकर्तृक धारिभिः ।। 5.1.6.४० ।।

भंभाभेरीर्वादयद्भिर्वीणापणववेणुकान् ।।

मृदंगविमलाढक्काकाहलानकदुंदुभीन् ।। ४१ ।।

हुडंकाशृंगिकाद्यानि नानावाद्यानि वादकैः ।।

एवं नानाविधै रौद्रैर्भीमैर्भीमपराक्रमैः ।।४२।।

गणेश्वरैः सुदुर्द्धर्षैर्वृतः सूर्यो ग्रहैरिव ।।

आविर्भूतो महादेवः स्वगणैः परिवारितः ।।

तं पश्य तां तदा व्यास ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ।। ४३ ।।

अथ ब्रह्मादयो देवा दृष्ट्वाग्रे गणनायकम् ।।

तेजसाध्यासितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः ।। ४४ ।।

ततो ऽवलंब्य ते धैर्यं दृष्ट्वा देवं यथाविधि ।।

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तवपुर्धराः ।। ४५ ।।

शिरोगतैरंजलिभिः पादेभ्यश्च महीं गतैः ।।

तुष्टुवुः सृष्टिसंहार स्थितिकर्तारमीश्वरम् ।। ४६ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

नमः शिवाय शांताय सगणाय सनंदिने ।।

वृषासनाय सौम्याय शूलशक्तिधराय ते ।।४७।।

नमो दिक्चर्मवस्त्राय शुचये तीव्रतेजसे ।।

ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मणा योजिताय च ।। ४८ ।।

नमोंधकविनाशाय परेशाय नमोनमः ।।

रुद्राय पंच वक्त्राय सर्वरोगापहारिणे ।। ४९ ।।

गिरिशाय सुरेशाय ईशानाय नमोनमः ।।

भीमोग्रादिस्वरूपाय विजयाय नमोनमः ।। 5.1.6.५० ।।

सुरासुराधिपतये यतीनां पतये नमः ।।

चंडाय चंडदंडाय वरखट्वांगदंडिने ।। ५१ ।।

विरूपाक्षशुभाख्याय विश्वरूपाय वै नमः ।।

शांताय च मनोज्ञाय त्रिनेत्राय नमोनमः ।। ५२ ।।

वेधसे विश्वरूपाय दैत्यसंहारिणे नमः ।।

भक्तानुकंपिनेऽत्यर्थं रुद्रज्ञानपराय च ।। ५३ ।।

विरूपाय सुरूपाय रूपाणां शतधारिणे ।।

पंचास्याय शुभास्याय चन्द्रास्याय नमोनमः ।। ५४ ।।

वरदाय वराहाय सुकूर्माय नमोनमः ।। ५५ ।।

त्रिनेत्र त्राणमस्माकं त्रिपुरघ्न विधीयताम् ।।

वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नानां महेश्वर ।। ५६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एवं स्तुतस्तदा देवैर्विरिंच्याद्यैस्तथा हरः ।।

शरीराणि विलोक्येशः कृशान्यथ दिवौकसाम् ।। ५७ ।।

दिव्यप्रतापधारेण त्रिवेधेनांतरात्मना ।। ५८ ।।

आराधनं समीक्ष्याह ब्रह्मादीनां सुरेश्वरः ।।

साधुसाधु महाभागाः शश्वद्व्रतमुपासितम् ।। ५९ ।।

दिव्येनानेन विधिना भृशमाराधितो ह्यहम् ।।

भवद्भिः श्र द्धयात्यर्थं मम दर्शनकांक्षया ।। 5.1.6.६० ।।

व्रतस्था मां हि पश्यंति मानुषा देवता अपि ।।

यदि यच्च प्रयच्छामि कांश्चिद्वो हि वराञ्छुभान् ।। ६१ ।।

एकैकशो द्वित्रिशो वा समस्तेभ्यः समेन वः ।।

सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं दास्याम्येनं वरं हि वः ।। ६२ ।।

हिताय भवतां चाहमागामुज्जयिनीं प्रति ।।

क्षिप्तं कपालं च मया किं पुनर्भद्रमस्तु वः ।। ६३ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

किं कृतं हितमस्माकं कपालं क्षिपता त्वया ।। ६४ ।।

किमर्थं कंपिता भूमिस्त्रैलोक्यं व्याकुलीकृतम् ।।

नैतन्निरर्थकं देव कथ्यतामत्र कारणम् ।। ६५ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

युष्मद्धितार्थमेतद्वै भयं विनिहितं कृतम् ।।

देवतानां तु रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम् ।। ६६ ।।

असुरो द्रोहणोनाम बलवान्योगमायिकः ।।

अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतला श्रयम् ।। ६७ ।।

तस्य दैत्यस्य बलिनो दैत्याः परपुरंजयाः ।।

युष्माञ्ज्ञात्वा तपस्थांश्चाप्यभ्यगुर्बहवो हि ते ।। ६८ ।।

सेंद्रान्निहंतुमिच्छंतो माया प्रच्छन्नचारकाः ।।

पुरीं कनकशृंगाढ्यामेनामधि कुशस्थलीम्।।

समुद्ययुः सुरान्हंतुमुद्यता उद्यतायुधाः ।। ६९ ।।

तेषां कपालपातेन भूमिनिष्कंपनेन च ।।

शब्देन चातिघोरेण देहात्प्राणा विनिर्ययुः ।। 5.1.6.७० ।।

लोकस्थितिविनाशाथ तेषामासीत्समुद्यमः ।।

राज्यैश्वर्येण दर्पिष्ठास्तेन ते निहता मया ।। ७१ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

विश्वस्तानां पुनश्चैवमेव चानुग्रहः कृतः ।।

देवानुग्रहकर्ता त्वं गुणस्मृतिनिषेवितः ।। ७२ ।।

दिव्यदृष्टिभिरत्यर्थं यशोऽर्थं भीम नंदिताः ।।

इत्युक्त्वा प्रणतान्देवानुत्थाप्योचे पुनर्भवः ।। ७३ ।।

।। शिव उवाच ।। ।।

परिचर्याभिसंयुक्तं नित्यमुग्रनिषेवितम्।।

ध्यानसाधननिष्पन्नं यदन्येषां न विद्यते ।। ७४ ।।

मनोवाक्कायभावेन दुष्करं दुश्चरं तपः ।।

अनेन तपसा युक्ताः कष्टेन दुःसहेन च ।। ७५ ।।

महता तनुसाध्येन बहुकालार्जितेन वः ।।

समंतादभिवर्धेतां युष्मत्तेजस्तपोऽपि च ।। ७६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

इत्युक्ता देवदेवेन देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।।

ऊचुरुन्नाम्य वक्त्राणि स्थिता जानुभिरीश्वरम् ।। ७७ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

प्राणदस्त्वं कारणस्त्वं तपसां देव दृश्यसे ।।

तदस्माकं प्रवृत्तानां मानुषाणां वरप्रद ।। ७८ ।।

रक्षां कुरुष्व देवेश भक्तानामभयंकर ।। ७९ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

यत्नेन विधिना दत्तं सुव्यक्तं दर्शनं हि वः ।।

सुदुर्लभान्यपि पुनर्दास्यामि वो वरान्बहून् ।। 5.1.6.८० ।।

एवमुक्ते भगवता ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।।

देवानामग्रतः स्थित्वा श्रुतशब्दोद्भवं भवम् ।। ८१ ।।

प्राप्ता वयं च भगवन्सुपर्याप्तो महावरः ।।

जायतां नः सदैश्वर्यं वासस्थानमथाक्षयम् ।। ८२ ।।

।। ।। शिव उवाच ।। ।।

लोकेऽस्मिन्मम ये भक्ता मया विनिहताश्च ये ।।

नैवं ते दुर्गतिं यांति लभंते सुमतिं पराम् ।। ८३ ।।

सार्धं तत्र जटाजूटैः शिरोभिः शूलपाणयः ।।

भांति मद्वामपार्श्वस्था इमे ते दारुणा गणाः ।। ८४ ।।

येषां विनिग्रहार्थाय युष्मत्संबोधनाय च ।।

सविकारं मया क्षिप्तं कपालं धरणीतले ।।८५।।

कृतो मेऽनुग्रहस्तेषां भक्तानां भक्तिमिच्छताम् ।।

वनेऽस्मिन्नित्यवासो मे वृक्षैरभ्यर्थितस्य च ।। ८६ ।।

महाकालवने देवा आगतस्य ममानघाः ।।

तपस्यतां च भवतां महाकालवनं ततः ।। ८७ ।।

नामद्वययुतं गुह्यं लोके ख्यातं भविष्यति ।।

गुह्यं वनं श्मशानं च क्षेत्राणां प्रवरं महत् ।।८८।।

कपालव्रतचर्या च मया ह्येषा प्रकीर्तिता ।।

कपालपात्रे भुंजानः कपालव्रतभूषणः ।।८९।।

कपालपाणिः संतुष्टो भिक्षा व्रतसमन्वितः ।।

श्मशाननिलयो रौद्रो व्रतोन्मत्तविमूढधीः।।5.1.6.९०।।

नंदितः सर्वभूतेषु प्रियाप्रियसमः सदा ।।

भस्मभूषितसर्वांगो ज्ञानी चैव विशेषतः ।।९१।।

जितेंद्रियोऽसर्वसंगो मृद्भस्मोदकसंग्रही ।।

नित्ययुक्तः सदाव्यापी जापी जितवरासनः ।। ९२ ।।

पुण्यतीर्थाश्रमोपेतः स्वरे देवे समाहितः ।।

लोकातीतं परं ज्ञानं महापाशुपतं व्रतम् ।। ९३ ।।

कपालव्रतमास्थाय पुरा चीर्णं मया स्वयम् ।।

कपालं परमं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम् ।। ९४ ।।

कपालव्रतमेतद्धि दुर्धरं परमाद्भुतम् ।।

अत्यंतमुत्कटं रौद्रमघोरं लोमहर्षणम् ।। ९५ ।।

महाव्रतं द्विषन्मोहात्पापेनैव स्थितो नरः ।।

न मुच्यते स पापेन जन्मकोटिशतैरपि ।। ९६ ।।

महापाशुपतं तस्मान्न हन्यान्न च दूषयेत् ।।

एतस्मिन्निहते तस्मात्कोटिर्भवति घातिता ।। ९७ ।।

एवं महाव्रतं यस्तु भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः ।।

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां वेदपाठिनाम् ।। ९८ ।।

कपालपूरणीं भिक्षां यतीनां यः प्रयच्छति ।।

विमुक्तः सर्व पापेभ्यो नासौ दुर्गतिमाप्नुयात् ।। ९९ ।।

कपाले भोजनं श्रेष्ठं मार्गोऽयं ब्रह्मसंभवः ।।

वदंति लोके वेदेषु पूजितं देवदानवैः ।। 5.1.6.१०० ।।

धारयिष्यंति ये विप्राः कपालं भूतमोहनम् ।।

मम तुल्यास्तु ते ब्रह्मन्विचरंति महीतले ।। १ ।।

जपैकनिरता धीराः कपालकृतभूषणाः ।।

महापाशुपता लोके रुद्राः संसारतारकाः ।। २ ।।

धर्माधर्मविमुक्ताश्च कृत्याकृत्यविवर्जिताः ।।

दीक्षया ज्ञानयोगेन प्राणिनस्तारयंति ते ।। ३ ।।

यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्यज्ञकोटिशतानि च ।।

विशुद्धस्य विज्ञानस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ।। ४ ।।

यथाहं सर्वदेवानां संपूज्यो वै पितामह ।।

तथैव सर्वयोगेभ्यः संपूज्योऽयं महाव्रती ।। ५ ।।

संसारबन्धमोक्षार्थं शिवगुह्यमिदं व्रतम् ।।

यदेतत्सर्वधर्मेण अपुनर्भवकारणम्।। ६ ।।

कपालव्रतमादाय यस्त्यजेदजिते न्द्रियः ।।

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः ।। ७ ।।

आलापयति भावेन न तु कर्म करोति यः ।।

सरागचित्तः शृंगारी न च धर्मप्रियंकरः ।। ८ ।।

एकत्र भोजी मिष्टाश्ी कैतवेन प्रियस्तथा ।।

कुग्रामनगरे वासी कृषिवाणिज्यसेवकः ।। ९ ।।

इत्यादिदुष्टदोषश्च तस्य संभाषणादपि ।।

नरो नरकगामी स्याद्यतो मद्व्रतदूषकः ।। 5.1.6.११० ।।

दृष्ट्वा च शिष्टमथ ३ महाव्रतधरो नरः ।।

न स्पृशेदंगमंगेन स्पृष्ट्वा स्नायात्तु चांबुभिः ।। ११ ।।

एवं च सर्वमाख्यातं कपालस्य च मोक्षणम् ।।

यथा मयात्र निक्षिप्तमज्ञानेन हतं स्वयम् ।। १२ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्माद्यैरमरैः सह ।।

क्षेत्रं निवासयामास यथावत्कथयामि ते ।।१३।।

आद्यमेततत्स्मशानं च पठ्यते मुनिसत्तमैः ।।

महाकालवनं व्यास यत्र सन्नि हितो हरः ।।१४।।

अनुग्रहस्य भुवनं भूमिभागो न संशयः ।।

अनुग्रहार्थं भूतानां क्षेत्रांतर्मृत्युधर्मिणाम् ।।१५।।

सुवर्णवज्रपर्यंकवेदिका च महीकृता ।।

विचित्रकुसुमारत्नैः कारिता सर्वशोभना ।।१६।।

स्वर्णवज्रांकिततला श्रेष्ठा हरितशाद्वला ।।

त्रिंशच्चत्वारिंशपूर्णाः कलशाः कोणसंस्थिताः ।। १७ ।।

द्वाराणि तत्र चत्वारि प्रवर्णानि तपंति च ।।

कुम्भाः शोभंति तत्रस्थाः उदिता भास्करा इव ।।१८।।

रमते तत्र भगवान्वनानामुत्तमे वने ।।

सनंदिदेवगणपः कालदंडादिसंयुतः ।।१९।।

एतत्कृतयुगे सर्वं प्रत्यक्षं दृश्यते वने ।।

त्रेतायां धर्मनिरतास्तापसा ब्रह्मचारिणः ।।5.1.6.१२०।।

द्वापरे धर्मशीला ये श्रुतवि ज्ञानशालिनः ।।

कलौ तु शुद्धविज्ञानशालिनः शंकरं हरम्।।२१।।

तपोधिकाः प्रपश्यंति देवदेवं महेश्वरम् ।।

महाकालवने नित्यं शूलपट्टिशधारिणम् ।। ।। २२ ।।

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारकम् ।।

सहितानुक्रमेणात्र मन्त्रैश्च विधिपूर्वकम् ।। २३ ।।

समर्चयंति ये विप्रा भक्त्या शंभुमहापदम् ।।।

वसंतीह समीपं ते महाकालानुभाविताः ।। २४ ।।

पठति य इह लोके तस्य संस्थानमेतत्प्रथितगुणगणौघैरर्चितं दोषहं तत् ।।

शुभमतिरभिषिक्तः सोऽमरैरर्च्यमानो व्रजति हरपुरं यः संशृणोत्येकचित्तः ।।१२५।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्ती क्षेत्रमाहात्म्यं कपालमोक्षणवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भगवन्केन विधिना महाकालवने नरैः ।।

रुद्रलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः ।।१ ।।

किं मनुष्यैरुत स्त्रीभिः सिद्ध्यर्थं ह्याश्रमान्वितैः।।

वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि नः ।। २ ।।

नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णैश्चाश्रमवासिभिः ।।

स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः ।। ३ ।।

कर्मणा मनसा वाचा रुद्रभक्तैर्यतेन्द्रियैः ।।

अनुश्रुतिभिरक्षुद्रैः सर्वभूत हिते रतैः ।।

किं कुर्वाणैर्नरैः कर्म रुद्रभक्तिं ब्रवीहि नः ।। ४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

त्रिविधा कथिता ह्यत्र मनोवाक्कायसंभवा ।।

लौकिकी वैदिकी चान्या भवेदाध्यात्मिकी तथा ।। ५ ।।

ध्यानधारणया बुद्ध्या रुद्राणां स्मरणं हि तत् ।।

रुद्रभक्तिकरी चैषा मानसी भक्तिरु च्यते ।। ६ ।।

व्रतोपवासनियमैर्यतेद्रियनिरोधिभिः ।।

कायिका भक्ती रुद्रस्य ज्ञानध्यानस्य धर्मिणाम् ।। ७ ।।

गोघृतक्षीरदधिभिर्गंधरक्तकुशो दकैः ।।

गन्धमाल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादिता ।। ८ ।।

घृतगुग्गुलधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः ।।

भूषणैर्हेमरत्नानां चित्राभिः स्रग्भिरेव च ।। ९ ।।

वासप्रविसरास्तोत्रैः पताकाव्यजनोच्छ्रितैः ।।

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वप्रत्युपहारकैः ।। 5.1.7.१० ।।

भक्ष्यभोज्यानुपानैश्च यावत्पूजाक्षतैर्नरैः ।।

महेश्वरं पुरस्कृत्य भक्तिः सा लौकिकी मता ।। ११ ।।

वेदमन्त्रहविर्यागैर्या क्रिया वैदिकी मता ।। १२ ।।

दर्शे च पूर्णमास्यां वा कर्तव्यं चाग्निहोत्रकम् ।।।

प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशश्च सत्क्रिया ।। १३ ।।

इष्टवृत्तिः सोमपानं याज्ञिकं सर्वकर्म च।।

ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च ।।१४।।।

क्रियते रुद्रमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकी स्मृता ।।

अग्निभूम्यनिलाकाशनिशाकरदिवाकरान् ।। १५ ।।

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं दैविकं भवेत् ।।।

आध्यात्मिकी तु द्विविधा रुद्रभक्तिः स्थिता मुने ।। १६ ।।

सांख्याख्या यौगिकी चान्या विभागं तत्र मे शृणु ।।

चतुर्विंशतितत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया ।। १७ ।।

अचेतनानि योज्यानि पुरुषः पञ्चविंशकः ।।

चेतनः पुरुषो भोक्ता न कार्यं तस्य कर्मणः ।। १८ ।।

रुद्रः षड्विंशकः कर्ता सर्वज्ञश्चेतनः प्रभुः ।।

अजन्मा नित्यमव्यक्तमधिष्ठाता प्रयोजकः ।। १९ ।।

पुरुषो नित्यव्यक्तः स्यात्कारणं च महेश्वरः ।।

तत्त्वसर्गं भवेत्सर्गं भूतसर्गं च तत्त्वतः ।। 5.1.7.२० ।।

संख्यया परिसर्गाय प्रधानं च गुणात्मकम् ।।

साधर्म्यमात्मनैश्वर्यं प्रधानं वै विधर्मि च ।।२१ ।।

कारणं तच्च रुद्रस्य काम्य त्वमिदमुच्यते ।।

सर्वत्र कर्तृता रुद्रे पुरुषे चाप्यकर्तृता ।। २२ ।।

अचैतन्यं प्रधाने च तच्च तत्त्वमिदं स्मृतम् ।।

तत्त्वांतरेण मुच्यंते कार्यं कारणमेव च ।। २३ ।।

प्रयोजने च वैजात्यं ज्ञात्वा तत्त्वमसंख्यया ।।

संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञै रुद्रतत्त्वार्थचिंतकैः ।। २४ ।।

इति तस्य तत्त्वभावं तत्त्वसंख्या च तत्त्वतः ।।

रुद्रतत्त्वाधिकं चापि ज्ञानतत्त्वं विदुर्बुधाः ।। २५ ।।

सांख्ये कृता भक्तिरेषा सद्भिराध्यात्मिकी मता ।।

योगिनामपि मे भक्त्या शृणु भक्तिं महासुर ।। २६ ।।

प्राणायामपरो नित्यं ध्यायते नियतेंद्रियः ।।

धारणां हृदये धृत्वा ध्यायते यो महेश्वरम् ।। २७ ।।

हृत्कञ्जकर्णिकासीनं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ।।

शशांकज्योतिजठरं व्यालवृत्तकटीतटम् ।। २८ ।।

श्वेतं दशभुजं भद्रं वरदाभयहस्तकम् ।।

योगजा मानसी व्यास रुद्रभक्तिः परा स्मृता ।। २९ ।।

य एव भक्तिमान्रुद्रे रुद्रभक्तः स उच्यते ।।

विधिं तु शृणु मे व्यास यः स्मृतः क्षेत्रवासिनाम् ।। 5.1.7.३० ।।

स्वयं रुद्रेण विहितो ब्रह्मादीनां समागमे ।।

कथितो विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ ।।३१।।

निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः ।।

बंधुवर्गेण निः स्नेहाः समलोष्टाश्मकांचनाः ।। ३२ ।।

भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः ।।

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः ।। ३३ ।।

यजंतो विवि धैर्यज्ञैर्ये विप्राः क्षेत्रवासिनः ।।

महाकालवने तेषां मृतानां यत्फलं शृणु ।। ३४ ।।

व्रजंत्येव सुदुष्प्राप्यं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम् ।।

संप्राप्य न पुन र्जन्म लभंते मोक्षमव्ययम् ।। ३५ ।।

पुनरावर्तनं हित्वा विधिं माहेश्वरं स्थिताः ।।

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् ।। ३६ ।।

गार्हस्थ्यं विधिमासाद्य षट्कर्मनिरताः सदा ।।

जुह्वते विधिना सम्यङ्मंत्रस्तोत्रैर्नियंत्रिताः ।। ३७ ।।

अधिकं फलमायांति सर्वदुःखविवर्जिताः ।।

सर्व लोकेषु चान्यत्र गतिस्तस्य न हन्यते ।। ३८ ।।

दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः स्वपरिग्रहः ।।

बहुसूर्यप्रकाशेन विमानेन सुवर्चसा ।। ३९ ।।

वृतः स्त्रीणां सहस्रैश्च स्वच्छंदगमनालयः ।।

विचरत्यविचार्यैव सर्वलोकान्दिवौकसाम् ।। 5.1.7.४० ।।

स्पृहणीयतमः पुंसां सर्ववर्णोत्तमो धनी ।।

स्वर्गाच्च्युतः प्रजायेत कुले महति रूपवान् ।। ४१ ।।

धर्मज्ञो रुद्रभक्तश्च सर्वविद्यार्थपारगः ।।

तथैव ब्रह्मचर्येण गुरुशुश्रूषणेन च ।। ४२ ।।

वेदाध्ययनसंयुक्तो च भैक्षवृत्तिर्जितेंद्रियः ।।

नित्यं सत्यव्रते युक्तः स्वधर्मे च प्रमोदवान् ।। ४३ ।।

मृतः काले समृद्धेन सर्वभोगावलंबिना ।।

सूर्येणेव द्वितीयेन विमानेन विचारितः ।। ४४ ।।

गुह्यकोनाम रुद्रस्य गणः परमसंमतः ।।

अप्रमेयबलैश्वर्यो देवदानवपूजितः ।। ४५ ।।

तेषां च समतां याति तुल्यैश्वर्यसम न्वितः ।।

देवदानवमर्त्येषु स च पूज्यतमो भवेत। ।। ४६ ।।

वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च ।।

ऐवमैश्वर्यसंयुक्तो रुद्रलोके महीयते ।। ४७ ।।

वसित्वासौ विभूत्या वै यदा च च्यवते नरः ।।

रुद्रलोकाच्च्युतो भूमौ वसते नात्र संशयः ।। ४८ ।।

महाकालवने क्षेत्रे ब्रह्मचर्याश्रमे स्थितः ।।।

महेश्वरपरो नित्यं वसेद्वाऽथ म्रियेत वा ।। ४९ ।।

मृतोऽसौ याति दिव्ये वै विमाने सूर्यवर्चसि ।।

पूर्णचंद्रप्रकाशो वै शशिवत्प्रियदर्शनः ।। 5.1.7.५० ।।

रुद्रलोकं समासाद्य गुह्यकैः सह मोदते ।।

ऐश्वर्यं च महद्भुंक्ते सर्वस्य जगतः प्रभुः ।। ५१ ।।

भुक्त्वा युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ।।

प्रच्युतस्तु पुनस्तस्माद्रुद्रलोकात्क्रमेण तु ।। ५२ ।।

नित्यं प्रमुदितस्तत्र भुक्त्वा लोकमनामयम् ।।

द्विजानां साधने नित्यं कुले महति जायते ।। ५३ ।।।

मानवेषु च धर्मेषु वसेद्भूयांश्च रूपवान् ।।

स्पृहणीयवपुः स्त्रीणां महाभोगपतिर्भवेत् ।। ५४ ।।

वानप्रस्थसमाचारो वनौषधिविवर्जितः ।।

शीर्णपर्ण समाहारः फलपुष्पांबुभोजनः ।। ५५ ।।

कणाशनोऽश्मकुट्टो वा दंतोलूखलकोऽथ वा ।।

येन केनाप्युपायेन जीर्णवल्कलधारकः ।। ५६ ।।

जटी त्रिषवणस्नायी मुक्तकेशः सुदंडवान् ।।

जलशायी पंचतपा वर्षास्वभ्रावकाशकः ।। ५७ ।।

कीटकंटकपाषाणभूम्यां तु शयनं तथा ।।

स्थानं वीरासनरतः संविभागी दृढबतः ।। ५८ ।।

अरण्यौषधिभोक्ता च सर्वभूताभयप्रदः ।।

नित्यं धर्मपरो मौनी जितक्रोधो जितेंद्रियः ।। ५९ ।।

रुद्रभक्तः क्षेत्रवासी महाकालवने मुनिः ।।

सर्वसंगपरित्यागी स्वारामो विगतस्पृहः ।। 5.1.7.६० ।।

यश्चात्र वसते व्यास शृणु तस्य हि या गतिः ।।

तरुणार्कप्रदीप्तेन वेदिकास्तंभशोभिना ।। ६१ ।।

रुद्रभक्तो विमानेन याति कामप्रचारिणा ।।

विराजमानो नभसि द्वितीय इव चंद्रमाः ।। ६२ ।।

गीतवादित्रशब्देन संवृतोऽप्सरसां गणै ।।

वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते ।। ६३ ।।

रुद्रलोकाच्च्युतश्चापि विष्णुलोके महीयते ।।

विष्णुलोकात्परिभ्रष्टो ब्रह्मलोकं स गच्छति ।। ६४ ।।

तस्मादपि च्युतः स्थानाद्द्वीपेषु स हि जायते ।।

स्वर्गषु च तथान्येषु भोगान्भुंक्ते यथेच्छया ।। ६५ ।।

भुक्तैश्वर्यो नरस्तेषु मर्त्यामर्त्येषु जायते ।।

राजा वा राजतुल्यो वा जायते धनवान्सुखी ।।

सुरूपः सुभगः कांतः कीर्तिमान्रुद्रभावितः ।। ६६ ।।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वा क्षेत्रवासिनः ।।

स्वधर्मनिरता व्यास स्वभृत्या चारजीविनः ।। ६७ ।।

सर्वात्मना रुद्रभक्ता भूतानुग्रहकारिणः ।।

महाकालवने क्षेत्रे ये वसंति मुमुक्षवः ।। ६८ ।।

मृतास्ते रुद्रभवने विमानैर्यांति शोभनैः ।।

अप्सरोगणसंयुक्तैः कामगैः कामरूपिभिः ।। ६९ ।।

अथवा संविदग्नौ च शरीरं विजुहोति यः ।।

रुद्रध्यायी महासत्त्वः स रुद्र भवने वसेत्।। 5.1.7.७० ।।

रुद्रलोकोऽक्षयस्तेषां शाश्वतो गुह्यकैः सह ।।

सर्वलोकोत्तमो रम्यो भवतीष्टार्थसाधकः ।। ७१ ।।

ये त्यजंति महाकाले प्राणान नशनैर्नराः ।।

तेषामप्यक्षयो व्यास रुद्रलोको महात्मनाम् ।। ७२ ।।

सांख्याः स्तुवंति ते रुद्रं सर्वदुःखविवर्जिताः ।।

सर्वामरयुतं देवं नंदिदेवगणै र्युतम्।।

अनाशकमृताः शूद्रा महाकालवने नराः ।। ७३ ।।

सिंहयुक्तैस्तु ते यांति विमानैरर्कसन्निभैः ।। ७४ ।।

नानावर्णसुवर्णाढ्यैर्हृष्टगंधाधिवा सितैः ।

अनौपम्यगुणै रम्यैरप्सरोगीतवादिभिः ।। ७५ ।।

पताकाध्वजविन्यस्तैर्नानाघंटानिनादितैः।।

सुप्रभैर्गुणसंपन्नैर्मयूरवरचारिभिः ।। ७६ ।।

रुद्रलोके नरा धीराः सर्वे चानशनैर्मृताः ।।

तत्रोषित्वा चिरं कालं भोगान्भुक्त्वा यथेप्सितान् ।।

धनी विप्रकुले भोगी जायते मर्त्यमागतः ।। ७७ ।।

करीषं साधयेद्यस्तु महाकालवने नरः ।।

सर्वभोगविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति ।। ७८ ।।

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पक्षयो भवेत् ।। ७९ ।।

तत्र भुक्त्वा महाभोगानिह जातो महीपतिः ।।

पृथिव्याः सकलायाश्च रूपवान्सुभगो भवेत् ।। 5.1.7.८० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये महाकालवनवासविधिवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

आचारः परमो धर्मः सर्वधर्मपरायणः ।।

स्वधर्मनिरताश्चैव जितक्रोधा जितेंद्रियाः ।। १ ।।

रुद्रलोकं व्रजंतीह नात्र चित्रा मतिर्मम ।।

असंशयं च गच्छंति लोकानन्याञ्छशिप्रभैः ।। २ ।।

विनापि क्षेत्रवासेन तथैव नियमेन च ।।

स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः ।। ३ ।।

मूका जडांधबधि रास्तपोनियमवर्जिताः ।।

एषां तु का गतिश्चेत्ते महाकालवने मृताः ।। ४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

स्त्रियो म्लेच्छाश्च मूढाश्च पशवः पक्षिणो मृगाः ।।

कालेनैव मृता व्यास रुद्रलोकं व्रजंति ते ।। ५ ।।

शरीरैर्दिव्यरूपैश्च सर्वभोगसमन्विताः ।।

रमंते शंभुना सार्धं स्मशाने प्रेतसंकुले ।। ६ ।।

निर्भत्सिता पुरा देवी कालीति पार्वतीति च ।।

तदा सा कुपिता देवी कटके शंकरं प्रति ।।७।।

एवं हि कलहो जातः शिवगौर्योर्हि यत्र तु ।।

देवस्तत्र समुद्भूतो नाम्ना कलकलेश्वरः ।। ८ ।।

कृतमग्रे तदा कुंडं नाम्ना कलहनाशनम् ।।

स्नाने तत्र कृते व्यास जाताऽकलहिनी प्रिया ।। ९ ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ।।

उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् ।।5.1.8.१०।।

तत्र यच्छति यो दानं त्रुटिमात्रं च चंदनम् ।।

आत्मना तारि तास्तेन दश पूर्वे दशापरे ।। ११ ।।

भूमिदानं च यस्तत्र प्रदास्यति नरो मुने ।।

अपि गोचर्ममात्रेण सर्वभूम्यधिपो भवेत् ।। १२ ।।

गामेकां रक्ति कामेकां भूमेरप्येकमंगुलम् ।।

यः प्रदास्यति भक्त्या हि स वै राजा भविष्यति ।। १३ ।।

धेनुमश्वांस्तिलान्वस्त्रं भाजनं ताम्रदोहनम् ।।

उपानहश्च च्छत्रं च तथा च श्रेष्ठपादुके ।। १४ ।।

ये प्रदास्यंति विप्रेभ्यस्तेषां लोकाः सदाऽक्षयाः ।।

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु पृष्ठे मात्राख्य देवताः ।। १५ ।।

सा तत्र सर्वलोकानां देवी दुरितहारिणी ।।

सर्वतीर्थं तु विज्ञेयं मणिकर्णिकमुत्तमम् ।। १६ ।।

तस्मिन्स्नात्वा तु यः पश्येत्पृष्ठमातर आदरात्।।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यः सिद्धिमाप्नोति वांछिताम् ।। १७ ।।

तासां तु दर्शनं कृत्वा मार्गे गमनमाचरेत्।।

न भयं तस्य चोरेभ्यो रक्षोभूतभयं तथा ।। १८ ।।

स्वदेशे परदेशे वा पर्वतेष्वटवीषु च ।।

न समुद्रे भयं तस्य तथा वै दुष्टभावना ।। १९ ।।

ग्रहपीडासु सर्वासु तथा राजभयादिकम् ।।

बस्तं वा यदि वा मेषं महिषं चापि घातयेत् ।। 5.1.8.२० ।।

देवीमुद्दिश्य यो विप्र सोऽभीष्टफलमश्नुते ।।

आश्विनस्य सिताष्टम्यामर्धरात्रिगते नरः ।। ।। २१ ।।

यः स्नाति पुरतो देव्याः स सिद्धि लभते पराम् ।।

मृतपुत्रा च या नारी कुण्डे स्नात्वा सभर्तृका ।। २२ ।।

स्नाति वै फलकुम्भेन अग्रे देव्या विधानतः ।।

स्नात्वा नान्यमुखं पश्येत्कुम्भस्नानेन वै मुने ।। २३ ।।

तस्य संजायते पुत्रो यथा देवः षडाननः ।।

पृष्ठे मातुः परं पुण्यं तीर्थमप्सरसां शुभम् ।। २४ ।।

रूपसौभाग्यसंपन्नस्तत्र स्नातो भवेन्नरः ।।

उर्वश्या वै पुरा व्यास तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।। २५ ।।

भर्ता पुरूरवा लब्धं ऐलेयोंऽसौ महीपतिः ।।

इति कौतूहलं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत् ।। २६ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथमप्सरसां तीर्थं तत्र जातं महामुने ।।

कारणेन यथा तेन यस्मिन्काले प्रतिष्ठितम् ।।

तथा तन्मे सविस्तारं सरहस्यं प्रकीर्तय ।। २७ ।।

कथं पुरूरवाश्चासौ भार्यास्तस्य वराप्सराः ।।

उर्वशीनाम का सा तु केन जाता वरांगना ।।

सर्वमेतद्यथावृत्तं वद कौतूहलं हि मे ।। २८ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

नरनारायणौ पूर्वं यत्र वै तेपतुस्तपः ।। २९ ।।

बदरिकाश्रमस्थौ तौ तेनेन्द्रो भयमागतः ।।

सर्वाश्चाप्सरसो हृद्या रूपयौवनदर्पिताः ।। 5.1.8.३० ।।

आदिष्टा या मघवता विघ्नार्थं च समागताः ।।

तौ दृष्ट्वाप्सरसस्तत्र रमन्तीर्मदविह्वलाः ।। ३१ ।।

विघ्नार्थमिह आयातास्तदा देवौ जजल्पतुः ।।

अस्माकं न स्त्रियः संति तेन वै विघ्नकारणम् ।। ३२ ।।

एवं संजल्प्य च नरो नारायणमुवाच ह ।।

करिष्याम्यहमेकां वै आसां तु रूपतोऽधिकाम्।।३३।।

मंजर्या सहकारस्य स्त्रीमूरुभ्यां चकार ह ।।

रूपेणाप्रतिमां लोके सर्वाभरणभूषिताम् ।। ३४ ।।

उत्थितां प्रमदां दृष्ट्वा ज्वलनाभां वरांगनाम् ।।

गत्वा शशंसुस्ताः शक्रं न र्तौ लोभयितुं क्षमाः ।। ३५ ।।

शक्रस्तासां वचः श्रुत्वा गत्वा देवावुवाच ह ।।

प्रणामावनतो भूत्वा कृत्वा शिरसि चांजलिम् ।। ३६ ।।

अहमर्थी स्त्रियाश्चास्याः प्रसादः क्रियतामिति ।।

ततस्तां ददतुर्देवाविंद्राय परमेश्वरौ ।। ३७ ।।

अस्मद्वचनसामर्थ्याद्गृहाणेमां त्वमुर्वशीम् ।।

ऊरुभ्यां जनिता यस्मान्नरेणेयं वरांगना ।। ३८ ।।

मंजर्या सहकारस्य तेनेयमुर्वशी स्मृता ।।

पुरंदरो गृहीत्वा तामुर्वशीं परमांगनाम् ।। ३९ ।।

गत्वा स्वर्गमथाहूय चित्रांगदमुवाच ह ।।

शिक्षाऽस्याः क्रियतां चित्र यथा नृत्ये विचक्षणा ।। 5.1.8.४० ।।

क्रियतामचिरादेषा यत्नमास्थाय शोभनम् ।।

एवमुक्ते तु शक्रेण कृता तेन विचक्षणा ।।

वरं प्रवीणा सा जाता नृत्ये गीते च कोविदा ।। ४१ ।।

एवं सा न्यवसत्तत्र सुरसद्मनि सुन्दरी ।।

गते बहुतिथे काले तत्रा गात्स नरेश्वरः ।। ४२ ।।

इलस्यपुत्रो धर्मात्मा नाम्ना चैव पुरूरवाः ।।

इन्द्रस्यार्द्धासनगतो नृत्यं पश्यति तत्र ह ।। ४३ ।।

नृत्यन्तीं वासवस्याग्रे उर्वशीं वीक्ष्य कामुकः ।।

हृतचित्तस्तया राजा न किंचित्प्रत्यपद्यत ।। ४४ ।।

धैर्यं चित्ते समावेश्य मुहूर्तं पर्यवस्थितः ।।

उर्वशी च तदा तेन दर्शनाहतमानसा ।। ४५ ।।

तत्प्रदेशाद्विनिष्क्रम्य कामार्ता चातिविह्वला ।।

भूमौ सा पतिता बाला उच्छ्रिताद्रंगमण्डलात् ।। ४६ ।।

अथात्मानं च संवेद्य उत्थिता भूमिमण्डलात् ।।

दृष्टा सा राजसिंहेन मन्मथेन प्रपीडिता ।। ४७ ।।

गतः पुरूरवा भूमिं तामेव मनसा स्मरन् ।।

स्मरन्ती राजशार्दूलं गता साप्युर्वशी गृहम् ।। ४८ ।।

चित्रांगदगृहे गत्वा दूतं साथ चकार ह ।।

चित्रांगदेन सा नीता रात्रौ यत्र पुरूरवाः ।। ४९ ।।

उर्वश्या रहितः स्वर्गः शून्योऽप्यासीद्दिवौकसाम् ।।

रात्रावेव च सा तेन आनीता त्रिदिवं पुनः ।। 5.1.8.५० ।।

तया विरहितः सोऽपि शून्यचित्तः परिभ्रमन् ।।

उन्मत्ततां गतो व्यास षष्टिवर्षाणि पार्थिवः ।।५१।।

परिभ्रमन्स तीर्थानि महाकालवनं गतः ।।

गंध वेंणोर्वशी स्वर्गे नीता सा परमाप्सराः ।। ५२ ।।

नापि शेते न वा स्नाति हे राजन्निति जल्पति ।।

तावदप्सरसः सर्वास्ताः प्राप्ता यत्र चोर्वशी ।। ५३ ।।

रंभा च मेनका चैव प्रम्लोचा पुंजिकस्थली ।।

जलपूर्णाश्रुपूर्णा च वसंता चंद्रिका तथा ।। ५४ ।।

सूर्यदत्ता विशालाक्षी चंद्रा चन्द्रप्रभा तथा ।।

आगत्य तास्तु सहिता उर्वशीं वाक्यमब्रुवन् ।। ५५ ।।

किं रोदिषि वरारोहे मर्त्यहेतोः सुलोचने ।।

तद्वाक्यमुर्वशी तासां श्रुत्वा वचनम ब्रवीत् ।। ५६ ।।

सौख्यं षण्ढो न जानाति संगात्स्त्रीपुंसयोर्हि यत् ।।

अनयोपमया ज्ञेयं तस्यार्थे कृतनिश्चया ।। ५७ ।।

श्रुत्वा चेति वचस्तस्यास्ताः संमंत्र्य समाहिताः ।।

अविदिते च देवानां महाकालवने गताः ।। ५८ ।।

नृपं च ददृशुस्तत्र वृक्षच्छायानिषेवितम् ।।

दृष्ट्वा चाथ नृपं सर्वा भृशं जाताः सुविह्वलाः ।। ५९ ।।

दृष्ट्वा तथाविधाः सर्वाः कामार्ता सुरयोषितः ।।

मूढचित्ताः प्रहस्यैवमुर्वशी वाक्यमब्रवीत् ।।5.1.8.६०।।

।। उर्वश्युवाच ।। ।।

अयं स पुरुषव्याघ्रो विना येनाहमीदृशी ।।

ऐलः पुरूरवा नाम विख्यातो जगतीपतिः ।। ६१ ।।

एवं ब्रुवन्त्यां वै तस्यामुर्वश्यामप्सरोगणः ।।

मौनीभूतश्चिरं तस्थौ लज्जयानतकन्धरः ।। ६२ ।।

एतस्मिन्नन्तरे प्रायाद्भगवांस्तत्र नारदः ।।

दृष्ट्वा तथागताः सर्वा उर्वश्या सहितं नृपम् ।। ६३ ।।

संप्रेक्ष्य च ततः प्राह कि यूयमिह निस्वनाः ।।

त्यक्त्वा तथाविधं रम्यमिन्द्रस्यालयमुत्तमम् ।। ६४ ।।

वरं च व्रियतां शीघ्रं वियोगो न भवि ष्यति ।।

माहात्म्यं चास्य तीर्थस्य कथयामास नारदः ।। ६५ ।।

अस्मिन्हि दुर्भगा तीर्थे स्नात्वा स्त्री पुरुषोऽपि वा ।।

सौभाग्यं लभते सम्यक्सर्वभोगांस्तथोत्तमान् ।। ६६ ।।

आत्मानं तोलयेद्यस्तु तिलैर्वा लवणेन वा ।।

शर्कराभिश्च बह्वीभिर्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।। ६७ ।।

गुडेन मधुना वापि देवीमुद्दिस्य पार्वतीम् ।।

लवणेन स्वरूपाढ्यस्तिलैः सर्वांगशोभनः ।। ६८ ।।

द्रव्यवृद्धिः शर्करया गुडेनांगेषु पूर्णता ।।

मधुना चैव सौभाग्यं तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।। ६९ ।।

द्वादशैव तु युग्मानि देव्या देवस्य भोजयेत् ।।

कूपीं नखरिणीं दद्यात्ताटंकं कतकांजनम् ।। 5.1.8.७० ।।

वेत्रजां कंचुकीं चैव वस्त्रे कौसुंभके तथा ।।

श्वेतानुलेपनं पुंसां स्त्रीणां दद्याच्च कुंकुमम् ।। ७१ ।।

आषाढे श्रावणे वापि मासि भाद्रपदे तथा ।।

शुक्लाश्विनतृतीयाया मुत्तमं व्रतमाचरेत् ।। ७२ ।।

उत्तमा जायते नारी यथा देवी उमा तथा ।।

उमामहेश्वरौ कार्यौ सौवर्णौ च स्वशक्तितः ।। ७३ ।।

धार्यौ नार्या हि तौ देवौ स्वयं तुलावरोहणे ।।

फलानि चैव देयानि शाकानि विविधानि च ।। ७४ ।।

तत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत् ।।

एवं या कुरुते तत्र तीर्थे नारी समाहिता ।। ७५ ।।

गन्धर्वाप्सरसां लोके मृता याति न संशयः ।।

अत्र तीर्थे च द्वे लिंगे पूजिते देवदानवैः ।। ७६ ।।

दृष्ट्वा ते परमां सिद्धिं प्राप्नुतो दंपती तदा ।।

कार्तिक्यां तु विशेषेण कृत्वा तत्र प्रजागरम् ।।

संपूज्य गंधपुष्पैश्च रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।। ७७ ।।

यथा देव्याः स्वरूपेण वियोगो नैव दृश्यते ।।

तथा तयोर्वियोगश्च दृश्यते न कदाचन ।। ७८ ।।

एवं कृत्वाथ तां विप्र सर्वाश्च त्रिदिवं गताः ।।

उक्तमप्सरसां तीर्थं तीर्थांतरमथोच्यते ।। ७९ ।।

दक्षिणे पृष्ठदेव्या वै माहिषं कुण्डमुच्यते ।।

महिषो दानवः पूर्वं निहतो गणनायकैः ।। 5.1.8.८० ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा मातॄः संपूज्य यत्नतः ।।

प्रेतरक्षः पिशाचानां पीडया स विमुच्यते ।।८१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽप्सरःकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टमोऽध्याः।। ८ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथं तन्माहिषं कुण्डं मातॄणामाकृतिः कथम्।।

रुद्रस्यैव कथं क्षेत्रे महिषो दानवो हतः ।।१।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

कपालखंडमादायं महादेवोऽप्यतिप्रभम् ।

ब्रह्मतेजो मयं दिव्यं ज्वलंतमिव चार्चिषा ।।२।।

क्रीडमानो जगन्नाथो मोहयामास वै सुरान्।।

निमेषात्स इमं लोकं योगात्मा योगलीलया।।३।।

प्राप्य पुण्यतमं क्षेत्रं यत्रातिष्ठन्महाप्रभुः ।।

तत्रतत्र महद्दिव्यं कपालं देवताधिपः ।। ४ ।।

स्थापयामास दीप्तार्चिर्गणानामग्रतः प्रभुः ।।

त्वत्स्थापितमथो दृष्ट्वा गताः सर्वे महौजसः ।। ५ ।।

विनदत्समहानादं नादयंत दिशो दश ।।

क्षोभार्णवाशनिप्रख्यं नभो येन विदीर्यते ।। ६ ।।

तेन शब्देन घोरेण दानवो देवकंटकः ।।

हालाहल इति ख्यातो देशं तमभिधावितः ।। ७ ।।

अमृष्यमाणः क्रोधार्तो दुरात्मा दुर्जयः सुरैः ।।

ब्रह्मदत्तवरश्चैव माहिषं वपुरास्थितः ।। ८ ।।

दैत्यैः परिवृतो घोरै कोटिभिश्चोद्यतायुधैः ।।

तमायांतं तु सक्रोधं महिषं देवकंटकम् ।। ९ ।।

समावेक्ष्याह वै देवो गणान्सर्वा न्पिनाकधृक् ।।

मायावी गणपा दैत्यस्त्रैलोक्यस्यापि कंटकः ।। 5.1.9.१० ।।

आयाति त्वरितो यूयं तस्मादेनं विनिघ्नथ ।।

कपालस्य गतिं सर्व आश्रिता गणनायकाः ।। ११ ।।

ततो देवगणा दृष्ट्वा तमायांतं महासुरम् ।।

गर्जमानं महानादं भ्रममाणं महाभुजम् ।। १२ ।।

बिभिदुः शलसंघातैरसिभि र्मुसलैस्तथा ।।

संमुह्य शरजालेन ततो भूमौ न्यपातयन् ।। १३ ।।

हते तस्मिन्महादेवो देवान्प्रोवाच वै तदा ।।

अहो दर्पातिमूढः स दर्पेण निधनं गतः ।। १४ ।।

एतस्मिन्नंतरे व्यास तत्कपालात्सुभैरवाः ।।

दीप्तास्या मातरः सर्वाः प्रचंडास्त्रा महाबलाः ।। १५ ।।

अभ्यधावंस्तमुद्देशं महादेवं निवेद्य वै ।।

दैत्यं ता भक्षयंति स्म भित्त्वा भित्त्वा महाबलाः ।। १६ ।।

कपालमातरस्तस्मात्ख्याताः क्षेत्रे महाबलाः ।।

महाकपालस्तस्माद्वै तादृशः परि कीर्तितः ।। १७ ।।

स्थापितस्य कपालस्य भित्त्वा समभवत्पुरा ।।

ख्यातं शिवतडागं च सर्वपापप्रणाशनम् ।। १८ ।।

तदद्यापि महद्दिव्यं सरस्तत्र प्रकाशते ।।

त्रिषु लोकेषु विख्यातं गणगंधर्वसेवितम् ।। १९ ।।

पात्रस्थमुद्धुतं वापि शीतोष्णं क्वथितं जलम् ।।

रौद्रं सरः पुनातीहाश्वमेधावभृथो यथा ।। 5.1.9.२० ।।

प्रागाद्ब्रह्मापि तं देशं देवतानां शतैर्वृतः ।।

स्वर्गलोकस्य निःश्रेणी कीर्तिता ब्रह्मणा स्वयम् ।। २१ ।।

अत्र त्यजंति ये प्राणान्रुद्र लोकं व्रजंति ते ।।

धन्या व्यास नरा मर्त्ये महाकालवने स्थिताः ।। २२ ।।

रौद्रे सरसि ये स्नांति जलं वापि पिबंति ये ।।

स्वधर्माचारनिरताः पश्यंतीशानमीश्वरम् ।। २३ ।।

इति स्वर्गगता देवाः स्पृहां कुर्वंति नित्यशः ।। २४ ।।

इदं शुभं दिव्यमधर्मनाशनं महाकपालं सुरदैत्यपूजितम् ।।

महाप्रभं पापहरं सनातनं सुरेशलोकादपि दुर्लभं सदा ।। २५ ।।

तपोरतैः सिद्धगणैरभिष्टुतं यथा नभःस्थं दिननाथमंडलम् ।।

य एकचित्तः शृणुयात्प्रसादतस्त्रिविष्टपं गच्छति सोऽभिनंदितः ।।२६।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां पंचम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्र माहात्म्ये महिषकुण्डरुद्रसरोमाहात्म्यवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थ त्रैलोक्य विश्रुतम्।।

स्वयंभूतं महेशस्य विख्यातं कुटुंबिकेश्वरम्।। १ ।।

मुच्यते सर्वपापैस्तु सप्तजन्मकृतैरपि ।।

शुचिः पश्यति यो देवं कृत्वा श्राद्धं यथा विधि ।। २ ।।

सर्वाँल्लोकानतिक्रम्य शिवलोकं स गच्छति ।।

यस्तु सर्वाणि शाकानि कन्दानि विविधानि च ।। ३ ।।

तीरे तस्य प्रयच्छेत स प्राप्नोति परां गतिम् ।।

पौषे प्रतिपदि सिते अष्टम्यां वा समाहितः ।। ४ ।।

एकेनैवोपवासेन अश्वमेधफलं लभेत् ।।

आश्विन्यां पौर्णमास्यां च शुचिः पश्यति मानवः ।। ५ ।।

पट्टबंधं महेशस्य स विपाप्मा दिवं व्रजेत् ।।

चैत्रे मासि सिते पक्षे पञ्चम्यां समुपोषितः ।। ६ ।।

कर्पूरं कुङ्कुमं चैव मृगनाभि सचन्दनम्।।

निवेदयति देवाय नैवेद्यं घृतपायसम् ।। ७ ।।

स्वरूपं चैव विप्रेन्द्र सभार्यं भोजयेद्द्विजम् ।।

रुद्रलोकमवाप्नोति यावदिंद्राश्चतु र्दश ।। ८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये कुटुम्बिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ।। १० ।। ।। छ ।। ।।

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थं विद्याधरस्य तु ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा विद्याधरपतिर्भवेत् ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथं तीर्थमिदं क्षेत्रे जातमत्र महामुने ।।

प्रसादाद्ब्रूहि मे ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

विद्याधरपतिः कश्चिदासीद्रूपधरः पुरा ।।

ग्रथिता पारिजातस्य माला तेन मनोरमा ।। ३ ।।

गृहीत्वा च स तां मालां गतो वासववेश्मनि ।।

नृत्यंती वासवस्याग्रे दृष्टा तेन च मेनका ।। ४ ।।

दत्ता तस्यै तदा तेन सा माला नृत्यमाश्रितः ।।

सा मेनकास्तुताऽस्थाने मालया मोहिता भवत्। ५ ।।

कोपाविष्टेन शक्रेण शप्तो विद्याधरस्तदा ।।

पृथिव्यां गच्छ पापिष्ठ नृत्यभंगस्त्वया कृतः ।। ६ ।।

विद्याधरपदं त्यक्त्वा मम शापाच्च सांप्रतम्।।

एवमुक्तस्तु शक्रेण वाक्यं विद्याधरोऽब्रवीत।। ७ ।।

अजानता मया नाथ अपराधः कृतोऽधुना ।।

अनुग्रहमतो देव कुरु मे त्वं प्रसा दतः ।। ८।।

एवमुक्तः स शक्रो वै विद्याधरमुवाच ह ।।

गच्छावंतीं त्वमद्यैव यत्रास्ते गांगटी गुहा ।।९।।

तस्याश्चोत्तरभागे तु विद्यते तीर्थमुत्तमम् ।।

ख्यातं तत्त्रिषु लोकेषु नाम्ना विद्याधरं शुभम् ।। 5.1.11.१० ।।

भक्त्या तत्र कृते स्नाने विद्याधरपतिर्भवेत् ।।

अतस्त्वमपि तत्रैव कुरु स्नानं प्रयत्नतः ।।११।।

एवमुक्तः स शक्रेण आगतोऽवंतिमंडले ।।

स्नानं कृत्वा च तेनैव तीर्थे तस्मिन्मनोरमे ।। १२ ।।

प्रभावात्तस्य तीर्थस्य पुनः प्राप्तं पदं स्वकम् ।।

एवं व्यास समाख्यातं तीर्थं विद्याधरं शुभम्।।१३।।

तत्र पुष्पाणि यो दद्याच्चंदनं च विलेपनम् ।।

लभेत्समस्तभोगान्स इहलोके परत्र च ।।१४।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां पञ्चम आवंत्यखंडे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये विद्याधरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ।।११।।

सनत्कुमार उवाच।।

उत्तरे तु प्रवक्ष्यामि मर्कटेश्वरमुत्तमम्।।

तत्र तीर्थं च विख्यातं सर्वकामप्रदायकम् ।। १ ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गोशतस्य फलं लभेत्।।

विस्फोटानां प्रशांत्यर्थं बालानां चैव कारणे ।।२ ।।

मापेन मापितान्कृत्वा मसूरांस्तत्र कुट्टयेत् ।।

शीतलायाः प्रभावेन बालाः संतु निरामयाः ।। ३ ।।

ये पश्यंति नरा भक्त्या शीतलां दुरितापहाम् ।।

न तेषां दुष्कृतं किंचिन्न दारिद्र्यं द्विजोत्तम ।। ४ ।।

न च रोगभयं तेषां ग्रहपीडा तथैव च ।।५।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शीतला माहात्म्यवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं च भैरवम् ।।

श्राद्धं तत्रैव कुर्वीत पितॄनुद्दिश्य भक्तितः ।। १ ।।

पितॄंश्च स नरो व्यास तारयेदात्मना सह ।।

स्वर्गद्वारेण योऽभ्येति रुद्रस्य परमं पदम् ।। २ ।।

भैरवस्याग्रतो देवी पूर्वे तिष्ठति चांबिका ।।

तां तु दृष्ट्वा नरः स्त्री वा मुच्यते सर्वपातकैः ।। ३ ।।

महानवम्यां पुरुषः कृत्वा बस्तमयं बलिम् ।।

महिषं वा सुरां मांसं मालां बिल्वमयीं शुभाम् ।।

भक्त्या निवेद्य देव्यै तु सर्वासिद्धिमवाप्नुयात् ।। ४ ।।

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पूजां कृत्वा महेश्वरे ।।

स्वर्गद्वारेण सोऽभ्येति रुद्रस्य भवनं द्विज ।। ५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये स्वर्गद्वारमाहात्म्य वर्णनंनाम त्रयोदशोध्यायः ।। १३ ।। ।।छ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

स्नात्वा चतुःसमुद्रे तु पश्येद्राजस्थलं शिवम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण पुत्रवाञ्जायते नरः ।। १ ।।

समुद्राः संति चत्वारः क्षारक्षीरदधीक्षवः ।।

समीपे तस्य देवस्य सुद्युम्नेन प्रतिष्ठिताः ।। २ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

राजस्थल समीपे तु समुद्राः केन हेतुना ।।

कथय त्वं मुनिश्रेष्ठ सुद्युम्नेन प्रतिष्ठिताः ।। ३ ।।

लक्षयोजनपर्यंतं जंबुद्वीपं सुशोभनम् ।।

मर्यादायां स्थापितोऽयं समुद्रः क्षारसंज्ञितः ।।४।।

शाकद्वीपे द्विलक्षे तु क्षीराब्धिः संप्रतिष्ठितः ।।

दध्यब्धिस्तु कुशद्वीपे चतुर्लक्षः प्रतिष्ठितः।।

शाल्मले त्विक्षुजलधिर्ह्यष्टलक्षः प्रतिष्ठितः ।। ५ ।।

चत्वारस्ते समाख्याताः समुद्रा भूमिमंडले ।।

राजस्थलसमीपे तु कथमेकत्र संगताः ।। ६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

सुद्युम्नो नाम राजासीत्पुरा कल्पे सुधार्मिकः ।।

तस्य पत्नी वरारोहा नाम्ना ख्याता सुदर्शना ।। ७ ।।

मुनिं दाल्भ्यं च सा दृष्ट्वा पप्रच्छ सुतकाम्यया ।।

भगवन्केन दानेन स्नानेन विधिनाऽथवा ।। ८ ।।

सर्वलक्षणसंपूर्णः पुत्रो लभ्यो मया कथम् ।।

एतदाख्याहि विप्रर्षे याथातथ्यं सविस्तरम् ।। ।। ९ ।।

।। दाल्भ्य उवाच ।। ।।

विहितास्ते पुरा पुत्र्यब्धयः पुत्रेप्सयोत्तमाः ।।

स्वयंभुवेन देवेन ब्रह्मणा लोककारिणा ।। 5.1.14.१० ।।

तेषु राज्ञा कृते स्नाने तव पुत्रो भविष्यति ।।

शंकराराधने पुत्रि तस्मात्प्रेरय वल्लभम् ।। ११ ।।

दाल्भ्यस्यैव तु वाक्येन विचित्राख्यानकेन च ।।

प्रस्थापयामास पतिं शंकराराधने द्रुतम्।। १२ ।।

स गत्वा तोषयामास शंकरं गंधमादने ।।

संतुष्टः शंकरः प्राह शशिसूर्याग्निलोचनः ।।१३।।

अवंतीं गच्छ राजेद्र पुत्रं प्राप्स्यसि शोभनम्।।

मच्छासनाज्जलधयो गमिष्यंति कुशस्थलीम् ।। १४ ।।

मेरुरूपे स्थले राजन्समीपे शंकरस्य च ।।

द्रक्ष्यसि त्वं नरश्रेष्ठ जलधींस्तत्र संगतान्।।

अभ्यर्थितास्त्वया तत्र स्थास्यंति कलया सदा ।। १५ ।।

एवमुक्त्वा महादेवो जगामादर्शनं विभुः ।।

सुद्युम्नो भार्यया सार्धमाजगाम कुशस्थलीम् ।। १६ ।।

आगतस्तु कुशस्थल्यां समुद्रांश्च ददर्श ह ।।

तांस्तु दृष्ट्वा नमश्चक्रे राजस्थलसमीपतः ।। १७ ।।

ते वै दृष्ट्वा च सुद्युम्नं प्रणतं भक्तवत्सलम् ।।

प्रोचुर्वारिधयः सर्वे वरं वरय सुव्रत ।।१६।।

स वव्रे मनसा पुत्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ।।

उवाच च पुना राजा यावत्ति ष्ठति मेदिनी ।।

तावदत्रैव स्थातव्यं राजस्थलसमीपतः ।। १९ ।।

।। समुद्रा ऊचुः ।। ।।

तावत्स्थास्यामहेऽत्रैव यावत्कल्पावसानकम् ।। 5.1.14.२० ।।

भविष्यति च ते पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ।।

अत्र ते स्नानमात्रेण तस्मात्स्नानं समाचर ।। २१ ।।

स्थले चात्र शुभे राजन्स्थास्यामः कलया सह ।।।

एवं व्यास समुद्रास्तु सुद्युम्नेनावतारिताः ।। २२ ।।

कुरुते तेषु यो यात्रां तस्य पुण्यफलं शृणु ।।

स्नानं कृत्वा महापुण्ये समुद्रे क्षारसंज्ञके ।।। ।। २३ ।।

कुर्याच्छाद्धं ततो व्यास पितॄणां भक्तितत्परः ।।

पूजयेच्च महादेवं स्थलस्थं पार्वतीपतिम् ।। २४ ।।

मंडकांश्च ततो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ।।।

पात्रं ताम्रमयं कार्यं लवणेन प्रपूरितम् ।। २५ ।।

सहिरण्यं च दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे ।।

सप्तधान्यसमायुक्तं वेणुजं वस्त्रवेष्टितम् ।। २६ ।।

सदक्षिणं फलैर्युक्तमर्घ्यं दद्यात्प्रयत्नतः ।।

क्षीराब्धिं च ततो गत्वा स्नानं कुर्याच्च पूर्ववत् ।। २७ ।।

क्षीरं तत्र प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण पूरितम् ।।

दध्यब्धौ च तथा कृत्वा दद्याद्दध्योदनं शुभम् ।। २८ ।।

इक्ष्वब्धौ च तथा कृत्वा दद्याद्विप्रे गुडं शुभम् ।।

यात्रां कृत्वा तु वै व्यास गां च दद्यात्पयस्विनीम् ।। २९ ।।।

एवं यः कुरुते यात्रां राजस्थलसमीपतः ।।

भव्यां हि लभते लक्ष्मीं पुत्रांश्चापि मनोरमान् ।। 5.1.14.३० ।।

मृते स्वर्गमवाप्नोति यावदिंद्राश्चतुर्दश ।।

तावत्स्वर्गफलं भुक्त्वा पश्चान्मोक्षं प्रयास्यति ।। ३१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहा त्म्ये राजस्थलेश्वरसमीपे चतुःसमुद्रमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महातीर्थं नाम्ना शंकरवापिका ।।

क्रीडमानेन देवेन निर्मितं तीर्थमुत्तमम् ।। १ ।।

प्रक्षिप्तं देवदेवेन कपालक्षालनं जलम् ।।

वापीगतं कृतं यस्मादतः शंकरवापिका ।। २ ।।

अर्काष्टम्यां नरः स्नात्वा दिशासु विदिशासु च ।।

पूर्वादिक्रमतो यावद्वापीमध्ये तथैव च ।। ३ ।।

हविष्यान्नयुतान्व्यास दद्याच्च करका न्नवान्।।

शाकमूलांश्च विप्रेभ्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु ।। ४ ।।

परत्र चेह ये लोकाः सर्वभावसमन्विताः ।।

तत्रतत्र समायाति भुनक्त्यैश्वर्यमुत्तमम् ।। ।। ५ ।।

ये नरा कीर्तयिष्यंति माहात्म्यमतिभाविकाः ।।

रुद्रलोकेऽपि ते पूज्यास्तेभ्योऽपि सततं नमः ।। ६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ततो वै देवदेवेशः पिनाकी वृषभध्वजः ।।

तुष्टाव प्रयतो भूत्वा देवदेवं दिवाकरम् ।। ७ ।।

आजगाम दिवानाथः संतुष्टः प्राह शंकरम् ।। ८ ।। ।।

।। सूर्य उवाच ।। ।।

वरं वरय भूतेश वरदोऽस्मि ददामि ते ।।

तमाह वरदश्चेत्त्वं याच्यमानं कुरुष्व मे ।। ९ ।।

अंशेन स्थीयतामत्र हितार्थं सर्वदेहिनाम् ।।

अवतीर्णो रविस्तत्र श्रुत्वा माहेश्वरं वचः ।। 5.1.15.१० ।।

ततो देवाधिदेवस्य शंकरस्य महौजसः ।।

वाक्येन भास्करस्तत्र ययौ ख्यातिं महाद्युतिः ।। ११ ।।

शंकरादित्यनामेति लोकानुग्रहकारकः ।।

देवा दैत्याश्च गंधर्वा विस्मिताः सह किन्नरैः ।। १२ ।।

अहो धन्यमिदं स्थानं यत्रास्ते त्रिपुरांतकः ।।

भास्करोऽपि च तत्रस्थस्तीर्थमध्ये च वर्तते ।। १३ ।।

ततस्तुष्टाश्च ते सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।।

देवेशं पूजयामासुरादित्यं शंकरं तथा।।१४।।

मूर्तिमंतश्च ते देवा अवतीर्य च शोभनम् ।।

स्थापयित्वाऽब्रवीद्वाक्यं येऽत्र स्नास्यंति मानवाः ।।१५।।

न दुःखं जायते तेषां जरामरण शोकजम् ।।

सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम्।।

तस्माच्चैवाधिकं ह्यत्र शंकरादित्यदर्शनात्।।१६।।

व्याधयो नाधयश्चैव दारिद्र्यं न कदाचन ।।

ऐश्वर्यं चातुलं तेषां जायते भुवि सर्वदा ।।१७।।

न रोगो न च दारिद्र्यं वियोगो न च बन्धुभिः ।।

जायते मुनिशार्दूल शंकरादित्यदर्शनात्।।१८।।

इत्येवं देवदेवेन पुरा वै शूलपाणिना ।।

शंकरादित्यनाम्ना च स्थापितं परमं पदम् ।। १९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शंकरादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथान्यत्सं प्रवक्ष्यामि तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् ।।

स्थापितं परमं तीर्थं स्वनाम्ना मुनिसत्तम ।। १ ।।

एकदा समये व्यास कपालक्षालनाय वै ।।

शीर्षोदकं गृहीत्वा तु कपालेन महेश्वरः ।। २ ।।

प्रक्षाल्य चाक्षिपद्भूमौ तत्र तीर्थमनुत्तमम् ।।

नाम्ना गन्धवती पुण्या नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।।३।।

ब्रह्मणो रुधिरेणाशु परि पूर्णाभवत्क्षणात् ।।

तस्यां स्नानं सदा शस्तं स्वयं देवेन भाषितम्।। ४ ।।

श्राद्धं च तर्पणं कृत्वा तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।।

वायुभूतास्तु पितरस्तस्यास्ती रे तु दक्षिणे ।। ५ ।।

तिष्ठंति मुनिशार्दूल चिंतयंति स्वगोत्रजम् ।।

आगमिष्यति पुत्रोऽद्य नप्ता वा संतताविह ।। ६ ।।

संयावं पायसं वापि श्यामाकं सनिवारकम् ।।

सकृत्क्षौद्रतिलैर्युक्तं पिण्डं दास्यति वै कदा ।। ७ ।।

तेन पिंडप्रदानेन तृप्तिर्भवति चाक्षया ।।

यस्तु स्नात्वा च वै पिंडं दद्याद्वै चंद्रं पर्वणि ।। ६ ।।

पितरौ द्वादशाब्दानि तृप्तिं यास्यंति तस्य वै ।।

येऽत्रागत्य सुविद्वांसो मानवा वा तथा द्विजाः ।। ९ ।।

पितॄन्संतर्पयिष्यंति स्वर्गस्तेषां सदाऽक्षयः ।।

तत्र यद्दीयते दानं त्रुटिमात्रं तु कांचनम् ।। 5.1.16.१० ।।

अक्षयं तस्य तत्प्रोक्तं ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा ।।

गंगाद्वारे प्रयागे च कुरुक्षेत्रेऽथ पुष्करे ।। ११ ।।

वाराणस्यां गयायां च सा न तृप्तिर्भविष्यति ।।

तुष्टाश्च पितरो नृणां दास्यंति कांक्षितान्वरान्।। १२ ।।

यो यमुद्दिश्य वैकाममिह श्राद्धं करिष्यति ।।

तस्य तज्जायते सर्वं मृतस्य परमा गतिः ।। १३ ।।

नवमी अष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा ।।

सर्वाण्येतानि वै व्यास रवेः संक्रम एव च ।। १४ ।।

ब्रह्मेंद्र रुद्रदेवांश्च सूर्याग्निब्रह्मदैवतान् ।।

विश्वेदेवान्सगन्धर्वान्यक्षाश्च मनुजान्पशून् ।। १५ ।।

सरीसृपान्पितृगणान्यच्चान्यद्भुवि संस्थितम् ।।

श्राद्धं वै श्रद्धया कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत् ।। १६ ।।

मासिमास्यसिते पक्षे पंचदश्यां द्विजोत्तम ।।

इन्दुक्षये यदा मैत्रं विशाखां चैव रोहिणीम् ।। १७ ।।

श्राद्धे पितृगणास्तृप्तिं प्रयांति पितरोऽर्जिताम् ।।

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छता ।। १८ ।।

भक्त्या श्राद्धं प्रकर्तव्यं पित रस्तेन तर्पिताः ।।

अपि धन्याः कुले जाता अस्माकं मतिशालिनः ।। १९ ।।

ये कुर्वंति च वै श्राद्धं पिंडान्ये निर्वपंति च ।।

तेन पिंडप्रदानेन तृप्तिर्नो भविताऽक्षया ।। 5.1.16.२० ।।

इहैत्य वै पुण्यजलेषु सम्यक्स्नात्वा नरस्तांस्तु लभेत कामान् ।।

यान्प्राप्य च प्रेतगणैः समेतः स मोदते देववृ तोऽथ सिद्धः ।। २१ ।।

चित्तं च वित्तं च नृणां च शुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च ।।

पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नृणां प्रयच्छंति हि वांछितानि ।। २२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नीलगन्धवतीप्रभाववर्णनंनाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

दशाश्वमेधिके स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।।

दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मान वः ।। १ ।।

मनुना मानवेन्द्रेण राज्ञा चैव ययातिना ।।

रघुणोशनसा चैव लोमशेन महर्षिणा ।। २ ।।

अत्रिणा भृगुणा व्यास दत्तात्रेयेण धीमता ।।

पुरूरवसा पुण्येन नहुषेण नलेन च ।। ३ ।।

अत्र स्नानेन संप्राप्तं दशाश्वमेधिकं फलम् ।।

संप्राप्ते द्वापरस्यांते राज्ञा बाष्कलिना तथा ।। ४ ।।

दशानामश्वमेधानां फल प्राप्तं द्विजोत्तम ।।

कृष्णवर्णं तथा लिंगं पूजितं भक्तितः सदा ।। ५ ।।

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च तं देवं प्रागुक्तं लभते फलम् ।।

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां देवं संपूज्य भक्तितः ।। ६ ।।

अश्वं दद्याच्च विप्राय सुरूपं च गुणान्वितम् ।।

यावंति तस्य रोमाणि गण्यंते संख्यया द्विज ।। ७ ।।

तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते ।।

शिवलोकात्परिभ्रष्टः सार्वभौमो भवेद्भुवि ।। ८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एकानंशां नमस्कृत्य देवीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।।

पूजां कृत्वा विधानेन सर्वसिद्धिफलं लभेत् ।। १ ।।

अणिमादिगुणान्सर्वान्गुटिकासिद्धिमंजनम् ।।

खड्गं च पादुके चैव विलवासं रसायनम् ।।

सर्वं तुष्टा प्रयच्छेत नात्र कार्या विचारणा ।। २ ।।

सुरामांसोपहारैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता ।।

सर्वान्कामान्नृणां देवी तुष्टा दद्याच्च सर्वदा ।। ३ ।।

महानवम्यां यो देवीं महिषेण प्रपूजयेत् ।।

मेषेण वा यथालाभं सर्वान्कामानवाप्नुया त् ।। ४ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथं देवी समुत्पन्ना एकानंशेति विश्रुता ।।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि सर्वपापप्रणाशिनी ।। ५ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

निशां सस्मार भगवान्स्वां तनूं पूर्वसंभवाम् ।। ६ ।।

ततो भगवती रात्रिरुपतस्थे पितामहम् ।।

तां विविक्ते समालोक्य ब्रह्मोवाच विभावरीम् ।। ७ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

विभावरी महामाये विबुधानामुपस्थितम् ।।

यत्कर्तव्यं त्वया देवि शृणु चार्थस्य निश्चयम्।। ८ ।।

तारकोनाम दैत्येंद्रः सुरशत्रुरनिर्जितः ।।

तस्य भयेन वै देवास्त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः ।। ९।।

तस्माद्भद्रे महेशो वै जनयिष्यति चेद्वरम् ।।

सुतं स भविता तस्य तारकस्यांतकः किल ।। 5.1.18.१० ।।

शंकरम्याभवत्पत्नी सती दक्षसुता तु या ।।

सा पितुः कुपिता भद्रे कस्मिंश्चित्कारणांतरे ।। ११ ।।

भवित्री हिमशैलस्य दुहिता लोकपावनी ।।

विरहेण हरस्तस्या मत्वा शून्यंजगत्त्रयम् ।। १२ ।।

अतपद्धिमशैलस्य कंदरे सिद्धसेविते ।।

प्रतीक्षमाणस्तज्जन्म किंचित्कालं वसिष्यति ।। १३ ।।

तस्मात्सुतप्ततपसोर्भविता यो महाप्रभुः ।।

स भविष्यति दैत्यस्य तारकस्य निवारकः ।। १४ ।।

जातमात्रा तु सा देवी स्वल्पसंज्ञैव भामिनी ।।

विरहोत्कंठिता गाढं हरसंगमलालसा ।। १५ ।।

तयोः सुतप्ततपसोः संयोगः स्यात्सुयुक्तयोः ।।

पार्वतीहरयोस्तस्मात्सुरतं शक्तिकारणम् ।। १६ ।।

भवेत्तत्र सुराणां च कार्यार्थे विप्रमाचर ।।

विघ्नं त्वया विधातव्यं यथा ताभ्यां तथा शृणु ।। १७ ।।

गर्भस्थानेऽथ तां मातः स्वेन रूपेण रंजय ।।

ततो रहसि शर्वस्तां बिभ्रदानंदपूर्वकम् ।।१८।।

हासयिष्यति कालीति ततः सा कुपिता सती ।।

प्रयास्यति तपः कर्तुं ततः सा तपसा युता ।। १९ ।।

जनयिष्यति यं शर्वादिंदुवज्ज्योतिमंड लम् ।।

स भविष्यति हंता वै सुरारीणां न संशयः ।। 5.1.18.२० ।।

त्वयापि दानवा देवि हंतव्या लोकदुर्जयाः ।।

यावच्च न सती देहे संक्रांतगुणसंचया ।। २१ ।।

तत्संगमेन तावत्त्वं दैत्यान्हंतुं भविष्यसि ।।

एवं कृते त्वया देवि तपः काली करिष्यति ।। २२ ।।

समाप्तनियमा सा च यदा गौरी भविष्यति ।।

तदा तवापि सारूप्यं शैलजा संप्रदास्यति ।। २३ ।।

ततस्तवापि सहजा सैकानंशा भविष्यति ।।

रूपांशेन च संयुक्ता त्वमुमाख्या भविष्यसि ।। २४ ।।

एकानंशेति लोकस्त्वां वरदे पूजयिष्यति ।।

भेदैर्बहुविधाकारैः सर्वगां कामसाधनीम् २५ ।।

ॐकारवक्त्रा गायत्री त्वमेव ब्रह्मवादिनी ।।

आक्रांतरुचिराकारा राज्ञां चाहवशालिनी ।।२६।।

विशां त्वं कमलादेवी शूद्राणां जननी स्वयम् ।।

ज्ञानिनां ज्ञेयरूपा त्वं त्वं गतिः सर्वदेहिनाम् ।। २७ ।।

त्वं च कीर्तिमतां कीर्तिस्त्वं भूतिः सर्वदेहिनाम् ।।

रतिदा रक्तचित्तानां प्रीतिस्त्वं स्नेहवर्तिनाम्।। २८ ।।

त्वं कांतिः कृतभूषा णां त्वं शांतिर्हृष्टकर्मणाम् ।।

त्वं च भ्रांतिरबोधानां त्वं कीर्तिः क्रमयाजिनाम् ।। २९ ।।

महावेला समुद्राणां विलासस्त्वं विलासिनाम् ।।

संभूतिस्त्वं पदार्थानां स्थितिस्त्वं लोकशालिनाम् ।। 5.1.18.३० ।।

इत्यनेकविधैर्देवि रूपैर्लोकेषु चर्चिता ।।

ये त्वां पश्यंति वरदे पूजयिष्यंति चापि ये ।।

कामा नाप्स्यंति ते सर्वे नियतं नात्र संशयः ।। ३१ ।।

इत्येवं सा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता सती ।।

एकानंशा महादेवी ध्यातव्या सापि भक्तितः ।।३२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्य एकानंशामाहात्म्यवर्णनंनामाष्टादशो ऽध्यायः ।। १८ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथातः संप्रवक्ष्यामि हरसिद्धिं सुसिद्धिदाम् ।।

पार्वत्या हरणे यत्र सिद्धिः प्राप्ता हरेण च ।। १ ।।

बलिनौ दानवौ जातौ नाम्ना चण्डप्रचंडकौ ।।

उत्खाय त्रिदिवं सर्वं गिरिं कैलासमागतौ ।। २ ।।

दृष्ट्वा तत्र गिरीशं तु उद्यताक्षाक्षहस्तकम् ।।

नागेशं शशिखट्वांगं गृहीत्वा दक्षिणे करे ।। ३ ।।

देविदेवीति जल्पंतं दासस्तेऽस्मीति वादिनम् ।।

यावदेकं तु फलकं तावद्द्यूतं प्रवर्तताम् ।। ४ ।।

रागीभूते तदा देवे तौ प्राप्तौ देवकंटकौ ।।

उत्सादिताः शिवगणा नंदिना प्रतिषेधितौ ।। ५ ।।

ततस्ताभ्यां तदा नंदी शूलाभ्यां प्रविदारितः ।।

समं सव्यदक्षिणं वै सुस्राव रुधिरं बहु ।। ६ ।।

नंदिनं ताडितं दृष्ट्वा तदा शिलादनंदनम् ।।

ध्याता हरेण सा देवी प्रणता साऽग्रतः स्थिता ।। ७ ।।

वध्यतां तौ महादैत्यौ वधामीति वचोऽब्रवीत् ।।

गृहीत्वा मुद्गरं घोरमतिक्रोधादताडयत् ।। ८ ।।

यदा तया हतौ दृष्टौ दानवौ बलगवितौ ।।

हरस्तामाह हे चंडि संहृतौ दुष्टदानवौ ।। ९ ।।

हरसिद्धिरतो लोके नाम्ना ख्यातिं गमिष्यसि ।।

ततः प्रभृति सा देवी हरसिद्धि प्रदायिनी ।।

हरसिद्धिरिति ख्याता महाकाले बभूव ह ।। 5.1.19.१० ।।

यः पश्येत्परया भक्त्या हरसिद्धिं नरोत्तमः ।।

सोऽक्षयाँल्लभते कामान्मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।। ११ ।।

आदिसिद्धिं महादेवीं नित्यां व्योमस्वरूपिणीम् ।।

हरसिद्धिं प्रपश्येद्यः सोऽभीष्टं लभते फलम् ।। १२ ।।

यः स्मरेद्धरसिद्धीति मंत्रं च चतुरक्षरम् ।।

न वैरिणो भयं तस्य दारिद्र्यं नैव जायते ।। १३ ।।

नरो महानवम्यां यो हरसिद्धिं प्रपूजयेत् ।।

महिषं च बलिं दद्यात्स भवेद्भूपतिर्भुवि ।। १४ ।।

नवम्यां पूजिता देवी हरसिद्धिर्हरप्रिया ।।

तुष्टा नृणां सदा व्यास ददात्यनवमं फलम् ।। १५ ।।

सा पुण्या सा पवित्रा च सर्वत्र सुखदायिनी ।।

स्मृता संपूजिता दृष्टा धनपुत्रसुखप्रदा ।। १६ ।।

महानवम्यां ये व्यास हन्यंते महिषादयः ।।

सर्वे ते स्वर्गतिं यांति घ्नतां पापं न विद्यते ।। १७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये हरसिद्धिमाहात्म्य वर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

मासमेकं नरो भक्त्या पश्येद्वा वटयक्षिणीम् ।।

पूजयेत्स्वर्णपुष्पैश्च तस्य सिद्धिर्न हीयते ।। १ ।।

इति वटयक्षिणीमाहात्म्यम् ।।

पिशाचके नरः स्नात्वा चतुर्दश्यां विशेषतः ।।

तिलान्ददाति यो भक्त्या न पिशाचः प्रजायते ।। २ ।।

यं समुद्दिश्य यद्दत्तं तदक्षयतरं भवेत् ।।

तत्कुलं हि पिशाचत्वान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ३ ।।

यस्य नाम्ना नरः स्नाति पिशाचत्वात्स मुच्यते ।।

कुंभान्वा करकान्वापि योऽत्र दद्यात्समंडकान् ।। ४ ।।

तस्य वै शाश्वती मुक्तिः कुले प्रेतो न जायते ।।

शिप्रागुंफेश्वरं दृष्ट्वा रुद्रभक्तो जितेंद्रियः ।। ५ ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यः कंचुकेन फणी यथा ।।

स्नात्वागस्त्येश्वरं पश्येद्योऽतिभक्त्या च मानवः ।। ६ ।।

त्यक्त्वा यमगृहं व्यास रुद्रलोकं स गच्छति ।।

शिप्रायां यो नरः स्नात्वा पश्येड्ढुंढेश्वरं शिवम् ।। ७ ।।

सोऽश्वमेधफलं व्यास लभते नात्र संशयः ।।

देवेनात्र पुरा व्यास वादितो डमरुर्यतः ।। ८ ।।

देवस्तेन समाख्यातो नाम्ना डमरुकेश्वरः ।।

भक्त्या पश्येन्नरो यस्तु देवं डमरुकेश्वरम् ।। ९ ।।

नैव व्याधिभयं तस्य मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।।

अनादिकल्पेश्वरं यस्तु भक्त्या पश्यति मानवः ।। 5.1.20.१० ।।

राज्यं स लभते स्वर्गं यथा देवः पुरंदरः ।।

देवानामप्यसौ व्यास स्पर्धनीयः सदा भवेत् ।। ११।।

कल्पकोटिशतं साग्रं भोगयुक्तस्तु मोदते ।।

पश्येत्सिद्धेश्वरं यस्तु वीरभद्रं च चंडिकाम्।। ।। १२ ।।

सोत्रैव लभते सिद्धिं जयं सर्वत्र मानवः ।।

स्वर्णजालेश्वरं दृष्ट्वा स्नातस्तीर्थे त्रिविष्टपे ।।१३।।

स्वर्णेन पूजयेद्देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

स्नात्वा पश्येन्नरो भक्त्या यः कर्कोटेश्वरं शिवम् ।। १४ ।।

सर्पतो न भयं तस्य दारिद्यं नैव जायते ।।

यः पश्येत्परया भक्त्या महामायां सनातनीम् ।। ।। १५ ।।

विष्णुमायाविनिर्मुक्तः स याति परमं पदम् ।।

अर्चयेत्परया भक्त्या यः कपालेश्वरं नरः ।। १६ ।।

स मुच्येत महापापैर्यद्यपि ब्रह्महा भवेत् ।।

स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं च भैरवम् ।। १७ ।।

दर्शनात्तस्य देवस्य शतयज्ञफलं भवेत् ।। १८ ।।

इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये चतुर्दशतीर्थयात्रावर्णनंनाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि देवं त्रिदशपूजितम् ।।

हनुमत्केश्वरंनाम भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।। १ ।।

शैवे सरसि यः स्नात्वा पश्येद्धनुमत्केश्वरम् ।।

कल्पकोटिसहस्राणि वायुलोके स मोदते ।। २ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

हनुमत्केश्वरो यस्तु ह्युक्तः पूर्वं त्वयाऽनघ ।।

कथां कथय ह्येतस्य वृत्तपूर्वां सनातनीम् ।। ३ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

त्रैलोक्यकण्टकः पूर्वं रावणो नाम राक्षसः ।।

विष्णुना रामरूपेण लंकायां विनिपातितः ।। ४ ।।

घातयित्वा तु तं दुष्टं सीतामादाय जानकीम् ।।

वानरैः सह ऋक्षैश्च नगरीं स्वामुपागतः ।। ५ ।।

तत्र राज्यमनुप्राप्य ऋषिभिः परिवारितः ।।

कथावसाने रामेण ह्यगस्त्यो मुनिसत्तमः ।। ६ ।।

पप्रच्छ च द्वयोर्वीर्यं शंभुवातजयोस्तदा ।।

तदा दाशरथिं प्राह अग स्तिर्मुनिसत्तमः ।। ७ ।।

अनौपम्यो यथा देवो युद्धे शौर्यं? महेश्वरः ।।

ज्ञेयो वायुसुतस्तद्वत्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।। ८ ।।

एतच्छुत्वाथ हनुमान्यद्धरेणो पमा मम ।।

कृता मुनिवरेणेह प्रत्यक्षं राघवस्य ह ।। ९ ।।

गमिष्ये नगरीं लंकां लिंगमेकं प्रयाचितुम् ।।

राक्षसेन्द्रं महाभागं विभीषणमकल्म षम् ।। 5.1.21.१० ।।

ततो गतः स लंकायां विभीषणमुवाच ह ।।

देहि मे त्वं महाभाग लिंगमेकं च शोभनम् ।। ११ ।।

उक्तं च राक्षसेन्द्रेण गृहाणैतद्यथा रुचि ।।

एतानि षट् च लिंगानि रावणस्थापितानि वै ।। १२ ।।

त्रैलोक्यविजयात्पूर्वं मम भ्रात्रा महात्मना ।।

एतेषु यदभीष्टं ते लिंगं कथय सुव्रत ।।

तत्प्रयच्छामि तेऽद्यैव सत्यमेतत्प्लवंगम ।। १३ ।।

ततो जग्राह हनुमाँल्लिंगं मौक्तिकसंनिभम् ।।

यदेतद्दृश्यते वीर तत्प्रयच्छ ममानघ ।। ।। १४ ।।

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यमथोवाच विभीषणः ।।

दत्तमेतन्महावीर लिंगं यद्धृतवानसि ।। १५ ।।

श्रूयते हि पुरावृत्तं लिंगमेतद्धनेश्वरः ।।

रुद्र भक्त्या समायुक्तस्त्रिकालमप्यपूजयत् ।। १६ ।।

रावणेन यदा बद्धस्तदानीं हि धनेश्वरः ।।

लिंगस्यास्य प्रभावेन विमुक्तः समपद्यत ।। १७ ।।

प्रसादात्तस्य लिंगस्य धनेशो धनरक्षकः ।।

गृहीत्वा तन्महालिंगं स्वस्थो जातोऽथ वानरः ।। १८ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

गृहीत्वा तु ततो लिंगं प्रस्थितो विमलेंऽबरे ।।

सप्तमे दिवसे चैव संप्राप्तोऽवंतिकां पुरीम् ।। १९ ।।

तत्र रुद्रसरस्तीरे स्थाप्य स्नानमथाकरोत् ।।

महाकालस्य पूजार्थं गमनं प्रत्यचिंतयत् ।। 5.1.21.२० ।।

उद्धर्तुकामस्तल्लिगमुद्धर्तुं न शशाक सः ।। २१ ।।

ततो व्यवस्थितो देवः प्राह तं वायुनन्दनम् ।।

अस्मिन्क्षेत्रे हनूमन्मां त्वन्नाम्नैव प्रतिष्ठापय ।। २२ ।।

हनुमत्केश्वरं चाथ लोके ख्यातं भविष्यति ।।

शैलवच्चोन्नतं लिंगं स्थापितं वायुसूनुना ।। २३ ।।

शनौ पश्येन्नरो यस्तु हनुमत्केश्वरं शिवम् ।।

तस्य शत्रुभयं नास्ति संग्रामे जयमाप्नुयात् ।। २४ ।।

न च चौरभयं तस्य न दारिद्र्यं न दुर्गतिः ।।

तैलाभिषेकं यः कुर्याद्धनुमत्केश्वरे शिवे ।।२५।।

तस्य रोगाः प्रलीयन्ते ग्रहपीडा न जायते ।।

ये द्रक्ष्यंति नराः भक्त्या तेषां मोक्षो भविष्यति ।।२६।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये हनुमत्केश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामै कविंशोऽध्यायः ।।२१।। ।। छ ।।

।। श्रीसनत्कुमार उवाच ।। ।।

यमेश्वरं तु यः पश्येत्स्नापयित्वा तिलांभसा ।।

कुंकुमेन समालिप्य पूजयेदुत्पलैस्ततः ।। १ ।।

दहेत्कृष्णागरुं धूपं दापयेत्तिलतण्डुलान् ।।

य एवमर्चयेद्देवमीश्वरं शूलहस्तकम्।। २ ।।

यत्र कुत्र मृतस्यापि यमः पितृसमो भवेत् ।। ३ ।।

।। इति यमेश्वरमाहात्म्यम्।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

कथयामि परं व्यास तीर्थं तीर्थेषु चोत्तमम् ।।

नाम्ना रुद्रसरः प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४ ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पश्येत्कोटेश्वरं शिवम् ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५ ।।

श्राद्धं तत्रैव कृत्वा तु शृणु यत्फलमाप्नुयात् ।।

दशानामश्वमेधानां वाजपेयशतस्य च।।६।।

फलं कोटिगुणं व्यास लभते नात्र संशयः।।

पितॄनुद्दिश्य यत्किंचित्कोटितीर्थे प्रदीयते।।७।।

तत्सर्वं कोटिगुणितं जायते नात्र संशयः।।

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा ध्यायेद्यः परमाक्षरम्।।८।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो निर्मोकेन यथोरगः ।।

प्रातरुत्थाय यो विप्र तत्र स्नानं करोति वै ।।९।।

दृष्ट्वा देवं महाकालं गोसहस्रफलं लभेत्।।

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा सप्तरात्रोषितः शुचिः ।।5.1.22.१०।।

चांद्रायणसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।।

जागरं तत्र कुर्याद्यो ह्यनंतफलमश्नुते ।। ११ ।।

गन्धपुष्पार्चनं कृत्वा महास्नपनपूर्वकम् ।।

य एवं नयते रात्रिं सोपवासो जितेंद्रियः ।। १२ ।।

लभते सर्वकामित्वं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।।

कार्तिक्यामथ वैशाख्यां देवं तत्र प्रपूजयेत् ।। १३ ।।

गंधपुष्पैश्च कालीनैस्तथा वस्त्रैः सुशोभनैः ।।

कर्पूरं कुंकुमं चैव श्रीखण्डमगरुं तथा ।। १४ ।।

समभागानि कृत्वा तु शिलापृष्ठे च पेषयेत् ।।

अनुलिप्य महाकालं रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।। १५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये रुद्रसरोमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः ।। ।। २२ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथ यात्रां प्रवक्ष्यामि महाकालस्य यत्नतः ।।

शिवां श्रेयस्करीं पुण्यां पुण्यलोकप्रदायिनीम् ।। ।। १ ।।

स्नात्वा सरसि रुद्रस्य दृष्ट्वा कोटेश्वरं शिवम्।।

नमस्कृत्य ततो गच्छेन्महाकालं सनातनम् ।। २ ।।

गन्धैः पुष्पैर्नमस्कारैः संपूज्य त्रिदशेश्वरम्।।

प्रणिपत्य ततो गच्छेद्देवं कपालमोचनम् ।। ३ ।।

तत्रैव देवदेवेशः कपालं न्यस्तवान्क्षितौ ।।

कपाले तत्क्षणान्न्यस्ते तत्राभूल्लिंगमुत्तमम् ।। ।। ४ ।।

कपालमोचनं नाम सर्वपापप्रणाशनम् ।।

तत्र वै स्नपनं कुर्यादाज्यपलशतेन वै ।। ५ ।।

तदर्धार्धेन पादेन वित्तशाठ्यविवर्जितः ।।

काले पूर्णे स विप्रेन्द्र शिवलोके महीयते ।। ६ ।।

नमस्कृत्य ततो गच्छेत्कपिलेश्वरमुत्तमम् ।।

दर्शनादस्य देवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ७ ।।

हनुमत्केश्वरं देवं ततो गच्छेत्समाहितः ।।

ऐश्वर्यमतुलं व्यास दर्शनादस्य जायते ।। ८ ।।

ततो गच्छेन्महादेवं पैप्पलाख्यं सनातनम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण मुक्तिः स्याद्द्विजसत्तम ।। ९ ।।

स्वप्नेश्वरं ततो गच्छेद्भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।।

दर्शनादस्य देवस्य दुःस्वप्नं च विनश्यति ।। 5.1.23.१० ।।

ततो गच्छेन्महादेवमीशानं विश्वतोमुखम्।।

यस्य दर्शनमात्रेण विश्वस्यैव पतिर्भवेत् ।। ११ ।।

सोमेश्वरं ततो गच्छेज्जितक्रोधो जितेंद्रियः ।।

कुष्ठरोगादिदोषेभ्यो दर्शनादस्य मुच्यते ।। १२ ।।

वैश्वानरेश्वरं व्यास ततो गच्छेत्समाहितः ।।

तस्य वृद्धिः सदा लोके जायते तस्य दर्शनात् ।। १३ ।।

बीजपूरकहस्तं तु लकु लीशं ततो व्रजेत् ।।

रुद्रत्वं दर्शनात्तस्य जायते नात्र संशयः ।। १४ ।।

ततो गच्छेन्महादेवं गद्याणेश्वरमुत्तमम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण जायंते सर्व सिद्धयः ।।१५।।

अभ्यर्थितः सदा देवैः पूजितः सिद्धिकारणात् ।।

तेनाभ्यर्थितेश्वरोऽयं विख्यातो विघ्ननायकः ।।१६।।

वयोवृद्धं ततो गच्छेन्महाकालं सनातनम् ।।

न रोगो न जराव्याधिर्दर्शनान्नात्र संशयः ।। १७ ।।

विघ्ननाशं ततो गच्छेत्प्राणीशं बलमुत्तमम् ।।

स्नानं घटशतैस्तस्य कुर्याद्भक्त्या समाहितः ।। १८ ।।

तस्य चैव कृते स्नाने लभ्यंते सर्वसिद्धयः ।।

स्वर्गश्चापि सदा व्यास दर्शनादस्य जायते ।। १९ ।।

तनयं तमनूल्लंघ्य दंड पाणिं ततो व्रजेत् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण यमलोको न दृश्यते ।। 5.1.23.२० ।।

पुष्पदन्तं ततो गच्छेद्भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।।

यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ।। २१ ।।

गुह्यं चैव महाकालं ततो गच्छेत्समाहितः ।।

यस्य दर्शनमात्रेण गुह्यपापैः प्रमुच्यते ।। २२ ।।

ततो गच्छेत्समाधिस्थो दुर्वासेश्वरमुत्तमम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो नरो भवेत् ।। २३ ।।

श्वासावरोधनं कृत्वा दुर्वाससः समीपतः ।।

गौरीं गत्वा महादुर्गां त्यजेच्छ्वासमनंतरम् ।। २४ ।।

तत्रोच्छ्वासो विमोक्त्यस्तामभ्यर्च्य तु सर्वथा ।।

कालेश्वरं ततो गच्छेद्देवदेवं महेश्वरम् ।। २५ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण यमलोकं न पश्यति ।।

विधीशं च ततो गच्छेद्देवदेवं महेश्वरम् ।। २६ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण बधिरत्वं न जायते ।।

कीर्तयेदात्मनो नाम स्थानं गोत्रं च तस्य वै ।। २७ ।।

न कीर्तयेद्यदा नाम सा यात्रा विफली भवेत् ।।

देवस्याग्रे ततो व्यास उपविश्य समाहितः ।। ।। २८ ।।

भक्तियुक्तस्ततो ब्रूयान्नमस्कृत्वा पुनःपुनः ।।

मया समर्पिता यात्रा त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।। २९ ।।

संसारसागराद्धोरान्मामुद्धर जगत्पते ।।

अनेन विधिना यस्तु महाकालं प्रदक्षयेत् ।। 5.1.23.३० ।।

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा ।।

गोलक्षं द्विजलक्षाय दत्त्वा यल्लभते फलम् ।। ३१ ।।

तत्फलं देवदेवस्य सकृद्दत्त्वा प्रदक्षिणम्।।

भक्त्या परमया युक्तो महाकालं प्रदक्षयेत् ।। ३२ ।।

पदेपदे यज्ञफलमिति मे शंकरोऽब्रवीत् ।।

षष्टिकोटि सहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ।। ३३ ।।

पूजितानि भवंत्यत्र यात्रेश्वरसमर्चनात् ।।

य एवं कुरुते यात्रां शिवध्यानपरायणः ।। ३४ ।।

सहस्रदक्षिणां दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ।।

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ३५ ।।

एवं यात्रां समाप्याथ गत्वा निजगृहं नरः ।।

यात्रादैवत संख्यान्वै षड्विंशतिद्विजोत्तमान्।। ३६ ।।

भोजयेच्छिवभक्तांश्च शिवध्यानपरायणान् ।।

सवस्त्रां दक्षिणां दत्त्वा प्राप्यानुज्ञां विसर्जयेत् ।। ३७ ।।

यात्राक्रमेण चैकैकं द्वारांतरमनुव्रजेत् ।।

धर्मोपदेशके पश्चात्सर्वोपस्करसंयुताम् ।। ३८ ।।

धेनुं पयस्विनीं दद्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।।

भुञ्जीताथ स्वयं व्यास सर्वभृत्यसमन्वितः ।। ३९ ।।

दीनानाथदरिद्रांधविकलाद्यांश्च भोजयेत् ।।

यदत्र फलमुद्दिष्टं तद्वदामि शृणुष्व मे ।। 5.1.23.४० ।।

कुलानां शतमुद्धृत्य मातापित्रोः समाहितः ।।

कल्पकोटिसहस्राणि शिवलोके स मोदते ।। ४१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये महाकालेश्वरयात्रामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।। २३ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

वाल्मीकेश्वरमित्याख्यं यस्तु देवं प्रपूजयेत् ।।

मौनी ध्यानपरो भूत्वा स कवित्वमवाप्नुयात् ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथमत्र समुत्पन्नः कोऽसौ वाल्मीकेश्वरः प्रभुः ।।

यस्य दर्शनमात्रेण कवित्वमुपजायते ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

आसीद्व्यास पुरा विप्रः सुमतिर्भृगु वंशजः ।।

रूपयौवनसंपन्ना तस्य भार्याथ कौशिकी ।। ३ ।।

तस्य पुत्रः समुत्पन्नो ह्यग्निशर्मेति नामतः ।।

स पित्रा प्रोच्यमानोऽपि वेदाभ्यासं न मन्यते ।। ४ ।।

ततो बहुतिथे काले अनावृष्टिरजायत ।।

तस्यां विपद्गतः सोऽथ दक्षिणामाश्रितो दिशम् ।। ५ ।।

ततोऽसौ सुमतिर्विप्रः सभार्यः स सुतस्तथा ।।

विदेशं काननं प्राप्तः कृत्वा चाश्रममाश्रितः ।। ६ ।।

आभीरैर्दस्युभिः सार्धं संगोऽभूदग्निशर्मणः।।

आगच्छति पथा तेन यस्तं हंति स पापकृत्।। ७ ।।

स्मृतिर्नष्टा गता वेदा गतं गोत्रं गता श्रुतिः ।।

कस्मिंश्चिदथ काले तु तीर्थयात्रा्प्रसंगतः।। ८ ।।

सप्तर्षयः पथा तेन सुव्रताः समुपस्थिताः ।।

अग्निशर्माथ तान्दृष्ट्वा हन्तुकामोऽब्रवीदिदम्।। ९ ।।

वस्त्राणीमानि मुच्यध्वं छत्रिकोपानहौ तथा ।।

हन्तव्या हि मया यूयं गन्तारो यम सादने ।। 5.1.24.१० ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अत्रिर्वचनमब्रवीत्।।

अस्मत्पीडनजं पापं कथं ते हृदि वर्तते ।।

वयं तपस्विनो भूत्वा तीर्थयात्राकृतोद्यमाः ।। ११ ।।

।। अग्निशर्मोवाच ।। ।।

ममास्ति माताथ पिता सुतो भार्या गरीयसी ।।

पोषयामि सदा तांस्तु एतन्मे हृदि संस्थितम् ।। १२ ।।

।। अत्रिरुवाच ।। ।।

पित्रादीनाशु पृच्छस्व स्वकर्मोपार्जितं प्रति ।।

यद्युष्मदर्थं क्रियते पापं तत्कस्य कथ्यताम् ।।१३।।

यदि ते कथयंति स्म मा मृषा प्राणिनो वधीः ।। १४ ।।

।। अग्निशर्मोवाच ।। ।।

न कदाचिन्मया ते तु संपृष्टा ईदृशं वचः।।

युष्माकं वचसा मेऽद्य प्रतिबोधः प्रवर्तते ।। १५।।

गत्वा पृच्छामि तान्सर्वान्कस्य भावश्च कीदृशः ।।

यूयमत्रैव तिष्ठध्वं यावदागमनं मम ।। १६ ।।

इत्युक्त्वा ताञ्जगामाशु पितरं स्वमुवाच ह ।।

धर्मस्य प्रतिघातेन प्राणिनां पीडनेन च ।। १७ ।।

सुमहद्दृश्यते पापं कस्य तत्कथ्यतां मम ।।

पिता प्राह तथा माता नापुण्यमावयोरिह ।। १८ ।।

त्वं जानासि यत्कुरुषे कृतं भाव्यं पुनस्त्वया ।।

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भार्या वचनमब्रवीत् ।। १९ ।।

तयाप्युक्तं न मे पापं पापमेतत्तवैव हि ।।

तद्वाक्यमब्रवीत्पुत्रं बालोऽहमितिसोऽब्रवीत् ।। 5.1.24.२० ।।

तज्ज्ञात्वा हृदयं तेषां चेष्टितं चैव तत्त्वतः ।।

नष्टोऽहमिति मन्वानः शरणं मे तपस्विनः ।। ।। २१ ।।

क्षिप्त्वाथ लगुडं कृष्णं येन वै जंतवो हताः।।

प्रकीर्य केशांस्त्वरित ऋषीणामग्रतः स्थितः ।। २२ ।।

प्रणम्य दंडपातेन ततो वचनमव्रवीत् ।।

न मे माता न च पिता न भार्या न च मे सुतः ।। २३ ।।

सर्वैस्तैः परिमुक्तौऽहं भवतां शरणं गतः ।।

सुष्ठूपदेशदानान्मां नरकात्त्रातुमर्हथ ।। २४ ।।

एवं तं वादिनं दृष्ट्वा ऋषयोऽत्रिमथाब्रुवन्।।

भवतो वचनादस्य प्रतिबोधः समागतः ।। २५ ।।

भवताऽयमनुग्राह्यः शिष्यो भवतु ते मुने ।।

तथेत्युक्ताथ तान्प्राह चाग्निं ध्यानं समाचर ।। २६ ।।

अनेन ध्यानयोगेन महामंत्रजपेन च ।।

अनेकदुस्तरात्युग्रपापकृज्जनघातकः।।

संस्थितो वृक्ष मूले त्वं परा सिद्धिं गमिष्यसि ।। २७ ।।

इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे संकामं सोऽपि तत्र वै ।।

तद्ध्यानस्थोऽभवद्योगी वत्सराणि त्रयोदश ।। २८ ।।

तस्योपर्यभवत्तत्र वल्मीकोऽविचलस्य च ।।

निवृत्तास्तु पथा तेन मुनयस्तत्र शुश्रुवुः ।। २९ ।।

उदीरितं ध्वनिं तेन वल्मीके विस्मयान्विताः ।।

ततः खनित्वा वल्मीकं काष्ठीभूतोरुशंकुभिः ।।5.1.24.३०।।

तं दृष्ट्वोत्थापयामासुर्मुनयो नयसंयुतम् ।।

नमश्चक्रेऽथ तान्सर्वान्स विप्रो मुनिपुंगवान् ।।३१।।

तान्प्राह प्रणतो भूत्वा तपसा दीप्ततेजसः।।

प्रसादाद्भवतामद्य ज्ञानं लब्धं मया शुभम्।।३२।।

दीनोऽहमुद्धृतः सर्वैर्मग्नोऽहं पापकर्दमे ।।

तस्येति ते वाक्यमूचुः परमधार्मिकाः ।। ३३ ।।

वल्मीकेऽस्मिन्स्थितः पुत्र यतस्त्वमेकचित्ततः ।।

वाल्मीकिरिति ते नाम भुवि ख्यातं भवि ष्यति ।। ३४ ।।

इत्युक्त्वा मुनयो जग्मुः स्वां दिशां तपसान्विताः ।।

गतेषु मुनिमुख्येषु वाल्मीकिस्तपतां वरः ।।

कुशस्थल्यामथागम्य समाराध्य महेश्वरम् ।। ३५ ।।

तस्मात्कवित्वमासाद्य चक्रे काव्यं मनोरमम् ।।

रामायणं च यत्प्राहुः कथां सुप्रथमस्थिताम्।। ३६ ।।

ततः प्रभृति देवेशो वाल्मीकेश्वरसंज्ञकः ।।

ख्यातोऽवंत्यां ततो व्यास नृणां कवित्वदायकः ।। ३७ ।।

इति ते कथितं लिंगं वाल्मीकेश्वरमुत्तमम् ।।

यस्य दर्शनमात्रे ण कवित्वमुपपद्यते ।। ३८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवंतीक्षेत्रमाहात्म्य वाल्मीकेश्वरमाहात्म्य वर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ।। २४ ।।छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शुक्रेश्वरं समभ्यर्च्य सितपुष्पैर्विलेपनैः ।।

प्रणिपत्य ततो भक्त्या रुद्रलोके महीयते ।। १ ।।

भीमेश्वरं नरो दृष्ट्वा भक्त्या संपूज्य यत्नतः ।।

न भयं लभते व्यास रणे रात्रौ जलेऽनले ।। २ ।।

गर्गेश्वरं स्नापयित्वा तिलतैलेन मानवः ।।

बिल्वपत्रैस्तु संपूज्य धर्मवृद्धिमवाप्नुयात् ।। ३ ।।

उपोषितश्चतुर्दश्यां तिलप्रस्थतिलांभसा ।।

स्नापयित्वा तिलैरिष्ट्वा सदा सौख्यमवाप्नुयात् ।। ४ ।।

गोसहस्रं नरो दत्त्वा भावं कृत्वा विशेषतः ।।

भवबंधविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५ ।।

कामेश्वरं समभ्यर्च्य कुंकुमादिविलेपनैः ।।

कामिकेन विमानेन याति स्वर्गं न संशयः ।। ६ ।।

चूडामणिं नमस्कृत्य नवम्यां कार्तिके सिते ।।

न वियोनिं नरो याति धर्मबुद्धिः स जायते ।। ७ ।।

चंडीश्वरं समभ्यर्च्य कृष्णाष्टम्यामुपोषितः ।।

निर्माल्योल्लंघनोत्थेन न शोकेनापि लिप्यते ।। ८ ।।

इत्यादितीर्थानि महेश्वरस्य पुण्यानि सर्वाणि नरोऽभिगम्य ।।

विशुद्धचित्तो भुवि भावितात्मा प्रयाति शंभोर्भुवनं सुरम्यम्।। ९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शुक्रेश्वरभीमेश्वर गर्गेश्वरकामेश्वर चूडामणीश्वर चण्डीश्वरादितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ।। २५ ।। । छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

गुह्यस्थाने पवित्राणि कीर्तितानि त्वया मुने ।।

प्रमाणं कथयस्वाद्य महाकालवनस्य मे ।। १ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

यथाश्रुतं मया पूर्वं गदतो ब्रह्मणः स्वयम् ।।

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु त्वं गदतो मम ।। २ ।।

योजनस्यैव पर्यंतं चतुर्दिक्षूपशोभितम् ।।

सौवर्णैस्तोरणैश्चैव मुक्तादामविलंबिभिः ।। ३ ।।

द्वाराणि तत्र शोभंते कांचनैः कलशैः स्थितैः ।।

सितपद्ममुखैर्द्वारैरनेकमणिमंडितैः ।। ४ ।।

महेश्वरप्रयुक्ताश्च द्वाराध्यक्षा महाबलाः ।।

द्वारेषु तेषु शोभंते लोकानुग्रहकारकाः ।। ५ ।।

पिंगलेशः स्थितः पूर्वे बालरूपो विभावसुः ।।

तीर्थस्याभिमुखो गौरो गुरुर्गणैरथानुगः ।। ।। ६ ।।

दक्षिणेऽपि महायोगी कायावरोहणेश्वरः ।।

वित्तेशः पश्चिमे द्वारे क्षेत्रस्याभिमुखः स्थितः ।। ७ ।।

नियुक्तो वै महेशेन वारुणीं दिशमास्थितः ।।

उत्तरां दिशमाश्रित्य स्थितश्चैवोत्तरेश्वरः ।। ८ ।।

साधकः सर्वकार्याणामादिष्टः शंकरेण सः ।।

मानवा ये वसंत्यत्र क्षेत्रमध्ये सुधार्मिकाः ।। ९ ।।

मृता रुद्रपुरं यांति विमानैः सार्वकामिकैः ।।

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामथ वार्केन्दुसंगमे ।। 5.1.26.१० ।।

पंचेशानीं नमस्कृत्य प्रतिलोमानु लोमतः ।।

उपोषितो दिनैकेन ध्यायमानो महेश्वरम् ।। ११ ।।

मुच्यते सर्वपापैस्तु बहुजन्मकृतैरपि ।।

एवं च विप्र यो यात्रां पंचेशानीं समारभेत् ।। १२ ।।

अनेनैव स्वदेहेन रुद्रलोकं स गच्छति ।।

पंचेशानीमथान्यां ते सुखेन क्रियते यथा ।। १३ ।।

तथा शृणु प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।।

प्रातः स्नात्वा रुद्रसरस्येकादश्यां समाहितः ।। १४ ।।

श्राद्धं कृत्वा महाकालं नत्वा चेशानमीश्वरम् ।।

पिंगलेशं ततः प्राप्य स्नात्वा श्राद्धं समाचरेत् ।। १५ ।।

उपगम्य ततो देवं गणेशं पिंगलेश्वरम् ।।

गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च तमभ्यर्च्य निवर्तयेत् ।। १६ ।।

महाकालेश्वरं प्राप्य भूयः स्नातो जितेंद्रियः ।।

अर्चयेद्देवदेवेशं स्वयंभुवं सनातनम् ।। १७ ।।

ईशाने गमयेद्रात्रिं कृत्वा वै नक्तभोजनम् ।।

ध्यायमानो महेशानं भूमौ विन्यस्य विग्रहम् ।। १८ ।।

द्वादश्यां पूर्ववत्सर्वं प्रातः स्नात्वा व्रजेन्नरः ।।

कायावरोहणं गत्वा पिंगलेश्वरवद्यजेत् ।। १९ ।।

त्रयोदश्यामथाप्येवं बिल्वेशं पश्चिमेऽर्चयेत् ।।

चतुर्दश्यां तथा सौम्ये पूजयेदुत्तरेश्वरम् ।। 5.1.26.२० ।।

अमावास्यां शुचिः स्नातो महाकालेश्वरं यजेत् ।।

गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ।। २१ ।।

गीतनृत्यादिकं कृत्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।।

यात्रां कृत्वा तु पूर्वोक्तां ततो निजगृहं व्रजेत् ।। २२ ।।

ब्राह्मणान्भोजयेत्पञ्च शिवभक्तिपरायणान् ।।

प्रणम्य देवतारूपान्महाकालोषितान्द्विजान् ।। २३ ।।

पूजयित्वा हिरण्येन सूक्ष्मवस्त्रगुणैर्नवैः ।।

रथं पिंगलके दद्याद्गजं कायावरोहणे ।। २४ ।।

दत्त्वा बिल्वेश्वरे चाश्वं वृषं दत्त्वा तु चोत्तरे ।।

धेनुं दत्त्वा महाकाले सर्वोपस्करसंयुतम् ।। २५ ।।

य एवं कुरुते व्यास तस्य पुण्यफलं शृणु ।। २६ ।।

पितृकैर्मातृकैः सार्धं कुलैः स दिवि मोदते ।।

अप्सरोगीतनृत्याद्यैर्विमानैः सार्वकामिकैः ।। २७ ।। ।।

इति पंचेशानीयात्रामाहात्म्यम् ।। ।।

यस्तु प्रदक्षिणां कुर्यान्नियमेन कुशस्थलीम् ।।

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।। २८ ।।

यस्तु पद्मावतीं पश्येद्दर्चयेत्पंकजैर्नरः ।।

दत्त्वा धूपं सनैवेद्यं मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत् ।। २९ ।।

स्वर्णशृंगाटिकां व्यास कुसुमैः स्वर्णसंनिभैः ।।

समभ्यर्च्य महाभक्त्या स याति शिवमन्दिरम् ।। 5.1.26.३० ।।

अवन्तिनीं तु यः पश्येद्देवीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।।

कामिकेन विमानेन याति पौरंदरं पुरम् ।। ३१ ।।

अर्चयेत्पंकजैर्भक्त्या यो देवीममरावतीम् ।।

अमरैः सह संहृष्टो मोदते दिवि सर्वदा ।। ३२ ।।

देवीमुज्जयनीं भक्त्या यः पश्यति समाहितः ।।

सर्वैश्वर्यसमायुक्तो रुद्रलोके महीयते ।। ३३ ।।

विशालां चैव यः पश्येद्रुद्रभक्त्या समाहितः ।।

मुच्यते त्रिविधैः पापैर्नात्र कार्या विचारणा ।। ३४ ।। ।।

इति श्रीकल्पसप्तकमहिमा ।। ।।

शृणु व्यास महातीर्थं पुरा यद्ब्रह्मणार्चितम् ।।

अकूरेश्वरमित्याख्यं यत्र सिद्धः पितामहः ।। ३५ ।।

तत्र देवार्चनं कृत्वा कृष्णाष्टम्यामुपोषितः ।।

जितेंद्रियः शुचिर्दांतो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।। ३६ ।।

न वदेत्केनचित्सार्धं नरः प्रातर्गृहे स्थितः ।।

दृष्ट्वाऽक्रूरेश्वरं देवं हेमदानफलं लभेत् ।।३७।। ।।

इत्यक्रूरेश्वरमाहात्म्यम् ।। ।।

यस्तु पश्यति ब्रह्माणं शुचिः स्नातो जितेंद्रियः ।।

मुच्यते पातकाद्धोराद्ब्रह्मलोकं मृतो व्रजेत् ।। ३८ ।।

पद्मासनस्थितो ब्रह्मा ध्यायमानः परं पदम् ।।

वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैर्विज्ञप्तः कर्मसंभवान् ।। ३९ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

आदित्या मरुतः साध्यास्तथा चैवाश्विनावुभौ ।।

पितरो ये च लोकानां पूज्यंते भुवि मानवैः ।। 5.1.26.४० ।।

ग्रहार्कतारका यक्षा दिग्गजाश्च्यानलानिलाः ।।

अमी देवा वयं सर्वे त्वदंशाः परिपठ्यते ।। ४१ ।।

कथं ध्यायसि देवेश एतत्सर्वं ब्रवीहि नः ।। ४२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

द्वे विद्ये तत्त्वरूपे ये परा चैवापरा तथा ।।

ते द्वे च मम रूपे द्वे नित्ये मूर्तात्मिके मम ।। ४३ ।।

।। ऋषय ऊचुः ।। ।।

पितामह कथं विद्मो भवंतं परमं विभुम् ।।

येनास्माकं परा सिद्धिर्जायते तव दर्शनात् ।। ४४ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

माहेश्वरं परं क्षेत्रं कुशस्थलीति शब्दितम् ।।

यज्ञार्थिना मया देवः श्रीकंठः पार्वती पतिः ।। ४५ ।।

याचितस्तेन देवेन उक्तोऽहं परमेष्ठिना ।।

समंताद्योजनं साग्रं क्षेत्रमेतत्पितामहः ।। ४६ ।।

मया दत्तं तव विभो महाकालवनादृते ।।

वारितः स मया तत्र वने गुप्तो हि रोषतः ।।

कपर्दिना च तत्रोक्तो यास्यामो न तवांतिकम् ।। ४७ ।।

आरब्धो वै ततो यज्ञो नारायणपरिग्रहात् ।।

ज्ञातस्तथापि मे यज्ञो देवदेवेन शंभुना ।। ४८ ।।

यज्ञवाटं कपर्दीशस्ततो भिक्षार्थमागतः ।।

याज्ञिकैः सोऽथ तत्रोक्तो मात्र तिष्ठ जुगुप्सितः ।। ४९ ।।

कपर्दिना च ते तत्र उक्ता यास्याम्यहं पुनः ।।

एवमुक्त्वा कपालं स भूमौ संस्थाप्य तत्र हि ।।5.1.26.५०।।

स्नातुं नदीं ययौ शिप्रां कपर्दी परमेश्वरः।।

उक्तं तस्मिन्गते शिप्रां कपर्दिनि द्विजातिभिः।।५१।।

कथं हि क्रियते होमः कपाले सदसि स्थिते।।

अकपालानि शौचानि पुरा प्रोक्तं मनीषिभिः ।। ५२ ।।

तत्कपालं सदस्येन उक्षिप्तं पाणिना स्वयम् ।।

तस्मिन्क्षिप्तेऽभवच्चान्यत्पुनः क्षिप्तेऽभवत्पुनः ।। ५३ ।

एवं नांतं कपालानां प्राप्यते मुनिसत्तमाः ।।

रुद्रं कपर्दिनं मत्वा शरणं तं समागताः ।। ५४ ।।

ततः स दर्शनं प्रादाद्भक्त्या तुष्टो महेश्वरः ।।

कपालपाणिर्भगवान्मामुवा च ततः प्रभुः ।। ५५ ।।

वरं वरय भो ब्रह्मन्यत्ते मनसि वर्तते ।।

नास्त्यदेयं मया तुभ्यं सर्वं दास्यामि तत्त्वतः ।।५६।।

ब्रह्मोत्तरमिदं स्थानं मया दत्तं चतुर्मुख ।।

कारयस्व यथाकामं यथावर्णचतुष्टयम् ।। ५७ ।।

एवं वदंतं वरदमीशानं परमेश्वरम् ।।

तथेति चोक्त्वा सदसि न मयाऽन्यो वरो वृतः । ।। ५८ ।।

उज्जयिनीति वै नाम कुशस्थल्या निवेशितम् ।।

कुंडं मंदाकिनी तत्र मया कृतमनंतरम् ।। ५९ ।।

तत्र विप्राः कृते स्नाने सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

तस्यां संस्थापयेद्दिक्षु चतुरोऽर्थघटाञ्छुभान् ।। 5.1.26.६० ।।

सतिलास्तान्सवस्त्रांश्च सफलान्मंडकैः सह ।।

कार्तिक्यामथ माघ्यां च चातु र्विद्ये प्रदापयेत् ।। ६१ ।।

प्रथमं च ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय दक्षिणम् ।।

पश्चिमं सामवेदाय अथर्वणे तथोत्तरम् ।। ६२ ।।

वेदानुद्दिश्य चाप्येवं प्रीयतां मे पितामहः ।।

कृते चैवं हि यत्पुण्यं तच्छृणुध्वं समाहिताः ।। ६३ ।।

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं मंदाकिन्यां तथा भवेत् ।।

सहस्रगुणितं स्नानं जाप्यं लक्षगुणं भवेत् ।। ६४ ।।

दानं कोटिगुणं ज्ञेयं मंदाकिन्यां न संशयः ।।

कौमुदे मासि संप्राप्ते गोदानं तत्र कारयेत् ।। ६५ ।।

घृतधेनुं च कार्तिक्यां माघ्यां तिलमयीं तथा ।।

जलधेनुं तु वैशाख्यां दत्त्वा मुच्येत पातकैः ।। ६६ ।।

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यच्च दुष्कृ तम् ।।

विनश्येत्किल्बिषं सर्वं मंदाकिन्यास्तु दर्शनात् । ६७ ।।

मंदाकिनीसमं तीर्थं पृथिव्यां नैव दृश्यते ।।

यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्मलोके स मोदते ।। ६८ ।।

मंदाकिन्यां तु यः स्नानं कृत्वा श्राद्धं प्रदास्यति ।।

दर्शे च पूर्णिमायां वा पितृलोके स मोदते ।। ।। ६९ ।।

पितामहं तु यो भक्त्या नित्यं पश्यति मानवः ।।

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।। 5.1.26.७० ।।

युज्यते नात्र संदेहः सत्यमेतत्तपोधनाः ।।

ततो मन्वंतरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः ।। ७१ ।।

तेनैवोन्मत्तवेषेण ऊर्ध्वशेषो महेश्वरः ।।

प्रविष्टो ब्रह्मणः सत्रे दृष्टस्तैर्द्विज सत्तमैः ।। ७२ ।।

ते ब्राह्मणाः शपंति स्म निन्दां कुर्वंति चापरे ।।

अपरे पांशुभिः शिश्नं घ्नंति तस्याशपन्द्विजाः ।। ७३ ।।

लोष्ठैर्लगुडकैश्चा न्ये घ्नंति तं बलगर्विताः ।।

जटामुकुटकं केचिद्धृत्वा कर्षंति चापरे ।। ७४ ।।

पृच्छंति व्रतचर्यां वै केन व्रतं च दर्शितम् ।।

अत्र चैव स्त्रियः संति कथमेतत्त्वया कृतम् ।। ७५ ।।

ब्रह्मणा चेदृशी चर्या विष्णुना वा कृता स्वयम् ।।

गिरिशेनापि देवेन केनेदं दुष्कृतं कृतम् ।। ७६ ।।

मा विडम्बय देवेशं वध्यो हि नस्त्वमद्य वै ।।

एवं तैर्हन्यमानस्तु ब्राह्मणैस्तत्र शंकरः ।। ७७ ।।

स्मितं कृत्वाऽब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्परमेश्वरः ।।

किं यूयं मामभि हथ ह्युन्मत्तं नष्टचेतसम् ।। ७८ ।।

यूयं कारुणिकाः सर्वे मैत्रभावे व्यवस्थिताः ।।

तमेवं वादिनं देवं जाल्मरूपधरं हरम् ।। ७९ ।।

मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजातयः ।।

पुनः कपर्दिनं जघ्नुः पाणिपादेन वै द्विजाः ।। 5.1.26.८० ।।

ताड्यमानस्तु तैर्विप्रैः परं कोपमुपागमत् ।।

ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः ।। ८१ ।।

ऊर्ध्वजूटाः सलगुडाः परदारोपजीविनः ।।

रता द्यूते च वेश्यायां पितृमातृविवर्जिताः ।। ८२ ।।

न पुत्रे पितृ वित्तं च विद्या वापि भविष्यति ।।

शेषो मम हतो यैश्च ते सर्वेंद्रियवर्जिताः ।। ८३ ।।

रौद्रां भिक्षां तु भिक्षंतः परपिंडोपजीविनः ।।

आत्मानं वर्णयिष्यंति धनधान्यविवर्जिताः ।। ८४ ।।

यैश्च तत्र कृता विप्रैर्हन्यमाने कृपा मयि ।।

तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासादयश्च वै ।।८५।।

कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो भविष्यंति वरान्मम ।।

एवं शापं वरं दत्त्वा गतोंऽतर्धानमीश्वरः ।। ८६ ।।

ततो द्विजा गते देवे मत्वा तं शंकरं विभुम् ।।

अन्वेषयंतो यत्नेन महाकालवनं गताः ।। ८७ ।।

स्नात्वा सरसि रुद्रस्य जपतः शतरुद्रियम् ।।

जाप्यावसाने तान्देवोऽशरीरिण्या गिराऽब्रवीत् ।। ८८ ।।

अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वेपि कुतः सुखम् ।।

भूयोऽप्यनुग्रहं विप्रा युष्माकं करवाण्यहम् ।। ८९ ।।

शांता दांताश्च ये विप्रा भक्तिमंतो मयि स्थिताः ।।

न तेषां छिद्यते वंशो न धनं न च संततिः ।। 5.1.26.९० ।।

अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमंतो जनार्दने ।।

पूजयंति च ब्रह्माणं तेजोराशिं दिवाकरम् ।।९१।।

नाशुभं विद्यते तेषां येषां सख्ये स्थिता मतिः ।।

एतावदुक्त्वा देवेशस्तूष्णीमासीज्जगत्प्रभुः ।। ९२ ।।

एवं शापं वरं लब्ध्वा देवदेवान्महेश्वरात् ।।

आजग्मुः सहिताः सर्वे यत्र देवः पितामहः ।। ९३ ।।

विरंचिमथ ते जाप्यैस्तोषयन्तोऽग्रतः स्थिताः ।।

तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोऽपि व्रियतां वरः ।। ९४ ।।

ब्रह्मणस्तेन वाक्येन तुष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः ।।

को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे ।। ९५ ।।

एके तत्राब्रुवन्विप्रा वेदान्वै वृणवामहै ।।

ततोऽन्ये च धनं धान्यं व्रियतामविशंकितैः ।। ९६ ।।

अन्ये प्राहुः किमस्माकं धनैस्तुष्टे पितामहे ।।

अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च ।। ९७ ।।

शांता आढ्याश्च लोकाश्च वरदानाद्भवंतु नः ।।

एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोप आविशत् ।। ९८ ।।

परस्परं वरार्थेऽथ युद्धं कर्तुं समुद्यताः ।।

युध्यंते सायुधाः केचित्केचित्तत्रोपसर्पकाः ।। ९९ ।।

केचिद्विप्रा उदासीनाः केचिद्वै मौनमास्थिताः ।।

दृष्ट्वैवं भगवान्प्राह विप्रान्युद्धं प्रकुर्वतः ।। 5.1.26.१०० ।।

यस्मात्कुमंत्रिता विप्राः शालाया बाह्यसंस्थिते ।।

तस्मादामूलतो विप्रा गुल्मे युद्धोपसर्पकाः ।। १ ।।

उदासीनस्तु यो गुल्मो वृत्तिहीनो भविष्यति ।।

वेदास्तस्य भवेयुर्वै यस्त्वस्ति मौनसंस्थितः ।। २ ।।

तृतीयः सायुधो गुल्मो योद्धुकामस्तु यः स्थितः ।।

परदारेषु वेश्यायां द्यूते चौर्ये सदा रतः ।।३।।

चतुर्विधः स वै विप्रो वृत्तिहीनो भविष्यति ।।

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा वैराजं भवनोत्तमम् ।। ४ ।।

एवं मे परमं क्षेत्रं मुनयोऽवंतिमंडले ।।

यां देवनगरीं लोके प्रवदन्तीह मानवाः ।। ५ ।।

तस्यां तु ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिन ।।

न तेषां दुर्लभं किंचिन्म म लोके भविष्यति ।। ६ ।।

कोलामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करेषु च ।।

वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे ।। ७ ।।

गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासा गरसंगमे ।।

रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने ।। ८ ।।

तीर्थेष्वेतेषु क्षेत्रेषु या सिद्धिर्द्वादशाब्दिका ।।

प्राप्यते मानवैर्लोके सा मासेनेह लभ्यते ।।

उज्जयिन्यां न संदेहो ब्रह्मचर्ये मनो यदि ।। ९ ।।

तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम् ।।

सदाभिरुचितं मह्यमेतद्वै मुनिसत्तमाः ।। 5.1.26.११०।।

मंदाकिन्यास्तु माहात्म्यं क्षेत्रस्योत्पत्तिरुत्तमा ।।

भूयः किमन्यदिच्छास्ति श्रोतुं वै द्विजसत्तमाः ।। ११ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एतत्ते ब्रह्मणो वाक्यं श्रुत्वा व्यास तथाविधम् ।।

वसिष्ठाद्याश्च मुनयः परं ध्यानमथो गताः ।। १२ ।।

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं तत्र वासे मनो दधुः ।।

साग्निहोत्राः सपत्नीका गताश्चावंतिमंडले ।। १३ ।।

महाकालवनं दृष्ट्वा शिप्रां चैव महानदीम् ।।

श्मशानमूषरं चैव नदीं गन्धवतीं तथा ।। १४ ।।

कोटितीर्थमुपस्पृश्य चकुर्वासं च तत्र वै ।।

स्मृत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं रुचिस्तेषां तदाऽभवत् ।। १५ ।।

अरुन्धत्या वसिष्ठश्च गमनं प्रति नोदितः ।।

उवाच तां महात्मासौ स्वां भार्यां मुनिसत्तमाः ।। १६ ।।

महाकालः सरिच्छिप्रा गतिश्चैव सुनिर्मला ।।

उज्जयिन्यां विशालाक्षि वासः कस्य न रोचते ।। १७ ।।

स्नानं कृत्वा नरो यस्तु महानद्यां हि दुर्लभम् ।।

महाकालं नमस्कृत्य नरो मृत्युं न शोचयेत् ।। १८ ।।

मृतः कीटः पतंगो वा रुद्र स्यानुचरो भवेत् ।।

यत्रैषा श्रूयते मुक्तिः कथं सा त्यजते मया ।। १९ ।।

एवं प्रजल्प्याथ मुनिप्रधानस्तत्रैव वासं सहसा चकार ।।

वनस्य व्युष्टिं परिकीर्तयंस्तु स्थितः सहैवात्र मुनिप्रधानैः ।। 5.1.26.१२० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षे त्रमाहात्म्ये मंदाकिनीक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनाम षड्विंशोऽध्यायः ।। २६ ।। ।।छ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

योऽवंत्यामंकपादाख्ये पश्येद्रामजनार्दनौ ।।

ययोर्दर्शनमात्रेण यमलोकं न पश्यति ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथं तावंकपादाख्ये यातावत्र महामुने ।।

न पश्येद्यमलोकं स यद्यपि ब्रह्महा भवेत् ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

भारावतारणार्थाय देवौ रामजनार्दनौ ।।

अवतीर्णौ यदोर्वंशे दिव्यरूपौ महाद्युतौ ।। ३ ।।

कंसं हत्वा सचाणूरमुग्रसेनं नराधिपम् ।।

अभिषिच्य स्वयं राज्ये यदुसिंह उवाच तम् ।। ४ ।।

किं कार्यं ते मया ब्रूहि कर्तव्यं ते सुते हते ।।

एवमुक्तः स राजा वां उग्रसेनोऽब्रवीदिदम्।। ५ ।।

सर्वं संपत्स्यते कृष्ण भवतो हि न दुर्लभम् ।।

विज्ञाताखिलविज्ञानौ भवितारावुभावपि ।। ६ ।।

गच्छेतमुज्जयिन्यां वै कृतविद्यौ भविष्यथ।।

ततः सांदीपनिं विप्रं जग्मतू रामकेशवौ।।७।।

कण्ठस्थांश्चक्रतुर्वेदानाचारमखिलं च तौ।।

सरहस्यं धनुर्वेदं ससंहारं तथैव च ।।८।।

अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या तदद्भुतमभूद्द्विज ।।

सांदीपनिरसंभाव्यं तयोः कर्मातिमानुषम् ।। ९ ।।

विचिंत्य तौ तदा मेने प्राप्तौ चंद्र दिवाकरौ।।

ततः किंचित्स नोवाच स्नातुं तीर्थमथाययौ ।।5.1.27.१०।।

शिष्यैस्तु सहितो विप्रो महाकालवनेऽविशत् ।।

शिष्यैः सह प्रविष्टौ द्वौ तदा तौ रामकेशवौ।११।।

वन्दमानौ महाकालं स तं केशवमव्रवीत्।।

त्वया नाथेन देवानां मानुष्यत्वे हि तिष्ठता ।। १२।।

सुखमासीच्च साधूनामज्ञानानां च सर्वदा ।।

जने पीडाकरा ये तु सदा वा बलदर्पिताः ।।१३।।

युवाभ्यां ते हताः सर्वे कंसप्रमुखतो नृपाः ।

मुनिसिद्धसुरादीनां स्थितिः कार्या त्वयाऽनघ ।।१४।।

करिष्यामि तमित्युक्त्वा स नमस्य ततो ययौ ।।

दृष्ट्वा सांदीपनिं शिष्या ऊचुरेवं दिनेदिने ।। १५ ।।

कस्य न श्रद्दधे तेषां वचस्त्वत्यद्भुतं यतः ।।

स्वयं ययौ ततो द्रष्टुमाश्चर्यं शिष्यभाषितम् ।। १६ ।।

ततस्तत्रोत्थितः शब्दः संश्लेषे च तथा तयोः।।

तावागतौ गृहं तत्र गुरुर्वचनमब्रवीत् ।। १७ ।।

न वै ज्ञातौ मया वीरौ यदुवृष्णिकुलोद्भवौ ।।

ततः सांदीपनिं कृष्णः कृतकृत्योऽब्रवीद्वचः ।। १८ ।।

गुर्वर्थं किं ददामीति सह रामेण हर्षितः ।।

तच्छुत्वा वचनं हृद्यं गुरुः प्रोवाच हर्षितः ।। १९ ।।

पुत्रमिच्छाम्यहं त्वत्तो यो मृतो लवणांभसि ।।

पुत्र एको हि मे जातः स चापि तिमिना हृतः ।। 5.1.27.२० ।।

प्रभासे तीर्थयात्रायां त्वमेव तमिहानय ।।

तथेति चाब्रवीत्कृष्णो रामस्यानुमते गतः ।। २१ ।।

तं समुद्र उवाचेदं दैत्यः पंचजनो महान्।।

तिमि रूपेण तं बालं ग्रस्तवान्मयि संस्थितः ।। २२ ।।

ततः पंचजनं हत्वा ग्राहरूपं महाबलम् ।।

तन्मध्यस्थं च जग्राह शंखं ग्रस्तो हि यः पुरा ।। २३ ।।

जलेश्वरगृहात्तेन ग्राहेणातीव लीलया ।।

तस्योदरे यदा बालं नाप्तवांस्तु जनार्दनः ।। २४ ।।

यमालयगतं मत्वा तदा वरुणमब्रवीत् ।।

भगवान्यादसामीश रथो मे दीयतां महान्।।२५।।

पुराजिरे हता दैत्या दानवा बलदर्पिताः।।

मया येन रथेनाद्य मह्यं स दीयतां रथः।।२६।।

न्यासभूतो रथो यस्ते विधृतो निहतारिणा।।

मया धर्मं पुरस्कृ्त्य स दीयतामपांपते।।२७।।

येनाहवे प्रेतराजं जित्वा पश्यामि बालकम्।।

एतच्छ्रुत्वा प्रहृष्टात्मा ज्ञात्वा कार्यार्थिनं हरिम् ।।

ददौ तं रथमक्षोभ्यं रणे तस्मै सुरासुरैः ।। २८ ।।

ततो हरिः समालोक्य रथं रत्नपरिष्कृतम् ।।

द्वीपिचर्मपरीधानं वैयाघ्रपरिवारितम् ।। २९ ।।

नाना चित्रविचित्रांगं गरुडध्वजराजितम् ।।

संयुक्तं शैब्यसुग्रीवपुष्पदंतबलाहकैः ।। 5.1.27.३० ।।

अजेयं देवदेवेंद्रदानवासुरराक्षसैः ।।

अनेकायुधसंपूर्णं मणिविद्रुमभूषितम् ।।३१।।

सहस्रसूर्यप्रतिमं चारुवक्त्रचतुर्युगम्।।

किंकिणीशतशोभाढ्यं घंटाचामरचं द्रिकम् ।। ३२ ।।

संवर्ताकारविषमं खगेंद्रवरकेतनम् ।।

दृष्ट्वा कृष्णः सरामस्तु मुमुदे वीतविस्मयात् ।। ३३ ।।

प्रदक्षिणमुपाकृत्य देवताभ्यः प्रणम्य च ।।

आरुरोह रथं विष्णुर्विमानं साग्रयोजनम् ।। ३४ ।।

ततो जगाम त्वरितो जनार्दनो जगन्निवासो यमलोकमाश्रिताम् ।।

दिशं सहस्रैः किरणै र्वृतां पुरीं दध्मौ च शंखं परिगृह्य चाच्युतः ।। ३५ ।।

तत्र प्रध्यापयामास शंखं शार्ङ्गधनुर्धरः ।।

तेन शब्देन वित्रस्ताः कृतांतालयवासिनः ।।। ३६ ।।

नरकांतर्गता मर्त्याः पापाचारपरायणाः ।।

सुखमापुः प्रसन्नाश्च वह्नयः कृष्णदर्शनात् ।। ३७।।

शस्त्राणि कुंठतां प्रापुर्यंत्राणि विविधानि च ।।

विदीर्णानि तदा चासुर्देवदेवस्य दर्शनात् ।। ३८ ।।

असिपत्रवनंनाम शीर्णपर्णमजायत ।।

रौरवनाम नरकमभैरवमभूत्तदा ।। ३९ ।।

अभैरवं भैरवाख्यं कुंभीपाकमवाचिकम् ।।

शृंगाटं शृंगसदृशं लोहसूच्यप्यसूचिका ।। 5.1.27.४० ।।

दुस्तरा सुतरा जाता नदी वैतरणी नृणाम् ।।

नरकांते तदा जाते गते विश्वेश्वरे विभौ । ४१ ।।

पापक्षयात्ततः सर्वे ते मुक्ता नारका नराः ।।

पदमव्ययमासाद्य दृष्ट्वा विष्णुं तमोऽपहम् ।। ४२ ।।

विमानेषु सहस्रेषु ह्यारूढास्ते समंततः ।।

समीक्ष्य पुंडरीकाक्षं मुक्तास्ते सर्वपातकात् ।। ४३ ।।

ततः शून्यं मुने जातं सर्वं निरयमंडलम् ।।

दर्शनात्तस्य देवस्य विष्णोर्विश्वस्वरूपिणः ।। ४४ ।।

ततो दूताः कृतांतस्य कृष्णं च युद्धकारिणम् ।।

वारयामासुरत्युग्रा विशंतं नरकान्प्रति ।। ४५ ।। ।।

।। किंकरा ऊचुः ।। ।।

मा वीरानेन मार्गेण रथमानय मानवन् ।।

प्रयांत्यधोगतिं पापात्परस्त्रीस्वापहारकाः ।। ४६ ।।

यमादिष्टा नराः पापा येऽमोच्या वर्षकोटिभिः ।।

दृष्ट्वा त एव सद्यस्त्वां गताः स्वर्गमपावृताः ।। ४७ ।।

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां कृपया पीडितो भृशम् ।।

पुनः प्रोवाच मधुहा मोक्षायाहमुपागतः ।। ४८ ।।

सर्वेषां स्वर्गदाताहं यमलोकनिवारकः ।।

अंजसा यमराड्दूता यमायाख्यात मे वचः ।। ४९ ।।

एतच्छ्रुत्वा वचो दूताः सत्वरा यममागताः ।।

सर्वमाचक्षिरे वृत्तं यथा नारकमोक्षणम् ।। 5.1.27.५० ।।

ततो यमो रुषाविष्टः प्राह तान्यमकिंकरान् ।।

यः कश्चिदागतो मर्त्यो मर्यादाभेदकृन्नरः ।। ५१ ।।

तं गत्वा वारयध्वं वै गृहीत्वानीयतामिति ।।

अयं नरांतको यातु किंकरः सह किंकरैः ।। ५२ ।।

एवमुक्तो यमेनाथ किंकरः स नरांतकः ।।

गत्वा तं वारयामास वाग्भिरुग्राभिरच्युतम् ।। ५३ ।।

यदा न वारितस्तस्थौ तदा क्रुद्धो नरांतकः ।।

तदा शरैरतीवोग्रैस्ताडितस्तेन केशवः ।। ५४ ।।

बलदेवोपि समरे ताडितो विविधैः शरैः ।।

तावुभौ ताडितौ घोरैः समंताद्यमकिंकरैः ।। ५५ ।।

आदाय धनुषी दिव्ये जघ्नतुर्यमकिंकरान्।।

बाणैरनेकसाहस्रैः क्रुद्धौ रामजनादर्नौ ।। ५६ ।।

नरांतकोऽपि समरे बलेन बलिनार्दितः ।।

पपात गदया भिन्नो मूर्ध्नि निर्यातलोचनः ।। ५७ ।।

ततो नरांतके वीरे पतिते यमकिंकरे ।।

किंकराणामभूत्सैन्यमार्तं रणपराङ्मुखम् ।। ५८ ।।

रामकृष्णाभ्यां ते दूता हन्यमाना भयातुराः ।।

यमाय कथयामासुर्नरांतकस्तु पातितः ।। ५९ ।।

ततो यमो ययौ क्रुद्धः समंतात्किंकरैर्वृतः ।।

प्राह ततो यमः क्रुद्धो नो जितोहं पुरा परैः ।।5.1.27.६० ।।

ततो वादित्रनिर्घोषैस्तुमुलानकगोमुखैः ।।

नानाडमरुकैश्चैव चित्रगुप्तैश्च गच्छति ।। ६१ ।।

देवा विद्याधराः सिद्धा दृष्ट्वा यांतं महाबलम् ।।

कृतांतस्य रणेऽक्षोभ्यं कामपालं जगत्पतिम् ।। ६२ ।।

ततस्ते किंकराः सर्वे चित्रगुप्तेन नोदिताः।।

रथमावृत्य बाणौघैः प्रविव्यधुः समंततः ।। ६३ ।।

बलं च केशवं संख्ये जघ्नतुस्तावुभावपि ।।

रणे च विविधैर्बाणैश्चित्रगुप्तस्य पश्यतः ।। ६४ ।।

विदार्य च सहस्राणि किंकराणां समंततः ।।

कृतांतानीकिनीमध्ये कृतांत इव केशवः ।।

चचार रणदुर्धर्षः कामपालेन पालितः ।। ६५ ।।

ततश्चित्रगुप्तो रणे किंकराद्यं विदीर्णं निरीक्ष्यार्तनादं चकार ।। ६६ ।।

शरैः पंचभिः कृष्णमायांतमाजौ जघानाष्टभिर्वक्त्रदेशे स भिन्नः ।।

शरार्तो रथोपस्थ आसीत्तदार्तस्तमालोक्य भिन्नं रणे नष्टसंज्ञम् ।। ६७ ।।

रथं स्वं समादाय यातः कृतांतस्ततश्चित्रगुप्ते शरार्ते प्रसुप्ते ।।

रणे कीर्तिलुप्ते भयक्षोभयुक्तः स्वसैन्यैश्च युक्तो भयार्तो निषण्णः ।। ६८ ।।

प्रधानाश्च भग्ना विचित्राश्च भग्रास्ततश्चित्रगुप्तं निशम्याथ भग्नम् ।।

स कालस्तमायांतमालोक्य दूराद्वरसैन्यमादाय देवारि शत्रुम् ।। ६९ ।।

विनाशाय युध्यद्युगांते प्रजानां यथा वाडवो ज्वालवृद्धः प्रवृत्तः ।।

तमायांतमालोक्य कालं करालं शरैरावृणोदंतकं कालकल्पैः ।। 5.1.27.७० ।।

स कालः करालं समादाय दंडं मुमोचाच्युते पश्यतां देवतानाम् ।।

ततः कालदंडः प्रजानां विनाशो हरेः संनिकाशं समभ्याजगाम ।। ७१ ।।

ततो देवगंधर्वयक्षा मुनींद्राः परं विस्मयं प्रापुरावीक्ष्य रामम् ।।

ज्वलंतं च जग्राह कालस्य दंडं स रामो वरलीलयाऽनंतमूर्तिः ।। ७२ ।।

गृहीते बलेनाहवे कालदंडे मोक्तुकामे पुनः कालनाशाय वै।

तूर्णमभ्येत्य तत्रांतरे रणे वारयामास कृष्णं तदा।।७३।।

मा मुंचेत्यब्रवीद्वेधाः कालं कालायुधं बल।।

त्वया बलवता वीर चराचरधरा धरा।।७४।।

धार्यते शिरसा देव संसारे नास्ति ते समः ।।

त्वया विश्वपतिर्विष्णुरुत्संगेन सदोह्यते।।

कोऽन्योस्ति त्वत्समो राम यो जगद्दहने क्षमः ।।

जगत्स्रष्टा जगद्गोप्ता जगद्धर्ता जगत्पतिः ।।७६।।

पाल्यते यत्त्वया सोपि विष्णुर्विश्वैकनायकः ।।

कस्ते स्तुतिकरोऽस्तीह को गुणान्वक्तुमर्हति ।। ७७ ।।

ततो वयं त्वदंकस्थविष्णुनाभिभवा यतः ।।

इत्युक्त्वा बलदेवं च वासुदेवं पुनर्वचः ।। ७८ ।।

उवाच चतुरास्यस्तु स्तुतिश्च वृतः सुरैः ।।

कृष्णकृष्ण करालस्य कालस्यास्य कृपां कुरु ।। ७९ ।।

यतो भवंतमायांतं विष्णुं विश्वैकनायकम् ।।

वेत्ति नायं जगन्नाथं नरकार्णवतारकम् ।। 5.1.27.८० ।।

त्वया वै भगवन्पूर्वं यमः संस्थापितः पदे ।।

नृणां दुष्कृतकर्तॄणां नरकाय यमः प्रभो ।। ८१ ।।

तस्मादस्य जगन्नाथ क्षम्यतां पुरुषोत्तम ।।

विभो कृपां कुरुष्वास्य ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।। ८२ ।।

एतच्छुत्वाऽब्रवीत्कृष्णो धातः शृणु गुरोर्मम ।।

सांदीपनेः समानीतः सुतस्तेनागताविह ।। ८३ ।।

समर्प्यतां गुरुश्रेष्ठ श्रेष्ठाय गुरुदक्षिणा ।।

आवाभ्यां वै प्रतिज्ञातो तस्मात्सा पाल्यतां विभो ।। ८४ ।।

एतत्पितामहः श्रुत्वा यमं समरनिर्जितम् ।।

समाहूयाब्रवीद्विष्णुर्यद्ब्रवीति कुरुष्व तत् ।। ८५ ।।

तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु विरंचिमिदमब्रवीत् ।।

भगवन्विश्वकृल्लोके नैष मार्गस्त्वया कृतः ।। ८६ ।।

यमलोकमनुप्राप्य कायहीनः शरीरवान् ।।

यत्कायरहितो याति नैतदत्र प्रपद्यते ।। ८७ ।।

तच्छुत्वा हि पुनर्ब्रह्मा विश्वस्यास्य विभुः स्वयम् ।।

विश्वकृद्विश्वहद्यस्माद्यदिच्छति करोतु तत् ।। ८८ ।।

तस्मादर्पय पुत्रं त्वं मुनेः सांदीपनेश्च यः ।।

नरके यं पुनः कृत्वा तं चानय महामते ।। ८९ ।।

तच्छुत्वा धर्मराजस्तु पुत्रं सांदीपनेस्तथा ।।

ससर्ज बाल रूपं च तदात्मानं तदुद्भवम् ।। 5.1.27.९० ।।

अर्पयामास कृष्णस्य बालं रूपसमन्वितम् ।।

स सर्वदेवतानां च तदद्भुतमिवाभवत् ।। ९१ ।।

ततः प्राप्य गुरोः पुत्रं प्रभुः प्रीतः प्रजापतिम् ।।

प्राह प्राप्तो मया ब्रह्मन्स्वरूपो द्विजदारकः ।। ९२ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अद्यप्रभृति लोकेश देशे मच्चरणां किते ।।

अवंत्यामंकपादाख्ये मृता नेक्षंति ते यमम् ।। ९३ ।।

महाकालपुरे देवमाद्यं वै पुरुषोत्तमम् ।।

विश्वरूपं च गोविंदं शंखोद्धारं च केश वम् ।। ९४ ।।

ये पश्यंति कुशस्थल्यामेतेषां मूर्तिपंचकम् ।।

ते नरा न गमिष्यंति विरंचे निरयं क्वचित् ।। ९५ ।।

तथैवागमनादत्र मम रामस्य ना रकाः ।।

विमुक्तास्ते त्वघाद्घोरात्प्राप्नुवंत्वखिला दिवम् ।। ९६ ।।

इत्युक्ते वचने वेधाः प्रोवाच प्रीतिमान्हरिम् ।।

यत्त्वयोक्तं वचः कृष्ण तदस्तु सकलं सदा ।। ९७ ।।

ये च त्वामादिपुरुषं प्रथमं पुरुषोत्तमम् ।।

प्रणम्य पश्चाद्रक्ष्यंति स्नात्वा शिवसरस्यपि ।। ९८ ।।

अधोज्वालं महाकालं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।।

एवमुक्तो हरिः पुत्रमादाय बलिना सह ।। ९९ ।।

संमान्य वेधसं कालं समारोहद्रथं ततः ।।

शंखमापूरयामास कृतकार्यो जनार्दनः ।। 5.1.27.१०० ।।

मोक्षाय निरयस्थानां नृणां वै पापकर्मणाम् ।।

ततस्ते शंखशब्देन स्मरणेनाच्युतस्य च ।। १ ।।

दिव्यान्विमानानारुह्य दिवमेवाखिला गताः ।।

शून्यं तन्मंडलं जातं नारायणसमागमे ।। २ ।।

कालोऽपि दंडमासाद्य बलदेवात्पुनः पुरम् ।।

प्रविवेश ततो धाता तत्रैवांतरधीयत ।। ३ ।।

कृष्णोपि बलवान्धीरः प्राप्त उज्जयिनीं पुरीम् ।।

बलदेवसहायस्तु सत्वरेणाशुगामिना ।। ४ ।।

ततः सांदीपनेः पुत्रमर्पयामास केशिहा ।।

गुरवे यत्प्रतिज्ञातं स तस्मादनृणोऽभवत् ।। ५ ।।

एवं सांदीपनिः पुत्रं दृष्ट्वा च पुनरागतम् ।।

नागरास्तत्र राजा च विस्मयं परमं ययुः ।। ६ ।।

तौ वीरावर्चयामासुर्मत्वा देवोत्तमोत्तमौ ।।

सांदीपनिरुवाचेदं तौ च रामजनार्दनौ ।। ७ ।।

इह स्थास्यति वां कीर्तिर्यावदाभूतसंप्लवम् ।।

स्थाने मदीय एतस्मिंस्तिष्ठंतौ यदुनंदनौ ।।८।।

न विज्ञातौ मया वीरौ यदुवृष्णिकुलोद्भवौ ।।

नरनारायणौ देवौ देवकार्यार्थमागतौ ।।९।।

नाल्पमृत्युर्भवेत्तस्य न व्याधिर्न च दुर्गतिः ।।

प्राप्य ह्यत्र च यः स्नाति स्वर्गलोके स मोदते ।।5.1.27.११०।।

शंखिनं विश्वरूपं च गोविदं चक्रिणं तथा ।।

चत्वारि विष्णुक्षेत्राणि अंकपादस्तु पंचमः ।। ११ ।।

एषां यात्रां प्रवक्ष्यामि यथा कार्या मनीषिभिः ।।

मंदाकिन्यां कृतस्नानो दृष्ट्वा रामजनार्दनौ ।। १२ ।।

शंखोद्धारे ततः स्नात्वा प्रपश्येद्बलकेशवौ ।।

स्नानं कृत्वा ततः कुंडे गोविंदं च समर्चयेत ।। १३ ।।

चक्रिणं च ततो दृष्ट्वा देवदेवं च शंखिनम् ।।

अंकपादौ ततो दृष्ट्वा विश्वरूपं ततो व्रजेत् ।। १४ ।।

तस्याग्रतः करीकुंडे स्नानं कृत्वा यथाविधि ।।

पुनस्तेन प्रकारेण प्रपश्येद्बलकेशवौ ।। १५ ।।

स्नानं कृत्वा ततः कुंडे गोविंदं च समर्चयेत् ।।

तथैव चक्रिहलिनौ दृष्ट्वा तं केशवं व्रजेत् ।। १६ ।।

शिप्रांभसि नरः स्नात्वा भक्त्या संपूज्य केशवम् ।।

परावृत्यांकपादे तु तां रात्रिं गमयेच्छुचिः ।। १७ ।।

प्रातर्वै भोजयेत्तत्र पंच विप्रांश्च सुव्रतान् ।।

गोदक्षिणां शंखिने तु विश्वरूपाय वै हयम् ।। १८ ।।

गोविंदाय गजं दद्यात्सर्वं दद्याच्च केशवे ।।

उपोष्य द्वादशीं विप्र योंऽकपादं समर्चयेत् ।। १९ ।।

गंधपुष्पैश्च धूपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ।।

श्राद्धं यः कुरुते सर्वं तस्य पुण्यफलं शृणु ।। 5.1.27.१२० ।।

कुलानां शतमुद्धृत्य विमानैः सर्वकामिकैः ।।

गीतनृत्यादिभोगैश्च वैकुंठे सुचिरं वसेत् ।। २१ ।।

पुनर्लोक मिमं प्राप्य पवित्रे जायते कुले ।।

प्राप्नोत्यनंतसंतानं विष्णुलोकं पुनर्व्रजेत् ।।१२२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्सयखण्डेऽवंतीक्षेत्रमाहात्म्येंऽकपादमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ।।२७।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथान्यं संप्रवक्ष्यामि देवं त्रैलोक्यविश्रुतम्।।

चंद्रादित्यमिति ख्यातं चंद्रादित्यार्चितं पुरा ।।१।।

यस्तं समर्चयेद्देवं सुरासुरनमस्कृतम् ।।

गंधपुपोस्तथा धूपैर्नैवेद्यैविविधैस्तथा ।। २ ।।

चंद्रादित्यादिसालोक्यं प्रयाति सर्वकामिकम् ।।

विमानं सूर्यसंकाशैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। ३ ।। ।।

इति चन्द्रादित्यमाहात्म्यम् ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

करभेशं ततो गच्छेद्देवदेवं महेश्वरम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण कुयोनौ नैव जायते ।। ४ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

करभेशमहं देवं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।।

कथं देवः समुत्पन्नः करभेशेतिसंज्ञितः ।। ५ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा देवगणैः सार्धं देवदेवो महेश्वरः ।।

वनेऽस्मिन्क्रीडयामास परमाह्लादसंयुतः ।। ६ ।।

क्रीडन्बहुतिथे काले शंकरः करभोऽभवत् ।।

ज्ञायते च स नो देवैः शंकरः करभाकृतिः ।। ७ ।।

अन्वेषयंति ते देवास्ततो विस्मयसंयुताः ।।

न पश्यंति यदा तत्र तं देवं शूलपाणिनम् ।। ८ ।।

देवैः पृष्टस्ततो ब्रह्मा क्वास्ति देवो महेश्वरः ।।

ध्यात्वाथ ब्रह्मणा दृष्टो गुप्तो योगप्रभुर्हरः ।। ९ ।।

देवैः सार्धं ततो ब्रह्मा पप्रच्छ गणनायकम् ।।

न दृष्टः शंकरोऽस्माभिर्गतः कुत्र विनायक ।। 5.1.28.१० ।।

कथयस्व नमस्तुभ्यं दास्यामो लड्डुकान्विभो ।।

एवमुक्तस्तदा हृष्टः प्रोवाच गणनायकः ।। ११ ।।

करभोऽयं महाऽदेवो दृश्यते विबुधो त्तमाः ।।

श्रुत्वा चैवं वचो देवाः प्रहृष्टाः करभं ययुः ।। १२ ।।

ज्ञातोऽस्माभिर्महादेव जल्पंत इति ते स्वयम् ।।

गत्वा चैव ततः सर्व चतुर्दिक्षु स्थिताः स्वयम् ।।१३।।

विचिंत्येति कथं ज्ञातः शंकरो विस्मयं गतः ।।

त्यक्त्वाथ कारभं रूपं देवदेवो महेश्वरः ।। १४ ।।

लिंगमुत्पादयामास दिव्यं यत्करभे श्वरम् ।।

ते दृष्ट्वाऽथ सुराः सर्वे साष्टांगप्रणतिस्थिताः ।। १५ ।।

ततःप्रभृति विख्यातः शंकरः करभेश्वरः ।।

कोटितीर्थादुत्तरस्मिन्स्थापयामास विघ्नपम् ।। १६ ।।

स्वनाम्ना प्रथितं चक्रे करभं चातिपूजितम् ।।

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा यस्तमर्चयते शिवम् ।। १७ ।।

गंधपुष्पैश्च नैवेद्यैः शृणु तेषां च यत्फलम् ।।

सर्वमेधेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ।। १८ ।।

ततोऽधिकं स लभते नात्र कार्या विचारणा ।।

महाकालं ततो गच्छन्संपूर्णं फलमाप्नुयात् ।। १९ ।।

ततः प्रसिद्धो लोकेऽस्मिन्नृद्धिदः करभेश्वरः ।। 5.1.28.२० ।। ।।

इति करभेश्वरमाहात्म्यम् ।। ।। छ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

लइडुकैश्च ततो देवैर्विघ्ननाथः समर्चितः ।।

तदाप्रभृति विख्यातो विश्वेशो लड्डुकप्रियः ।। २१ ।।

यः समर्चयते भक्त्या तस्य विघ्नो न जायते ।।

तस्मै ददाति संतुष्टः सर्वान्कामान्विनायकः ।। २२ ।।

निराहारश्चतुर्थ्यां च स्नात्वा शिप्रां विशेषतः ।।

रक्तांबरधरोभूत्वा रक्तपुष्पैर्विनायकम् ।। २३ ।।

रक्तचंदनतोयेन मंत्रैः स्नपनपूर्वकम् ।।

चंदनेनापि रक्तेन तं विलेप्य प्रपूजयेत् ।। २४ ।।

धूपं दद्यात्तथा दिव्यं सुगंधं लड्डुकप्रिये ।।

नैवेद्ये लड्डुका देया आज्यखंडपरिप्लुताः ।। २५ ।।

न तस्य जायते व्याधिर्भयं विघ्नं कदाचन ।।

लभते च सदाभीष्टं मृतः शिवपुरं व्रजेत्।। २६ ।।

अवतीर्णः पुनर्लोके जायते वसुधाधिपः ।।

मतिमान्पुत्रवाञ्छूरो नात्र कार्या विचारणा ।। २७ ।। ।।

इति गणेशमा हात्म्यम् ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

कुसुमेशं सुरद्वारे सुरासुरनमस्कृतम् ।।

श्रद्धया पूजयेद्यस्तु शिवलोके स मोदते ।। २८ ।।

जयेश्वरं तु यः पश्येद्देवदेवं महेश्वरम् ।।

जयी स्यात्सर्वकार्येषु शिवलोकं स गच्छति ।। २९ ।।

शिवद्वारे शिवं लिंगमर्चयेन्मानवो यदि ।।

त्रिदिवं याति यानेन गाणपत्यं च विंदति ।। 5.1.28.३० ।।

अथान्यं संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेश्वरमुत्तमम् ।।

मार्कण्डेयो मुनिर्यत्र तप्तवान्सुमहत्तपः ।। ३१ ।।

दृष्ट्वा तं शंकरं देवं वाजपेयफलं लभेत् ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा चिरायुर्जायते नरः ।। ३२ ।।

शृणु व्यास महास्थानं यस्यां पुर्यामनुत्तमम् ।।

यत्र तिष्ठति सा देवी ब्रह्माणी हंसवाहिनी ।। ३३ ।।

भक्तानां पूरयेदाशां पुत्रवत्परिपालयेत् ।।

यथा माता तथा देवी दृष्टा शांतिपरैरपि ।। ३४ ।।

अर्चिता ब्रह्मणा सा तु स्तुता देवी सुरोत्तमैः ।।

अर्चयेद्गंधृपुष्पैश्च नैवेद्यैः सर्वसिद्धिदाम् ।।

अपि या ब्रह्मणः पूर्वमभूदेव सुसिद्धिदा ।। ३५ ।।

यः स्नात्वा ब्रह्मसरसि पश्ये द्ब्रह्मेश्वरं शिवम्।।

भवबंधविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके स मोदते ।। ३६ ।।

अथान्यां संप्रवक्ष्यामि यज्ञवापीमनुत्तमाम् ।।

यत्र वै ब्रह्मणा पूर्वमिष्टो यज्ञः सदक्षिणः ।। ३७ ।।

यज्ञार्थं यत्कृतं कुंडं यज्ञवापी च सा स्मृता ।।

पशुश्च पतितो यस्मात्तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ।। ३८ ।।

तस्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पश्येत्पशुपतिं तु यः ।।

उद्धरेत्स पितॄन्व्यास पशुयोनिगतानपि ।। ३९ ।।

सुवर्णमणिमुक्ताद्यैर्विमानैः सर्वकामगैः ।।

याति रुद्रपुरं दिव्यं यत्र देवो महेश्वरः ।। 5.1.28.४० ।।

रूपकुंडे नरः स्नात्वा सुरूपो जायतेनरः ।।

स्वर्गे स देवगंधर्वैः स्पृहणीयवपुर्भवेत् ।। ४१ ।।

कुंडे स्नात्वाप्यनंगे यः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।।

पश्येच्च देवदेवेशमनंगेनार्चितं पुरा ।।

कामं स लभतेऽभीष्टं मृतो याति शिवालयम् ।। ४२ ।।

आषाढे तु सिताष्टम्यां जागरं यस्तु कारयेत् ।।

केदारे यत्फलं प्रोक्तं तत्समानमवाप्नुयात् ।। ४३ ।।

करीकुंडे नरः स्नात्वा विश्वरूपं तु योऽर्चयेत् ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ।। ४४ ।।

अजागंधे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा ब्रह्मेश्वरं शिवम् ।।

ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणात्संव्यपोहति ।। ४५ ।।

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा चक्र स्वामिनमर्चयेत् ।।

जायते स नरो व्यास चक्रवर्ती सदा भुवि ।। ४६.।।

सिद्धेश्वरं यदा पश्येत्स्नात्वा सुविधिपूर्वकम् ।।

कामिकेन विमानेन रुद्रलोकं स गच्छति ।। ४७ ।। ।।

इति यज्ञवापीमाहात्म्यम् ।। ।।

सोमवत्यां नरः स्नात्वा यः सोमेश्वरमर्चयेत् ।।

सोमवन्निर्मलो भूत्वा सोमलोके स मोदते ।। ४८ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

तीर्थं सोमवतीनाम लिंगं सोमेश्वरं तथा ।।

अभूदेतत्कथं नाम श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ४९ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास यथोत्पन्नं सोमतीर्थं सुशोभनम् ।।

सोमेश्वरं यथा लिंगमेतत्सत्यं वदामि ते ।।5.1.28.५०।।

यो देवो भगवान्सोमो लोकस्याप्यायनं परम् ।।

आसीत्तस्य पुरा व्यास पिता विप्रो महातपाः ।। ५१ ।।

अवन्त्यां च महाभागो योऽत्रिर्नामा तपोनिधिः ।।

वर्षाणां त्रीणि दिव्यानि सहस्राणि तपो महत् ।। ५२ ।। अत्रि शब्दोपरि टिप्पणी

ऊर्ध्वबाहुः स वै तेपे ब्रह्मध्यानपरायणः ।।

ऊर्ध्वं गतं ततो व्यास ब्राह्म्यं तेजो महात्मनः ।। ५३ ।।

नेत्राभ्यां तेन सुस्राव भासयच्च दिशो दश ।।

तेजस्तत्सहसा दृष्ट्वा दिशो दशोद्धतं स्वतः ।। ५४ ।।

दिशश्च तद्यदा व्यास सर्वा धर्तुं न चाशकन् ।।

असुस्रवत्तदा दिग्भ्यस्तद्धि तेजोतिदुःसहम् ।। ५५ ।।

लोकांश्च भासयत्सर्वान्धरण्यां वै पपात ह ।।

सोमो जातस्ततस्तेन शीतांशुश्च जनप्रियः ।। ५६ ।।

वारि सोमात्समुत्पन्नं व्यास तेनैव तेजसा ।।

प्रविष्टा सा नदी शिप्राममृतेनातिपूरिता ।। ५७ ।।

ततः सोमवती शिप्रा विख्याता सर्वसि द्धिदा ।।

सोमयुक्तां नदीं शिप्रां दृष्ट्वा पापं व्यपोहति ।। ५८ ।।

ख्याता च त्रिषु लोकेषु पापिनां पुण्यदायिनी ।।

ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः ।। ५९ ।।

चत्वारोऽप्यत्र पापेन मुच्यंते दर्शनाद्ध्रुवम् ।।

अमासोमौ यदा युक्तौ सोमवत्यां तदा मुने ।। 5.1.28.६० ।।

स्नानं दानं च यो धीमाञ्जपं होमं समाचरेत् ।।

अक्षयं तस्य तत्सर्वं यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। ६१ ।।

तिलोदकप्रदानेन पिंडदानेन कारिता ।।

अकाले कालिकी तृप्तिः पितॄणां च यतो मता ।। ६२ ।।

सर्वत्र दुर्लभा सिप्रा सोमं सोमग्रहस्तथा ।।

सोमेश्वरः सोमवारः सकाराः पंच दुर्लभाः ।। ६३ ।।

शिप्रासोमजलं व्यास कोटितीर्थफलप्रदम् ।।

अमासोमसमायोगे पितृतीर्थसमं स्मृतम् ।। ६४ ।।

अमायां सोमवारश्चेद्व्यतीपातो यदा भवेत् ।।

शतगुणं गयायास्तु सोमवत्यां प्रकीर्तितम् ।। ६५ ।।

एवं सोमवतीतीर्थं जातमत्र महामुने ।।

सोमं दृष्ट्वाथ पतितं क्षितौ ब्रह्मा जगद्गुरुः ।। ६६ ।।

रथे तं स्थापयामास लोकानां हितकाम्यया ।।

सं तु वेदमयो व्यास धर्माक्षः सत्यसंग्रहः ।। ६७ ।।

युक्तो वाजिसहस्रेण ब्रह्मणा प्रेरितस्तदा ।।

दृष्ट्वा सोमं ततो देवा रथे तं ब्रह्मणा युतम् ।। ६८ ।।

तुष्टुवुः सर्वभावेन हृष्टाः सर्वे समाहिताः ।।

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वरम् ।। ६९ ।।

आप्यायमानं त्रीँल्लोकान्पपात धरणीतले ।।

ब्रह्मा तेन रथेनाथ सागरांतां वसुन्धराम् ।। 5.1.28.७० ।।

त्रिःसप्तकृत्वोऽतिशयाच्चकाराब्धिप्रदक्षिणम् ।।

तस्य तत्पतितं तेजो व्यास सोमस्य शीतलम् ।। ७१।।

तदेवौषधयो दिव्या जाता भुवि सुनिर्मलाः ।।

याभिर्धार्यो ह्ययं लोकः प्रजाश्चैव चतुर्विधाः ।। ७२ ।।

तुष्टोऽथ भगवान्सोमो जगतेः सर्वदा मुने ।।

दशवर्षसहस्राणि तेपेऽतिदुःसहं तपः ।। ७३ ।।

ततस्तस्मै ददौ वाक्यं ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

बीजौषधानि विप्राणां सोमो राजा बभूव ह ।। ७४ ।।

सप्तविंशतिं सोमाय दाक्षायणीर्महाव्रताः ।।

पत्नीः प्राचेतसो दक्षो ददौ नक्षत्रसंज्ञकाः ।। ७५ ।।

स तत्प्राप्य महद्राज्यं सोमो भार्यायुतस्तदा ।।

समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ।। ७६ ।।

होता च भगवानत्रिरध्वर्युर्भगवान्भृगुः ।।

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान् ।। ७७ ।।

सदस्यो भगवान्विष्णुः सनकादिमुखैर्युतः ।।

ददौ स दक्षिणां सोमस्त्रीँल्लोकान्सुसमाहितः ।। ७८ ।।

सिनीवाली कुहूश्चैव धृतिः पुष्टिः प्रभा वसुः ।।

कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीस्तं देव्यो दिव्याः सिषेविरे ।। ७९ ।।

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः ।।

अतीव राजते चन्द्रो दशधा भासयन्दिशः ।। 5.1.28.८० ।।

तस्य तत्प्राप्य दुष्प्राप्यमैश्वर्यमृषिसंस्कृतम् ।।

विबभ्राम मतिर्व्यास विनयाद्यमपास्य च ।। ८१ ।।

बृहस्पतेस्तदा भार्यां तारानाम्नीं यशस्विनीम् ।।

जहार तमसा साध्वीमवमान्यां गिरःसुतम् ।। ८२ ।।

वाच्यमानस्तदा सोमो देवदेवर्षिभिस्तथा ।।

नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा आंगिरसाय च ।। ८३ ।।

बृहस्पतेस्ततः पक्षं शक्रो जग्राह कोपतः ।।

स हि शिष्यो महातेजा गुरोः पूर्वं वृहस्पतेः ।। ८४ ।।

ततो युद्धमभूत्तत्र सुघोरं शक्रसोमयोः ।।

देवानां दानवानां च व्यास त्रासकरं महत् ।। ८५ ।।

सर्वे भीतास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं गताः ।।

अग्रतो ब्रह्मणो युद्धं कथितं शक्रसोमयोः ।। ८६ ।।

देवानां वचनं श्रुत्वा सार्द्धं देवैः पितामहः ।।

आगत्य युद्धभूमिं सोऽवारयद्देवदानवान्।। ८७ ।।

वारितास्ते स्थितास्तत्र युद्धं त्यक्त्वा सुरासुराः ।।

तारामादाय स तदा ददा वांगिरसे द्विजे ।। ८८ ।।

तामंतःप्रसवां दृष्ट्वा प्राह भार्यां बृहस्पतिः ।।

मदीयायां न ते योन्यां गर्भो धार्यः कथंचन ।। ८९ ।।

उत्ससर्ज ततस्तारा कुमारं देवरूपिणम् ।।

इषीकास्त्रं समासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्।। 5.1.28.९० ।।

स तेजो जातमात्रोऽपि देवानामाक्षिपच्छिशुः ।।

ततः संशयमापन्ना ऊचुस्तारां दिवौकसः ।। ९१ ।।

कस्यायं ब्रूहि सुभगे सोमस्याथ बृहस्पतेः ।।

नाचचक्षे तु देवानां वेधाः पप्रच्छ तां पुनः ।। ९२ ।।

यदत्र सत्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतो ह्ययम् ।।

सा प्रांजलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं विभुम् ।। ९३ ।।

सोमस्येति रहः सोऽयं कुमारो देवसंनिभः ।।

सोमस्य तं सुतं ज्ञात्वा परिष्वज्य पितामहः ।। ९४ ।।

बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य वै तदा ।।

परदारापहाराच्च यत्पापं तेन दुःसहम् ।। ९५ ।।

तेन सोमोऽभवत्कुष्ठी क्षयरोगयुतस्तदा ।।

ततो राज्ये स्वकं पुत्रं स्थापयित्वा यथाविधि ।। ९६ ।।

अवन्तीमाजगामाशु सोमो देवदिदृक्षया ।।

सोमाहे सोमवत्यां च अमायोगे जितेंद्रियः ।। ९७ ।।

स्नात्वा संपूजयामास सोमः सोमेश्वरं ततः ।।

तस्य भक्त्या च सन्तुष्टः प्राह सोमं महे श्वरः ।। ९८ ।।

मत्प्रसादाद्वपुः कांतं तव सोम भविष्यति ।।

सोमेश्वरमिति ख्यातं भुक्तिप्रदायकम् ।। ९९ ।।

एवं व्यास तु तत्तीर्थं लिंगं चैवाति दुर्लभम् ।।

कथितं तथ्यभावेन मया तुष्टेन सांप्रतम् ।। 5.1.28.१०० ।।

श्रावणं प्राप्य यो मासं सोमनाथं जितेंद्रियः ।।

नित्यं पश्येन्नरो व्यास तस्य पुण्यफलं शृणु ।। १०१ ।।

सौराष्ट्रे सोमनाथस्य पूजायाः प्रत्यहं फलम् ।।

लभते स नरो व्यास नात्र कार्या विचारणा ।। १०२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये सोमवतीतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाविंशो ऽध्यायः ।। २८ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तीर्थस्याऽनरकस्यास्य माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् ।।

तीर्थे चानरके स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।।

न पश्येन्नरकं क्वापि यद्यपि ब्रह्महा भवेत् ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कियंतो नरकास्तात कस्मिन्स्थाने प्रतिष्ठिताः।।

पतन्ति केन पापेन पापिनस्तेषु दुःखिताः ।। २ ।।

तत्कथं प्राणिनस्तत्र गच्छन्ति पापकारिणः ।।

एतत्सर्वं समाख्याहि यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ।। ३ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणुष्व नरकान्व्यास तावन्तो यत्र संस्थिताः ।।

न लभ्यंते यथा चैते सत्यमेतद्वदामि ते ।। ४ ।।

पातालनि लयाः सर्वे विख्याता दुःखदाः सदा ।।

पुण्यप्लावेन ते सर्वे तिर्यग्यांति स्वकर्मभिः ।। ५ ।।

रौरवः सूकरो रौद्रस्तालो विनशकस्तथा ।।

तप्तकुम्भस्तु तप्तायो महाज्वालस्तथैव च ।। ६ ।।

कुंभीपाकः क्रकचनस्तथा देवातिदारुणः ।।

कृमिभुक्तिश्च रक्ताख्यो लालाभक्षश्च गंडकः ।। ७ ।।

अधोमुखश्चास्थिभंगो यंत्रपीडनकस्तथा ।।

संदंशो रुधिरांगश्च श्वभोज्यश्च कुभोजनः ।। ८ ।।

इत्येवमादयः सर्वे नरका भृशदारुणाः ।।

यमस्य विषये संति स्तुता हि भयदायिनः ।।९।।

पतंति पुरुषास्तेषु पापकर्मरताश्च ये ।।

पतिताश्च प्रपच्यंते नराः कर्मानुरूपतः ।।5.1.29.१०।।

यातनाभिर्विचित्राभी रौद्रकर्म क्षयाद्भृशम् ।।

सुगाढं हस्तयोर्बद्धास्तप्तशृंखलया नराः ।। ११ ।।

महावृक्षाग्रशृंगेषु लंब्यंते यमकिंकरैः ।।

शोचंतः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठंति निश्चलाः ।। १२ ।।

अग्निवर्णैः शंकुभिश्च लोहदंडैः सकंटकैः।।

हन्यंते किंकरैर्घोरैः समंतात्पापकारिणः ।। १३ ।।

तत्तत्क्षणात्प्रदीप्तेन वह्निना च विशेषतः ।।

समंततः प्रक्षिप्यंते कृत्ताश्च जर्जरीकृताः ।। १४ ।।

कूटसाक्षी तथाऽसम्यक्पक्षपातेन यो वदेत् ।।

यश्चान्यदनृतं ब्रूयात्स नरो याति रौरवम् ।। १५ ।।

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूचकः ।।

प्रयांति नरकांश्चैव तैः संसर्गमुपैति यः ।। १६ ।।

भ्रूणहा गुरुहंता च गोघ्नश्च मुनिसत्तम ।।

यांत्येते नरकं रौद्रं ये च विश्वासघातकाः ।। १७ ।।

तप्तलोष्ठेषु पच्यंते यस्तु भक्तं परित्यजेत् ।।

स्नुषां सुतां च यो गच्छेन्महा ज्वाले स पात्यते ।। १८ ।।

कुंभीपाके प्रयात्येव पादैरूर्ध्वैरधोमुखः ।।

करोति कर्म वै नित्यं यश्च गां प्रतिषेधयेत् ।। १९ ।।

स्वामिद्रोही च यो रौद्रस्तप्तकुंभे स पात्यते ।।

देवदूषयिता यश्च वेदविक्रयिकस्तथा ।। 5.1.29.२० ।।

परस्त्रीगामिनो ये च यांति क्रकचने तु ते ।।

चौरोऽतिदारुणे याति मर्यादाभेदकस्तथा ।। २१ ।।

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ।।

स याति कृमिभक्षे वै रक्ताख्ये च पतंति ते ।। २२ ।।

पितृदेवगुरूणां च सपर्यां न करोति यः ।।

लालाभक्षे स यात्युग्रे कूटकर्म करोति यः ।। २३ ।।

अंत्यजेभ्यो ग्रहीता च नरके यात्यधोमुखे ।।

अस्थिभंगे प्रयात्येव एको मिष्टान्नभुङ्नरः ।। २४ ।।

कृतघ्नः पिशुनः क्रूरः कूटमानी विडंबकः ।।

यंत्रपीडनके याति परगुह्यप्रकाशकः ।। २५ ।।

लाक्षामांसरसानां च तिलानां रसकस्य च ।।

विक्रयी ब्राह्मणो याति श्वदंशे नात्र संशयः ।। २६ ।।

मधुहा ग्रामहंता च याति वैतरणीं नरः ।।

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः ।। २७ ।।

कर्मणा मनसा वाचा महानद्यां प्रयांति ते ।।

गुरूणामवमंता च शास्त्रदूषयिता च यः ।। २८ ।।

असिपत्रे प्रयात्येव तथा पर्वविलंघकः ।।

धनयौवनमत्ता ये मर्यादाभेदिनो नराः ।। २९ ।।

ते यांति नरके घोरे कृष्णसूत्रेऽतिदारुणे ।।

असंस्कृतश्च यो विप्रो वृषलीं सेवते तु वै ।। 5.1.29.३० ।।

वृषलीमिथुनो यश्च पततस्तावुभावपि ।।

उच्छिष्टा ये स्पृशंतीह गावोऽग्निं जननीं द्विजान् ।। ३१ ।।

ते पच्यंते कुभोज्ये च मित्र द्वेषी विशेषतः ।।

पंक्तिभेदे दिवास्वप्रे ये नरोऽब्रह्मचारिणः ।। ३२ ।।

पुत्रैरध्यापिता ये तै ते पतंति श्वभोजने ।।

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽ थ सहस्रशः ।। ३३ ।।

तत्र दुष्कृतकर्माणः पच्यंते यातनागताः ।।

नृणां स्वर्गाश्च यावंतस्तावंतो निरयास्तथा ।। ३४ ।।

पापं कृत्वा तु बहुलं प्रायश्चित्तपराङ्मुखाः ।।

कृते पापे च वै तापो यस्य पुंसः प्रजायते ।। ३५ ।।

प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं शिवसंस्मरणं परम् ।।

तस्मादहर्निशं शंभुं संस्मरन्पुरुषोत्तमः ।। ३६ ।।

न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः ।।

कार्तिकस्यासिते पक्षे कृष्णा या च चतुर्दशी ।।

तस्यां दीपः प्रदातव्यो देवदेवस्य चाग्रतः ।। ३७ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नरकऽकथनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

दीपेऽस्मिन्यत्फलं चास्ति विधिना येन दीयते ।।

तत्सर्वं ब्रूहि मे तात दीपोत्पत्तिं च शोभनाम् ।। १ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा कृतयुगे व्यास पार्वतीं शंकरोऽग्रतः ।।

अभिप्रयाचितुं यातस्तयापि सोऽभियाचितः ।। २ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

शरीरे कृष्णता शंभो ममास्ति रूपहारिणी ।।

तस्माद्याचे भृशं शंभो प्रसीद दिव्य लोचन ।। ३ ।।

भवेन वर्णिता सा वै अतीव शोभना मम ।।

लोचने पक्ष्ममालायाः शोभसेऽतितरां सदा ।। ४ ।।

सिताब्जसंस्थितो भृंगो यथा शोभयते च तम् ।।

तया तथा याचितोसौ धूर्जटिर्वृषभासनः ।। ५ ।।

विरूपरूपकर्तासि न शृणोषि वचो यदा ।।

तदा त्वहं सवै राग्या चरेयं दुष्करं तपः ।। ६ ।।

भवस्तयेति चोक्तस्तु तस्या वै पाणिमग्रहीत् ।।

कदाचिच्छंकरो देवो रतिं याचितवान्प्रियाम् ।। ७ ।।

रतिं दत्तवती सा तु जहास नाम कीर्तयन् ।।

सुदुःखिताऽभवत्सा तु पराङ्मुखी विहाय तम् ।। ८ ।।

उवाच रोषसंयुक्ता संस्मृत्य देवभाषितम् ।।

तपोवनं व्रजाम्यद्य सुगौरत्वोपलब्धये ।। ९ ।।

सुवर्णरूपरूपा च यदा पुनर्भवामि च ।।

तदा तव सानुरागा भवामि चैव नान्यथा ।। 5.1.30.१० ।।

इतीदमेव जल्पंती जगाम विंध्यपर्वतम् ।।

हरः शुशोच ततस्तां क्व गता सा विहाय माम् ।। ११ ।।

स्मरंस्तदेव चेष्टितं तदेव पूर्वभाषितम् ।।

तदैव मे वृथा मतिर्मुदा यदा न मानिता ।। १२ ।।

यतो मया हिमाद्रिजा समस्तलोकसुन्दरी ।।

पुरैव नाभिनंदिता गता विहाय मामिति ।। १३ ।।

इतीदमेव सोऽवदद्गतस्त्वद्दर्शनं ततः ।।

प्रियावियोगमीदृशं गुरुं न सोढुमुत्सहे ।। १४ ।।

ततो जगद्धि संकुलं महाभयेन संयुतम् ।।

सुरासुरा महर्षयः परं विषादमभ्यगुः ।। १५ ।।

विहाय मंदिराणि ते परं विषादमागताः ।।

हरस्तुतिं परां च ते प्रचक्रुरद्भुतोपमाः ।। १६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

न दृश्यते यदा देवो रुद्रो बालेंदुशेखरः ।।

नष्टालोकं जगत्सर्वं कांतारमभवत्तदा ।। १७ ।।

त्रीणि नेत्राणि रुद्रस्य यतः सूर्येंदुव ह्नयः ।।

गते रुद्रे न ते भांति जगत्यस्मिंश्चराचरे ।। १८ ।।

ततस्तमसि दुस्तारे संभूते लोमहर्षणे ।।

अन्योन्यं हि न पश्यंति सुरासुरास्तमोवृताः ।। ।। १९ ।।

एषा बुद्धिस्ततस्तेषामुत्पन्ना कार्यसिद्धये ।।

यया बुद्ध्या जगन्नाथो ज्ञायते पार्वतीपतिः ।। 5.1.30.२० ।।

न ह्यालोको विना तेन शशिसूर्याग्निच क्षुषा ।।

परस्परं ब्रुवंति स्म दुःखितास्ते विसंज्ञया ।। २१ ।।

हे देव हे मुने सिद्धे हे ऋषे हे निशाचर ।।

हे दैत्य हे दनुश्रेष्ठ हे मनुष्यनिदेशक ।। ।। २२ ।।

गतोऽसि कां दिशं तात को वा लब्धस्त्वया विभो ।।

क्वचिद्विश्रामभूमिस्ते क्वचिदालंबनेऽपि वा ।। २३ ।।

पाथेयमस्ति किंचित्ते दिशि किं वाथ कुत्रचित् ।।

प्रकाशं वाहनं छत्रमशनं शयनं गृहम् ।। २४ ।।

क्वचिद्वासि कथं तोयमथवा चित्तनिर्वृतिः ।।

बन्धुः पुत्रोऽसि वा तात वृक्ष च्छाया सुशीतला ।। २५ ।।

एवं प्रकारं करुणं समाभाष्य परस्परम् ।।

भूयश्चिन्तापराः सर्वे देवाश्चेंद्रपुरोगमाः ।। २६ ।।

भूमेर्विवरमाश्रित्य प्राणिनो ये वसंत्यपि ।।

रसातले च दैतेयाः संस्थिताः पन्नगाश्च ये ।। २७ ।।

न तेषां विद्यते सूर्यो नेन्दुर्नान्ये महाग्रहाः ।।

नाग्निर्देवमुखं विद्युन्नैव तारकको टयः ।। २८ ।।

केनालोकेन पश्यंति समानि विषमाणि च ।।

नरकस्था नरा लोके न पश्यंत्यन्यलोकगाः ।। २९ ।।

विचरन्तः समं को वा मनो रथशतप्रदः ।।

तृष्णांभः क्षुधितान्नं च श्रांतानामथ वाहनम् ।। 5.1.30.३० ।।

समे शय्या जले नौश्च रोगे सत्परिचारकः ।।

श्रेष्ठौषधीभिः सन्मंत्रैः संपदो व्याधिसंकटे ।। ३१ ।।

सुहृद्विदेशे च्छायोष्णे निर्धूमः शिशिरे शिखी ।।

महाभये परित्राणं प्रकाशश्च महानिशि ।। ३२ ।।

सर्वदश्चैव सर्वेषां मनोरथशतप्रदः ।।

एक एव भवान्द्योतस्त्वां च जानीमहे वयम् ।। ३३ ।।

ब्रुवंत इति ते व्यास शुश्रुवुर्मधुरां गिरम् ।।

श्रुतपूर्वां तमोमध्याद्विष्णोर तुलकर्मणः ।। ३४ ।।

न जानंति स्थितः कुत्र भाषते केशवो विभुः ।।

शृणुध्वमिति मे वाक्यं सर्वे चैव समाहिताः ।। ३५ ।।

दानमेकं सदा सम्य क्चिंतामणिसमं स्मृतम् ।।

सर्वेषामेव दानानां दीपदानं प्रशस्यते ।। ३६ ।।

तच्च देयमतः सर्वैः शृणुध्वं तत्त्वतो भृशम् ।।

मया रसातले पूर्वं नागा नामनुकंपया ।। ३७ ।।

उत्पादितो दीपवरो येन ध्वस्तमिदं तमः ।।

एवंभूतस्तु वायूनामप्रधृष्यो महाप्रभः ।।३८।।

निष्कंपो निर्मलो हृद्यः सुस्थिरो भास्करप्रभः ।।

नात्युष्णो नातिशीतश्च देव्या योगसमुद्भवः ।।

तेन दीपप्रकाशेन गोकर्णो निर्वृतिं ययौ ।। ३९ ।।

नागाः शेषादयः सर्वे नोद्यमानाश्च संघशः ।।

दीपाद्दीपसहस्राणि ददुस्ते वै शिवाग्रतः ।। 5.1.30.४० ।।

पर्वतेषु समुद्रेषु वनेषूपवनेषु च ।।

नदीतीरेषु सर्वत्र दीपान्प्रज्वाल्य रेमिरे ।। ४१ ।।

भुंजानाः पञ्च मूलानि दिव्यानि क्षीरसंयुतम् ।।

परमान्नं च मांसानि मकरंदं घृतौदनम् ।। ४२ ।।

चन्द्रशालिभवं भक्तं तांबूलं सप्तधा गतम् ।।

मद्यमष्टप्रकारं तु भार्यापीतावशेषकम्।। ४३ ।।

शयनेषु महार्हेषु हृद्यासु वनराजिषु ।।

वृक्षमूलेषु सर्वेषु वनच्छायोपशोभिषु ।। ४४ ।।

रमन्ते स्म च ते सर्वे ह्युद्वेष्टंतः परस्परम् ।।

कामतन्त्रोपदिष्टैस्तु शास्त्रैश्च चुंबनादिभिः ।। ४५ ।।

सूर्यतापभयान्मुक्ताश्चंद्ररश्मिभयाच्च ते ।।

विमुक्ताश्च भयाद्धोरात्पिपीलिकोद्भवात्तथा ।। ४६ ।।

सूर्यतापेन दाहः स्याच्छीतं चंद्रमरीचिभिः ।।

मयूरनकुलाद्यैश्च पिपीलीमरणाद्भयम् ।। ४७ ।।

सौवर्णान्दीपका न्कृत्वा द्विजेभ्यस्ते ददुः पुनः ।।

तेन पातालमाश्रित्य कृत्वा भोगवतीं पुरीम् ।। ४८ ।।

वसंति सुखिनस्तत्र स्वर्गादष्टगुणैः सुखैः ।।

एवमंधं तमो देवाः पातालाद्दीपतो गतम् ।। ४९ ।।

एतद्गुह्यं मया ख्यातं भवतां चानुकम्पया ।।

दीपदानमतोयूयं कुरुध्वं सुसमाहिताः ।। 5.1.30.५० ।।

दीपाग्निना विना नैव तमोदारु प्रदह्यते ।।

नारायणपरा देवा निशम्याथ समाहिताः ।। ५१ ।।

पप्रच्छुस्ते पुनः सर्वे हृष्टा दामोदरं विभुम् ।।

ब्रूहि नोग्निं जगन्नाथ स दीपो येन जायते ।। ५२ ।।

घोरे तमसि वै मग्ना नाग्निं जानीमहे वयम् ।।

देवानां मानसो वह्निरथ कृष्णेन कीर्तितः ।। ५३ ।।

तेन दीपं प्रतिज्वाल्य देवाः शिवपरायणाः ।।

ददुस्ते शिवमुद्दिश्य सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।। ५४ ।।

दत्ते दीपे ततो देवैर्दृष्टो हृष्टो महेश्वरः ।।

तिमिरं तद्गतं चापि जगद्येन जडीकृतम् ।। ५५ ।।

ततो देवाः सुखं प्रापुः स्वर्गे सेन्द्रपुरोगमाः ।।

राज्यं भोगान्वितं प्राप्य सार्धं स्त्रीभिश्च रेमिरे ।। ५६ ।।

दीपदानफलं ज्ञात्वा दैतेयाश्चापि विस्मिताः ।।

तथैव तत्फलं ज्ञात्वा व्यास यक्षाश्च विस्मिताः ।। ५७ ।।

पूजयित्वा महादेवं पुष्पैश्च निर्मलैर्जलैः ।।

ददुर्दीप सहस्राणि सर्वे शिवपरायणाः ।। ५८ ।।

स्वस्थाने चाभवन्सर्वे दीपदानाच्च शोभनाः ।।

स्वेच्छया भुंजते भोगान्बन्धुभृत्यादिसंयुताः ।। ५९ ।।

निराहारास्ततो व्यास पिशाचा वै निराश्रयाः ।।

दीपदानफलं ज्ञात्वा सर्वे तेऽतीव विस्मिताः ।। 5.1.30.६० ।।

चंडालादग्निमानीय ददुर्दीपं शिवे रताः ।। ।

दीपदानफलं ते वै पुत्रदारसमन्विताः ।। ६१ ।।

लीढमन्नं गतरसं पूति पर्युषितं तथा ।।

उच्छिष्टं सूतिकास्पृष्टं न मेध्यं चातिलंघितम् ।। ६२ ।।

भुंजानास्ते सदा हृष्टा रमंते दुष्टभूमिषु ।।

विद्याधरास्तथा मर्त्याः सिद्धाश्च शिवमानसाः ।। ६३ ।।

दीपदानफलं ज्ञात्वा ददुर्दीपं शिवाग्रतः ।।

दीपदानात्ततः सर्वे सर्वभोगसमन्विताः ।। ६४ ।।

स्थानेषु मुदितास्तेषु रमंते सुखिनस्तदा ।।

तिमिरं तद्गतं चैव व्यास लोकेषु दीपतः ।। ६५ ।।

ततो घोरं स्थितं सम्यक्प्रेतलोकेषु सर्वदा ।।

प्रेतलोकं तदा दृष्ट्वा घोरेण तमसा वृताः ।। ६६ ।।

दामोदरं जगन्नाथमूचुः सर्वे सुरोत्तमाः ।।

घोरं चैव तमो हत्वा प्रसन्नास्ते सदा विभो ।। ६७ ।।

गंधर्वाश्च तथा यक्षाः सिद्धा विद्याधरोरगाः ।।

वयं चैव तथा मर्त्याः सर्वभोगैश्च संयुताः ।। ।। ६८ ।।

स्थानेषु च सदा ह्येषु सुखिनश्च रमामहे ।।

प्रेतलोके नरा ये वै घोरेण तमसा वृताः ।। ६९ ।।

वसंति च जगन्नाथ वर्तंते तेऽतिदुःखिताः ।।

यैर्नो कृतं हि तत्कर्म कृष्णालं पापमोहितैः ।। 5.1.30.७० ।।

न तेषां विद्यते किंचिद्यत्प्रकाशं करोति च ।।

घोरे तमसि ते मग्नास्तत्र नार्केन्दुवह्नयः ।। ७१ ।।

न सहायो न जायेयं नालंबो न च देशिकाः ।।

न वाहनं न शय्या च केवलं तु महत्तमः ।। ७२ ।।

तत्राष्टाविंशतिः ख्याता घोरा नरककोटयः ।।

तमोमयाश्च ताः सर्वाः पापिनां भयदाः सदा ।। ७३ ।।

सुखं तत्र कथं कृष्ण लभंते दुःखिता नराः ।।

दारिद्र्यदुःखरोगैश्च मायामोहैश्च सर्वदा ।। ७४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

इति श्रुत्वा तु देवानां प्रार्थनां गरुड ध्वजः ।।

उवाच वचनं हृद्यं मनोरथफलप्रदम् ।।७५।।

शृणुध्वं त्रिदशाः सर्वे यत्प्रवक्ष्यामि वो वचः।।७६।।

अवंत्यां वर्तते तीर्थं सद्यः पापहरं परम् ।।

अनरकाख्यं महापुण्यं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।। ७७ ।।

कार्तिकस्यासिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः ।।

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु यमध्यानपरायणः ।। ७८ ।।

संगृह्य वै तिलान्कृष्णान्पितृभक्तो जितेंद्रियः ।।

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा मध्याह्ने सुरसत्तमाः ।। ७९ ।।

अपसव्यं तथा कृत्वा मंत्रैः संतर्प येद्यमम् ।।

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च ।। 5.1.30.८० ।।

वैवस्वताय कालाय दक्षाय मनवे तथा ।।

कृष्णाय कृष्णगुप्ताय प्रेतलोकपराय च ।। ८१ ।।

हरये रविपुत्राय कालिंदीसोदराय च ।।

तथा वै श्राद्धदेवाय पितृणां पतये तथा ।। ८२ ।।

मंत्रैरेभिर्नमःप्रोक्तैरोंकाराद्यैः सुशोभनैः ।।

जलांजलिं सदर्भं वै दद्याच्च तिलसंयुतम् ।। ८३ ।।

संतर्पयेद्यमं देवं तिलपात्रं समाहितः ।।

प्राज्ञो विप्राय वै दद्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।। ८४ ।।

अनेन विधिना यस्तु संतर्पयेद्यमं विभुम् ।।

पितरस्तस्य मुच्यंते निरये ये गता अपि ।। ८५ ।।

रात्रिं तत्राथ संप्राप्य मानवः कामसंयुतः ।।

नमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्णवे ।। ८६ ।।

नमः सूर्याय रुद्राय कालांतपतये नमः ।।

एभिर्मंत्रैर्यमे दीपं यो दद्याद्धृतपूरितम् ।। ८७ ।।

कार्तिकं हि समग्रं तु वर्धंते तस्य संपदः ।।

संपूर्णे कार्तिके चैव दीपोद्यापनमाचरेत् ।। ८८ ।।

दिवाकराह्नेऽस्तमिते च सूर्ये दीपस्य वर्त्तिं पुरुष प्रमाणाम् ।।

यूपाकृतौ दारुमये करोति यया च धीमान्यमभक्तिचित्तः ।।८९।।

निक्षिप्य भूमावथ हस्तमात्रं मूर्ध्नि द्विहस्ताष्टदलान्वितस्य ।।

धार्याश्चतस्रः शुभपट्टिकाश्च च्छिद्रेण युक्ताश्चतुरंगुलेन ।। 5.1.30.९० ।।

तत्कर्णिकायां तु महाप्रकाशो देयो हि दीपः परया च भक्त्या ।।

उदङ्मुखान्दीपवरांस्त थाष्टौ दलेषु तस्या घृतपूर्यमाणाः ।। ९१ ।।

अनंगलग्नं धवलं च वस्त्रं नवं सुरक्तं ह्यथवा सुशुक्लम् ।।

वर्त्यां प्रदेयं च स्वके च दद्यात्स्निग्धे त्वखण्डे सुसमे प्रशस्ते ।। ९२ ।।

तच्छालिपिष्टोपरि संनिधाय यथा न निर्याति न कंपते च ।।

सर्वं प्रकुर्यात्त्रिगुणप्रमाणं मध्यस्थितस्तस्य च दीपराजः ।। ९३ ।।

दलेषु शोभार्थमतीव कुर्यान्मनोरथप्रत्युपलब्धये च ।।

घंटाष्टकं लंबितपुष्पदाम सवस्त्रशोभान्वितमंत्र कार्यम् ।। ९४ ।।

संलिप्य भूमिं त्वथ गोमयेन पुनः सुगंधेन जलेन लिप्त्वा ।।

कुर्याद्विचित्रं त्वथ मंडले च दलाष्टकं वै कमलं च रम्यम् ।। ९५ ।।

ततो जलं शीतलमानयित्वा आपूर्य चाष्टौ कलशांस्तु रम्यान् ।।

निधाय मूर्ध्नि क्रमशो हि धीमान्फलानि मूलानि तथेक्षुकानि ।। ९६ ।।

मध्वाज्ययुक्ता दधिदुग्धपूर्णा नैर्ऋत्यकोणादथ दक्षिणांतम् ।।

धर्माय दद्यादथ शंकराय दामोदरायाप्यथ वेधसे च ।।९७।।

प्रजापतिभ्यः क्रमशो हि भक्त्या प्रेतेभ्य इंद्राय तथा पितृभ्यः ।।

होमादिपात्रं तिलचूर्णमेव दद्याद्द्विजानां च सदक्षिणं च ।। ९८ ।।

गावो हिरण्यं रजतं च वस्त्रं फलानि मूलानि यवाश्च धान्यम्।।

गृहं रथं कुंजरमश्वमेव मनोज्ञमन्यं हृदयप्रियं यत् ।। ९९ ।।

विद्याधिकेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः पौराणिकेभ्यश्च तथा द्विजेभ्यः ।।

एकैकसु प्रीणनमत्र कुर्याद्दीपैर्दलस्थैश्च यमादिकानाम् ।। 5.1.30.१०० ।।

धर्माय देयस्त्वथ मध्यदीप आज्ञां च लब्ध्वा व्रतदेशिकस्य ।।

नृत्येन गीतेन सुशोभने न युक्तं सुवाद्येन च कारयेच्च ।। १ ।।

एतत्समग्रं विधिवच्च कुर्यात्सशक्तिमादौ स्वधनं समीक्ष्य ।।

आहूय विप्राञ्छुभभावयुक्तान्वदेच्च धीमान्परया च भक्त्या ।। २ ।।

दीपान्समग्रान्नव वर्जयित्वा सर्वं नयेयुः स्थितमत्र विप्राः ।।

प्रदक्षिणीकृत्य विसृज्य विप्रांस्ततो भवद्वै स च नक्तभोजी ।। ३ ।।

एवं कृते नागलोकाद्विशिष्टं सुखं भवेत्प्रेतलोकेस्थितानाम् ।। ४ ।।

एवं ह्यनरके व्यास दीपदानं करोति यः ।।

तस्यैव यत्फलं प्रोक्तं तदिहैकमनाः शृणु ।। ५ ।।

विमानैः कामिकैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः ।।

उह्यमानो दिवं याति यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। १०६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽनरकेश्वरदीपदानमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिंशोऽध्यायः ।। ३० ।। ।। छ ।। ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि केदारेश्वरमुत्तमम् ।।

प्रवरं सर्वतीर्थानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। १ ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यः पश्यति महेश्वरम् ।।

केदारे यत्फलं प्रोक्तं तदत्रापि लभेन्नरः ।। २ ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वकीयकुलसंयुतः ।।

विमानेनार्कवर्णेन शिव लोके स मोदते ।। ३ ।।

जटाशृंगे नरः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा जितेंद्रियः ।।

दृष्ट्वा जटेश्वरं देवं ततः पापाद्विमुच्यते ।। ४ ।।

महातपनमादौ च कृत्वा गच्छेच्छिवं प्रति ।।

मातृकं पितृकं चैव कुलानां तारयेच्छतम् ।। ५ ।।

इंद्रतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चेंद्रेश्वरं शिवम् ।।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शक्रलोके महीयते ।। ६ ।।

कुंडेश्वरं तु यः पश्येच्छिवध्यानपरायणः ।।

लभते स नरो व्यास शिवदीक्षाफलं शिवम् ।। ७ ।।

गोपतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गोपेश्वरं शिवम् ।।

शिवलोकं नरो याति ह्यमृतादमरो यथा ।। ८ ।।

स्नात्वा तु चिपिटातीर्थे शिवं देवं प्रणम्य च ।।

तिर्यग्योनिं नरो नैव प्रयाति मुनिपुंगव ।। ९ ।।

विजये च नरः स्नात्वा आनंदेश्वरपूजनात् ।।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्लोके विजयी भवेत् ।। 5.1.31.१० ।।

अथान्यं संप्रवक्ष्यामि कुशस्थल्यां विनिर्मितम् ।।

देवं रामेश्वरं व्यास भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।। ११ ।।

चित्रकूटात्पुरा रामो मैथिल्या लक्ष्मणेन च ।।

समन्वितः समागत्य पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ।। १२ ।।

।। राम उवाच ।। ।।

कानि तीर्थानि पुण्यानि किं वा क्षेत्रं महामुने ।।

यत्र गत्वा न चाप्नोति वियोगं सह बांधवैः ।। १३ ।।

अनेन वनवासेन मरणेन पितुः प्रभो ।।

भरतस्य वियोगेन प्रतप्येऽहं त्रिभिर्मुने ।। १४ ।।

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा विप्रर्षभस्तदा ।।

ध्यात्वा तु सुचिरं कालमिदं वचनमब्रवीत् ।। १५ ।।

साधु पृष्टं त्वया वीर रघूणां वंशवर्धन ।।

मम पित्रा कृतं क्षेत्रं प्रयाच्य शिवमादरात ।। १६ ।।

अवंतीविषये राम पुरी तस्मिन्कुशस्थली ।।

उज्जयिनीति वै नाम्ना ख्यातिं लोके गता विभो ।। १७ ।।

तस्यां गत्वा दशरथं पिंडदानेन तर्पय ।।

सुरासुरगुरुस्तत्र महाकालो व्यवस्थितः ।। १६ ।।

देवः स वै सदा राजन्वांछितार्थफलप्रदः ।।

दृष्टे तस्मिञ्जगन्नाथे वियोगो नैव जायते ।। १९ ।।

तत्र गच्छंति ये विप्रा राजा चैव महावलः ।।

लभंते परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ।। 5.1.31.२० ।।

तीर्थानामपि तत्तीर्थं प्रविष्टोऽवंतिमंडले ।।

आजगाम ततोवंतीं सा शिप्रा यत्र पुण्यदा ।। २१ ।।

तस्यां स्नात्वा ततो रामस्तर्पयामास पूर्वजान् ।।

महाकालं यदा द्रष्टुं प्रतस्थे रघुनंदनः।।२२।।

वाण्या ततोऽशरीरिण्या देवदेवेन भाषितम् ।।

भो भो राघव भद्रं ते स्वनाम्ना स्थापयस्व माम् ।।२३।।

अत्र स्थानं मया दत्त मा विचारय राघव ।।

ततो द्दृष्टमना रामो लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। २४ ।।

अनुगृहीताः सौमित्रे देवदेवेन शंभुना ।।

तस्मात्स्थापय तीर्थेऽस्मिँल्लिंगं रामेश्वरं शुभम्।। २५ ।।

वाक्यं तल्लक्ष्मणः श्रुत्वा स्थापयामास शंकरम् ।।

दृष्ट्वा देवं पुरा रामो लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। २६ ।।

एहि लक्ष्मण शीघ्रं त्वं शिप्राया जलमानय ।।

करिष्यामि यतोऽत्राहं देवस्य स्नपनं शुभम् ।। २७ ।।

लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतया किं करिष्यसि ।।

राम नाहं सर्वकालं दासभावं करोमि ते ।। २८ ।।

इयं च पुष्टा सुदृढा पीवरा च ममाग्रतः ।।

वद राघव सत्येन अनया किं करिष्यसि ।। २९ ।।

श्रुत्वा रामो हि तद्वाक्यं लक्ष्मणेन प्रभाषितम्।।

विमना राघवस्तस्थौ सीता चापि वरानना ।। 5.1.31.३० ।।

यदुक्तं लक्ष्मणेनाथ तच्च सीता चकार ह ।।

स्नात्वा भुक्त्वा च तौ वीरौ महाकालमुपागतौ ।। ३१ ।।

नीत्वा विभावरीं तत्र गमनाय मनो दधे ।।

उत्तिष्ठ वत्स सौमित्रे व्रजामो दक्षिणां दिशम्।। ।। ३२ ।।

सौमित्रिरब्रवीद्वाक्यं नाहं गन्ता कथंचन ।।

व्रज त्वमनया सार्धं भार्यया कमलेक्षण ।। ३३ ।।

नाहमग्रे वनं यामि न वायोध्यां कथं चन ।।

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिमुवाच रघुनंदनः ।। ३४ ।।

कथं पूर्वमूयोध्याया निर्गतोऽसि मया सह ।।

वने वसाम्यहं राम नव वर्षाणि पंच च ।। ३५ ।।

प्रमादः क्रियतां मह्यं नय मामपि राघव ।।

इदानीं त्वमर्धपथे कथं स्थातासि शत्रुहन् ।। ३६ ।।

लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्राम नाहं गन्ता वनं पुनः ।।

लक्ष्मणं विकृतं ज्ञात्वा रामो वचनमब्रवीत् ।। ३७ ।।

मा माऽनुव्रज सौमित्रे ह्येको यास्यामि काननम् ।।

द्वितीयापि त्वियं सीता उक्तो रामेण लक्ष्मणः ।। ३८ ।।

धनुः संगृह्य विमना उत्तस्थौ लक्ष्मणस्तदा ।।

प्राप्तौ प्राकारमर्यादां क्षेत्रसीमां परंतपौ ।। ।।

क्षेत्रसीमां समुल्लंघ्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।। 5.1.31.४० ।।

निवर्तयस्व सौमित्रे समर्पय च मे धनुः ।।

रामवाक्यमुपश्रुत्य सीतां वै लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।। ४१ ।।

किमर्थं हि परित्यक्तः कोऽपराधः कृतो मया ।।

रामेण हि परित्यक्तः प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् ।। ४२ ।।

रामं ततोऽब्रवीत्सीता किमर्थं लक्ष्मणस्त्वया ।।

देव संत्यज्यते वीरः सुमित्रानंदिवर्धनः ।। ४३ ।।

राघवस्त्वब्रवीत्सीतां नाहं त्यक्ष्यामि लक्ष्मणम् ।।

न कदाचिदपि स्वप्ने लक्ष्मणसदृशं प्रियम् ।। ४४ ।।

श्रुतपूर्वं तु सुश्रोणि क्षेत्रस्यास्य विचेष्टितम् ।।

अस्मिन्क्षेत्रे न सौभ्रात्रं सर्वो हि स्वार्थतत्परः ।। ४५ ।।

परस्परं न मन्यंते स्वार्थनिष्ठैकहेतवः ।।

न शृण्वंति पितुः पुत्राः पुत्राणां वा तथा पिता ।। ४६ ।।

न च शिष्यो गुरोर्वाक्यं गुरुर्वा शिष्यकर्म च ।।

अर्थानुबंधिनी प्रीतिर्न कश्चित्कस्यचि त्प्रियः ।।४७।।

एवमुक्त्वा ययौ रामो लक्ष्मणो जानकी तथा ।।

लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना रघुनंदनः ।।४८।।

रामतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा रामेश्वरं शिवम्।।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोकं स गच्छति ।।४९।। ।।

इति रामेश्वरमाहात्म्यम् ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तीर्थे सौभाग्यके स्नात्वा दृष्ट्वा सौभाम्यमीश्वरम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः सौभाग्यं परमं लभेत् ।। 5.1.31.५० ।।

घृततीर्थे नरः स्नात्वा घृतेन स्नापयेच्छिवम् ।।

घृतमग्नावथो हुत्वा रुद्रलोके महीयते।।५१।।

देवीं योगीश्वरीं पूज्य सुरासुरनमस्कृताम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं योगमवाप्नुयात्।।५२।।

शंखावर्ते नरः स्नात्वा सर्वपापविवर्जितः ।।।

धनधान्यसमायुक्तो जायते निर्मले कुले ।। ५३ ।।

सुधोदके चतुर्दश्यां मुक्त्यर्थं स्नापयेन्नरः।।

शिवं सुधेश्वरं दृष्ट्वा ततो मोक्षगतिर्भवेत् ।।५४।।

तथान्य त्संप्रवक्ष्यामि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।।

किं पुनेति च विख्यातं ब्रह्महत्याविमोचनम् ।।५५।।

पूर्वं त्रेतायुगे व्यास सुनेत्रो नाम वै द्विजः।।

तस्य पुत्रः समु त्पन्नो विश्वावसुरिति स्मृतः ।।५६।।

यवक्रीतस्य शापेन स्वपिता तेन घातितः ।।

ब्रह्महत्यान्वितो व्यास तीर्थात्तीर्थं परिभ्रमन् ।।५७।।

तीर्थे किंपुनके स्नात्वा धारातीर्थे गतो द्विजः ।।

ततः कपिलधारायां चिंतयत्यात्मना स्वयम् ।। ५८ ।।

कथं मे पतिता धारा अनृता वा श्रुतिस्तथा ।।

एवं ह्यचिंत यत्सोऽथ पुनरायादवंतिकाम् ।। ५९ ।।

अत्र तीर्थे पुनः स्नाति यावद्वाणीं ततोऽशृणोत् ।।

किं पुनर्ध्यायसि ब्रह्मन्येन जातो द्विजोत्तमः ।। 5.1.31.६० ।।

न तेऽस्ति ब्रह्महत्या वै तीर्थस्नानेन नाशिता ।।

गच्छ शीघ्रं गृहं विप्र पापहीनो यथासुखम् ।। ६१ ।।

।। इति किंपुनामाहात्म्यम् ।। ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पत्तनेश्वरमुत्तमम् ।।

तत्र स्थित्वा महेशेन पुनः पत्तनमीक्षितम् ।। ६२ ।।

पत्तनेश्वर इत्याख्यो देवदेवो महेश्वरः ।।

यस्तु गंधैश्च पुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्मनोरमैः ।। ६३ ।।

भावयुक्तो नरो व्यास पूजयेद्विधिवत्सदा ।।

यथावत्तिष्ठते लिंगं वंशच्छेदो न जायते ।। ६४ ।।

हंसयुक्तेन यानेन शिवलोकं स गच्छति ।।

तथान्यत्संप्रवक्ष्यामि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।। ६५ ।।

दुर्धर्षमिति विख्यातं ब्रह्महत्याविमोचनम् ।।

पुरा दिवाकरो व्यास चक्रे दुर्धर्षनामतः ।। ६६ ।।

तीर्थमासीन्नदीतीरे विख्यातं सूर्यसंस्कृतम् ।।

तेजःपुंजं भवेल्लिंगं गणगं धर्वपूजितम् ।। ६७ ।।

सप्तम्यामथवाष्टम्यां संक्रातौ रविवासरे ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा दिनमेकमुपोषितः ।। ६८ ।।

दृष्ट्वा महेश्वरं तत्र शिप्राकूले व्यवस्थितम् ।।

पूजयित्वा तु भावेन यत्फलं तच्छ्रणुष्व मे ।। ६९ ।।

पितृमातृकुलं सर्वं समुद्धृत्य शिवं व्रजेत् ।।

तत्र यच्छति यो दानं गोहेमादि विशेषतः ।। 5.1.31.७० ।।

तावत्तदक्षयं लोके यावच्चंद्रदिवाकरौ ।।

तथान्यत्संप्रवक्ष्यामि गोपींद्रं तीर्थमुत्तमम् ।। ७१ ।।

गौतमेन पुरा यत्र इन्द्रः शापाद्भ गीकृतः ।।

भगव्रीडायुतः शक्रः प्रविश्य वनमुत्तमम् ।। ७२ ।।

अतोषयत्तदोग्रेण तपसा शंकरं पुरा ।।

तुष्टेन शंभुना विप्र ये भगास्तच्छरीरगाः ।।। ।। ७३ ।।

गोसहस्रीकृतास्तेन गोपींद्रस्तेन कथ्यते ।।

तत्र स्नात्वा दिवं याति शक्रतुल्यपराक्रमः ।। ७४ ।।

ये मृतास्ते पुनर्जन्म नाप्नुवंति महीतले ।।।

गंगातीर्थे नरः स्नात्वा पुण्यमाप्नोति पुष्कलम् ।। ७५ ।।

ज्येष्ठशुक्लदशम्यां तु गंगायां फलमादिशेत् ।।

स्नात्वा पुष्पकरंडे च दृष्ट्वा पुष्पकरण्डकम् ।। ७६ ।।

पुष्पकेन विमानेन प्रयातो दिवि मोदते ।।

नरकादुद्धरत्याशु नरः स्नात्वोत्तरेश्वरे।।७७।।

इष्टभोगसमापन्नो याति स्वर्गं न संशयः ।।

भूतेश्वरे नरः स्नात्वा भूतेश्वरमथार्चयेत् ।। ७८ ।।

गंधपुष्पादिनैवेद्यैर्मृतो रुद्रपुरं व्रजेत् ।।

शिप्रायां तु नरः स्नात्वा कैलासं तु नमस्यति ।। ७९ ।।।

सूर्याऽऽहतं तमो यद्वत्तद्वत्पापं प्रणश्यति ।।

अंबालिकां च यः पश्येत्समाधिनियमेन च ।। 5.1.31.८० ।।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यः कंचुकेन फणी यथा ।।

घण्टेश्वरं प्रवक्ष्यामि यत्सुरैरपि पूजितम् ।। ८१ ।।

यत्र कूपोदकं पीत्वा सौभाग्यमतुलं लभेत् ।।

अर्चयेद्यस्तु देवेशं गंधपुष्पैरनुक्रमात् ।। ८२ ।।

शिवलोके वसेत्तावद्यावदिंद्राश्चतुर्दश ।।

पुण्येश्वरं तु यः पश्येच्छुचिः स्नातो जितेंन्द्रियः ।। ८३ ।।

स गाणपत्यमाप्नोति यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।।

लंपेश्वरे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम्।।८४।।

न याति नरकं मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते।।

तथान्यत्संप्रवक्ष्यामि यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।।८५।।

पूजितं ब्रह्मणा पूर्वं स्थविराख्यं विनायकम् ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पूजयेद्यो विनायकम्।।८६।।

गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः फलं शृणु ।।

समीहिता भवेत्सिद्धिर्मृतः शिवपुरं व्रजेत्।।८७।।

नवनद्याः समीपे तु पार्वतीं पूजयेद्बुधः।।

गंधपुष्पैश्च धूपैश्च सौभाग्यमतुलं लभेत्।।८८।।

कामोदके नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कामं रतिप्रियम् ।।

स्वर्गे च देवगंधर्वस्पृहणीयवपुर्भवेत् ।।८९।।

प्रयागे तु नरः स्नात्वा प्रयागेशं तु पश्यति ।।

सर्वलोकानतिक्रम्य शिवलोके मही यते ।। 5.1.31.९० ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये सौभाग्येश्वरादिनानातीर्थमाहात्म्य वर्णनंनामैकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि नरादित्यं दिवाकरम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वरोगैर्विमुच्यते ।। १ ।।

स्थापनां ते प्रवक्ष्यामि नरादित्यस्य यादृशी ।।

युद्धे निवारिते तस्मिन्रक्तस्वेदजयोः पुरा ।। २ ।।

नरनारायणौ देवाववतीर्णौ धरातले ।।

कुंत्यां देव्यां च देवक्यां मथुरायामजायताम् ।। ३ ।।

एवं तौ वर्तितौ लोके कांतौ वृद्धिं परां गतौ ।।

अन्यस्मात्कारणात्कृष्णो ऽन्यस्माज्जातो धनंजयः ।।४।।

कंसादीन्दानवान्सर्वान्निजघान रणे हि सः ।।

स्वर्गं गतस्ततः पार्थो वासवादस्त्रसिद्धये ।। ५ ।।

कृतास्त्रेण तु वीरेण देवराजस्य दक्षिणा ।।

संस्तुता देवराजस्तु ययाचे तां हि दक्षिणाम् ।। ६ ।।

निवातकवचा ह्युग्रा हिरण्यपुरवासिनः ।।

वध्यंतामर्जुन क्षिप्रमेषा मे गुरुदक्षिणा ।। ७ ।।

अर्जुनेन प्रतिज्ञातो वधस्तेषां दुरात्मनाम् ।।

ऐंद्रं स रथमास्थाय गृहीत्वा सशरं धनुः ।। ८ ।।

निहत्य तांस्ततः पार्थः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।।

प्रीतिमुत्पादयामास सर्वेषां च दिवौकसाम् ।। ९ ।।

कृतकार्यं तदा शक्रस्त्वर्जुनं वाक्यमब्रवीत् ।।

यत्तेऽभिरुचिरं वीर मृत्युलोके सुदुर्लभम् ।। 5.1.32.१० ।।

मनसा कांक्षितं पार्थ वरं त्वं वरयोत्तमम् ।।

स वव्रे प्रतिमे द्वे तु येऽर्चिते ब्रह्मणा स्वयम् ।। ११ ।।

ब्रह्मणा प्रीतियुक्तेन दक्षाय प्रतिपादिते ।।

दक्षेणापि युगं साग्रं पूजिते तिमिरापहे ।। १२ ।।

सुराणामसुराणां च विग्रहे समुपस्थिते ।।

दानवैर्निर्जितः शक्रो हृतराज्यो वनं गतः ।। १३ ।।

तपश्चचार दुर्धर्षमेकपादः शतक्रतुः ।।

दिव्यवर्षसहस्रं तु धिषणस्तं ददर्श ह ।। १४ ।।

दृष्ट्वा तु देवराजं तं बृहस्पतिरुवाच ह ।।

हित्वा त्रिदिवमायातः कथं शक्र त्विदं वनम् ।। १५ ।।

एकाकिना वनस्थेन न साध्याः शत्रवस्त्वया ।।

ज्ञात्वैवं देवराज त्वं शीघ्रं दक्षाश्रमं व्रज ।। १६ ।।

पूजार्थे ब्रह्मणा दत्ते पारिजातसमुद्भवे ।।

चकार विश्वकर्मा ये ते याचस्व प्रजापतिम् ।। १७ ।।

शत्रूणां च क्षयो भावी प्रसादादर्चयो स्तयोः ।।

गुरोस्तु तेन वाक्येन हृष्टो देवः शतक्रतुः ।।१८।।

जगाम सत्वरस्तत्र यत्र दक्षः प्रजापतिः ।।

विनयावनतो भूत्वा ययाचे प्रतिमे शुभे ।। १९

पूजिते प्रतिमे व्यास शक्रेण शरदां शतम् ।।

तयोस्तु तेजसा सर्वे विनाशं दानवा गताः।।5.1.32.२०।।।

प्रतिमे चोचुतुः शक्रं वरयस्व वरोत्तमम्।।

भक्त्यानया परं तुष्टावावां जानीहि वासव।।२१।।

वरं वव्रे तदा शक्रः प्रसन्नात्मा द्विजोत्म।।

अस्माकं प्रतिपक्षा ये दानवाः पापचेतसः ।। २२ ।।

सर्वे ते नाशमृच्छंतु वर एष मतो मम ।।

युवां पूजितुमिच्छामि यावदिंद्रो भवाम्यहम् ।। २३ ।।

तथेति चोक्त्वा प्रतिमे ते नाकं प्रति जग्मतुः ।।

तत्तु याचे ह्यवश्यार्थे वरार्थे प्रतिमाद्वयम् ।। २४ ।।

।। इंद्र उवाच ।। ।।

साधु पार्थ पुनः साधु यत्रेत्थं प्रतितिष्ठतः ।।

इमे च प्रतिमे पार्थ शंकरेण महात्मना ।। २५ ।।

सुरक्तैः शतपत्रैश्च पूजिते ब्रह्मणो दिनम् ।।।

त्रैलोक्यपालनार्थाय पूजिते विष्णुना पुरा ।। २६ ।।

नीलोत्पलैः सुगंधैश्च सहस्रपरिवत्सरान् ।।

ततः प्रजापतिः सृष्टिं कर्तुकामः समा हितः ।। २७ ।।

पूजयामास प्रतिमे पद्मै रक्तोत्पलैः शुभैः ।।

त्वमेव हि कथं पार्थ मृत्युलोके नयिष्यति ।। २८ ।।

एताभ्यां रहितः स्वर्गो मृत्युतुल्यो भविष्यति ।।

अदातुकामं देवेंद्रं प्रणिपत्य तमर्जुनः ।। २९ ।।

उवाच नाहमर्थ्यस्मिन्वरेणानेन वै प्रभो ।।

ततः शक्रः पुनः पार्थमुवाच मुनिपुंगव ।। 5.1.32.३० ।।

गृहीत्वा त्वमिमे वीर कुशस्थल्यां निवेशय ।।

शिप्राया उत्तरे तीरे केशवार्कं तु केशवः ।। ३१ ।।

प्रति तिष्ठति वै यत्र सर्वपापप्रणाशनः ।।

संस्थापयस्व वै तत्र सर्वपापप्रणाशने ।।

भविष्यति तदा यात्रा आषाढी चाथ कौमुदी ।। ३२ ।।

आगमिष्याम्यहं तत्र सहितोऽप्सरसां गणैः ।।

मरुतश्चागमिष्यंति मेघाश्चैव सविद्युतः ।। ३३ ।।

मेघखण्डे समुद्भूते मयि तत्र प्रवर्षति ।।

प्रवदिष्यंति वै लोकाः प्राप्तो देवः पुरंदरः ।। ३४ ।।

भास्करं च नमस्कृत्य ब्रह्माद्यैः पूजितं विभुम् ।।

प्रतियामि तु बीभत्सो पुनरेव यथागतम् ।। ३५ ।।

एवं मृर्तिद्वयं व्यास दत्त्वा पार्थाय वासवः ।।

भूर्लोकं प्रेषयामास सूतेन सह पांडवम् ।। ३६ ।।

नारदो द्वारकायां तु कृष्णस्याह्वानकारणात् ।।

देवराजस्य तद्वाक्यं सरहस्यं च केशवम् ।। ३७ ।।

श्रावयामास विप्रेंद्रं एहि कृष्ण कुशस्थलीम् ।।

अर्च्चे हि पारिजातस्य विश्वकर्मसुकारिते ।। ३८ ।।

इंद्रेणाथ प्रदत्ते वै ते तुभ्यं पांडवाय च ।।

श्रुत्वा शौरिस्तु तद्वाक्यं प्रतस्थेऽवंतिनीपुरीम् ।। ३९ ।।

अवातरच्च आकाशात्तमालिंग्य च पांडवम् ।।

प्रीतः प्रोवाच वचनं परिष्वज्य च फाल्गुनम् ।। 5.1.32.४० ।।

जन्म मे सफलं जातं प्रीतिर्मे जनितार्जुन ।।

यतो मे प्रीतिरतुला क्रियतां कार्यमुत्तमम्।। ।। ४१ ।।

इत्युक्त्वा तौ तदा व्यास समायातौ कुशस्थलीम् ।।

पार्थं प्राह तदा कृष्णः सुसंपूर्णमनोरथः ।। ४२ ।।

गत्वार्जुन दिशं प्राचीं मूर्तिमेकां निवेशय ।।

पूर्वाह्ने हि शुभं लग्नं भविष्यति मनोरमम् ।। ४३ ।।

अहमप्युत्तरां यामि स्थापनार्थं नदीं मुने ।।

मम शंखस्य नादेन प्रतितिष्ठ रविं प्रभुम् ।। ४४ ।।

पूर्वां गत्वा ततः पार्थ शुभं स्थानं व्यलोकयत् ।।

व्यास संस्थापयामास दिननाथं च सुस्थिरम् ।। ४५ ।।

अर्कं देवं स्थापयामि यावद्दध्यौ च पांडवः ।।

तावत्स चाब्रवीदेनं स्थानं कारय शोभनम् ।। ४६ ।।

कथयामास पार्थाय तेजसा तेन दुःसहम् ।।

सव्यसाची ततो भीतो दृष्ट्वार्च्चां तां प्रजल्पतीम् ।। ४७ ।।

तेजस्त्वसहमानो वै देवं वचनमब्रवीत् ।।

क्व देव त्वां स्थापयामि किं स्थानं तव रोचते ।। ४८ ।।

सौम्य रूपः सुदर्शश्च प्रजाभ्यो भव गोपते ।।

दिविसंस्थाश्च ये देवा नागाः पातालसंश्रयाः ।। ४९ ।।

भुविस्था मानवाः पूता भवंतु तव दर्शनात् ।।

सोऽर्जुनमब्रवीद्देवो मा भैस्त्वं मम दर्शनात् ।। 5.1.32.५० ।।

दक्षिणेन करेणाथ ह्यभयेनाभयप्रदः ।।

समाश्वास्याथ तं शांतं सौम्यमूर्तिर्बभूव ह ।। ५१ ।।

प्रभाकरेण देवेन निजं तेजः प्रदर्शितम ।।

ततः सूर्योऽब्रवीत्स्थानमेतदेवाचलं मम ।। ५२ ।।

प्राप्ते लग्ने च हरिणा शंखश्चापूरितो महान् ।।

नरेण च स वै सूर्यः स्थापितोऽमरसंस्तुतः ।। ५३ ।।

।। अर्जुन उवाच ।। ।।

जयति किरणमाली भासुरः श्रांतसप्तिः सकलभुवनधामा प्राग्दिगंताट्टहासः ।।

भवति विगतपापं कीर्तनादेव यस्य प्रचुरकलुषदोषैर्ग्रस्तमंगं नराणाम् ।। ५४ ।।

ब्रह्माद्यैर्मुनिभिरभिष्टुतं पतंगं कः स्तोतुं कविरभिवांछते प्रकामम् ।।

स्तोष्येहं तदपि सुविस्तरात्सुबुद्धे किं दीपो ज्वलति हि नोदिते शशांके ।। ५५ ।।

शास्त्रार्थकामनिपुणैर्मुनिभिः स्तुतस्य किं वस्तु यन्न रचितं विविधैः प्रयोगैः ।।

द्वैपायनप्रभृतिभिर्मुनिभिः पुराणैरापीतसारमिह भाति जगत्समस्तम् ।। ५६ ।।

कामं तथाप्यहमतीव विचार्य ब्रुद्ध्या भानोस्त्रिलोकगुरुपूजितपादयुग्मम् ।।

वृत्तैः स्फुटार्थमधुराक्षरसंधियुक्तैस्त्वां वै विचित्रगतिभिः परिकीर्तयिष्ये ।। ५७ ।।

तावज्जगद्भवति निश्चलमेव सर्वं तावत्क्रियाश्च विविधा न च यांति सिद्धिम् ।।

यावच्च नाथ कमलामलमंडल त्वमुत्तिष्ठसे व्यपनयन्किरणैस्तमांसि ।। ५८ ।।

तावन्न भांति शिखराणि महीरुहाणां गुच्छैस्तु फुल्लवनमीलितलोचनानि ।।

सुप्तानि बोधयसि षट्चरणाकुलानि यावन्न भाभिरमलाभिरनुत्तमाभिः ।। ५९ ।।

उद्यंतमंबरतले सुरसिद्धसंघाः सब्रह्मदैत्यमुनिकिन्नरनागयक्षाः ।।

त्वामर्चयंति विबुधाः प्रणतैः शिरोभिश्चञ्चत्किरीटमणिभाभिरनुत्तमाभिः ।। 5.1.32.६० ।।

अस्तं गते त्वयि जगद्भवति प्रसुप्तं भूयस्त्वयि प्रतपति प्रतिबोधमेति ।।

एवं सदा वरद लोकहितार्थहेतोरेकस्त्वमेव भगवंस्तिमिरस्य हंता ।। ६१ ।।

उत्साहशक्तिनयशौर्यसमन्वितानां सेवाप्रयोगरचनाविधितत्पराणाम् ।।

कार्याणि यन्न फलदानि भवंति पुंसां हेतुस्त्वभक्तिरिह नाथ वेति नूनम् ।।६२ ६२ ।।

यत्संयुगेषु रथकुञ्जरकुन्तशक्तिनाराचचक्रशरतोमरभीमखड्गैः ।।

क्षिप्रं नराः समुपयांति विजित्य शत्रून्सर्वं सदा प्रणतवत्सल वेष्टितं ते ।। ६३ ।।

कांतारदुर्गविषमेष्वपि वर्तमाना ऋक्षेभसिंहबहुकण्टकतस्करेषु ।।

तृष्णान्विताश्च बहुशोकविमूढचित्तास्त्वत्कीर्तनाद्धि गतमृत्यु भया भवंति ।। ६४ ।।

तेजोराशिस्त्वमिह शरणं सर्वतोदुःखितानां

त्वत्तुल्योऽन्यो जगति सकले नास्ति कश्चिद्दयालुः ।।

त्वय्येकस्मिन्भवति सकला भक्तिरन्विष्यमाणा

त्वामासाद्य प्रभवति कुतो व्याधिदुःखं नराणाम्।। ६५ ।।

कः कुष्ठाभिहतः क्व चारिभिरथो को व्याधिभिः पीडितः

के पंग्वंधजडाः क्व शीर्णचरणः को वा विपन्नक्रियः ।।

इत्येवं प्रसमीक्ष्य देव कृपया दोषात्परित्रायसे

कस्यान्यस्य परोपकारनिरता चेष्टा यथैषा तव ।। ६६ ।।

धर्मः परत्र किल तिष्ठति सेवितोऽसौ

कालांतरेण विबुधा वरदा भवंति ।।

त्वं सेवितः प्रणतवत्सल भूतिकामैः

सद्यः प्रयच्छसि फलं यदभीप्सितं तैः ।। ६७ ।।

विभ्रांतकांतहरिणीसदृशेक्षणाभिः

कांतोरुहारमणिकुण्डलमेखलाभिः ।।

तेषां भवंति भवनानि विलासिनीभिर्येषां नृणां त्वमसि वै वरदः प्रसन्नः ।। ६८ ।।

यैस्त्वं नरैः सकृदपि प्रणतः कथंचिद्ध्यातोऽथवा भुवननाथ तथांतकाले ।।

निष्कल्मषा जगति दुष्कृतिनो भवंति ते निर्मलाः सुकृतिनो गतिमाप्नुवंति ।। ६९ ।।

ये त्वां कुतर्कमतिभिर्न नमंति भक्त्या रोमांचकंचुकशताकुलितैः शरीरैः ।।

ते निर्धनाः परगृहेष्ववभूतमन्नं क्षुत्क्षामकण्ठवदनाः परितर्कयंति ।। 5.1.32.७० ।।

उदधिजलतरंगक्षोभलोलाक्षियुग्मैः सफणिमणिमयूखोद्भासितैर्लेलिहद्भिः ।।

प्रणिपतितशिरोभिर्नागमुख्यैरजस्रं श्रुतिभिरनुपमाभिः स्तूयसे पुष्कलाभिः ।। ७१ ।।

तव सुरवर गच्छतोऽनुसरंति त्रिदशनदीकमलोद्ग तानि वातैः ।।

कनककमलरेणुपिंजरितानि भ्रमरकुलानि पतंग चामराणि ।। ७२ ।।

तत्त्वध्यानं जलनिधिनिवहे स्थित्वा स्थित्वा चरणनिवहैः ।।

आजीवार्थं प्रतपसि भगवन्कस्ते तुल्यस्त्रिभुवनसमये ।। ७३ ।।

उदयाद्रिनितंबसंस्थितस्य ह्युदयेष्वस्तमयेषु चावृतस्य ।।

किरणास्तपनीयसप्रभास्ते विलसन्तस्तडितो विडंबयंति ।। ७४ ।।

यथायथा व्रजति रथस्तवांबरे विपाटयन्धनतिमिरौघसंचयान् ।।

तथातथा क्षुभितमहानिलासृतं प्रतीयते मुहुरिव दुन्दुभिर्यथा ।। ७५ ।।

चारुपद्मविनिमीलितेक्षणां चक्रवाककलहंसमेखलाम् ।।

कामिनीमिव रतिश्रमालसां तां विबोधयसि पद्मिनीं करैः ।। ७६ ।।

नीललोलमतिकान्तमुत्पलं भृंगतुंगचरणाकुलीकृतम् ।।

त्वत्प्रभाभिरनुरागरंजितं पद्मरागमिव शोभते भृशम् ।। ७७ ।।

स्फुरच्छशांकहारनिर्मलं खग त्वदंकेष्वचंचलम् ।।

विभात्यतीव कांतमंबरं समं बृहच्चैक पाटलम्।। ७८ ।।

हरिति च तावन्मुहिर्निषेविततमस्यशुभं भवति च यावदैव किरणैस्तव पूजिततरम् ।।

ऋषिभिर्मुनिभिरुदारधीभिः शाश्व तमार्गपरैर्वरद न शक्यते तव गुणस्तुतिराश्रयितुम् ।। ७९ ।।

त्वं विष्णुस्त्वं शशांकस्त्वमसुरमथनः शण्मुखस्त्वं धनेशस्त्वं कालस्त्वं च धाता क्षितिधरमलयापाश्रयस्त्वं हुताशः ।।

ॐकारस्त्वं द्विजानां त्वमिह जलनिधित्वं शरस्त्वं च रुद्रस्त्वं मुख्यस्त्वं पयोदो व्रतयमनियमास्त्वं जगत्सर्वमेव ।। 5.1.32.८० ।।

त्वमनिंद्य गोपते त्रिपुरमथन मन्मथदाहकरस्त्वमसुरभीमदर्पहा पाहि माम् ।।

त्रिदशाधिपकमलवराननस्त्वमिह देवगुरुर्भगवां स्त्रिभुवनमण्डलेऽस्ति कतमस्तव तुल्यगुणः ।। ८१ ।।

आदित्य भास्कर दिवाकर सप्तसप्ते मार्तंड सूर्य हरिदश्वपते च भानो ।।

अश्रांतवाहन खरूप गभस्तिमालिंस्त्वां लोकनाथ शरणं प्रतिपद्यतेऽसौ ।। ८२ ।।

प्राग्दिग्वधूतिलकभासुरकर्णपूर मंदाकिनीदयितनाथ जगत्प्रदीप ।।

हेमाद्रितापन नभस्तलहारिरत्न सन्ध्यांगनावदनराग नमोनमस्ते ।। ८३ ।।

ब्रह्मैव सत्य शुभमंगल लोकनाथ व्योमांगणेश मुनिसंस्तुत विश्वमूर्ते ।।

आर्तस्य शोकहर किंकरपालकश्च त्वं मे प्रसीद भगवञ्छरणागतस्य ।। ८४ ।।

कृत्वांजलिं शिरसि पंकजकुड्मलाभं यत्संस्तुतस्त्वमिह देव मयाद्य भक्त्या ।।

तेन प्रभो भव ममोपरि सौम्यमूर्तिर्धर्मे मतिं कुरु सदा श्रियमूर्जितां च ।। ८५ ।।

नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहे तवे ।।

त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारणे विरंचिनारायणशंकरात्मने ।। ८६ ।।

।। सूर्य उवाच ।। ।।

तुष्टोहमधुना पार्थ स्तोत्रेणानेन सुव्रत ।।

वरं दास्यामि यत्नेन यत्ते मनसि वर्तते ।। ८७ ।।

मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचित्प्रजायते ।।

शूराणां च विशेषेण ह्यदेयं नास्ति यत्नतः ।। ८८ ।। ।।

।। अर्जुन उवाच ।। ।।

एष एव वरो मह्यं वराणामुत्तमोत्तमः ।।

अत्र संनिहितो देव सर्वकालं भव प्रभो ।। ८९ ।।

ये च त्वां मानवा भक्त्या स्तो ष्यंति प्रणताः सदा ।।

तेषां धनं च धान्यं च पुत्रदारादिकं वसु ।।5.1.32.९० ।।

मनसश्चेप्सितं सर्व दातव्यं हि वरो मम ।।

सनत्कुमार उवाच ।।

आदित्यो ऽस्मै वरं दत्त्वा ह्युवाच वचनं शुभम्।। ९१ ।।

यस्त्वत्कृतेन स्तोत्रेण मां स्तोष्यति नरोत्तमः ।।

श्रिया न विच्युतिस्तस्य भवेदेष वरो मम ।। ९२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नरादित्यमाहात्म्येऽर्जुनस्तुतिवर्णनंनाम द्वात्रिं शोऽध्यायः ।। ३२ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

नारायणोऽपि संस्थाप्य शंखं दध्मौ प्रयत्नतः ।।

तुष्टाव प्रयतो भूत्वा स्तोत्रेणा नेन भास्करम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

आदित्यं भास्करं भानुं रविं सूर्यं दिवाकरम् ।।

दिवाकरं दिवानाथं तपनं तपतां वरम् ।। २ ।।

वरेण्यं वरदं विष्णुमनघं वासवानुजम् ।।

बलवीर्यं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम् ।। ३ ।।

मयूखमालिनं विश्वं मार्तंडं चंडरोचिषम् ।।

सदातीतं सुभास्वंतं सप्तसप्तिं सुखोदयम् ।। ४।।

देवदेवमहिर्बुध्न्यं धाम्नां निधिमनुत्तमम् ।।

तपोब्रह्ममयालोकं लोकपालमपांपतिम् ।। ५।।

जगत्प्रबोधजनकं जगद्बीजं जगत्प्रभुम् ।।

अर्कं निःश्रेयसपरं कारणं श्रेयसां परम् ।। ६ ।।

इनं प्रभाविणं पुण्यं पतंगं पवगेश्वरम् ।।

दातारं वांछितार्थानां दृष्टादृष्ट- फलप्रदम् ।। ७ ।।

गृहं गृहकरं हंसं हरिदश्वं हुताशनम् ।।

मंगल्यं मंगलं गेयं ध्रुवं धर्मप्रबोधनम् ।। ८ ।।

भवसंभावित भावं भूतभव्यभवात्मकम् ।।

दुर्गमं दुर्गतिहरं हरनेत्रं त्रयीमयम् ।। ९ ।।

त्रैलोक्यतिलकं तीर्थं तरणिं सर्वतोमुखम् ।।

तेजोराशिसुनिर्वाणं विश्वेशं धाम सांप्रतम् ।। 5.1.33.१० ।।

कल्पं कल्पानलं कालं कालचक्रं क्रतुप्रियम् ।।

भूषणं मरुतं सूर्यं मणिरत्नं सुलोचनम् ।। ११ ।।

त्वष्टारं विष्टरं विश्वं सदसत्कर्मसाक्षिकम् ।।

सवितारं सहस्राक्षं प्रजापालमधोक्षजम्।। १२ ।।

ब्रह्माणं वासरारंभे रक्तवर्णं महाद्युतिम् ।।

शुक्लं मध्यंदिने रुद्रं श्यामं विष्णुं दिनक्षये ।। १३ ।।

नाम्नामष्टशतं दिव्यं विष्णुना समुदाहृतम् ।।

य इदं प्रयतो भूत्वा पठेद्भक्त्या समाहितः ।। १४ ।।

न तस्य विपदः क्वापि सर्वत्रापि शुभा गतिः ।।

धनधान्यसुखावाप्तिः पुत्रलाभश्च जायते ।। १५ ।।

तेजः प्रज्ञां परं लाभं ज्ञानं च लभते गतिम् ।।

एतच्छ्रुत्वा जगन्नाथो जगामादर्शनं ततः ।। १६ ।।

केशवार्कमुखं दृष्ट्वा पद्मरागसमप्रभम् ।।

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सूर्यलोके महीयते ।। १७ ।।

केशवार्कसमीपे तु रेणुतीर्थं प्रचक्षते ।।

तद्दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। १८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽ वन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये केशवादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३३ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तीर्थमन्यत्तथा वक्ष्ये शक्तिभेदमिति स्मृतम् ।।

स्कंदस्य च जटाभद्रं चक्रे यत्र पुरा शिवः ।। १ ।।

तारकं च तथा दैत्यं हत्वा यत्र सुरद्विषम् ।।

शक्तिं स्कंदः स्वयं क्रुद्धो निश्चिक्षेप महीतले ।। २ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भगवन्ब्रूहि यत्नेन संशयो मे महामुने ।।

कथं स्कंदः समुत्पन्न एतदिच्छामि वेदितुम् ।।३।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा देवासुरे युद्धे निर्जिता दानवैः सुराः ।।

दिवं त्यक्त्वा दिशो याताः शक्राद्या भयविह्वलाः ।। ४ ।।

तत्र तु देव राजेन तपसोग्रेण वै मुने ।।

आराधितो महादेवस्त्र्यंबकस्त्रिपुरांतकः ।। ५ ।।

ततस्तुष्टो महादेवः शक्रस्याभिमुखः स्थितः ।।

उवाच वचनं श्लक्ष्णं वरमिष्टं ददामि ते ।। ६ ।।

।। शक्र उवाच ।। ।।

यदि तुष्टोऽसि भगवन्कारुण्यान्मम शंकर ।।

महासेनापतिं देव प्रयच्छ परमेश्वर ।। ७ ।। ।। ।।

।। हर उवाच ।। ।।

उत्पादयामि देवेषु स्ववीर्यादूर्जितं सुतम् ।।

सेनान्यां च महासेनं सुराणां भयहारकम् ।। ८ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।।

इत्युक्त्वांतर्दधे देवः सर्वभूतपतिर्हरः ।।

सुतचिंतापरो देवो जगाम च हिमालयम् ।। ९ ।।

देवदारुवने तस्थौ ज्ञानध्यानपरोऽभवत् ।।

ब्रह्मादयोऽपि यं देवं योगिनो ध्यानचिंतकाः ।। 5.1.34.१० ।।

ध्यायंति नियतात्मनः प्राणायामपरा मुने ।।

लिंगमूर्तिश्च यो नित्यं पूज्यते सर्वजंतुभिः ।। ११ ।।

स ध्यायति किमर्थं तन्न विद्मः परमार्थिनः ।।

वं ध्यानपरे देवे देवी हिमवतो गृहे ।। १२ ।।

मध्ये वयसि वर्तंती यासीद्दाक्षायणी सती ।।

पितुर्गेहे निजो देहो यया योगाद्विसर्जितः ।। १३ ।।

निमंत्रितो न मे भर्ता इति कोपं चकार या ।।

तां देवीं हिमवान्पूर्वं श्रुत्वा देवर्षिनारदात् ।। ।। १४ ।।

भवभार्या भवित्रीति नान्यं वरमचिंतयत् ।।

तपस्यति च रुद्राय सा सखीभ्यां समन्विता ।। १५ ।।

कथं हि शंकरो देवो मम भर्ता भविष्यति ।।

यावदेवं गतो देवो देवी हिमवतः सुता ।। १६ ।।

ततः समागता देवाः कृत्वाग्रे बलसूदनम् ।।

जग्मुर्ब्रह्मसदः पुण्यं द्रष्टुं ब्रह्माणम व्ययम् ।। १७ ।।

ते सुरास्तत्स्तुति कृत्वा वाक्यमेतत्समैरयन् ।।

शरणं भव देवानां दानवैर्विजितात्मनाम् ।। १८ ।।

ततोऽवोचत्सुरान्ब्रह्मा ज्ञातं कार्यं समाहितम् ।।

नैतच्छंभोर्विना वीर्यात्कार्यसिद्धिर्भविष्यति ।। १९ ।।

तथा यतध्वं देवेशं यथा वांछति पार्वतीम् ।।

इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा स्वप्ने लब्धं धनं यथा ।। 5.1.34.२० ।।

ततो मेरुं समागत्य पुनर्मंत्रं प्रचक्रिरे ।।

तेषामाहेदृशं शक्रस्तुष्टः शंभुः पुरा मम ।। २१ ।।

प्रतिपन्नं च देवेन स्वांगात्सेना पतिं प्रति ।।

तस्मादेवं गते कार्ये कारणं मकरध्वजः ।। २२ ।।

इति संचित्य देवेशः काममाहूय सत्वरम् ।।

उवाच वचनं हृद्यं देवाना मनुकंपया ।। २३ ।।

यथा देवो भजेद्देवीं तथा काम विधीयताम् ।।

कारणं महदेतद्वै देवानां समुपस्थितम् ।। २४ ।।

कामो वाक्यं हरेः श्रुत्वा प्रहस्येदमुवाच ह ।।

करिष्ये सर्वमेवं हि सखा मे चेद्भवेन्मधुः ।। २५ ।।

तस्मिन्क्षणेऽथ शक्रेण कामवाक्यादनंतरम्।।

समादिष्टो मधुः क्षिप्रं कामस्यानुचरो भव ।। २६ ।।

लब्ध्वा कामो मधुं मित्रं प्रतस्थे भार्यया सह ।।

कृत्वा सज्यं धनुर्बाणं पौष्पं पाणौ समाहितः ।। २७ ।।

यत्र देवाधिदेवेशो देवदारुवने स्थितः ।।

नन्दीश्वरः प्रतीहारः कृतध्यानोऽवतिष्ठति ।। २८ ।।

चूतवृक्षाश्रितः कामो यावद्बाणं सुमोहनम् ।।

संदधात्यंतरे चास्मिन्देवी प्राप भवाश्रमम् ।। २९ ।।

त्यक्तध्यानव्रतो देवो हृष्टश्चाह्रादचेतनः ।।

ततो विलोकयामास दिशः सर्वाः प्रयत्नतः ।। 5.1.34.३० ।।

चूतवृक्षाश्रितं काममपश्यच्च रुषान्वितः ।।

भस्मीकृतस्तृतीयाक्ष्णा वह्निज्वालावता ततः ।। ३१ ।।

देवोऽप्यन्तर्दधे तस्मात्स्थानादाशु गणैः सह ।।

पार्वती विस्मिता साध्वी लज्जिता दुःखिताऽभवत् ।। ३२ ।।

हिमवांस्तां समुत्थाप्य निनायाशु निजं गृहम् ।।

गते देवे च देव्यां च कामपत्नी सुदुः खिता ।। २३ ।।

भस्मीकृतं पतिं दृष्ट्वा विललाप सुदुःखिता ।।

दृष्ट्वा रतिं सुदुःखार्ता वागुवाचाशरीरिणी ।।३४।।

आश्वासयंतीं कृपया सखीमिव सुदुः खिताम् ।।

मा रोदीस्त्वं शुभापांगि तव भर्ता करिष्यति।।३५।।

सर्वकार्याण्यनंगोपि मित्रकार्यं विधानतः ।।

यदा चायं महादेवः परिणेष्यति पार्वतीम् ।। ३६ ।।

ततः शंभोरनुध्यानात्थास्यति न संशयः ।।

द्वापरांते यदा कृष्णो द्वारकायां निवत्स्यति ।। ३७ ।।

तत्पुत्रो भविता देही प्रद्युम्नोनाम ते पतिः ।।

इत्युक्ता साऽजहाच्छोकमाकाशाज्जातया गिरा।। ३८ ।।

अचिंतयत्तदा देवी उमापि हिमवद्गृहे ।।

कामस्य दहनं तेजः शंभोर्यत्तदनुत्तमम् ।। ३९ ।।

कथं भर्त्ता भवेद्देवः कामस्योत्थापनं कथम् ।।

नैतत्तपो विना कार्यं क्वचित्कस्यापि सिध्यति ।। 5.1.34.४० ।।

एवं संचिंतयित्वाथ सखीभिः सहिता ततः ।।

तपश्चकार सुमहत्पित्रादेशाच्छुभव्रता ।। ४१ ।।

वर्षास्वभ्रावकाशस्था हेमंते जलशायिनी।।

ग्रीष्मे पंचाग्नितप्तांगी तपस्युग्रे समा स्थिता ।। ४२ ।।

तां दृष्ट्वा तपसोपेतां ब्रह्मचारिवया हरः ।।

आजगामाश्रमं देव्याः कृतातिथ्योऽब्रवीदिदम् ।। ४३ ।।

कृशमध्ये कृशापांगि किमर्थं नवयौवने ।।

तपः करोषि कल्याणि कस्यार्थे कारणं वद ।। ४४ ।।

उवाच चोत्तरं सा वै सत्यं च मधुरं तथा ।।

बटो तपःसमारंभः क्रियते शंकरा प्तये ।। ४५ ।।

विचार्य च हरः श्रुत्वाऽनंदयत्कार्यमात्मनः ।।

उमाभक्तिपरीक्षार्थं शिवं वाचा निनिन्द वै ।। ४६ ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा न सेहे सा गिरेः सुता ।।

गंतुकामामुमां मत्वा तस्मात्स्थानान्महेश्वरः ।।

स्वं वपुर्दर्शयामास त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।। ४७ ।।

लज्जिताभूद्भवानीशं दृष्ट्वा तस्थावधोमुखी ।।

विजयाथाह योगीन्द्रं प्रार्थ्या चाभिजने त्वियम् ।।

पार्वतीहरणार्थाय यत्नं च प्रकरोम्यहम् ।। ४८ ।।

इत्युक्त्वांतर्दधे देवो देव्यागाच्च पितुर्गृहम् ।।

देवीलाभाय सप्तर्षीन्सस्मार स्मरशासनः ।। ४९ ।।

प्रणेमुस्तेप्यथागम्य संस्मृताः परमेश्वरम् ।।

ऊचुश्च प्रांज लिपुटाः कुर्म किं शाधि नो भृशम् ।। 5.1.34.५० ।।

ततोऽब्रवीन्मुनीनीशः समस्तांश्च गिरेर्गृहम् ।।

गत्वा तथा कुरुध्वं मे पार्वती स्याद्यथा प्रिया ।। ।। ५१ ।।

तथेति ते प्रतिज्ञाय संकेतं शंभुना समम् ।।

कृत्वा जग्मुः सपत्नीका गिरींद्रस्य निवेशनम् ।। ५२ ।।

दत्तार्घा भूधरेंद्रेण कृतासन परिग्रहाः ।।

ऊचुरद्रिमुमां यच्छ शंकरायार्थिने प्रियाम् ।। ५३ ।।

दत्तेत्युक्ता गिरींद्रेण निरूप्योद्वाहवासरम् ।।

लब्ध्वानुज्ञां समायाता यत्रास्ते स महेश्वरः ।। ५४ ।।

ऊचुस्ते शंकरं सर्वे दत्ता हिमवता शिवा ।।

कृतकार्याश्च सर्वेऽपि वव्रजुस्ते यथागतम् ।। ५५ ।।

चक्रुर्विवाह सामग्रीं ब्रह्मेन्द्रादिसुरास्तदा ।।

वृषासनो जगामाथ नंदीशप्रमुखैर्गणैः ।। ५६ ।।

शंखदुंदुभिनादैश्च ब्रह्माद्यैरमरैः सह ।।

प्राप्यागेंद्रालयं हीशः कृतकौतुकमंगलः ।। ५७ ।।

विवाह्येमां विधानेन जगाम स्वालयं पुनः ।।

तत्रैकांतरतिर्देवो यावत्तिष्ठति कामवान् ।। ५८ ।।

तावत्त्रस्तैः सुरैरग्निः प्रेषितोऽगान्महेश्वरम् ।।

अग्नौ तत्र गते देवो रतिं कृत्वा महेश्वरः ।। ५९ ।।

निचिक्षेप मुखे वह्नेः स्वरेतो व्रीडितो भृशम् ।।

रेतसा तेन तप्तो ऽग्निर्गंगातोये निक्षिप्तवान् ।। 5.1.34.६० ।।

हररेतोऽग्निनोद्गीर्णं गंगामध्ये पपात ह ।।

तया तु स्वतटे न्यस्तं दग्धया रुद्ररेतसा ।। ६१ ।।

सप्तर्षीणां च षट्पत्न्यः स्नानार्थं जाह्नवीं ययुः ।।

शीतार्तास्ताः कृतस्नाना दृष्ट्वा तेजस्तटे ज्वलत् ।। ६२ ।।

मत्वाग्निमिति ताः सर्वास्तपंति स्म यथेच्छया ।।

तपंतीनां च वै तासां तद्बीजसंभव मुने ।। ६३ ।।

षडाननं समारूढं श्रोणिद्वारेण सत्वरम् ।।

यदान्योन्यमुत्पतितुं शक्ता नाग्निपुरोगमात् ।। ६४ ।।

चिंतां जग्मुस्तदा सर्वा मुनित्रासात्ततो भयात् ।।

ततश्च तपसो वीर्यान्निष्कृष्य स्वोदरात्ततः ।। ६५ ।।

षड्भिरेकत्वमापद्य श्वेतपर्वतमस्तके ।।

मध्ये शराणां वै कृत्य निक्षिप्तं वीर्यमुत्तमम् ।। ६६ ।।

शुक्लायां प्रतिपद्यासीद्द्वितीयायां समीकृतः ।।

तृतीयायां च साकारः सर्वलक्षणलक्षितः ।। ६७ ।।

चतुर्थ्यां परिपूर्णांगः षण्मुखो द्वादशेक्षणः ।।

अलंकृतस्तु पंचम्यां षष्ठ्यां च स समुत्थितः ।। ६८ ।।

तेजसा श्वेतताम्रेण तताप स जगत्त्रयम् ।।

जातमित्थं समाकर्ण्य सर्वे शक्रमुखाः सुराः ।। ६९ ।।

समागत्यास्य संस्कारं ब्रह्मा चक्रे यथाविधि ।।

तुष्टेन पार्वतीशेन शक्तिर्दत्ता दृढा शुभा ।। 5.1.34.७० ।।

ततो गौर्या मयूरश्च वाहने परिकल्पितः ।।

छागश्चैवाग्निना दत्तः कुक्कुटं सरितां पतिः ।। ७१ ।।

शूलेन कृत्तिकाभिश्च वर्धितः पुत्रकाम्यया ।।

ततस्तु प्राप्तसंस्कारो ब्रह्माद्यैरभिनंदितः ।। ७२ ।।

शक्तिहस्तोऽभिषिक्तस्तु देवसेनासमादृतः ।।

वित्ताधिपेन साह्येन पावकिः पण्मुखों ऽशतः ।। ७३ ।।

गांगेयः कार्तिकेयश्च गुहः स्कंद उमासुतः ।।

देवसेनापतिः स्वामी सेनानीश्च शिखिध्वजः ।। ७४ ।।

कुमारः शक्तिधारी च तस्य नामानि षोडश ।।

यः पठेन्मानवो भक्त्या बाधा तस्य न जायते ।। ७५ ।।

एवं जातो महासेनो दानवानां क्षयकरः ।।

कुशस्थल्यां समानीतः शंभुना स्थानकारणात् ।। ७६ ।।

अभिषिक्तः स तेनासौ भद्रितः स जटाः पुरा ।।

तेन भद्रजटंनाम देवतीर्थं च कथ्यते ।। ७७ ।।

कृताभिषेकं लब्धास्त्रं महासेनं महेश्वरः ।।

तमुवाच समधुरं सर्वदेवसमागमे ।। ७८ ।।

रक्षा कार्या त्वया पुत्र सामरस्य शतक्रतोः ।।

देवानां बाधकाः सर्वे निहंतव्याः सुरद्विषः ।। ७९ ।।

इत्थं महोत्सवे जाते दृप्तप्रमथसागरे ।।

मातरोऽन्वागताः सर्वाः पातालतलसंस्थिताः ।। 5.1.34.८० ।।

तासामाहारसंज्ञाभिश्चक्रे नामानि शंकरः ।।

यानि तानि प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं मुनिपुंगव ।।८१।।

वटभोजनकामा या ज्ञेयास्ता वटमातरः ।।

भुञ्जते चर्पटान्यास्तु ता वै चर्पटमातरः ।।८२।।

क्रीडार्थं शंभुना चाथ प्राप्ता याः पौलभोजने ।।

षण्णवतिमातरः सत्याः सर्वास्ताः पौलमातरः ।।८३।।

सर्वासां दर्शनं पुण्यं ग्रहभूतविनाशनम् ।।

प्रयत्नतः सदा देव्यो द्रष्टव्या मानवैर्मुने ।।८४।।

लब्ध्वा शक्तिं महासेनो देवसेनो महाव्रतः ।।

जघान दानवेंद्रं तं तारकं तरसा तदा ।। ८५ ।।

दत्त्वा राज्यं तथेंद्राय स्फीतं निहतकंटकम् ।।

कुशस्थलीं समागम्य तत्र वासं समाचरत् ।।८६।।

एवं निहत्य दैत्येंद्रं स गांगेयो महाब लः ।।

शक्तिं शिप्राजले मुक्त्वा पातालं च बिभेद सा ।।८७।।

ततो भोगवती व्यास शक्तिभेदेन निर्गता ।।

वंदिता सर्वदेवैश्च मुनिभिश्च तपोधनैः।।८८।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्रादिगतानि च ।।

शक्तिभेदे तु न्यस्तानि शतकोटिसहस्रशः ।। ८९ ।।

अतोऽतिपुण्यं त्रैलोक्ये कोटितीर्थमुदाहृतम् ।।

ब्रह्मणा स्थापितस्तत्र कोटितीर्थेश्वरः शिवः ।। 5.1.34.९० ।।

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम् ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो निर्मोकादिव पन्नगः ।। ।। ९१ ।।

श्राद्धं करोति यस्तत्र पितृभक्तो नरो मुने ।।

दशानामश्वमेधानां प्राप्नोति सकलं फलम् ।। ९२ ।।

पितॄनुद्दिश्य यत्किञ्चित्कोटितीर्थे प्रदीयते ।।

तत्सर्वं कोटिगुणितं जायते नात्र संशयः ।। ९३ ।।

तत्र तीर्थे नरो यस्तु गां ददाति पयस्विनीम् ।।

सर्वलोकानतिक्रम्य स गच्छेत्प रमां गतिम् ।। ९४ ।।

यावन्त्यंगेषु रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च ।।

तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते ।। ९५ ।।

पौर्णमास्याममावास्यां पश्येच्छक्तिधरं तु यः ।।

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते ।। ९६ ।।

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तमः ।।

सोऽक्षयं लभते लोकं यावच्चन्द्र दिवाकरौ ।। ९७ ।।

वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्पितृभक्तो नरो मुने ।।

सोऽक्षयं लभते स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।। ९८ ।।

इति श्रीस्कांदे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शक्तिभेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।। ३४ ।। ।।।छ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

स्वर्णक्षुरे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।।

कपिलाशतदानस्य फलमप्यधिकं भवेत् ।। १ ।।

वाप्यां पितामह स्यापि यः स्नायाद्विजितेंद्रियः ।।

हंसयुक्तेन यानेन ब्रह्मलोकं स गच्छति ।। २ ।।

तैलाभिधानमातॄणां रात्रौ यच्छति यो बलिम् ।।

तस्य सिद्धिर्भवे त्सद्यो मृतः शिवपुरं यजेत् ।। ३ ।।

विष्णुवाप्यां नरः स्नात्वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽथवा ।।

जागरं यस्तु कुर्वीत सोपवासो जितेन्द्रियः ।।

मुच्यते सर्व पापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ।। ४ ।।

अभयेश्वरदेवस्य भक्त्या नियतमानसः ।।

पूजाबन्धमथो दृष्ट्वा रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५ ।।

लोके तु जायते दाता सार्वभौमो महीपतिः ।।

यस्त्वगस्त्वेश्वरं गच्छेदेकचित्तो नरो मुने ।। ६ ।।

दृष्ट्वागस्त्येश्वरं देवं सोपवासो जितेंद्रियः ।।

अगस्त्योदयवेलायां मुच्यते सर्वपातकैः ।। ७ ।।

कृत्वागस्त्यं च सौवर्णं रौप्यं वाथ स्वशक्तितः ।।

पञ्चरत्नसमायुक्तं वस्त्रेण च समन्वितम् ।।८।।

तत्कालीनैः फलैः पुष्पैः पूजनीयो विधानतः ।।

विधानं तस्य वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्ये द्विजोत्तम ।। ९ ।।

सप्तधान्यानि मुख्यानि तावन्त्येव फलानि च ।।

एकं धान्यं फलं चैकमग्रे त्याज्यं भवेन्मुने ।। 5.1.35.१० ।।

यावद्वै सप्त वर्षाणि व्रतमेवं समाचरेत् ।। ११ ।।

।। अर्घ्यमन्त्रः ।। ।।

काशपुष्पप्रतीकाश वह्निमारुतसं भव ।।

मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमोऽस्तु ते ।। १२ ।।

दत्तेऽर्घे यत्फलं व्यास तद्वै ह्येकमनाः शृणु ।।

पुत्रवान्धनवांश्चैव जायते नात्र संशयः ।। १३ ।।

मृतः स्वर्गमवाप्नोति संपन्ने जायतेकुले ।।

मर्त्यलोकं पुनः प्राप्य महायोगीश्वरो भवेत् ।। १४ ।।

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा सुसमाहितः।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुनिलोके स मोदते ।। १५ ।।

।। इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्य खण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽगस्त्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

महाकालं किमर्थं तु किं वा शिवपदं स्मृतम् ।।

कोटीश्वरं किमर्थं तु पावकं तत्किमुच्यते ।। १ ।।

नरदीपं किमर्थं तु द्वितीया वटमातरः ।।

अभयेश्वरं किमर्थं तु शंखोद्धा रणमेव च ।। २ ।।

शूलेश्वरं किमर्थं तु किमोंकारस्तु कथ्यते ।।

धूतपापं किमर्थं तु किमंगारेश्वरं तथा ।। ३ ।।

पुरी चोज्जयिनी दिव्या सप्तकल्पा कथं स्मृता ।।

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ तस्या नामानि यानि च ।। ४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास यथा ख्याता पुरी दिव्या कुश स्थली ।।

नामतः कर्मतः श्रेष्ठा सप्तकल्पानुवासिनी ।। ५ ।।

प्राक्कल्पे स्वर्णशृंगाख्या द्वितीये तु कुशस्थली ।।

तृतीयेऽवंतिका प्रोक्ता चतुर्थेत्वमरा वती ।। ६ ।।

विख्याता पञ्चमे कल्पे पुरी चूडामणीति च ।।

षष्ठे पद्मावती ज्ञेया सप्तमे चोज्जयिनी पुरी ।। ७ ।।

पुनरंते तु कल्पस्य स्वर्णशृङ्गादि का स्मृता ।।

एतानि सप्त नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।। ८ ।।

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।।

उज्जयिन्यां पुरा राजा बभूव किल चांधकः ।। ९ ।।

तस्य पुत्रो महावीर्यो नाम्ना कनकदानवः ।।

युद्धार्थं स महावीर्यः शक्रं युद्धे समाह्वयत् ।। 5.1.36.१० ।।

क्रोधादिंद्रेण संग्रामे युध्य मानो निपातितः ।।

निहत्य दानवं शक्रो भयादंधासुरस्य तु ।। ११ ।।

जगाम शंकरान्वेषी कैलासं शंकरालयम् ।।

दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं चंद्रार्धकृत शेखरम् ।। १२ ।।

भीतो विज्ञापयामास स चाश्र्वाकुललोचनः ।।

अभयं देहि मे देव दानवादंधकाच्च वै ।। १३ ।।

शक्रस्येत्थं वचः श्रुत्वा शरणा गतवत्सलः ।।

ददावभयमेवासौ मा भैस्त्वमंधकाद्धि वै ।। १४ ।।

कृत्वा रूपं महादेवो विश्वरूपं सुभैरवम् ।।

सर्पैर्ललद्भिरत्युग्रैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्विषोल्बणैः ।। १५ ।।

पातालोदररूपैश्च भैरवारावनादिभिः ।।

भुजैरनेकसाहस्रैर्बहुशस्त्रधृतैस्तथा ।। १६ ।।

सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकम् ।।

गवाजिन कृताटोपं चंद्राग्निरविलोचनम् ।। १७ ।।

महामहीध्रतुल्याभ्यां जंघाभ्यां भूषितं सदा ।।

क्षोभयंश्चालयन्सर्वान्पातालस्य तलावधि ।। १८ ।।

ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहम् ।।

अवातरन्महीं भीमः पादेनैकेन शंकरः ।। १९ ।।

तत्रैव हि ह्रदो जातः सर्वदैवतवंदितः ।।

ख्यातं शिवपदं तद्धि यत्पदाऽऽक्रांतवान्विभुः ।। 5.1.36.२० ।।

पापानां च पुरा कोटिः पादांगुष्ठेन दारिता ।।

कोटितीर्थमतः ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।। २१ ।।

अगस्त्येन तथा कोटिस्तीर्थानामवधारिता ।।

अतोऽपीदं शुभं लोके कोटितीर्थं सदा स्मृतम् ।। २२ ।।

दृष्ट्वा तु त्रिदशाः सर्वे स्नाता वै हितकाम्यया ।।

महा कालकृतं रूपं महाकालस्ततः स्मृतः ।। २३ ।।

अंधासुरोऽपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि ।।

क्रोधेन तमसाविष्टो रणतूर्याण्यवादयत ।। २४ ।।

ससैन्यो निर्गतः प्राप्तो यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः ।।

महत्या सेनया सार्धं रथवारणयुक्तया ।। २५ ।।

तदैव दानवान्वीक्ष्य महाहवकृतोद्यमान् ।।

वेपंतस्ते सुसंनद्धा शंभुं शरणमाययुः ।। २६ ।।

मा भैरिति महाकालो देवानुक्त्वा त्रिलोचनः ।।

गृहीत्वा शूलमातिष्ठद्दष्टादंष्ट्राधरो रुषा ।। २७ ।।

कोपयुक्ते विरूपाक्षे ज्वालाभिः पूरितं नभः ।।

अंधकेनाथ रुष्टेन शरकोटिस्तु दुःसहा ।। २८ ।।

मुक्ता जगाम देवानां ननाश शलभाकृति ।।

विस्फुलिंगार्चिषं वह्निं मुंचमानः पिनाकधृक् ।। २९ ।।

शतशः शकलीचक्रे तं च बाणैरताडयत् ।।

अंधकोऽपि हि युद्धस्थः शिथिलः शिथिला युधः ।। 5.1.36.३० ।।

निरुद्धः शंभुना बाणैरलिभिः पंकजं यथा ।।

तस्य सैन्यं प्रविद्धं च तद्गणैर्युधि योधिभिः ।। ३१ ।।

योधवरैर्हता दिव्यैः स्थाणु सान्निध्यमाश्रितैः ।।

ततोंऽधकेन सैन्यं स्वं भिन्नं दृष्ट्वा तथासुरैः ।। ३२ ।।

आत्मानं च महेशेन विद्धं च बाणकोटिभिः ।।

विदलीकृतदेहोऽसौ भय माश्रित्य वेगतः ।। ३३ ।।

चकार तामसीं मायां मायाशतविशारदः ।।

तयांतर्हितदेवेशो जगाम दिशमुत्तराम् ।। ३४ ।।

शंभुर्भीतिभरं बिभ्रद्बभ्राम भुवि भिन्नहृत् ।।

यस्मिन्मार्गे गतो देवस्तेन दैत्यो जगाम ह ।। ३५ ।।

वदन्न दृश्यते क्वासौ गतो दुष्टः पुनःपुनः ।।

उवाच चांधकः शब्दं तथोवा च महेश्वरः ।। ३६ ।।

तत्र तीर्थमथोत्पन्नं वागंधकमभिश्रुतम् ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यो वै दद्यात्सशर्करम् ।। ३७ ।।

नवम्यां मार्गशीर्षस्य शुक्लायां श्रद्धयान्वितः ।।

अक्षयं तद्भवेद्दत्तं दाता शिवपुरं व्रजेत् ।। ३८ ।।

पितृनुद्दिश्य यत्किंचिद्दीयते भक्तितः शिवे ।।

तृप्तास्तिष्ठंति ते तावद्यावदाभूत संप्लवम् ।। ३९ ।।

तमसा च्छादिता देवाः संबभूवुः समाकुलाः ।।

संभ्रांतमनसः सर्वे न किंचिदपि मेनिरे ।। 5.1.36.४० ।।

एतस्मिन्नंतरे व्यास नरादित्यः स्वतेजसा ।।

उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः ।। ४१ ।।

नष्टे तमसि दैत्येपि प्रकाश प्रकटे सति ।।

देवा मुदमवापुस्ते दृष्ट्वा नरं विलोचनैः ।। ४२ ।।

स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रैर्नररूपं दिवाकरम् ।।

उत्तस्थौ नररूपेण दीप्तो यस्माद्दिवाकरः ।। ४३ ।।

तेनास्य नाम ते चकुर्नरदीप इतीश्वराः ।।

यः पश्यति नरो भक्त्या नरदीपं दिवाकरम् ।। ४४ ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो यद्यपि ब्रह्महा भवेत् ।।

षष्ठ्यामर्कदिने विप्र सप्तम्यामुप वासयेत् ।। ४५ ।।

दिनच्छिद्रेथ संक्रांतौ ग्रहणे विषुवत्यथ ।।

कुंडे स्नात्वा शुचिर्भूत्वा जपन्नियतमानसः ।। ४६ ।।

नरदीपं नरः पश्येत्स्तोत्रवा दित्रमंगलैः ।।

गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्नैवेद्यैः पूजयेत्तथा ।। ४७ ।।

गीतं वाद्यं पुरस्कृत्य प्रणम्याष्टांगमेव च ।।

प्रातर्मध्यापराह्ने वा कृत्वार्कस्य प्रदक्षिणा म् ।। ४८ ।।

स मुक्तः सर्वपापैस्तु सप्तजन्मकृतैरपि ।।

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सार्वकामिकैः ।।४९।।

सूर्यलोकं प्रयात्याशु यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।।

शक्रात्प्राप्य पुरा यस्माद्भानुरत्र प्रतिष्ठितः ।। 5.1.36.५० ।।

नरेणैव प्रसादेन नरदीपस्ततो ह्ययम् ।।

तदैवास्य पुरा व्यास यात्रा शक्रेण निर्मिता ।। ५१ ।।

आगमिष्याम्यहं पार्थ सार्धं देवैः समाहितः ।।

ज्येष्ठे सिते द्वितीयायां नरदीपे तु सर्वदा ।।५२।।

तत्राहमागतो ज्ञेयो लोके देवस्य वर्षणात् ।।

ततोऽनंतरमागत्य देवा ये त्रिदशालयात् ।। ५३ ।।

दृष्ट्वा देवं तथारूढं नरदीपं सुदीपितम् ।।

कृत्वा यात्रां च ते यांति देवयानैरितस्ततः ।। ५४ ।।

यः पश्येन्मानवो भक्त्या नरदीपं रथस्थितम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ।। ५५ ।।

रथयात्रामथो वक्ष्ये नरदीपस्य या मुने ।।

तां कृत्वा चैव यत्पुण्यं मुनिभिः परिकीर्तितम् ।। ५६ ।।

ज्येष्ठे सिते द्वितीयायां रथस्थो हि दिवाकरः ।।

कुशस्थल्यां द्विजैः श्रेष्ठैर्बाहुक्षेपैः प्रणीयते ।। ५७ ।।

उत्तरां दिशमायांतं यः पश्यति दिवस्पतिम् ।।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य लभते सोऽखिलं फलम् ।।५८।।

निवृत्य केशवार्काद्यो रथं पश्यति मानवः।।

शुंडीरस्वामिनो यात्रा कृता तेन न संशयः ।। ५९ ।।

रथमाकर्षते यस्तु रज्ज्वाकर्षेण वै मुने ।।

कुलमुद्धरते सोऽपि पूर्वान्पितृपितामहान् ।। 5.1.36.६० ।।

दक्षिणाभिमुखं यांतं नरदीपं द्विजोत्तम ।।

ये संयताः प्रपश्यंति ते यांति च त्रिविष्टपम् ।। ६१ ।।

सूत्रेण वेष्टयेत्क्षेत्रं रथं देवमथापि वा ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति कृतपुण्यश्च जायते ।। ६२ ।।

प्रदक्षिणां तु सूर्यस्य भक्त्या कुर्वंति ये नराः ।।

प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा ।। ६३ ।।

प्रातरुत्थाय यो भक्त्या मौनी याति दिवाकरम्।।

दृष्ट्वा तु पूर्वद्वारेण नमस्कृत्य द्विजोत्तम ।। ६४ ।।

प्रविश्य दक्षिणेनैव रथचक्रं प्रपूजयेत् ।।

तेन द्वारेण निष्क्रम्य प्रणिपत्य व्रजेत्ततः ।।६५।।

पश्चिमं द्वारमाश्रित्य रथस्थं सूर्यमर्चयेत् ।।

चामरं च वितानं च घंटादीनि निवेदयेत् ।।६६।।

पूर्वद्वारे तु गौर्दे या तथाश्वश्चैव दक्षिणे ।।

पश्चिमे च गजः प्रोक्त उत्तरे रथ एव च ।।६७।।

कुर्यादेव तु यो यात्रां नरदीपस्य मानवः।।

सर्वान्कामानवाप्नोति कृतपुण्यश्च जायते ।।६८।।

गोसूर्यशिवशक्राणां स्वर्लोकं लभते शुभम् ।।

प्रदक्षिणा महामेरोः कृता तेन भवेन्मुने।।६९।।

दद्याद्गवां सहस्रं यो व्यतीपातशते नरः।।

अश्वानां च सहस्रेण यद्यायात्तत्फलं लभेत् ।।5.1.36.७०।।

नरदीपे रथारूढे वपनं कारयेत्तु यः।।

श्रिया न विच्युतिस्तस्य सूर्यलोके महीयते।।७१।।

सूर्यस्य पुरतो वाप्यां मासं नित्यं सरस्वती।।

यस्तामालोकते मर्त्यो दुःस्वप्नं तस्य नश्यति।।७२।।

भक्त्या योऽनुदिनं व्यास नरदीपं प्रपश्यति।।

उत्तमं स्थान मासाद्य पुत्रपौत्रसमन्वितः।।७३।।

प्रक्रीड्य बंधुभिः सार्धं मृतः सूर्यपुरं व्रजेत्।।

प्रनष्टे तिमिरे विप्र जाते सर्वत्र सुप्रभे ।।७४।।

हतेंऽधके महेशेन शूलेन त्रिशिखेन वै ।।

प्रहृष्टाश्च सुराः सर्वे ब्रह्मेंद्रप्रमुखास्तदा ।।७५।।

शंखं दध्मौ तदा विष्णुः सुराणां हितकाम्यया ।।

तत्र तीर्थमथोत्पन्नं शंखोद्धारणसंज्ञ कम् ।।७६।।

तत्र संनिहितो विष्णुर्लिंगं चैव चतुर्मुखम् ।।

अनाद्यं चैव विप्रेंद्र लिंगस्यैव समीपतः ।।७७।।

देवस्य दक्षिणे भागे शूलेनाधिष्ठितः स्थितः ।।

चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां ये पश्यंति जितेंद्रियाः ।। ७८ ।।

ते क्षीणाशेषपापौघाः प्राप्स्यंति परमां गतिम् ।।

योगिनीनां बलिं यस्तु यथावत्संप्रदा स्यति ।। ७९ ।।

भूतप्रेतपिशाचाद्यैर्नासौ केनापि बाध्यते ।।

द्वादशीं समुपोष्यैव स्नात्वा देवं जनार्दनम् ।। 5.1.36.८० ।।

यः पश्येच्छंखिनं देवं सोऽच्युतं स्थानमाप्नुयात् ।। ८१ ।।

यः स्थूलसूक्ष्मप्रकटप्रकाशो यः सर्वभूतो न च सर्वभूतः ।।

विश्व यतश्चैव हि विश्वहेतुर्नमोस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ।। ८२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नरदीपमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्त्रिशोऽध्यायः ।।३६।। ।। छ ।।

सनत्कुमार उवाच ।। ।।

भिन्नेंऽधके त्रिशूलेन ध्वनी रुद्रस्य निर्गतः ।।

तत्रोंकारः समुत्पन्नो देवदेवो महेश्वरः ।। १ ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाधिनियमेन च ।।

दृष्ट्वोंकारं महादेवं मुच्यते सर्वपातकैः ।। २ ।।

हत्वांधके त्रिशूलश्च भोगवत्या जले ययौ ।।

दृष्ट्वा शूलं सुतेजस्कं हाटको विस्मयं गतः ।।

पप्रच्छ केन कार्येण भवानिह समागतः ।। ३ ।।

कथयामास शूलोसौ शंकरेणाहमीरितः ।।

अंधकस्य वधार्थाय पापवृत्तेः सुदु र्मतेः।।४।।

भित्त्वा तमहमायातो भोगवत्या जले शुभे ।।

गमिष्यामि पुनस्तत्र यत्र तिष्ठति शंकरः ।। ५ ।।

शूलोक्तं वचनं श्रुत्वा परमेशदिदृक्षया ।।

हाटकः शूलमार्गेण निर्जगाम जवेन सः ।।

बहुवक्त्रसमाकीर्णं सुप्रभं सुमनोरमम्।। ६ ।।

तं दृष्ट्वा त्रिदशाः सर्वे शूलेशं हाटकेश्वरम्।।।

प्रणम्य हृष्टरोमाणो यथा प्रोत्फुल्लपंकजम् ।। ७ ।।

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।।

हाटकेश्वरनामासीत्पाताले यो व्यवस्थितः ।। ८ ।।

निर्गतः शूलमार्गेण तेन शूलेश्वरः स्मृतः ।।

धूतपापं च यत्तीर्थं देवदेवस्य चोत्तरे ।। ९ ।।

तत्र पापः स दैत्येंद्रो धूतः शूलेन वीर्यवान् ।।

तेन तीर्थमिदं व्यास धूतपापं निगद्यते ।। 5.1.37.१० ।।

अष्टम्यां वा पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां शनौ तथा ।।

उपोष्य रजनीमेकां शिवभक्तो जितेंद्रियः ।। ११ ।।

धूतपापं तु यः पश्येद्देवदेवं महेश्वरम्।।

विमुक्तः सर्वपापैः स सप्तजन्मकृतैरपि ।।१२।।

कुलानां शतमुद्धृत्य शिवलोकं च गच्छति ।।

कृताभिषेकं यः पश्येत्पौषे मासि स वै नरः ।। १३ ।।

शूलेश्वरप्रभावेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ।।

विमानानां सहस्रेण मृतो याति परं पदम् ।। १४ ।।

इति चांधकशूलोयं यावद्भोगवतीं गतः ।।

तावत्समुत्थिता घोरा असुरा रुधिरोद्भवाः ।। १५ ।।

खड्गहस्ता महावीर्या अनेकशतसंख्यया ।।

चतुर्दिक्षु स्थितैर्घोरैर्हन्य मानो महेश्वरः ।।

सिंहनादं मुमोचाथ पीडितस्तैर्दुरात्मभिः ।। १६ ।।

सिंहनादेन ते पापा मूर्छिताः पतिता भुवि ।।

पुनः समुत्थिता जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ।।

वित्रस्ताश्च ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।। १७ ।।

असाध्यांस्तांस्तथा मत्वा मंत्रं कृत्वा हितैषिणः ।।

ततो देवा विचार्याथ स्त्रीं सृजाम इति स्वयम् ।। १८ ।।

इत्युक्त्वोत्पादयामास ब्रह्मा हंसासनां शुभाम् ।।

चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां ब्रह्माणीं रूपधारिणीम् ।। १९ ।।

कुमारश्चैव कौमारीं मयूरवरवाहनाम् ।।

रक्तमाल्याबरधरां शक्तिकुक्कुटधारिणीम् ।। 5.1.37.२० ।।

पुनः कुमारः कौमारीं पक्षींद्रवरवाहनाम् ।।

कृष्णां करालदशनां धर्मराजस्य वाहनीम् ।। २१ ।।

दैत्यदेहप्रमथनीं दंडमुद्गरधारिणीम् ।।

ललाटलोचनां नीलां कपालकरभूषिताम् ।। २२ ।।

सिंहाजिनधरां कृष्णां सर्वभूषणभूषिताम्।।

कर्त्रीहस्तां खड्गहस्तां खेटखट्वांगधारिणीम् ।।

चर्मास्थिकेशवपुषं चामुंडाममृजत्प्रभुः ।। २३ ।।

वटस्य निकटे पूर्वं निर्मिता लोकमातरः ।।

ततो लोके सुविख्याताः प्रत्यक्षा वटमातरः ।। २४ ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा मातॄः पश्यति यो नरः ।।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यो मातृलोके महीयते ।। २५ ।।

सिंहनादोऽपि देवेन कृतो यत्र महामुने ।।

तत्र सिंहेश्वरो देवः सर्वदुष्कृतनाशनः ।। २६ ।।

दर्शनात्तस्य देवस्य सिंहवत्स बली भवेत् ।।

सिंहनादे कृते यत्र जातं कण्टकितं वपुः ।। २७ ।।

तत्र कण्टेश्वरो देवो भक्तानां सर्वदः सदा ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कण्टेश्वरं शिवम् ।। २८।।

ग्रहभूतपिशाचेभ्यो न भयं प्राप्नुयात्क्वचित् ।।

ततस्ता मातरः सर्वा आदिष्टास्तु हरेण वै ।। २९ ।।

अन्धासुरस्य रौद्रस्य पिबध्वं रुधिरं द्रुतम् ।।

एतस्मिन्नन्तरे व्यास प्रज्वलज्ज्वलनोपमः ।। 5.1.37.३० ।।

अभयं शक्र मा भैस्त्वं यत्रोवाचेति शंकरः ।।

तत्र लिंगं समुद्भूतमभयेश्वरमुत्तमम् ।। ३१ ।।

वंदितं देवगंधर्वैः सिद्धविद्याधरोरगैः ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ।। ३२ ।।

अर्चये द्देवदेवेशमश्वमेधफलं लभेत् ।।

भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं तस्य न विद्यते ।। ३३ ।।

सिंहयुक्तेन यानेन शिवलोकं स गच्छति ।।

अन्धकस्य तु या माया रक्तासुरसमुद्भवा ।। ३४ ।।

मातृभिर्युध्यमानाभिः क्षयमाशु जगाम सा ।।

देव्यः पिबन्त्यो रक्तौघं दैतेयतनुतश्च्युतम् ।। ३५ ।।

षट्तृप्तिं परमा जग्मुर्न तु तृप्ता ललाटजा ।।

हतमायः शिष्टकस्तु भिन्नशूलतनुच्छदः ।। ३६ ।।

उत्तराभिमुखं शूलमंधकोऽकर्षयद्बली ।।

संनिरुद्धो महादेहो वारितो गणपेन सः ।। ३७ ।।

महाविनायकः ख्यातस्तस्माल्लोकेऽभवन्मुने ।।

दर्शनात्तस्य देवस्य न विघ्नैः पीड्यते नरः ।। ३८ ।।

मासेमासे चतुर्थ्यां यो गणेशं पूजयेद्द्विज ।।

न तस्य विघ्नं जायेत इह लोके परत्र च ।। ३९ ।।

स्वेदबिंदुरथो तस्य ललाटादपतद्भुवि ।।

तस्मादंगारको जातो रक्तमाल्यानुलेपनः ।। 5.1.37.४० ।।

आवन्त्ये विषये जातो लोहितांगो धरासुतः ।।

अंगारकस्तु रक्ताक्षो महादेवसुतस्तथा ।। ४१ ।।

नामभिर्ब्रह्मणा स्तुत्वा ग्रहमध्येऽधिरोपितः ।।

तत्र तीर्थमथोत्पन्नमंगारेश्वरमुत्तमम् ।। ४२ ।।

ब्रह्मणा स्थापितं लिंगं गणगंधर्वसेवितम् ।।

शुचिस्तत्र च यः स्नाति नरो ह्यंगारवासरे ।। ४३ ।।

दृष्ट्वांगारेश्वरं सोथ मुच्यते सर्वपातकैः ।।

चतुर्थ्यां मंगलदिने नक्ते चार्घ्यं निवेदयेत् ।। ४४ ।।

यावत्पूर्णाश्चतस्रः स्युस्तावत्कार्याः प्रयत्नतः ।।

पञ्च वै करकाः कार्यास्ताम्रपात्रेण संयुताः ।। ४५ ।।

गुडपीठमयाः कार्या रक्तवस्त्रसमन्विताः ।।

रक्तचंदनसंयुक्ता रक्तपुष्पैश्च पूजिताः ।। ४६ ।।

तिलतण्डुलसंपूर्णमेकं तत्रैव कारयेत् ।।

द्वितीयं लड्डुकैश्चैव तृतीयं पयसा तथा ।। ४७ ।।

उत्तरीभिश्चतुर्थं च पञ्चमं मूलकैस्तथा ।।

कृत्वा ह्येवं विधानेन मंत्रेणार्घ्यं निवेदयेत् ।। ४८ ।।

कुजाय लोहितांगाय ग्रहमघ्यस्थिताय च ।।

कार्तिकेयानुरूपाय सुरूपाय नमो नमः ।।४९।।

शिवललाटसंभूत धरणीगर्भसंभव ।।

रूपार्थं त्वां प्रपन्नोस्मि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ।।5.1.37.५०।।

ज्वलितांगारवर्णाभ स्निग्धविद्रुमभा सुर ।।

पुत्रार्थी त्वां प्रपन्नोस्मि गृहाणार्घ्यं धरात्मज ।। ५१ ।।

आवन्त्यमण्डले जातो धरण्यां च शिवेन वै ।।

पुत्रं देहि धनं देहि यशो देहि नमोऽस्तु ते ।। ५२ ।।

एवं संपूजितो भौमश्चतुर्थ्यां मुनिसत्तम ।।

भुक्त्वा भोगांस्तथा पुत्रान्प्राप्य वै क्षितिमंडले ।। ५३ ।।

मृतः स्वर्गमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। ५४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽङ्गारकीचतुर्थी व्रतमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।। ३७ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

नास्ति शेषं यदा रक्तं पीयमानं च रक्षसः ।।

चामुंडायास्ततो रक्तमभूदास्यं च भासुरम् ।।१।।

कृष्णं कृतांतकल्पांतं करालदशनाधरम् ।।

प्रज्वलत्यंधके शांतं ज्वलत्केसरलोचनम् ।।२।।

घोरघर्घरनिर्घोषस्फीतफेत्कारविस्वरम् ।।

तार्क्ष्यपक्षकृतापीडं तीक्ष्णदंष्ट्राकुरोज्ज्वलम् ।।३।।

तस्मिन्मुखे कपालाग्रं निधाय रुषितानना ।।

अपिबद्रुधिरं चंडी चण्ड दोर्दंडमंडिता ।। ४ ।।

तया पिबंत्या दैत्येंद्रः शरीरे कृशतां गतः ।।

क्षयं निन्येऽथ संक्षीणक्षुद्रक्षुभितवीक्षणः ।। ५ ।।

इत्थं निर्वीर्यदेहोऽसौ बभूवांध कदानवः ।।

सर्वां संहृत्य मायां यो बलं क्षीणमथाकरोत् ।। ६ ।।

तीव्रं भयं समासाद्य प्राणत्राणपरायणः ।।

दृष्ट्वा नान्यां गतिं लोके दैत्यस्तुष्टाव शंकरम् ।। ७ ।।

कृतांजलिपुटो भूत्वा रोमांचितशरीरकः ।।

सात्त्विकं भावमापन्नस्त्यक्त्वा चैव रजस्तमः ।। ८ ।।

लोकानां कारणं देवं विबुधाधि पतिं प्रभुम् ।।

शश्वद्बुद्ध्यान्वितो भक्त्या निर्मलेनांतरात्मना ।। ९ ।।

श्लाघ्यं शिवं च तुष्टाव देवं चंद्रार्धशेखरम् ।। 5.1.38.१० ।।

।। अंधक उवाच ।। ।।

कृत्स्नस्य योऽस्य जगतः सचराचरस्य कर्ता कृतस्य च तथा सुखदुःखदाता।।

संसारहेतुरपि यः पुनरंतकाले तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।।११।।

यं योगिनो विगतमोहतमोरजस्का भक्त्यैकतानमनसो विनिवृत्तकामाः ।।

ध्यायंति येऽखिलधियोऽमितदिव्यभूतिं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। १२ ।।

यश्चंद्रखंडममलं विलसन्मयूखं बद्ध्वा सदा सुरसरिच्छिरसा बिभर्ति ।।

यस्यार्धदेहमभजद्गिरिराजपुत्री तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। ।। १३ ।।

यः सिद्धचारणनिषेवितपादपद्मो गंगां महोर्मिविषमां गगनात्पतंतीम् ।।

मूर्ध्ना दधे स्रजमिव त्रिजगत्पुनंतीं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। १४ ।।

कैलासशैलशिखरं प्रविकंप्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन ।।

यः पादपद्मपरिपीडनसेव्यमानस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। १५ ।।

दक्षाध्वरे च नयने च तथा भगस्य पूष्णस्तथा दशनपंक्तिमशातयद्यः ।।

व्यष्टंभयत्कुलिशहस्तमथेंद्रमीशं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।।१६।।

येनासकृद्दितिसुताश्च दनोः सुताश्च विद्याधरोरगगणाश्च वरैः समग्रैः ।।

संयोजिता मुनिवराः फलमूलभक्षास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। १७ ।।

एवं कृतेपि विषयेष्वपि सक्तभावा ज्ञानेन च श्रुतगुणैरपि तेन युक्ताः ।।

यं संश्रिताः सुखभुजः पुरुषा भवंति तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजा मि ।। १८ ।।

ब्रह्मेंद्रविष्णुमरुतां च सषण्मुखानां योऽदाद्वरान्सुबहुशो भगवान्महेशः ।।

सूतं च मृत्युवदनात्पुनरुज्जहार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। १९ ।।

आराधितस्तु तपसा हिमवन्निकुंजे धूम्रव्रतेन तपसा च परैरगम्यः ।।

संजीवनीं समददाद्भृगवे महात्मा तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।।5.1.38.२०।।

क्रीडार्थमेव भगवान्भुवनानि सप्त नानानदीविहगपादपमंडितानि ।।

सब्रह्मकानि ससृजे सुकृताभिधानि तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। २१ ।।

यः सव्यपाणिकमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं प्रसभमेव करालरंध्रम् ।।

ब्राह्म्यं शिरस्तरणिपद्मनिभं चकर्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि ।। २२ ।।

ये त्वां सुरोत्तमगुरुं पुरुषा विमूढा जानंति नास्य जगतः सचराचरस्य ।।

ऐश्वर्यमानविगमेऽनुशयेन पश्चात्ते यातनामनुभवंति यथाहमेव ।। २३ ।।

यः पठेत्स्तुतिमिमां शुचिकर्मा यः शृणोति सततं शिवभक्तः ।।

विप्रसंसदि सदा शुभकर्मा स प्रयाति शिवलोक मखंडम् ।। २४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तस्यैवं स्तुवतो देवः शूलपाणिर्वृषध्वजः ।।

पूर्णे वर्षशतस्यांते प्रीतः प्रोवाच शंकरः ।। २५ ।।

पुत्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मलोऽधुना ।।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मां विगतज्वरः ।। २६ ।।

यच्च ते मनसा वापि किंचिच्च कांक्षितं फलम् ।।

तत्तत्सर्वं प्रदास्यामि ब्रूहि दानवसत्तम ।। २७ ।।

।। दानव उवाच ।। ।।

ब्राह्म्यं वैष्णवमेंद्रं वा पदमावृत्तिलक्षणम् ।।

विदितं मम तत्सर्वं मनागपि न कांक्षये ।। २८ ।।

यदि तुष्टोऽसि देवेश गाणपत्यं ददस्व मे ।।

सविशेषं विशुद्धं च तदक्षय्यं च सर्वदा ।। २९ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

अमरो जरया त्यक्तः सर्वदुःखविवर्जितः ।।

भविष्यसि गणाध्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।। 5.1.38.३० ।।

कामरूपो महायोगी महासत्त्वो महाबलः ।।

अणिमादिगुणैर्युक्तः प्रियश्च मम सर्वदा ।। ३१ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ततश्च सोंऽधकः श्रीमान्वराँल्लब्ध्वा सुदुर्लभान् ।।

महादेवगणो भूत्वा तत्रैवांतरधीयत ।। ३२ ।।

गतेंऽधके ततो देव्यो ब्रह्माण्याद्याः समागताः ।।

स देवो यत्र भगवानंधकस्य वरप्रदः ।। ३३ ।।

तास्तष्टुवुर्महादेवमथ तुष्टो महेश्वरः ।।

चामुंडा च महेशेन समाश्वस्ता शिवाऽभवत् ।। ३४ ।।

शंकरं प्रणतं दृष्ट्वा तासामग्रे व्यवस्थितम् ।।

ब्रह्मादयोऽपि ते हृष्टास्तुष्टुबुर्विविधैः स्तवैः ।। ३५ ।।

प्रशांतास्ता यदा हृष्टाः शंभुना रुधिराशनाः।।

तदा वोचदिदं वाक्यं तासां स्थित्यर्थमुत्तमम् ।। ३६ ।।

आवंत्ये विषये सर्वा यस्माजाता महाबलाः ।।

आवंत्यमातरस्तस्मात्ख्याता लोके भविष्यथ ।। ।। ३७ ।।

अवंत्यां प्रीतिसंपन्नाः सर्वपापप्रणाशिनीः ।।

स्थिरा वसंत्यो लोकानां वरदाश्च भविष्यथ ।। ३८ ।।

श्रावणस्य तु मासस्य अमावास्यां समाहिताः ।।

ये द्रक्ष्यंति सदा भक्त्या तेषां लोका महोदयाः ।। ३९ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम् ।।

रूपवान्सुभगो भोगी सर्वशास्त्रविशारदः ।। 5.1.38.४० ।।

हंसयुक्तेन यानेन पितृलोके महीयते ।।

पुरीमिमां च रक्षध्वं कल्पेकल्पे क्रमेण तु।। ४१ ।।

एवमुक्त्वा तु देवेशो गतः कैलास पर्वतम् ।।

स्तूयमानो गणै रौद्रैर्दैत्यामरगणेश्वरैः ।। ४२ ।।

असुरसुरगणानां नायकस्यानुकीर्तिं कथयति कथनीयां श्रद्धया यः शृणोति ।।

सकल सुखनिधानं रुद्रलोकं स कांतं सुरगणदनुनाथैरर्चितं यात्यनंतम् ।। ४३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽन्धकवृत्तांतवर्णनंनामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ।। ३८ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भगवन्क्षेत्रमाहात्म्यं कथितं च यथातथम् ।।

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं पुण्यानां पुण्यवर्धनम् ।। १ ।।

कति संत्यत्र तीर्थानि लिंगानि च तथा कति ।।

कथयस्व प्रसादेन पृच्छतो मम सांप्रतम् ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ।।

महाकालवने व्यास लिंगसंख्या न विद्यते ।। ३ ।।

अकामो वा सकामो वा जायते योऽत्र मानवः ।।

महाकालवने रम्ये शिवलोके महीयते ।। ४ ।।

कृतकामानि तीर्थानि प्रासादायतनानि च ।।

तेषु स्नात्वा शुचिर्भूत्वा शिवलोके महीयते ।। ५ ।।

पुण्यानि सर्वतीर्थानि सिद्धिक्षेत्राणि सर्वतः ।।

तेषां मुख्यतमं विद्धि क्षेत्रं तीर्थं तथोत्तमम् ।। ।। ६ ।।

यः शृणोति महाभक्त्या स याति परमां गतिम् ।। ७ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्य खण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये महाकालवनमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ३९ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भगवन्भवता सर्वं भवभीतिविनाशकम् ।।

ईश्वरस्थानमाख्यातं समंतात्साग्रयोजनम् ।। १ ।।

यत्र क्षेत्रे मृता मर्त्याः सदाचारास्तथोत्तमाः ।।

विमानस्था पुरे नूनमैश्वरे ते वसंति च ।। २ ।।

यत्र कीटपतंगाद्या मृता यांति परां गतिम् ।।

किं तीर्थं पुण्यमन्यच्च महाकालवनादृते ।। ३ ।।

तस्माद्ब्रूहि ममैकं तु प्रश्नं तथ्येन सांप्रतम् ।।

कथं कनकशृंगेति ख्याता ह्येषा पुरा मुने ।। ४ ।।

कुशस्थली कथं नाम तथावंती कथं स्मृता ।।

पद्मावती कथं साधो कथमुज्जयिनी तथा ।। ५ ।।

नाम्नां हेतुमथो तेषां ब्रूहि त्वं मुनिसत्तम ।। ६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि यथा पूर्वं विरंचिना ।।

कथितं वामदेवाय गौरकल्पे पुरातने ।। ७ ।।

महेशेन भगवता विधिश्चैवात्र हेतुतः ।।

पृष्टस्तु स्वश्च्युतानां च कुतो निवसतां सुखम् ।। ८ ।।

स्वर्गप्राप्तिश्च भवति स्वेच्छाचारविहारिणाम् ।।

कोऽतिपुण्यतमः श्रेष्ठः प्रदेशः पापदारकः ।। ९ ।।

कुतो निवर्तितं चित्तं जायते वसतां क्वचित् ।।

वसतामपि लोके शमैहिकं पारलौकिकम् ।।

एतन्मे भगवन्ब्रूहि हितार्थं सर्वदेहिनाम् ।। ।। 5.1.40.१० ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एवमादौ पुरा कल्पे प्रोक्तः श्रेष्ठः स शंभुना ।। ११ ।।

प्रोवाच पार्वतीकांतं प्रभुः प्रीतः पितामहः ।।

भगवन्सर्वकर्ता त्वं सर्वदर्शी सदाशिवः ।। १२ ।।

अजानन्निव त्वं सर्वं मां पृच्छसि सनातन ।।

यत्र कल्पांतको वह्निरधिज्वालः प्रतिष्ठितः ।। ।। १३ ।।

त्वमेव च महाकालः सर्वं वै ज्ञायते त्वया ।।

नाथ ये मानवास्तत्र सदाचारास्तथा परे ।। १४ ।।

निवसंति न ते मर्त्याः सुरास्ते वै न संशयः ।।

लभंते च पुनः स्वर्गं मृता वै कालपर्यये ।। १५ ।।

वर्तते च पुरी तत्र रम्यहर्म्या सुशोभना ।।

यस्यां भांति विचित्राणि हर्म्याणि विविधानि च ।। १६ ।।

स्वर्णशृङ्गाश्च प्रासादा विहिता विश्वकर्मणा ।।

देवाः संति सदा तत्र तीर्थानि विविधानि च ।। १७ ।।

पूर्वकल्पे स्थितोऽहं च यत्र त्वं केशवस्तथा ।।

तामेव च पुरीं द्रष्टुं सर्वे लोका ह्यवंतिकाम् ।। १८ ।।

तथा देवर्षयः सिद्धा यक्षकिंनरदानवाः ।।

आजग्मुः स्थाणुना सार्धं वेधसा ब्रह्मयोनिना ।। १९ ।।

तथैव च वरा नार्यो देवानामतिवल्लभाः ।।

समापेतुः सहस्राणि द्रष्टुमत्यद्भुतां पुरीम् ।। 5.1.40.२० ।।

आगत्य च यदा देवः सह देवैर्महेश्वरः ।।

वीक्षते नगरीं रम्यामपश्यदावृतां तथा ।। २१ ।।

प्रासादैः स्वर्णशृंगाढ्यैर्मणिरत्नविभूषितैः ।।

विश्वरूपो हि भगवान्राजा विश्वैक नायकः ।। २२ ।।

तत्रास्ते शोभने दिव्ये प्रासादे मणिभूषिते ।।

सेव्यमानः सुरैः सिद्धैर्मुनिविद्याधरोरगैः ।। २३ ।।

ततो महेशश्च पितामहश्च समेत्य तं विश्वपतिं ननंदतुः ।।

समर्चितौ तेन यथार्हमादरात्सहानुगावागमनं त्वपृच्छत् ।। २४ ।।

किमागतौ वा त्रिदिवान्महीतलं सहानुगावाश यकश्च कथ्यताम् ।।

ततस्तु तावूचतुरब्जजेश्वरौ भवान्तरे यत्र च तत्र नौ रतिः ।। २५ ।।

त्वया विना नैव सुरालये सुखं महीतले वाथ रसातलेऽ स्ति नः ।।

कदा त्वया कांचनशेखरा पुरी निवेशिता वेश्मवती विचित्रिता ।। २६ ।।

।। हरिरुवाच ।। ।।

त्वदर्थमेवेश विशेषशालिनी सृष्टा हि वै सर्वगुणाकरा मया ।।

प्रयच्छ विश्वेश्वर चावयोरिह स्थानं च तीर्थं प्रलयेऽक्षयं च ।। २७ ।।

ददाम्यभीष्टं युवयोरिहालयं प्रजापते ह्युत्तरतस्तव स्थितिः ।।

महेश्वर त्वं व्रज दक्षिणालयं स्थानं सुदत्तं युवयोः सुशोभनम् ।। २८ ।।

महाकालो ह्यधोज्वालो जगदात्मा प्रभुः स्थितः ।।

गणैरनेक साहस्रैरादृतः परमेश्वरः ।। २९ ।।

क्रीडार्थं नगरी सृष्टा सर्वभूतहितैषिणा ।।

मयाद्य युवयोर्दत्ता विहायाऽचलमात्मनः ।। 5.1.40.३० ।।

भवद्भ्यां हेमशृं गेति यस्माच्च समुदीरिता ।।

पुरी कनकशृंगेति लोके ख्याता भविष्यति ।। ३१ ।।

एवं कनकशृङ्गेति प्रथमं नाम कथ्यते ।। ३२ ।।

जपंतश्च स्थिता यत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।

नित्यं रमंति भक्तानां सर्वाभीष्टफलप्रदाः ।। ३३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये कनकशृङ्गाभिधानवृत्तांतवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४० ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास यथेयं तु प्रोच्यते हि कुशस्थली ।।

कल्पे तत्पुरुषे पूर्वं वेदविद्भिर्मनीषिभिः ।। १ ।।

वेधसा सृजितं विश्वं दैत्यदानवरा क्षसम् ।।

अन्योन्यमदसंमत्तमन्योन्यद्वेषि वै रणे ।। २ ।।

देवाश्च दानवाः संख्ये नित्यं स्पर्धासमन्विताः ।।

मनुष्या मनुजैः सार्धं सिद्धविद्याधरैः सह ।। ३ ।।

चारणाः किंनरैः सार्धमेवं ते द्वेषतत्पराः ।।

युद्धं कुर्वंति सततमविस्पष्टार्थया गिरा ।। ४ ।।

सर्वे चैव च बलिनो दुर्बलैर्मनुजैः सह ।।

पशवः पशुभिः सार्धं पक्षिणः सह पक्षिभिः ।। ५ ।।

एवमन्योन्यमन्यैश्च निर्मर्यादमिदं जगत् ।।

दृष्ट्वा विश्वस्य कर्तारं विष्णुं विश्वेश्वरं परम् ।। ६ ।।

व्रजामि शरणं देवं शरणार्त्तिहरं हरिम् ।।

एवं मनसि संधाय दध्यौ ध्यानेन माधवम् ।। ७ ।।

ततो ध्यातो महायोगी विश्वरूपधरो हरिः ।।

लोहदण्डधरः श्रीमानिदमाह पितामहम् ।। ८ ।।

ब्रह्मन्ध्यातस्त्वया सम्यग्ध्यानयोगेन पश्य माम् ।।

समायांतं तथा ध्यातं जगतां पातुमुद्यतम् ।। ९ ।।

ततो धाता निशम्यैतत्त्यक्त्वा ध्यानमवेक्ष्य तम् ।।

समुत्थायैकमनसा नमश्चक्रेऽर्चयत्पुनः ।। 5.1.41.१० ।।

पाद्येनाचमनीयेन मधुपर्केण केशवम् ।।

पूजयित्वा पुनर्वाक्यमुवाचाच्युतमब्जजः ।। ११ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

देवदेव जगन्नाथ जगत्सृष्टमिदं त्वया ।।

ऋते त्वया जगद्विष्णो नैवावस्थातु मर्हति ।। १२ ।।

शास्ता त्वमस्य विश्वस्य विशुद्धस्य च नापरः ।।

त्वत्तोस्तीदं जगत्सर्वं तस्मात्त्वमनुशासय ।। १३ ।।

देवदानवगंधर्वाः सयक्षो रगराक्षसाः ।।

त्वामृते पुण्डरीकाक्षं व्यापिताशेषविग्रहाः ।।

परस्परं विनिघ्नंति तांश्च त्वं रक्षितुं क्षमः ।। १४ ।।

त्वमस्य विश्वस्य चराचरस्य स्थितेः सदा प्राणभृदात्मरूपिणी ।। १५ ।।

त्वया धृतं सर्वमिदं जगद्वै यतस्ततोऽसि त्वमुपेन्द्रसंज्ञः ।।

प्रवेशनं व्याप्तमिदं स्वधाम यत्त्वमुच्यसे विष्णुरतो मुनींद्रैः ।। १६ ।।

निवासितं विश्वमिदं त्वयाद्य वासश्च धातोरिति वासुदेवः ।।

तवानुगं विश्वमिदं विभुस्त्वमशेषविश्वस्य विभासि राजा ।। १७ ।।

सेनानुरूपं जगदेव यस्मादतः स्मृतस्त्वं किल विश्वसेनः ।।

विलेखनादस्य चराचरस्य कृतेश्च धातोस्त्वमतोऽसि कृष्णः ।। १८ ।।

जितं त्वया देव जगत्त्रयं यज्जितेश्च धातोस्त्वमतोऽसि जिष्णुः ।।

तस्मात्समस्तग्रहलोकपालं जगद्विभो पालय सर्वकालम् ।।१९।।

त्वमस्य सर्वस्य भवादिराजस्तवास्तु भद्रासनमद्वितीयम।।

प्रदक्षिणावर्तनकस्तु शंखः करस्थितः शोभति पूरुषस्य ।। 5.1.41.२० ।।

सुदर्शनं नाम तवास्ति चक्रमतो हि गीतः कविभि स्तु चक्री ।।

ध्वजोऽस्ति ते देव सुपर्णसेवितस्तथासुपर्णश्च तवास्ति वाहनम् ।।२१।।

तुरंगमाः संतु तवारिसंहरे तथा हृषीकेश सुदन्तदन्तिनः।।

किरीटनिष्कांगदकर्णपूरकेयूरहारोत्तमहेमसूत्रैः ।। २२ ।।

विचित्रवस्त्रोत्तमरक्तमाल्यैर्विभूषितस्त्वं भव भीमसेनः ।।

श्रिया कदाचिच्च न मुच्यते भवान्भवं ति ते नित्यमनंतसंपदः ।। २३ ।।

तवानुगा भक्तिरिहास्तु वै सती मुकुन्द भक्ते त्वमतः प्रसीद मे ।। २४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

स एवमुक्तस्तु पुरो दिवौकसां विभुः प्रसन्नस्त्विदमब्रवीद्धरः ।।

विरिंच मे दर्शय तस्य मंडलं त्वया विमुक्तं च सदाशिवं विभो ।। २५ ।।

स्थिरं स्थि यत्र जगत्करोम्यहं ततो विरंचिः कुशमुष्टिमाददे ।।

पवित्रदेशस्य निदर्शनाय जगाम पुण्यं च्यवनाश्रमं तदा ।। २६ ।।

ततः स्थलीमुच्चतरामवाप्य पितामहः केशवमाह चादरात् ।।

त्वदुद्भवं चात्र पवित्रमंडलं त्वया विमुक्तं च सदा शिवं विभो ।। २७ ।।

त्वमेव विष्णुर्विबुधार्चितः सदा स्मृतो मुनींद्रैः स च विष्टरश्रवाः ।।

निषीद विश्वेश कुशस्थलं यदा तदाश्रितो माधवमासरूपवान् ।। २८ ।।

कुशस्थलीं संस्थित एव देव इत्थं विधात्रा पुरुषोत्तमः स्तुतः ।।

स्थलीं कुशैरास्तरितामुपाविशत्कुशस्थलीं देवमुनीन्द्रसेविताम् ।। २९ ।।

समंततो योजनसं ख्ययावृतां ततो विधाता पुरुषोत्तमस्तथा ।।

कुशस्थलीति प्रथितं जगत्त्रये प्रचक्रतुर्नाम च तावुभावपि ।। 5.1.41.३० ।।

तत्र विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वकृद्विभुः ।।

विश्वं शशास विश्वात्मा सर्वविश्वस्य नायकः ।। ३१ ।।

एवं कुशस्थली ख्याता हेमशृङ्गेति या पुरा ।।

स्तीर्णा कुशैर्यतो धात्रा कुशस्थली ततः स्मृता ।। ३२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये व्याससनत्कुमारसंवादे कुशस्थलीनामहेतुकथावर्णनंनामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४१ ।। ।।. छ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा चैशानकल्पे तु स्मृतावंती यथा पुरी ।।

तथा शृणु सुरैः पूर्वं दैत्यसैन्यपराजितैः ।। १ ।।

आश्रितं मेरुशिखरं वनकंदगुहावृतम्।।

तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठ मंत्रं च चक्रुरुद्यताः।।२।।

अन्योन्यं च समासाद्य समभ्यर्च्य परस्परम्।।

जग्मुः सर्वे सुरगणा यत्र ब्रह्मा प्रजापतिः।।३।।

निवेदयांचक्रिरे सर्वं तत्रागमनकारणम्।।

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां स प्रजेश्वरः।।४।।

जगाम त्रिदशैः साकं देवदेवं महेश्वरम्।।

स चापि ह्यगमत्तत्र वैकुठं धाम यत्र वै ।। ५ ।।

ऋद्धिसिद्धिप्रदं नित्यं मुनिचारणसेवितम् ।।

किन्नरैर्गीयमानं च अप्सरोगणसेवितम् ।। ६ ।।

ऋषिभिर्भार्गवादिभिर्देवर्षिनारदोत्तमैः ।।

सिद्धगंधर्वमुख्यैश्च कुमारैः सनकादिभिः ।। ७ ।।

प्रजापतिगणाकीर्णं मानवैश्च चतुर्दशैः ।।

वसुभिर्विश्वेदेवैश्च पितॄणामुत्तमैर्गणैः ।। ८ ।।

संसेव्यं च सदाचारैः पुण्यवद्भिर्जनैस्तथा ।।

दिव्यं दिव्यैश्च प्रासादैर्दिव्यपादपशोभितम् ।। ९ ।।

मणिरत्नैश्च सोपानै र्दिव्यं सरसशोभितम् ।।

हंसकारंडवाकीर्णं मणिभाभिः सुभास्वरम् ।। 5.1.42.१० ।।

षडूर्मिरहितं स्थानं यत्र तिष्ठन्ति पक्षिणः ।।

तत्र गत्वा सुराः सर्वे वासु देवदिदृक्षया ।।

स्तुतिमारेभिरे कर्तुं देवदेवजगत्पतेः ।।११ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

नमोऽनंताय बृहते कूर्माय वै नमोनमः ।। १२ ।।

नृसिंहरूपायोग्राय नमो वाराहरूपिणे ।।

राघवाय च रामाय ब्रह्मणेऽनंतशक्तये ।। १३ ।।

वासुदेवाय शांताय यदूनां पतये नमः ।।

नमो बुद्धाय शुद्धाय कल्कये म्लेच्छनाशिने ।। १४ ।।

इति स्तवाभियुक्तानां वागुवाचाशरीरिणी ।।

शृणुध्वं भोः सुराः सर्वे भूत्वा चैकाग्रमानसाः ।। १५ ।।

महाकालवने रम्ये ब्रह्मर्षिगणसेविते ।।

तत्र पुण्या पुरी ह्येका सर्वकामफलप्रदा ।। १६ ।।

नाम्ना कुशस्थली रम्या सिद्धगंधर्वसेविता ।।

कल्पादौ कल्पमध्ये वा यत्र संनिहितो हरः ।। १७ ।।

कल्पक्षये क्षयं यांति स्थावराणि चराणि च ।।

तीर्थानि चैव सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च ।। १८ ।।

सरितः सागराः सर्वे सरांस्युपवनानि च ।।

औषधीर्वृक्षवल्लीश्च यंत्रं मंत्रं शुभाशुभम् ।। १९ ।।

ज्योतींषि चंद्रसूर्यौ च सर्वं विष्णुमयं जगत् ।।

तेषां बीजं च पुण्यं च जीवकर्माशय तथा ।। 5.1.42.२० ।।

सर्वमादाय भगवाञ्छंकरस्तत्र तिष्ठति ।।

सर्वतीर्थमयी गंगा सर्वदेवमयो हरिः ।। २१ ।।

सर्वयज्ञमयो वेदः सर्वधर्ममयी दया ।।

रेवा च सरितां श्रेष्ठा भुवि पुण्यकृताधिका ।। २२ ।।

तस्माद्धितकरं क्षेत्रं कुरूणां वै सुरोत्तमाः ।।

तस्माद्दशगुणं मन्ये प्रयागं तीर्थमुत्तमम् ।। २३ ।।

तस्माद्दशगुणा काशी काश्या दशगुणा गया ।।

ततो दशगुणा प्रोक्ता कुशस्थली च पुण्यदा ।। २४ ।।

उपरागसहस्राणि व्यतिपातायुतानि च ।।

अमालक्षं तु एतस्याः कलां नार्हंति षोडशीम् ।। २५ ।।

लक्षमिंदुक्षये दानं सहस्रं चायनद्वये ।।

व्यतीपाते च कोटिः स्याद्रा कायां च ह्यनंतकम् ।। २६ ।।

तस्माद्धितकरा देवा पुरी ह्येषा कुशस्थली ।।

अनंताऽनंतसंख्यातं दानं किंचित्कृतं नरैः ।। २७ ।।

तत्सर्वं भोः सुरश्रेष्ठाः सर्वं तच्चाक्षयं भवेत् ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यूयं यात हि मा चिरम् ।। २८ ।।

क्षीणपुण्या भवंतो वै बाधंते तेन वः सुराः ।।

महाकालवने रम्ये पुरी ह्येषा कुशस्थली ।। २९ ।।

तत्र गत्वा भवंतो वै स्नानदानादिकं भुवि ।।

आचरध्वं सुविधिना पुण्यात्स्वर्गमवाप्स्यथ ।। 5.1.42.३० ।।

एतच्छुत्वा वचस्तस्या वाण्याश्चाकाशगं तदा ।।

प्रणम्य शिरसा तस्यै ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।। ३१ ।।

पुनर्जग्मुः सुराः सर्वे यत्र माहेश्वरं वनम् ।।

पुरीं चैव द्विजश्रेष्ठ सर्वकामफलप्रदाम् ।। ३२ ।।

चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णामृषिगंधर्वसेविताम् ।।

पुण्यवद्भिर्जनैः पूर्णां सिद्धचारणसेविताम् ।। ३३ ।।

दरिद्रो न जडो मूर्खो न रोगी न च मत्सरी ।।

न व्याधितो नापकारी जनः क्वचित्प्रदृश्यते ।। ३४ ।।

दाता शांताः सुशीलाश्च जरारोगविवर्जिंताः ।।

स्वधर्मनिरता नित्यं सदाचारातिथिप्रियाः ।। ३५ ।।

नरा यत्र निवसंति नार्यश्चैव पतिव्रताः ।।

महोत्सवाः सुगीतानि हव्यं कव्यं गृहेगृहे ।। ३६ ।।

ईदृशीं च पुरीं दृष्ट्वा देवा हर्षं परं गताः ।।

तत्र तीर्थं समाख्यातं नाम्ना पैशाचमोचनम् ।। ३७ ।।

पुण्यवद्भिः सदा सेव्यं सर्वतीर्थनिषे वितम् ।।

तस्मिन्स्नात्वा च जप्त्वा च हुत्वा दत्त्वा च देवताः ।। ३८ ।।

पुण्यं चाथाक्षयं लब्ध्वा पुनर्याताः सुरालयम् ।।

जित्वाऽसुरान्महादुष्टान्स्थानं प्राप्ताः स्वकंस्वकम्।। ३९ ।।

येऽस्यां कुर्युर्महाभागाः स्नानं दानं तथार्चनम् ।।

हवनं तर्पणं पितॄंस्तत्सर्वं स्याद्ध्यनंतकम् ।। 5.1.42.४० ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एतत्कार्यं सदा बुधैः।।

देवतीर्थोषधीबीजभूतानां चैव पालनम् ।। ४१ ।।

कल्पेकल्पे च यस्यां वै तेनावंती पुरी स्मृता ।।

अद्यप्रभृति पुरी ह्येषा नाम्नावंती कुशस्थली ।।४२ ।।

इत्युक्त्वा वै तदा देवाः स्वधाम परमं गताः ।।

तदारभ्य द्विजश्रेष्ठ ह्यवंती भुवि विश्रुता ।। ४३ ।।

य एतां सुकथां दिव्यां पुण्यां च पापहारिणीम्।।

शृणुयाच्छ्रावयेद्यो वै सर्वपापैः स मुच्यते ।। ४४ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।।

वाजपेयसहस्राणां राजसूयशताधिकम् ।। ४५ ।।

पुण्यं लब्ध्वा नरो नित्यं शिवलोके महीयते ।। ४६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽवंत्यभिधानकथावर्णनंनाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४२ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एकस्मिन्नंतरे व्यास यथोज्जयनी स्मृता पुरी ।।

तथाहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व त्वं समाहितः ।। १ ।।

त्रिपुराख्यो महादैत्यः सर्वदैत्यजनेश्वरः ।।

तपस्तेपे सुदुर्धर्षं ब्रह्मणस्तुष्टिकारणात्।। २ ।।

आतपे चाग्निसेवां वै प्रावृषि मेघडंबरम् ।।

दमयित्वा तदात्मानं शीतकाले जलाशये ।। ३ ।।

शीर्णपत्र जलाहारो वायुभक्षी निराश्रयः ।।

गायत्रीव्रतमास्थाय त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।।४।।

एवं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ।।

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा प्रीततमो ऽब्रवीत्।।५।।

व्रियतां भोऽसुरश्रेष्ठ वरं मत्तोभिवांछितम्।।

तत्सर्वं सांप्रतं लोके वरं तुभ्यं ददामि वै।। ।। ६।।

एवमुक्तः स विधिना दैत्यस्त्रिपुरसंज्ञितः।।

उवाच वचनं सद्यो ब्रह्माणं संशितव्रतम्।।

त्रिपुर उवाच।।

यदि तुष्टमना ब्रह्मन्वरं मे दातुमिच्छसि।।

देवदानगंधर्वपिशाचोरगराक्षसैः ।।

अवध्योऽहं सदा भूयां वरमेतद्वृणोम्यहम् ।। ८ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

एवं भवतु भो वत्स विचरस्वाकुतोभयः ।।

इत्युक्त्वा सहसा ब्रह्मा तत्रैवांतरधीयत ।।९।।

तदारभ्य महादैत्यो देवानां कदनं महत् ।।

चकार कोपपूर्णो वै पूर्ववैरमनुस्मरन् ।। 5.1.43.१० ।।

वासयित्वा यत्र तत्र त्रिपुराणि चराणि च ।।

अत्र वासकृतः सर्वे वर्णाश्रमपरा जनाः ।। ११ ।।

तेषां वै कदनं चक्रे नानोपायेन पापधीः ।।

तस्मिन्पुरे दुष्टवासे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। १२ ।।

न जुहुयुश्चाग्निहोत्रं सोमपानं न कर्हिचित् ।।

कुतश्चित्सुकृतं कर्म जनाः कुर्वंति नो मुने ।। १३ ।।

स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारविवर्जिताः ।।

नोत्सवो दृश्यते गेहे कस्यचिद्भुवि विस्तृतः ।। १४ ।।

देवतायतनं नास्ति तथा नो शिवपूजनम् ।।

नास्ति यज्ञो न दानानि न गोब्राह्मणपूजनम् ।। ।। १५ ।।

सदाचारजनो नास्ति दया मानविवर्जिता ।।

न दानी नोपकारी च तपस्वी नैव दृश्यते ।। १६ ।।

एवं व्यास पुरे तस्मिन्नष्टप्रायमिदं जगत् ।।

प्रजानां ब्राह्मणा मूलं वेदमूला हि ब्राह्मणाः ।। १७ ।।

वेदमूलपरा यज्ञा यज्ञमूला हि देवताः ।।

तस्माद्व्यास हतं सर्वं कृतं तेन दुरात्मना ।। ।। १६ ।।

तेन देवगणाः सर्वे हतप्राया हतौजसः ।।

विचरंति यथा मर्त्या भुवि तेन पराजिताः ।। १९ ।।

अन्योन्यकृतसंधाना मंत्रं कृत्वा समा हिताः ।।

जग्मुस्ते तत्र यत्रास्ते प्रजापतिरकल्मषः ।। 5.1.43.२० ।।

त्रिदशाः कथयामासुरात्मव्यसनकारणम् ।।

तज्ज्ञात्वा सहसोत्थाय ब्रह्मा लोकपिता महः ।। २१ ।।

जगाम त्रिदशैः सार्धं महाकालवनोतमम् ।।

यत्रास्ते सततं देव उमया सहितः शिवः ।। २२ ।।

यत्रावंती पुरी दिव्या सर्वतीर्थनिषेविता ।।

तत्रागत्य सुरैः साकं स्वयंभूश्चतुराननः ।।२३।।

स्नानं दानं जपं होमं कृत्वा रुद्रसरे तदा ।।

पूजयित्वा महाकालं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।।२४।। ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

देवदेव महादेव भक्तानामभयंकर ।।

श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठ देवकार्यमनुत्तमम् ।।२५।।

त्रिपुरोनाम दैत्येंद्रो देवानां कदनं महत् ।।

करोति सततं दैत्यो देवब्राह्मणनिंदकः ।।२६।।

वासयित्वा पुरस्तिस्रो विस्तीर्णा विचरत्यथ ।।

तत्र स्थितानि भूतानि नाशं यांति दुरात्मना ।।२७।।

एवं कृत्वा प्रजाः सर्वाः क्षयं नीताश्चराचराः ।।

उद्वासितानि द्वीपानि ग्रामाश्च नगराणि च ।।२८।।

ऋषीणामाश्रमाः सर्वे यतीनामायतनानि च ।।

एवं कृत्वा सुराः सर्वे भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।ऽ। २९ ।।

विचरंति यथा मर्त्यास्त्रिपुरेण दुरात्मना ।।

मत्तो लब्धवरो नित्यं व्रजत्येवाकुतोभयः ।। ।। 5.1.43.३० ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वधस्तस्य विचिंत्यताम् ।। ३१ ।।

इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः संशितात्मनः ।।

चिरं ध्यात्वा महादेवो ब्रह्माणं तमुवाच ह ।। ३२ ।।

।। महादेव उवाच ।। ।।

श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः ।।

जयोपायं करिष्यामि दैत्यस्यास्य दुरात्मनः ।।३३।।

तपश्चरत यूयं वा आत्मनो जयकांक्षिणः ।।

अवंत्यां यद्धुतं दत्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।। ३४ ।।

इत्युक्त्वा सर्वदेवानां तत्रैवांतर्हितः शिवः ।।

गत्वा स्मशाननिलये भूतप्रेतनिषेविते ।। ३५ ।।

जयार्थं तस्य दैत्यस्य त्रिपुरस्य दुरात्मनः ।।

उपासांचक्रिरे तत्र चामुण्डायाः सुरेश्वराः।। ।। ३६ ।।

महिषैश्च महामेध्यैः पशुपुष्पार्घतर्पणैः ।।

बलिभिर्विविधैर्दानैर्धूपदीपाग्नितर्पणैः ।।

पूजयित्वा तदा देवीं तामीडे वृषभध्वजः ।। ३७ ।।

दुर्गां भगवतीं भद्रां दुर्गसंसारतारणीम् ।।

त्रिपुरांतकारिणीं कृत्यां चंडमुंडवधोद्यमाम् ।। ३८ ।।

दैत्यमेदोमदोन्मत्तां रक्ताख्यां रक्तदंतिकाम् ।।

रक्तांबरधरां धीरां रक्तपुष्पावतीं सतीम् ।। ३९ ।।

महिषवाहिनीं श्यामां यक्षासनपरिग्रहाम् ।।

द्वीपिचर्मपरीधानां शुष्कमांसाति भैरवाम् ।। 5.1.43.४० ।।

पूजयित्वा प्रसन्नात्मा ध्यानमास्थाय संस्थितः ।।

तदा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ।।

प्रसन्नवदना भूत्वा प्रत्यक्षं प्राह चंडिका ।। ४१ ।।

।। देव्युवाच ।। ।।

व्रियतां भोः सुरश्रेष्ठ वरं मत्तोऽभिवांछितम् ।।

सर्वं त्वयोक्तं यच्छामि जगतामुपकारकम् ।। ४२ ।।

।। श्रीहर उवाच ।। ।।

यदि तुष्टासि वै देवि देहि मे वरमुत्तमम् ।।

येन हन्मि महादैत्यं त्रिपुरं देवकंटक म् ।। ४३ ।।

।। श्रीदेव्युवाच ।। ।।

जय ह्येनं महादेव गृहाण पाशुपतं परम् ।।

मया दत्तं सुरश्रेष्ठ दैत्यनाशकरं परम् ।। ४४ ।।

महापाशुपतं शस्त्रं करे कृत्वा च शंकरः ।। ४५ ।।

उज्जहार तदा शंभुर्दैत्यनाशाय सत्वरः ।।

महाडंबरिको भूत्वा सर्वप्राणिभयंकरः ।। ४६ ।।

स्तुतिं कृत्वा ययौ वाग्भिः पृष्ठतोऽनुययुः सुराः ।।

शरेणैकेन वै रुद्रो जघान तं महासुरम् ।। ४७ ।।

मायिनं तं त्रिधा भित्त्वा मायायुद्धेन शंकरः ।।

पुनरागात्पुरीमेतामवंतीममरसेविताम् ।। ४८ ।।

जयाशिषा प्रयुंजाना ऋषयः सिद्धचारणाः ।।

तुष्टुवुश्च तदा देवा जयशब्देन हर्षिताः ।। ४९ ।।

अप्सरा ननृतुस्तत्र गंधर्वा ललितं जगुः ।।

ववौ तदा पुण्यतमो वायुः सुखप्रदो नृणाम् ।।5.1.43.५०।।

जयशब्दस्तदा जातः प्राणिनां च गृहेगृहे ।।

जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्ज नितस्वनाः ।। ५१ ।।

प्रवर्तंते तदा यज्ञा महोत्सवसदक्षिणाः ।।

देवाः प्रपेदिरे स्थानं स्वकीयं पुनरादृतम् ।। ५२ ।।

उज्जितो दानवो यस्मात्त्रैलोक्ये स्थापितं यशः ।।

तस्मात्सर्वैः सुरश्रेष्ठैर्ऋषिभिः सनकादिभिः ।। ५३ ।।

कृतं नाम ह्यवंत्या वा उज्जयिनी पापनाशिनी ।।

अवंती च पुरा प्रोक्ता सर्वकामवरप्रदा ।। ५४ ।।

अद्यप्रभृति पुरी व्यास उज्जयिनी समाश्रिताः ।।

येऽस्यां च स्नानदानादि भुवि कुर्वंति मानवाः ।। ५५ ।।

न तेषां दुष्कृतं किंचिद्देहे तिष्ठति पापजम् ।। ५६ ।।

विद्यार्थी गिरीशं धनार्थी धनेशं सुतार्थी सुतेशं दिनेशं सुखार्थी ।।

धियोर्थी गणेशं प्रियार्थी वसेद्वै गिरां ग्राह्य मानी जनश्चोज्जयिन्याम् ।। ५७

य एतस्यां महाभाग सदा वसति मानवः ।।

भुक्त्वा कामान्मनोऽभीष्टान्मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।। ५८ ।।

तत्रैव वसते नित्यं कल्पकोटिशताधिकम् ।। ५९ ।।

य एतां वै कथां पुण्यां पठते शृणुतेऽथ वा ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गोसहस्रफलं लभेत् ।। 5.1.43.६० ।।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये उज्जयिन्यभिधानकथनंनाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः ।। ४३ ।। ।। छ ।।

thumb|400px|समुद्रमन्थनम्

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अथातः संप्रवक्ष्यामि पद्मावती यथाऽभवत् ।।

शृणुष्व चादृतो व्यास बहुपुण्यकृतां कथाम् ।। १ ।।

एकदा सर्वरत्नानां हानिर्जाता दुरात्मभिः।।

धर्मग्लानिर्निरोधश्च जातो वै दुष्टदानवैः ।। २ ।।

तदा सुरासुरैः सर्वैर्मिलित्वा मथितोंऽबु धिः ।।

मेरुर्वंशोदधिः पात्रं रज्जुर्वासुकिपन्नगः ।। ३ ।।

कूर्मपृष्ठे विधिं कृत्वा रत्नानि दुदुहुस्तदा ।।

आदौ लक्ष्मीर्विनिर्याता कृष्णाय प्रतिपादिता ।। ।। ४ ।।

तेन कृत्वा विषादोऽभूद्देवदानवयोस्तदा ।।

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो देवदर्शनः।।। ५ ।।

वारितः कलहस्तेन देवदैत्यसमुद्भवः ।।

महाकालवने साऽस्तु पद्मा सिंधुसमुद्भवा ।। ६ ।।

सागरांते च रत्नानि तिष्ठंति विविधानि च ।।

तानि सर्वाणि चादाय भवतां वै ददाम्यहम् ।। ७ ।।

मथ्यतामुदधिः शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा।।

पुनस्ते तूद्यमं चक्रुरमृतार्थं सुरासुराः ।। ८ ।।

मथ्यमानेंऽबुधौ तेषां मणिः प्राप्तश्च कौस्तुभः ।।

परिजाततरुः पश्चात्सुरा जाता ततः परम् ।। ९ ।।

धन्वंतरिरथोत्पन्नश्चंद्रो जातोऽपि वै ततः ।।

कामधेनुस्ततो जाता गजरत्नं ततः परम् ।। 5.1.44.१० ।।

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठः सुधा रंभा ततस्ततः ।।

ततः परं च सारंगं धनुः सर्वास्त्रसंभवम् ।। ११ ।।

पांचजन्यस्तथा शंखः करे तिष्ठति मुरद्विषः ।।

निधिरेष महापद्मो विषं हालाहलं ततः ।। १२ ।।

चतुर्दशापि रत्नानि प्राप्तानि विविधानि च ।।

समादाय गतास्तत्र यत्र माहेश्वरं वनम् ।। १३ ।।

गत्वा ते च समासीना मंत्रं चक्रुः परस्परम् ।।

अहंपूर्वमहंपूर्वमिति ते समयंत्रिताः ।। १४ ।।

कोलाहलस्तथोत्पन्नो नारदः पुनरभ्यगात् ।।

तेषां कलिमलं दृष्ट्वा विष्णुमाराधयत्ततः ।। १५ ।।

मोहनीरूपमास्थाय नारीभूत्वाभ्यगाद्धरिः ।।

अतिरूपवती तन्वी तामालोक्य महासुराः ।। १६ ।।

विह्वलांगाश्च ते सर्वे कामबाणवशंगताः ।।

एतस्मिन्नंतरे तेषां सुरां प्रादात्सुरेश्वरः ।। १७ ।।

हस्तलाघवयोगेन देवानाममृतं ददौ ।।

एतस्मिन्नंतरे व्यास राहुस्तद्रू पधारकः ।। १८ ।।

तेषामंतरगो भूत्वा पपौ चामृतमुत्तमम् ।।

तज्ज्ञात्वा च द्रुतं विष्णुः शिरश्चक्रेण चाच्छिनत् ।।१९।।

सुधास्पर्शप्रसंगेन न ममारासुरस्तदा ।।

राहुः केतुरिति ख्यातौ क्षेत्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ।। 5.1.44.२० ।।

राहुकायात्समुद्भूतं बहु सुस्राव शोणितम् ।।

तस्मिन्क्षेत्रे महत्तीर्थं जातं तद्दोष नाशनम् ।। २१ ।।

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा राहोर्दर्शनतत्पराः ।।

न तेषां जायते किंचिद्राहुपीडा कदाचन ।। २२ ।।

वांछितार्थमवाप्नोति गोसहस्र फलं भवेत् ।।

ततस्तानि च रत्नानि महाकालवने सुराः।। २३ ।।

विभज्य भागांस्ते सर्वे प्राप्य रत्नभुजोऽभवन् ।।

मणिं पद्मां धनुः शंखं विष्णवे नारदो ददौ ।। २४ ।।

सूर्याय च ददौ ह्यश्वं सप्तास्यं चाब्धिसंभवम् ।।

ऐरावतं गजश्रेष्ठं वासवाय समर्पयत् ।। २५ ।।

पीयूषं दिविषद्गणान्ददौ चंद्रं च शंभवे ।।

पारिजातं तरुश्रेष्ठं रंभां चैव वरांगनाम् ।। २६ ।।

इंद्रक्रीडावने रम्ये नंदने च समर्पयत् ।।

ऋषीणां समदाद्धेनुं कामदोग्ध्रीं यज्ञसिद्धये ।। २७ ।।

निधिरेष महापद्मः कुबेरभवनं गतः ।।

यत्तद्धालाहलं प्रोक्तं विषं केनापि नादृतम् ।। २८ ।।

यतोयतः प्रसरति प्रलयं यांति जंतवः ।।

दधार तद्विषं शंभुर्जगतां हितकाम्यया ।। २९ ।।

तदाप्रभृति महादेवो नीलकंठ इति स्मृतः ।।

रत्नकुंडे नरः स्नात्वा नीलग्रीवं च पश्यति ।। 5.1.44.३० ।।

मुक्त्वा स सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नभुजो भवेत् ।।

शताश्वमेधिकं पुण्यं लब्ध्वा शिवपुरं व्रजेत् ।। ३१ ।।

तदादाय सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।।

ऊचुश्च ते तदा व्यास हर्षनिर्भरमानसाः ।। ३२ ।।

उज्जयिनीं समासाद्य जाता रत्नभुजो वयम् ।।

पद्मायाश्च निवासेन यस्मात्सर्वसुखावहा ।। ३३ ।।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु पद्मा वसतु निश्चला ।।

अद्यप्रभृति पूरेषा पद्मावतीति च स्मृता ।। ३४ ।।

य एतस्यां महाभागाः स्नानं दानं तथार्चनम् ।।

तर्पणं चैव देवानां पितॄणां च विशेषतः ।। ३५ ।।

न तेषां दुष्कृतं किंचिन्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः ।।

शतं कुलानि सर्वाणि तारयेन्निरयात्तदा ।। ३६ ।।

धनार्थी चैव पुत्रार्थो विद्यार्थो बहुकामुकः ।।

यत्रकुत्र स्थितो भूत्वा पद्मावतीति च स्मरेत् ।। ३७ ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति शिवः साक्षाद्भवेन्नरः ।।

एतद्व्यास फलं नाम्नः किं चिरं सेवनेन वै ।। ३८ ।।

ये शृण्वंति कथां पुण्यां ये श्रावयंति नित्यशः ।।

न तेषां पातकं किंचिदश्वमेधफलं लभेत् ।। ।। ३९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये पद्मावतीनामकथावर्णनंनाम चतुश्चत्वारिं शोऽध्यायः ।। ४४ ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणुष्वावहितो व्यास कथां पापहरां पराम् ।।

एषा कुमुद्वती जाता यथा पद्मावती पुरी ।।

तथाहं संप्रवक्ष्यामि यथा मे लोमशोऽब्रवीत् ।। १ ।।

।। लोमश उवाच ।। ।।

शृणु वत्स मया दृष्टा बहुपुण्यतमा पुरी ।।

एकदा तीर्थयात्रायां गतोऽहं वै कुशस्थलीम् ।।

गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं यत्र संनिहितो हरः ।। २ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।।

यत्र तत्र स्थिता विप्रा ब्रह्मघोषमकुर्वत ।। ३ ।।

यज्ञांश्चैव तथा चित्रानृत्विजोदारकर्मणः ।।

ऋषयश्च महाभागाः प्रकुर्वंति समाहिताः ।। ४ ।।

ऋषिपत्न्यस्तथा साध्व्यः परिचर्यां प्रकुर्वते ।।

दश विष्णुसमाः ख्यातास्तत्रैव निवसंति ते ।। ५ ।।

रुद्रा ह्येकादश प्रोक्ता द्वादशार्कास्तथैव च ।।

अष्टौ च वसवः ख्याता विश्वे देवास्त्रयोदश ।। ६ ।।

अष्टौ च दिग्गजाश्चैव मनवश्च चतुर्दश ।।

मरुद्गणाश्च ते सर्वे तत्रैवेंद्रपुरोगमाः ।। ७ ।।

गंधर्वासरसश्चैव किंनरोरगराक्षसाः ।

सिद्धास्तपस्विनो वत्स तत्रैव समुपस्थिताः ।।८।।

अष्टौ वै भैरवाः ख्याताश्चत्वारः पवनात्मजाः ।।

विनायकाश्च षट् प्रोक्ता देव्यश्च चतुर्विंशतिः ।। ।। ९ ।।

एते देवगणाः प्रोक्ता रौद्राश्चैव तथा गणाः ।।

ब्रह्मा वेदविदां श्रेष्ठो मरिचिकश्यपादयः ।। 5.1.45.१० ।।

दक्षः प्रजापतिश्रेष्ठो दितिर्वै देवमातरः ।

सुरभीप्रमुखा गावः स्थावराणि चराणि च ।। ११ ।।

तीर्थानि यानि सर्वाणि नद्यः प्रस्रवणानि च ।।

क्षेत्राणि चैव सर्वाणि भुवि पुण्यतमानि वै ।। १२ ।।

सप्त पुर्यस्त्रयो ग्रामा नवारण्या नवोषराः ।।

चतुर्दशानि गुह्यानि मुक्तिद्वाराणि भूतले ।। १३ ।।

समुद्राश्चैव चत्वारो रत्नानि विविधानि च ।।

सती पतिव्रताः साध्व्यस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।।

राजर्षयस्तथा शांता ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। १४ ।।

वेदाः पुराणस्मृतयो गाथा गीतिप्रहे लिकाः ।।

उपासांचक्रिरे तस्य देवदेवेडुमापतेः ।। १५ ।।

तस्य दर्शनमात्रेण जातोऽहं विज्वरोऽमलः ।।

दीर्घायुर्दीर्घतपसा जरारोगविवर्जितः ।।१६।।

स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु शुचिर्भूत्वा समाहितः ।।

प्रसन्नमानसो जातः सर्वपापपराङ्मुखः ।। १७ ।।

दृष्ट्वा पद्मावतीं शुद्धां सर्वकामवरप्रदाम् ।।

न यत्र दृश्यते कश्चिच्छोकरोगपरो जनः ।। १८ ।।

न दुःखी न च दारिद्रो न मूर्खो नाजितेंद्रियः ।।

परस्परविरोधी न नृतिर्य्यक्षु च दृश्यते ।। १९ ।।

अन्योन्यं सर्वमित्राणि अन्योन्यं चोपकारिणः ।।

सर्वे दांताश्च शांताश्च सर्वे विद्योपदेशिनः ।। 5.1.45.२० ।।

उद्यानानि च रम्याणि वनान्युपवनानि च ।।

हर्म्याणि च सुशुभ्राणि श्रेणीबद्धानि भांति वै ।।२१ ।।

नानारत्नसमाकीर्णैर्हेमकुंभैः सुशोभनैः ।।

विराजंते विचित्राणि गीतवाद्यमहोत्सवैः।।२२ ।।

सदैव वसते यत्र उमया सह शंकरः ।।

चंद्रचूडः कृत्तिवासाश्चिताभस्मांगलेपनः ।। २३ ।।

चंद्रज्योत्स्नाकलापूर्णमरीचिभिः सदा बभौ ।।

यत्र नो कृष्णपक्षोऽभून्नामावास्या न वै तमः ।। २४ ।।

सदैव पुष्पिता श्यामा बाल्यरूपवती यथा ।।

हर्म्यपृष्ठे गवाक्षे च द्वाराजिरगृहांतरे ।। २५ ।।

गिरिगह्वरकुंजेषु गुहाध्वांतांतरेषु च ।।

आश्रमेषु च रम्येषु वनेषूपवनेषु च ।। २६ ।।

गृहदीर्घिकासु रम्यासु शालामालासु सर्वतः ।।

चंद्रज्योत्स्नासमापूर्णा दृश्यंते धवला दिशः ।। २७ ।।

कुमुद्वतीप्रफुल्लानि विराजंते सरांसि च ।।

ज्योतिर्गणसमाकीर्णं शरदीव नभःस्थलम् ।। २८ ।।

नद्यः सरांसि सर्वाणि वापीकूपसुपल्वलाः ।।

कुमुद्वत्या समाकीर्णा आसीच्चांद्रमसी मही ।। २९ ।।

यस्मात्सर्वेषु कालेषु प्रफुल्ला च कुमुद्वती ।।

तस्मात्पद्मावती ह्येषा जाता कुमुद्वती पुरी ।। 5.1.45.३० ।।

कुमुद्वत्यां नरा ये तु श्राद्धं कुर्युः समाहिताः ।।

न तेषां पितरः स्वर्गाच्च्यवंते हि कदाचन ।। ३१ ।।

अक्षयं लभते श्राद्धं पितॄणां दत्तमक्षयम् ।।

स्नानं दानं तथा होमो देवताराधनं तथा ।। ३२ ।।

यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।।

एवं कुमुद्वती जाता पुरी व्यास सनातनी ।। ३३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये कुमुद्वतीप्रभावकथनंनाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४५ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अमरावती यथा जाता पुरी ह्येषा कुशस्थली ।।

शृणु व्यास महाभाग यथा ब्रह्माब्रवीत्सुरान् ।। १ ।।

तथाहं संप्रवक्ष्यामि विस्तरेण तपोधन ।।

एकदा ब्रह्मणादिष्टः प्रजार्थमृषिसत्तमः ।। २ ।।

मारीचः कश्यपस्तेपे तपः परमदुष्करम् ।।

महाकालवने रम्ये दिव्ये स हि महानृषिः ।। ३ ।।

शीर्णपत्रानिलाहारो वायुभक्षी जितेन्द्रियः ।।

पूर्णे वर्षसहस्रे तु वागुवाचाशरीरिणी ।। ४ ।।

श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ मम वाक्यमनुत्तमम् ।।

यस्मात्तपसि तपस्तीव्रं फलमुद्दिश्य सुव्रत ।। ५ ।।

तस्मात्ते संततिस्तात यावच्चंद्रदिवाकरौ ।।

तावत्तिष्ठतु मेदिन्यां यशसा पुत्रपौत्रकैः ।। ६ ।।

अदितिस्ते सती भार्या त्वया सहाचरत्तपः ।।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु छायाभूता यशस्विनी ।।७।।

भविष्यंति सुताः सर्वे विष्णुश्चेंद्रपुरोगमाः ।।

अमरा निर्जरा देवा दिवि ख्याताः सदैव हि ।। ८ ।।

त्वं चापि च ऋषिश्रेष्ठः प्रजापतिरकल्मषः ।।

भविष्यसि न संदेहो ममवाक्याद्द्विजोत्तम ।। ९ ।।

इत्युक्त्वा च पुन र्देवी तत्रैवांतरधीयत ।।

तदारभ्य पुरीं व्यास कुशस्थलीमनुत्तमाम् ।। 5.1.46.१० ।।

कश्यपः सह दाक्षिण्या साग्निकः समुपाश्रितः ।।

प्रजापि ववृधे तस्मा त्सदेवासुरमानुषा ।। ११ ।।

मरीचेः कश्यपो जज्ञे ततः सर्वं प्रतिष्ठितम् ।।

सुधापानकृतो देवाः शश्वत्तेनामराः कृताः ।। १२ ।।

नंदनं चापि तत्रैव महाकालवनोत्तमे ।।

कामधेनुः समाख्याता मनोरथवरप्रदा ।। १३ ।।

सा सिषेवे सदा तत्र महाकालं महेश्वरम् ।।

पारिजाततरुश्रेष्ठस्तथा चाम्लानपंकजम्।।१४।।

बिंदुसरः समाख्यातं मानसं सर उत्तमम्।।

हंससारससमाकीर्णं सुरसिद्धनिषेवितम्।। १५।।

मुक्तामणिगणाकीर्णं रत्नशोभनशोभितम् ।।

निधिरेष महापद्मः कह्लारकुमुदोज्ज्वलः।। १६।।

यानि यानि च दिव्यानि संति ब्रह्माण्डगोलके।।

तानि सर्वाणि तिष्ठंति महाकालवने शुभे ।। १७ ।।

तेनतेनात्मयोगेन मानवाश्चात्र संस्थिताः ।।

तदाहारास्तदाचारास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।। १८ ।।

अन्योन्यं च समाकीर्णा सर्वे चामरसंनिभाः ।।

विचरंति यथा देवाः पुरीमेतां जना भुवि ।। १९ ।।

अमरांगनासमा नार्यः सदैव स्थिरयौवनाः ।।

ईदृशी च पुरी दृष्टा भुवि व्यास सनातनी ।। 5.1.46.२० ।।

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरोरगराक्षसैः ।।

भुक्तिमुक्तिप्रदा नित्या बहुकालफलप्रदा ।। २१ ।।

अमराणां कटकं ह्यत्र तस्माजातामरावती ।।

य एतस्यां महाभागाः प्रसंगेन समागताः ।। २२ ।।

स्नानदानादिकं कृत्वा पश्यत्येव महेश्वरम् ।।

न तेषां दुर्लभं किञ्चित्पुत्रतो धनतोऽपि वा ।। २३ ।।

सर्वभोगानवाप्नोति मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।।

पठनाच्छ्रवणाद्वापि शतरुद्रियफलं लभेत् ।। २४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽमरावतीनामकथनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४६ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महाभाग पुरी ह्येषामरावती ।।

विशाला च समाख्याता सर्वलोकेषु गीयते ।। १ ।।

तथाहं संप्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा कथितं पुरा ।।

गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं सर्वपापप्रणाशनम् ।। २ ।।

उमया सहितो देव एक एवाचरद्वने ।।

ततो भूतगणाः सर्वे पश्चात्सर्वे सुरासुराः ।। ३ ।।

विष्णुर्दशाकृतिर्यत्र देव्यो वै लोकमातरः ।।

विनायकाश्च वैतालाः कूष्मांडा भैरवादयः ।। ४ ।।

कल्पोद्भेदाश्च लिंगाश्च चतुराशीतिसंख्यकाः ।।

क्षेत्राणि क्षेत्रपालाश्च ऋद्धिः सिद्धिस्तथैव च ।। ५ ।।

पितरो लोकपालाश्च सिद्धाः सिद्धिप्रदाश्च ये ।।

ऋषयश्च महाभागा ऋषिपत्न्योऽमलाशयाः ।। ६ ।।

किंनरा देवगन्धर्वा ह्यप्सराश्च वरांगनाः ।।

मरुद्गणाश्च ये सर्वे साधकानां गणाश्च ये ।। ७ ।।

यक्षा गुह्यकसंघाश्च पिशाचोरगराक्षसाः ।।

स्थावरा जंगमाः सर्वे ध्यानं मानसमाश्रिताः ।। ८ ।।

उपासांचक्रिरे तत्र देवदेवमुमापतिम्।।

तान्दृष्ट्वा सा तदा देवी पार्वती गिरिजा तदा ।।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा शंकरं जगदाश्रयम् ।। ९ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

देवदेव जगन्नाथ जगदाधारतत्पर ।।

पश्य एतान्महाभागान्ध्यायमानांस्तवाश्रितान् ।।5.1.47.१०।।

नानुपेक्ष्याश्च तान्सर्वान्वातवर्षातपार्दितान् ।।

कल्पय त्वं महा भाग एतेषामात्मनो हितम्।।११।।

यथायोग्यं वासनार्थं स्थानं परमशोभनम्।।

पुरीं कल्पय मे नाथ वासार्थं सर्वकामदाम् ।।१२।।

एषा मे वासना स्वामिन्भवतां यदि रोचते ।।

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरः ।।

कल्पयामास पुरीं रम्यां सर्वभूतमनोरमाम् ।। १३ ।।।

आत्मनोपि हितां पुण्यां शंभुः सर्वात्मना तदा।।

बहुयोजनविस्तीर्णां दिव्यां दिव्यजनप्रियाम्।।१४।।

दिव्याभिप्रायसंयुक्तां दिव्यस्थानमनोरमाम्।।

दिव्यसर्वगुणोपेता विशालां विरजां शुभाम् ।। १५ ।।

क्रयविक्रयसंपन्नहट्टाट्टालकचत्वराम् ।।

बहुहर्म्यगृहाकीर्णां सौधपंक्तिविराजिताम् ।। १६ ।।

स्फाटिकाभित्तिरचितां वैडूर्यमणिभूमिकाम् ।।

प्रवालस्तंभप्रवरां हेमाभरणसंभराम् ।। १७ ।।

आरक्तमणिदेहल्यां द्वारशाखाभिमंडिताम् ।।

जांबूनदकपाटाढ्यां वज्रार्गलसुसंस्कृताम् ।। १८ ।।

मणिरत्नसमाभूमिद्वाराजिरगृहांतराम् ।।

घोषजालातिरम्यां च मुक्तादामविलंबिनीम् ।। १९ ।।

हेमस्तं भध्वजोपेताः पताकाश्च गृहेगृहे ।।

कलशाश्च विराजंते मणिहेमाचिता गृहे ।। 5.1.47.२० ।।

वापीकूपतडागानि सरांसि विमलानि च ।।

पद्मकिंजल्कगंधीनि जलयंत्रोपशोभिताम् ।। २१ ।।

हंसकारंडवाकीर्णां शिखंडिगणशोभिताम् ।।

जलयंत्रकृताधारां गृहवापीवनाकराम् ।। २२ ।।

क्वचिन्नृत्यंति मयूराः क्वचित्कूजंति कोकिलाः ।।

भ्रमरावलीढपुष्पाढ्यस्तबका वनराजयः ।।२३।।

नरनारीगणाकीर्णां वर्णाश्रमनिषेविताम् ।।

हर्म्यांतरागता नार्यो विलोकनपरा बभुः ।। २४ ।।

चंद्रमालाकृतश्रेणीतोरणानीव च शोभते ।।

एवं व्यास पुरी रम्या आत्मयोगेन वासिता ।। २५ ।।

यत्रालकापुरी रम्या कुबेरभवनांकिता ।।

धवला पुण्यजनैः कीर्णा पक्षिभिश्चोपशोभिता ।। २६ ।।

तत्र भोगवती दिव्या वरुणालय उत्तमः ।।

नागकन्याभिरुग्राभि र्नागपत्नीभिः संकुला ।। २७ ।।

संयमनीपुरी श्रेष्ठा धर्मराजेन पालिता ।।

सदाचारजनैः पूर्णा कृता कृतविचक्षणैः ।। २८ ।।

देवतानां पुरी रम्या वासवेनाभिरक्षिता ।।

पुण्यस्त्रीणां गणाकीर्णा किन्नरोद्गीतमंडिता ।। २९ ।।

एवंविधानि रम्याणि पुरा बहुतराणि च ।।

बहुविस्तीर्णमानानि शुभ्रा ण्यतितराणि च ।। 5.1.47.३० ।।

क्वचिद्रंभाकृतद्वारा यवांकुरघटाः शुभाः ।।

क्वचिद्गायन्ति गन्धर्वाः क्वचिन्नृत्यंति नर्तकाः ।। ३१ ।।

क्वचिद्बालाः पठंति स्म वेदाध्ययनका द्विजाः ।।

क्वचिद्यज्ञान्यजंति स्म यजमानाः सऋत्विजः ।।३२।।

क्वचिच्चावभृथस्नाताः क्वचिद्दानान्यकुर्वत ।।

क्वचित्क्वचित्तूपनयनं विवाहाग्निपरिग्रहम् ।। ३३ ।।

क्वचिदारामपूर्तं वै क्वचिद्यात्रावधारणम् ।।

वापीकूपतडागानां तथैव विधिपूर्वकम् ।। ३४ ।।

क्वचित्कथाप्रसंगांश्च परिशंसंति वाचकाः ।।

क्वचिद्गाथाः प्रकुर्वंति कवयः पुर उत्तमे ।। ३५ ।।

क्वचिन्मल्ला नियुध्यंते नटा नाट्यपराः क्वचित् ।।

तडागानि विराजंते मणिसोपानपंक्तिभिः ।। ३६ ।।

चंचलाश्चपला बालाः श्यामाः षोडशवार्षिकाः ।।

वारिहारपरास्तत्र मणिहेमघटोत्कटाः ।। ३७ ।।

एवं व्यास पुरी रम्या निर्मिता योगमायया ।।

शंभुना सर्वपापघ्नी प्रियाप्रियचिकीर्षया ।।३८।।

विशाला बहुविस्तीर्णा पुण्या पुण्यजनाश्रया ।।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु सर्वलोकेषु गीयते ।। ३९ ।।

विशालेति समाख्याता पुरी रम्या सनातनी ।।

यत्रतत्र स्थितो वापि सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।। 5.1.47.४० ।।

विशालेति वदेन्नित्यं शिवलोके महीयते ।।

ईदृशी न पुरीव्यास भुवि ब्रह्मांडगोलके ।। ४१ ।।

विशाला सदृशी चान्या भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम् ।।

पितॄनुद्दिश्य कुर्वंति श्राद्धं काले नरा यदि ।। ४२ ।।

तदक्षयं भवेत्तेषां पितृकल्पे च गीयते ।।

स्नानदानादिकं यैस्तु विशालायां प्रसंगतः ।। ४३ ।।

यत्र कुत्र गतास्ते वै मृता यांति शिवालयम् ।।

धन्याः पुण्यतमा लोके प्रीतिर्येषां सदाचला ।। ४४ ।।

विशालायां फलं शश्वच्छेषः शक्तो न वर्णितुम् ।।

कथाश्रवणमात्रेण वाच्यमानेन तत्क्षणात् ।।

महापापोद्भवात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ४५ ।।

एवं व्यास पुरी जाता विशाला च कुशस्थली ।।

प्रतिकल्पा यथा जाता तथा मे शृणु भाषतः ।। ४६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्र माहात्म्ये विशालाभिधानकथनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४७ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणुष्वावहितो व्यास स्थितिमेकाग्रमानसः ।।

मया व्यासमुखात्प्राप्ता कल्पभेदे कथा शुभा ।। १ ।।

गुह्याद्गुह्यतरा श्रेष्ठा न देया यस्य कस्यचित् ।।

नास्तिकाय कृतघ्नाय नाशिष्याय कदाचन ।। ।। २ ।।

एषा पुण्यतमा व्यास कथा पापहरा परा ।।

यस्याः श्रवणमात्रेण कल्पदोषो न बाधते ।। ३ ।।

प्रमाणं कल्पपर्यंतं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।।

मन्वंतरेषु सर्वेषु कल्पकल्पांतरेषु च ।। ४ ।।

यावत्संख्या परिमिता तावती शृणु सत्तम ।।

अहोरात्रं च भजते सूर्यो मानुषदैवतम् ।। ५ ।।

तामुपादाय गणनां शृणु संख्या द्विजोत्तम ।।

निमेषैः पंचदशभिः काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ।। ६ ।।

त्रिंशत्कला मुहूर्तस्तु त्रिंशता तैर्मनीषिणः ।।

अहोरात्र मिति प्राहुश्चंद्रादित्यगतिस्तदा ।।७।।

रविर्गतिविशेषेण सन्ध्यायां याति नित्यशः ।।

तदहस्तु मनुष्याणां रात्रिश्चैव तु तादृशी ।। ८ ।।

पक्षौ मासा ऋतुश्चाब्दमयने च प्रकीर्तिते ।।

पितॄणां चैव देवानां ब्रह्मणश्च यथातथम् ।। ९ ।।

यावत्संख्या समाख्याता आयुरंतश्च तादृशः ।।

अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिशब्दितः ।। 5.1.48.१० ।।

पक्षौ द्वौ तौ कृतौ मासौ मासौ द्वावृतुरुच्यते ।।

अयनं चर्तुभिस्त्रिभिरब्दं द्वे अयने स्मृतम् ।। ११ ।।

दक्षिणं चोत्तरं चैव संख्यातत्त्वविशारदैः ।।

मानेनानेन यो मासः पक्षद्वयसमन्वितः ।। १२ ।।

पितॄणां तदहोरात्रमिति कालविदो विदुः ।।

शुक्ल पक्षस्त्वहस्तेषां कृष्णपक्षस्तु शर्वरी ।। १३ ।।

कृष्णपक्षे त्विह श्राद्धं पितॄणां वर्तते द्विज ।।

मानुषेण तु मानेन यो वै संवत्सरः स्मृतः।।१४।।

देवानां तदहोरात्रं दिवा चैवोत्तरायणम्।।

दक्षिणायनं स्मृता रात्रिः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थकोविदैः।।१५।।

दिव्यमब्दं शतगुणं दिव्यमब्दसहस्रकम् ।।

मुनिभिश्चैव तत्त्वज्ञैरहोरात्रं मनोः स्मृतम् ।। १६ ।।

अहोरात्रं दशगुणं मानवः पक्ष उच्यते ।।

पक्षाद्दशगुणो मासो मासा द्वादशभिर्गुणैः ।। १७ ।।

ऋतुर्मनूनां संप्रोक्तः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थदर्शिभिः ।।

षड्भिस्तैर्वर्षं संप्रोक्तं तेन संख्या निबध्यते ।। १८ ।।

चत्वार्येव सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ।।

तावती तु भवेत्संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ।। १९ ।।

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेता तत्परिमाणतः ।।

तस्याश्च त्रिशती संध्या संध्यांशश्च तथा परः ।। 5.1.48.२० ।।

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिकीर्तितम् ।।

तस्य च द्विशती संध्या संध्यांशश्च तथा। परः ।। २१ ।।

कलिर्वर्षसहस्रं तु संख्या चोक्ता मनीषिभिः ।।

तस्य चैकशती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ।। २२ ।। ( ४८०० कृतं, ३६०० त्रेता, २४०० द्वापरम्, १२०० कलिः)

एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्तिता ।।

दिव्येनानेन मानेन युगसंख्यां निबोध मे ।। २३ ।।

ससर्ज स पुनस्तात जगत्सर्वमिदं ततः ।।

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।। २४ ।।

युगं तदेकसप्तत्या गुणितं द्विजसत्तम ।।

मन्वंतरमिति प्रोक्तं संख्यानार्थविशारदैः ।। २५ ।।

अयनं चापि तत्प्रोक्तं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ।।

मनुः प्रलीयते ह्यत्र संप्राप्ते जगतः प्रभौ ।। २६ ।।

ततोऽपरो मनुः कालमेतावन्तं भवेत्पुनः ।।

समतीते तु राजेंद्र प्रोक्तः संवत्सरस्य वै ।। २७ ।।

तदैव चायनं प्रोक्तं मुनिना तत्त्वदर्शिना ।।

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं कल्प श्चेति स उच्यते ।। २८ ।।

सहस्रयुगपर्यंतं सा निशा प्रोच्यते बुधैः ।।

निमज्जत्यत्र चोर्वी सा सशैलवनकानना ।। २९ ।।

तस्मिन्युगसहस्रे तु पूर्णे वै द्विजसत्तम ।।

ब्राह्मे दिवसपर्यंते कल्पो निःशेष उच्यते ।। 5.1.48.३० ।।

युगानि सप्ततिं तानि साग्राणि कथितानि ते ।।

कृतत्रेतादियुक्तानि मनोरंतर मुच्यते ।। ३१ ।।

चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः ।।

वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः ।। ३२ ।।

प्रजानां पतयो व्यास धन्यमेषां प्रकीर्त नम् ।। ३३ ।।

मन्वंतरेषु संहाराः संहारांतेषु संभवाः ।

न शक्यमंतस्तेषां वै वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३४ ।।

विसर्गश्च प्रजानां वै संहारस्य च भारत ।।।

मन्वंतरेषु संहारः श्रूयते भरतर्षभ ।। ३५ ।।

यत्र तिष्ठंति वै देवाः सर्वे सप्तर्षिभिः सह ।।

तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ।। ३६ ।।

पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते ।।

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ।। ३७ ।।

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहादित्यैर्गणैर्द्विज ।।

प्रविशंति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम् ।। ३८ ।।

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पांते तु पुनःपुनः ।।

अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३९ ।।

स एव विद्यते व्यास महेशा सह संयुतः ।।

महाकालवने वासं चकार जगदीश्वरः ।। 5.1.48.४० ।।

प्रलयो न बाधते व्यास महाकालवनोत्तमे ।।

कल्पे कल्पे च वै रम्या पुरी ह्येषा कुशस्थली ।। ४१ ।।

निरामया निरातंका निर्विकारा युगेयुगे ।।

मार्कण्डेयोपदिष्टानि कल्पानि संभवंति च ।। ४२ ।।

अत्रैव च वने रम्ये ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

प्रजानां पतयो ये ते दक्षः प्राचेतसस्तथा।। ४३ ।।

मरीचिः कश्यपो रुद्रो येऽन्ये भृग्वादयस्तथा ।।

कल्पादौ ससृजे लोकांश्चराचरान्यथा तथा ।। ४४ ।।

एवमादौ पुरा व्यास कल्पं कल्पायते तदा ।।

वाराहवामनविष्णुपितॄणां वै तथैव च ।।४५।।

कल्पभेदाः समाख्याता महाकालवने शुभे ।।

चतुराशीतिकल्पानि संजातानि द्विजोत्तम ।। ४६ ।।

तावंति योगलिंगानि वने तिष्ठन्ति सत्तम।।

पुनर्जाता पुनः र्नष्टा महीसागरपर्वताः ।।४७।।

पुनःपुनर्भविष्यंति पुरी ह्येषाऽचला स्मृता ।।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु सर्वलोकेषु गीयते ।।४८।।

प्रतिकल्पेति विख्याता भुवि व्यास भविष्यति ।।

येऽस्यां वै मानवा दांताः स्नानदानादिकं तथा ।। ४९ ।।

जपं होमं तथा श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य देवताः ।।

न तेषां पुनरा वृत्तिः कोटिकल्पशतैरपि ।। 5.1.48.५० ।।

प्रतिकल्पामनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।।

वैशाखे पौर्णमास्यां वै स्नापयंत्येकवासरम् ।। ५१ ।।

प्रसंगतो रजः क्लांतः शिप्रांभसि च मानवाः ।।

न तेषां दुष्कृतं किंचिद्विष्णुलोके वसंति ते ।।५२।।

मन्वंतरसहस्रेषु काशिवासेषु यत्फलम् ।।

तत्फलं प्राप्नुयाज्जंतुः प्रतिकल्पं क्षणादपि ।। ५३ ।।

प्रतिकल्पे च कल्पांते सैवासीच्च पुरी शुभा ।।

तस्मात्सर्वजनैः ख्याता प्रतिकल्पा द्विजोत्तम ।। ५४ ।।

ये चैतस्य महाभागाः प्रीतिं कुर्वंति मानवाः ।।

न तेषां कल्पभेदोऽयं स्वप्नवज्जायते क्षणात् ।। ५५ ।।

यः शृणोति कथां पुण्यां प्रतिकल्पोद्भवां शुभाम् ।।

श्रावयेद्वा प्रयत्नेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।। ५६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये प्रतिकल्पाभिधानकथनंनामाष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४८ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

एवं व्यास पुरी रम्या नामभूता सनातनी ।।

युगेयुगे यथा जाता तथा ख्याता मयाऽनघ ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।।

शिप्रायाश्च कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम् ।। २ ।।

सुन्दरं कुंडमाख्यातं पिशाचमोचनं तथा ।।

नीलगंगा इति प्रोक्ता कर्कराजमतः परम् ।। ३ ।।

पुष्कराणि च सर्वाणि गयातीर्थमनुत्तमम् ।।

गोमतीकुण्डमाख्यातं नाम्ना धर्मसरस्तथा ।। ४ ।।

ख्यातं संगमजं तीर्थं शनेर्जन्मकथां शुभाम् ।।

च्यवनाश्रमे च या वार्ता तथा नागालये शुभे ।। ५ ।।

पुरुषोत्तममहिमानं काले केन कथं भवेत् ।।

एतद्वेदितुमिच्छामि यत्ते मनसि वर्तते ।। ६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच।। ।।

शृणु व्यास महाभाग कथां पापहरां पराम्।।

यस्मिन्काले यदा जाता महाकालवने शुभे।।७।।

नास्ति वत्स महीपृष्ठे शिप्रायाः सदृशी नदी ।।

यस्यास्तीरे क्षणान्मुक्तिः किं चिरात्सेवनेन वै ।। ८ ।।

वैकुण्ठे जायते शिप्रा ज्वरघ्नी च सुरालये ।।

महाद्वारे च पापघ्नी पातालेऽमृतसंभवा ।। ९ ।।

वाराहकल्पे वै प्रोक्ता विष्णुदेहेति नामतः ।।

शिप्रावंत्यां समाख्याता कामधेनुसमुद्भवा ।। 5.1.49.१० ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

विचित्रमिदमाख्यातं भवता ऋषिसत्तम ।।

वक्तुमर्हसि शिप्रायाः समासेन कथां शुभाम् ।। ११ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ब्राह्मं कपालमादाय भिक्षार्थं संचरन्महीम् ।।

महादेवो विशुद्धात्मा सर्वलोकेषु सर्वतः ।।१२।।

अप्राप्तभिक्षो भिक्षार्थी वैकुण्ठमगमद्विभुः ।।

गतश्चातिथ्यवेलायां भ्रममाणो यतस्ततः।।१३।।

लोकनिंदापरः क्रुद्धः क्षुधितो बहुवासरैः ।।

भिक्षां देहीति भो ब्रह्मन्क्षुधितोऽहं समाहितः ।।१४।।

कपालं च करे कृत्वा इत्यु वाच पुनः पुनः ।।

गृह्यतां हर भिक्षां ते ददामीति हरिस्तदा ।।१५।।

इत्युक्त्वा करमुद्यम्य तर्जन्यगुंलिमादधत् ।।

तदा रुद्रः समाध्मातस्त्रिशूलेनाहन द्रुषा ।।१६।।

तदांगुलिसमुद्भूतं बहु सुस्रावशोणितम् ।।

तेनाशु पात्रं तत्पूर्णं शंकरस्य करे स्थितम् ।।१७।।

तदा उद्वेलिता सा वै धारा जाता समं ततः ।।

तत्र स्थाने समुद्भूता शिप्राऽसृग्धारसंभवा ।। १८ ।।

वैकुंठे चाभवत्सद्यो नदी त्रैलोक्यपावनी ।।

एवं शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।। १९ ।।

ज्वरघ्नी च यथा प्रोक्ता तथा व्यास ब्रवीम्यहम् ।।

यदा बाणासुरो दैत्यः कृष्णेन सह संयुगे ।। 5.1.49.२० ।।

योधयामास दैत्येंद्रो ह्यनिरुद्धप्र हेलनः ।।

सहस्रबाहुभिर्वीरो नानाप्रहरणोद्यतः ।। २१ ।।

तस्मात्क्रुद्धो वासुदेवश्चक्रमादाय सत्वरः ।।

चिच्छेद बाहुसाहस्रं क्षुरप्रेणाशुगामिना ।। २२ ।।

स तदा भग्नसंकल्पश्छिन्नदोश्च व्रणार्दितः ।।

पराङ्मुखपरो भूत्वा शंकरं शरणं ययौ ।। २३ ।।

तदागतं महादैत्यं समीपे भयविह्वलम् ।।

विलोक्य कृपयाविष्टो गते संग्राममूर्धनि ।। २४ ।।

छित्त्वा बाहुसहस्रं वै दैत्यराजस्य चाहवे ।।

क्रुद्धः कृष्णो महाबाहुः परसेनांतको वरः ।। २५ ।।

स्थितो यत्राचलो व्यास तत्रागतो महेश्वरः ।।

वारयामास कृष्णं वै शरोघैश्च समाकिरन्।।२६।।

अन्योन्यं च समासाद्य कृत्वा युद्धं तु दारुणम् ।।

शस्त्रास्त्रैश्च महाघोरैः सर्वप्राणिभयंकरैः ।। २७ ।।

वैष्णवास्त्रं तदा कृष्णः संदधे हरजिघांसया ।।

पाशुपतं च नामास्त्रं सर्वसंहारकारकम् ।। २८ ।। ।

संदधे वै तदा शंभुः कृष्णप्राणहरोत्सुकः ।।

हाहाकारस्तदा जातः सर्वलोकेषु श्रूयते ।। २९ ।।

मोहनास्त्रं पुनः कृष्णः शिवोपरि मुमोच ह ।।

तेनास्त्रेण तदा शंभुर्मोहितो देवमायया ।। 5.1.49.३० ।।

जृंभमाणः स्थितः संख्ये किंचित्कालं मुहुर्मुहुः ।।

लब्धसंज्ञः पुनर्जातो यदा रुद्रो महाहवे ।। ३१ ।।

तदा क्रोधाभिभूतेन कृतो माहेश्वरो ज्वरः ।।

ललाटफलकात्सद्यो वीरभद्रो महाबलः ।। ३२ ।।

त्रिनेत्रस्त्रिशिरा ह्रस्वस्त्रिपादो बर्कराकृतिः ।।

क्षुद्रो जटिलभस्मांगो महाव्याधिर्दुरत्ययः ।। ३३ ।।

कृष्णसेनां समासाद्य महादेवेन प्रेरितः ।।

प्राणिनां कदनं चक्रे सर्वेषां कृष्णसंगिनाम् ।। ३४ ।।

पराङ्मुख्यपरा भग्ना ज्वराभिघातपीडिता ।।

बभूव सहसा व्यास सेना कृष्णेन पालिता ।।३५।।

तथाभूतां समालोक्य जृंभमाणा रुजार्दिताम् ।।

स्वसेनां भग्नसंकल्पां माहेशज्वरपीडिताम् ।। ३६ ।।

ससर्ज वैष्णवं तापं कृष्णः परमकोपनः।।

तेन सह वैष्णवेन माहेश्वरेण ज्वरेण च ।। ३७ ।।

अन्योन्यमभवद्युद्धं घोरं घोरतरं महत् ।।

संग्रामं बहुलं कृत्वा भग्नो माहेश्वरो ज्वरः ।।३८।।

सर्वलोकेषु गत्वा वै न शांतिं प्रतिजग्मिवान् ।।

महाकालवने रम्ये प्राप्तस्तेनाभिपीडितः ।। ३९ ।।

निमग्नोऽथ वै शिप्रायां ततः शांतिं परां ययौ ।।

दृष्ट्वा माहेश्वरं शांतं ज्वरं परमकोपनम् ।। 5.1.49.४० ।।

वैष्णवो ऽपि समासाद्य तस्यां मज्जनमाचरत् ।।

तस्याः प्रभावसन्नष्टौ ज्वरो हरिहरोद्भवौ ।। ४१ ।।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु ज्वरघ्नी साऽभवत्क्षणात् ।।

ज्वराभिभूतास्तां प्राप्य जनाः परमदुःखिताः ।। ४२ ।।

निमज्जंति च शिप्रायां व्यासोषसि समाहिताः ।।

न तेषां बाधते पीडा ज्वरोद्भूता कदाचन ।। ।। ४३ ।।

सत्यमुक्तं तदा व्यास ब्रह्महरिहरेण च ।।४४।।

ये शृण्वंति कथां दिव्यां नराश्चैकाग्रमानसाः ।।

न तेषां जायते किंचिज्जवरसंतापजं भयम् ।। ।। ४५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहोनामैकोन पंचाशत्तमोऽध्यायः ।।४९।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पापनाशिनी विख्याता यथा शिप्रा पयस्विनी ।।

तथाहं संप्रवक्ष्यामि समासेन परंतप।।१।।

पुरा कृतयुगे व्यास दमनोनाम वै नृपः ।।

कीकटेषु समाख्यातो राजा परमकोपनः ।।२।।

उत्पथी सर्वधर्माणां गोब्राह्मणविनिंदकः ।।

सुरापी हेमहारी मत्सरी गुरुतल्पगः ।। ३ ।।

प्रजासर्वस्वहर्ता च परदाराभिमर्शकः ।।

धूर्तको धूर्तंसंगी च पिशुनस्तस्कराकृतिः ।।४।।

गोग्रहः पुरभेदी च बंदी बंदिजनप्रियः ।।

कुत्सितः कोपपूर्णश्च वेदशास्त्रविवर्जितः ।।५ ।।

साधुसंगपरित्यागी दुष्टो दुष्टजनप्रियः ।।

कुलांगनापरित्यागी पण्यस्त्रीवृषलीपतिः ।। ६ ।।

धर्मनिंदाकरो नित्यमधर्मे रमते मतिः ।।

न हूयंते न पूज्यंते न श्रूयंते कथा बुधैः ।। ७ ।।

वेदा यज्ञाश्च देवानां मूर्तिः पद्भ्यां च ताड्यते ।।

एवं दुष्टतरो राजा न भूतो न भविष्यति ।। ८ ।।

स एकदा वने घोरे मृगयावनगोचरः ।।

इतस्ततो भ्रममाणो व्याधैः परिवृतः खलः ।। ।। ९ ।।

न लब्ध्वा खेटकं किंचित्क्षुधार्तस्तृषितः खलः ।।

एकाकी विगतोऽसंगो महाकालवनांतिके ।। 5.1.50.१० ।।

रात्रिः समागता तत्र घोरा घोरनि षेविता ।।

वृक्षमूलमुपावृत्य शयनार्थी क्षुधार्दितः ।। ११ ।।

तत्राश्वं विटपे बद्ध्वा स्वयमेव न्यषीदत ।।

तदैव काले वृक्षाद्वै सर्पः पपात मस्तके ।।१२।।

किमिदं कुत आश्चर्यं कृत्वा हस्तेन वारितः ।।

तेन वारयिता राजा दष्टोंऽगुष्ठे तदाऽहिना ।। १३ ।।

दष्टमात्रे च नृपतिर्व्यथितः क्षितिमागतः ।।

कियत्काले व्यथाविष्टो मुमोह क्षीणमंगलः ।। १४।।

एतत्क्षणात्प्रेतभूतो घोरे नरकसंचये ।।

यमदूतैस्ताड्यमानो विविधास्त्रैः स्वकर्मजैः ।। १५ ।।

हर्षिताश्च गणाः सर्वे यमराजस्य किंकराः ।।

बद्ध्वा पाशैश्च तं निन्युः पापिष्ठं यममंदिरे ।। १६ ।।

एतस्मिन्नंतरे व्यास क्रव्यादैः खादितं शवम् ।।

किंचिच्छेषतरं प्रातर्वायसेनाभिलक्षितम् ।। १७ ।।

तत्र गत्वानयन्मांसं तुंडेन वियदुद्गतः ।।

ततोऽन्यैर्वायसैर्भग्नो भ्राम्यमाण इतस्ततः ।। १८ ।।

तत्राटतो हि यत्रास्ते दिव्या शिप्रा पयस्विनी ।।

किंचित्कर्मविपाकेन वायसास्यगतं पलम् ।। १९।।

पतितं वै जले तस्याः शिप्रायास्तस्य काय जम्।।

तेन पुण्यप्रभावेन शिवोऽजायत तत्क्षणात् ।। 5.1.50.२० ।।

त्रिनेत्रोथ जटाजृटी व्याघ्रांबरपरीवृतः ।।

शूलहस्तो वृषारूढो भालचंद्रो ह्युमापतिः ।। २१ ।।

इत्याश्चर्यमयं रूपं दृष्ट्वा दूताश्च धर्षिताः ।।

तद्गणैस्ताडिता भग्ना धर्मराज्ञे शशंसिरे ।। २२ ।।

श्रूयतां भो महाराज धर्मराज नमोस्तु ते ।।

दूतानां यद्वचो रम्यं बह्वाश्चर्यमयं परम् ।।२३।।

कीकटाधिमतिर्मंदः पापिष्ठो वृषलीपतिः ।।

दमनो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमंडले ।।२४।।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।।

तानि सर्वाणि तेनापि कृतानि भुवि सत्तम ।। २५ ।।

मर्यादाभेदको मूढो वर्णाश्रमसुधर्मिणाम् ।।

कुसंगी द्यूतकोन्मादी बहुव्यंगभरः खलः ।। २६ ।।

यमदंडपरः पापी अस्माकं हर्षवर्धनः ।।

स कथं शिवरूपी स्यात्किमाश्चर्यमतः परम् ।। २७ ।।

यावंतः पतिताः पूर्वे पापिनः सर्व एव हि ।।

कृष्णेन तारिताः सर्वे ब्रह्मपुत्रार्थिना तदा ।। २८ ।।

तदाप्रभृति सर्वाणि कुंडानि नरकस्य वै ।।

शुष्काणि चैव दृश्यंते ग्रीष्मांते वै ह्रदा यथा।।२९।।

न चैवार्तरवं किंचिच्छ्रूयते तव मंदिरे ।।

अस्माकं जीवनं नास्ति किमुपायं वदस्व नः ।।5.1.50.३०।।

एक एवागतो लोके वृत्तिदो नो यमाधिप ।।

सोऽपि शिवत्वमापन्नः कस्मान्नो जीव्यते कथम् ।। ३१ ।।

धर्मराजस्तदाश्रुत्य किंकराणां परं वचः ।।

चिरं ध्यात्वा स्वकानूचे देशकालोचितं वचः ।। ३२ ।।

।। धर्मराज उवाच ।। ।।

श्रूयतां भो गणाः सर्वैः श्रुतिरेकाग्रमानसैः ।।

येन पुण्यप्रभावेन पापिष्ठः शिवतां गतः ।। ३३ ।।

भुवि पुण्यतमे देशे महाकालवने शुभे ।।

शिप्रानाम सरिच्छ्रेष्ठा सर्वपापहरा परा ।।३४ ।।

येषां शिप्रोदक स्पर्शो जायते भुवि किंकराः ।।

न तेषां पातकं किंचिन्मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।। ३५ ।।

मनसा वपुषा वाचा पापानि विविधानि च ।।

तत्क्षणात्प्रलयं यांति शिप्रासरिन्निषेवणात् ।। ३६ ।।

शिप्राशिप्रेति यो ब्रूते यत्र कुत्रापि मानवः ।।

स एव शिवतां याति न जाने स्नानजं फलम् ।।३७।।

यत्र कीटपतंगाश्च शिप्रावारिचराश्च ये ।।

मृताः शिवपुरं यान्ति शिप्रानीरनिषेवणात् ।। ३८ ।।

कृत्वान्यत्र महापापं येऽन्ते शिप्रातटं श्रिताः ।।

महापातकिनोऽप्येते मृता यांति शिवालयम् ।। ३९ ।।

माधवे मासि संप्राप्ते निमज्जंति नरोत्तमाः ।।

न तेषां निरयं किंचिच्छिवरूपाश्चरंति ते ।। 5.1.50.४० ।।

वायसेनाहृतं मांसं तस्य राज्ञः कृतागसः ।।

शिप्रागाधजले क्षिप्तं का तत्र परिदेवना ।। ४१ ।।

वापीकूपतडागादि अधिकाधिकसत्फलम् ।।

तस्माद्दशगुणं पुण्यं नदीषु उपजायते ।। ४२ ।।

तस्माद्दशगुणा तापी गोदा पुण्या ततोधिका ।।

तस्माद्दशगुणा रेवा गंगा पुण्या ततोऽधिका ।।

तस्माद्दशगुणा शिप्रा पवित्रा पापनाशिनी ।। ४३ ।।

दमनस्य शरीरस्य मांसं शिप्रासमागतम् ।।

तेन पुण्यप्रभावेन शिवरूपधरोऽभ वत् ।। ४४ ।।

ईदृशा च नदी रम्या अवन्त्यां भुवि वर्तते ।।

वांछंति देवताः सर्वास्तस्या दुर्लभदर्शनम् ।। ४५।।

धर्मराजवचः श्रुत्वा गणा विस्मय मागताः ।।

मनसा च निरातंकाः शिप्रां शरणमागताः ।। ४६ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तदाप्रभृति विख्याता शिप्रेयं पापनाशिनी ।।

गीयते च पुराणेषु यस्या माहात्म्यमुत्तमम् ।। ४७ ।।

दमनस्य च निर्मुक्तिः शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ।।

यमदूतानां संवादं श्रुत्वा मुक्तिर्न संशयः ।। ।। ४८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शिप्रामाहात्म्ये पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ।। ५० ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महाबुद्धे शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ।।

यथाऽमृतभवा ख्याता पाताले नागसंमते ।।१।।

एकदा रुद्रो भिक्षार्थं नागलोके बुभुक्षितः ।।

करे कपालमादाय भोगवत्यां समागतः ।। २ ।।

भिक्षां देहि वचो दीनं वाचयित्वा गृहेगृहे ।।

भिक्षा केनापि नो दत्ता क्षुधितस्य च धूर्जटेः ।। ३ ।।

तदा क्रोधाभिरक्ताक्षः शूलपाणिः क्षुधार्दितः ।।

भ्रामयित्वा पुरीं सर्वां शनैर्बहिर्विनिर्ययौ ।। ४ ।।

एकविंशतिकुण्डानि पीयूषस्य द्विजोत्तम ।।

यत्र तिष्ठंति सर्वाणि नागलोकस्य रक्षणे ।। ५ ।।

तत्र गत्वा स भगवाञ्छंभुः सर्वात्मसंभवः ।।

अपिबन्नेत्रमार्गेण तृतीयेन च शंकरः ।। ६ ।।

रिक्तानि पीयूषकुण्डानि कृत्वा तत्रैव सोत्थितः ।।

कंपितश्च तदा लोको नागानां सर्वतोमुखम् ।। ७ ।।

कस्येदं कर्म किं जातं सुधा यस्मादितो गता ।।

इत्युक्ता चैव ते सर्वे नागा वासुकिपुरोगमाः ।। ८ ।।

महदतिक्रमणे शंकाः पुरात्ते निर्ययुर्बहिः ।।

किं कुर्वाम क्व गच्छाम कस्येदं हेलनं कृतम् ।। ९ ।।

येनास्माकं कोपितेन हृतं चामृतमुत्तमम् ।।

अस्माकं जीवनं तस्मात्कथं जीवाम पन्नगाः ।। 5.1.51.१० ।।

इत्युक्त्वा पन्नगाः सर्वे सस्त्रीबालपरिग्रहाः ।।

हरिं च जग्मुः शरणं मनसा परिशंकिताः।।११।।

तेषामनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी।।

श्रूयतामुरगाः सर्वे युष्माभिर्देवहेलनम्।।१२।। ।

भिक्षार्थमागतः शम्भुः क्षुधार्तश्च गृहेगृहे ।।

विदित्वातिथिवेलायां कपालकरभिक्षुकः ।। १३ ।।

दत्ता न भिक्षा केनापि भोगवत्यां पिनाकिनः ।।

तदा बहिर्गतो नाथः क्षुधितो धर्मविग्रहः ।। १४ ।।

तेन नष्टा सुधा सर्वा कुंडांते पन्नगोत्तमाः ।।

यूयं प्रयात पातालान्महाकालवनोत्तमे ।। १५ ।।

तत्रैका वै सरिच्छ्रेष्ठा शिप्रानामेति विश्रुता ।।

त्रैलोक्यपावनी ह्येषा सर्वकामफलप्रदा ।। १६ ।।

यस्या दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।।

तत्र गत्वा भवद्भिश्च स्नानं कार्यं यथाविधि ।। १७ ।।

भजनं देवदेवस्य ततः पूजां करिष्यथ ।।

भजनाद्देवदेवस्य शिप्रासलिलमज्जनात् ।। १८ ।।

भविष्यति ततः सद्यः सुधा लोके पुरेव वः ।।

इति संभाष्य तान्नागांस्तत्रैवांतरधीयत ।। १९ ।।

वाणीं व्यास तदा दिव्यां सहसा लोकसाक्षिणीम् ।।

श्रुत्वा देवेरितां वाणीं तथेत्युक्त्वा च पन्नगाः ।। 5.1.51.२० ।।

स्त्रीबालवृद्धसहिता महाकालवनं ययुः ।।

तत्र गत्वा ददृशुस्ते नदीं त्रैलोक्यवंदिताम् ।। २१ ।।

सर्वत्र कुसुमाकीर्णां तरुच्छायाभिराश्रिताम् ।।

हंसकारंडवाकीर्णां मणिमुक्ताप्रवालकाम् ।। ।। २२ ।।

मणिसोपानरचितां पद्मखंडैश्च मंडिताम् ।।

सायं प्रातः स्थिता विप्राः संध्योपासनतत्पराः ।। २३ ।।

ऋषयश्च महाभागा भृग्वंगिरसमु ख्यकाः ।।

गंधर्वाश्चैव तत्रैव देवर्षिनारदादयः ।। २४ ।।

वसवश्च तथादित्या ह्यश्विनौ मरुतस्तथा ।।

रुद्राः साध्याश्च देवाश्च पितरो विमलाशयाः ।। ।। २५ ।।

उपासते च शिप्रां वै संध्यावेलां समाहिताः ।।

ऋषिपत्न्यो महाभागा देवकन्याप्सरोगणाः ।। २६ ।।

पतिव्रता महाभागास्तत्रैव पतिभिः सह ।।

उपासंते सदाचारा वर्णाश्रमपुरोगमाः ।। २७ ।।

राजर्षयः समासीना निर्वाणपदवीं गताः ।।

सिद्धा योगेश्वरा शांतास्तापसाः शंसितव्रताः ।। ।। २८ ।।

नानादेशोद्भवा लोका यात्रिणः समुपागताः ।।

शिप्राकूले समासीना नरनारीसमन्विताः ।। २९ ।।

कुर्वते तत्र धर्माणि महादानानि सर्वशः ।।

एवंविधां समालोक्य व्यास त्रैलोक्यवंदिताम् ।। 5.1.51.३० ।।

नदीं सुधामयीं सर्वां नागाः परमहर्षिताः ।।

स्नानदानादिकं कृत्वा महादेवमुपा सिरे ।। ३१ ।।

वेदोक्तविधिना सर्वे भक्त्या पन्नगसत्तमाः ।।

पंचांगपूर्वकं स्नानं यक्षकर्दमलेपनम् ।। ३२ ।।

अम्लानपंकजां मालां नानापुष्पाक्षतै स्तथा ।।

वासःस्रगनुलेपाद्यैश्चन्दनैर्गंधधूपकैः ।। ३३ ।।

दीपदानादिनैवेद्यैस्तांबूलमथ दक्षिणाः ।।

कर्पूरार्तिकराः सर्वे महादेवमुपागताः ।।

स्तुतिमारेभिरे कर्तुं सुधाकामास्तदोरगाः ।। ३४ ।।

।। सर्पा उचुः ।। ।।

नमोऽनंताय बृहते सर्वदेव नमोनमः ।।

चंद्रमौले नमस्तेऽस्तु कपर्दिन्परमात्मने ।।

वृषध्वज नमस्तेऽस्तु त्रिशूलवरधारिणे ।। ३५ ।।

त्र्यम्बकाय नमस्तेऽस्तु जटामुकुटधारिणे ।।

शेषहार नमस्तेस्तु चिताभस्मांगधारिणे ।। ३६ ।।

कृत्तिवास नमस्तेऽस्तु गिरीशाय नमोनमः ।।

त्रिपुरघ्न नमस्तेस्तु स्मरांतक नमोऽस्तु ते ।। ३७ ।।

मृगव्याध नमस्तेऽस्तु घस्मराय नमोनमः ।।

शंकरात्मन्नमस्तेस्तु सर्वकामफलप्रद ।। ३८ ।।

सर्वसाक्षिन्नमस्तेऽस्तु सर्वभूताशयाकृते ।।

सर्वाधार नमस्तेऽस्तु सर्वशक्तिधराय च ।। ३९ ।।।

सर्वभोग नमस्तेऽस्तु सर्वबीजसमुद्भव ।।

दिव्यहास नमस्तेऽस्तु नमोऽमृतस्रवाय च ।। 5.1.51.४० ।।

काम्यकाम नमस्तेस्तु सर्वकामवरप्रद ।।

नमः शिवाय शांताय पशूनां पतये नमः ।। ४१ ।।

नमो मृडाय दांताय शांतरूपाय वै नमः ।। ४२ ।।

एवं प्रसादितो नागैर्भगवान्वृषभध्वजः ।।

प्रसन्नवदनो भूत्वा प्रत्यक्षः प्राह पन्नगान् ।। ४३ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

शृणुध्वमुरगाः सर्वे वचस्तथ्यं वदामि वः ।।

नागलोके पुरा नित्यं भिक्षार्थं चागतोस्म्यहम् ।। ४४ ।।

गृहेगृहे भोगवत्यां व्यचरत्क्षुधितो भृशम् ।।

कपालं च करे कृत्वा धृत्वा कंथां सुचीरकाम् ।। ४५ ।।

अप्राप्तभिक्षो भिक्षार्थी पुनरागां ततो गृहम् ।।

तेन पापप्रसंगेन सुधा नष्टा च वः स्थलात् ।। ४६ ।।

किंचित्पुण्यप्रसंगेन महाकालवनोत्तमे ।।

यूयं प्राप्ता महाभागा हित्वा नागालयोत्तमम् ।। ४७ ।।

आबालवृद्धैः सस्त्रीभि दृष्टा शिप्रा सरिद्वरा।।

यस्या दर्शनमात्रेण सुनिष्पापोऽस्म्यहं पुरा ।। ४८ ।।

शिप्रायां स्नानजं पुण्यं वक्तुं शक्तो न कीदृशम्।।

दर्शनाज्जायते शंभुस्तत्क्षणाद्भुवि पन्नगाः ।। ४९ ।।

यस्मात्स्नानं कृतं सर्वैः शिप्रायां पन्नगोत्तमैः ।।

तेन पुण्यप्रभावेन सुधास्तु वो गृहेगृहे ।। 5.1.51.५० ।।

नीत्वा शिप्रोदकं पुण्यं कुण्डेषु परिषिञ्चत ।।

तेनैतानि च कुण्डानि अमृतान्येकविंशतिः ।। ५१ ।।

संपूर्णानि भविष्यंति स्थिराणि पन्नगोत्तमाः ।।

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे धृत्वा शिप्रोदकं करैः ।। ५२ ।।

गतास्ते वै स्वकं लोकं नमस्कृत्वा महेश्वरम् ।।

ततः प्रभृति सा शिप्रा नागलोकेऽमृतोद्भवा ।। ५३ ।।

सर्वलोकेषु विख्याता व्यास शिप्राऽमृतोद्भवा ।।

ये तु तस्यां प्रकुर्वंति नराः स्नानादिकं भुवि ।। ५४ ।।

न तेषां दुष्कृतं किंचिन्नापदो न च दुर्गतिः ।।

न वियोगो भवेत्तेषां पुत्रदारादिकैः कदा ।। ५५ ।।

न च मित्राणि दुष्यंति न रोगो न दरिद्रता ।।

कथां पापहरां पुण्यां सर्वकामवर प्रदाम् ।।

पठनाच्छ्रवणाद्वापि गोसहस्रफलं लभेत् ।। ५६ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽ वन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शिप्रामाहात्म्येऽमृतोद्भवानामकथावर्णनंनामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५१ ।। ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।।

भूयः शृणु महाभाग शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ।।

यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं भवेत् ।। १ ।।

शिप्रा च सर्वतः पुण्या पवित्रा पापहारिणी ।।

अवंत्यां च विशेषेण शिप्रा चोत्तरवाहिनी ।। २ ।।

तथापि तत्समुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम ।।

यथा वाराहतनया विष्णुदेहोद्भवा शिवा ।।

शृणु व्यास महापुण्यां कथां पौराणिकीं शुभाम् ।।९३ ।।

पुरा महासुरो जातो हिरण्याक्षो महाबलः ।। ४ ।।

स चेमां सकलां पृथ्वीं वशीकृत्वा चकार ह ।।

राज्यं च सार्वभौमानां दानवैश्च दुरात्मभिः ।। ५ ।।

जित्वा च सकलाँल्लोकान्सुरानिंद्रपुरोगमान् ।।

दिक्पालान्वसुपालांश्च तिरस्कृत्यसुरा धिपः ।। ६ ।।

स सर्वान्सर्वलोकेभ्यः स्वयमेवाधितिष्ठति ।।

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि ।। ७ ।।

विचरंति यथा मर्त्या भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।।

अलब्धशरणाः सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः ।। ८ ।।

तत्र गत्वा नमस्कृत्य दैत्यकृत्यं न्यवेदयन् ।।

भगवन्किमिदं कार्यं भवता परमेष्ठिना ।। ।। ९ ।।

येन देवगणाः सर्वे नष्टप्रायाश्च तत्क्षणात् ।।

हिरण्याक्षेण दैत्येन हृतं स्वर्गमकण्टकम् ।। 5.1.52.१० ।।

यज्ञभागांश्च वै सर्वानुपाश्नाति पृथक्पृथक् ।।

केनोपायेन जीवाम कथं तिष्ठाम भूतले ।। ११ ।।

इति विक्लवितं तेषां देवानां स पितामहः ।।

उवाच वचनं रम्यं तत्कालसमयोचितम् ।। १२ ।।

।। ।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

शृणुध्वं भोः सुरश्रेष्ठा यूयं सर्वे समाहिताः ।।

पुरायं पार्षदश्रेष्ठो द्वारपालः समाहितः ।। १३ ।।

वैकुण्ठभवने रम्ये विष्णोरतुलतेजसः ।

जयोनाम महाबाहुर्विजयेन समन्वितत।। १० ।।

द्वावेव सचिवौ दांतौ विष्णुवेषधरावुभौ।।

आत्तयष्टी च विक्रांतौ द्वारे संतिष्ठतः सदा ।। ।।१५।।

एकदा वै मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मणो मानसात्मजाः।।

स्वैरं चरंतो लोकानां विष्णोर्भवनमागताः ।।१६।।

सनकादयो महाभागा भगवद्दर्शनलालसाः।।

ताभ्यां निवारिताः सर्वे पेतुर्वै धरणीतले ।। १७ ।।

मुमुहुश्च तदा व्यास कुमारा भृशदुःखिताः ।।

ततोऽगात्स महाबाहुर्भगवान्कमलेक्षणः ।। १८ ।।

ददर्श सहसा विष्णुः कुमारान्भुवि दुःखितान् ।।

उत्थाप्यांकं समारोप्य सस्वजे मधुसूदनः ।। १९ ।।

मूर्ध्नि चाघ्राय बाहुभ्यां परिष्वज्य ह्युवाच ह।।

कस्माद्वः कश्मलमिदं केनापि दुःखिता भृशम् ।। 5.1.52.२० ।।

सर्वं तत्कारणं बाला ब्रूत नो धर्मवित्तमाः ।। २१ ।।

।। कुमारा ऊचुः ।। ।।

श्रूयतां भो महाराज अस्माकं दुःखमीदृशम् ।।

येन प्राप्ता वयं ब्रह्मन्दशामेतां शृणुष्व ह ।। २२ ।।

आयाता भ्रातरो ह्येते चत्वारो लोकपर्यटाः ।।

दर्शनार्थं रमानाथ साभिलाषाः शुचार्दिताः ।। २३ ।।

निवारिताश्च सहसा ताभ्यां वै द्वारपालनात् ।।

तेनैवेयं दशा प्राप्ता भवता परिपालिताः ।। २४ ।। ।।

।। भगवानुवाच ।। ।।

अतः प्रभृति स्थानेस्मिन्स्थितिर्नास्ति च शाश्वती ।।

एतयोरासुरी योनिः प्राप्स्यते यन्ममाहितौ ।। २५ ।।

सद्यः प्राप्तौ तदा व्यास आसुरीं योनिमेव तौ ।।

जयविजयनामाख्यौ दुष्टभावसमाश्रितौ ।। २६ ।।

जन्मांतरसहस्रेण तपोदानसमाधिभिः ।।

नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते ।। २७ ।।

दुष्टभावेन सद्यो वै जन्मभिर्जायते त्रिभिः ।।

भविष्यति च तस्माद्वो विष्णुभक्तिः परा स्मृता ।।२८।।

जन्मजन्मांतरे जातौ तामसीं योनिमुद्धतौ ।।

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो महाबलः ।। २९ ।।

तथैव कुंभकर्णाख्यो रावणो लोकरावणः ।।

दंत वक्त्रः शिशुपालश्च जन्मत्रयमिति स्मृतम् ।। 5.1.52.३० ।।

योऽसौ महाबली दैत्यो हिरण्याक्ष इति स्मृतः ।।

दुष्टभावसमापन्नो देवब्राह्मणनिंदकः ।। ।। ३१ ।।

जित्वा च सकलान्देवान्स्वयमेवाधितिष्ठति ।। ३२ ।।

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।।

विचरंति यथा मर्त्यास्तेन देव गणा भुवि ।। ३३ ।।

स्वधाकारो वषट्कारः स्वाहाकारो न दृश्यते ।।

देवपूजार्चनं नास्ति ब्राह्मणानां विशेषतः ।। ३४ ।।

नैव तीर्थं प्रकाशेत पुण्यान्यायतनानि च ।।

आश्रमेषु च सर्वेषु ऋषीणां च महात्मनाम् ।। ३५ ।।

उद्वृत्तं च प्रकुर्वंति दुष्टदैत्याः प्रहारिणः ।।

वर्णाश्रमवतां धर्माः स्त्रीणां चैव सुशीलता।। १८ ।।

उच्छिन्ना हि तदा जातास्तस्मिन्राज्ञि दुरात्मनि ।।

दुष्टाचारा दुरात्मानो मायिनो बहुमानिनः ।। ३७ ।।

पाखंडिनोऽपरा क्रांताः सर्वे धर्मबहिर्मुखाः ।।

पशुधर्मरताः सर्वे सर्वे ब्रह्मेतिशंसिनः ।। ३८ ।।

बहुम्लेच्छा बहुक्लेशा बह्वाबाधावनी कृता ।।

को वेदः का स्मृतिः को यज्ञः का च दक्षिणा ।। ३९ ।।

तमीभूतं जगत्सर्वं दृश्यते वसुधातले ।।

एवं व्यास यदा जातं दुष्टं सर्वं जगत्त्रयम् ।। 5.1.52.४० ।।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।। ४१ ।।

इति ज्ञात्वा महाविष्णुर्वाराहं वपुरात्मवान् ।।

दधार लीलया दिव्यं श्वेतद्वीपोपमं शुभम् ।। ४२ ।।

यूपदंष्ट्रो हविर्गंधो बीजौषधितनूरुहः ।।

वेदपादः शुचिर्दंडी जिह्वाग्निस्तालुकाहुतिः ।। ४३ ।।

अंतरास्यरुचादार्ढो यज्ञकायः सुदक्षिणः ।।

उद्गानघुर्घुरोन्नादो विहार ऋत्विजाकृतिः ।। ४४ ।।

हौत्रश्वासपरो दक्षसदस्यावयवः स्मृतः ।।

पुच्छ कर्माशनो नित्यं यजमानसुमानदः ।। ४५ ।।

वेदिपल्वलसंस्तारो ब्रह्माध्वर्युर्वनाकरः ।।

लोककल्पो लोकसाक्षी परावरवहः शुचिः ।। ४६ ।।

आद्यः पुरुष ईशानः पुरुहूतः पुरुष्टुतः ।।

तेनासौ निहतो दैत्यो हिरण्याक्षो दुरासदः ।। ४७ ।।

संग्रामान्सुबहून्कृत्वा बहुकष्टेन विष्णुना ।।

दैत्येन पीडिता पृथ्वी रसातलतलंगता ।। ४८ ।।

उद्धृता च वराहेण दंष्ट्रया चंद्ररेखया ।।

हतास्ते दानवाः सर्वे शेषाः पातालमाययुः ।। ४९ ।।

ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ।।

जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः ।। 5.1.52.५० ।।

सरितो मार्गवाहिन्यः सागराः प्रकृतिं गतः ।।

दृष्ट्वा देवोऽखिलं व्यास प्रसन्नात्मा बभूव ह ।। ५१ ।।

वाराहमूर्तिर्भगवान्सर्वकामफलप्रदः ।।

आनंदनिर्भरो देवो हतदैत्यो वरप्रदः ।। ५२ ।।

तस्यापि हृदयाज्जाता नदी ह्येषा सनातनी ।।

आनंदजलसंपूर्णा सर्वानंदवरप्रदा ।।५३।।

बहुयोजनविस्तारा बहुला कामचारिणी ।।

पद्माकरसमाकीर्णा हंसकारण्डसंकुला ।।५४।।

सरला तरलच्छाया यक्षगंधर्वसेविता ।।

किन्नरीगीयमाना च गीयमाना खगालिभिः ।।५५।।

अप्सरोभिर्नृत्यमाना स्तूयमाना महर्षिभिः।।

हूयमाना हुताग्निभी राजर्षिभिः समाश्रिता ।। ५६ ।।

तुंगस्तनभराक्रांतयोषिद्भिः क्रीडितान्तरा ।।

क्वचित्कीरवरांदोलै रम्यमाणा विराजिता ।।५७।।।

वेदविद्भिर्द्विजैः सेव्या ऋषिभिस्संशितात्मभिः ।।

सर्वदा सर्वकाले च सिद्धैः सिद्धिप्रदा नृणाम् ।। ५८ ।।

महाकालवने रम्ये रम्या पद्मावती पुरी ।।

सुन्दरं कुण्डमपरं रम्यं प्राचीनकं शुभम् ।। ५९ ।।

यत्र स्नात्वा नरा यांति शिवलोकं सनातनम् ।।

यत्र नीला परा व्यास शिप्रा वै लोकपावनी ।। 5.1.52.६० ।।

वाराहेण कृतं सर्वं दुष्टदैत्यनिबर्हणम् ।।

तेन देवा निरातंकाः कृता वाराहमूर्तिना ।। ६१ ।।

कृतप्रांजलयः सर्वे देवा इंद्रपुरोगमाः ।।

स्तुतिं कृत्वा महाविष्णोः सततं पुरतः स्थिताः ।। ६२ ।।

देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन ।।

किं दानं किं तपः पुण्यं किं तीर्थं का च देवता ।। ।। ६३ ।।

येन पुण्यप्रभावेन पुनः स्वर्गो ह्यवाप्स्यते ।।

एतन्निश्चित्य नो ब्रूहि सर्वं गुह्यतरं विभो ।। ६४ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

शृणुध्वं भोः सुराः सर्वे युष्माकं सिद्धिकारणम् ।।

गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं महाकालवनं शुभम् ।। ६५ ।।

मम देहोद्भवा शिप्रा यत्र लीना पयस्विनी ।।

नीलगंगा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती ।। ६६ ।।

पुष्करं च गयातीर्थं पुरुषोत्तमसरः शुभम् ।।

तत्रैव गच्छत क्षिप्र पुनर्लोकानवाप्स्यथ ।। ६७ ।।

इति श्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवजगद्गुरोः ।।

तत्र देवगणाः सर्वे ब्रह्मशक्रपुरोगमाः ।। ६८ ।।

महाकालवने रम्ये यत्र शिप्रा सरिद्वरा ।।

स्नानदानादिकं कृत्वा श्राद्धं कृत्वा यथोचितम् ।। ६९ ।।

तेन पुण्यप्रभावेन स्वकाँल्लोकान्गताः सुराः ।।

एवं व्यास समाख्याता शिप्रा वै लोकपावनी ।। 5.1.52.७० ।।

जातं सरो वराहस्य विष्णोरतुलतेजसः ।।

यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।। ७१ ।।

अत्र स्नात्वा पयः पीत्वा श्राद्धं कृत्वा यथोचितम् ।।

पयस्विनीं च गां दत्त्वा विष्णुलोके महीयते ।। ७२ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्ती क्षेत्रमाहात्म्ये शिप्रामाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५२ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि सर्वाणि सुव्रत ।।

अवंत्यां सुन्दरे तीर्थे तिष्ठंति सर्वदा भुवि ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

किमिदं सुन्दरं कुण्डं कदाकालेऽभवत्क्षितौ ।। ।।

निर्मितं केन को देवः किं वा तस्य फलं स्मृतम् ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु पुण्यतमे क्षेत्रे सुन्दराख्यं यदा ऽभवत् ।।

सर्वपापप्रशमनं वांछितार्थफलप्रदम् ।। ३ ।।

यस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या व्यपोहति ।।

अश्वमेधादिकं पुण्यं वाजपेयश ताधिकम् ।। ४ ।।

पुरा कल्पक्षये व्यास नष्टकल्पा च मेदिनी ।।

प्रचण्डवातवर्षाभ्यां चूर्णितो मेरुपर्वतः ।। ५ ।।

तदात्र पतितं व्यास वैकुण्ठशिखरोत्तमम् ।।

महाकालवने घोरे गुह्ये चाव्ययके ध्रुवे ।। ६ ।।

तत्क्षणात्पतिते शृंगे कुण्डं जातं सुनिश्चितम् ।।

रत्नसोपानमच्छोदं मुक्तासैकतपूरितम् ।। ७ ।।

जांबूनदकरारोहं हेमपद्मविराजितम् ।।

कल्पद्रुमकृतच्छायं चिंतामणिसमुच्छ्रितम् ।। ८ ।।

हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।।

बीजौषधिगणाकीर्णं सर्वतत्त्वाभिसंयुतम् ।। ९ ।।

कल्पक्षये न क्षीयंते यानि तत्त्वानि सर्वशः ।।

तानि तत्र प्रतिष्ठंति मूर्तिमंति पराणि च ।। 5.1.53.१० ।।

वेदशास्त्रपुराणानि गाथागीतिक्षराक्षराः ।।

ॐकारश्च वषट्कारो गायत्री त्रिपदा परा ।। ।।११ ।।

कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च लवत्रुटिपलं घटिः ।।

अहर्निशश्च यामाश्च पक्षमासावृतुस्तथा ।। १२ ।।

संवत्सरयुगाश्चैव कुण्डे तिष्ठंति मूर्तितः ।।

देवा यक्षाश्च नागाश्च गुह्यकाः किन्नरास्तथा ।। १३ ।।

गंधर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धाः किंपुरुषास्तथा ।।

उपासांचक्रिरे तस्य कल्पदोषभयातुराः ।। १४ ।।

ब्रह्मा रुद्रश्च कालश्च लोकपाला महौजसः ।।

केचिद्ध्यानपराः सिद्धास्तापसाः शंसितव्रताः ।। १५ ।।

तिष्ठंति बहुयुग व्यास यावत्कल्पः समाप्यते ।।

सुदर्शनसमाकारं पूरितं चामृतांबुभिः ।। १६ ।।

दिव्यपादपसंयुक्तं पारिजातगुणान्वितम् ।।

दिव्यस्त्रीस्नानगंधोदैर्वासितोद्गारिसौरभम्।। १७ ।।

क्वचिन्मयूरा नृत्यंति क्वचित्कूजंति कोकिलाः ।।

क्वचित्केकारवाः क्वापि मेघघोषसमाकुलम् ।। ।। १८ ।।

सुन्दरं सुन्दराकारं सुन्दरं तेन चोच्यते ।।

बहुपुण्यकरं व्यास सर्वपापहरं परम् ।। १९ ।।

यत्र संनिहितो विष्णुः शिवः शक्त्या युतो वशी ।।

उपासांचक्रिरे शश्वत्सर्वकालेषु सर्वदा ।। 5.1.53.२० ।।

पक्षार्धं पक्षमेकं च सुन्दरकुण्डे नरो वसेत् ।।

वैकुण्ठे नियतं वासो यावत्कल्पशतं भवेत्।। २१ ।।

पक्षिकीटपतंगाश्च मृता यांति शिवालयम् ।।

किं पुनर्मानवा लोके स्नानपूताश्च तत्र वै ।। २२ ।।

ये ददति तिलान्धेनुं गजवा जिरथावनीः।।

दासीर्दासान्सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च ।।२३।।

शय्यादानविमानानि दानानि विविधानि च ।।

न तेषां दानजं वेद्मि कीदृग्व्यास फलं भवेत्।। २४ ।।

भूयः शृणु परं व्यास सुन्दरकुण्डफलं स्मृतम्।।

एकदा बहुपापेन पतितः पापयोनिषु ।। २५ ।।

पिशाचो मोक्षमापन्नः शिव रूपधरो गतः।।

पिशाचमोचने स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्।।२६।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो यद्यपि ब्रह्महा भवेत्।।२७।।

।।व्यास उवाच।।

कोऽसौ पिशाच इति ख्यातः किं तेन दुष्कृतं कृतम् ।।

येन पापप्रसंगेन पिशाचत्वमुपागतः ।। २८ ।।

कथं तीर्थप्रसंगोऽस्य जातो वै द्विज सत्तम ।।

एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर ।। २९ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महाख्यानं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।।

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।।5.1.53.३०।।

ब्राह्मणो देवलो नाम दाक्षिणात्यो द्विजाधमः ।।

सदा पापरतो लोभी कूटसाक्षी च लंपटः ।। ३१ ।।

गुरुद्रोही कितवो धूर्तो गुरुहा गुरुतल्पगः ।।

हेमहारी सुरापी च ब्रह्महा स्वामिद्रोहकः ।। ३२ ।।

अभक्ष्यभक्षकश्चैव वेदशास्त्रविवर्जितः ।।

अनेकजन्मार्जितपापी सर्वधर्मबहिष्कृतः ।।।३३ ।।

विश्वासघातको मानी चोरसंगरतः खलः ।।

देशांतरगतो मंदश्चौरकार्यार्थसाधकः ।। ३४ ।।

बहवो निहता मार्गे पापाचारेण जंतवः।।

मगधे स गतो दुष्टः प्रसंगात्पापकारिणाम्।।३५।।

तत्रैको ब्राह्मणो दांतो वेदवेदांगपारगः ।।

साग्निकः शुद्धसत्त्वस्थो ब्रह्मकर्मरतः सदा ।। ३६ ।।

श्वशुरगृहे स्थिता भार्या तामादाय यशस्विनीम् ।।

चलितो यानमारुह्य तेन पापेन घातितः ।। ३७ ।।

तस्य स्त्री च वरारोहा रूपलावण्यशालिनी ।।

पतिव्रता महाभागा दृढचित्ता शुचिस्मिता ।। ३८ ।।

हते भर्तरि दुःखार्ता पतिविरहकातरा ।।

वने घोरे परिभ्रष्टा काष्ठान्यादाय भामिनी ।। ३९ ।।

आरुरोह चितां दीप्तां पतिना हृष्टमानसा ।।

स च दुष्टतरः सर्वं तस्य विप्रस्य जीवनम् ।। 5.1.53.४० ।।

गृहीत्वा चलितो मार्गे गृहीतो राजकिंकरैः ।।

बंधयित्वा च तैः सर्वैस्तेन वित्तेन वै सह ।।

नीतोऽसौ राजभवनं निवेदितो राजसंनिधौ ।।४१।।

पातितो वै गले बद्ध्वा रज्जुना वृक्षकोटरे ।।

चांडालैर्घृष्टितो भूमावितस्ततः श्वपाकिभिः ।। ४२ ।।

तेन कर्मविपाकेन रौरवं नरकं गतः ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां कृमितां गतः ।। ४३ ।।

ततोऽन्यं नरकं प्राप्तो यमशासनकारकैः ।।

असिपत्रवनं घोरमायसं तप्तसायकम् ।। ४४ ।।

मुद्गरैस्ताड्यमानो हि शृंखलाभिश्च किंकरैः ।।

कुंभीपाकगतौ रौति वैतरण्यां सुपीडितः ।। ४५ ।।

एवं बहुविधान्कुण्डान्भुक्त्वा पापी नवान्नवान् ।।

ततः प्रेतत्वमापन्नो युगानां पंचसप्ततिम् ।। ४६ ।।

महाकायो महारावो महोदरः सूचीमुखः ।।

क्षुत्तृड्भ्यां च पराक्रांतो मरुदेशं समाश्रितः ।। ४७ ।।

ततः कष्टतरां प्राप्य पैशाचीं तनुमाश्रितः ।।

कुटिलो दुष्टभावश्च दुष्टचारी दिगंबरः ।। ४८ ।।

विण्मूत्रदूषितोच्छिष्टपूतिपर्युष्टभोजनः ।।

श्मशानोच्छिष्टभोजी च कृत्तिवासा विलोचनः ।। ४९ ।।

भग्नवापीतडागे च शुष्कवृक्षे निरूदके ।।

प्राकारपरिखागारे शून्यागारे नदीतटे ।। 5.1.53.५० ।।

निवासो रोचते तस्य सर्वदा सर्वसंधिषु ।।

एवं बहुयुगे याते महाकालवने गतः ।। ५१ ।।

यत्र माहेश्वरं लिंगं सुन्दरं कुंडमुत्तमम् ।।

तत्रोषितत्वमात्रेण सिंहेन विनिपातितः ।। ५२ ।।

घातयित्वा च तं पापं जलार्थी कुंडमाविशत् ।।

दंष्ट्रांतरगतं चास्थ्यपतत्तस्य मुखाज्जले ।। ५३ ।।

तेन पुण्यप्रभावेन सर्वपापं क्षयं गतम् ।।

मृतमात्रे च लिंगं तन्नेत्रांतरगतं तदा ।। ५४ ।।

हित्वा पैशाचकं देहं ज्योतिस्तल्लिंगमाविशत्।।

तदारभ्य परं व्यास तीर्थं पैशाचमोचनम्।। ।।५५ ।।

पिशाचमोचनेशेति देवः ख्यातिं ततो गतः ।।

तावद्गर्जंति पापानि मदोन्मत्तगजा यथा।।५६ ।।

यावन्नायाति शिप्रायास्तीर्थे पैशाचमो चने ।।

पिशाचमोचने स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ।। ५७ ।।

पिशाचमोचनं देवं पूजयित्वा यथाविधि ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः ।। ५८ ।।

पिशाचमोचने व्यास महादानानि कारयेत् ।।

न तस्य पुनरावृत्तिः शिवलोकात्कदाचन ।। ५९ ।।

पिशाचमोचनकथां पवित्रां पापहारिणीम् ।।

यः पठेच्छणुयाच्चैव हयमेधफलं लभेत् ।। 5.1.53.६० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽव न्तीक्षेत्रमाहात्म्ये सुन्दरकुंडपिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५३ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर ।।

नीलगंगा कदा ब्रह्मञ्छिप्राकुंडे समागता ।। १ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महातीर्थं सर्वतीर्थफल प्रदम् ।।

नीलगंगां नरः स्नात्वा संगमेश्वरमर्चयेत् ।। २ ।।

दुःसंगसंभवा दोषा न भवंति कदाचन ।।

एकदा ब्रह्मलोके वै गंगा त्रिपथगा नदी ।। ३ ।।

गता पुनंती त्रील्लोकान्नीलवासा शुचार्दिता ।।

भगवन्किमिदं जातं पातकं मे कृतं पुरा ।। ४ ।।

दुष्टाचारापराधेन येनेमां प्रापिता दशाम् ।।

सर्वलोकेषु यत्किंचिजनानां पातकं भुवि ।। ५ ।।

तत्सर्वं तिष्ठति मयि सर्वेषामपि देहिनाम् ।।

तेनाहं वै भराक्रांता नो शक्या चलितुं धराम् ।। ६ ।।

नीलभासा विवर्णा च सर्वधर्मबहिर्मुखा ।।

यत्किंचित्क्रियते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्।।७।।

मयि त्यक्त्वा पुनंतीह जंतवः सर्वशोऽमलाः ।।

तिष्ठंति पुण्यलोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदेषु च ।। ८ ।।

अस्माकं च महत्कष्टं जातं धातः परं मलम् ।।

न हि शर्म न वै शांतिर्न निद्रा न च निर्वृतिः ।। ९ ।।

न लोके च स्थितिर्मेद्य पापिष्ठायाः सनातनी ।।

दुष्टसंगोद्भवैदोंषैः प्लाविताहं जगद्गुरो ।।5.1.54.१०।।

किं करोमि क्व गच्छामि येन शांतिर्भवेन्मम ।।

किं तपः किं च दानं मे किं तीर्थं किं च साधनम्।। ११ ।।

येनाहं पापलिप्तांगी पुनः प्रकृतिमाप्नुयाम् ।।

एवं ज्ञात्वा महायो गिन्यथा योग्यं तथा कुरु ।। १२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

श्रूयतां भोः सरिच्छ्रेष्ठे कारणं पापनाशनम् ।।

महाकालवने रम्ये पुरी ह्येषा ऽमरावती ।। १३ ।।

तत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा वर्तते भुवि पावनी।।

तस्या दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।। १४ ।।

तत्र गच्छ महाभागे सद्यश्चात्म विशुद्धये ।।

ब्रह्मणेति समाख्यातं श्रुत्वा गंगा सरिद्वरा ।। १५ ।।

तमभिज्ञाय संप्राप्ता महाकालवनं शुभम् ।।

पुष्करस्याग्निभागे च यत्र देवो मरुत्सुतः ।। १६ ।।

विंध्यस्य चोत्तरे भागे अंजन्याश्रममुत्तमम्।।

सा पुत्रेण तपस्तेपे पवित्रा ब्रह्मचारिणी ।। १७ ।।

पतिव्रताभिः सर्वाभिः पतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ।।

देवांगनाभिर्बहुभिः क्रीडद्भिर्बालकुंजरैः ।। १८ ।।

सरसीफुल्लकल्हारैर्मत्तालिकुलनादितैः ।।

निर्वैरजंतुभिः सेव्यं ब्रह्मर्षिगणसे वितम् ।। १९ ।।

मनोह्रादकरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।।

तत्र प्रवेशमात्रेण नीलवासाः सरिद्वरा ।। 5.1.54.२० ।।

शुक्लवासाऽभवत्सद्यो नष्टपापमला ऽशुभा ।।

शरच्चंद्रनिभाकारा धूतपापा पयस्विनी ।। २१ ।।

तत्रैव चाश्रमं चक्रे मनःसंहर्षकारणम् ।।

तत्प्रभृति समाख्यातं सर्वलोकेषु पुण्यदम् ।। ।। २२ ।।

नीलगंगेति वै व्यास तीर्थं किल्विषनाशनम् ।।

अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा हनुमंतमथार्चयेत् ।। २३ ।।

तस्य सिद्धिः करगता भविष्यति न संशयः ।।

आश्विने मासि संप्राप्ते कृष्णपक्षे समाहितः ।।२४।।

दर्शे पितॄन्समुद्दिश्य श्राद्धं कुर्यान्महालयम् ।।

तारितं च कुलं सर्वं तेनात्मैकोत्तरं शतम् ।। २५ ।।

समगोत्रेषु ये जाताः पूर्वजा निरयवासिनः ।।

ते सर्वे सद्गतिं यांति तेषां लोकाः सनातनाः ।। २६ ।।

स्नात्वा तिलांजलिं दद्यात्पितॄ नुद्दिश्य तत्परः ।।

अक्षया जायते तृप्तिः स्वर्गलोके महीयते ।। २७ ।।

भोजयेद्ब्राह्मणान्सप्त श्राद्धं कृत्वा तु पायसैः ।।

अक्षयं लभते श्राद्ध मश्वमेधफलं भवेत् ।। २८ ।।

तीर्थं पुण्यतरं व्यास शृणु चान्यद्वदामि ते ।।

दुग्धकुंडमिति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। २९ ।

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम्।।

पुरा दुग्धधरा देवी पृथुना धर्ममूर्तिना।। 5.1.54.३० ।।

दुग्धं सर्वं हविर्भाव्यं सर्वेषां जीवनप्रदम् ।।

दत्तं निधाय कुंडेस्मिंस्तेन दुग्धसरः स्मृतम् ।। ३१ ।।

कुंडे स्नात्वा पयः पीत्वा दत्त्वा गां च पयस्विनीम् ।।

सर्वबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः ।। ।।३२ ।।

जायते सर्वकालेषु मृतः स्वर्गपुरं व्रजेत् ।।

ततः पुष्करमासाद्य स्नानदानादिकं चरेत् ।। ३३ ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा पुष्करस्य फलं लभेत् ।। ३४।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नीलगंगामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५४ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कोऽसौ विंध्यगिरिर्ब्रह्मन्कदा काले समागतः ।।

महाकालवने रम्ये केन वा प्रेषितः पुरा ।। १ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरा रेवाजलैर्व्यास प्लावितेयं वसुंधरा ।।

तदा सर्वसुरैरेवमगस्तिर्मुनिसत्तमः।।२।।

आराधितो महाभागो धरणीत्राणकारणात्।।

तदागत्य गिरौ रम्ये विंध्ये स मुनिसत्तम ।। ३ ।।

एकाग्रमानसो भूत्वा भवानीं विंध्यवासिनीम् ।।

आराधयामास तदा तां च देवीं वरेप्सया ।। ४ ।।

कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयंकरीम्।।

भारावतारणीं पुण्यां बलदेवानुजां शुभाम् ।। ५ ।।

यशोदागर्भसंभूतां चाणूरबलमर्दिनीम्।।

विद्युदाभां नभःस्थां च कृष्णां कृष्णाहिमर्दिनीम्।।६।।

जननीं देवसेनस्य कवीनां वाचमीश्वरीम् ।।

गायत्रीं द्विजमुख्यानां व्याहृतिश्छंदसां वराम् ।। ७ ।।

सहस्राक्षीं तथेंद्रस्य ऋषेश्चारुंधतीं पराम् ।।

गवां कामदुघां श्यामां लतां मधुतमप्रियाम् ।।८।।

अदितिं सर्वमातॄणां पार्वतीं सर्वयोषिताम् ।।

ज्योत्स्नां चांद्रमसीं बालां सर्वकामवरप्रदाम् ।। ९ ।।

शारदीमृतुवेलायां वृंदावनचरीं वराम् ।।

मायिनां वैष्णवीं मायां सर्वदैत्यविमोहिनीम् ।। 5.1.55.१० ।।

लक्ष्मीं च श्रीमतामिष्टां यक्षिणीं धनदार्चिताम् ।।

महोदधीप्सितां वेलां राज्ञां च राजसंपदम् ।। ।।११।।

वेदिकां यज्ञशालानां हविराहवनीं शुभाम् ।

दक्षिणां सर्वदीक्षाणां सर्वकामफलप्रदाम् ।।१२।।

एवं स्तुता तदा देवी प्रत्यक्षा विंध्यवासिनी ।।

प्राह प्रसादसुमुखी ऋषीणां प्रवरं ह्यृषिम् ।। १३ ।।

वियतां भो द्विजश्रेष्ठ यदस्मत्तोऽभिवांछितम्।।

यदीप्सिता त्वया वत्स स्तुतिर्मे शुचिना कृता।। ।। १४ ।।

।। अगस्तिरुवाच ।। ।।

यदि मातर्वरो देयो देवानामुपकारिणि ।।

रेवेयं वर्द्धिता लोके सर्वलोकभयप्रदा ।।१५।।

तयेदं प्लावितं विश्वं तस्यास्तु ग्रहणं कुरु ।।

इति सा प्रार्थिता तेन तदा काले महर्षिणा ।। १६ ।।

आगात्साध्वी तदा व्यास महाकालवनं शुभम्।।

सांत्वपूर्वं वचस्तथ्यमगस्ति मिदमब्रवीत् ।। १७ ।।

वारयिष्ये परां देवीं वर्धमानां द्रुतं ह्यृषे ।।

तावत्कालं न चोत्तिष्ठेद्विंध्यो नाम महागिरिः ।। १८ ।।

यावत्त्रिकूटे द्वारे त्वं स्थास्य सि ऋषिसत्तम ।।

देवकार्योद्यतो नित्यं दक्षिणां दिशमुत्तमाम् ।।१९।।

कुशस्थली महापुण्या पवित्रा पापहारिणी ।।

पुरी ह्येषा मुनिश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।।

तत्रैवाहं चिरं कालं मातृभिर्निवसामि वै ।। 5.1.55.२० ।।

तत्रापि त्वं सदा सिद्धक्षेत्राधिपत्यमाप्नुयाः ।।

मत्सरो निर्मलं पुण्यं विमलोदं च विश्रु तम् ।। २१ ।।

यत्र पुण्यवतां वासो देव्यस्तिष्ठंति कोटिशः ।।

तस्मिंस्तीर्थे नराः स्नात्वा शुचीभूय समाहिताः ।। २२ ।।

यजंति चैव मां भक्त्या धूपदीपाग्नितर्पणैः ।।

क्षीरखंडाज्यभोज्यैश्च भोजयेद्विधिवद्द्विजान् ।।२३।।

न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।।

धनधान्यधरैश्वर्यपुत्रदारादिसं पदाम् ।। २४ ।।

प्राप्यंते विविधा भोगा देवानामपि दुर्लभाः ।।

शत्रुतो न भयं तेषां दस्युभ्यो वा न राजतः ।। २५ ।।

न शस्त्रानलतोयौघात्कदा चित्संभविष्यति ।।

दीर्घायुर्बुद्धिमाँल्लोके उषित्वा शाश्वतीः समाः ।। २६ ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा मृतः शिवपुरं व्रजेत् ।।

एवं व्यास पुरीं प्राप्य रम्यां चोज्जयिनीं शुभाम् २७।।

समाश्रिता तदा देवी सततं विंध्यवासिनी ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८ ।।

स्त्रियो वा रजो दोषार्ता वंध्याः काकबकादिकाः।।

दुर्भगाः शीलहीनाश्च सर्वकामविवर्जिताः।।२९।।

विमलोदेऽपि ताः स्नात्वा दृष्ट्वा वै विंध्यवासिनीम्।।

मुच्यंते सर्वदो षैस्ता नात्र कार्या विचारणा ।। 5.1.55.३० ।।

अपुत्रा प्राप्नुयुः पुत्रान्कन्या वीरपतिं वरम् ।।

प्राप्यते सर्वसौभाग्यं सर्वकामवरप्रदम् ।। ३१ ।।

विद्यावाञ्जायते विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् ।।

वैश्यश्च बहुलाभाढ्यः शूद्रः सुखमथाश्नुते ।। ३२ ।।

कथां पुण्यवतीमेतां सर्वकामवरप्रदाम्।।

पठन्वाप्यथवा शृण्वन्गोसहस्रफलं लभेत् ।। ३३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये विंध्यवासिनी विमलोदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५५ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

तीर्थमन्यतरं व्यास क्षातासंगमसंभवम् ।।

यत्र तु स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते ।। १ ।।

अमा वै शनिवारेण यदायाति समाहितः ।।

पितॄनुद्दिश्य यः कुर्याच्छ्राद्धं चैव तिलोदकम् ।। २ ।।

पश्येच्छनैश्चरं देवं स्थावरं लिंगमुत्तमम् ।।

तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन ।। ३ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

महातीर्थं समाख्यातं महाकालवने शुभे ।।

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन ।।४।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ कथा पौराणिकी शुभा ।।

यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ।।५ ।।

रेवा चर्मण्वती क्षाता तिस्रो नद्यः पुराऽनघ ।।

जातास्त्रैलोक्यपावन्यो भुवि चामरकंटकात् ।। ६ ।।

पुण्याः पुण्यजला रम्याः पवित्राः पापहारकाः ।।

पुनंत्यः सर्वलोकानां स्नानात्पानात्तथापगाः।। ७ ।।

एकदोपवने रम्ये मांधातृक्षेत्र उत्तमे ।।

मिथो रमंति संहृष्टाः परस्परजिगीषया ।। ८ ।।

किंचिद्दोषप्रसंगेन मिथो भेदो ह्यजायत ।।

रेवासंगं परित्यक्ता भित्त्वा विंध्यगिरिं वरम् ।। ९ ।।

महाकालवने रम्ये समा याता सरिद्वरा ।।

यत्र शिप्रा महापुण्या पुरी ह्येषाऽमरावती ।। 5.1.56.१० ।।

सर्वतीर्थवरं श्रेष्ठं नामा रुद्रसरः स्मृतम् ।।

भुक्तिमुक्तिप्रदं नित्यं सिद्धर्षिगण सेवितम्।। ११ ।।

तत्रागत्य पुरा क्षाता शिप्रासंगं समाश्रिता ।।

तत्र तीर्थं परं जातं क्षातासंगमसंज्ञितम् ।।

यत्र धूतरजा जातः सद्यः प्रोक्तो विभावसुः ।। १२ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कथं सूर्यस्त्वया प्रोक्तो विरजो ह्यभवत्पुरा ।।

एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर ।। १३ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुरानुसूर्यां सावित्रीं त्वष्टा स्वतनयां ददौ ।। १४ ।।

पतिधर्मरता नित्यं सिषेवे लोकचक्षुषे ।।

तस्यां वै मिथुनं जज्ञे लोकसाक्षिविभावसोः ।। १५ ।।

यमो वैवस्वतो जातो यमुना लोकपावनी ।।

ततस्त्वष्टाऽब्रवीच्छायां स्वकीयां सूनृतां गिरम् ।। १६ ।।

मिथुनं मे तवोत्संगे धृतं त्वं परिपालय ।।

तावदेवमिह च्छाये यावत्पितुर्गृहेचरी ।। १७ ।।

रविभक्तिरता नित्यं चर त्वं मम वेश्मनि ।।

नो वाच्याहं कदा च्छाये पितुर्वेश्मगता रवेः ।। १८ ।।

एवं सा समयं कृत्वा सावित्री ह्यगमत्तदा ।।

पितुर्वेश्मगता बाला सवितुर्भयविह्वला ।। १९ ।।

पित्र निवारिता सद्यो वडवारूपधारिणी ।।

विचचार वने रम्ये बहुलोदकशाड्वले ।। 5.1.56.२० ।।

एकदा याचिता तेन वैवस्वतेन बुभुक्षता ।।

नोदनं वै तया दत्तं याचमानाय तत्क्षणात् ।। २१ ।।

तदा पदाहता तेन च्छाया तं च शशाप ह ।।

यतस्त्वं मे पदाघातं कृतवान्बालभावनात् ।। ।। २२ ।।

तस्मात्त्वं च पदा खंजो भविष्यसि न संशयः ।।

एवं शप्तो रुजाक्रांतो विललाप शुचार्दितः ।। २३ ।।

एतस्मिन्नंतरे व्यास परिभूय वसुंधराम् ।।

भावयन्सकलाँल्लोकान्ग्रहचारी विभावसुः ।। २४ ।।

दृष्ट्वा च तनयं पंगुमित्युवाच विभावसुः ।।

किमिदं वत्स ते कष्टं कुतः प्राप्तं त्वयाऽनघ ।। २५ ।।

इति पृष्टो यदा तेन सवित्रा लोकभास्वता ।।

उवाच गद्गदा वाचं यमः संयमिनीपतिः ।। २६ ।।

प्रातराशाय मे नाथ याचितं मातुरंतिकात् ।।

नो दत्तं भोजनं क्षिप्रं बालभावेन ताडिता ।। २७ ।।

पादौ मे गलितौ सद्यो मातुः शापपराभवौ ।।

तच्छ्रुत्वा मोहमापन्नो रविर्ध्यानपरायणः ।। २८ ।।

विचित्रमिदमाख्यातं मातुः शापस्य कारणम् ।।

एवं ध्यात्वा चिरं कालं ज्ञातवान्रविरंशुमान् ।। ।। २९ ।।

नेयं सा रुचिरापांगी त्वाष्ट्री लोकस्य पावनी ।।

केयं वा कुत आयाता कासि त्वं च शुचिस्मिते ।। 5.1.56.३० ।।

।। छायोवाच ।। ।।

नानुसूर्या महाराज छाया तस्याः स्वसंभवा ।।

गता वै सा पितुर्गेहे वारिताहं तयाऽनघ ।। ३१ ।।

सवित्रे नैव वक्तव्यं छाये किंचित्कथंचन ।।

एष मे समयो नाथ तेनाहं मौनमास्थिता ।। ३२ ।।

तच्छ्रुत्वा भगवांस्त्वष्टुः समीपं रोषमास्थितः ।।

जगाम सहसा भानुर्बहुरोषसमन्वितः ।। ।। ३३ ।।

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय त्वष्टा लोकपितामहः ।।

पाद्यार्घ्याचमनीयं च मधुपर्कैरपूजयत् ।। ३४ ।।

नत्वा पादौ परिक्रम्य बहुमानपुरः सरम् ।।

उवाच मधुरया वाचा प्रियं ते करवाम किम् ।। ३५ ।।

।। रविरुवाच ।। ।।

क्व सानुसूर्या सावित्री ममानुप्रियकारिणी ।।

आगता ते गृहं तात मम मार्गानुमोदिनी ।। ३६ ।।

।। त्वष्टोवाच ।। ।।

न जानीमो वयं तात प्रिया मे क्व गता सुता ।।

इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा रविर्दुश्चिंतमानसः ।। ३७ ।।

किं करोमि क्व गच्छामि क्व च प्रियतरा मम ।।

इति संभाषमाणे तु त्वष्टा वाक्यमथाब्रवीत् ।। ३८ ।।

तव तेजः परिभ्रष्टा भग्ना क्वापि गताबला ।।

यदि ते वल्लभा भार्या तेजस्त्वं परिशामय ।। ३९ ।।

।। सूर्य उवाच ।। ।।

यद्येवं दुस्सहं तेजो मम पूर्वपितामह ।।

तदा ते रोचते सम्यग्यथा स्याद्वै तथा कुरु।।5.1.56.४०।।

इति सूर्यवचः श्रुत्वा शाणं कृत्वा सुदर्शनम्।।

घृष्टितः क्षुरधारेण लघीयान्निर्मलोऽभवत्।।४१।।

तस्य घृष्टितमात्रेण त्वष्टा चक्रे विवस्वतः ।।

शाणं सुदर्शनं चक्रं सैकता मणिजातयः ।। ४२ ।।

तदा त्वष्टाऽब्रवीद्वाक्यं मधुरं सूर्यसंनिधौ ।।

महाकाल वने रम्ये वडवारूपगीरणी ।। ४३ ।।

गृह्यतां भोः सुरश्रेष्ठ शीघ्रं गच्छतु शाड्वले ।।

यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र क्षाता समागता ।। ४४ ।।

उभयोः संगमो यत्र तत्र मुक्तिर्न संशयः ।।

तत्र तां सुभगां पत्नीं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः ।। ४५ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा सविता सर्वतापनः ।।

तत्रागमद्वनं यत्र महाकालस्य पावनम् ।। ४६ ।।

क्षातासंगमसंयुक्ता यत्र शिप्रा पयस्विनी ।।

तत्र भुक्तिश्च मुक्तिश्च धनधान्यसमागमः ।। ४७ ।।

तत्रागत्य प्रियां भार्यां वडवारूपधारिणीम् ।।

ददर्श तां पुनः श्यामां हरिरूपधरो हरिः ।। ४८ ।।

नासिकाघ्राणमात्रेण यत्र जातौ सुतावुभौ ।।

दर्शनीयौ सुनृम्णांगौ भिषजौ तौ दिवौकसाम् ।। ४९ ।।

छाया च सुषुवे तत्र मिथुनं द्विजसत्तम ।।

तापीं शनैश्चरं चैव सर्वलोकप्रतापनम् ।।5.1.56.५०।।

शनि योगे यदामा वै जायते सर्वकामदा ।।

तदा स्नानं च दानं च श्राद्धं चैव तु कारयेत् ।। ५१ ।।

तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्जायते सर्वदा भुवि ।।

क्षाता संगमे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च शक्तितः ।। ५२ ।।

स्थावरेशं समभ्यर्च्य तस्य पापक्षयो भवेत् ।।

सौरिः शनैश्चरो मंदः कृष्णोऽनंतोंऽतको यमः ।। ५३ ।।

पिंगश्छायासुतो बभ्रुः स्थावरः पिप्पलायनः ।।

एतानि शनिनामानि प्रातःकाले पठेन्नरः ।। ५४ ।।

तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन ।।

यमधर्मोऽपि चात्रैव तपस्तेपे सुदुस्तरम् ।। ५५ ।।

यज्ञकुण्डोत्तरे भागे यत्र तिष्ठति मारुतिः ।।

धर्मसरेति विख्यातं नाम्ना तत्तीर्थमुत्तमम् ।। ५६ ।।

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तस्तपसा पवनात्मजः ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दत्त्वा वै कांस्यभाजनम् ।। ५७ ।।

सवासो मणिमु क्ताभिः कांचनालंकृतं वरम् ।।

ब्राह्मणेभ्यः स्वलंकृत्य वेदविद्भ्यश्च सादरम् ।। ५८ ।।

मातृलोकं समुत्तीर्णो ब्रह्मलोके महीयते ।।

श्रावणे मास्युभे पक्षे एकादश्यां तु यो नरः ।। ५९ ।।

धर्मतीर्थे सदाचारी स्नानदानादिकाः क्रियाः ।।

करोति सततं तस्य विष्णुलोकः सनातनः ।। 5.1.56.६० ।।

च्यवनाश्रमे नरः स्नात्वा च्यवनेश्वरं विलोकयेत् ।।

यत्र सिद्धिं गतौ पुण्यावश्विनौ भिषजां वरौ ।। ६१ ।।

च्यवनस्य प्रसादेन देवपंक्तिमवापतुः ।।

च्यवनेन पुरा दृष्टिः प्राप्ता वै देवभेषजात् ।। ६२ ।।

तस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठ दिव्यदृष्टिर्भवेन्नरः ।।

अत्रैव प्राप्तवान्सूर्यः साग्निहोत्राश्रमं परम् ।। ६३ ।।

अनु सूर्यां महाभागां सावित्रीं लोकविश्रुताम्।।

सूर्यलोकं समासाद्य बुभुजे विपुलां श्रियम्।।६४।।

तस्माद्व्यास परं तीर्थं क्षातासंगमसंज्ञितम्।।

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम्।।६५।।

य एतां तु कथां पुण्यां शृणोति भुवि भक्तितः।।

पठेद्वा प्रातरुत्थाय तस्य पुण्यफलं शृणु।।६६।।

कपिलागोसहस्रेण फलं भवति पर्वणि ।।

तत्फलं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। ६७ ।। ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसा हस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये क्षातासंगममाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५६ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि तीर्थमेकमतः परम् ।।

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं गयानामेति नामतः ।। १ ।।

तत्र स्नात्वा नरो नित्यं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।।

देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य विष्णुलोकं स गच्छति ।। २ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कीकटेषु गया पुण्या नदी पुण्या पुनः पुना ।।

च्यवनस्याश्रमः पुण्यः पुण्यो राजगिरिस्तथा ।। ३ ।।

स कथं विदितो देशे महाकालवने शुभे ।।

एतद्वेदितुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन ।। ।।। ४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम् ।।

यस्याः श्रवणमात्रेण पितरो यांति सद्गतिम् ।। ५ ।।

पुरा कृतयुगे पुण्ये युगादिदेवनामतः ।।

राजासीत्स तु धर्मात्मा पुण्यश्रवणकीर्तनः ।। ६ ।।

तस्य पालयतः सम्यक्प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।।

बभूवुः सर्वसंपन्ना वर्धमानाः समंततः ।। ७ ।।

धर्मश्चतुष्पदो नित्यं यस्मिन्राज्ञि प्रशासति ।।

कालवर्षी च पर्जन्य ऋतवः स्वांगचारिणः ।। ८ ।।

बहुसस्यफला पृथ्वी गावश्च बहुदुग्धदाः ।।

वेदवादरता विप्राः क्षत्त्रिया बाहुशालिनः ।। ९ ।।

वैश्या धनपरा नित्यं शूद्राः शुश्रूषणे रताः ।।

वर्णाश्रमरताः सर्वे सर्वे धर्मोपदेशकाः ।। 5.1.57.१० ।।

श्रुतिस्मृतिपरो धर्मो हृष्टपुष्टजनाकरः ।।

नाधिव्याध्यभिभूतश्च लक्ष्यते कोऽपि मानवः ।। ११ ।।

दुःशीला दुर्भगा नारी विधवा नैव लक्ष्यते ।।

बहुपुत्राऽल्पपुत्रा च मृतपुत्रा न वंध्यका ।।१२।।

रूपशीलगुणोपेता पतिव्रतपरायणा ।।

नो मार्गः कंटसंकीर्णो दस्युदोषैश्च दूषितः ।। १३ ।।

हूयतां भुज्यतां शश्वद्दीयतां च गृहेगृहे ।।

दयादानतपोहोमजपयज्ञक्रियापराः ।। १४ ।।

जनाः सर्वत्र दृश्यंते सर्वधर्म परायणाः ।।

चतुष्पादचरो धर्मो ह्यधर्मोऽपादविग्रहः।। १५ ।।

एवं राजा स धर्मात्मा युगादिदेवसंज्ञितः ।।

येनेयं पालिता पृथ्वी धर्मेण वर्धिताः प्रजाः ।। १६ ।।

अवंत्यां च पुरा व्यास यज्ञकोटिं समाचरत् ।।

तस्मिन्कालेतिविक्रांतस्तुहंडो नाम दानवः ।। १७ ।।

तेन सर्वं वशं नीतं चरा चरमिदंजगत् ।।

घोरं तप्त्वा तपः पुण्यं ब्रह्मलब्धवरः खलः ।। १८ ।।

नैव देवा न यज्ञाश्च वेदमार्गविवर्जिताः ।।

देवतापूजनं नास्ति स्वधा स्वाहा न दृश्यते ।। १९ ।।

उत्सन्नो धर्ममार्गोऽयं शाश्वतो वै दुरात्मना ।।

नष्टप्रायाः सुरास्तेन कृताः सर्वे द्विजोत्तमाः ।।5.1.57.२०।।

ब्रह्माणं शरणं जग्मुः पितृभिः सह साधुभिः ।।

किं कुर्मो वा क्व गच्छाम तुहंडेन पराजिताः ।। २१ ।।

इति श्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

समुत्थाय ततः सर्वैर्विष्णुलोकं जगाम ह ।। २२ ।।

तत्र गत्वा समाराध्य विष्णुं देवगणैः सह ।।

स्तुतिं पुरुषसूक्तेन विष्णोरतुलतेजसः ।। २३।।

प्रचक्रुः सर्व एवैते ह्यात्मनोभ्युदयाय च ।।

तदा तेषां शमिच्छन्ती वागुवाचाशरीरिणी ।। २४ ।।

श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा भवतां श्रेय उत्तमम् ।।

यूयं यात क्षितौ क्षिप्रं महाकालवनं प्रति ।। २५ ।।

गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।।

नो यत्र मायिनां माया प्रकाशयति भूतले ।। २६ ।।

सर्वतीर्थमयं तीर्थं कोटितीर्थवरप्रदम् ।।

यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा सर्वकामफलप्रदा ।। २७ ।।

दैत्यांतकारिणी दिव्या महाकाली कुलेश्वरी ।।

कोटिकोटिगणाकीर्णा मातॄ णां शक्तिवर्धिनी ।। २८ ।।

यत्र गया महापुण्या फल्गुश्चैव महानदी ।।

पुरुषोत्तमगिरिश्रेष्ठो यत्र बुद्धगया स्मृता ।। २९ ।।

तथैवाद्यगया ख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।।

विष्णोः षोडशपदीतीर्थं गदाधरविनिर्मितम् ।। 5.1.57.३० ।।

सर्वपापहरा पुण्या यत्र प्राची सरस्वती ।।

महासुरनदी प्रोक्ता यत्र तिष्ठति पुण्यदा ।। ३१ ।।

न्यग्रोधश्चाक्षयो नित्यः पुरा प्रोक्तो महर्षिणा।।

तत्रैव सा शिला प्रोक्ता प्रेतमोक्षकरी शुभा ।। ३२।।

तत्रैव संति ताः सर्वा देवताः पितृकल्पजाः ।।

सर्वाक्षरमयोंकारः सर्वदेवमयो हरिः ।। ३३ ।।

सर्वतीर्थमया देवा गयातीर्थमनुत्तमम्।।

शीघ्रं गच्छत तत्रैव परां सिद्धि मवाप्स्यथ ।। ३४ ।।

यत्र प्रविष्टमात्रेण पितरो निरयस्थिताः ।।

ते सर्वे स्वर्गमायांति ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ३५ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये गयातीर्थमाहात्म्ये गयातीर्थप्रशंसावर्णनं नाम सप्तपञ्चा शत्तमोऽध्यायः ।। ५७ ।। ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

विचित्रमिदमाख्यातं गयामाहात्म्यमुत्तमम् ।।

भगवन्भवता सर्वं विदितं विश्वमूर्तिना ।। १ ।।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि श्राद्धस्य फलमुत्तमम् ।।

क्षेत्रस्य च द्विजश्रेष्ठ विस्तरेण तपोधन ।। २ ।।

कियंतः पितरो नित्यं तृप्ता यांति सुरालयम् ।।

केषां के पितरः प्रोक्ताः किमुद्देश्याः पुराऽनघ ।। ३ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि यस्य ते नैष्ठिकी मतिः ।।

तथापि शृणु वै वत्स श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् ।। ४ ।।

श्राद्धे प्रकल्पिता लोकाः श्राद्धे धर्मः प्रतिष्ठितः ।।

श्राद्धे यज्ञा हि तिष्ठंति सर्वकर्मफलप्रदाः ।। ५ ।।

श्रद्धया दीयते किंचिद्दैवं ब्रह्माग्नितर्पणम् ।।

श्राद्धं तु तद्विजानीयात्पुरा प्रोक्तं मह र्षिणा ।। ६ ।।

मनुष्या ऋषयः सर्वे सुरसिद्धाश्च राक्षसाः ।।

गंधर्वाः किन्नरा नागा ब्रह्मेशानसुरेश्वराः ।। ७ ।।

त्रीन्पितॄंश्च समुद्दिश्य श्राद्धं दद्युः समाहिताः ।।

प्राप्नुवन्त्यखिलान्कामान्सर्वान्व्यास मनोगतान् ।। ८ ।।

एवं परंपरामार्गं प्रवर्तंते सनातनम् ।।

तथापि पितरो ह्येते समाख्याततमा भुवि ।। ९ ।।

तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि यथा श्रुतं तथा शृणु ।।

त एते पितरो देवा देवाश्च पितरस्तथा ।। 5.1.58.१० ।।

अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाः पितृगणैः सह ।।

मार्कंडेन पुरा पृष्टं प्रश्नमेतद्द्विजोत्तम ।। ११ ।।

निबोध त्वं मतं सर्वं यदुक्तं तत्समाहितः ।।

यावंतस्ते पितृगणास्तस्मिँल्लोके च ये गताः ।। १२ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

सप्तैते यजतां श्रेष्ठाः सर्वे पितृगणाः स्मृताः ।।

चत्वारो मूर्तिमंतो वै त्रयस्तेषां च मूर्तयः ।। ।। १३ ।।

तेषां लोकं विसर्गं च कीर्तयिष्यामि तच्छणु ।।

प्रभावं त्वं महत्त्वं च विस्तरेण तपोधन ।। १४ ।।

धर्ममूर्तिधरास्तेषां तपो ये परमं गताः।।

तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु।। १५ ।।

लोकाः सनातना नाम यत्र तिष्ठंति भास्वराः ।।

अमूर्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ।। १६ ।।

विराजस्य द्विजश्रेष्ठ वैराजा इति नः श्रुतम् ।।

यजन्ते तान्देवगणा विधिदृष्टेन कर्मणा ।। १७ ।।

एते वै योगविभ्रष्टा लोकान्प्राप्य सनातनान् ।।

पुनर्युगसहस्रांति जायंते ब्रह्मवादिनः ।। १८ ।।

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः सांख्ययोगमनुत्तमम् ।।

यांति योगगतिं सिद्धाः पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।। १९ ।।

एते स्युः पितरस्तात योगिनां योगवर्धनाः ।।

आप्याययन्ति ये पूर्वं सोमं योगबलेन वै ।। 5.1.58.२० ।।

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां द्विजसत्तम ।।

एष वै प्रथमः कल्पः सोमपानामनुत्तमः ।। २१ ।।

एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः ।।

पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्यां मैनाक उच्यते ।। २२ ।।

मैनाकस्य सुतः श्रीमान्क्रौंचो नाम महागिरिः ।।

अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तत्र तिष्ठंति भास्वराः ।। २३ ।।

याम्यां बर्हिषदश्चासन्यमाश्च पश्चिमां दिशम् ।।

सोमपाश्चोत्तरां प्राप्ता दिशं धनदपालिताम्।। २४ ।।

अमूर्तिमंतावाकाशे कव्यवाडनलौ क्षितौ ।। ।। २५ ।।

यक्षरक्षःपिशाचाश्च यजंते भावितात्मनः ।।

साध्या देवान्यजन्ति स्म विश्वेदेवा ऋषींस्तथा ।। २६ ।।

मानवाः श्राद्धदेवं च ऋषयो ब्रह्म सनातनम् ।।

एवं परंपराप्राप्तः श्राद्धधर्मः सनातनः ।। २७ ।।

देवकार्यात्परं कार्यं पितृकार्यं विशिष्यते ।।

भरद्वाजात्मजाः सप्त श्राद्धधर्मपराय णाः ।। २८ ।।

जातिस्मरत्वमापन्ना निर्वाणपदवीं गताः।।

गुरोश्च दोग्ध्रीं गां हत्वा सप्तैते वै द्विजाधमाः ।। २९ ।।

पितॄनुद्दिश्य ते सर्वे भक्षयंतः क्षुधा र्दिताः ।।

तेन पुण्यप्रभावेन योगभ्रष्टा दिवं गताः ।। 5.1.58.३० ।।

सप्त जातिस्मरास्ते वै योगयुक्ता बभूविरे ।।

तस्माच्छ्राद्धं परं प्रोक्तं सूरिभिः परमात्मभिः ।। ३१ ।।

श्राद्धे प्रतिष्ठिता लोकाः श्राद्धे योगः परंतप ।।

एवं ते पितरः प्रोक्ताः श्राद्धस्य च विधिं शृणु ।। ३२ ।।

ब्रह्मचर्यरतो दांतो न क्रोधी न च मत्सरी ।।

शौचाचारपरो धीरः शास्त्रदृष्टिर्जितेंद्रियः ।।३३ ।।

एवं यः कुरुते श्राद्धं तीर्थे चैव विशेषतः ।।

ततोऽधिकतरा प्रोक्ता तृप्तिर्व्यास क्षयेऽहनि ।। ३४ ।।

वृद्धिश्राद्धे तथा प्रोक्ता महालये शताधिका ।।

ततो दशगुणा प्रोक्ता प्रयागे द्विजसत्तम ।। ३५ ।।

प्रयागाद्दशगुणा तृप्तिः कुरुक्षेत्रे च सत्तम ।।

कुरुक्षेत्रात्ततो व्यास दशाधिका गया स्मृता ।। ३६ ।।

ततो दशाधिका व्यास महाकालवने शुभे ।।

अवंत्यां सर्वतः पुण्यं गयातीर्थे च सर्वदा ।। ३७ ।।

येषां निरयमापन्नाः पितरो जन्मजन्मनि ।।

तेषामुद्धरणार्थाय तीर्थमेतत्सुदुर्लभम्।।३८।।

सकृत्स्मरणमात्रेण पितॄणा दत्तमक्षयम् ।।

ये नरा रणमध्यस्थाः पितृवंशविवर्जिताः ।। ३९ ।।

गर्भपाते मृता ये च नामगोत्रच्युतास्तथा ।।

स्वगोत्रे परगोत्रे वा आत्मघातमृताः परे ।। 5.1.58.४० ।।

तेषामुद्धरणार्थाय तत्र श्राद्धं विधीयताम् ।।

उद्बंधनमृता ये च विषशस्त्रैर्मृताश्च ये।। ४१ ।।

दष्ट्रिभिर्व्यंगतो वापि दौर्ब्राह्मण्ये मृताश्च ये।।

तेषामुद्धर णार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ४२ ।।

अग्निदग्धाश्च ये जीवा नाग्निदग्धास्तथा परे ।। ४३ ।।

विद्युद्धातेन ये केचिन्मुद्गराभिहताः परे ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ४४ ।।

रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः ।।

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोके च ये गताः ।। ४५ ।।

असिपत्रवने घोरे कुंभीपाके च ये गताः ।।

पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपाः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ४६ ।।

उदकेषु मृता ये च नारीसूतीमृतास्तथा ।। ४७ ।।

अश्वसूकूरकृमिदंष्ट्रिश्वशृंगिशकटाहताः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ४८ ।।

भग्नदंष्ट्राश्च शस्त्रास्त्रैर्व्याघ्राहिगजभूमिपैः ।।

शलभैर्वृश्चिकैर्दंष्ट्रिचोरैर्ये चापि घातिताः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ४९ ।।

अष्टशल्यैर्मृता ये च शौचाचारविवर्जिताः ।।

विषूचिकामृता ये च ये चातीसारतो मृताः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। 5.1.58.५० ।।

शाकिन्यादि ग्रहग्रस्तजलमध्ये च ये मृताः ।।

अस्पृश्यस्पर्शसंस्पृष्टाः पापा अपत्यवर्जिताः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ५१ ।।

जन्मांतरसहस्राणि भ्रमंति स्वेन कर्मणा ।।

मानुषं दुर्लभं येषां तेभ्यः श्राद्धं विधीयताम् ।।५२।।

येऽन्यजन्मन्यबांधवा येऽन्यजन्मनि बांधवाः।।

येऽन्यजन्मनि संबद्धा मित्रामित्रे तथा परे ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ५३ ।।

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ।।

गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः ।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ५४ ।।

ये मे कुले लुप्तर्पिडाः पुत्रदारादिवर्जिताः ।।

क्रियालोपगता ये च तेभ्यः श्राद्धं विधीयते।। ५५ ।।

पंगुकुब्जा विरूपाश्च आमगर्भाश्च ये मृताः।।

ज्ञाताऽज्ञाताः कुले ये च तेभ्यः श्राद्धं विधीयते।।५६।।

आब्रह्मभुवनाद्ये च अन्यैर्दुर्मरणैर्मृताः।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते।।५७।।

तृषार्ताः क्षुधिताश्चैव हापिताश्चैव ये मृताः।।

प्रेतयोनिं गताश्चैव म्लेच्छयोनिं गताश्च ये।।

तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते ।। ५८ ।।

एवं श्राद्धविधिं व्यास तस्मिंस्तीर्थे समाचरेत् ।।

ऋणत्रयविनिर्मुक्तो वांछितार्थं लभेत सः ।।

गयायां च समासाद्य सुरा इंद्रपुरोगमाः ।।

चक्रुश्च विधिवत्सर्वे यदुक्तं देवभाषया ।। ५९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये गयामाहात्म्ये श्राद्धविधिवर्णनंनामाष्टापञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।।५८ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

ततः सुरगणाः सर्वे धूतपापा समाहिताः ।।

पुनर्योगबलं प्राप्य स्वाधिकारं ययुः पुरा ।। १ ।।

एवं व्यास गयातीर्थं कुमुद्वत्यां सुनिश्चित म् ।।

गयायां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।। २ ।।

तत्तीर्थेषु नरः स्नात्वा तत्तत्तीर्थफलं भवेत् ।।

तथैव च गयाक्षेत्रं गयाश्राद्ध फलप्रदम् ।। ३ ।।

फल्गुश्च सरितां श्रेष्ठा तथैव फलदायिनी ।।

आदिगया बुद्धगया तथा विष्णुपदी स्मृता ।। ४ ।।

गयाकोष्ठस्तथा प्रोक्तो गदाधरपदानि च ।।

वेदिका षोडशी प्रोक्ता तथैव चाक्षयो वटः ।। ५ ।।

प्रेतमुक्तिकरी नित्यं शिला चोक्ता तथैव च ।।

अच्छोदा निम्नगा प्रोक्ता पितॄणां चाश्रमोत्तमः ।। ६ ।।

देवानां दानवानां च यक्षकिन्नररक्षसाम् ।।

पन्नगानां च सर्वेषां तथैवाश्रम उत्तमः ।।७।।

एतत्स्थानेषु सर्वेषु स्नानदानादिकाः क्रियाः ।।

श्राद्धं च विधिवद्देयं तत्तत्तीर्थफलं लभेत् ।।८।।

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ।।

तं ध्यात्वा पुंडरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ।। ९ ।।

एवं व्यास गयातीर्थं पुरावन्त्यां प्रतिष्ठितम् ।।

पश्चात्तु कैकटे जातं यत्र संनिहितोऽसुरः ।। 5.1.59.१० ।।

तदारभ्य द्विजश्रेष्ठ गया तत्र प्रतिष्ठिता।।

गदाधरपदाघातैर्महासुरो निपातितः ।। ११ ।।

तत्पदे च महिमानं जनार्दनसमर्पितम् ।। १२ ।।

पंचक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ।।

यत्र तत्र करिष्यामि पितॄणां दत्तमक्षयम्।।

सर्वदा सर्वकालेषु गयाश्राद्धं विधीयते ।। १३ ।।

संवत्सरे परं व्यास दिनमेकं प्रतिष्ठितम् ।।

कन्यास्थे च दिवा नाथे हस्तनक्षत्रसंयुते ।।

महालयेति तत्प्रोक्तं पितॄणां दत्तमक्षयम् ।।१४।।

सर्वदा सर्वकालेषु गयाश्राद्धं विधीयते ।।१५।।

संवत्सरे परं व्यास दिनमेकं प्रतिष्ठितम् ।।

अन्वष्टकायां कुर्वंति मातॄणां श्राद्धमुत्तमम् ।। १६ ।।

अक्षय्या जायते तृप्तिः पितॄणां कल्पसंख्यया ।।

एवं व्यास पुरी रम्या स्नानदा नादिकर्मसु ।। १७ ।।

भूयस्तु संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं परमाद्भुतम् ।।

तच्छृणुष्व मया ख्यातं पवित्रं पापनाशनम् ।। १८ ।।

सप्तर्षीणां च या भार्या ऋषिपत्न्यः पतिव्रताः ।।

स्वाहादोषपरिभ्रष्टा दूषिताः पावकेन च ।। १९ ।।

ऋषिभिश्च परित्यक्ता बभ्रमुश्च वनाद्वनम् ।।

एवं बहुतिथे काले नारदो देवदर्शनः।।5.1.59.२०।।

तासां च प्रियमन्विच्छन्समायातो वनांतरे ।।

ताभिश्च सत्कृतो नित्यं समासीनो धृतव्रतः ।। २१ ।।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा देशकालोचितं वचः ।।

किमिदं विकृतं जातं भवतीनां पराभवः ।। २२ ।।

कस्माच्च ऋषिभिस्त्यक्ता लोकमातरः पतिव्रताः ।। २३ ।। ।।

।। ऋषिपत्न्य ऊचुः ।। ।।

न जानीमो वयं तात येन दोषेण तापसैः ।।

विमुक्ताः साग्निकैः क्षिप्रं कार्तिकेयप्रसंगतः ।। २४ ।।

लोकापवादजं किंचिज्जातं दिष्टवशादधम् ।।

किं कुर्मो वा क्व गच्छामः किं तपः का च देवता ।। २५ ।।

यस्याराधनपुण्येन पतिसांनिध्यमाप्नुयुः ।।

एतन्निश्चित्य भो ब्रह्मन्ब्रूहि त्वं वेदतत्त्वतः ।।२६।।

इति पृष्टस्तदा ताभिर्ऋषिपत्नीभिर्नारदः ।।

उवाच सुचिरं ध्यात्वा तासां स शर्महेतवे ।।२७।।

।। नारद उवाच ।। ।।

श्रूयतां भोस्तपःश्रेष्ठा भवतीनां च कारणम्।।

महाकालवने रम्ये गयातीर्थमनुत्तमम् ।।२८ ।।

तत्रैव चाक्षयो नाम न्यग्रोधः शाखिनां वरः ।।

तत्रागमनमात्रेण धूतदोषा भविष्यथ ।। २९ ।।

सर्वदोषहरं तीर्थं सर्वकामवरप्रदम् ।।

सर्वसौख्यकरं पुण्यं तत्र गच्छत मा चिरम् ।। 5.1.59.३० ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा ऋषिपन्त्यः सुचोदिताः ।।

महाकालवने व्यास इच्छंत्यः प्रियमात्मनः ।। ३१ ।।

आजग्मुस्तद्वनं तत्र यत्र तीर्थं गयाभिधम् ।।

तत्र गत्वा शुचीभूय स्नानदानादिकाः क्रियाः ।। ३२ ।।

कृतास्ताभिश्च पुण्याभिर्नभस्यस्यासितेतरे ।।

पञ्चम्यामृषिसंज्ञायां ताभिः सुचरितं व्रतम्।। ३३ ।।

उपोष्य चैकरात्रं तु जागरं चैव योगतः ।।

कृतमात्रे व्रते व्यास धूतपापा बभुः क्षणात् ।। ।। ३४।।

भर्तृकोपपरिभ्रष्टाः सद्यः प्राप्ता गृहाश्रमम्।।

ऋषिभिः साग्निकं दत्तं पूर्ववदृषिसत्तम।।३५।।

तदाप्रभृति लोकेस्मिन्पंचमी ऋषिसंज्ञिता ।।

ये नराश्चाथ नार्यो यास्तां कुर्वन्ति तु भक्तिः।।३६।।

नीवाराहारकं कृत्वा शुचीभूय समाहिताः।।

न तेषां जायते किंचिदापद्दुःखं कदाचन।।

दुर्भगत्वं च नारीणां न वियोगश्च मातृभिः।३८।।

पुत्रतो धनतो वापि कदाचित्संभविष्यति।।

एवं व्यास समाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् ।। ३९ ।।

अवंत्यामीदृशं तीर्थं वर्तते भुवि सत्तम ।।

तादृशं पुण्यदं किंचिन्नास्ति ब्रह्मांडगोलके ।। 5.1.59.४० ।।

अस्मिंस्तीर्थे नरः कश्चिन्महा दानानि चेच्चरेत् ।।

अक्षयाणि भवंत्यस्य विष्णुलोके महीयते ।। ४१ ।।

यो वै नियमवान्भूत्वा कथामेतां शृणोति वा ।।

पठेच्च सततं व्यास हय मेधफलं लभेत् ।। ४२ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये गयातीर्थमाहात्म्य वर्णनंनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः।।५९।।

।। व्यास उवाच।।

पुरुषोत्तमं परं तीर्थं त्वया प्रोक्तं पुरानघ।।

माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराद्वद मे प्रभो।।

एतत्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर।।१।।

।।सनत्कुमार उवाच।।

शृणुष्व भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम् ।। २ ।।

यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ।।

पुराकल्पेषु वै ब्रह्मन्वैकुण्ठे विमले शुभे ।। ३ ।।

समासीनो रमानाथः पार्षदैः सनकादिभिः ।।

महर्षिभिः सदाचारैः पितामहपुरोगमैः ।। ४ ।।

ऋदिसिद्धिगुणोपेतैस्तत्त्वैस्तैर्महदादिभिः ।।

गणगंधर्वसंघैश्च सेव्यमानः समं ततः ।। ५ ।।

किन्नरोद्गानसन्मानैर्नृत्यद्भिरप्सरोगणैः ।।

चिंतामणिगृहोद्गारललितांगणभूमिषु।। ६ ।।

कल्पद्रुमकृतच्छाय आसीनो हि मुरुद्विषः ।।

धर्मवादरताः सर्वे ब्रह्ममार्गसुनिश्चिताः ।।७।।

तेषां मध्ये परा भाषा ह्यपृच्छत्कमलापतिम् ।। ८ ।।

।। लक्ष्मीरुवाच ।। ।।

पुण्यकानां विधिं नाथ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।।

सर्वज्ञोसि महाप्राज्ञ वाच्यतां यदि रोचते ।। ९ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

दानं स्नानं तपः श्राद्धं सदा शस्तं हि शोभने ।।

तथापि विधिना प्राप्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।। 5.1.60.१० ।।

देशे काले पर्वणि च तीर्थे चायतने पदे ।।

दानं स्नानं तपः श्राद्धं मुनिभिः परिकीर्तितम्।। ११ ।।

पूर्णमास्याममावास्यां संक्रांतौ ग्रहणे तथा ।।

वैधृतौ च व्यतीपाते दानवृद्धिः परा स्मृता ।। १२ ।।

गंगायां भास्करक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे च पुष्करे ।।

गोदावर्यां गयायां च तीर्थे चामरकंटके ।। १३ ।।

अवंत्यां च हुतं दत्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पर्वे तीर्थं समाचरेत् ।। १४ ।।

कुचैलो दुर्भगो मूर्खो जडो रोगसमन्वितः ।।

तीर्थपर्वपरिभ्रष्टो नरो भवति निश्चितम् ।। १५ ।।

के योगाः सुकृतानां च कर्तव्याश्च विशेषतः ।। १६ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

साधु पृष्टः प्रिये प्रश्रः पुण्यकानां त्वयाऽनघे ।।

मलमासे समायाते ये नरा व्रतवर्जिताः ।।

जन्मजन्मनि दारिद्र्यं तेषां भवति शोभने ।। १७ ।।

।। श्रीरुक्मिण्युवाच ।। ।।

कीदृशो हि मलो मासः केन योगेन जायते ।।

कदा काले समायाति एतन्नो वद विस्तरात् ।। १८ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

युक्तमुक्तं त्वया देवि प्रश्नः कालेऽयमीदृशः ।।

देवतापितृकार्याणि विधिना हि मलिम्लुचे ।। १९ ।।

क्षौरं मौंजी विवाहश्च व्रतोपवासकं तथा ।।

विशेषेण गृहस्थानां वर्ज्यं मुनिवरोत्तमैः ।। 5.1.60.२० ।।

संवत्सरत्रयांते च मासोऽयमधिगच्छति ।।

असंक्रमे रवेरस्मिंस्तस्मादधिकमासकः ।। २१ ।।

अधिमासाधिपत्योऽहं सदैव पुरुषोत्तमः ।।

ममाभिधानं तीर्थं च महाकालवने शुभम् ।। २२ ।।

पुरुषोत्तमाख्यं मे धाम सदैवात्र प्रति ष्ठति ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गंतव्यं हि त्वया सह ।। .२३ ।।

महाकालवने तत्र यत्र तीर्थं ममाभिधम् ।।

प्राणिनो ये समायांति मज्जनार्थं प्रिये ध्रुवम्।।२४।।

तेषामिह ममादेयं न कदापि भविष्यति।।

धनधान्यकलत्रादि पुत्रसौख्यं सदैव हि।।२५।।

असंक्रांतेऽपि संप्राप्ते मामुद्दिश्य व्रतं चरेत् ।।

अधिमासाधिपत्योऽहं सदा वै पुरुषोत्तमः ।। २६ ।।

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।।

देवतार्चां च मध्याह्ने ये कुर्वंति नरोत्तमाः ।। २७ ।।

अक्षयं च भवेत्सर्वं तेषां वै कमले धुवम् ।।

मलमासो गतः शून्यो येषां देवि प्रमादतः ।। २८ ।।

दारिद्र्यं च सदा तेषां शोकरोगविवर्धनम् ।।

अधिमासे समायाते अवंत्यां व्रतमाचरेत् ।। २९ ।।

तेषां ददाम्यहं प्रीत्या त्वामेव च न संशयः ।।

स्वल्पं दानमलं कार्यं यत्किं चिदिह यत्कृतम् ।।

तत्सर्वं मत्प्रसादेन ह्यनंतं प्रियदर्शने ।। 5.1.60.३० ।।

।। श्रीरुवाच ।। ।।

ईदृशो हि त्वया प्रोक्तो ह्यधिमासस्य सुव्रत ।। ३१ ।।

महिमा ह्यपि लोकानां सर्वकामवरप्रदः ।।

अधिमासव्रतं पुण्यं कथयस्व प्रसादतः ।। ३२ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

असंक्रातो यदा मासः प्राप्यते मानवैः प्रिये ।।

महोत्सवस्तदा कार्य आत्मनो हितकांक्षिभिः ।। ३३ ।।

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नवम्यां वा सुरेश्वरि ।।

अष्टम्यां चाथ कर्तव्यं व्रतं शोकविनाशनम् ।। ३४ ।।

यथालाभोपहारेण मासे चापि मलिम्लुचे ।।

पुण्याहे प्रातरुत्थाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।। ३५ ।।

गृहीत्वा नियमं पश्चाद्वासुदेवं हृदि स्मरन् ।।

उपवासं च नक्तं च एकभुक्तं च मानिनि ।। ३६ ।।

एकस्य निश्चयं कृत्वा ततो विप्रान्निमंत्रयेत् ।।

सपत्नीका न्सदाचारान्कुलीनाञ्ज्ञातिसंभवान् ।। ३७ ।।

ततो मध्याह्नसमये लक्ष्मीयुक्तं सनातनम् ।।

स्थापयेदव्रणे कुंभे वेदमंत्रैर्द्विजातिभिः ।। ३८ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या गोत्रिभिः सपितामहम् ।।

गंधतोयेन संस्थाप्य पंचामृतैस्तथैव च ।। ३९ ।।

मिष्टान्नैर्नवभिश्चैव नैवेद्यैर्धूपदीपकैः ।।

आच्छादनैश्च वस्त्रैश्च पीतकौशेयकैस्तथा ।। 5.1.60.४० ।।

घंटामृदंगनिर्ह्रादैर्घोषध्वनिसमन्वितैः ।।

आरार्तिकं व्रती कुर्यात्कर्पूरागरुचंदनैः ।। ४१ ।।

अलाभे तूल्मुकै श्चापि फलस्यानंत्यहेतवे ।।

ताम्रपात्रस्थिते तोये चंदनाक्षतपुष्पकैः ।। ४२ ।।

अर्घ्यं दद्यात्सपत्नीकः प्रहृष्टेनांतरात्मना ।।

पंचरत्नैः समायुक्तैर्जा नुनी कृत्य भूतले ।।

समादाय च पाणिभ्यां सर्वभक्तिसमन्वितः ।। ४३ ।।

अर्घ्यमन्त्रः ।।

कृपावन्सर्वभूतेषु जगदानंदकारक ।।

गृहाणार्घ्यमिमं देव संपूर्णफलदो भव ।। ४४ ।।

प्रार्थनामंत्र ।।

स्वयंभुवे नमस्तुभ्यं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।।

नमोस्तु ते श्रियानंद ब्रह्मानंद कृपाकर ।। ४५ ।।

एवं संप्रार्थ्य गोविंदं पूजयेद्ब्राह्मणात्स्वयम् ।।

सपत्नीकाच्छुचीन्स्नाताल्लँक्ष्मीनारायणौ स्मरन् ।। ४६ ।।

पूजयित्वा विधानेन भोजयेद्धृतपायसैः ।। ४७ ।।

भोजयित्वा विधानेन सपत्नीकं यथोचितम् ।।

विद्याविनयसंपन्नं तथा पत्न्या समन्वितम् ।। ४८ ।।

पूजयित्वा यथाशक्त्या वस्त्रालंकारकुंकुमैः ।।

गोस्तन्याम्रकपित्थैश्च खर्जूरैः कदलीफलैः ।। ४९ ।।

पनसैर्नारिकेलैश्च नारंगैर्दाडिमैस्तथा ।।

घृतपक्वान्नगोधूमैः शुभैः सोमालिकैर्वटैः ।। 5.1.60.५० ।।

शर्कराघृतपूरैश्च कर्णिकैः खंडमंडकैः ।।

उर्वारुकर्कटीशाकैः शृंगबेरैः समूलकैः ।। ५१ ।।

अन्यैश्च विविधैः शाकैराम्रैः पक्वैः पृथक्पृथक् ।।

भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयकंदकानि विशेषतः ।। ५२ ।।

सुवासितान्गोरसांश्च परिवेष्य मृदु ब्रुवन् ।।

इदं स्वादु रसं भोज्यं भवदर्थे प्रकल्पितम् ।। ५३ ।।

याच्यतां रोचते यच्च यन्मया पाचितं प्रभो ।।

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि कृतं सार्थं च मंदिरम् ।। ५४ ।।

विसर्जयेत्ततो विप्रान्दत्त्वा तांबूलदक्षिणाः ।।

चतुर्भिर्मिंलितैर्देवि तांबूलं मम वल्लभम् ।। ५५ ।।

यो ददाति द्विजश्रेष्ठे स भवेत्सुभगो नरः ।।

सुभगा च सदाचारा वल्लभा स्वजने सदा ।। ५६ ।।

पुत्रसौभाग्ययुक्ता च तांबूलैर्जायते प्रिये ।।

पत्रैस्तु केशवः प्रीतः पूगैरीशः सहोमया ।। ५७ ।।

चूर्णकेनानलः प्रीतः खदिरेण तु मन्मथः ।।

चतुर्भिर्विश्वरूपोऽसौ यः पुष्णाति जगत्त्रयम् ।। ५८ ।।

परितोष्य सपत्नीकान्हस्ते दत्त्वा च मोदकान् ।।

आ सीमांतमनुव्रज्य भुंजीत सह बंधुभिः ।।५९।।

असंक्रांते व्रतं नारी या करोतीह सुप्रिये ।।

दारिद्र्यं पुत्रशोकं च वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित् ।।5.1.60.६०।।

नरो वा यदि वा नारी यः कुर्याच्च मलिम्लुचे ।।

स सर्वसुखभोक्ता च भवेन्नास्त्येव संशयः ।। ६१ ।।

मलिम्लुचे प्राप्य न पूजितो यैर्नारायणोऽहं परयेह भक्त्या ।।

कथं भवेयुः सुखपुत्रसंपत्सुहृत्सुभार्याः सुगुणैरुपेताः ।।६२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखंडे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तममाहात्म्ये दानादिमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः ।। ६० ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अधिमासं समासाद्य योऽन्यत्र स्थितिमात्मनः ।।

करोति स नरो मूर्खो महाकालवनादृते ।। १ ।।

अधिमासे नरो व्यास तीर्थे पुरुषोत्तमाभिधे ।।

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि तेषां लोकाः सनातनाः ।। २ ।।

पुरुषोत्तमं समभ्यर्च्य रमालालितपादकम् ।।

तथैव च उमां देवीं शंकरेण च पूजयेत् ।। ३ ।।

वांछितार्थशतं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ।।

भाद्रपदे सिते पक्षे एकादश्यां समाहितः ।।

उपोष्य विधिवद्व्यास रात्रौ जागरणं चरेत् ।। ४ ।।

विष्णोश्च पूजनं कार्यं जलयात्रा तथैव च ।।

पुरुषोत्तमसरे नित्यं तस्य पुण्यफलं शृणु ।। ५ ।।

पुत्रदारधनं सम्यगायुरारोग्यसंपदः ।।

न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।।६।।

तस्य पूर्वतरे भागे जटेश्वरमहेश्वरः ।।

तिष्ठति तापसस्तीरे यत्र राजा भगीरथः ।। ७ ।।

तपस्तप्त्वा परं लेभे पुण्यं पुण्यवतां वरः ।।

गंगां भूतलमानीय सर्वलोकसुखाय वै ।। ८ ।।

तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा तिलधेनुं प्रदापयेत् ।।

सर्वयज्ञफलं प्राप्य पुत्रवाञ्जा यते नरः।।९।।

तस्येशानतरे भागे रामो भार्गवसत्तमः।।

तपस्तेपे सुधर्मात्मा आत्मकायविशुद्धये।।5.1.61.१०।।

कौशिकी च सरिच्छ्रेष्ठा सर्वतीर्थवरप्रदा।।

तत्र स्नात्वा नरो जातिहत्यादोषविवर्जितः ।।११।।

रामेश्वरं समालोक्य धूतपापो भवेन्नरः।१२।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तमेश्वरमाहात्म्येऽधिमासस्नानदानादिमाहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः ।।६१।।

।। व्यास उवाच ।।

गोमतीकुण्डं त्वया प्रोक्तं पुरा ब्रह्मन्सनातनम् ।।

कस्मिन्काले कदा जातं तन्नो वद सुविस्तरात् ।। १ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।।

शृणुष्व भो महाप्राज्ञ कथां पापहरां पराम् ।।

गोमतीकुण्डोद्भवां पुण्यां पुरा रुद्रेण भाषिताम् ।। २ ।।

नैमिषे च समासीना ऋषयः शौनकादयः ।।

कथयंति कथां पुण्यां सर्वतीर्थोद्भवां शुभाम् ।। ३ ।।

तस्मिन्नवसरे पुण्ये काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ।।

कथितं नारदेनैव पवित्रं पापहारकम् ।। ४ ।।

ऊषरः पुण्य पापानां धन्या वाराणसी पुरी ।।

ध्रुवं लभंते मोक्षं च समं चंडालपंडिताः ।। ५।।

असीवरुणयोर्मध्ये पंचक्रोशी महाफलम् ।।

अमरा मरणमिच्छन्ति का कथा इतरे जनाः ।। ६ ।।

इति स्मृत्वा तदा व्यास स्वयंभूः प्रत्यभाषत ।।

शृण्वतां सर्वदेवानामृषीणां च परंतप ।। ७ ।।

नदी न गोमतीतुल्या कृष्णतुल्या न देवता ।।

सर्वपातालभूमध्ये न द्वारकासमा पुरी ।। ८ ।।

इति ते निश्चयं ज्ञात्वा ऋषयः शौनकादयः ।।

यत्र तत्र स्थिताः सर्वे प्रातःसंध्यामुपासितुम्।। ९ ।।

तत्रैव गोमतीतीरे चक्रुस्ते ला धृतव्रताः ।।

सांदीपनोऽपि तत्रैव प्रातःसंध्यां समाचरत् ।। 5.1.62.१० ।।

एवं बहुतिथे काले चरतस्तस्य वै व्रतम्।।

सांदीपनस्य वै व्यास ह्यवंतीपुरवासिनः।।११।।

तस्यैव कामपूर्त्यर्थं विद्यार्थिनौ रामजनार्दनौ ।।

समायातौ सुकुमारांगौ सततं ब्रह्मचारिणौ ।। १२ ।।

निवासं चक्रतुस्तस्य गुरोर्गेहे परंतप ।।

तस्य पाठयतः सम्यग्विद्यां सर्वश्रुतीः परम् ।। १३ ।।

उषस्युषसि तत्रैव दृश्यते न तदा गुरुः ।।

विद्योपदेशकालोऽयं क्व गतो नौ गुरुर्वरः ।। १४ ।।

इति पृष्टे तयोरेवं गुरुपत्नी ह्युवाच ह ।।

सदैव कुरुते वत्स प्रातःसंध्याद्युपास नम् ।। १५ ।।

तत्रैव याति वै नित्यं गुरुस्ते स्नानकारणात् ।।

गोमती वै सरिच्छ्रेष्ठा द्वारकायां च पावनी ।।१६।।

इति श्रुत्वा तदा कृष्णो रामेण सह संयुतः ।।

किं कर्तव्यमिहास्माभिरात्मनो हितमुत्तमम् ।। १७ ।।

गुरोरागमनं कांक्षे अत्रैव स्थितिकांक्षया ।।

एतस्मिन्नेव काले तु सांदीपनिरगा द्गृहम्।। १८ ।।

तत उत्थाय तौ वीरौ गुरोरावंदनं ततः ।।

प्रश्रयावनतौ कृत्वा ह्यब्रूतां वचनं गुरुम् ।। १९ ।।

श्रूयतां भो महायोगिन्नस्माकं वासकार णम्।।

विद्यार्थिनाविह प्राप्तौ युष्माकं च गृहोत्तमे ।। 5.1.62.२० ।।

प्रातःकाले च ते ब्रह्मन्समयो नास्ति नौ प्रभो ।।

एतच्छुत्वा वचस्तस्य कृष्णस्य च बलस्य च ।। २१ ।।

उवाच भगवान्व्यास आत्मनो व्रतकारणम् ।।

अस्माकं परमं वत्स व्रतं वै शाश्वतं मतम् ।। २२ ।।

गोमतीस्नानं कर्तव्यं प्रातःकाले सदा बुधैः ।।

तत्रैवोपासनं पुण्यं संध्याया इति निश्चितम् ।। २३ ।।

इति निश्चित्य युष्माभिर्यद्योग्यं क्रियतां तथा ।।

तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्मायामानुषरूपवान् ।। २४ ।।

गोमत्याराधनं चक्रे कुशस्थल्यां द्विजोत्तम ।।

यत्र शिवेश्वरो देवो यज्ञकुण्डमनुत्तमम् ।। २५ ।।

कंथडेश्वरस्योत्तरे भागे गोमती सा समागता ।।

पातालतलमाभेद्य सरस्वत्या सहागता ।। २६ ।।

प्रातरुत्थाय ते सर्वे गोमतीं सरितां वराम् ।।

ददृशुः सुचिरापांगीं व्यास स्वाश्रमगामिनीम् ।। २७ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अत्रैव चागता ब्रह्मन्गोमती सरितांवरा ।।

स्नानदानादिकं सर्वमत्रैव समुपासय।। २८ ।।

गोमत्यत्र समालीना यज्ञकुण्डे सरस्वती ।।

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्गोमतीकुण्डमुच्यते ।। २९ ।।

सर्वेषामपि लोकानां मार्गोऽ त्रैव च विद्यते ।।

तस्माद्व्यास महापुण्यं भुवि तीर्थमनुत्तमम्।। 5.1.62.३० ।।

गोमतीकुण्डमाख्यातं सर्वपापप्रणानशनम् ।।

भाद्रे मास्यसिताऽष्टम्यां कृष्ण जन्मसमुद्भवम् ।। ३१।।

तत्र स्नात्वा नरो नित्यं रात्रौ जागरणं चरेत् ।।

उपोष्य विधिवद्व्यास सशिष्यं व्यासमर्चयेत् ।। ३२ ।।

वैष्णवांश्च नरांश्चैव कृष्णजन्मोत्सुकान्वरान्।।

नानासुगंधपुष्पाद्यैर्वस्त्रालंकारसंयुतैः ।। ३३ ।।

गोब्राह्मणानां पूजाश्च क्रियते यैः समाहितैः ।।

न तेषां दुर्लभं किंचित्सर्वलोकेषु विद्यते ।। ३४ ।।

गोमतीस्नानजात्पुण्याद्वासुदेवसमागमात् ।।

मनोरथफलप्राप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः ।। ३५ ।।

तथा चैत्रसिते पक्षे यावच्चैकादशी भवेत् ।।

तद्दिने च नरः स्नात्वा गोमत्यां च विशेषतः ।। ३६ ।।

रात्रौ जागरणं कृत्वा विष्णुपूजां तथैव च ।।

आमलकीं ततो गत्वा प्रदक्षिणात्पदेपदे ।। ३७ ।।

गोसहस्रफलं तेषां प्राप्यते नाऽत्र संशयः ।।

ये शृण्वंति कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम् ।। ३८ ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ता विष्णुलोकं प्रयांति ते ।। ३९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ।। ६२ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

कंथडेश्वर इति ख्यातं तत्र तीर्थमनुत्तमम् ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।। १ ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यः शुचिः प्रयतमानसः ।।

विमानशतसंयुक्तः शिवलोके महीयते ।। २ ।।

भुवि पुण्यतमं तीर्थं सर्वपापहरं परम् ।।

खगर्तासंगमो यत्र गंगेश्वरसमीपतः ।। ३ ।।

महापापहरं पुण्यं महापुण्यफलप्रदम् ।।

आकाशात्पतिता यत्र गंगा त्रैलोक्य पावनी ।। ४ ।।

विधृता शिरसि सद्यो महादेवेन शंभुना ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गंगेशमवलोकयेत् ।। ५ ।।

गंगास्नानफलं प्राप्य विष्णु लोके महीयते ।।

वीरेश्वरमनुप्राप्य तस्मिंस्तीर्थे नरो वसेत् ।। ६ ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा वीरलोकमवाप्नुयात्।।

तीर्थमन्यन्महापुण्यं भुवि ख्यातं महर्षिभिः ।। ७ ।।

वामनकुण्डेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।। ८ ।।

मनोरथशतं प्राप्य पश्चाद्विष्णु पुरं व्रजेत् ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कदा काले समुत्पन्नं वामनाख्यं पुराऽनघ ।। ९ ।।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणुष्व भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम् ।। 5.1.63.१० ।।

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते ।।

दैत्येंद्रस्तु पुरा प्रोक्तो विष्णुभक्तिपरायणः ।। ११ ।।

प्रह्राद इति विख्यातः सर्वधर्मभृतां वरः ।।

आचारविजितो धर्मः सत्येन विजिता रमा ।। १२ ।।

धैर्येण च धृता लोकाः क्षमया विधृता मही ।।

गांभीर्येणाऽर्णवा दिव्याः शौर्येण शत्रुणा गणाः ।। १३ ।।

प्रश्रयेणाभ्यागताश्च जितास्तेन महात्मना ।।।

दक्षिणाभिर्जितो यज्ञो हविषा हव्यवाहनः ।। १४ ।।

शौचाऽऽचारविशुद्धात्मा तपसा च हताऽशुभः ।।

दानमानजिता विप्रा भोजनाच्छादना दिभिः ।। १५ ।।

संस्कारेण जितं जन्म दमेनाऽऽत्मा सनातनः ।।

प्राणायामजितो वायुर्योगध्यानजितो हरिः ।। १६ ।।

ईदृशश्च महायोगी सत्यधर्म परायणः ।।

प्रह्लादेन समो धीरो न भूतो न भविष्यति ।। १७ ।।

तस्य पौत्रः सदाचारी बलिरित्यभिधीयते ।।

तस्य पालयतः सम्यक्प्रजाः सम्यग्विवर्धिताः ।। १८ ।।

नाल्पायुर्न जडो मूर्खो न रोगी न च मत्सरी ।।

अपुत्रो द्रव्यहीनश्च कोऽपि नाऽस्ति महीतले ।। १९ ।।

महाराजो महीपालो यज्वा विपुलदक्षिणः ।।

सप्तद्वीपवती तेन पालिता वसुधा सदा ।। 5.1.63.२० ।।

एकदा च समासीने सभामध्ये वरासने ।।

जय शब्दे वर्तमाने गंधर्वा ललितं जगुः ।। २१ ।।

वाद्यमानेषु वाद्येषु ननृतुश्चाऽप्सरोगणाः ।।

कथायां कथ्यमानायां शुभायां च विचक्षणैः ।। २२ ।।

सूता वैतालिकाः सिद्धाश्चारणाश्च बहुश्रुताः ।।

ऋषयश्च समायातास्तत्रैव द्विजसत्तम ।। २३ ।।

सुन्दोपसुन्दतुहुंडाद्या महिषासुरकोल्बणाः ।।

शुम्भनिशुम्भधूम्राक्षकालकेयाश्च दानवाः ।। २४ ।।

कालनेमिश्च विक्रांतो दौर्हृदो मूषको यमः ।।

निकुम्भः कुम्भविशठो ह्यन्धकश्च महाबलः ।। ।। २५ ।।

शंखो जलंधरो रौद्रो वातापी च बलाधिकः ।।

सर्वजिद्विश्वहंता च कामचारी हलायुधः ।। २६ ।।

एते चाऽन्ये च बहवो दनुवंशवि वर्धनाः ।।

उपासांचक्रिरे तत्र बलिराजमकल्मषम् ।। २७ ।।

सिद्धा नागाश्च यक्षाश्च किन्नराः किंपुरुषास्तथा ।।

खेचरा भूचरा बाला राक्षसाश्चैव दारुणाः ।। २८ ।।

एते चाऽन्ये च बहवो राजानं पर्युपासत ।।

तत्र सभा महादिव्या शुशुभे च द्विजोत्तम ।। २९ ।।

ग्रहैरुज्वलितैः कीर्णो शरदीव नभःस्थलम् ।।

तत्सभायां समासीनो रराज बलिराट् तथा ।। 5.1.63.३० ।।

मरुद्भिरिव संवीतो वासवो दिवि देवतैः ।।

एकदा च सभामध्ये नारदो देवदर्शनः ।। ३१ ।।

आगतस्तेषु सर्वेषु दानवेषु स्थितेषु च ।।

दृष्ट्वा तमागतं सर्वे ह्युत्तस्थुर्दितिनंदनाः ।। ३२ ।।

ववन्दिरे सर्वशस्तु बलिना किंनरोत्त मम्।।

सकृत्य चासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं नृपः ।। ३३ ।।

कृत्वाऽऽतिथ्यं समासीनो नारदः प्राह सत्तमः ।।

मेघगंभीरया वाचा बलिं प्राहर्षिस त्तमः ।। ३४ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

श्रूयतां दितिजश्रेष्ठ गतोऽहं वृषमंदिरे ।।

तत्र देवसभा रम्या दिव्याऽभिप्रायसंयुता ।।

तत्र देवाः सगंधर्वाः पुरंदरपुरोगमाः ।। ३५ ।।

समासीनाः कथां पुण्यां कथयंति परस्परम् ।।

तत्र दैत्यकथां शुभ्रां मया ख्यातां न सेहिरे ।। ३६ ।।

हिरण्यकशिपुर्दैत्यः पुराऽऽसीच्च प्रजापतिः ।।

त्रैलोक्यविजयी नेता येनेयं वसुधा जिता ।। ३७ ।।

सर्वलोकं वशीकृत्य बुभुजे च वसुन्धराम् ।।

अतीव तेजःसंपन्नो महाबलपराक्रमः ।। ३८ ।।

वशी सर्वत्रगः कामी नृसिंहेन निपातितः ।।

बलिं कियद्बलं लोके नारद त्व प्रशंससि ।। ३९ ।।

इति मां धर्षयित्वा च बिडौजा लोकसंग्रही ।।

बहुधा वादयन्वादान्कटुकान्दानवोत्तम ।। 5.1.63.४० ।।

तस्मात्त्वं दानवश्रेष्ठ पितृपर्यागतां महीम् ।।

विजित्य सार्वभौमत्वं लभस्व वसुधाधिप ।। ४१ ।।

कियद्बलधृता नूनं देवाश्च दनुजोत्तम ।।

पलायनपरा दांता सदैव रणभीरवः ।। ४२ ।।

मम वाक्यपरो भूत्वा त्रैलोक्याधिपतिर्भव ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा वलिर्वैरोचनिस्तदा ।। ४३ ।।

चकार कोपमतुलं त्रैलोक्यविजये द्विज ।।

मंत्रयित्वाऽसुरान्सर्वान्सर्वदैत्यजनेश्वरः ।। ४४ ।।

संग्राममकरोत्तीव्रं वासवेन बलीयसा ।।

जित्वा च सकलाल्देवान्वशीचक्रे सवासवान् ।। ४५ ।।

सर्वलोकेश्वरो जातो बलिर्वैरोचनोऽसुरः ।।

हताधिकारास्त्रिदशा भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।। ४६ ।।

विचरंति यथा मर्त्यास्तेन देवगणा भुवि ।।

किंचित्कालं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः ।। ४७ ।।

भो ब्रह्मन्बलिना भ्रष्टा देवलोकात्परंतप ।।

किं कुर्मः क्व च गच्छामः कमुपा यं चरामहे ।। ४८ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा युष्माकं साधनं परम् ।।

यूयं यात पुरीं रम्यां पद्मावतीमम रोत्तमाः ।। ४९ ।।

तत्र तीर्थवरं श्रेष्ठं नाम्ना चोत्तरमानसम् ।।

यत्राऽष्टसिद्धिदा ख्याता महासिद्धिप्रदा नृणाम् ।। 5.1.63.५० ।।

निधयश्च नवैवापि तत्र तिष्ठंति सत्तम ।।

तस्यैव दक्षिणे भागे विष्णुतीर्थमनुत्तमम्।।५१।।

तत्र स्नात्वा नरः पश्येत्सिद्धेश्वरीं सुसिद्धिदाम् ।।

ऋद्धिसिद्धिपरोभूत्वा विष्णु लोके महीयते ।। ५२ ।।

आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यां दिवसे तथा ।।

अष्टसिद्धिशमीदेशे गणेश्वरं प्रपूजयेत् ।। ५३ ।।

विजयी सर्वलोकेषु जाय ते नात्र संशयः ।।

शमीमूलस्थितं नित्यमृद्धिसिद्धिवरप्रदम्।। ५४ ।।

पूजयेद्वै नरो नित्यं गणेशं सर्वकामदम् ।।

सर्वकामवरं लब्ध्वा पुत्रवान्धनवान्भवेत् ।। ५५ ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महाकालवनं व्रजेत् ।।

यत्र विष्णुसरस्तीर्थं तत्र गच्छत माचिरम् ।। 5६ ।।

उपासनां सुरश्रेष्ठा विष्णोरतु लेतेजसः ।।

कुरुध्वं सर्वभीतिभ्यस्त्राता स स्यात्सुरोत्तमाः ।। ५७ ।।

इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः शंसितात्मनः ।।

महाकालवने प्राप्ता देवास्ते कार्यसाधकाः ।। ५८ ।।

अत्राऽऽगात्य शुचीभूय स्नानदानादिकर्मभिः ।।

उपासांचक्रिरे सिद्धा विष्णुभक्तिपरायणाः ।। ५९ ।।

ब्रह्माणमथ ते सर्वे पप्रच्छुर्विधिमादरात्।।

उपासनाया देवस्य देवाः शक्रपुरोगमाः ।। 5.1.63.६० ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

ब्रह्मन्केन प्रकारेण विष्णुभक्तिः परा भवेत्।।

तत्सर्वं श्रोतु मिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।। ६१ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा विष्णुभक्तिमनुत्तमाम् ।।

शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।। ६२ ।।

प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये ।।

लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।। ६३ ।।

येषामिंदीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ।।

अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूज्यते यः सुरैरपि ।। ६४ ।।

सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ।।

कल्पादौ सृष्टिकामेन प्रेरितोहं च शौरिणा ।। ६५ ।।

न शक्तो वै प्रजाः कर्तुं विष्णुध्यानपरायणः ।।

एतस्मिन्नंतरे सद्यो मार्कण्डेयो महाऋषिः ।। ६६ ।।

सर्वसिद्धेश्वरो दांतो दीर्घायुर्विजितेंद्रियः ।।

मया दृष्टो ऽथ गत्वा तं तदाहं समुपस्थितः ।।

ततः प्रफुल्लनयनौ सत्कृत्य चेतरेतरम् ।। ६७ ।।

पृच्छमानौ परं स्वास्थ्यं सुखासीनौ सुरोत्तमाः ।।

तदा मया स पृष्टो वै मार्कण्डेयो महामुनिः ।। ६८ ।।

भगवन्केन प्रकारेण प्रजा मेऽनामया भवेत् ।।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भगवन्मुनिवंदित ।। ६९ ।।

।। श्रीमार्कण्डेय उवाच ।। ।।

विष्णुभक्तिः परा नित्या सर्वार्तिदुःखनाशिनी ।।

सर्वपापहरा पुण्या सर्वसुखप्रदायिनी ।। 5.1.63.७० ।।

एषा ब्राह्मी महाविद्या न देया यस्य कस्यचित् ।।

कृतघ्नाय ह्यशिष्याय नास्तिकायानृताय च ।। ७१ ।।

ईर्ष्यकाय च रूक्षाय कामिकाय कदाचन ।।

तद्गतं सर्वं विघ्रंति यत्तद्धर्मं सनातनम् ।। ७२ ।।

एतद्गुह्यतमं शास्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ।।

पवित्रं च पवित्राणां पावनानां च पावनम् ।।७३।।

विष्णोर्नामसहस्रं च विष्णुभक्तिकरं शुभम् ।।

सर्वसिद्धिकरं नृणां भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ।। ७४ ।।

ॐ अस्य श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रमंत्रस्य मार्कंडेय ऋषिः विष्णुर्देवता अनुष्टुप्च्छंदः सर्वकामावात्यर्थे जपे विनियोगः ।।

अथ ध्यानम् ।।

सजलजलदनीलं दर्शितोदारशीलं करतलधृतशैलं वेणुवाद्ये रसालम् ।।

व्रजजन कुलपालं कामिनीकेलिलोलं तरुणतुलसिमालं नौमि गोपालबालम् ।।७५ ।।

ॐविश्वं विष्णुर्हषीकेशः सर्वात्मा सर्वभावनः ।।

सर्वगः शर्वरीनाथो भूतग्रामाऽऽशयाशयः ।। ७६ ।।

अनादिनिधनो देवः सर्वज्ञः सर्वसंभवः ।।

सर्वव्यापी जगद्धाता सर्वशक्तिधरोऽनघः ।।७७।

जगद्बीजं जगत्स्रष्टा जगदीशो जगत्पतिः ।।

जगद्गुरुर्जगन्नाथो जगद्धाता जगन्मयः ।।७८।।

सर्वाऽऽकृतिधरः सर्वविश्वरूपी जनार्दनः ।।

अजन्मा शाश्वतो नित्यो विश्वाधा रो विभुः प्रभुः ।। ७९ ।।

बहुरूपैकरूपश्च सर्वरूपधरो हरः ।।

कालाग्निप्रभवो वायुः प्रलयांतकरोऽक्षयः ।। 5.1.63.८० ।।

महार्णवो महामेघो जलबुद्बुदसं भवः ।।

संस्कृतो विकृतो मत्स्यो महामत्स्यस्तिमिंगिलः ।। ८१ ।।

अनंतो वासुकिः शेषो वराहो धरणीधरः ।।

पयःक्षीरविवेकाढ्यो हंसो हेम गिरिस्थितः ।। ८२ ।।

हयग्रीवो विशालाक्षो हयकर्णो हयाकृतिः ।।

मंथनो रत्नहारी च कूर्मो धरधराधरः ।। ८३ ।।

विनिद्रो निद्रितो नंदी सुनंदो नंदनप्रियः ।।

नाभिनालमृणाली च स्वयंभूश्चतुराननः ।। ८४ ।।

प्रजापतिपरो दक्षः सृष्टिकर्ता प्रजाकरः ।।

मरीचिः कश्यपो दक्षः सुरासुरा गुरुः कविः ।। ८५ ।।

वामनो वाममार्गी च वामकर्मा बृहद्वपुः ।।

त्रैलोक्यक्रमणो दीपो बलियज्ञविनाशनः ।। ८६ ।।

यज्ञहर्ता यज्ञकर्ता यज्ञेशो यज्ञभुग्विभुः ।।

सहस्रांशुर्भगो भानुर्विवस्वान्रविरंशुमान् ।। ८७ ।।

तिग्मतेजाश्चाल्पतेजाः कर्मसाक्षी मनुर्यमः ।।

देवराजः सुरपतिर्दानवारिः शची पतिः ।। ८८ ।।

अग्निर्वायुसखो वह्निर्वरुणो यादसां पतिः ।।

नैर्ऋतो नादनोऽनादी रक्षयक्षोधनाधिपः ।। ८९ ।।

कुबेरो वित्तवान्वेगो वसुपालो विलासकृत् ।।

अमृतस्रवणः सोमः सोमपानकरः सुधीः ।। 5.1.63.९० ।।

सर्वौषधिकरः श्रीमान्निशाकरदिवाकरः ।।

विषारिर्विषहर्ता च विषकंठधरो गिरिः ।। ९१ ।।

नीलकंठो वृषी रुद्रो भालचंद्रो ह्युमापतिः ।।

शिवः शांतो वशी वीरो ध्यानी मानी च मानदः ।। ९२ ।।

कृमिकीटो मृगव्याधो मृगहा मृगलाञ्छनः ।।

बटुको भैरवो बालः कपाली दंडविग्रहः ।। ९३ ।।

स्मशानवासी मांसाशी दुष्टनाशी वरांतकृत् ।।

योगिनीत्रासको योगी ध्या नस्थो ध्यानवासनः ।। ९४ ।।

सेनानीः सेनदेः स्कंदो महाकालो गणाधिपः ।।

आदिदेवो गणपतिर्विघ्नहा विघ्ननाशनः ।। ९५ ।।

ऋद्धिसिद्धिप्रदो दंती भालचन्द्रो गजाननः ।।

नृसिंह उग्रदंष्ट्रश्च नखी दानवनाशकृत् ।। ९६ ।।

प्रह्रादपोषकर्ता च सर्वदैत्यजनेश्वरः ।।

शलभः सागरः साक्षी कल्प कल्पकः ।।९७ ।।

हेमदो हेमभागीच हिमकर्ता हिमाचलः ।।

भूधरो भूमिदो मेरुः कैलासशिखरो गिरिः ।। ९८ ।।

लोकालोकांतरो लोकी विलोकी भुवनेश्वरः ।।

दिक्पालो दिक्पतिर्दिव्यो दिव्यकायो जितेंद्रियः ।। ९९ ।।

विरूपो रूपवान्रागी नृत्यगीतविशारदः ।।

हाहा हूहूश्चित्ररथो देव र्षिर्नारदः सखा ।। 5.1.63.१०० ।।

विश्वेदेवाः साध्यदेवा धृताशीश्च चलोऽचलः ।।

कपिलो जल्पको वादी दत्तो हैहयसंघराट् ।। १ ।।

वसिष्ठो वामदेवश्च सप्तर्षिप्रवरो भृगुः ।।

जामदग्न्यो महावीरः क्षत्रियांऽतकरो ह्यृषिः ।। २ ।।

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो हरप्रियः ।।

अगस्तिः पुलहो दक्षः पौल स्त्यो रावणो घटः ।।३।।

देवारिस्तापसस्तापी विभीषणहरिप्रियः ।।

तेजस्वी तेजदस्तेजी ईशो राजपतिः प्रभुः ।। ४ ।।

दाशरथी राघवो रामो रघुवंश विवर्धनः।।

सीतापतिः पतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः।।५।।

सन्नद्धः कवची खड्गी चीरवासा दिगंबरः ।।

किरीटी कुडली चापी शंखचक्री गदाधरः ।।६।।

कौसल्यानंदनोदारो भूमिशायी गुहप्रियः ।।

सौमित्रो भरतो बालः शत्रुघ्नो भरताऽग्रजः ।। ७ ।।

लक्ष्मणः परवीरघ्नः स्त्रीसहायः कपीश्वरः ।।

हनुमानृक्षराजश्च सुग्रीवो वालिनाशनः ।। ८ ।।

दूतप्रियो दूतकारी ह्यंगदो गदतां वरः ।।

वनध्वंसी वनी वेगो वानरध्वज लांगुली ।। ९ ।।

रविदंष्ट्री च लंकाहा हाहाकारो वरप्रदः ।।

भवसेतुर्महासेतुर्बद्धसेतू रमेश्वरः ।। 5.1.63.११० ।।

जानकीवल्लभः कामी किरीटी कुण्डली खगी ।।

पुण्डरीकविशालाक्षो महाबाहुर्घनाकृतिः ।। ११ ।।

चंचलश्चपलः कामी वामी वामांगवत्सलः ।।

स्त्रीप्रियः स्त्रीपरः स्त्रैणः स्त्रियो वामांगवासकः ।। १२ ।।

जितवैरी जितकामो जितक्रोधो जितेंद्रियः ।।

शांतो दांतो दयारामो ह्येकस्त्रीव्रतधारकः ।। १३ ।।

सात्त्विकः सत्त्वसंस्थानो मदहा क्रोधहा खरः ।।

बहुराक्षस संवीतः सर्वराक्षसनाशकृत् ।। १४ ।।

रावणारी रणक्षुद्र दशमस्तकच्छेदकः ।।

राज्यकारी यज्ञकारी दाता भोक्ता तपोधनः ।। १५ ।।

अयोध्याधिपतिः कांतो वैकुंठोऽकुंठविग्रहः ।।

सत्यव्रतो व्रती शूरस्तपी सत्यफलप्रदः ।। १६ ।।

सर्वसाक्षीः सर्वगश्च सर्वप्राणहरोऽव्ययः ।।

प्राणश्चाथाप्यपानश्च व्यानोदानः समानतः ।। १७ ।।

नागः कृकलः कूर्मश्च देवदत्तो धनंजयः ।।

सर्वप्राणविदो व्यापी योगधारकधारकः ।।१८।।

तत्त्ववित्तत्त्वदस्तत्त्वी सर्वतत्त्वविशारदः ।।

ध्यानस्थो ध्यानशाली च मनस्वी योगवित्तमः ।। १९ ।।

ब्रह्मज्ञो ब्रह्मदो बह्मज्ञाता च ब्रह्मसंभवः ।।

अध्यात्मविद्विदो दीपो ज्योतीरूपो निरंजनः ।। 5.1.63.१२० ।।

ज्ञानदोऽज्ञानहा ज्ञानी गुरुः शिष्योपदेशकः ।।

सुशिष्यः शिक्षितः शाली शिष्यशिक्षाविशारदः ।। २१ ।।

मंत्रदो मंत्रहा मंत्री तंत्री तन्त्रजनप्रियः ।।

सन्मंत्रो मन्त्रविन्मन्त्री यन्त्रमन्त्रैकभंजनः ।। २२ ।।

मारणो मोहनो मोही स्तंभोच्चाटनकृत्खलः ।।

बहुमायो विमायश्च महामायाविमोहकः ।। २३ ।।

मोक्षदो बंधको बंदी ह्याकर्षणविकर्षणः ।।

ह्रींकारो बीजरूपी च क्लींकारः कीलकाधिपः ।। । २४ ।।

सौंकार शक्तिमाञ्च्छक्तिः सर्वशक्तिधरो धरः ।।

अकारोकार ओंकारश्छंदोगायत्रसम्भवः ।। २५ ।।

वेदो वेदविदो वेदी वेदाऽध्यायी सदाशिवः ।।

ऋग्यजुःसामाथर्वेशः सामगानकरोऽकरी ।। २६ ।।

त्रिपदो बहुपादी च शतपथः सर्वतोमुखः ।।

प्राकृतः संस्कृतो योगी गीतग्रंथप्रहेलिकः ।। २७ ।।

सगुणो विगुणश्छंदो निःसंगो विगुणो गुणी ।।

निर्गुणो गुणवान्संगी कर्मी धर्मी च कर्मदः ।। २८ ।।

निष्कर्मा कामकामी च निःसंगः संगवर्जितः ।।

निर्लोभो निरहंकारी निष्किंचनजनप्रियः ।। २९ ।।

सर्वसंगकरो रागी सर्वत्यागी बहिश्चरः ।।

एकपादो द्विपादश्च बहु पादोऽल्पपादकः ।। 5.1.63.१३० ।।

द्विपदस्त्रिपदोऽपादी विपादी पदसंग्रहः ।।

खेचरो भूचरो भ्रामी भृंगकीटमधुप्रियः ।। ३१ ।।

क्रतुः संवत्सरो मासो गणितार्को ह्यहर्निशः ।।

कृतं त्रेता कलिश्चैव द्वापरश्चतुराकृतिः ।। ३२ ।।

दिवाकालकरः कालः कुलधर्मः सनातनः ।।

कला काष्ठा कला नाड्यो यामः पक्षः सितासितः ।। ३३ ।।

युगो युगन्धरो योग्यो युगधर्मप्रवर्तकः ।।

कुलाचारः कुलकरः कुलदैवकरः कुली ।। ३४ ।।

चतुराऽऽश्रमचारी च गृहस्थो ह्यतिथिप्रियः ।।

वनस्थो वनचारी च वानप्रस्थाऽऽश्रमोऽश्रमी ।। ३५ ।।

बटुको ब्रह्मचारी च शिखासूत्री कमण्डली ।।

त्रिजटी ध्यानवान्ध्यानी बद्रिकाश्रमवासकृत् ।। ३६ ।।

हेमाद्रिप्रभवो हैमो हेमराशिर्हि माकरः ।।

महाप्रस्थानको विप्रो विरागी रागवान्गृही ।। ३७ ।।

नरनारायणोऽनागो केदारोदारविग्रहः ।।

गंगाद्वारतपःसारस्तपोवन तपोनिधिः ।। ३८ ।।

निधिरेष महापद्मः पद्माकरश्रियालयः ।।

पद्मनाभः परीतात्मा परिव्राट्पुरुषोत्तमः ।। ३९ ।।

परानंदः पुराणश्च सम्राड्राज विराजकः ।।

चक्रस्थश्चक्रपालस्थश्चक्रवर्ती नराधिपः ।।5.1.63.१४०।।

आयुर्वेदविदो वैद्यो धन्वंतरिश्च रोगहा।।

औषधीबीजसंभूतो रोगी रोगविनाशकृत।। ।। ४१ ।।

चेतनश्चेतकोऽचिंत्यश्चित्तचिंताविनाशकृत् ।।

अतींद्रियः सुखस्पर्शश्चरचारी विहंगमः ।। ४२ ।।

गरुडः पक्षिराजश्च चाक्षुषो विनता त्मजः ।।

विष्णुयानविमानस्थो मनोमयतुरंगमः ।। ४३ ।।

बहुवृष्टिकरो वर्षो ऐरावणविरावणः ।।

उच्चैःश्रवाऽरुणो गामी हरिदश्वो हरिप्रियः ।।४४।।

प्रावृषो मेघमाली च गजरत्नपुरंदरः ।।

वसुदो वसुधारश्च निद्रालुः पन्नगाशनः ।। ४५ ।।

शेषशायी जलेशायी व्यासः सत्यवतीसुतः ।।

वेदव्यासकरो वाग्ग्मी बहुशाखाविकल्पकः ।। ४६ ।।

स्मृतिः पुराणधर्मार्थी परावरविचक्षणः ।।

सहस्रशीर्षा सहस्राक्षः सहस्रवदनोज्ज्वलः ।। ४७ ।।

सहस्रबाहुः सहस्रांशुः सहस्रकिरणो नरः ।।

बहुशीर्षैकशीर्षश्च त्रिशिरा विशिराः शिरी ।। ४८ ।।

जटिलो भस्मरागी च दिव्यांबरधरः शुचिः ।।

अणुरूपो बृहद्रूपो विरूपो विकराकृतिः ।। ४९ ।।

समुद्रमाथको माथी सर्वरत्नहरो हरिः ।।

वज्रवैडूर्यको वज्री चिंतामणिमहामणिः ।।5.1.63.१५०।।

अनिर्मूल्यो महामूल्यो निर्मूल्यः सुरभिः सुखी ।।

पिता माता शिशुर्बंधुर्धाता त्वष्टार्यमा यमः ।। ५१ ।।

अंतःस्थो बाह्यकारी च बहिःस्थो वै बहिश्चरः ।।

पावनः पावकः पाकी सर्वभक्षी हुताशनः ।। ५२ ।।

भगवान्भगहा भागी भवभंजो भयंकरः ।।

कायस्थः कार्यकारी च कार्यकर्ता करप्रदः ।। ५३ ।।

एकधर्मा द्विधर्मा च सुखी दूत्योपजीवकः ।।

बालकस्तारकस्त्राता कालो मूषकभक्षकः ।। ५४ ।।

संजीवनो जीवकर्ता सजीवो जीवसंभवः।।

षड्विंशको महा विष्णुः सर्वव्यापी महेश्वरः ।। ५५ ।।

दिव्यांगदो मुक्तमाली श्रीवत्सो मकरध्वजः ।।

श्याममूर्तिर्घनश्यामः पीतवासाः शुभाननः ।। ५६ ।।

चीरवासा विवासाश्च भूतदानववल्लभः ।।

अमृतोऽमृतभागी च मोहिनीरूपधारकः ।। ५७ ।।

दिव्यदृष्टिः समदृष्टिर्देवदानववंचकः ।।

कबंधः केतुकारी च स्वर्भानुश्चंद्रतापनः ।। ५८ ।।

ग्रहराजो ग्रही ग्राहः सर्वग्रहविमोचकः ।।

दानमानजपो होमः सानुकूलः शुभग्रहः ।। ५९ ।।

विघ्नकर्ताऽपहर्ता च विघ्ननाशो विनायकः ।।

अपकारोपकारी च सर्वसिद्धिफलप्रदः ।। 5.1.63.१६० ।।

सेवकः सामदानी च भेदी दंडी च मत्सरी ।।

दयावान्दानशीलश्च दानी यज्वा प्रतिग्रही ।। ६१ ।।

हविरग्निश्चरुस्थाली समिधश्चानिलो यमः ।।

होतोद्गाता शुचिः कुण्डः सामगो वैकृतिः सवः ।। ६२ ।।

द्रव्यं पात्राणि संकल्पो मुशलो ह्यरणिः कुशः ।।

दीक्षितो मंडपो वेदिर्यजमानः पशुः क्रतुः ।। ६३ ।।

दक्षिणा स्वस्तिमान्स्वस्ति ह्याशीर्वादः शुभप्रदः ।।

आदिवृक्षो महावृक्षो देववृक्षो वनस्पतिः ।। ६४ ।।

प्रयागो वेणुमान्वेणी न्यग्रोधश्चाऽक्षयो वटः ।।

सुतीर्थस्तीर्थकारी च तीर्थराजो व्रती वतः ।। ६५ ।।

वृत्तिदाता पृथुः पुत्रो दोग्धा गौर्वत्स एव च ।।

क्षीरं क्षीरवहः क्षीरी क्षीरभागविभामवित् ।। ६६ ।।

राज्यभागविदो भागी सर्वभागविकल्पकः ।।

वाहनो वाहको वेगी पादचारी तपश्चरः ।। ६७ ।।

गोपनो गोपको गोपी गोपकन्याविहारकृत्।।

वासुदेवो विशालाक्षः कृष्णोगोपीजनप्रियः ।। ६८ ।।

देवकीनंदनो नंदी नंदगोपगृहाऽऽश्रमी ।।

यशोदानंदनो दामी दामोदर उलूखली ।। ६९।।

पूतनारिः पदाकारी लीलाशकटभंजकः ।।

नवनीतप्रियो वाग्ग्मी वत्सपालकबालकः ।। 5.1.63.१७० ।।

वत्सरूपधरो वत्सी वत्सहा धेनुकांतकृत्।।

बकारिर्वनवासी च वनक्रीडाविशारदः ।। ७१ ।।

कृष्णवर्णाऽऽकृतिः कांतो वेणुवेत्रविधारकः ।।

गोपमोक्षकरो मोक्षो यमुनापुलिनेचरः ।। ७२ ।।

मायावत्सकरो मायी ब्रह्ममायापमोहकः ।।

आत्मसारविहारज्ञो गोपदारकदारकः ।। ७३ ।।

गोचारी गोपतिर्गोपो गोवर्धनधरो बली ।।

इन्द्रद्यु्म्नो मखध्वंसी वृष्टिहा गोपरक्षकः ।। ७४ ।।

सुरभित्राणकर्ता च दावपानकरः कली ।

कालीयमर्दनः काली यमुनाह्रदविहारकः।।७५।।

संकर्षणो बलश्लाघ्यो बलदेवो हलायुधः।।

लांगली मुसली चक्री रामो रोहिणिनंदनः।।७६।।

यमुनाकर्षणोद्धारो नीलवासा हलो हली।।

रेवती रमणो लोलो बहुमानकरः परः ।। ७७ ।।

धेनुकारिर्महावीरो गोपकन्याविदूषकः ।।

काममानहरः कामी गोपीवासोऽपतस्करः ।। ७८ ।।

वेणुवादी च नादी च नृत्यगीतविशारदः ।।

गोपीमोहकरो गानी रासको रजनीचरः ।। ७९ ।।

दिव्यमाली विमाली च वनमालाविभूषितः ।।

कैटभारिश्च कंसारिर्मधुहा मधुसूदनः ।।5.1.63.१८०।।

चाणूरमर्दनो मल्लो मुष्टी मुष्टिकनाशकृत् ।।

मुरहा मोदका मोदी मदघ्नो नरकांतकृत ।।८१।।

विद्याध्यायी भूमिशायी सुदामा सुसखा सुखी ।।

सकलो विकलो वैद्यः कलितो वै कलानिधिः ।। ८२ ।।

विद्याशाली विशाली च पितृमातृविमोक्षकः।।

रुक्मिणी रमणो रम्यः कालिंदीपतिः शंखहा।।८३।।

पांचजन्यो महापद्मो बहुनायकनायकः।।

धुंधुमारो निकुंभघ्नः शंबरांतो रतिप्रियः।। ८४।।

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सात्वतां पतिरर्जुनः ।।

फाल्गुनश्च गुडाकेशः सव्यसाची धनंजयः ।। ८५ ।।

किरीटी च धनुष्पाणिर्धनुर्वेदविशारदः ।।

शिखंडी सात्यकिः शैब्यो भीमो भीमपराक्रमः ।। ८६ ।।

पांचालश्चाभिमन्युश्च सौभद्रो द्रौपदीपति. ।।

युधिष्ठिरो धर्मराजः सत्यवादी शुचिव्रतः ।। ८७ ।।

नकुलः सहदेव श्च कर्णो दुर्योधनो घृणी ।।

गांगेयोऽथ गदापाणिर्भीष्मो भागीरथीसुतः ।। ८८ ।।

प्रज्ञाचक्षुर्धृतराष्ट्रो भारद्वाजोथ गौतमः ।।

अश्वत्थामा विकर्णश्चजहु?र्युद्धविशारदः।।८९।।

सीमंतिको गदी गाल्वो विश्वामित्रो दुरासदः ।।

दुर्वासा दुर्विनीतश्च मार्कंडेयो महामुनिः ।।5.1.63.१९०।।

लोमशो निर्मलोऽलोमी दीर्घायुश्च चिरोऽचिरी ।।

पुनर्जीवी मृतो भावी भूतो भव्यो भविष्यकः ।। ९१ ।।

त्रिकालोऽथ त्रिलिंगश्च त्रिनेत्रस्त्रिपदीपतिः ।।

यादवो याज्ञवल्क्यश्च यदुवंशविवर्धनः ।। ९२ ।।

शल्यक्रीडी विक्रीडश्च यादवांतकरः कलिः ।।

सदयो हृदयो दायो दायदो दायभाग्दयी ।। ९३ ।।

महोदधि र्महीपृष्ठो नीलपर्वतवासकृत ।।

एकवर्णो विवर्णश्च सर्ववर्णबहिश्चरः ।। ९४ ।।

यज्ञनिंदी वेदनिंदी वेदबाह्यो बलो बलिः ।।

बौद्धारिर्बाधको बाधो जगन्नाथो जगत्पतिः ।। ९५ ।।

भक्तिर्भागवतो भागी विभक्तो भगवत्प्रियः ।।

त्रिग्रामोऽथ नवारण्यो गुह्योपनिषदासनः ।। ९६ ।।

शालिग्रामः शिलायुक्तो विशालो गंडकाश्रयः ।।

श्रुतदेवः श्रुतः श्रावी श्रुतबोधः श्रुतश्रवाः ।। ९७ ।।

कल्किः कालकलः कल्को दुष्टम्लेच्छविनाश कृत्।।

कुंकुमी धवलो धीरः क्षमाकरो वृषाकपिः ।।९८।।

किंकरः किन्नरः कण्वः केकी किंपुरुषाधिपः ।।

एकरोमा विरोमा च बहुरोमा बृहत्कविः ।। ।। ९९ ।।

वज्रप्रहरणो वज्री वृत्रघ्नो वासवानुजः ।।

बहुतीर्थकरस्तीर्थः सर्वतीर्थजनेश्वरः ।। 5.1.63.२०० ।।

व्यतीपातोपरागश्च दानवृद्धिकरः शुभः ।।

असंख्येयोऽप्रमेयश्च संख्याकारो विसंख्यकः ।। १ ।।

मिहिकोत्तारकस्तारो बालचंद्रः सुधाकरः ।।

किंवर्णः कीदृशः किञ्चित्किंस्वभावः किमाश्रयः ।।२।।

निर्लोकश्च निराकारी बह्वाकारैककारकः ।।

दौहित्रः पुत्रिकः पौत्रो नप्ता वंशधरो धरः ।। ३ ।।

द्रवीभूतो दयालुश्च सर्वसिद्धिप्रदो मणिः ।। ।। ४ ।।

आधारोऽपि विधारश्च धरासूनुः सुमंगलः ।।

मंगलो मंगलाकारो मांगल्यः सर्वमंगलः ।। ५ ।।

नाम्नां सहस्रं नामेदं विष्णोरतुलतेजसः ।।

सर्वसिद्धिकरं काम्यं पुण्यं हरिहरात्मकम् ।। ६ ।।

यः पठेत्प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः ।।

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरो निश्चलमानसः ।। ७ ।।

त्रिसंध्यं श्रद्धया युक्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

नंदते पुत्रपौत्रैश्च दारैर्भृत्यैश्च पूजितः ।। ८ ।।

प्राप्नुते विपुलां लक्ष्मीं मुच्यते सर्वसंकटात् ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति लभते विपुलं यशः ।। ९ ।।

विद्यावाञ्जायते विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् ।।

वैश्यश्च धनलाभाढ्यः शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।। 5.1.63.२१० ।।

रणे घोरे विवादे च व्यापारे पारतंत्रके ।।

विजयी जयमाप्नोति सर्वदा सर्वकर्मसु ।। ११ ।।

एकधा दशधा चैव शतधा च सहस्रधा ।।

पठते हि नरो नित्यं तथैव फलमश्नुते ।। १२ ।।

पुत्रार्थी प्राप्नुते पुत्रान्धनार्थी धनमव्ययम् ।।

मोक्षार्थी प्राप्नुते मोक्षं धर्मार्थी धर्मसंचयम् ।। १३ ।।

कन्यार्थी प्राप्नुते कन्यां दुर्लभां यत्सुरैरपि ।।

ज्ञानार्थी जायते ज्ञानी योगी योगेषु युज्यते ।। १४ ।।

महोत्पातेषु घोरेषु दुर्भिक्षे राजविग्रहे ।।

महामारीसमुद्भूते दारिद्र्ये दुःखपीडिते ।। १५ ।।

अरण्ये प्रांतरे वाऽपि दावाग्निपरिवारिते ।।

सिंहव्याघ्राभिभूतेऽपि वने हस्तिसमाकुले ।। १६ ।।

राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्ते दस्युभिः सह संगमे ।।

विद्युत्पातेषु घोरेषु स्मर्तव्यं हि सदा नरैः ।। १७ ।।

ग्रहपीडासु चोग्रासु वधबन्धगतावपि ।।

महार्णवे महानद्यां पोतस्थेषु न चापदः ।। १८ ।।

रोगग्रस्तो विवर्णश्च गतकेशनखत्वचः ।।

पठनाच्छवणाद्वापि दिव्यकाया भवंति ते ।। १९ ।।

तुलसीवनसंस्थाने सरोद्वीपे सुरालये ।।

बद्रिकाश्रमे शुभे देशे गंगाद्वारे तपोवने ।। 5.1.63.२२० ।।

मधुवने प्रयागे च द्वारकायां समाहितः ।।

महाकालवने सिद्धे नियताः सर्वकामिकाः ।। २१ ।।

ये पठंति शतावर्तं भक्तिमंतो जितेंद्रियाः ।।

ते सिद्धाः सिद्धिदा लोके विचरंति महीतले ।। २२ ।।

अन्योन्यभेदभेदानां मैत्रीकरणमुत्तमम् ।।

मोहनं मोहनानां च पवित्रं पापनाशनम् ।। २३ ।।

बालग्रहविनाशाय शांतीकरणमुत्तमम् ।।

दुर्वृत्तानां च पापानां बुद्धिनाशकरं परम् ।। ।२४ ।।

पतद्गर्भा च वंध्या च स्राविणी काकवन्ध्यका ।।

अनायासेन सततं पुत्रमेव प्रसूयते ।। ।। २५ ।।

पयःपुष्कलदा गावो बहुधान्यफला। कृषिः ।।

स्वामिधर्मपरा भृत्या नारी पतिव्रता भवेत् ।। २६ ।।

अकालमृत्युनाशाय तथा दुःस्वप्नदर्शने ।।

शांतिकर्मणि सर्वत्र स्मर्तव्यं च सदा नरैः ।। २७ ।।

यः पठत्यन्वहं मर्त्यः शुचिष्मान्विष्णुसन्निधौ ।।

एकाकी च जिताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः ।। २८ ।।

गरुडारोहसंपन्नः पीतवासाश्चतुर्भुजः ।।

वाञ्छितं प्राप्य लोकेऽस्मिन्विष्णुलोके स गच्छति ।।२९ ।।

एकतः सकला विद्या एकतः सकलं तपः ।।

एकतः सकलो धर्मो नाम विष्णोस्तथैकतः ।। 5.1.63.२३० ।।

यो हि नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति वै द्विजः।।

सोऽयमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः ।। ३१ ।।

सहस्राक्षः सहस्रपात्सहस्रवदनोज्ज्वलः ।।

सहस्रनामानंताक्षः सहस्रबाहुर्नमोस्तु ते ।। ३२ ।।

विष्णोर्नामसहस्रं वै पुराणं वेदसम्मतम् ।।

पठितव्यं सदा भक्तैः सर्वमंगलमंगलम् ।। ३३ ।।

इति स्तवाभियुक्तानां देवानां तत्र वै द्विज ।।

प्रत्यक्षं प्राह भगवान्वरदो वरदार्चितः ।। ३४ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

व्रियतां भोः सुराः सर्वैर्वरोऽस्मत्तोभिवांछितः ।।

तत्सर्वं संप्रदास्यामि नाऽत्र कार्या विचारणा ।। ३५ ।।

।। देवा ऊचुः ।। ।।

वरदोऽसि यदा विष्णो वरमेतं ददस्व नः ।।

अदितेर्गर्भसंभूतः शक्रस्याऽप्यनुजो भव ।। ३६ ।।

इति संप्रार्थितो देवैर्ब्रह्मशक्रपुरोगमेः ।।

तथेत्युक्ता च भगवांस्तत्रैवांऽतरधीयत ।। ३७ ।।

ततः कतिपये काले भगवानदितिनंदनः ।।

विष्णुरूपधरो ऽनंतो वामनत्वाच्च वामनः ।। ३८ ।।

बलिर्वैरोचनो व्यास वाजिमेधशतेन च ।।

ईजे द्विजवरश्रेष्ठ इंद्रराज्यजिहीर्षया ।।३९।।

ऋत्विजं कश्यपं कृत्वा होतारं भृगुसत्तमम् ।।

ब्रह्मा तत्राभवच्चैव स्वयमेव पितामहः ।। 5.1.63.२४० ।।

अध्वर्युर्भगवानत्रिर्बभूव मुनिसत्तमः ।।

उद्गाता नारदश्चैव वसिष्ठश्च सभासदः ।। ४१ ।।

ये यत्र विहिताः सर्वे तत्र तत्र मुनीश्वराः ।।

बलिस्तत्राऽभवद्व्यास दीक्षितो राजसत्तमः ।। ४२ ।।

एवं प्रवर्तमानेषु यज्ञेषु मुनिसत्तम ।।

हूयतां भुज्यतां चैव दीयतां धीयतां तथा ।। ४३ ।।

इति वाचः शुभास्तत्र श्रूयंते च द्विजोत्तम ।।

तस्मिन्काले सुचित्रेषु वामनोऽगाच्छुचिस्मितः ।। ४४ ।।

पठमानो मुखाग्रेण चातुर्वेदिकमंत्रकान् ।।

द्वारे तिष्ठति राजेंद्र वामनो द्विजसत्तमः ।। ४५ ।।

प्रतिहारेण वै व्यास सर्वं राज्ञे निवेदितम् ।।

उत्थाय च महाराजो बलिर्वैरोचनिस्तदा ।। ४६ ।।

अर्घ्यमादाय तत्सर्वं जगाम स्वैः सभासदैः ।।

पूजयित्वा यथान्यायं वामनं लोकभावनम् ।। ४७ ।।

आनयित्वा सभामध्ये दत्त्वाऽऽसनपरिग्रहम् ।।

कुतस्त्वागमनं ब्रह्मन्किं तेऽभीष्टं ददामि वै ।। ४८ ।। ।।

।। वामन उवाच ।। ।।

राजराजाखिला सृष्टिर्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।।

ततोऽहमागतो भूमन्यज्ञं चैव दिदृक्षया ।। ४९ ।।

वरुणस्य च यज्ञो वै दृष्टो मे वै पुरानघ ।।

यक्षाधिपतेर्नूनं च यज्ञं वै दृष्टवानहम् ।। 5.1.63.२५० ।।

धर्मस्याऽपि च यज्ञो मे प्रजापतेश्च सत्तम ।।

वायोर्यज्ञो महाराज दृष्टो मे विधिपूर्वकः ।। ५१ ।।

राजर्षीणां च ये यज्ञा दृष्टास्तेऽपि महाव्रत ।।

यादृशं वै महाराज यज्ञं ते दृष्टवानहम् ।। ५२ ।।

ईदृशो राजराजेंद्र न भूतो न भविष्यति ।।

तस्मादिहागतो राजन्याचनार्थं तवाऽनघ ।। ५३ ।।

।। बलिरुवाच ।। ।।

याचस्व त्वं द्विजश्रेष्ठ किं तेऽभीष्टं ददाम्य हम् ।।५४।।

।। वामन उवाच ।। ।।

देहि मे राजराजेंद्र पदानि त्रीणि मेदिनीम् ।।

वासार्थं रोचते तेऽद्य यदि पार्थिवसत्तम ।।५५।।

।। बलिरुवाच।। ।।

किमिदं याचितं विप्र स्वल्पं ते नहि ते परम् ।।

गजवाजिरथाः क्षोणी रत्नानि विविधानि च ।। ५६ ।।

दासदासीर्वरारोहाः स्त्रियो नाना वसूनि च ।।

द्रव्याणि वाससी शुभ्रे याचस्व त्वं द्विजोत्तम ।।५७।।

पात्रोऽसि कृतकृत्योऽसि वेदवेदांगपारग।।५८।।

।। वामन उवाच ।। ।।

न मे किंचित्स्पृहा राज न्विद्यते भुवि मानद ।।

देहि त्वं त्रिपदां भूमिं यदि श्रद्धाऽस्ति तेऽधुना ।। ५९ ।।

इत्युक्ते वामनेनाथ बलिर्वचनमब्रवीत् ।।

गृहाण त्रिपदां भूमिं वासस्यार्थं हि मानद ।। 5.1.63.२६० ।।

इत्युक्त्वा स च राजर्षिर्ददौ भूमिं द्विजाय वै ।।

वारितोऽपि तदा व्यास भृगुणा दैवनोदितः ।। ६१ ।।

दत्तमात्रे जले सद्यो ब्रह्माण्डं चाक्रमद्धरिः ।।

सार्धं पादद्वयं जाता सशैलवनकानना ।। ६२ ।।

वसुधेयं तदा व्यास बलिना चार्पितं वसु ।।

जित्वाऽसुरगणान्त्सर्वा न्राज्यं दत्त्वा शतक्रतोः ।। ६३ ।।

पश्चात्कुमुद्वतीं प्राप्तो विष्णुर्वामनरूपधृक् ।। ६४ ।।

ऋद्धिसिद्ध्याश्रमे पुण्ये तीर्थं कृत्वाऽऽत्मसंभवम्।।

निवासमकरोद्व्यास तत्रैव स सुरोत्तमः ।। ६५ ।।

वामनेन कृतं तीर्थं वामनं कुण्डमुच्यते ।।

भाद्रे मासि सिते पक्षे द्वादशी श्रवणान्विता ।। ६६ ।।

वामन द्वादशी प्रोक्ता हत्याकोटिविनाशिनी ।।

अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ह्युपोष्यैकादशीं यदा ।। ६७ ।।

रात्रौ जागरणं कुर्याद्ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।

द्वादश्यां वै विशेषेण महादानानि कुर्वते ।। ६८ ।।

न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।।

एवं वै वामनं तीर्थं पुरा प्रोक्तं महर्षिणा ।। ।। ६९ ।।

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम् ।।

प्राप्यते तेन सर्वं हि नात्र कार्या विचारणा ।। 5.1.63.२७० ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये वामनकुण्डमहिमविष्णुसहस्रनामकथनंनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।। ६३ ।। ।। छ ।। ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि वीरेश्वरमथो शृणु ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा वीरलोकमवाप्नुयात् ।। १ ।।

नागानां प्रवरं तीर्थं सर्वकामवरप्रदम् ।।

कालभैरवमित्याख्यं तच्च तीर्थं परं स्मृतम् ।। २ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वदुःखातिगो भवेत् ।। ३ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

कस्मिन्काले हि विख्यातं कालभैरवसंज्ञितम् ।।

तीर्थं मुनिवरश्रेष्ठ एतद्विस्तरतो वद ।। ४ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

पुराऽयं भैरवो योगी योगिनीत्रासकारकः ।।

कालचक्रकृताः कृत्या योगिनीनां गणास्तदा ।। ५ ।।

तासां कालीति विख्याता योगिनी परमोत्तमा ।।

तयायं पालितो नित्यं पुत्रवद्भैरवोऽमलः ।। ६ ।।

तेनैते च विनिर्धूता दोषोत्पाताश्च सत्तम ।।

त्रिविधा भुवि विख्याताः सर्वविघ्नकराः पराः ।। ७ ।।

कालकृत्यास्तदा तेन भ्रंशिताः परमात्मना।।

महामारी पूतना कृत्या शकुनी रेवती खला।।८।।

कोटरी तामसी माया नवैता मातृकाः स्मृताः।।

दुष्टदोषवहा दुष्टाः सर्वप्राणिभयंकराः ।।९।।

वशीचक्रे स धर्मात्मा सर्वकामवरप्रदाः ।।

शिप्रातीरे स्थितो नित्यं कूले चोत्तरतः शुभे ।।5.1.64.१०।।

ऊषरस्य परे पूर्वे सोऽपि तिष्ठति सर्वदा ।।

आषाढस्य सिते पक्षे रविवारे समाहितः ।।११ ।।

नवमीं चाऽष्टमीं प्राप्य चतुर्दश्यां विशेषतः ।।

पूजां कुर्वंति ये केचिन्नरा निश्चलमानसाः ।। १२ ।।

विवाहे पुत्रजनने मांगल्ये च शुभे परम् ।।

पत्रपुष्पार्कगंधैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ।। १३ ।।

तांबूलवासगंधाद्यैः पूजयेद्वरद रूपिणम् ।।

विप्राणां भोजनैर्होमैस्तर्पयेत्सततं विभुम् ।। १४ ।।

एतत्परमकल्याणमेतत्परममंगलम् ।।

नत्वा स्तुत्वा च तं देवं सर्वकामार्थसिद्धये ।। ।। १५ ।।

सकलकलुषहारी धूर्तदुष्टांऽतकारी सुचिरचरितचारी मुंडमौंजीप्रचारी ।।

करकलितकपाली कुण्डली दंडपाणिः स भवतु सुखकारी भैरवो भावहारी ।। १६ ।।

विविधरासविलासविलासितं नववधूरवधूतपराक्रमम् ।।

मदविघूर्णितगोष्पदगोष्पदं भवपदं सततं सततं स्मरे ।। १७ ।।

अमलकमलनेत्रं चारुचंद्रावतंसं सकलगुणगरिष्टं कामिनीकामरूपम् ।।

परिहृतपरितापं डाकिनीनाशहेतुं भज जन शिवरूपं भैरवं भूतनाथम् ।।। ।। १८ ।।

सबलबलविघातं क्षेत्रपालैकपालं विकटकटिकरालं ह्यट्टहासं विशालम् ।।

करगतकरवालं नागयज्ञोपवीतं भज जन शिवरूपं भैरवं भूतनाथम् ।। १९ ।।

भवभयपरिहारं योगिनीत्रासकारं सकलसुरगणेशं चारुचंद्रार्कनेत्रम् ।।

मुकुटरुचिरभालं मुक्तमालं विशालं भज जन शिवरूपं भैरवं भूतनाथम् ।। 5.1.64.२० ।।

चतुर्भुजं शंखगदाधराऽऽयुधं पीतांबरं सांद्रपयोदसौभगम् ।।

श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं शीलप्रदं शंकररक्षणं भजे ।। २१ ।।

लोकाऽभिरामं भुवनाभिरामं प्रियाभिरामं यशसाभिरामम् ।।

कीर्त्याभिरामं तपसाऽभिरामं तं भूतनाथं शरणं प्रपद्ये ।। २२ ।।

आद्यं ब्रह्मसनातनं शुचिपरं सिद्धिप्रदं कामदं सेव्यं भक्तिसमन्वितं हरिहरैः सृष्ट्यासहं साधुभिः ।।

योग्यं योगविचारितं युगधरं योग्याननं योगिनं वंदेहं सकलं कलंकरहितं सत्सेवितं भैरवम् ।। २३ ।।

भैरवाष्टकमिदं पुण्यं प्रातःकाले पठेन्नरः ।।

दुःस्वप्ननाशनं तस्य वांछितार्थफलं भवेत्। ।। २४ ।।

राजद्वारे विवादे च संग्रामे संकटेतथा।।

राज्ञा कुद्धेन चाऽऽज्ञप्ते शत्रुबंधगते तथा ।। २५ ।।

दारिद्र्यदुःखनाशाय पठितव्यं समाहितैः ।।

न तेषां जायते किंचिद्दुर्लभं भुवि वांछितम् ।।२६।।

।। इति भैरवाष्टकम् ।। ।।

अस्मिंस्तीर्थे प्रकर्तव्यं स्नानदानादिकं नरैः।।

संसारभयभीतैश्च पूजितो भैरवो वरः ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं तीर्थमुत्तमम्।। २७ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ।। ६४ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

नागतीर्थं त्वया ब्रह्मन्पुरा प्रोक्तं यशस्विना ।।

तस्य तीर्थवरस्याऽपि महिमानं च सत्तम ।। १ ।।

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।।

कियत्काले समाख्यातमेतद्विस्तरतो वद ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच।। ।।

शृणु ब्रह्मन्प्रवक्ष्यामि तवाग्रे नागतीर्थजाम् ।।

कथां पुण्यतमां तुभ्यं भुवि पापहरां पराम् ।। ३ ।।

यस्याः श्रवणमात्रेण शापमुक्तो भवेन्नरः ।।

पुरा नागाः परिभ्रष्टा मातुः शापात्परंतप ।। ४ ।।

जनमेजयेन दग्धास्ते मोक्षिता ह्यास्तिकेन च ।।

पप्रच्छुस्ते द्विजश्रेष्ठ जरत्कार्वात्मजं तदा ।। ५ ।।

।। नागा ऊचुः ।। ।।

ब्रह्मंस्तव प्रसादेन मोक्षिता हव्यवाहनात् ।।

जनमेजयस्य यज्ञेस्मिन्देवराजस्य संनिधौ ।। ६ ।।

अस्माकं भूतिमन्विच्छन्वासस्यार्थं परंतप ।।

यस्मिन्स्थाने सदा ब्रह्मन्निवासो जायतेऽभयः ।।७ ।।

।। आस्तीक उवाच ।। ।।

श्रूयतां मातुलश्रेष्ठा युष्माकं हितमुत्तमम् ।।

महाकालवने रम्ये या वै कुशस्थली स्मृता ।। ८ ।।

तस्यां हि दक्षिणे भागे पूर्वतीर्थं सना तनम्।।

नागालयं पुरा प्रोक्तं यत्र सन्निहितो हरिः ।। ९ ।।

योगनिद्रां समासाद्य शेते ब्रह्म सनातनम् ।।

शेषशायीति विख्यातः सर्वलोकेषु गीयते ।। १० ।।

कल्पदोषो न तत्रैव बाधते सवदेहिनाम्।।

बकदाल्भ्य ऋषिस्तत्र तपस्तेपे धृतव्रतः ।। 5.1.65.१० ।।

लोमशश्च महातेजास्तत्रैव प्रतितिष्ठति ।।

दीर्घायुष्ट्वं समापन्नो मार्कंडेयो महामुनिः ।। १२ ।।

न वर्तते कालचक्रं महाकालप्रतापतः ।।

कपिलः सिद्धिमापन्नो यत्र तीर्थवरोत्तमे ।।१३।।

हरिश्चंद्रो विमुक्तोऽभूद्गर्ह्यचण्डालयोनितः।।

सप्तर्षिप्रवरा ये ते निर्वाणपदवीं गताः ।।१४।।

एतस्मात्कारणात्सर्वैस्तत्र विश्रम्यतां सदा।।

मातुः शापोद्भवो दोषो युष्माकं नैव बाधते।।१५।।

एतत्ते वचनं श्रुत्वा महर्षेरास्तिकस्य च।।

आगच्छंस्तत्र ते शीघ्रं वासार्थं पन्नगोत्तमाः।।१६।।

एलापत्रः कंबलश्च कर्कोटकधनंजयौ।।

वासुकिः पन्नगश्रेष्ठस्तक्षको नील एव च।।१७।।

पद्मकश्चार्बुदश्चैव नागास्ते सर्व एव हि।।

अत्रागत्य स्वस्वस्थानानि चक्रुस्ते सुचिरव्रताः।।१८।।

तत्र रम्याणि तीर्थानि जातानि परमाणि च।।

नवानि चक्रुः कुंडानि तीर्थभूतानि सत्तम।।१९।।

महापुण्यप्रदान्याहुर्महापापहराणि च ।।

यत्र सिद्धाश्च गंधर्वा ऋषयः संशितव्रताः ।। 5.1.65.२० ।।

अप्सरोगणसंघैश्च सेव्यंते च सदा वरैः ।।

यत्र शेषो महानागः पुरा प्रोक्तो महर्षिणा ।। २१ ।।

शेषशायी ह्यलं विष्णुर्भगवान्कमलेक्षणः ।।

तत्र सर्वाणि तीर्थानि तिष्ठंति भुवि सर्वदा ।। २२ ।।

श्वेतद्वीपेति विख्याता मणिविक्रांतभूमिका ।।

यत्र पुण्याश्च वै वृक्षाः पुष्पिताश्चैव सर्वशः ।। २३ ।।

हंसकारंडकाकादि पिककोकिलसारसाः ।।

पद्मखंडगणास्तत्र नृत्यंति च शिखंडिनः ।। २४ ।।

निधिरेष महापद्मो नीलोत्पलसुगंधिना ।।

वासितो वायुना शुभ्रः किन्नरोद्गारनादितः ।। २५ ।।

यत्र सुसंस्कृता नार्यो विहरंति सुरांगनाः।।

नागकन्याभी रम्याभिर्मंडितं परमाद्भुतम् ।।२६।।

यत्र स्नात्वा नरो याति वैकुंठं धाम शोभनम् ।।

शेषशायी हरिर्यत्र शेते हि च रमापतिः ।। २७ ।।

तत्र रमासरो नाम तीर्थं परमशोभनम् ।।

यत्र स्नात्वा नरो नित्यं श्रीमान्भवति नाऽन्यथा ।।२८।।

एवं व्यास परं स्थानं सर्वपापहरं परम् ।।

अत्रैव च परं तीर्थं बलेराश्रममद्भुतम् ।। २९ ।।

अत्र स्नानादिकं कार्यं यत्र संनिहितो हरिः ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा नरो भवति तत्क्षणात् ।। 5.1.65.३० ।।

कियत्प्रमाणमात्रां च ये ददति वसुंधराम् ।।

तनूरुहाणि यावन्ति तावत्कालसुसंख्यया ।। ३१ ।।

अक्षय्या लभ्यते वृद्धिस्तेषां लोकाः सनातनाः ।।

श्रावणे मासि दर्शे च पंचम्यां सोमवासरे ।। ३२ ।।

नागानां पूजनं कार्यं श्राद्धं दर्शे विधीयते ।।

अक्षयं जायते श्राद्धं वांछितार्थं भवेत्ततः ।। ३३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थयात्रायां नागतीर्थमहिमवर्णनंनाम पंचषष्टितमोऽध्यायः ।। ६५ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

भूयः शृणु परं व्यास तीर्थानामुत्तमं वरम् ।।।

तत्तीर्थं सर्वपापघ्नं नृसिंहस्य महात्मनः ।। १ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापं समुत्तरेत् ।।

दैत्यराजः समाख्यातो हिरण्यकशिपुः पुरा ।। २ ।।

तेनेयं वसुधा सर्वा संप्राप्ता च दुरात्मना ।।

दुष्टदैत्यबलैर्व्याप्ता भाराक्रांता शुचार्दिता ।। ३ ।।

गौर्भूत्वाऽश्रुमुखी देवैर्ब्रह्माणं शरणं ययौ ।।

भाराक्रांतां धरां दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।। ४ ।।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा तस्याः श्रमं व्यपोहितुम् ।।

श्रूयतां भोऽवने पुण्ये भवत्या उपकारकम् ।। ५ ।।

वचो वदामि ते तथ्यं देशकालोचितं तथा ।।

पुराऽनेन तपश्चीर्णं दुष्करं सर्वदेहिनाम् ।। ६ ।।

गायत्र्युपासना तेन कृता सुनियतात्मना ।।

मया चास्य वरो दत्तः प्रीतियुक्तेन चेतसा ।। ७ ।।

न दिवा न तथा रात्रौ नांतरिक्षे न भूतले ।।

नातिशुष्केण चार्द्रेण न चास्त्रशस्त्रघातनैः ।। ८ ।।

न देवासुर गंधर्वैर्न यक्षोरगकिन्नरैः ।।

पिशाचैर्गुह्यकाद्यैश्च राक्षसैर्न कदाचन ।। ९ ।।

मानवैः पक्षिजातैश्च न मे मृत्युर्भवेदिति ।।

एककरतलाघातैः सकुलबलवाहनम् ।। 5.1.66.१ ०।।

मारयिष्यति मां वीरः स मे मृत्युर्भविष्यति ।।

तथेत्युक्त्वाऽतिहृष्टात्मा तमहं च तदाऽवने ।।११।।

आगमं चैव लोकं स्वं स दैत्यो घोरशासनः ।।

बभूव सर्वलोकानां शास्ता चातुलविक्रमः ।। १२ ।।

तस्यैवाऽधिकृता लोके बभूवुर्विगतज्वराः ।।

त्रैलोक्यं बुभुजे नित्यं सर्वदैत्यजनेश्वरः।।१३।।

तस्माद्यूयं वनं यात महाकालं महेशितुः।।

तत्र तीर्थं महच्चासीत्सर्वतीर्थवरोतमम् ।।१४।।

संगमेश्वरस्य दक्षिणे कर्कराजोत्तरे तथा ।।

शिप्रातीरे शुभे देशे पूर्वं वैकुण्ठसन्निभम् ।। १५ ।।

नृसिंहाख्यं परं धाम तस्य तीर्थं प्रतिष्ठितम् ।।

तत्र गत्वा सुरश्रेष्ठाः स्नानदाना दिकाः क्रियाः ।। १६ ।।

कुरुत सत्वरं सर्वे पुनर्लोकानवाप्स्यथ ।।

ते तस्य वचनं श्रुत्वा देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। १७ ।।

महाकालवनं प्राप्ता यत्र शिप्रा पयस्विनी ।।

नृसिंहतीर्थोपकूले उषित्वा शाश्वतीः समाः ।। १८ ।।

स्नानदानादिकं कृत्वा नृसिंहस्याऽर्चनं तथा ।।

एवं कृत्वा विधानेन परां सिद्धिमितो गताः ।। १९ ।।

नृसिंहस्य स्वरूपेण हतो दानवपुंगवः ।।

सभामध्ये तदा व्यास हरिणाऽमित्रघातिना ।। 5.1.66.२० ।।

करेणैकप्रहारेण हिर ण्यकशिपुर्हतः ।।

ततः सुरगणाः सर्वे स्वाधिकारान्ययुस्तदा ।। २१ ।।

तदारभ्य सुराः सर्वे मध्याह्नोह्नोपासनं सदा ।।

प्रकुर्वंति च तत्रैव यत्र तीर्थे हरिः परम् ।। २२ ।।

एवं तीर्थं परं व्यास अवंत्यां विद्यते भुवि ।।

अस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठ स्नानदानादिकाः क्रियाः ।। २३ ।।

ये कुर्वंति नराः पुण्यास्ते यांति परमां गतिम् ।।

सर्वदा सर्वकालेषु पुण्यदं तीर्थमुत्तमम् ।। २४ ।।

कदाचिन्नृसिंहतिथिं प्राप्य चैव चतुर्दशीम् ।।

स्नानं कृत्वाऽर्चनं तस्य नृसिंहस्य च धीमतः ।। २५।।

नृसिंहेश्वरदेवेशं पूजयेद्यः समाहितः ।।

तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्भविष्यति न संशयः ।। २६ ।।

ततोऽगस्त्येश्वरं देवं यः पश्येत्युसमाहितः ।।

तस्य व्यास क्षितौ किंचिद्दुर्लभं नैव दृश्यते ।। २७ ।।

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो हनुमान्पवनात्मजः ।।

ब्रह्मचारी सदाचारो यतिः सर्वार्थसाधकः ।। २८ ।।

तिष्ठति परदैवज्ञः सर्वकामार्थसिद्धये ।।

यस्मिन्वटे पुरा तप्तं तपः परमदुश्चरम् ।। २९ ।।

मित्रावरुणपुत्रेण सिद्धिहेतोस्तपस्विना ।।

बोधी न्यग्रोध इत्याख्यो ह्यगस्तिवट एव च ।। 5.1.66.३० ।।

नरो नारीसमायुक्तः सावित्रीव्रतमाचरेत् ।।

सौभाग्यं लभते नित्यं सावित्र्याश्च परंतप ।।३१।।

यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दत्त्वा दानं च सौभगम् ।।

अष्टसौभाग्यसंपूर्णं वंशपात्रं सवासकम् ।। ।। ३२ ।।

सप्तधान्यसमोपेतं पंचरत्नपरिष्कृतम् ।।

सौगंध्यादीनि माल्यानि मौलिसूत्रसमायुतम् ।। ३३ ।।

सावित्रीं हाटकीं कृत्वा यथाशक्ति परंतप ।।

यो वै ददाति विप्राय वेदवेदांगधीमते ।। ३४ ।।

लभते विपुलां लक्ष्मीं बहुभोगकरीं शुभाम् ।।

भुक्त्वा वै विविधान्भोगान्पुनः स्वर्गमवाप्नुयात् ।। ३५ ।।

सावित्रीव्रतकृन्नारी जायते पतिवल्लभा ।।

पतिव्रता महाभागा विधवा न कदाचन ।। ३६ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे अवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये नृसिंहतीर्थमहिमवर्णनंनाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ।। ६६ ।। ।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास परं तीर्थं भुवि विख्यातमुत्तमम् ।।

कुटुम्बेश्वरेति विख्यातो नाम्ना चैव महेश्वरः ।। १ ।।

तस्य तीर्थवरं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ।।

यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कुटुम्बी जायते धुवम् ।। २ ।।

कुटुम्बार्थं तपस्तेपे पुरा दक्षः प्रजापतिः ।।

नारदेन पुरा व्यास पुत्रषष्टिर्विवासिता ।। ३ ।।

प्रजाकामः स धर्मात्मा सुचिरं व्रतमाचरत् ।।

सपत्नीको महातेजा निराहारो जितेन्द्रियः ।। ४ ।।

अस्मिंस्तीर्थे शुचिः स्नातो जपन्ब्रह्म सनातनम् ।।

वर्षाणामयुतं व्यास तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ५ ।।

तेन तीर्थप्रसादेन लभेत्स बहुलां प्रजाम्।। प्र

जापतिरिति ख्यातो जातो दक्षः प्रतापवान्।। ६ ।।

ब्रह्माऽपि तत्र वै पश्चात्तपः कृत्वा सुदुष्करम् ।।

निष्कलं कमलं रूपं प्राप्तवांस्तत्क्षणाद्विधिः ।। ७ ।।

महादेवोऽपि तत्रैव प्राप्तवान्ब्रह्मणः पदम् ।।

चतुर्मुखधरं लिंगं दृश्यतेऽद्यापि सत्तम ।। ८ ।।

भद्रपीठधरा देवी भद्रकालीति विश्रुता ।।

तत्रैव च सदा व्यास क्रीडति स्म धृतव्रता ।। ९ ।।

द्वारे तिष्ठति तत्रैव भैरवः क्षेत्रपालकः ।।

पादेन खंजतां यातः पुरा दैत्यवरार्दितः ।। 5.1.67.१० ।।

पुत्रवत्पालितो देव्या सदा तिष्ठति तत्स्थले ।।

ये ते देवगणाः सर्वे तस्मिंस्तीर्थे प्रतिष्ठिताः ।। ११ ।।

ऋषयोऽपि महाभागाः सदा पर्वणिपर्वणि ।।

आयांति चैव संध्यार्थं बहुपुत्रप्रदे सरे ।। १२ ।।

अस्मिंस्तीर्थे सदाचाराः स्नानं कुर्वन्ति ये नराः ।।

न तेषां दुर्लभं किंचिज्जायते जन्मजन्मनि ।। १३ ।।

महाबाधासु घोरासु महामारीषु तत्परैः ।।

हवनं क्रियते नित्यं सर्षपै राजिकैर्यवैः ।। १४ ।।

पायसै र्विविधैर्भोगैस्तेषां दोषो न जायते ।।

दुर्भिक्षे राज्यभ्रंशे च संग्रामे भृशदारुणे ।। १५ ।।

पूजयेत्क्षेत्त्रपालं च सर्वाऽऽपदि समाहितः ।।

सर्वदुःखवि निर्मुक्तो जायते नाऽत्र संशयः ।। १६ ।।

स्नात्वा कुटुंबके तीर्थे पूजयित्वा महेश्वरम् ।।

दानं कूष्मांडकं दद्याद्ब्राह्मणाय तपस्विने ।।१७।।

सौवर्णमणि मुक्ताभिर्वासोऽलंकारसंयुतम् ।।

धनधान्यसमायुक्तः कुटुंबी जायते नरः ।। १८ ।।

फाल्गुने च सिते पक्षे या वै चतुर्दशी भवेत् ।।

त्रयोदशीयुता व्यास शिवरात्रिस्तथोच्यते ।। १९ ।।

तद्दिने च नरः स्नात्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ।।

बिल्वोदकेन गंधेन बहुपुष्पफलैस्तथा ।। 5.1.67.२० ।।

धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्वासोऽलंकारकादिभिः ।।

पूजयेद्यो नरो भक्त्या गिरीशं सगणं परम् ।। २१ ।।

तस्य पापं क्षयं याति शिवलोके महीयते ।।

द्वादशैकादशीपुण्यं लभते भुवि मानवः ।। २२ ।।

अश्वमेधफलं तस्य जागरे च क्षणेक्षणे ।।

ततस्तु प्रातरुत्थाय स्नानदानादिकाः क्रियाः ।। २३ ।।

कृत्वा तु विधिवद्व्यास शिवपूजाऽर्चनं तथा ।।

विप्रांश्च भोजयेत्सप्त तस्य पुण्यफलं शृणु ।। २४ ।।

कपिलानां सवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश ।।

वाजपेय सहस्रस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा ।। २५ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्र माहात्म्ये कुटुंबेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।। ६७ ।। ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास महापुण्यं तीर्थं परमशोभनम् ।।

देवप्रयागमाख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।। १ ।।

देवानां च परं स्थानं यत्र तीर्थं परंतप ।।

सोमतीर्थोत्तरे भागे प्रयागस्य च दक्षिणे ।। २ ।।

क्षिप्रायाः पूर्वभागे च तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम् ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा पश्येच्चैव सुरोत्तमम् ।। ३ ।।

देवं माधवमित्याख्यं भुवि सर्वफलप्रदम् ।।

ददाति तस्य देवेंद्रो वांछितार्थं जगत्पतिः ।। ४ ।।

आनंदभैरवस्तत्र सर्वदेवनमस्कृतः ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।। ।। ५ ।।

न तस्य जायते व्यास यातना भैरवी कदा ।।

स्वर्गद्वारे सदा व्यास जायते निर्भयः पुमान् ।। ६ ।।

ज्येष्ठे मासे सिते पक्षे दशम्यां बुध हस्तयोः ।।

गरानन्दे व्यतीपाते कन्याचन्द्रे वृषे रवौ ।।

दशाला जायते वत्स गंगाजन्म परं शुचि ।।७।।

तद्दिने च नरः स्नात्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्।।

अखण्डं च परं तीर्थं शृणु व्यास ह्यतः परम् ।।८।।

यस्य श्रवणमात्रेण व्रतभंगो न जायते ।।

एक एव पुरा ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः।।९।।।

धर्मशर्मेति विख्यातः सदाचाररतः शुचिः ।।

बहुव्रतधरो दांतो वेदवेदांगपारगः।। 5.1.68.१०।।

किंचिद्दोषप्रसंगेन व्रतपूर्तिर्न चाभवत् ।।

एवं बहुतिथे काले नारदो देवदर्श नः ।।११।।

तस्य गेहागतो ब्रह्मन्नातिथ्यार्थं महातपाः ।।

तदोत्थाय द्विजो नित्यं बहुमानपुरःसरम् ।।१२।।

सत्कृत्य नारदं भूमन्विधिदृष्टेन कर्मणा ।।

पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठः पप्रच्छ मुनिसत्तम ।। १३ ।।

भगवन्भवता सर्वं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।।

अस्माकं च परं दोषः किंचिज्जातः पुराऽनघ ।। १४ ।।

येन पापप्रसंगेन व्रतभंगोऽभवद्ध्रुवम् ।।

कारणं ब्रूहि मे नाथ किं दोषोऽत्र तु गण्यते ।। १५ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ भवद्भिश्च पुराकृतम् ।।

महाराष्ट्रे सुविख्यातो ब्राह्मणो धनसंचकः ।। १६ ।।

ब्रह्मदत्तेत्यसौ विप्रो वेदब्राह्मणनिंदकः ।।

धनलोभी पराक्रांतः सर्वधर्मबहिर्मुखः ।। ।। १७ ।।

नास्तिको देवतीर्थेषु परद्रव्यापहारकः ।।

परस्त्रीषु रतो नित्यं द्यूतवादी च तस्करः ।। १८ ।।

एवमायुःपरिक्षीणो धनहीनोऽभवत्तदा ।।

इतस्ततोऽभ्रमद्भ्रष्टो नदीतीरे सुविह्वलः ।। १९ ।।

गतश्चौर्यप्रसंगेन यात्रिकैः सह संगतः ।।

किंचित्कालेषु दुःशीलो मृतिं प्राप्तो रुजार्दितः ।। 5.1.68.२० ।।

नीतः संयमिनीं विप्रस्तत्कालं यमकिंकरैः ।।

यमराजपुरं प्राप्तो बहुपापकरो द्विजः ।।२१।।

दृष्टोऽसौ धर्मराजेन तदा पत्यपरायणः।।

निरीक्ष्य सहसोवाच धर्मपूर्वमिदं वचः ।।२२।।

शृणुध्वं किंकराः सर्वे यूयमेकाग्रमानसाः ।।

अनेनाचरितं सर्वं दुष्कर्म सर्वकिल्बिषम् ।। २३ ।।

गोदातीरे मृतः पापी तत्र नः कारणं न हि।।

तिस्रःकोट्योऽर्धकोटिश्च यानि तीर्थान्यहर्निशम् ।।२४।।

आयांति गौतमीतीरे सिंहस्थेऽपि बृहस्पतौ ।।

तेषां तु वायुसंस्पर्शो जातोस्यांते कलेवरे ।। २५ ।।

तेन पुण्यप्रभावेन नोऽस्माकं कारणं क्वचित् ।।

ग्राह्यो भवद्भिनैवायं मुच्यतां भोः पुरःसराः ।। २६ ।।

एवं तैर्मोचितो विप्रः पुनर्ब्रह्मगतिं गतः ।।

तेन पापप्रसंगेन व्रतभंगी गतो भुवि ।। २७ ।।

।। ब्राह्मण उवाच ।। ।।

ब्रह्मन्केन प्रकारेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।।

किं तपः किं च दानं च किं तीर्थव्रतसेवनम् ।। २८ ।।

येन पुण्यप्रभावेन व्रतभंगो न जायते ।। २९ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

शृणु द्विजवरश्रेष्ठ महाकालवनं स्मृतम् ।।

यत्र रुद्रसरः प्रोक्तमृषिणा तत्त्वदर्शिना ।। 5.1.68.३० ।।

कोटिकोटिसुतीर्थानि वर्तंते द्विजसत्तम।।

कोटितीर्थेति विख्यातं तस्माद्द्विज सनातनम् ।। ३१ ।।

तत्तीर्थस्योत्तरे भागे सुतीर्थं सर्वकामदम् ।।

नाम्नाऽखंडसरः ख्यातमखंडेश्वरसन्निधौ ।। ३२ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वयज्ञफलं लभेत् ।।

तस्माद्धि सर्वथा वत्स गच्छ त्वं तत्र मा चिरम् ।। ३३ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा स द्विजोऽगात्कुमुद्वतीम् ।।

स्नात्वाऽखण्डसरे व्यास दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।। ३४ ।।

सद्यः पुण्यवतांलोकान्प्राप्तो वै द्विजसत्तमः ।।

एवं व्यास महातीर्थमखंडेश्वरमुत्तमम् ।। ३५।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽखंडेश्वरमहिमवर्णननामाष्टषष्टितमोऽध्या यः ।। ६८।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

भूयः शृणु परं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ।।

कीर्तितं ब्रह्मणा पूर्वं मार्कंडेयस्य पृच्छतः ।। १ ।।

शृणु वत्स महीपृष्ठे शिप्रा दिव्यतरा नदी ।।

तस्यास्तीरे वरं तीर्थं कर्कराजेतिविश्रुतम् ।। २ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ।।

विकारा मानसाः सर्वे चंद्रो मानससंभवः।।३।।

तस्य स्थाने गतो भानुर्याम्यायनकरः परः।।

ऋतुत्रयं समाख्यातं विधूम्रार्चिस्तदुच्यते ।।४।।

तत्र मृताः प्रवर्तंते योगिनोऽपि परंतप।।

चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते ये नरा व्रतवर्जिताः ।।५।।

न तेषां सद्गतिर्वत्स सत्यमेव ब्रवीमि ते ।।

चातुर्मास्ये मृता ये च ये मृता दक्षिणायने ।। ६ ।।

तेषामुद्धरणार्थाय तीर्थमेतद्विनिर्मितम् ।।

कर्कराज इति ख्यातं सर्वलोकेषु गीयते ।। ७ ।।

।। मार्कण्डेय उवाच ।। ।।

भगवन्भवता सर्वं निर्मितं विश्वमूर्तिना ।।

चराचरमिदं विश्वं जगत्सर्वं जगत्पते ।। ८ ।।

चातुमास्ये हरौ सुप्ते धर्माऽऽचारविधिः स्मृतः ।।

तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।। ९ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

शृणु वत्स परं पुण्यं चातुर्मास्यफलं शुभम् ।।

यच्छुत्वा भारते खण्डे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा ।। 5.1.69.१० ।।

मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणः ।।

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।। ११ ।।

मानुष्यं दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता ।।

तत्राऽपि संयमित्वं च तत्र सत्संगमः शुभः ।। १२ ।।

सत्संगमो न यत्राऽस्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि न ।।

चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः ।। १३ ।।

चातुर्मास्ये ऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम्।।

सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च ।। १४ ।।

विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते ।।

स विष्णुराश्रितो नित्यं कर्कराजं सुतीर्थकम्।। १५ ।।

सुपुष्टेन च देहेन जीवितं तस्य शोभनम् ।।

चातुर्मास्ये समायाते हरिर्येनाऽर्चितस्तदा ।। १६ ।।

कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः ।।

संप्राप्य मानुषं देहं चातुर्मास्ये पराङ्मुखः ।। १७ ।।

तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः ।।

मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा।।१८।।

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने।।

चातुर्मास्ये नरः स्नात्वा कर्करात्रे द्विजोत्तम ।

देहशुद्धिं विधायाऽऽदौ मुक्तिमार्गमवाप्नुयात्।। १९।।

तत्राऽपि निर्झरे कूपे तडागे वा सरस्यपि।।

तस्मात्तदधिकं पुण्यं समाख्यातं सुरासुरैः।।5.1.69.२०।।

तेषु यः स्नाति वै नित्यं तस्य पापक्षयो भवेत्।। २२ ।।

तस्मान्नद्यधिका पुण्या समाख्याता सुरासुरैः ।।

पुष्करे च प्रयागे च यत्र क्वाऽपि महाजले ।।२३।।

चातुर्मास्ये तु यः स्नाति पुण्यसंख्या ततोऽधिका।। ।।

रेवायां भास्करे क्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे ।। २४।।

एकाहमपि यः स्नाति चातुर्मास्ये न दुःखभाक्।।

दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः।।२५।।

सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा।।

पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये।।२६।।

स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम्।।

अवंत्यां कर्कराजे तु साक्षाद्विष्णुर्भवेन्नरः।।

क्षणमेकं क्षणार्धं वा चातुर्मास्ये ऽतिलंघयेत् ।। २७ ।।

तिलोदकेनामलसंयुतेन बिल्वोदकेनापि च मज्जयेद्यः ।।

न तस्य जानामि फलाधिकं वै किं तस्य कीदृङ्मुनिभिः प्रणीतम् ।। २८ ।।

गंगां स्मरति यो नित्यमुदपानसमीपतः ।।

तद्गांगेयजलं जातं तेन स्नानं समाचरेत् ।। २९ ।।

गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांऽगुष्ठवाहिनी ।।

पापहा सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः।। 5.1.69.३० ।।

चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् ।।

सर्वतीर्थाऽधिकं स्नानं विष्णुतेजोंऽशसंगतम् ।।३१।।

स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम्ना महाफलम् ।।

सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात् ।। ३२ ।।

विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभ म् ।।

क्रियते विफलं ब्रह्मंस्तद्गृह्णन्ति हि राक्षसाः ।। ३३ ।।

स्नानेन सत्यमाप्नोति सत्ये धर्मः सनातनः ।।

धर्मान्मोक्षपथं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति ।। ।। ३४ ।।

ये चाध्यात्मविदः पुण्या ये च वेदांतपारगाः ।।

सर्वदानप्रदाने च तेषां स्नानेन शुध्यति ।। ३५ ।।

कृतस्नानस्य हि हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठ ति ।।

सर्वक्रियाफलं येषु संपूर्णफलदं भवेत् ।। ३६ ।।

सर्वपापविनाशाय देवतातोषणाय च ।।

चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम् ।। ३७ ।।

निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना ।।

उष्णोदकेन न स्नायाद्रात्रौ शुद्धिर्न जायते ।। ३८ ।।

भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु ।।

चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी ।। ३९ ।।

अशक्त्यां तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति ।।

मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्षुपादोदकेन वा ।। 5.1.69.४० ।।

नारायणाऽग्रतः स्नानं क्षेत्रे तीर्थे नदीषु च ।।

विशेषतोऽपि शिप्रायां तीर्थे कर्काभिधे वरे ।। ४१ ।।

यश्च स्नाति नरो नित्यं स याति वैष्णवं पदम्।।

तस्मात्त्वं भार्गवश्रेष्ठ तत्र गच्छस्व मा चिरम् ।। ४२ ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।।

तानि सर्वाणि तिष्ठंति कर्कराजजले सदा ।। ४३ ।।

कर्कस्थे च दिवानाथे स्नानं कुर्वंति ये नरा ।।

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।। ४४ ।।

चातुर्मास्यं समासाद्य तत्रैव निवसाम्य हम् ।।

नास्ति रेवासमा पुण्या नदी ब्रह्मांडभूतले ।। ४५ ।।

महेशान्नाऽपरो देवो मुक्तिदो न जनार्दनात् ।।

उज्जयिनीसमा नास्ति पुरी कामवर प्रदा ।। ४६ ।।

कर्कराजसमं तीर्थं नास्ति वत्स महीतले ।।

यस्य दर्शनमात्रेण मुक्तिभागी भवेन्नरः ।। ४७ ।।

एवं व्यास समाख्यातं ब्रह्मणा भार्ग वाय च ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महाकालवनं व्रज ।। ४८ ।।

अस्माकं चाऽपि तत्रैव स्थानं परमशोभनम् ।।

चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते यावद्यायात्प्रबो धिनी ।। ४९ ।।

तावत्कालं हि तत्रैव मुक्तिरेव न संशयः ।।

चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते जहाति चेत्कलेवरम् ।। 5.1.69.५० ।।

यमलोके चिरं वासो जायते नाऽत्र संशयः ।।

तस्मात्तुलसिकाभागे शालिग्रामे सुरालये ।। ५१ ।।

आत्मानं हि पणीकृत्य तत्रैव संनियोजयेत् ।।

यावत्प्रबोधिनी चैति द्वादशी द्विज्सत्तम ।।५२।।

पश्चाद्घृतसुवर्णेन मोचयित्वा स्वकं नयेत् ।।

चातुर्मास्योद्भवं दोषं बाधते न च मानवम् ।।५३।।

यस्य शिप्रोदके स्नानं कर्कराजेऽनुजायते ।।

एवं व्यास वरं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ।। ५४ ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागराश्च ये ।।

ते सर्वे च समायांति चातुर्मास्ये द्विजोत्तम।। ५५ ।।

तस्माच्च तद्वरं तीर्थं कर्कराज इति स्मृतम् ।। ५६ ।।

य एतां वै कथां पुण्यां शृण्वंति श्रावयंति च ।।

न तेषां जायते दोषश्चातुर्मा स्योद्भवः कदा ।। ५७ ।। ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये कर्कराजतीर्थ महिमवर्णनंनामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।। ६९ ।। ।। छ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

मेरोश्च दक्षिणे भागे दुग्धकुण्डोत्तरे तथा ।।

ऋषभः पर्वतश्रेष्ठो देवगन्धर्वसेवितः ।। १ ।।

यत्र देवांगना रम्याः क्रीडन्ति सततं द्विज ।।

तत्र रम्यसरोनाम तिष्ठते सर्वकामदम् ।। २ ।।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा सुभगो जायते ध्रुवम् ।।

देवैश्च क्रीडते नित्यं भुवि विख्यातकः परम् ।। ३ ।।

भाद्रपदसिताष्टमी मैत्रर्क्षेण समन्विता ।।

तद्दिनेऽत्र समागम्य स्नानदानादिकाः क्रियाः ।। ४ ।।

करोति सततं व्यास तेषां लोकाः सनातनाः ।।

मेरोश्चेशानके तीर्थं दिव्यं परम शोभनम् ।।५।।

बिन्दुसरेति विख्यातं सर्वकामवरप्रदम्।।

गंगा सरस्वती पुण्या शरयूश्च पयस्विनी ।।६।।

एताः सरिद्वरा यातास्तत्र सत्यवतीसुत ।।

ये सिद्धा ये च साध्याश्च तपस्विनो धृतव्रताः।।७।।

उपासांचक्रिरे तत्र तस्य तीर्थस्य सर्वदा ।।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा सर्वार्थान्प्राप्नुते ध्रुवम् ।।८।।

भाद्रपदे च शुक्ला वै चतुर्थी या प्रकीर्तिता।।

सिद्धा सा सर्वदा प्रोक्ता यत्र जातो गणाधिपः।।९।।

मनःकामेश्वरः ख्यातः सर्वकामवरप्रदः ।।

तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम्।।

मनोरथशतं प्राप्य कामचारी भवेन्नरः ।।5.1.70.१०।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

अस्मिन्क्षेत्रे शुभे ब्रह्मन्महाकालवनोत्तमे ।।११।।

तीर्थानि कतिसंख्यानि देवतायतनानि च ।।

यानि कानि च ख्यातानि तानि नो वद विस्तरात्।। १२ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

शृणु व्यास ऋषिश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम् ।।

अवन्त्यां यानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने ।। १३ ।।

तानि वर्णयितुं शक्तः स्वयंभूश्चतुराननः ।।

वर्षाणामयुतैः षड्भिर्न च वक्तुं कथंचन ।। १४ ।।

यावंतो मेघमालानां बिंदवो हि स्रवंति च ।।

धरित्र्यां तृणसंख्या वै पृथिव्यां सिकतास्तथा ।।१५।।

नभसो ज्योतिषां संख्यां वक्तुं कोऽपि न शक्नुते ।।

न हि तीर्थलिङ्गसंख्याः संत्यवंत्यां तपोधन ।।१६।।

अंतरिक्षे च मेदिन्यां तीर्थभूता पुरी त्वियम् ।।

वापीकूपतडागादि प्रस्रवोद्गरणानि च ।। १७ ।।

नद्यः सरांसि खाताश्च तीर्थभूतं हि सर्वशः ।।

तथापि देवयात्रायां प्रसंगेन निबोध मे ।। १८ ।।

यानि कानि च मुख्यानि तानि तुभ्यं वदाम्यहम् ।।

यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे नित्यं पूर्वाऽऽचीर्णशुभाशुभैः ।। १९ ।।

प्रातरुत्थाय यो नित्यं शुचिः प्रयत मानसः ।।

विष्णुस्मरणसंपन्नः सर्वकामक्रियादिकम् ।। 5.1.70.२० ।।

कृत्वा वै सर्वगंधादितिलाक्षतसमन्वितः।।

स्नात्वा रुद्रसरे तात तथैव च व्रतं चरेत् ।। २१ ।।

ऊर्जमाधवयोश्चैव वैशाखाऽऽषाढयोस्तथा ।।

शिवरात्र्यां विशेषेण देवयात्रा प्रशस्यते ।।२२।।

यस्य देवस्य यत्तीर्थं यस्य देवस्य संनिधौ ।।।

तत्राभिषेकः कार्यो वै देवतायाश्च पूजनम् ।।२३।।

विधिवच्चाचरेद्यस्तु स सर्वंफलमश्नुते ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवयात्रां समाचरेत्।। २४ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

ब्रह्मन्केन प्रकारेण देवयात्रां चरेन्नरः।।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन ।।२५।।

।। सनत्कुमार उवाच ।।।।

शृणु व्यास परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम् ।।

उमामहेश्वरसंवादं देवयात्रादिकर्मसु ।।२६।।

।। उमोवाच ।। ।।

प्रभावः कथ्यतां देव क्षेत्रस्याऽस्य महेश्वर ।।

यानि तीर्थानि विद्यंते यानि लिंगानि संति वै।।

तान्यादितो मे भूमंस्त्वं वदस्व वदतां वर।।२७।।

ईश्वर उवाच।।

शृणु देवि प्रयत्नेन प्रभावं पापनाशनम्।।२८।।

क्षेत्रमाद्यं महादेवि ममातीव प्रियं सदा।।

यत्र शिप्रा महापुण्या दिव्या नवनदी प्रिया।। २९।।

नीलगंगासंगमं च तथा गंधवती नदी।।

चतस्रो मे प्रिया नद्यः कुमुद्वत्यां हि सुव्रते ।। 5.1.70.३० ।।

ईश्वराश्चतुराशीतिस्तथाऽष्टौ संति भैरवाः ।।

एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादश स्मृताः ।। ।। ३१ ।।

षड्वै विनायकाश्चाऽत्र देव्यश्च चतुर्विंशतिः ।।

यतोहमागतो भद्रे महाकालवनोत्तमे ।। ३२ ।।

विष्णुब्रह्मादयः सर्वे ह्यत्रैव निहिताः शुभे ।।

देवैव्याप्तमिदं क्षेत्रं देवि योजनमायतम् ।। ३३ ।।

दश विष्णुः समाख्यातास्तेषां नामानि मे शृणु ।।

वासुदेवो ह्यनंतश्च बलरामो जना र्दनः ।। ३४ ।।

नारायणो हृषीकेशो वाराहो धरणीधरः ।।

विष्णुर्वामनरूपेण शेषशायी श्रियालयः ।। ३५ ।।

दशैते वैष्णवाः प्रोक्ताः सर्वपापहराः पराः ।।३६।।

।। उमोवाच ।। ।।

भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि देवानामनुपूर्वतः ।।

महाकालवने रम्ये ये वसंति सुरेश्वराः ।। ३७ ।।

विनायका भैरवा देव्यो ये संति पवनात्मजाः ।।

रुद्रादित्यास्तथा चाऽन्ये तेषां नामानि मे वद ।। ३८ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

ऋद्धिदः सिद्धिदो नित्यं कामदो वै गणाधिपः।।

विघ्नहा च प्रमोदी च चतुर्थीव्रतकप्रियः।।३९।।

षडेते वै समाख्याता विघ्ननाशकराः पराः।।

उमा चंडीश्वरी गौरी ऋद्धिसिद्धिप्रदा नृणाम् ।।5.1.70.४०।।

वटयक्षिणी वीरभद्रा इत्येताश्चाष्ट मातरः।।।।

महामाया सती ख्याता कपालमातृका तथा ।।

अंबिका शीतला चैव एकानंशा च सिद्धिदा।।४२।।

ब्रह्माणी पार्वती चैव योगिनी योगशालिनी ।।

कौमारी भगवती चैव षट्कृत्तिकास्तथैव च ।। ४३ ।।

चर्पटामातृकाः ख्याता वटमातर एव च ।।

सरस्वती तथा ख्याता महालक्ष्मीश्च वै स्मृता ।। ४४ ।।

योगिनीमातृका ख्याताश्चतुषष्टिस्ततः स्मृताः।।

कालिका च महाकाली चामुण्ड ब्रह्मचा रिणी ।। ४५ ।।

वैष्णवी च समाख्याता वाराही विंध्यवासिनी ।।

अंबा अंबालिका चैव चतुर्विंशतिकाः पराः ।। ४६ ।।

हनूमान्ब्रह्मचारी च कुमारश्च महाबली ।।

चत्वारो वै समाख्याता मया ते पवनात्मजाः ।। ४७ ।।

दंडपाणिश्च विक्रांतो महाभैरवसिताऽसिताः ।।

बटुको बालको नंदी षट् पञ्चाशतिकोऽपरः ।। ४८ ।।

कालभैरवश्च विख्यातः क्षेत्रपालस्तथाष्टमः ।।

अष्टैव भैरवाः ख्याता महापापहराः पराः ।।

कपर्दी च कपाली च कला नाथो वृषासनः ।। ४९ ।।

त्र्यंबकः शूलपाणिश्च चीरवासा दिगम्बरः ।।

गिरीशः कामचारी च सर्वः सर्वांगभूषणः ।। 5.1.70.५० ।।

रुद्राश्चैकादश प्रोक्ताः शत्रुपक्षविनाशनाः ।।

अरुणः सूर्यो वेदांगो भानुरिन्द्रो रविरंशुमान् ।। ५१ ।।

सुवर्णरेताऽहःकर्ता मित्रो विष्णुः सनातनः ।।

इत्येते द्वादशाऽऽदित्याः सर्वरोगहराः पराः ।। ५२ ।।

अगस्त्येश्वरमुख्यानां लिंगानां चतुराशिनाम् ।।

हिमाचलसुते नित्यं नामानि गदतः शृणु ।। ५३ ।।

अगस्त्वेश्वर आख्यातो गुहेश्वरस्ततः परम् ।।

ढुंढेश्वरस्ततः प्रोक्तो डमरुकेश्वरश्च भामिनि ।।५४ ।।

अनादिकल्पेश्वरः शंभुः स्वर्णजालेश्वरः परः ।।

त्रिविष्टपेश्वरो देवः कपालेश्वरसंज्ञकः ।। ५५ ।।

कर्कोटकेश्वरः शंभुः सिद्धेश्वरस्ततः परम् ।।

स्वर्गद्वारेश्वरो रुद्रो लोकपालेश्वरोऽपरः ।। ५६ ।।।

कामेश्वर इति ख्यातः कुटुम्बेश्वरस्ततः परम्।।

इन्द्रद्युम्नेश्वरः ख्यात ईशानेशस्ततः परम् ।। ५७ ।।

अप्सरेश्वरइतिख्यातः कल्कलेश्वर एव च ।।।

नामचंडेश्चरो देवो दिवापापहरोऽपरः ।। ५८ ।।

प्रतिहारेश्वरश्चैव कुक्कुटेशस्ततः परम्।।

मेघनादेश्वरः पुण्यो महाकालेश्वरः परः ।। ५९ ।।।

मुक्तेश्वरः समाख्यातः सोमेश्वरस्ततः परम् ।।

अनरकेश्वरो देवो जटेश्वरस्ततः परम्।। 5.1.70.६० ।।

रामेश्वरो महादेवश्च्यवनेशस्ततः परम् ।।

अखंडेशः समाख्यातः पत्तनेशस्ततः स्मृतः ।। ६१ ।।

आनंदेशस्ततः प्रोक्तः कंथडेशस्ततः परम् ।।

इन्द्रेश्वर इति ख्यातो मार्कंडेशस्ततः परः ।। ६२ ।।

शिवेश्वर इति प्रोक्तः कुसुमेशस्ततः परम्।।

अक्रूरेण इति ख्यातः कुण्डेश्वरस्ततः परम् ।। ६३ ।।

लुम्पेश्वरः समाख्यातो गंगेश्वरस्ततः परम् ।।

शूलेश्वरेति विख्यात ओंकारेशस्ततः स्मृतः ।। ६४ ।।

कंटकेशो महारुद्रः सिंहेश्वरस्ततः परम् ।।

रेवंतेश्वरः परो देवो घंटेश्वरपुरःसरः ।। ६५ ।।

प्रयागेश्वरो महादेवः सिद्धेश्वरस्ततः परम् ।।

मातंगेश्वरः परो देवः सौभाग्येशस्ततो वरः ।। ६६ ।।

रूपेश्वरेति विख्यातो ब्रह्मेश्वरस्ततः परम् ।।

जल्पेश्वरस्ततो देवः केदारेश्वर एव च ।। ६७ ।।

पिशाचेश्वरशंभुश्च संगमेशस्ततः परः ।।

दुर्धर्षेशश्च विख्यातश्चंडादित्येश्वरस्ततः।। ६८ ।।

करभेश्वरः परः प्रोक्तो राजस्थलेश्वरः शिवः ।।

वडलेश्वरस्ततः प्रोक्तो ह्यरुणेशस्ततः स्मृतः ।। ६९ ।।

पुष्पदंतेश्वरो देवो ह्यविमुक्तेश्वरस्ततः ।।

हनुमतेश्वरो देवो विश्वेश्वर स्ततः कम् ।। 5.1.70.७० ।।

स्वप्नेश्वर इति ख्यातः सिद्धेश्वरस्ततः परः ।।

नीलकंठेश्वरो देवः स्थावरेशस्ततः परम् ।। ७१ ।।

कामेश्वर इति प्रोक्तः प्रतिहारेश्वरस्ततः ।।

पशुपतीश्वरः प्रोक्तो विश्वेश्वरस्ततः परः ।।

स्वर्णजालेश्वरः प्रोक्तो मनःकामेश्वरस्ततः ।। ७२ ।।

दुर्वासेश्वरनामासौ नागचंडेश्वरस्ततः ।।

खर्परेशश्च विख्यातो ब्रह्मेश्वरस्ततः परम् ।। ७३ ।।

पातालेश्वर आख्यातो गुप्तेश्वरस्ततः परः ।।

कपिलेश्वर इत्याख्यो योगयोगेश्वरः परः ।। ७४ ।।

भीमेश्वरेति विख्यातो धनुःसहस्राभिधः परः ।।

अग्नीश्वरः परः प्रोक्तो देवेश्वरस्ततः परः ।। ७५ ।।।

द्वादशार्कः समाख्यातो दशाश्वमेधिकेश्वरः ।।

गदाधरेश्वरः ख्यातो वैजनाथेति शंभुराट् ।। ७६ ।।

सोमनाथेश्वरः ख्यातो घुष्मेश्वरस्ततः परः।

भीमशंकर इत्याख्यो घंटेश्वरस्ततः परः ।। ७७ ।।

ऊषरेश्वरसंज्ञश्च चन्द्रादित्येश्वरः परः ।।

केशवार्कः समाख्यातः शक्तिभेदेश्वरः परः ।। ७८ ।।

रामेश्वरः परो देवो वाल्मीकेश्वरशंकरः ।।

ज्वालेश्वरः शिवः प्रोक्तो ह्यभयेशस्ततः परः ।। ७९ ।।

विघ्नहस्तेश्वरः प्रोक्तश्चंचलेशस्ततः परः ।।

पुरुषोत्तमेति विख्यातो वीरेश्वरस्ततः परः ।। 5.1.70.८० ।।

कर्णेश्वरश्च विख्यातः पृथुकेशस्ततः परम्।।

आनंदेशश्च विख्यातः कोटेश्वरस्ततः परः ।। ८१ ।।

अविमुक्तेश्वरः प्रोक्तो हनुमत्केश्वरः परः ।।

विमलेश्वरेति विख्यातश्चंद्रेश्वरस्ततः परः ।। ८२ ।।

बिंदुकेशश्च विख्यातो वालुकेश्वरसंज्ञकः ।।

बृहस्पतीश्वरो देवो ह्यसंख्यातेश्वरस्ततः ।। ८३ ।।

यानि कानि च तीर्थानि तानि लिंगानि सत्तम ।।

तिष्ठंति तत्र पूज्यानि तानि वंद्यानि सर्वशः ।। ८४ ।।

चत्वारो विदिताः सर्वे द्वारपाला महात्मभिः ।।

पिंगलेश्वरेति च ख्यातः पूर्वद्वारे द्विजोत्तम ।। ८५ ।।

दक्षिणे च तथा द्वारे कायावरोहणेश्वरः ।।

बिल्वकेश्वरेति विख्यातः पश्चिमद्वारमाश्रितः ।। ८६ ।।

दर्दुरेश्वरस्ततः प्रोक्तो द्वारे चोत्तरसंज्ञिके ।।

एते चाऽन्ये च बहवो लिंगाख्यास्त्रिभुवनेश्वराः ।। ८७ ।।

महाकालवने रम्ये समाख्याता हि पावनाः ।।

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ।। ८८ ।।

महाकालवने व्यास लिंगसंख्या न विद्यते ।।

तथाऽपि च प्राधान्येन मयाऽत्र परिकीर्तिताः ।। ८९ ।।

यस्य देवस्य यत्तीर्थं तन्नाम्ना परिकीर्तितम् ।।

स्नात्वा दत्त्वा च तद्दानं तत्तीर्थ स्यफलं लभेत् ।। 5.1.70.९० ।।

तथा नवग्रहाः पुण्याः समाख्याताः पुराऽनघ ।।

तेषां नामानि पुण्यानि तीर्थानि च तथा शृणु ।। ९१ ।।

नरादित्य इति ख्यातः सोमेश्वरस्ततः परः ।।

मंगलेश्वरः समाख्यातो बुधेश्वरस्ततः परम् ।। ९२ ।।

बृहस्पतीश्वरः प्रोक्तस्तथा शुक्रेश्वरः शिवः ।।

स्थावरेश्वरो महादेवः समाख्यातो मुनीश्वरैः ।। ९३ ।।

राहुकेतू समाख्यातौ तेषां तीर्थानि सत्तम ।।

तत्तीर्थेषु नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ७ ।।

ग्रहा राज्यं प्रयच्छंति ग्रहा राज्यं हरंति च ।।

ग्रहैस्तु व्यापितं सर्वं त्रैलोक्त्यं सचराचरम् ।। ९५ ।।

ग्रहतीर्थे नरः स्नात्वा ग्रहाणामर्चनं चरेत् ।।

न तस्य ग्रहपीडा वै बाधते हि कदाचन ।। ९६ ।।

एवं व्यास समाख्याता मया देवाश्च तीर्थकाः ।।

यात्रा पुण्यतरा श्रेष्ठा पवित्रा पापनाशिनी ।। ९७ ।।

ग्रहपीडासु चोग्रासु दारिद्र्ये घोरसंकटे ।।

तेषामुद्धरणार्थाय देवयात्रा प्रकीर्तिता ।। ९८ ।।

क्षेत्रस्यांतर्गृहीं नित्यं ये कुर्वंति नरोत्तमाः ।।

न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।। ९९ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् ।।

विद्यावाञ्जायते विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् ।। 5.1.70.१०० ।।

अक्षया संततिस्तस्य शिवलोके महीयते ।। १०१ ।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये देवयात्रांऽतर्गृहीसर्वतीर्थयात्राऽनुक्रमणिकादिकथनंनाम सप्ततितमोऽध्यायः ।। ७० ।। छ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

भगव न्भवता सर्वं कथितं देवमूर्तिना ।।

अवंतीतीर्थमाहात्म्यं पवित्रं वेदसंमितम् ।। १ ।।

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ।।

महाकालवने रम्ये अवंत्यां भुवि सत्तम ।।

तीर्थानि कतिसंख्यानि विद्यंते ह्यत्र सुव्रत ।। २ ।।

।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।

श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम् ।। ।।३।।

उमामहेश्वरसंवादं नारदस्य च धीमतः ।।

नारदेन पुरा पृष्टं प्रश्नमेतद्द्विजोत्तम ।। ४ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि महाकाल वने शुभे ।।

तीर्थानि यानि वर्तंते तानि नो वद विस्तरात् ।। ५ ।।

इति पृष्टस्तदा विप्र नारदेन पुराऽनघ ।।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा उमया सहितो हरः ।। ६ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

शृणुष्व भो ऋषिश्रेष्ठ महाकालवने शुभे ।।

तीर्थानि यानि तिष्ठंति तानि वक्ष्यामि सुव्रत ।। ७ ।।

पुष्कराद्यानि तीर्थानि यानि कानि महीतले ।।

तानि सर्वाणि वर्तंते महाकालवनोत्तमे ।। ८ ।।

असंख्यातसहस्राणि कोटिकोटीनि सत्तम ।।

रुद्रसरे निमज्जंति कोटितीर्थं तथोच्यते ।। ९ ।।

नीहारकणिकावृष्टिं गिरौ वर्षंति किन्नराः ।।

हेमंते चैव दृश्यंते तीर्थे पैशाचमोचने ।। 5.1.71.१० ।।

न हि संख्यां विजानामि तीर्थानां भुवि सत्तम ।।

कियन्ति संति तीर्थानि लिंगानि च तथैव च ।। ११ ।।

तथाऽपि च प्राधान्येन कथयिष्यामि सत्तम ।।

संवत्सरस्य यावंति अहानि च द्विजोत्तम ।। १२ ।।

तावंति प्रापणीयानि प्रसिद्धानि परंतप ।।

वत्सरे परिपूर्णे च जायतेऽवंतियात्रिका ।। १३ ।।

विधिवत्कुरुते यस्तु साक्षाच्छंभुर्भवेच्च सः ।।

मन्वंतरसहस्रेषु काशीवासे च यत्फलम् ।। १४ ।।

तत्फलं जायतेऽवंत्यां वैशाखे पंचभिर्दिनैः ।।

अवंती यात्रा कर्तव्या प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।। १५ ।।

माधवेऽपि विशेषेण ह्यवंतीस्नानमाचरेत् ।।

यो हि वैशाखमासाद्य अवंत्यां व्यास मानवः ।। १६ ।।

संवत्सरव्रती स्नातस्तीर्थेतींर्थे यथाविधि ।।

दत्त्वा दानानि सर्वाणि समूलं फलमश्नुते ।। १७ ।।

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलाञ्छिवलोके महीयते ।।१८।।

माहात्म्यमेतच्छिवभक्तिवर्द्धनं यशस्करं पुण्यविवर्द्धनं च ।।

यः श्रावयेद्वा शृणुयाच्च भक्त्या कुलं समुद्धृत्य हरः पदं व्रजेत् ।। १९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखंडेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये व्याससनत्कुमारसंवादे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैक सप्ततितमोऽध्यायः ।। ७१ ।। ।। छ ।।

।।

इति श्रीस्कांदे महापुराणे पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्यं प्रथमं सम्पूर्णम् ।। ( ५-१) ।।

।।अथ श्रीस्कांदे महापुराणे पञ्चमआवन्त्यखंडे ऽवंतीस्थचतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्यं द्वितीयं प्रारभ्यते।।(५-२)।।

।। श्रीगणेशाय नमः ।।

श्रीमहाकालाय नमः ।।

।। अथावन्त्यखण्डेऽवन्तीस्थचतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्यं प्रारभ्यते ।।

।। उमोवाच ।। ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्याश्च सरितस्तथा ।।

कथ्यतां तानि यत्नेन श्राद्धं येषु प्रदीयते ।। १ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

अस्ति लोकेषु विख्याता गंगा त्रिपथगामिनी ।।

सेविता देवगंधर्वैर्मुनिभिश्च निषेविता ।। २ ।।

तपनस्य सुता देवी यमुना लोकपावनी ।।

पितॄणां वल्लभा देवि महापातक हारिणी ।। ३ ।।

चन्द्रभागा वितस्ता च नर्मदाऽमरकंटके ।।

कुरुक्षेत्रं गया देवि प्रभासं नैमिषं तथा ।।४।।

केदारं पुष्करं चैव तथा कायावरोहणम् ।।

तथा पुण्यतमं देवि महाकालवनं शुभम् ।। ५ ।।

यत्रास्ते श्रीमहाकालः पापेंधनहुताशनः ।।

क्षेत्रं योजनपर्यंतं ब्रह्महत्याविनाशनम् ।। ६ ।।

भुक्तिदं मुक्तिदं क्षेत्रं कलिकल्मषनाशनम् ।।

प्रलयेऽप्यक्षयं देवि दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि ।। ७ ।।

।। उमोवाच ।। ।।

प्रभावः कथ्यतां देव क्षेत्रस्यास्य महेश्वर।। ८ ।।

यानि तीर्थानि वंद्यानि यानि लिंगानि संति वै ।।

तान्यहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ।। ९ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

शृणु देवि प्रयत्नेन प्रभावं पापनाशनम् ।।

क्षेत्रमाद्यं महादेवि ममातीव प्रियं सदा ।। 5.2.1.१० ।।

यत्रास्ति च महापुण्या सर्वपापहरा परा ।।

तथा गंधवती पुण्या दिव्या नवनदीप्रिया ।। ११ ।।

नीलगंगा चतुर्थी तु श्रेष्ठा नद्यः प्रकीर्तिताः ।।

आसां तु संगमे स्नात्वा श्राद्धं यः कुरुते नरः ।। ।। १२ ।।

गंगायास्त्रिगुणं देवि चतुर्वर्गफलप्रदम् ।।

क्षेत्रं योजनपर्यंतमवंत्या विद्धि सुव्रते ।। १३ ।।

सिद्धलिंगानि तिष्ठंति भुक्तिमुक्तिकराणि च ।।

ईश्वराश्चतुराशीतिस्तथाष्टौ संति भैरवाः ।। १४ ।।

एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादश स्मृताः ।।

षड्वै विनायकाश्चात्र चतुर्विंशतिमातरः ।। १५ ।।

यदाहं गतवांस्तत्र महाकालवने शुभे ।।

ब्रह्मविष्ण्वादयः सर्वे तत्राजग्मुर्मुदान्विताः ।। १६ ।।

एभिर्व्याप्तं क्षेत्रमिदं देवि योजनमायतम् ।।

दश स्थानगतो विष्णुः सर्वपापप्रणाशनः ।। १७ ।।

एतन्नामानि योऽधीते प्रभाते भक्तितः पुमान् ।।

विमुक्तः सर्वपापैस्तु रुद्रलोकं स गच्छति ।। १६ ।।

।। उमोवाच ।। ।।

चतुराशीतिलिंगानि त्वयोक्तानीह यानि तु।।

तानि विस्तरतो ब्रूहि सर्वपापहराणि तु ।। १९ ।।

।। हर उवाच ।। ।।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तेषां नामानि यानि च ।।

ख्यातं पृथिव्यां प्रथममगस्त्येश्वरमुत्तमम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो नरो भवेत् ।। 5.2.1.२० ।। ।।

।। उमोवाच ।। ।।

अगस्त्येश्वरनामेह कथं लब्धमनेन वै।।

कस्मिन्स्थाने कथं जातं विस्तराद्वक्तुमर्हसि ।। २१ ।।

।। हर उवाच ।। ।।

शृणु देवि महाभागे कथामस्य पुरातनीम् ।।

सर्वपापप्रशमनीं समीहितफलप्रदाम्।।२२।।

पुराऽसुरैर्जिता देवा निरुत्साहाश्च ते ततः।।

भागाश्चैषां हृताः सर्वे निराशाः पितरः कृता ।।

भ्रष्टैश्वर्य्यास्तदा देवि चेरुर्देवा महीतले ।। २३ ।।

ततः कदाचित्ते दीना दीप्तमादित्यवर्चसम्।।

ददृशुस्तेजसायुक्तमगस्त्यं विपुलव्रतम् ।। २४ ।।

अभिवाद्य ततो देवा दृष्ट्वा तं तेजसा वृतम् ।।

इदमूचुर्महात्मानमगस्त्यं लोकविश्रुतम् ।। २५।।

दानवैर्निर्जिता युद्धे सर्वे स्वर्गाच्च पातिताः ।।

ततस्त्वं नो भयात्तीव्रात्त्रायस्व मुनिपुंगव ।। २६ ।।

इत्युक्तः स तदा देवैरगस्त्यः कुपितोऽभवत् ।।

प्रजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निरिव संक्षये ।। २७ ।।

तदा दीप्तांशुजालेन निर्दग्धा दानवास्तथा ।।

अंतरिक्षान्महादेवि पतिताश्च सहस्रशः ।। २८ ।।

दह्यमानास्ततो दैत्या स्तस्यागस्त्यस्य तेजसा ।।

ऋषेश्च दानवाः सर्वे पातालं वव्रजुर्भयात् ।। २९ ।।

ततो ऽगस्त्यो महात्मा वै तान्हत्वा शोकमूर्छितः ।।

बभूवातिशयं चासौ चिंतयोद्विग्नमानसः ।। 5.2.1.३० ।।

कृतं घोरं महत्पापं हता यद्दानवा मया ।।

अहिंसा परमो धर्मो मनुना कथ्यते यतः ।।

किं करोमि क्व गच्छामि कथं शुध्येय चाप्यहम् ।। ३१ ।।

एवं चिंतयतस्तस्य समागच्छत्पितामहः ।।

प्रोवाच स मुनिं तत्र कस्मात्त्वं शोकविह्वलः ।। ३२ ।।

लक्ष्यसे मुनिशार्दूल कारणं कथ्यतां त्वरम् ।।

स ब्रह्माणं नमस्कृत्य कथयामास पृच्छतः ।। ३३ ।।

देवदेव जगन्नाथ दाहोंतर्मानसं मम ।।

ब्रह्महत्या समायाता यन्मया दानवा हताः ।। ३४ ।।

ममोपायं समाचक्ष्व प्रसादत्सुरसत्तम ।।

बहुकालार्जितं देव गतं मे संक्षयं तपः ।।३५।।

प्रोवाचेदं सुरश्रेष्ठः शृणु त्वं यत्नतः परम्।।

उपायं सर्वपापस्य क्षयो येन भवेद्ध्रुवम्।।३६।।

महाकालवने दिव्ये यक्षगंधर्वसेविते।।

उत्तरे वटयक्षिण्या यत्तल्लिंगमनुत्तमम्।।३७।।

पिशाचस्यापि तीर्थस्य भागे दक्षिणतः स्थितम् ।।

तं समाराध्यतः सर्वं पापं नाशमवाप्नुयात् ।। ३८ ।।

आराधय शुभं लिंगं सर्वपापप्रणा शनम् ।।

बाढं प्रोवाच धर्मात्मा महाकालवनं ययौ ।।३९।।

तस्मिन्स लिंगे देवेशि समाराधनतत्परः ।।

बभूवाहर्निशं भक्त्या तद्ध्यानैकरतो मुनिः ।। 5.2.1.४० ।।

अहं तुष्टस्तदा देवि मुनेस्तस्य महात्मनः ।। ४१ ।।

प्रोक्तं मया महाभाग मुने शृणु समाहितः ।।

वरं वरय विप्रेंद्र यत्ते मनसि वर्त्तते ।। ४२ ।।

तुष्टोऽहमनया भक्त्या तपसा दुष्करेण तु ।।

लिंगस्यास्य प्रभावेण जातस्त्वं निर्मलोऽधुना ।।४३।।

प्रणष्टा ब्रह्महत्या ते दानवोत्था मुनीश्वर ।।

मदीयं वचनं श्रुत्वा तेनोक्तं वरवर्णिनि ।। ४४ ।।

यदि देव प्रसन्नस्त्वं शरणागतवत्सलः ।।

त्वदंघ्रियुगले भूयान्मम भक्तिर्महेश्वर ।। ४५ ।।

तपस्यथ तथा धर्मे न मे विघ्नो भवेदिति ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुंभयोनेर्महात्मनः ।।

मया प्रोक्तं विशालाक्षि मुने एवं भविष्यति ।। ४६ ।।

यस्त्वया पूजितो देवो ब्रह्महत्याविनाशनः ।।

त्वन्नाम्ना त्रिषु लोकेषु सोऽहं ख्यातो भविष्यति ।। ४७ ।।

अगस्त्येश्वरदेवोपि विख्यातो भुवनत्रये ।।

एवमुक्तो मया देवि स विप्रस्तत्र संस्थितः ।।

कृपया तस्य लिंगस्य पंचमुद्राविभूषितः ।। ४८ ।।

ये नरास्तन्महालिंगं निरीक्षिष्यंति भक्तितः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ताः सर्वकामैरलंकृताः।।४९।।

भविष्यंति महात्मानः पुत्रैश्वर्यसमन्विताः ।।

अंतकाले च मां यांति विमानैः सर्वकामदैः ।।5.2.1.५०।।

स्तुता गंधर्वमुख्यैश्च रुद्रलोके च शाश्वते ।।

येऽर्चयंति सदा देवमगस्त्वेश्वरसंज्ञकम्।।५१ ।।

कृतपुण्या नरा मर्त्त्यास्ते यांति परमं पदम् ।।

संस्मृते देवदे वेशे नराणां कोटिजन्मजम्।।५२।।

अशुभं क्षयमाप्नोति कस्तं न प्रणमेच्छिवम्।।

यः प्रणम्य नरो भक्त्या देवं तं च निषेवते।।५३।।

मुच्यते ब्रह्महत्यादिपा तकैर्नरकप्रदैः ।। ५४ ।।

राजसूयशतेनैव यत्पुण्यं च भविष्यति ।।

तत्पुण्यमधिकं देवि दर्शनाच्च भविष्यति ।। ५५ ।।

किं तीर्थैर्विविधैः स्नानैः किं दानैर्विविधैः कृतैः ।।

ते प्राप्स्यंति फलं सर्वे मत्प्रसादान्न संशयः ।।५६।।

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दिने सोमस्य शक्तितः ।।

यः करिष्यति लिंगस्य पूजा भक्तिसमन्वितः ।।

कुलानां तारयत्येव मातृकं पितृकं शतम् ।।५७।।

ये च पश्यंति पुरुषा भावहीनाः प्रसंगतः ।।

न ते पश्यंति संसारे नरकं वै कदा चन ।। ५८ ।।

एतत्ते कथितं देवि लिंगमहात्म्यमुत्तमम् ।।

प्रथमं कथितं लोके द्वितीयं शृणु यत्नतः।। ५९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिंगमाहात्म्येऽगस्त्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। ।। छ ।।

श्रीरुद्रउवाच ।। ।।

शृणु गुहेश्वरं लिंगं द्वितीयं पापनाशनम् ।।

यस्य दर्शनमात्रेण जायते सिद्धिरुत्तमा ।। १ ।।

पुरा राथंतरे कल्पे देवदारुवने शुभे ।।

ऋषिर्मंकणकोनाम वेदवेदांगपारगः ।।

योगाभ्यासरतो नित्यं शांतिदांतिसमास्थितिः ।। २ ।।

सिद्धिकामस्तपस्तेपे कथं सिद्धो भवाम्यहम् ।।

रक्तमयविकारोयं कथं यास्यति संक्षयम् ।। ३ ।।

इति संचिंत्य हृदये प्रारब्धं तप उत्तमम् ।।

बहून्यब्दसहस्राणि तस्यातीतानि पार्वति ।। ४ ।।

कस्मिंश्चिदथ काले तु विद्धस्य पर्वतात्मजे ।।

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेण तदैव हि ।। ५ ।।

स च दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः ।।

मेने सिद्धिं परां प्राप्तां सगर्वो वाक्यमब्रवीत् ।। ६ ।।

अहो तपःप्रभावोऽयं प्राप्ता सिद्धिर्मयाद्य वै ।।

मत्तुल्यो नास्ति वै विप्रो येन सिद्धिः समागता ।। ७ ।।

शरीरं कुत्सितं चेदं मलमूत्रेण संयुतम् ।।

मन्त्रस्नायुवसापृक्तमांसशोणितपूरितम् ।।

हर्षेण महता युक्तः स ननर्त्त द्विजस्तथा ।। ८ ।।

एतस्मिन्नृत्यति विप्रे जगत्स्थावर जंगमम् ।।

अनृत्यद्रागसंयुक्तं प्रभावात्तस्य वै मुनेः ।। ९ ।।

न स्वाध्यायो वषट्कारः कर्मकांडो न च क्वचित् ।। 5.2.2.१० ।।

एतस्मिन्नंतरे देवा ब्रह्मविष्णु पुरःसराः ।।

मामूचुर्विस्मिताः सर्वे नाथ नृत्यं तदा कुरु ।। ११ ।।

ऋषौ मंकणके देव नृत्यति नृत्यति सर्वतः ।।

सदेवासुरमानुष्यं सर्वं लोकत्रयं विभो ।। १२ ।।

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभिता मेघपंक्तयः ।।

शिखराणि विशीर्यंते धरणी पीडिता भृशम् ।। १३ ।।

स्रोतोमात्रा महानद्यो ग्रहा उन्मार्गतः स्थिताः ।। १४ ।।

त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावन्नायाति संक्षयम् ।।

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो विना त्वया ।। १५ ।।

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा त्रिदशानां यशस्विनि ।।

प्रतिज्ञातं मयात्यर्थं गत्वा तस्य समीपतः ।। १६ ।।

द्विजरूपं समास्थाय मया पृष्टो द्विजोत्तमः ।।

किमर्थं नृत्यसि ब्रह्मन्कस्मात्ते हर्ष आगतः ।। १७ ।।

विरुद्धमृषिधर्माणां कामरागेण नर्त्तनम् ।।

गीतं च नर्त्तनं चैव युवतीजनवल्लभम् ।। १८ ।।

ब्राह्मणस्य तपो भ्रंशः सदाचारस्य सत्तम ।।

इति मत्वा द्विजश्रेष्ठ किमर्थं नृत्यसे भृशम्।। १९ ।।

।। ऋषिरुवाच ।। ।।

किं न पश्यसि भो ब्रह्मन्कराच्छाकरसं च्युतम् ।।

अतएव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः ।। 5.2.2.२० ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हासोऽतीव मया कृतः ।।

अंगुष्ठस्ताडितः स्वीयोंगुल्यग्रेण च पार्वति ।। २१ ।।

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् ।।

हासेनोक्तो विशालाक्षि सगर्वो ब्राह्मणो मया ।। २२ ।।

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् ।।

न नृत्येहं न मे हर्षस्तथापि मुनिस्सम ।। २३ ।।

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं लज्जितो द्विजसत्तमः ।।

धैर्यं च तादृशं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ।। २४ ।।

अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विस्मितेनांतरात्मना ।।

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् ।। २५ ।।

नान्यस्य विद्यते शक्ति रीदृशी भुवनत्रये ।।

तस्मात्क्षमस्व देवेश मयाज्ञानादनुष्ठितम् ।। २६ ।।

तपःक्षयकरं कर्म विरुद्धं नर्त्तनं सताम्।।

बहुकालार्जितं पुण्यं तपसा दुष्क रेण तु ।।

तद्गतं सहसा देव मदीयं नर्त्तनेन सु ।। २७ ।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मयोक्तो द्विजसत्तमः ।।

वरं वरय भद्रं ते तुष्टोऽहं द्विजसत्तम ।। २८ ।।

ज्ञानेनानेन विप्रेंद्र कं ते कामं करोम्यहम् ।।२९ ।।

ऋषिरुवाच ।। ।।

यदि देव प्रसन्नस्त्वं शरणागतवत्सल ।।

यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्।।5.2.2.३०।।

मया प्रोक्तं प्रसन्नेन तस्य विप्रस्य पार्वति ।।

तपस्ते वर्द्धतां विप्र महाकालवनं व्रज।।३१।।

तत्रास्ते सर्वदा पुण्या सप्तकल्पोद्भवा गुहा।।

पिशाचेश्वरदेवस्य उत्तरेण व्यवस्थिता ।। ३२ ।।

तत्र द्रक्ष्यसि यल्लिंगं सप्तकल्पोद्भवं शुभम्।।

तस्य दर्शनमात्रेण तपस्ते वृद्धिमेष्यति ।।३३।।

काम क्रोधोद्भवं पापं लोभमोहसमन्वितम् ।।

ईर्ष्यामत्सरजं चैव नाशं याति च किल्बिषम् ।।३४।।

मदीयं वचनं श्रुत्वा स विप्रो वेदपारगः ।।

श्रुत्वा च नियमं देवि मदुक्तं स ततो द्विजः ।। ३५ ।।

निःसृतो नियतो भूत्वा नमस्कृत्य पुनःपुनः ।।

आजगाम गुहा यत्र महाकालवनोत्तमे।। ३६।।

ददर्श तत्र तल्लिंगं तपसो वर्द्धनं परम् ।।

द्वादशादित्यसंकाशो जातो वै लिंगदर्शनात् ।।३७।।

एतस्मिन्नंतरे देवि देवैरुक्तं नभस्तले ।।

गोप्यं लिंगं गुहोत्थं तु दृष्टं मंकणकेन तु ।।३८।।

सिद्धिः प्राप्ता द्विजेनैव दर्शनेन सुदुर्लभा ।।

तस्माद्गुहेश्वरो देवि भविष्यति महीतले ।।३९।।

भक्त्या परमयोपेता ये द्रक्ष्यंति गुहेश्वरम् ।।

न तेषां जायते विघ्नो धर्मस्य तपसस्तथा ।। 5.2.2.४० ।।

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां दर्शनं यः करिष्यति ।।

ब्रह्मलोकं गमिष्यंति पितरस्तस्य देहिनः ।। ४१ ।।

अत्रागत्य प्रयत्नेन दर्शनं यः करिष्यति ।।

उद्धरिष्यति चात्मानं पुरुषानेकविंशतिम्।। ४२ ।।

कृत्वा पापसहस्राणि दर्शनं यः करिष्यति ।।

स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ।। ४३ ।।

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ।।

दर्शनात्तस्यलिंगस्य सर्वं यास्यति संक्षयम् ।। ४४ ।।

यत्किंचिदशुभं कर्म जन्मकोटिशतार्जितम् ।।

क्षयं यास्यति तत्सर्वं स्पर्शमात्रेण नान्यथा ।। ४५ ।।

महापातकयुक्ता हि देहिनो ये महीतले ।।

तेऽपि लिंगं समासाद्य मुच्यंते सर्वपातकैः ।। ४६ ।।

इत्युक्त्वा स द्विजो देवि दिव्यो मंकणको मुनिः ।।

कृत्वाश्रमपदं पुण्यं तत्रैव तपसि स्थितः ।। ४७ ।।

एष वै कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ।।

श्रवणात्कीर्त्तनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४८ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखंडे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्ये गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। श्रीरुद्र उवाच ।। ।।

ढुंढेश्वरं तृतीयं तु सुखस्वर्गफलप्रदम् ।।

सर्वपापहरं लिगं नृणां दुष्कृतनाशनम् ।। १ ।।

ढुंढश्चासीत्पुरा देवि कैलासे गणनायकः ।।

स च कामी दुराचारो व्यसनोपहतेन्द्रियः ।। २ ।।

गतोऽसौ शक्रलोकं तु कौतुकार्थं यदृच्छया ।।

यत्र नृत्यति सा रंभा शक्रस्याग्रे विवृण्वती ।। ।। ३ ।।

भावान्बहुविधान्रम्यान्दृष्टिहस्तादिकाञ्छुभान्।

सूचीविद्धादिकरणान्पताकादिकहस्तकान्।।

नृत्यं हस्तादिसंयुक्तं लयतालानुगं तथा ।।४।।

शक्रोऽपि त्रिदशैः सार्द्धं तन्मुखासक्तलोचनः ।।

बभूव हृष्टचेता वै हृषितांगरुहाननः ।। ५ ।।

एतस्मिन्नंतरे देवि ढुंढस्तल्ललितेन तु ।।

कामरागवशेनैव भाव्यर्थेन च मोहितः ।। ६ ।।

तेन रंगरता रंभा पुष्पगुच्छेन ताडिता ।।

स शप्तो वासवेनैव दृष्ट्वाऽन्यायं गणस्य तु ।। ७ ।।

पत त्वं मानुषं लोकं रंगभंगस्त्वया कृतः ।।

इति शप्तो गणो देवि शक्रेणामिततेजसा ।। ८ ।।

पतितो मानुषे लोके विसंज्ञो विह्वलेन्द्रियः ।।

कादिग्भूतो हतो त्साहो विललाप पुनःपुनः ।। ९ ।।

अहोऽन्यायफलं प्राप्तं मया मोहादनुष्ठितम् ।।

तस्मान्नीतिर्विधातव्या पुरुषेण विजानता ।। 5.2.3.१० ।।

न्यायमार्गं समाश्रित्य येन सिद्धिर्भवेन्मम ।। ११ ।।

इत्युक्त्वा स तपस्तेपे महेंद्रे पर्वतोत्तमे ।।

श्रीशैले मलये विंध्ये पारियात्रे यमालये ।। १२ ।।

नो सिद्धोऽसौ यदा देवि तदा गंगामहत्तटम् ।।

यमुनां चंद्रभागां च वितस्तां नर्मदां नदीम् ।। १३ ।।

गोदावरीं भीमरथीं कौशिकीं शारदां शिवाम् ।।

चर्मण्वतीं समासाद्य स्नात्वा त्यक्तक्रियोऽभवत् ।। १४ ।।

तीर्थं व्यर्थं तपो व्यर्थं तीर्थयात्राफलं यतः ।।

न प्राप्तं च मयाभीष्टमटता कर्मभूमिषु ।। १५ ।।

एतस्मिन्नंतरे देवि वागुवाचाशरीरिणी ।।

आश्वासयंती गणपं महाकालायने व्रज ।। १६ ।।

प्रयागाद्यानि तीर्थानि पृथिव्यां यानि संति वै ।।

सदा सिद्धिकरं तेषां महाकालं विशिष्यते ।। १७ ।।

तत्रास्ते सुमहापुण्यं लिंगं सर्वार्थसाधकम् ।।

पिशाचेश्वरसांनिध्ये तमाराधय सत्वरम् ।। १८ ।।

प्रसादात्तस्य लिंगस्य पुनर्यास्यसि शांकरम् ।।

लोकं तेजस्विनां गम्यं दुर्लभं पापिनां सदा ।। १९ ।।

इति श्रुत्वा ततो वाणीमाकाशस्थां गणस्तदा ।।

आजगाम मुदा युक्तो महाकालवनोत्तमे ।। 5.2.3.२० ।।

ददर्श तत्र तल्लिंगं सर्वसंपत्करं शुभम्।।

पूजयामास देवेशं भक्त्या परमया युतः ।। २१ ।।

लिंगमध्यात्ततो वाणी निःसृता पर्व तात्मजे ।।

अहो तुष्टोस्मि ते वत्स किं कामं प्रददाम्यहम् ।। २२ ।।

।। ढुंढ उवाच ।। ।।

यदि तुष्टोऽसि देवेश शरणागतवत्सल ।।

त्वत्पादपंकजे भूयाद्भक्तिर्मेऽविचला सदा ।। २३ ।।

वरमेनं प्रयच्छाशु यदि तुष्टो महेश्वरः ।। २४ ।।

ये च त्वां मानवा देव पश्यंति परमेश्वर ।।

पापात्सद्यो विनिर्मुक्तास्ते भवंतु महीतले ।। २५ ।।

ढुंढस्य भाषितं श्रुत्वा लिंगेनोक्तं यशस्विनि ।।

ये च मां पूजयिष्यंति श्रद्धया परया पुनः।।

ते भविष्यंति सततं सदा पातकवर्जिताः ।। २६ ।।

लप्स्यंति ते परान्कामान्भविष्यंति गणोत्तमाः।।

पूज्याः सर्वेषु लोकेषु सर्वालंकारभूषिताः ।।२७।।

एवं लब्धवरो ढुंढः प्रांजलिः पुनरब्रवीत् ।।

मन्नाम्ना प्रथितं लिंगं संभूयाद्भुवने सदा ।। २८ ।।

एवमस्त्विति लिंगेन प्रोक्तं तुष्टेन पार्वति ।।

तदाप्रभृति विख्यातो देवो ढुंढे श्वरः परः ।। २९ ।।

यस्य दर्शनमात्रेण सदा सिद्धिर्भवेन्नृणाम्।। 5.2.3.३० ।।

भक्त्या ये पूजयिष्यंति देवं ढुंढेश्वरं परम् ।।

आजन्मप्रभवं पापं तेषां यास्य ति तत्क्षणात् ।।३१।।

स एव सुकृती लोके स एव मम वल्लभः।।

यः पश्यति नरो भक्त्या लिंगं ढुंढेश्वरं परम् ।। ३२ ।।

राजसूयशतेनैव यत्पुण्यं च भविष्यति ।।

ततो भविष्यत्यधिकं ढुंढेश्वरनिरीक्षणात्।।३३।।

मानसं वाचिकं वापि कायिकं गुह्यसंभवम् ।।

प्रकाशं वाऽप्रकाशं च प्रसंगादपि यत्कृ तम् ।।

तत्सर्वं यास्यति क्षिप्रं ढुंढेश्वरस्य दर्शनात्।।३४।।

इत्युक्तस्तु मया देवि स ढुंढो गणनायकः ।।

कृतो लिंगस्य माहात्म्याद्गतो लोके मदीयके ।।

रेजे च गणपैः सार्द्धं ममाभीष्टतरोऽभवत्।।३५।।

एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ।।

श्रवणात्कीर्त्तनाद्वापि मम लोके महीयते ।।३६।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिंगमाहात्म्ये ढुंढेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।।३।। ।।

श्रीमहादेव उवाच ।।

ख्यातोऽवंत्यां चतुर्थोऽसौ देवो डमरुकेश्वरः।।

दृष्टे यस्मिञ्जगन्नाथे याति पापं च संक्षयम् ।।१।।

पुरा वैवस्वते कल्पे रुरुर्नाम महासुरः ।।

तस्य पुत्रो महाबाहुर्वज्रोनाम महाबलः ।।

बभूव सुमहाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भयंकरः ।। २ ।।

तेन देवाः स्वाधिकाराच्चालितास्त्रिदशाल यात् ।। ३ ।।

ततो नीतं धनं तेषां ब्रह्माणं ते ततो ययुः ।।

ब्रह्मापि भयसंविग्नो बभूवाकुलितेंद्रियः ।। ४ ।।

ज्ञात्वावध्यं सुरैः सार्धं सर्वैः सोऽथमहा बलः ।।

तेषु नष्टेषु ये विप्रा यज्वानोऽथ तपस्विनः ।।

ताञ्जघान स दुष्टात्मा ये चान्ये धर्मचारिणः ।। ५ ।।

निःस्वाध्यायवषट्कारं तदासीद्धरणीत तलम्।।

नष्टयज्ञोत्सवं देवि हाहाभूतमचेतनम् ।। ६।।

ततः प्रव्यथिता देवास्तथा सर्वे महर्षयः ।।

समेत्यामंत्रयन्मंत्रं वधार्थं तस्य दुर्मतेः ।। ७ ।।

ततः कायोऽभवत्सद्यः सर्वेषां पुरतस्तदा ।।

तेषां चिंतयतां देवि तेजःपुंजेन चावृतः ।। ८ ।।

तस्मात्कृत्या समुत्पन्ना दिव्या कमललोचना ।।

द्योतयंती दिशः सर्वाः स्वतेजोभिः समंततः ।। ९ ।।

साब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्कस्मात्सृष्टा ह्यहं सुराः ।।

यत्कर्तव्यं मया कर्म तच्छीघ्रं संनिवेद्यताम् ।। 5.2.4.१० ।।

ततस्तु त्रिदशाः सर्वे श्रुत्वा तस्याः शुभा गिरः ।।

आचख्युः सकलं तस्यै तदा वज्रस्य चेष्टितम् ।। ११ ।।

श्रुत्वा जहास सा देवी साट्टहासं मुहुर् मुहुः ।।

तस्या हसंत्या निःसस्रुः कन्याः कमललोचनाः ।। १२ ।।

पाशांकुशधरा रौद्रा ज्वालामालावृताननाः ।।

फेत्कारेण च संनादैश्चालयंत्यश्चराचरम् ।। १३ ।।

गताः सर्वा महादेवि यत्र वज्रो महासुरः ।।

युद्धं तु तुमुलं जातं ताभिस्तस्य भयावहम् ।। १४ ।।

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैर्व्याप्तं चैव दिगंतरम् ।।

संनद्धाखिलसैन्यास्ते युयुधुः समरे भृशम् ।। १५ ।।

ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् ।।

ततो मातृगणं क्रुद्धं मर्द्दयन्तं महासु रान् ।।

पराङ्मुखं बलं दृष्ट्वा वज्रो मायामथासृजत् ।। १६ ।।

तामसींनाम दुःसाध्यां यया मुह्यति कन्यकाः ।। १७ ।।

तमोभूते ततस्तस्मिन्सा देवी भयविह्वला ।।

ताभिः सार्द्धं समायाता महाकालवनोत्तमम् ।। १८ ।।

कपालवान्हरो यत्र लिंगाकारेण संस्थितः ।।

ज्ञात्वा मातृगणं नष्टं ततो मायाप्रभावतः ।। १९ ।।

वज्रोऽपि त्रिदशाञ्ज्ञात्वा देव्या सार्द्धमथोपि(षि?)तान् ।।

आजगाम तमुद्देशं स्वसैन्यपरिवारितः ।। 5.2.4.२० ।।

महाकालवने दिव्ये रथकोटिशतैर्वृतः।।

समंताच्च वनं देवि तत्क्रुद्धो वाक्यमब्रवीत् ।।२१।।

अद्य देवान्हनिष्यामि तया साकं सुदुष्टया ।।

कन्याभिः सह या नष्टा तमोमायाबलेन तु।।२२।।

एतस्मिन्नंतरे काले नारदो मुनिसत्तमः।।

सोत्सुकस्तु समायातो मंदरे चारुकंदरे।। २३ ।।

कथयामास देवनां वज्राद्देवपराभवम्।।२४।।

महाकालवने देव ताडितास्त्त्रिदशाः प्रभो।।

वज्रेण रुरुपुत्रेण तस्माद्याहि महेश्वर।।२५।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा ततोऽहं परमेश्वरि।।

मंदरादागतस्तूर्णं कृत्वा रूपं सुभैरवम्।।२६।।

सर्पैर्लसद्भिरत्युग्रैर्भीषणैर्गणसंवृतः।।

अग्रे दृष्टं महत्सैन्यं दानवानां भयावहम्।।२७।।

महाकालवनं रुद्धं समंतादसुरेण तु ।।

वज्रेण रुरुपुत्रेण दुःसहेन यशस्विनि ।। २८ ।।

तदागत्य मया ताड्य रौद्रं डमरुकं तथा ।।

मोहितं सहसा सैन्यं वज्रस्यैव दुरात्मनः ।। २९ ।।

डमरुकस्य नादेन ह्युत्थितं लिंगमुत्तमम् ।।

विदार्य वसुधां देवि ज्वालामालाकुलं तदा ।। 5.2.4.३० ।।

तस्य लिंगस्य च तदा महाज्वाला विनिर्गता ।।

एकदेशाद्वरारोहे ब्रह्मांडव्यापिनी तथा ।। ३१ ।।

लिंगस्यान्यप्रदेशात्तु वायुः समभवन्महान् ।। ३२ ।।

तेजोज्वालासमूहेन वातेन प्रेरितेन च ।।

सह चक्रेण तत्सैन्यं दग्धं भस्मत्वमागतम् ।। ३३ ।।

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ।।

नमश्चक्रुर्ह ते तस्मिन्रुरुपुत्रे महाबले ।। ३४ ।।

अस्य देवस्य माहात्म्याद्दग्धो वज्रो महाबलः ।।

ससैन्योभूत्ततस्तस्मादेष डमरुकेश्वरः ।।

ख्यातिं यास्यति लोकेस्मिन्सर्वकामफलप्रदः ।। ३५ ।।

डमरुकस्य तु नादेन जातो यस्मान्महीतले ।।

अतः पूज्यवरो देवो भविष्यति न संशयः ।। ३६ ।।

दृष्ट्वा ये पूजयिष्यंति देवं डमरुकेश्वरम् ।।

ते सर्वे दुःखनिर्मुक्ता भविष्यंति गतज्वराः ।। ३७ ।।

चांद्रायणानां विधिवच्छतानामथ यत्फलम् ।।

तत्फलं समवाप्नोति डमरुकेश्वरपूजनात् ।। ३८ ।।

अस्मिन्स्थाने स्थितं लिंगं भक्त्या डमरुकेश्वरम् ।।

प्रसंगादपि पश्यंति ह्यपि पापपरा नराः ।। ३९ ।।

तेऽप्यवश्यं तु यास्यंति रुद्रलोकं सनातनम् ।।

भक्ताः स्तोष्यंति ये लिंगं ख्यातं डमरुकेश्वरम् ।।5.2.4.४०।।

मानसैः पातकैर्मुक्ता यास्यंति परमं पदम् ।।

अश्वमेधसहस्रं तु वाजपेयशतं भवेत् ।।

गोसहस्रफलं चात्र दृष्ट्वा प्राप्स्यंति मानवाः ।। ४१ ।।

यो याति संगरे धीरो दृष्ट्वा डमरुकेश्वरम् ।।

जयेद्रिपूनथांते स रुद्रलोके महीयते ।। ४२ ।।

एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ।।

स्तुतस्तु कीर्तितश्चैव सर्वाभीष्टफलप्रद ।। ४३ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्ये डमरुकेश्वरूमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्थोऽ ध्यायः ।। ४ ।। ।। छ ।। ।।

।। श्रीरुद्र उवाच ।। ।।

अनादिकल्पेश्वरं देवं पंचमं विद्धि पार्वति ।।

सर्वपापहरं नित्यमनादिर्गीयते सदा ।। १ ।।

कल्पस्यादौ पुरा देवि लिंगमेतद्विनिर्गतम् ।।

यदा नाग्निर्न चादित्यो न भूमिर्न दिशो न खम् ।। २ ।।

न वायुर्न जलं चैव न द्यौर्ने न्दुर्ग्रहा न च ।।

न देवासुरगंधर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।। ३ ।।

अतो लिंगात्समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम् ।।

कालेन च लयं याति लिंगेऽस्मिन्पर्वतात्मजे ।। ४ ।।

अस्माल्लिंगात्समुद्भूता वंशा देवर्षिपैतृकाः ।।

मन्वंतराणि वंशानि वंश्यानुचरितं च यत् ।। ५ ।।

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावंतः प्रलयास्तथा ।।

समुद्राः पर्वताश्चैव निम्नगाः काननानि च ।। ६ ।।

भूर्लोकाद्याश्च ये लोकाः पातालाः सप्त ये स्मृताः ।।

गतिस्तथार्कसोमादिग्रहर्क्ष ज्योतिषामपि ।। ७ ।।

दृश्यादृश्यं च तत्सर्वमतो लिंगाद्वरानने ।।

अनादिकारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः ।।

यदाहुः पुरुषं सूक्ष्मं नित्यं सदसदा त्मकम् ।। ८ ।।

ध्रुवमक्षयमजरममेयं नान्यसंश्रयम् ।।

गंधरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ।। ९ ।।

अनाद्यंतं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाव्ययम् ।।

असादृश्यमविज्ञेयं लिंगं प्रोक्तं महर्षिभिः ।। 5.2.5.१० ।।

प्रलयस्यांते तेनेदं दिव्यमासीदशेषतः ।। ११ ।।

अहमुर्व्यां प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् ।।

सर्वहेतुरचिंत्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः ।। १२ ।।

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रदर्श्याशु जगत्पतिः ।।

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ।। १३ ।।

यथा संनिधिमात्रेण गंधः क्षोभाय जायते ।।

मनसो नोपकर्तृत्वात्तथासौ परमेश्वरः ।।

अनादिः कथ्यते देवो जगत्कारणतत्परम् ।।१४।।

प्रधानं क्षोभ्यमाणं तु तेन लिंगेन पार्वति ।।

जायते भुवनाधारो ब्रह्मांड इति विश्रुतः ।। १५ ।।

यस्मिन्नंडे जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।।

उत्पन्नं च विलीनं च यस्यांतोऽपि न लभ्यते ।।१६।।

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः पृथिवीपतिः ।।

स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे व्यवस्थितः ।। १७ ।।

उत्पन्नः स जगन्नाथो निर्गुणोऽपि रजोगुणः ।।

भुंजन्प्रवर्तते सर्गं ब्रह्मत्वं समुपागतः ।। १८ ।।

ब्रह्मत्वे सृजते लोकांस्ततः सत्त्वातिरेकतः ।।

विष्णुत्वमेत्य धर्मेण करोति परिपालनम् ।। १९ ।।

ततस्तमोगुणोद्भिन्नो रुद्रत्वेनाखिलं जगत् ।।

उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ।। 5.2.5.२० ।।

यथा प्राग्वापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा ।।

स संज्ञा याति तद्वच्च ब्रह्मविष्णुत्वरुद्रताः ।। २१ ।।

ब्रह्मत्वे सृजते लोकानुद्रत्वे संहरत्यपि ।।

विष्णुत्वे पाति तान्सर्वांस्तिस्रोऽवस्थाः स्मृताः सदा ।। २२ ।।

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः सत्त्वं विष्णुर्जगत्पतिः ।।

एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयो नराः ।। २३ ।।

कल्पे कल्पे ह्यनादिस्तु गीयते त्रिदशैः सदा ।।

पितृभिश्च गणैः सिद्धैरतोऽनादिकल्पेश्वरः ।। २४ ।।

नाम प्राप्तं विशालाक्षि महाकालवनं सदा ।।

यदा जातो विवादस्तु ब्रह्मणः केशवस्य च ।। २५ ।।

अहं ज्यायानहं ज्यायान्कल्पादौ सृष्टिकारणात् ।।

दिव्या समुत्थिता वाणी निरालंबा तदांबरात् ।। ।। २६ ।।

महाकालवने लिंगं कल्पेश्वरेति संज्ञकम् ।।

तस्यादिमथवांतं च यः पश्यति स च प्रभुः ।।

भविष्यति न संदेहो न वादः क्रियता मिति ।। २७ ।।

ततो देवि गतो ब्रह्मा ऊर्द्ध्वलोकमनंतकम् ।।

अधोलोकं गतो विष्णुस्तेन वाक्येन सत्वरम् ।। २८ ।।

नादिर्दृष्टो न चांतश्च ब्रह्मणा केशवेन तु ।।

तदा तौ विस्मयापन्नौ तुष्टुवाते परस्परम् ।। २९ ।।

वेदोक्तसूक्तैर्विविधैरभिनंद्य पुरःस्थितौ ।।

नादिरस्ति न चांतश्च न च कल्पोऽत्र दृश्यते ।। 5.2.5.३० ।।

तस्मादनादिकल्पोऽयमद्यप्रभृति भूतले ।।

ख्यातिं यास्यति नाम्ना च महाकालवनोत्तमे ।। ३१ ।।

पञ्चपातकसंयुक्तो यो मर्त्यो दुष्टमानसः ।।

सोऽपि गच्छेच्छिवं दृष्ट्वानादिकल्पेश्वरं शिवम् ।। ३२ ।।

शिवमस्तु सदा तेषां येषां त्वं दर्शनं गतः ।।

ते धन्या मानुषे लोके ये त्वां शरणागताः ।। ३३ ।।

सर्वतीर्थाभिषेकैस्तु यत्पुण्यं प्राप्यते नरैः ।।

तत्सर्वमधिकं देव लभ्यते तव दर्शनात् ।। ३४ ।।

तावत्पतंति संसारे सुखदुःखसमाकुले ।।

तावन्न दृश्यते देव संसारार्णवतारकः ।। ३५ ।।

यदा पापक्षयः पुंसां तदा त्वद्दर्शनं भवेत् ।। ३६ ।।

ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी च गुरुतल्पगः ।।

तत्संसर्गी नरो यस्तु महाकिल्बिषकारकः ।।

सोऽपि याति परं स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम् ।। ३७ ।।

यत्फलं चाश्वमेधेन राजसूयेन यत्फलम् ।।

तत्फलं समवाप्नोति तव देव समर्चनात् ।। ३८ ।।

ते नराः पशवो लोके तेषां जन्म निरर्थकम् ।।

यैर्न दृष्टो महादेवोऽना दिकल्पेश्वरः शिवः ।। ३९ ।।

इत्युक्त्वा केशवो देवो ब्रह्मा चैव वरानने ।।

वामे दक्षिणभागे च तस्य लिंगस्य संस्थितौ ।। 5.2.5.४० ।।

एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ।।

यस्य श्रवणमात्रेण लभ्यते परमं पदम्।। ४१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखंडे चतुरशीतिलिंगमाहात्म्येऽनादिकल्पेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।।

स्वर्णज्वालेश्वरं षष्ठं विद्धि चात्र यशस्विनि ।।

यस्य दर्शनमात्रेण धनवानिह जायते ।। १ ।।

पुरा सार्द्धं त्वया देवि क्रीडतो मम मंदिरे ।।

जातं वर्षशतं दिव्यं सुरतैकरसस्य च ।। २ ।।

देवैः सर्वैस्ततो वह्निः प्रेरितो मम संनिधौ ।।

ततो वह्निः समायातस्त्रैलोक्यार्थे यशस्विनि।। ३ ।।

ततो वह्निमुखे क्षिप्तं वीर्यं स्वं क्रीडता मया ।।

दह्यमानस्तदा तेन गंगां वह्निर्जगाम ह ।। ४ ।।

तत्र गत्वा प्रचिक्षेप वीर्यमग्निः सुदुर्द्धरम् ।।

तथापि दह्यते वह्निर्वीर्यशेषेण पार्वति ।। ५ ।।

जातं रम्यं ततो दिव्यं वीर्यशेषेण कांचनम् ।।

ज्वलंतं चातितापेन दुःसहं दुर्द्धरं प्रिये ।। ६ ।।

अग्नेरपत्यं प्रथमं दृष्ट्वोत्पन्नं तु पार्वति ।।

लोभाभिभूता असुराः सुरा गन्धर्वकिन्नराः ।। ।। ७ ।।

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च मनुष्या राक्षसाः खगाः ।।

अभ्यधावन्सुसंरब्धास्ते सुवर्णजिघृक्षवः ।। ८ ।।

सुवर्णार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम् ।।

अज्ञानात्संगरश्चैव संजातः प्राणहारकः ।। ९ ।।

अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।।

प्रगृह्याभ्यनदन्नादैर्देवैः सार्द्धं यशस्विनि ।। 5.2.6.१० ।।

असुरा असुरैः सार्द्धं मनुष्या मानुषैः सह ।।

गन्धर्वाः सह गन्धर्वैः किंनरैः सह किंनराः ।। ।। ११ ।।

भूतैः सार्द्धं च भूतानि राक्षसैः सह राक्षसाः ।।

वेतालैः सह वेताला युद्धं चक्रुः सुदारुणम् ।। १२ ।।

पुत्रस्तु पितरं द्वेष्टि पिता पुत्रं तथैव च ।।

हंति भार्या स्वभर्तारं भर्ता च स्वां प्रियां तथा ।। १३ ।।

मातरं स्वसुतो हंति माता पुत्रं हिनस्ति च ।।

ततो वैरविनिर्बंधः संजातः स्वर्णकारणात्।। १४ ।।

सुराणामसुराणां च सर्वं घोरतरं महत् ।।

प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतंत सहस्रशः ।।

तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ।। १५ ।।

सुवर्णार्थे महादेवि वमंतो रुधिरं बहु ।। १६ ।।

असिशक्तिगदाऋष्ट्यो निपेतुर्धरणीतले ।।

छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः ।। १७ ।।

रुधिरेणावलिप्तांगा निहताश्च परस्परम् ।।

अद्रीणामिव कूटानि धातुयुक्तानि शेरते ।। १८ ।।

हाहाकारः समभवद्भयकृच्च सहस्रशः ।।

अन्योन्यं छिंदतां शस्त्रैः सुवर्णस्य च कारणात् ।। १९ ।।

परिघैरायसैः पाशैर्वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः ।।

निघ्नतां समरे ऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत् ।। 5.2.6.२० ।।

छिंधिभिंधि प्रधाव त्वं पातयाधिसरेति च ।।

अश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समंततः ।। २१ ।।

एवं तु तुमुले युद्धे वर्त्तमाने महाभये ।।

कंपिता धरणी देवि देवास्त्रस्ताः सवासवाः ।। २२ ।।

क्षुभ्यंति स्म समुद्राश्च चेलुश्च धरणीधराः ।।

तस्यार्थे पीडितं सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।२३।।

ऋषयो वालखिल्याद्या देवाः शक्रपुरोगमाः।।

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य ब्रह्मलोकं गताः स्त्रियः।।२४।।

सोच्छ्वासा कथयामासुर्जर्जरीकृतमस्तकाः ।।

वृत्तांतं विस्तरात्सर्वं लोकत्रयविनाशनम् ।। २५ ।।

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

चिंतयित्वा च तैः सार्द्धमाजगाम ममांतिकम् ।। २६ ।।

मया पृष्टास्तु ते सर्वे केनैते जर्जरीकृताः ।।

शस्त्रास्त्रैः पीडिताः केन कस्माद्वो भयमागतम् ।। २७ ।।

कश्चासौ दानवो दुष्टो येन वै पीडिता भृशम् ।।

तत्सर्वं कथितं देवि ममाग्रे भयविह्वलैः ।। २८ ।।

ते मामूचुस्तदा देवा ब्रह्माद्या भयकारणम् ।। ।। २९ ।।

लोभात्सर्वे विनष्टाः स्म सुवर्णस्य च कारणात् ।।

पीडितं च जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।। 5.2.6.३० ।।

इति तेषां वचः श्रुत्वा मया ज्ञातं वरानने ।।

तस्यार्थे कलहो घोरः संजातो हि परस्परम् ।। ३१ ।।

लोकत्रयविनाशश्च सहसा येन वै कृतः ।।

यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघात कम् ।। ३२ ।।

ब्रह्महा वह्निपुत्रस्तु यमुद्दिश्य मृतो जनः ।।

शरीरं शबलं चैव सविकारं भविष्यति ।। ३३ ।।

धातवो हि भविष्यंति तस्य देहे न संशयः ।।

लक्ष्यते दुःखमतुलं छेददाहादिघर्षणम् ।। ३४ ।।

एतस्मिन्नंतरे वह्निर्दृष्ट्वा पुत्रस्य चेष्टितम् ।।

ज्ञात्वा क्रोधं मदीयं तु भीतो वै पुत्रकार णात् ।। ३५ ।।

आजगाम सुवर्णेन सार्द्धं देवि ममांतिकम् ।।

प्रसादितोऽहं पुत्रार्थे वह्निना हि वरानने ।। ३६ ।।

रक्षणीयस्त्वया देव पुत्रोयं तव शंकर ।।

भाण्डागारे स्वकीये तु क्रियतां परमेश्वर ।। ३७ ।।

त्वयि तुष्टे महादेव प्राप्योऽयं नात्र संशयः ।।

इच्छया दीयतां देवि यस्य कस्य जनस्य च ।। ३८ ।।

इति तस्य वचः श्रुत्वा पितृदेवमुखस्य च ।।

तथेति च प्रतिज्ञातं मया लोभाद्यशस्विनि ।। ३९ ।

स्नेहान्मया वह्निपुत्र उत्संगे च कृतस्तदा ।।

स्नेहाद्वै चुंबितो मूर्ध्नि परिष्वक्तः पुनःपुनः ।। 5.2.6.४० ।।

ददामि ते महाभाग वरं वरय शोभनम् ।।

परितुष्टोऽस्मि वै कामं यथेष्टं समवाप्नुहि ।। ४१ ।।

अहमाज्ञापयामि त्वां श्रेयश्चैवमवाप्स्यसि ।।

ममाभीष्टकरं स्थानं विद्यते पृथिवीतले ।। ४२ ।।

अक्षयं प्रलये पुत्र महाकालवनं शुभम् ।।

तत्रैव विद्यते लिंगं कर्कोटकस्य दक्षिणे ।। ४३ ।।

महापापहरं पुत्र दर्शनाद्दीप्तिदायकम् ।।

तस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो भविष्यसि ।। ४४ ।।

पुण्यश्चैव पवित्रेण दुर्लभश्च भविष्यति ।।

अकुलीनः कुलीनस्तु समलो निर्मलो नरः ।। ४५ ।।

विरूपो रूपवांश्चैव त्वत्प्रसादाद्भविष्यति ।।

दानानि परिपूर्णानि व्रतानि नियमास्तथा ।। ४६ ।।

यज्ञाश्चैवोपवासाश्च तीर्थं पिंडादिकं त्वया ।।

सुसंपूर्णा भविष्यंति तव दानेन सुव्रत ।। ४७ ।।

सर्वेषां चैव रत्नानामाधिपत्यं करिष्यसि ।।

प्रियाभीष्टो हि देवानां लोकानां च भविष्यसि ।।४८।।

इत्युक्तोऽसौ महादेवि दिव्यरूपो वरानने ।।

ज्वालामाला वृतः पुण्यो निर्मलो हि बभूव ह ।।४९।।

लिंगेनोक्तः सुवर्णस्तु दिष्ट्यादिष्ट्येति कांचनम् ।।

अद्यप्रभृति नाम्ना वै ख्यातिं यास्यसि भूतले ।। 5.2.6.५० ।।

स्थातव्यं मत्समीपे तु वह्निपुत्र त्वया सदा ।।

अक्षया भविता कीर्त्तिस्त्वदीया भुवनत्रये ।। ५१ ।।

इत्युक्तो देवि लिंगेन वह्निपुत्रोऽतिनिर्मलः ।।

ज्वालावृततनुर्जातः सूर्यकोटिसमप्रभः ।। ५२ ।।

दीप्तिर्लब्धा सुवर्णेन ज्वालामालाकुला तदा ।।

अतो देवि सुविख्यातः स्वर्णज्वालेश्वरः शिवः ।। ५३ ।।

यस्तमर्चयते भक्त्या स्वर्णज्वालेश्वरं शिवम् ।।

तस्य संजायते देवि विजयो राज्यमूर्जितम् ।।

ऐश्वर्यं दानशक्तिश्च पुत्रपौत्रमनंतकम् ।। ।। ५४ ।।

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पापं कुरुते नरः ।।

तत्क्षालयति देहोत्थं दर्शनान्नात्र संशयः ।। ५५ ।।

यत्फलं पिंडदानेन गयायां लभते नरः ।।

तत्फलं द्विगुणं प्रोक्तं पूजया नात्र संशयः ।। ५६ ।।

गायत्र्याः शतसाहस्रैः सम्यग्जप्तैश्च यत्फलम्।।

तत्फलं समवाप्नोति स्वर्णज्वालेश्वरस्तुतेः ।। ५७ ।।

यत्पुण्यं सर्वदानेन दत्तेन विधिपूर्वकम् ।।

तत्फलं समवाप्नोति कीर्तनान्नात्र संशयः ।। ५८ ।।

पूजयंति चतुर्दश्यां स्वर्णज्वालेश्वरं तु ये ।।

पूज्यंते ते सदा लक्ष्म्या पूरयंत्या मनोरथान् ।। ५९ ।।

रक्षितं त्रिदशैर्देवि गणैर्नानाविधैस्तथा ।।

लिंगं कश्चिन्न जानाति मम मायाविमोहितः ।। 5.2.6.६० ।।

मम प्रसादात्तद्देवि दृश्यते लिंगमुत्तमम् ।।

एतत्ते कथितं सम्यगन्यच्छृणु वरानने ।। ६१ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्ये स्वर्णज्वालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

।। श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

त्रिविष्टपेश्वरं देवि सप्तमं पर्वतात्मजे ।।

यस्य दर्शनमात्रेण लभ्यते तत्त्रिविष्टपम् ।। १ ।।

पुरा वाराहकल्पे तु देवर्षिर्नारदोऽमलः ।।

त्रिविष्टपं गतो देवि द्रष्टुकामः शतक्रतुम् ।। २ ।।

तत्रोद्यानवने रम्ये कल्पवृक्षैर्विराजिते ।।

सर्वत्र कुसुमामोदसुखस्पर्शानिलाकुले ।। ३ ।।

वीणावेणुरवैर्घुष्टे देवगंधर्वसेविते ।।

वज्रेंद्रनीलवैदूर्यचंद्रकांतादिदीपिते ।। ४ ।।

ब्रह्मलोकादिभिर्लोकैरनौपम्यगुणे शुभे ।।

ददर्श तत्र देवेशमुपविष्टं शतक्रतुम् ।।

स्तूयमानं मुदा देवैः सि द्धचारणकिन्नरैः ।। ५ ।।

पृष्टस्तु नारदो देवि वासवेन महामुनिः ।।

कथयामास माहात्म्यं महाकालवनस्य च ।। ६ ।।

महाकालवनं रम्यं सदानंदकरं शुभम् ।।

सेव्यं पुण्यं पवित्रं च तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ।। ७ ।।

पुण्यं पश्यंति ये लोका महाकालवनं शुभम् ।।

ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषां नश्यति निश्चि तम् ।। ८ ।।

स्वयं तिष्ठति देवोऽत्र सर्वभूतगणैर्वृतः ।।

तस्मात्तत्तीर्थमुख्यानां प्रवरं कथ्यते बुधैः ।। ९ ।।

पृथिव्यां नैमिषं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।।

तस्माद्दशगुणं प्रोक्तं पुष्करं तीर्थमुत्तमम् ।। 5.2.7.१० ।।

ततो दशगुणं प्रोक्तं प्रयागं सर्वकामिकम् ।।

तस्माद्दशगुणं प्रोक्तं विख्यातममरेश्वरम् ।। ११ ।।

प्राची सरस्वती पुण्या तस्माद्दशगुणा स्मृता ।।

तस्मादशगुणं प्रोक्तं गयाकूपं विशिष्यते ।। १२ ।।

तस्माद्दशगुणं देवि कुरुक्षेत्रं विशिष्यते ।।

कुरुक्षेत्राद्दशगुणा पुण्या वाराणसी तथा ।। १३ ।।

तस्या दशगुणं श्रेष्ठं महाकालं विशिष्यते ।।

महाकालवनं शक्र किल त्रैलोक्यभूषणम् ।। १४ ।।

षष्टि कोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ।।

लिंगानि तत्र विद्यंते भुक्तिमुक्तिकराणि च ।। १५ ।।

शक्तयो नव कोट्यस्तु तस्मिन्क्षेत्रे वसन्ति हि।।१६।।

कृमिकीटपतंगाश्च मृता यत्र ततः क्रतौ ।।

यांति दिव्यैर्विमानैश्च रुद्रलोकं सनातनम् ।।

माहात्म्यमद्भुतं श्रुत्वा नारदात्सुरसत्तमः ।। १७ ।।

सर्वदेव गणैः सार्द्धमाजगाम त्वरान्वितः ।।

वासवः श्रीमहाकालवनं हर्षसमन्वितः ।। १- ।।

दृष्ट्वा तथाविधं रम्यं महाकालवनं शुभम् ।।

त्रिविष्टपादप्यधिकं प्रलयेऽप्यक्षयं स्मृतम् ।।१९।।

विचित्राणि च हर्म्याणि कांचनानि शुभानि च ।।

प्रासादाः शतशो भौममणिविद्रुमभूषिताः ।। 5.2.7.२०।।

वज्रेंद्रनीलरचिताः शुद्धस्फटिकसंनिभाः ।।

तोरणानि विचित्राणि माणिक्यरचितानि च ।।

दृष्ट्वा तथाविधं रम्यं महाकालवनोत्तमम् ।। २१ ।।

नारदं प्रशशंसुस्ते सर्वे देवा मुदान्विताः ।।

देवर्षीणां महाप्राज्ञा येनेयं कथिता कथा ।।२२।।

न कैलासं गमिष्यामो न च मेरुं तथाविधम् ।।

न मंदरं गमिष्यामो न यास्यामस्त्रिविष्टपम् ।। २३ ।।

एषामरावती श्रेष्ठा ह्येषा भोगवती शुभा ।।

एषा पैतामहो लोको विष्णुलोकस्तथैव च ।। २४ ।।

एतस्मिन्नंतरे देवि शून्यं जातं त्रिविष्टपम् ।।

ज्ञात्वा शून्यमथात्मानं चिंतयित्वा पुनःपुनः ।।

गमनाय मतिं चक्रे कृत्वा देहमथात्मनः ।। २५ ।।

त्यक्त्वा मां त्रिदशाः सर्वे महाकालवनं गताः।।

अहं तत्रैव यास्यामि यत्र ते त्रिदशा गताः ।।२६।।

इत्युक्त्वा तत्क्षणं प्राप्तो महाकालवनोत्तमे ।।

कौतुकात्सोऽथ वै श्रेष्ठं तीर्थं तत्रापि भूतले ।।

ददर्श रमणीयं तैर्देवैः परिवृतं तदा ।। २७ ।।

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ।।

भोभोस्त्रिविष्टपात्रैव स्वनाम्ना स्थापयस्व माम् ।।

कर्कोटकस्य पूर्वे तु महामायाश्च दक्षिणे ।।२८।।

इत्युक्तो देवदेवेन हृष्टस्तद्गतचेतसा ।।

स्वनाम्ना स्थापयामास देवं त्रिविष्टपेश्वरम् ।। २९ ।।

पूजयित्वा शुभैः पुष्पैरुवाचेदं वरानने ।।

अद्यप्रभृति भूर्लोको नाम्ना ख्यातिं गमिष्यति ।। 5.2.7.३० ।।

ये त्वां पश्यंति यत्नेन अपि दुष्कृत कारिणः ।।

ते यास्यंति परं स्थानं दिव्यालंकारभूषिताः ।। ३१ ।।

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां संक्रांतौ वा विशेषतः ।।

यः करिष्यति पूजां च भक्तियुक्तो हि मानवः ।। ३२ ।।

विमानवरमास्थाय कामगं रत्नभूषितम् ।।

उदितादित्यसंकाशं मत्समीपे वसिष्यति ।। ३३ ।।

किं दानैर्विविधैर्दत्तैः किं यज्ञैर्विविधैः कृतैः ।।

ते प्राप्स्यंति फलं सर्वं ये त्वां द्रक्ष्यंति भक्तितः ।। ३४ ।।

यंयं काममभिध्याय पूजयिष्यंति मानवाः ।।

तत्तन्मनोरथप्राप्तिर्भविष्यति न संशयः ।। ३५ ।।

त्रिदशैश्च पुनः प्रोक्तं दृष्ट्वा मल्लिंगमुत्तमम् ।।

त्रिविष्टपेन धन्येन स्थापितं देवमीश्वरम् ।। ३६ ।।

पूजयिष्यंति ये धन्या देवं त्रिविष्टपेश्वरम् ।।

तेषां वासोऽक्षयो दिव्यो भविष्यति त्रिविष्टपे ।। ३७ ।।

इत्युक्त्वा पूजयामास भूयो लिंगं त्रिविष्टपम् ।।

सार्द्धं त्रिविष्टपेनैव पुनः स्थानं स्वकं गतः ।। ३८ ।।

एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ।।

श्रवणात्कीर्त्तनाद्वापि स्वर्गलोकोऽक्षयो भवेत् ।। ३९ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्ये त्रिविष्टपेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तमो ऽध्यायः ।। ७ ।।