5. Skanda Purāṇa (part 5 of 9)

अध्याय ४३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् ।

तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता ॥ ४३.१ ॥

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप ।

स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते ॥ ४३.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले ।

यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च ।

भूमिदानं च गोदानं मोचयत्पशुभान्नरम् ॥ ४३.४ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणसंक्षयम् ।

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदा भूतसम्प्लवम् ॥ ४३.५ ॥

ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरीम् ।

तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं तेजोराशिं दिवाकरम् ॥ ४३.६ ॥

ऋचमेकां जपेत्साम्नः सामवेदफलं लभेत् ।

यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च ॥ ४३.७ ॥

अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् ।

आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ४३.८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना जपेद्द्विजान् ।

तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः ॥ ४३.९ ॥

अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात् ।

तस्मिंस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम् ॥ ४३.१० ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम ।

विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ ४३.११ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम ।

पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते केन तत्साधनं वद ॥ ४३.१२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः ।

ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजल्लभति सद्गतिम् ॥ ४३.१३ ॥

सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् ।

तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति ॥ ४३.१४ ॥

व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः ।

आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत् ॥ ४३.१५ ॥

वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् ।

जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत् ॥ ४३.१६ ॥

शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् ।

विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम् ॥ ४३.१७ ॥

अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा ।

पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान् ॥ ४३.१८ ॥

शान्तदान्तजितक्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् ।

तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसाधयेत् ॥ ४३.१९ ॥

एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः ।

पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे ॥ ४३.२० ॥

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामचारतः ।

कृमियोनिं प्रपद्यन्ते तेषां पिण्डो न च क्रिया ॥ ४३.२१ ॥

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः ।

अष्टाविंशतिर्वै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर ॥ ४३.२२ ॥

प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे ।

दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप ॥ ४३.२३ ॥

तल्लब्ध्वा मदमात्सर्यं यो वै त्यजति मानवः ।

संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः ॥ ४३.२४ ॥

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया ॥ ४३.२५ ॥

यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः ।

एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम ॥ ४३.२६ ॥

तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा ।

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता ॥ ४३.२७ ॥

तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।

सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना ॥ ४३.२८ ॥

लोकानां च हितार्थाय महापुण्यावतारिता ।

मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम् ॥ ४३.२९ ॥

रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तेन पुण्यतमा हि सा ।

प्रातरुत्थाय यो नित्यं भूमिमाक्रम्य भक्तितः ॥ ४३.३० ॥

एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम् ।

नमः पुण्यजले देवि नमः सागरगामिनि ॥ ४३.३१ ॥

नमोऽस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि वरानने ॥ ४३.३२ ॥

नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते ।

नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि ॥ ४३.३३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप ।

रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना ॥ ४४.१ ॥

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम ।

युधिष्ठिर उवाच -

श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च ।

दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ॥ ४४.२ ॥

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा ।

पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा ॥ ४४.३ ॥

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम ॥ ४४.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत् ।

श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात् ॥ ४४.५ ॥

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः ।

कीर्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.६ ॥

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते ।

भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम् ॥ ४४.७ ॥

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः ।

तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना ॥ ४४.८ ॥

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते ।

तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम् ॥ ४४.९ ॥

पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः ।

मृतास्तत्रैव ये केचिज्जन्तवो भुवि पक्षिणः ॥ ४४.१० ॥

ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः ।

पातालान्निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता ॥ ४४.११ ॥

निष्क्रान्ता शूलभेदाच्च सर्वपापक्षयंकरी ।

या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी ॥ ४४.१२ ॥

पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना ।

शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती ॥ ४४.१३ ॥

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी ।

भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता ॥ ४४.१४ ॥

तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।

केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा ॥ ४४.१५ ॥

अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।

पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च ॥ ४४.१६ ॥

वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् ।

गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम् ॥ ४४.१७ ॥

धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् ।

ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च ॥ ४४.१८ ॥

यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला ।

यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च ॥ ४४.१९ ॥

दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् ।

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः ।

मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव ।

अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान् ॥ ४४.२० ॥

त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् ।

अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम् ॥ ४४.२१ ॥

सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम् ॥ ४४.२२ ॥

पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम् ॥ ४४.२३ ॥

देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः ।

मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद्गुहवासिनम् ॥ ४४.२४ ॥

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैरज्ञानज्ञानसंचितैः ।

गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सूक्तं तु त्र्यक्षरम् ॥ ४४.२५ ॥

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः ।

त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह ॥ ४४.२६ ॥

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् ।

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम् ॥ ४४.२७ ॥

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् ।

प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते ॥ ४४.२८ ॥

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः ।

द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति ॥ ४४.२९ ॥

एवं हि प्रत्ययस्तत्र शूलभेदप्रभावजः ।

यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च ॥ ४४.३० ॥

स पूतश्च भवेत्साक्षात्सबाह्याभ्यन्तरो नृप ।

न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि ॥ ४४.३१ ॥

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया ।

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम् ॥ ४४.३२ ॥

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर ।

श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.३३ ॥

शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव ।

यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.३४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदप्रशंसावर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥

अध्याय ४५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् ।

राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे ॥ ४५.१ ॥

उत्तानपाद उवाच -

इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् ।

गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर ॥ ४५.२ ॥

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा ।

माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो ॥ ४५.३ ॥

ईश्वर उवाच -

आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।

मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा ॥ ४५.४ ॥

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः ।

निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम् ॥ ४५.५ ॥

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते ।

भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा ॥ ४५.६ ॥

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत ।

तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत् ॥ ४५.७ ॥

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते ।

परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात् ॥ ४५.८ ॥

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः ।

उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम् ॥ ४५.९ ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः ।

द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः ॥ ४५.१० ॥

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् ।

चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः ॥ ४५.११ ॥

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् ।

अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत ॥ ४५.१२ ॥

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता ।

देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता ॥ ४५.१३ ॥

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् ।

कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः ॥ ४५.१४ ॥

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर ।

न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा ॥ ४५.१५ ॥

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते ।

सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो ॥ ४५.१६ ॥

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर ।

यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल ॥ ४५.१७ ॥

ईश्वर उवाच -

साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते ।

अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम् ॥ ४५.१८ ॥

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् ।

तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः ॥ ४५.१९ ॥

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः ।

अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना ॥ ४५.२० ॥

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः ।

भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम् ॥ ४५.२१ ॥

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् ।

वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते ॥ ४५.२२ ॥

अन्धक उवाच -

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर ।

सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ ४५.२३ ॥

ईश्वर उवाच -

स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन ।

असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते ॥ ४५.२४ ॥

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते ।

स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान् ॥ ४५.२५ ॥

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् ।

कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा ॥ ४५.२६ ॥

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः ।

वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया ॥ ४५.२७ ॥

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले ।

मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत् ॥ ४५.२८ ॥

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् ।

यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर ॥ ४५.२९ ॥

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति ॥ ४५.३० ॥

ईश्वर उवाच -

यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन ।

ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि ॥ ४५.३१ ॥

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान् ॥ ४५.३२ ॥

देव्युवाच -

कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर ।

विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद ॥ ४५.३३ ॥

ईश्वर उवाच -

उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते ।

तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः ॥ ४५.३४ ॥

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् ।

तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः ॥ ४५.३५ ॥

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् ।

विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम् ॥ ४५.३६ ॥

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् ।

ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर ॥ ४५.३७ ॥

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना ॥ ४५.३८ ॥

अन्धक उवाच -

भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् ।

विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर ॥ ४५.३९ ॥

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः ।

गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम् ॥ ४५.४० ॥

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह ।

वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४५.४१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अन्धकवरप्रदानवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

अध्याय ४६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

स दानवो वरं लब्ध्वा जगाम स्वपुरं प्रति ।

ददर्श स्वपुरं राजञ्छोभितं चित्रचत्वरैः ॥ ४६.१ ॥

उद्यानैश्चैव विविधैः कदलीखण्डमण्डितैः ।

पनसैर्बकुलैश्चैवाम्रातैराम्रैश्च चम्पकैः ॥ ४६.२ ॥

अशोकैर्नालिकेरैश्च मातुलिङ्गैः सदाडिमैः ।

नानावृक्षैश्च शोभाढ्यं तडागैरुपशोभितम् ॥ ४६.३ ॥

देवतायतनैर्दिव्यैर्ध्वजमालासुशोभितैः ।

वेदाध्ययननिर्घोषैर्मङ्गलाद्यैर्विनादितम् ॥ ४६.४ ॥

प्राविशद्भवने दिव्ये काञ्चने रुक्ममालिनि ।

अपश्यत्स सुतान् भार्याममात्यान् दासभृत्यकान् ॥ ४६.५ ॥

ततो जयप्रदान् सर्वानितश्चेतश्च धावतः ।

हृच्छोभां च प्रकुर्वाणान् वै जयन्तीभिरुच्चकैः ॥ ४६.६ ॥

केचित्तोरणमाबध्य केचित्पुष्पाण्यवाकिरन् ।

मातुलिङ्गकराश्चान्ये धावन्ति ह्यन्धकं प्रति ॥ ४६.७ ॥

पुरे जनाश्च दृश्यन्ते भाजनैरन्नपूरितैः ।

पूर्णहस्ताः प्रदृश्यन्ते तत्रैव बहवो जनाः ॥ ४६.८ ॥

साक्षतैर्भाजनैस्तत्र शतसाहस्रयोषितः ।

मन्त्रान् पठन्ति विप्राश्च मङ्गलान्यपि योषितः ॥ ४६.९ ॥

अमात्याश्चैव भृत्याश्च गजांश्चाढौकयन्ति च ।

वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचित्पुरवासिनः ॥ ४६.१० ॥

हृष्टस्तुष्टोऽवसत्तत्र सचिवैः सह सोऽन्धकः ।

ददर्श स जगत्सर्वं तुरङ्गांश्च पदातिकान् ॥ ४६.११ ॥

तथैव विविधान् कोशांस्तत्र काञ्चनपूरितान् ।

महिषीर्गा वृषांश्चैवापश्यच्छत्राण्यनेकधा ॥ ४६.१२ ॥

स एवमन्धकस्तत्र कियन्तं कालमावसत् ।

हृष्टस्तुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभ्यभूयत ॥ ४६.१३ ॥

वरं लब्धं तु तं ज्ञात्वा शङ्किताः स्वर्गवासिनः ।

एकीभूताश्च ते सर्वे वासवं शरणं गताः ॥ ४६.१४ ॥

शक्र उवाच -

कथमागमनं वोऽत्र सर्वेषामपि नाकिनाम् ।

कस्माद्वो भयमुत्पन्नमागताः शरणं कथम् ॥ ४६.१५ ॥

ततस्ते ह्यमराः सर्वे शक्रमेतद्वचोऽब्रुवन् ॥ ४६.१६ ॥

देवा ऊचुः ।

सुरनाथान्धको नाम दैत्यः शम्भुवरोर्जितः ।

अजेयः सर्वदेवानां किं नु कार्यमतः परम् ॥ ४६.१७ ॥

तत्त्वं चिन्तय देवेश क उपायो विधीयताम् ।

इत्थं वदन्ति ते देवाः शक्राग्रे मन्त्रणोद्यताः ॥ ४६.१८ ॥

मन्त्रयन्ति च यावद्वै तावच्चारमुखेरितम् ।

ज्ञात्वा तत्र स देवौघं दानवो निर्गतो गृहात् ॥ ४६.१९ ॥

एकाकी स्यन्दनारूढ आयुर्धैबहुभिर्वृतः ।

दुर्गमं मेरुपृष्ठं स लीलयैव गतो नृप ॥ ४६.२० ॥

स्वर्णप्राकारसंयुक्तं शोभितं विविधाश्रमैः ।

दुर्गमं शत्रुवर्गस्य तदा पार्थिवसत्तम ॥ ४६.२१ ॥

प्रविवेशासुरस्तत्र लीलया स्वगृहे यथा ।

वृत्रहा भयमापन्नः स्वकीयं चासनं ददौ ॥ ४६.२२ ॥

उपविष्टोऽन्धकस्तत्र शक्रस्यैवासने शुभे ।

आस्थानं कलयामास सर्वतस्त्रिदशावृतम् ॥ ४६.२३ ॥

शक्र उवाच -

किं तवागमनं चात्र किं कार्यं कथयस्व मे ।

यदस्मदीयं वित्तं हि तत्ते दास्यामि दानव ॥ ४६.२४ ॥

अन्धक उवाच -

नाहं वै कामये कोशं न गजांश्च सुरेश्वर ।

स्वकीयं दर्शयस्वाद्य स्वर्गशृङ्गारभूषितम् ॥ ४६.२५ ॥

ऐरावतं महानागं तं चैवोच्चैःश्रवोहयम् ।

उर्वश्यादीनि रत्नानि मम दर्शय गोपते ॥ ४६.२६ ॥

पारिजातकपुष्पाणि वृक्षजातीननेकशः ।

वादित्राणि च सर्वाणि दर्शयस्व शचीपते ॥ ४६.२७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रश्चिन्तितवानिदम् ।

योऽमुं निहन्ति पाप्मानं न तं पश्यामि कर्हिचित् ॥ ४६.२८ ॥

नास्ति रक्षाप्रदः कश्चित्स्वर्गलोकस्य दुःखिनः ।

भयत्रस्तो ददावन्यद्वादित्राद्यप्सरोगणैः ॥ ४६.२९ ॥

रङ्गभूमावुपाविश्य कारयामास ताण्डवम् ।

उपविष्टाः सुराः सर्वे यममारुतकिन्नराः ॥ ४६.३० ॥

उर्वश्याद्या अप्सरसो गीतवादित्रयोगतः ।

ननृतुः पुरतस्तस्य सर्वा एकैकशो नृप ॥ ४६.३१ ॥

न व्यश्राम्यत तच्चित्तं दृष्ट्वा चाप्सरसस्तदा ।

शचीं प्रति मनस्तस्य सकाममभवन्नृप ॥ ४६.३२ ॥

गृहीत्वा शक्रभार्यां स प्रस्थितः स्वपुरं प्रति ।

ततः प्रववृते युद्धमन्धकस्य सुरैः सह ॥ ४६.३३ ॥

तेन देवगणाः सर्वे ध्वस्ताः पार्थिवसत्तम ।

संग्रामे विविधैः शस्त्रैश्चक्रवज्रादिभिर्घनैः ॥ ४६.३४ ॥

संतापिताः सुराः सर्वे क्षयं नीता ह्यनेकशः ।

सर्वेऽपि मरुतस्तेन भग्नाः संग्राममूर्धनि ॥ ४६.३५ ॥

यथा सिंहोगजान् सर्वान् विचित्य विचरेद्वनम् ।

तद्वदेकेन ते देवा जिताः सर्वे पराङ्मुखाः ॥ ४६.३६ ॥

बालोऽधिपो यथा ग्रामे स्वेच्छया पीडयेज्जनान् ।

स्वैरमाक्रम्य गृह्णाति कोशवासांसि चासकृत् ॥ ४६.३७ ॥

गतं न पश्यत्यात्मानं प्रजासंतापनेन च ।

गृहीत्वा शक्रभार्यां स गतो वै दानवोत्तमः ॥ ४६.३८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये शचीहरणवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

अध्याय ४७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

गीर्वाणाश्च ततः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः ।

गजैर्गिरिवराकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः ॥ ४७.१ ॥

स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः ।

कच्छपैर्महिषैश्चान्यैर्मकरैश्च तथापरे ॥ ४७.२ ॥

ब्रह्मलोकमनुप्राप्ता देवाः शक्रपुरोगमाः ।

दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं साष्टाङ्गं प्रणताः सुराः ॥ ४७.३ ॥

देवा ऊचुः ।

जय देव जगद्वन्द्य जय संसृतिकारक ।

पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताः ॥ ४७.४ ॥

सोद्वेगं भाषितं श्रुत्वा देवानां भावितात्मनाम् ।

मेघगम्भीरया वाचा देवराजमुवाच ह ॥ ४७.५ ॥

किमत्रागमनं देवाः सर्वेषां वै विवर्णता ।

केनापमानिताः सर्वे शीघ्रं मे कथ्यतां स्वयम् ॥ ४७.६ ॥

देवा ऊचुः ।

अन्धकाख्यो महादैत्यो बलवान् पद्मसम्भव ।

तेन देवगणाः सर्वे धनरत्नैर्वियोजिताः ॥ ४७.७ ॥

हत्वा देवगणांस्तावदसिचक्रपरद्द्विश्वधैः ।

गृहीत्वा शक्रभार्यां स दानवोऽपि गतो बलात् ॥ ४७.८ ॥

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।

चिन्तयामास राजेन्द्र वधार्थं दानवस्य ह ॥ ४७.९ ॥

अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वो दिवौकसाम् ।

स त्राता सर्वजगतां नान्यो विद्येत कुत्रचित् ॥ ४७.१० ॥

एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा तदनन्तरम् ।

ब्रह्माणं ते पुरस्कृत्य गता यत्र स केशवः ।

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माद्याश्चक्रपाणिनम् ॥ ४७.११ ॥

देवा ऊचुः ।

जय त्वं देवदेवेश लक्ष्म्या वक्षःस्थलाश्रितः ।

असुरक्षय देवेश वयं ते शरणं गताः ॥ ४७.१२ ॥

स्तूयमानः सुरैः सर्वैर्ब्रह्माद्यैश्च जनार्दनः ।

सम्प्रहृष्टमना भूत्वा सुरसङ्घमुवाच ह ॥ ४७.१३ ॥

श्रीवासुदेव उवाच -

स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी ।

किं कार्यं प्रोच्यतां क्षिप्रं कस्य रुष्टा दिवौकसः ॥ ४७.१४ ॥

किं दुःखं कश्च संतापः कुतो वा भयमागतम् ।

कथयन्तु महाभागाः कारणं यन्मनोगतम् ॥ ४७.१५ ॥

पराभवः कृतो येन सोऽद्य यातु यमालयम् ।

एवमुक्तास्तु कृष्णेन कथयामासुरस्य तत् ॥ ४७.१६ ॥

दर्शयन्तः स्वकान्देहान् लज्जमाना ह्यधोमुखाः ।

हृतराज्या ह्यन्धकेन कृता निस्तेजसः प्रभो ॥ ४७.१७ ॥

पितेव पुत्रं परिरक्ष देव जहीन्द्रशत्रुं सह पुत्रपौत्रैः ।

तथेति चोक्तः कमलासनेन सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः ॥ ४७.१८ ॥

शङ्खं चक्रं गदां चापं संगृह्य परमेश्वरः ।

उत्थितो भोगपर्यङ्काद्देवानां पुरतस्तदा ॥ ४७.१९ ॥

श्रीवासुदेव उवाच -

पाताले यदि वा मर्त्ये नाके वा यदि तिष्ठति ।

तं हनिष्याम्यहं पापं येन संतापिताः सुराः ॥ ४७.२० ॥

स्वं स्थानं यान्तु गीर्वाणाः संतुष्टा भावितौजसः ।

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माद्यास्ते सवासवाः ॥ ४७.२१ ॥

स्वयानैस्तु हरिं नत्वा हृदि तुष्टा दिवं ययुः ॥ ४७.२२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे गीर्वाणस्वर्गमनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

अध्याय ४८

उत्तानपाद उवाच -

कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः ।

सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः ॥ ४८.१ ॥

श्रीमहेश उवाच -

प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप ।

पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः ॥ ४८.२ ॥

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः ।

व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन् ॥ ४८.३ ॥

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे ।

वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा ॥ ४८.४ ॥

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः ।

कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम् ॥ ४८.५ ॥

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः ।

स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम् ॥ ४८.६ ॥

अन्धक उवाच -

न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः ।

न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात् ॥ ४८.७ ॥

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः ।

न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः ॥ ४८.८ ॥

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे ।

अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम् ॥ ४८.९ ॥

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव ।

ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः ॥ ४८.१० ॥

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव ।

परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह ॥ ४८.११ ॥

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः ।

अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः ॥ ४८.१२ ॥

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप ।

स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले ॥ ४८.१३ ॥

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् ।

अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् ।

पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः ॥ ४८.१४ ॥

अन्धक उवाच -

जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः ।

हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने ॥ ४८.१५ ॥

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।

जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे ॥ ४८.१६ ॥

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने ।

नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने ॥ ४८.१७ ॥

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते ।

नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः ॥ ४८.१८ ॥

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च ।

व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः ॥ ४८.१९ ॥

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने ।

लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक ॥ ४८.२० ॥

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते ।

प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम् ॥ ४८.२१ ॥

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः ।

प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम् ॥ ४८.२२ ॥

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः ।

प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम् ॥ ४८.२३ ॥

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः ।

कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च ॥ ४८.२४ ॥

श्रीभगवानुवाच -

तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् ।

ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम् ॥ ४८.२५ ॥

अन्धक उवाच -

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् ।

तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् ।

अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान् ॥ ४८.२६ ॥

श्रीभगवानुवाच -

कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः ।

न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक ॥ ४८.२७ ॥

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः ।

ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम् ॥ ४८.२८ ॥

अन्धक उवाच -

न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम् ॥ ४८.२९ ॥

श्रीभगवानुवाच -

पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च ॥ ४८.३० ॥

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् ।

कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव ॥ ४८.३१ ॥

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः ।

कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः ॥ ४८.३२ ॥

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् ।

निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः ॥ ४८.३३ ॥

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते ।

निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः ॥ ४८.३४ ॥

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः ।

गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत् ॥ ४८.३५ ॥

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा ।

किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च ।

किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ ४८.३६ ॥

ईश्वर उवाच -

कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः ।

ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम् ॥ ४८.३७ ॥

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः ।

तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि ॥ ४८.३८ ॥

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः ।

उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात् ॥ ४८.३९ ॥

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह ।

रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ४८.४० ॥

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः ।

केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः ॥ ४८.४१ ॥

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः ।

केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः ॥ ४८.४२ ॥

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः ।

रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम् ॥ ४८.४३ ॥

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः ।

निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः ॥ ४८.४४ ॥

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते ।

शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे ॥ ४८.४५ ॥

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् ।

शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा ॥ ४८.४६ ॥

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः ।

आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति ॥ ४८.४७ ॥

दह्यमानाः शराङ्गारैस्तत्रसुः सर्वदेवताः ।

रक्ष रक्ष महादेव दह्यमानांस्तु दानवात् ॥ ४८.४८ ॥

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् ।

वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा ॥ ४८.४९ ॥

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे ।

वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम् ॥ ४८.५० ॥

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा ।

मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः ॥ ४८.५१ ॥

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया ।

गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत ॥ ४८.५२ ॥

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् ।

नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम् ॥ ४८.५३ ॥

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् ।

महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम् ॥ ४८.५४ ॥

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः ।

वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः ॥ ४८.५५ ॥

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः ।

तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः ॥ ४८.५६ ॥

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति ।

न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव ॥ ४८.५७ ॥

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ ।

करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः ।

रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ ॥ ४८.५८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् ।

हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः ॥ ४८.५९ ॥

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले ।

ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम ॥ ४८.६० ॥

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा ।

कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः ॥ ४८.६१ ॥

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः ।

मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः ॥ ४८.६२ ॥

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा ।

किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये ॥ ४८.६३ ॥

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् ।

शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः ॥ ४८.६४ ॥

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः ।

तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम् ॥ ४८.६५ ॥

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना ।

क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति ॥ ४८.६६ ॥

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् ।

दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि ॥ ४८.६७ ॥

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे ।

देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे ॥ ४८.६८ ॥

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् ।

ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन् ॥ ४८.६९ ॥

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः ।

पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः ॥ ४८.७० ॥

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा ।

ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः ॥ ४८.७१ ॥

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः ।

व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना ॥ ४८.७२ ॥

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना ।

आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता ॥ ४८.७३ ॥

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका ।

आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम् ॥ ४८.७४ ॥

ईश्वर उवाच -

पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च ।

निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम् ॥ ४८.७५ ॥

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि ।

एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः ॥ ४८.७६ ॥

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः ।

अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् ।

ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम् ॥ ४८.७७ ॥

अन्धक उवाच -

जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् ।

नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने ॥ ४८.७८ ॥

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर ।

जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते ॥ ४८.७९ ॥

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने ।

स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते ॥ ४८.८० ॥

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः ।

जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे ॥ ४८.८१ ॥

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर ।

श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे ॥ ४८.८२ ॥

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च ।

त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा ॥ ४८.८३ ॥

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च ।

ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च ॥ ४८.८४ ॥

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः ।

संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम् ॥ ४८.८५ ॥

ईश्वर उवाच -

साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव ।

दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम् ॥ ४८.८६ ॥

अन्धक उवाच -

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।

तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः ॥ ४८.८७ ॥

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः ।

व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः ॥ ४८.८८ ॥

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर ॥ ४८.८९ ॥

ईश्वर उवाच -

ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ ।

गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि ॥ ४८.९० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डेऽन्धकवधतद्वरप्रदानवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

अध्याय ४९

मार्कण्डेय उवाच -

अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः ।

उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम् ॥ ४९.१ ॥

आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।

हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम् ॥ ४९.२ ॥

ईश्वर उवाच -

उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः ।

निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह ॥ ४९.३ ॥

रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते ।

शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः ॥ ४९.४ ॥

कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख ।

आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः ॥ ४९.५ ॥

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ ।

प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः ॥ ४९.६ ॥

अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप ।

नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः ॥ ४९.७ ॥

उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः ।

गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम् ॥ ४९.८ ॥

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते ।

भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह ॥ ४९.९ ॥

मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् ।

तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः ॥ ४९.१० ॥

गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् ।

निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित् ॥ ४९.११ ॥

देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती ।

पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती ॥ ४९.१२ ॥

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः ।

तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम् ॥ ४९.१३ ॥

संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।

तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः ॥ ४९.१४ ॥

तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता ।

अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च ॥ ४९.१५ ॥

शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप ।

तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी ॥ ४९.१६ ॥

जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम ।

शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि ॥ ४९.१७ ॥

आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् ।

तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः ॥ ४९.१८ ॥

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः ।

सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम् ॥ ४९.१९ ॥

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।

तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः ॥ ४९.२० ॥

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् ।

क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः ॥ ४९.२१ ॥

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति ।

केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च ॥ ४९.२२ ॥

केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः ।

परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा ॥ ४९.२३ ॥

परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः ।

अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते ॥ ४९.२४ ॥

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा ।

मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः ॥ ४९.२५ ॥

पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते ।

संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा ॥ ४९.२६ ॥

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते ।

सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः ॥ ४९.२७ ॥

अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः ।

दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः ॥ ४९.२८ ॥

देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् ।

इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम् ॥ ४९.२९ ॥

गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।

शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः ॥ ४९.३० ॥

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि ।

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः ॥ ४९.३१ ॥

पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः ।

देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप ॥ ४९.३२ ॥

त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः ।

कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम् ॥ ४९.३३ ॥

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।

तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः ॥ ४९.३४ ॥

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् ।

ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च ॥ ४९.३५ ॥

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः ।

अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा ॥ ४९.३६ ॥

पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप ।

ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च ॥ ४९.३७ ॥

पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि ।

दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः ॥ ४९.३८ ॥

ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः ।

केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च ॥ ४९.३९ ॥

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् ।

ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम् ॥ ४९.४० ॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः ।

तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ ४९.४१ ॥

कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् ।

गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥ ४९.४२ ॥

स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः ।

यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः ॥ ४९.४३ ॥

तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा ।

गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा ॥ ४९.४४ ॥

शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः ।

भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान् ॥ ४९.४५ ॥

आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा ।

वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः ॥ ४९.४६ ॥

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् ।

दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ४९.४७ ॥

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये ।

श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते ।

त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत् ॥ ४९.४८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५०

उत्तानपाद उवाच -

द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः ।

श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः ॥ ५०.१ ॥

यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ ।

एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते ॥ ५०.२ ॥

ईश्वर उवाच -

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।

ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ५०.३ ॥

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।

यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः ॥ ५०.४ ॥

यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् ।

तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम् ॥ ५०.५ ॥

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा ।

अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः ॥ ५०.६ ॥

मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः ।

पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः ॥ ५०.७ ॥

शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप ।

सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत् ॥ ५०.८ ॥

कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ ।

महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः ॥ ५०.९ ॥

भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः ।

एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः ॥ ५०.१० ॥

प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् ।

तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत् ॥ ५०.११ ॥

श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः ।

तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत् ॥ ५०.१२ ॥

दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन ।

व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ ५०.१३ ॥

उत्तानपाद उवाच -

कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया ।

दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर ॥ ५०.१४ ॥

ईश्वर उवाच -

श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः ।

गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः ॥ ५०.१५ ॥

वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् ।

शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि ॥ ५०.१६ ॥

पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् ।

पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा ॥ ५०.१७ ॥

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च ।

अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा ॥ ५०.१८ ॥

सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः ।

उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः ॥ ५०.१९ ॥

सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः ।

शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः ॥ ५०.२० ॥

गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः ।

उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम् ॥ ५०.२१ ॥

स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः ।

तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम् ॥ ५०.२२ ॥

नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् ।

गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप ॥ ५०.२३ ॥

तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते ।

सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते ॥ ५०.२४ ॥

उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च ।

अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ५०.२५ ॥

कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् ।

तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा ॥ ५०.२६ ॥

उत्तानपाद उवाच -

कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा ।

परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च ॥ ५०.२७ ॥

अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते ।

दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम् ॥ ५०.२८ ॥

उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो ।

राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा ॥ ५०.२९ ॥

ईश्वर उवाच -

सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते ।

यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम् ॥ ५०.३० ॥

कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे ।

सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम् ॥ ५०.३१ ॥

अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः ।

तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम् ॥ ५०.३२ ॥

येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।

तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ५०.३३ ॥

यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् ।

स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः ॥ ५०.३४ ॥

गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन ।

चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः ॥ ५०.३५ ॥

उत्तानपाद उवाच -

वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे ।

कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि ॥ ५०.३६ ॥

ईश्वर उवाच -

अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप ।

कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन ॥ ५०.३७ ॥

अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् ।

भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते ॥ ५०.३८ ॥

अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् ।

याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम् ॥ ५०.३९ ॥

यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः ।

द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके ॥ ५०.४० ॥

असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन ।

दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः ॥ ५०.४१ ॥

समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले ।

यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम् ॥ ५०.४२ ॥

आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् ।

इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते ॥ ५०.४३ ॥

वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि ।

असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम् ॥ ५०.४४ ॥

अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना ।

कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः ॥ ५०.४५ ॥

लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् ।

भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत् ॥ ५०.४६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये पात्रापात्रपरीक्षादानादिनियमवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५१

उत्तानपाद उवाच -

काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर ।

यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत् ॥ ५१.१ ॥

ईश्वर उवाच -

पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् ।

इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः ॥ ५१.२ ॥

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु ।

मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश ॥ ५१.३ ॥

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च ।

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ ५१.४ ॥

आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी ।

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा ॥ ५१.५ ॥

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ।

कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा ॥ ५१.६ ॥

मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः ।

अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत् ॥ ५१.७ ॥

कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका ।

पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः ॥ ५१.८ ॥

अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च ।

श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम् ॥ ५१.९ ॥

मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः ।

निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः ॥ ५१.१० ॥

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः ।

अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम् ॥ ५१.११ ॥

ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५१.१२ ॥

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः ।

दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम् ॥ ५१.१३ ॥

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् ।

श्राद्धदस्तु व्रजेत्तत्र यत्र देवो जनार्दनः ॥ ५१.१४ ॥

त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके ।

दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ५१.१५ ॥

उत्तानपाद उवाच -

गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् ।

येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ ५१.१६ ॥

ईश्वर उवाच -

त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ।

दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ५१.१७ ॥

गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः ।

लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम् ॥ ५१.१८ ॥

तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः ।

तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद्दीपं प्रयत्नतः ॥ ५१.१९ ॥

देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस्तथा ।

यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि ॥ ५१.२० ॥

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर्द्विजातयः ।

सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकमथापि वा ॥ ५१.२१ ॥

एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् ।

चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि ॥ ५१.२२ ॥

पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मनः श्रेय इच्छता ।

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम् ॥ ५१.२३ ॥

दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः ।

गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः ॥ ५१.२४ ॥

नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते ।

शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि ॥ ५१.२५ ॥

विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु ।

केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ५१.२६ ॥

सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः ।

अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते ॥ ५१.२७ ॥

गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः ।

विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ ५१.२८ ॥

कुलानां तारयेद्विंशं दश पूर्वान् दशापरान् ।

दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ ५१.२९ ॥

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम् ।

शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा ॥ ५१.३० ॥

वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः ।

वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम् ॥ ५१.३१ ॥

अष्टमं शिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम् ।

वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः ॥ ५१.३२ ॥

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् ।

पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम् ॥ ५१.३३ ॥

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना ।

अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः ॥ ५१.३४ ॥

तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् ।

ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम् ॥ ५१.३५ ॥

सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः ।

भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप ॥ ५१.३६ ॥

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा ।

तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः ॥ ५१.३७ ॥

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् ।

शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः ॥ ५१.३८ ॥

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः ।

समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः ॥ ५१.३९ ॥

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः ।

निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः ॥ ५१.४० ॥

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् ।

तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः ॥ ५१.४१ ॥

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् ।

वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम् ॥ ५१.४२ ॥

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च ।

नानाविधैर्महाभोगैः शिवलोके महीयते ॥ ५१.४३ ॥

अग्निमित्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः ।

रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम् ॥ ५१.४४ ॥

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च ।

गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च ॥ ५१.४५ ॥

एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद्यदि ।

देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च ॥ ५१.४६ ॥

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद्भक्तितत्परः ।

स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ॥ ५१.४७ ॥

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः ।

गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ५१.४८ ॥

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च ।

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ ५१.४९ ॥

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद्भक्त्या द्विजोत्तमे ।

तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा ॥ ५१.५० ॥

चन्द्रसूर्यग्रहे भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति ये नराः ।

देवार्चनं ये च कुर्युर्जपं होमं विशेषतः ।

दद्याद्दानं यथाशक्ति ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ५१.५१ ॥

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च ।

शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम् ॥ ५१.५२ ॥

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ ।

गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम् ॥ ५१.५३ ॥

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता ।

यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल ॥ ५१.५४ ॥

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी ।

अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम् ॥ ५१.५५ ॥

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते ।

तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥ ५१.५६ ॥

येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् ।

पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना ॥ ५१.५७ ॥

तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम् ।

रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम् ॥ ५१.५८ ॥

ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे ।

तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशतैरपि ॥ ५१.५९ ॥

सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप ।

चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते ॥ ५१.६० ॥

यत्र गौर्दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि ।

तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा ॥ ५१.६१ ॥

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः ।

अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥ ५१.६२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदे दानधर्मप्रशंसावर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५२

ईश्वर उवाच -

अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप ।

सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः ॥ ५२.१ ॥

उत्तानपाद उवाच -

कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः ।

कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो ॥ ५२.२ ॥

ईश्वर उवाच -

चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् ।

शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान् ॥ ५२.३ ॥

सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता ।

वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता ॥ ५२.४ ॥

शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता ।

इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता ॥ ५२.५ ॥

बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता ।

वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी ॥ ५२.६ ॥

यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता ।

देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता ॥ ५२.७ ॥

नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता ।

पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा ॥ ५२.८ ॥

राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता ।

वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला ॥ ५२.९ ॥

तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः ।

तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ५२.१० ॥

बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः ।

विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति ॥ ५२.११ ॥

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः ।

स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा ॥ ५२.१२ ॥

शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः ।

तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः ॥ ५२.१३ ॥

वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः ।

योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः ॥ ५२.१४ ॥

तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा ।

दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः ॥ ५२.१५ ॥

अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः ।

पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे ॥ ५२.१६ ॥

क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः ।

कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः ॥ ५२.१७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये ऋक्षशृङ्गचरित्रे दीर्घतपोमुन्याख्यानवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५३

उत्तानपाद उवाच -

आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः ।

कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः ॥ ५३.१ ॥

ईश्वर उवाच -

शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते ।

श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ५३.२ ॥

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः ।

चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप ॥ ५३.३ ॥

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।

वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ५३.४ ॥

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा ।

क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः ॥ ५३.५ ॥

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् ।

इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम् ॥ ५३.६ ॥

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः ।

एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ ५३.७ ॥

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने ।

गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः ॥ ५३.८ ॥

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः ।

छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति ॥ ५३.९ ॥

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् ।

तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम् ॥ ५३.१० ॥

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः ।

पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः ॥ ५३.११ ॥

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा ।

तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत ॥ ५३.१२ ॥

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः ।

वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश ॥ ५३.१३ ॥

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः ।

एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः ॥ ५३.१४ ॥

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् ।

वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते ॥ ५३.१५ ॥

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् ।

कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः ॥ ५३.१६ ॥

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः ।

वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः ॥ ५३.१७ ॥

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे ।

ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम् ॥ ५३.१८ ॥

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।

ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ॥ ५३.१९ ॥

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् ।

तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि ॥ ५३.२० ॥

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् ।

ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः ॥ ५३.२१ ॥

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् ।

उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले ॥ ५३.२२ ॥

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् ।

तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून् ॥ ५३.२३ ॥

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः ।

वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः ॥ ५३.२४ ॥

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे ।

मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः ॥ ५३.२५ ॥

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् ।

हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया ॥ ५३.२६ ॥

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् ।

काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः ॥ ५३.२७ ॥

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।

चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः ॥ ५३.२८ ॥

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः ।

तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः ॥ ५३.२९ ॥

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः ।

स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत् ॥ ५३.३० ॥

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना ।

कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि ॥ ५३.३१ ॥

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये ।

तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः ॥ ५३.३२ ॥

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा ।

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः ॥ ५३.३३ ॥

चित्रसेन उवाच -

अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ ।

गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम् ॥ ५३.३४ ॥

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया ।

अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति ॥ ५३.३५ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -

न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते ।

बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम् ॥ ५३.३६ ॥

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः ।

भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते ॥ ५३.३७ ॥

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव ।

उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे ॥ ५३.३८ ॥

चित्रसेन उवाच -

उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते ।

करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने ॥ ५३.३९ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -

पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः ।

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः ॥ ५३.४० ॥

चित्रसेन उवाच -

नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा ।

न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने ॥ ५३.४१ ॥

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः ।

अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति ॥ ५३.४२ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -

मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम ।

आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम् ॥ ५३.४३ ॥

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि ।

उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति ॥ ५३.४४ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम ।

स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ ॥ ५३.४५ ॥

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः ।

तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम् ॥ ५३.४६ ॥

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः ।

वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः ॥ ५३.४७ ॥

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः ।

पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित् ॥ ५३.४८ ॥

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा ।

स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः ॥ ५३.४९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये ऋक्षशृङ्गस्वर्गगमनवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५४

ईश्वर उवाच -

ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम् ।

कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः ॥ ५४.१ ॥

ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् ।

अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति ॥ ५४.२ ॥

कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः ।

एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ ॥ ५४.३ ॥

ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः ।

दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ५४.४ ॥

दीर्घतपा उवाच -

आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम् ।

अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम् ॥ ५४.५ ॥

चित्रसेन उवाच -

अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे ।

मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः ॥ ५४.६ ॥

पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय ।

मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः ॥ ५४.७ ॥

इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् ।

माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला ॥ ५४.८ ॥

हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले ।

विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता ॥ ५४.९ ॥

हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा ।

विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै ।

मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय ॥ ५४.१० ॥

श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् ।

आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक ॥ ५४.११ ॥

लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् ।

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः ॥ ५४.१२ ॥

किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना ॥ ५४.१३ ॥

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि ॥ ५४.१४ ॥

परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय ।

पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता ॥ ५४.१५ ॥

एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता ।

मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले ॥ ५४.१६ ॥

भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् ।

चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते ॥ ५४.१७ ॥

दीर्घतपा उवाच -

याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे ।

किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम ॥ ५४.१८ ॥

ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप ।

सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः ॥ ५४.१९ ॥

एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः ।

परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह ॥ ५४.२० ॥

दीर्घतपा उवाच -

उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया ।

पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद ॥ ५४.२१ ॥

किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ।

प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥ ५४.२२ ॥

अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम ।

हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः ॥ ५४.२३ ॥

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु ।

कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः ॥ ५४.२४ ॥

चित्रसेन उवाच -

विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि ।

नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः ॥ ५४.२५ ॥

न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने ।

काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम् ॥ ५४.२६ ॥

भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः ।

इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः ॥ ५४.२७ ॥

किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे ॥ ५४.२८ ॥

दीर्घतपा उवाच -

ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो ।

दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर ॥ ५४.२९ ॥

चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः ।

मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे ॥ ५४.३० ॥

उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् ।

शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर ॥ ५४.३१ ॥

सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप ।

अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप ॥ ५४.३२ ॥

नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् ।

सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ॥ ५४.३३ ॥

शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप ।

मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः ॥ ५४.३४ ॥

राजोवाच -

आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः ।

समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः ॥ ५४.३५ ॥

तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे ।

परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप ॥ ५४.३६ ॥

स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा ।

पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ ॥ ५४.३७ ॥

पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः ।

स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः ॥ ५४.३८ ॥

पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम ।

विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः ॥ ५४.३९ ॥

तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः ।

स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः ॥ ५४.४० ॥

दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः ।

ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः ॥ ५४.४१ ॥

याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते ।

न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति ॥ ५४.४२ ॥

विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः ।

सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे ॥ ५४.४३ ॥

पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः ।

अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम् ॥ ५४.४४ ॥

आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः ॥ ५४.४५ ॥

चित्रसेन उवाच -

कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः ।

येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये ॥ ५४.४६ ॥

मुनय ऊचुः ।

इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम् ।

नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा ॥ ५४.४७ ॥

ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः ।

स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम् ॥ ५४.४८ ॥

बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् ।

ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः ॥ ५४.४९ ॥

एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः ।

एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे ॥ ५४.५० ॥

दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः ।

त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे ॥ ५४.५१ ॥

चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः ।

मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः ॥ ५४.५२ ॥

योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् ।

शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः ॥ ५४.५३ ॥

शैवालभोजनाः केचित्केचिन्मारुतभोजनाः ।

गार्हस्थ्ये च स्थिताः केचित्केचिच्चैवाग्निहोत्रिणः ॥ ५४.५४ ॥

एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः ।

प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत् ॥ ५४.५५ ॥

चित्रसेन उवाच -

कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः ।

येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति ॥ ५४.५६ ॥

ऋषय ऊचुः ।

धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि ।

कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम् ॥ ५४.५७ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ ।

दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै ॥ ५४.५८ ॥

ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः ।

आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः ॥ ५४.५९ ॥

भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः ।

परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया ॥ ५४.६० ॥

हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि ।

शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा ॥ ५४.६१ ॥

तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् ।

विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम् ॥ ५४.६२ ॥

गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि ।

अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि ।

चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः ॥ ५४.६३ ॥

ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः ।

हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम् ॥ ५४.६४ ॥

ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः ।

अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि ॥ ५४.६५ ॥

तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः ।

गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा ॥ ५४.६६ ॥

क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः ।

तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान् ॥ ५४.६७ ॥

दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् ।

विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः ॥ ५४.६८ ॥

पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् ।

उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत् ॥ ५४.६९ ॥

ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् ।

भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते ॥ ५४.७० ॥

त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी ।

जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम् ॥ ५४.७१ ॥

स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम् ।

मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि ॥ ५४.७२ ॥

फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् ।

आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते ।

स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः ॥ ५४.७३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमावन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दीर्घतपसः स्वर्गारोहणवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५५

उत्तानपाद उवाच -

माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः ।

किं चकार क्व वा वासं किमाहारो बभूव ह ॥ ५५.१ ॥

ईश्वर उवाच -

भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः ।

तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः ॥ ५५.२ ॥

सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ।

विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ ।

करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥ ५५.३ ॥

ईश्वर उवाच -

प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा ।

अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव ॥ ५५.४ ॥

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।

कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः ॥ ५५.५ ॥

चित्रसेन उवाच -

न राज्यं कामये देव न पुत्रान्न च बान्धवान् ।

न भार्यां न च कोशं च न गजान्न तुरंगमान् ॥ ५५.६ ॥

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम ।

स्वर्गप्राप्तिर्ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ ५५.७ ॥

ईश्वर उवाच -

यस्याग्रतो भवेद्ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस्तथैव च ।

स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति ॥ ५५.८ ॥

तुष्टा वयं त्रयो देवा वृणीष्व वरमुत्तमम् ।

यथेप्सितं महाराज सत्यमेतदसंशयम् ॥ ५५.९ ॥

चित्रसेन उवाच -

यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यमिह सर्वदा ॥ ५५.१० ॥

गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिरेव च ।

तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम् ॥ ५५.११ ॥

यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् ।

गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यमथास्तु मे ॥ ५५.१२ ॥

ईश्वर उवाच -

अद्यप्रभृति तिष्ठामः शूलभेदे नरेश्वर ।

त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे ॥ ५५.१३ ॥

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् ।

मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति ॥ ५५.१४ ॥

प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ ।

सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस्त्वं तथा कुरु ॥ ५५.१५ ॥

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव ।

कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः ॥ ५५.१६ ॥

परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् ।

यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते ।

तथा रेवातटे पुण्यं शूलभेदं न संशयः ॥ ५५.१७ ॥

ईश्वर उवाच -

इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः ।

सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥ ५५.१८ ॥

एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते ।

शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ५५.१९ ॥

कुण्डमुदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः ।

रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति ॥ ५५.२० ॥

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु ।

नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि ॥ ५५.२१ ॥

विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पितामहः ।

प्रपितामहो रुद्रोऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः ॥ ५५.२२ ॥

कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति ।

इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप ।

शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत् ॥ ५५.२३ ॥

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते ।

एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम् ॥ ५५.२४ ॥

भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् ।

शूलभेदवने राजञ्छाकमूलफलैरपि ॥ ५५.२५ ॥

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर्भवति भोजिता ।

पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान्नरः ॥ ५५.२६ ॥

कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् ।

द्विजदेवप्रसादेन पितॄणां च प्रसादतः ॥ ५५.२७ ॥

श्राद्धदो निवसेत्तत्र यत्र देवो महेश्वरः ।

स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये ॥ ५५.२८ ॥

दंष्ट्रिभिर्जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः ।

न येषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ ५५.२९ ॥

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः ।

मोक्षावाप्तिर्भवेत्तेषां युगमेकं न संशयः ॥ ५५.३० ॥

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् ।

तत्सर्वं नाशयेत्पापं स्नानमात्रेण भूपते ॥ ५५.३१ ॥

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् ।

तथा पापोऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः ॥ ५५.३२ ॥

संन्यासं कुरुते योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् ।

ध्यायन्नित्यं महादेवं स गच्छेत्परमं पदम् ॥ ५५.३३ ॥

क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे ।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायतेऽसौ शुभे कुले ॥ ५५.३४ ॥

रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः ।

राजा वा राजपुत्रो वाचारसमन्वितः ॥ ५५.३५ ॥

एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् ।

यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ५५.३६ ॥

य इदं श्रावयेन्नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् ।

श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्वणि पर्वणि ॥ ५५.३७ ॥

गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह ।

पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम् ॥ ५५.३८ ॥

लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ।

जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ ५५.३९ ॥

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदक्षरमन्वितम् ॥ ५५.४० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये काशीराजमोक्षगमनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५६

उत्तानपाद उवाच -

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता ।

रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहागता ॥ ५६.१ ॥

पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम् ।

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि शङ्कर ॥ ५६.२ ॥

ईश्वर उवाच -

शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता ।

देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै ॥ ५६.३ ॥

अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते ।

गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर ॥ ५६.४ ॥

तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः ।

अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम् ॥ ५६.५ ॥

जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले ।

भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि ॥ ५६.६ ॥

तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् ।

ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि ॥ ५६.७ ॥

वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः ।

पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम् ॥ ५६.८ ॥

यत्र सा पतिता कुण्डे शूलभेदे नराधिप ।

देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती ॥ ५६.९ ॥

याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् ।

तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता ॥ ५६.१० ॥

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः ।

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ ५६.११ ॥

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप ।

स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते ॥ ५६.१२ ॥

उत्तानपाद उवाच -

कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले ।

यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ५६.१३ ॥

देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् ।

व्रतोपवासनियमैर्यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे ॥ ५६.१४ ॥

ईश्वर उवाच -

आसीत्पुरा महावीर्यश्चेदिनाथो महाबलः ।

वीरसेन इति ख्यातो मण्डलाधिपतिर्नृप ॥ ५६.१५ ॥

राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर्न च तस्कराः ।

न चाधर्मोऽभवत्तत्र धर्म एव हि सर्वदा ॥ ५६.१६ ॥

सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः ।

एकासीद्दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा ॥ ५६.१७ ॥

इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च ।

कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि ॥ ५६.१८ ॥

अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखे स्थितः ।

ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशमागतः ॥ ५६.१९ ॥

विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः ।

उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम् ॥ ५६.२० ॥

प्रिये दुःखमिदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् ।

नैषा रक्षयितुं शक्या रूपयौवनगर्विता ॥ ५६.२१ ॥

दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका ।

नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे ।

परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत् ॥ ५६.२२ ॥

भानुमत्युवाच -

न लज्जामि तवाग्रेऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् ।

सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप ॥ ५६.२३ ॥

अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् ।

स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे ॥ ५६.२४ ॥

करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि च ।

आत्मानं शोषयिष्यामि तोषयिष्ये जनार्दनम् ॥ ५६.२५ ॥

ममैषा वर्तते बुद्धिर्यदि त्वं तात मन्यसे ।

भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितोऽभवत् ॥ ५६.२६ ॥

तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् ।

विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे ॥ ५६.२७ ॥

पुरुषान् सायुधांश्चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् ।

दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान् ॥ ५६.२८ ॥

ततः पितुर्मतेनैव गङ्गातीरं गता सती ।

अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप ॥ ५६.२९ ॥

नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः ।

द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता ॥ ५६.३० ॥

त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् ।

प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी ॥ ५६.३१ ॥

समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारेऽमरकण्टके ।

उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा ॥ ५६.३२ ॥

स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वमतन्द्रिता ।

वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे ॥ ५६.३३ ॥

ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् ।

दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ ५६.३४ ॥

माहात्म्यमस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् ।

कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम ॥ ५६.३५ ॥

ऋषय ऊचुः ।

चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः ।

महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना ॥ ५६.३६ ॥

अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः ॥ ५६.३७ ॥

द्वितीयेऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि ।

पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि ॥ ५६.३८ ॥

जन्मत्रयकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।

जलेन तिलमात्रेण प्रदद्यादञ्जलित्रयम् ॥ ५६.३९ ॥

तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्यसंशयम् ।

यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर्ब्राह्मणैर्नृप ॥ ५६.४० ॥

वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पित्ःणां दत्तमक्षयम् ।

अपरेऽह्णि ततो गच्छेत्पुण्यां देवशिलां शुभाम् ॥ ५६.४१ ॥

वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैरुत्पादिता पुरा ।

स्नात्वा तत्र जलं दद्यात्तिलमिश्रं नराधिप ॥ ५६.४२ ॥

सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ।

एकादश्यामुपोषित्वा पक्षयोरुभयोरपि ॥ ५६.४३ ॥

क्षपाजागरणं कुर्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् ।

विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः ॥ ५६.४४ ॥

प्रभाते भोजयेद्विप्रान् दानं दद्यात्सशक्तितः ।

चतुर्थेऽह्नि ततो गच्छेद्यत्र प्राची सरस्वती ॥ ५६.४५ ॥

ब्रह्मदेहाद्विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् ।

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ ५६.४६ ॥

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद्द्विजान् ।

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम् ॥ ५६.४७ ॥

सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा ।

देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम् ॥ ५६.४८ ॥

त्रिरात्रं कुरुते योऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः ।

पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन ॥ ५६.४९ ॥

न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद्दिवि ।

नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात् ॥ ५६.५० ॥

विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता ।

तिष्ठते साक्षयं कालं रुद्रलोके महीयते ॥ ५६.५१ ॥

मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ ।

ततोऽवगाह्य तत्तीर्थमहर्निशमतन्द्रिता ॥ ५६.५२ ॥

दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् ।

श्रूयतां वचनं मेऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः ॥ ५६.५३ ॥

न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् ।

मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वमिदं वचः ॥ ५६.५४ ॥

त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी ।

एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः ॥ ५६.५५ ॥

एकान्तरोपवासस्था शनैर्मासोपवासिता ।

देवशिलास्थिता नित्यं दध्यौ सा चक्रपाणिनम् ॥ ५६.५६ ॥

अहर्निशं दहेद्धूपं चन्दनं च सदीपकम् ।

पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् ।

द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता ॥ ५६.५७ ॥

ईश्वर उवाच -

अन्यद्देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते ।

कथयामि महाबाहो सेतिहासं पुरातनम् ॥ ५६.५८ ॥

कश्चिद्वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया ।

दुर्भिक्षपीडितस्तत्र आमिषार्थं वनं गतः ॥ ५६.५९ ॥

नापश्यत्पक्षिणस्तत्र न मृगान्न फलानि च ।

सरस्ततो ददर्शाथ पद्मिनीखण्डमण्डितम् ॥ ५६.६० ॥

दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यमब्रवीत् ।

कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये ॥ ५६.६१ ॥

देवस्य पूजनार्थं तु शूलभेदस्य यत्नतः ।

विक्रयो भविता तत्र धर्मशीलो जनो यतः ॥ ५६.६२ ॥

भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः ।

उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः ॥ ५६.६३ ॥

श्रीफलानि गृहीत्वा तु सुपक्वानि विशेषतः ।

शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान् ॥ ५६.६४ ॥

चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप ।

तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः ॥ ५६.६५ ॥

मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि ।

वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम् ॥ ५६.६६ ॥

ऋषयश्चागतास्तत्र ये चाश्रमनिवासिनः ।

सोपवासाः सनियमाः सर्वे साग्निपरिग्रहाः ॥ ५६.६७ ॥

देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले ।

आगच्छद्भिर्नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते ॥ ५६.६८ ॥

दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरोऽब्रवीत् ।

गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम् ॥ ५६.६९ ॥

पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः ।

अयनं किं भवेदद्य किं वाक्षयतृतीयका ॥ ५६.७० ॥

ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा ।

पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे ॥ ५६.७१ ॥

तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे ।

किमयं स्नाति लोकोऽयं किं वा स्नानस्य कारणम् ॥ ५६.७२ ॥

नार्युवाच -

अद्य चैकादशी पुण्या सर्वपापक्षयंकरी ।

उपोषिता सकृद्येन नाकप्राप्तिं करोति सा ॥ ५६.७३ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै ।

कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम ॥ ५६.७४ ॥

अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैरुपोषिता ।

मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी ॥ ५६.७५ ॥

नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना ।

व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती ॥ ५६.७६ ॥

नैतया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।

दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले ॥ ५६.७७ ॥

भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह ।

कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम् ॥ ५६.७८ ॥

ममैषा वर्तते बुद्धिर्न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् ।

न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित् ॥ ५६.७९ ॥

शबर्युवाच -

न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे ।

भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम् ॥ ५६.८० ॥

भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह ।

अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः ॥ ५६.८१ ॥

सर्वान् देवान्नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति ।

तस्थौ स शङ्कमानोऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम् ॥ ५६.८२ ॥

यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् ।

तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत्तदा ॥ ५६.८३ ॥

कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यतामग्रतो मम ।

शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान् ॥ ५६.८४ ॥

धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय ।

भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति ॥ ५६.८५ ॥

श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे ॥ ५६.८६ ॥

शबर्युवाच -

श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि च विशेषतः ।

न लोभो न स्पृहा मेऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय ॥ ५६.८७ ॥

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् ।

शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः ॥ ५६.८८ ॥

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता ।

उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः ॥ ५६.८९ ॥

शबर्युवाच -

न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम् ।

श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम् ॥ ५६.९० ॥

अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ ॥ ५६.९१ ॥

राज्ञ्युवाच -

विना मूल्यं न गृह्णामि कमलानि तवाधुना ।

धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम् ॥ ५६.९२ ॥

दश विंशत्यथ त्रिंशच्चत्वारिंशदथापि वा ।

गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर ॥ ५६.९३ ॥

वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् ।

तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः ॥ ५६.९४ ॥

शबर्युवाच -

नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने ।

देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते ॥ ५६.९५ ॥

राज्ञ्युवाच -

न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५६.९६ ॥

तपस्विनो महाभागा ये चारण्यनिवासिनः ।

गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्तेऽन्नमतन्द्रिताः ॥ ५६.९७ ॥

शबर्युवाच -

निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ।

सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलतेऽनलः ॥ ५६.९८ ॥

सत्येन तिष्ठत्युदधिर्वायुः सत्येन वाति हि ।

सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च ॥ ५६.९९ ॥

सत्याधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत् ॥ ५६.१०० ॥

देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते ।

गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः ॥ ५६.१०१ ॥

श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् ।

कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि ।

मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च ॥ ५६.१०२ ॥

राज्ञ्युवाच -

आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च ।

क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम् ॥ ५६.१०३ ॥

उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च ।

मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च ।

प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः ॥ ५६.१०४ ॥

पुरोहित उवाच -

गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः ।

उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित् ॥ ५६.१०५ ॥

ईश्वर उवाच -

श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु ।

गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम् ॥ ५६.१०६ ॥

क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् ।

शबरस्तु ततो भार्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५६.१०७ ॥

दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि ।

कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम् ॥ ५६.१०८ ॥

चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् ।

ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम् ॥ ५६.१०९ ॥

स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे ।

सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदेऽपरे ॥ ५६.११० ॥

चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः ।

शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि ॥ ५६.१११ ॥

श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा ।

तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः ॥ ५६.११२ ॥

भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् ।

अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः ॥ ५६.११३ ॥

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा ।

पायसेन तु गव्येन कृतान्नेन विशेषतः ॥ ५६.११४ ॥

भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि ।

पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च ॥ ५६.११५ ॥

विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च ।

चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति ।

पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना ॥ ५६.११६ ॥

उत्तानपाद उवाच -

यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः ।

तानि सर्वाणि देवेश कथयस्व प्रसादतः ॥ ५६.११७ ॥

ईश्वर उवाच -

तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ।

भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ॥ ५६.११८ ॥

गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान् भवेत् ।

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमर्कसायुज्यमश्वदः ॥ ५६.११९ ॥

वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् ।

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः ॥ ५६.१२० ॥

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् ।

वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम् ॥ ५६.१२१ ॥

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।

येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ॥ ५६.१२२ ॥

तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् ।

दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च ॥ ५६.१२३ ॥

उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर ।

पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ ५६.१२४ ॥

श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् ।

पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः ॥ ५६.१२५ ॥

शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् ।

संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते ॥ ५६.१२६ ॥

अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया ।

घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा ॥ ५६.१२७ ॥

तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते ।

तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया ॥ ५६.१२८ ॥

तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यमनिवर्तिकम् ।

मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि ।

नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम् ॥ ५६.१२९ ॥

शबर्युवाच -

मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः ।

या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति ॥ ५६.१३० ॥

न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् ।

श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा ॥ ५६.१३१ ॥

पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति ।

यत्तेऽभिवाञ्छितं किंचिद्विष्णवे कर्तुमर्हसि ॥ ५६.१३२ ॥

भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः ।

गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि ॥ ५६.१३३ ॥

सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तोऽपि च तया सह ।

चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम् ॥ ५६.१३४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे व्याधवाक्योपदेशकथनपूर्वकदानादिफलवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५७

ईश्वर उवाच -

भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः ।

भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च ॥ ५७.१ ॥

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा ।

मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम् ॥ ५७.२ ॥

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् ।

पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः ॥ ५७.३ ॥

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः ।

क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् ॥ ५७.४ ॥

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् ।

अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि ॥ ५७.५ ॥

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः ।

चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम् ॥ ५७.६ ॥

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् ।

क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम् ॥ ५७.७ ॥

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा ।

प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा ॥ ५७.८ ॥

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः ।

अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च ॥ ५७.९ ॥

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः ।

स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः ॥ ५७.१० ॥

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः ।

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ५७.११ ॥

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः ।

आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा ॥ ५७.१२ ॥

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा ।

व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च ॥ ५७.१३ ॥

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् ।

अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम् ॥ ५७.१४ ॥

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह ।

ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम् ॥ ५७.१५ ॥

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि ।

पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव ॥ ५७.१६ ॥

भानुमत्युवाच -

तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम ।

किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान् ॥ ५७.१७ ॥

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च ।

शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम् ॥ ५७.१८ ॥

शबर उवाच -

कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु ।

संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते ॥ ५७.१९ ॥

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः ।

मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत् ॥ ५७.२० ॥

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि ।

तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने ॥ ५७.२१ ॥

राज्ञ्युवाच -

अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव ।

कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति ॥ ५७.२२ ॥

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु ।

नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम् ॥ ५७.२३ ॥

शबर उवाच -

नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च ।

यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् ॥ ५७.२४ ॥

राज्ञ्युवाच -

कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् ।

अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५७.२५ ॥

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः ।

कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ ५७.२६ ॥

शबर उवाच -

अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् ।

सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम ॥ ५७.२७ ॥

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह ।

अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः ॥ ५७.२८ ॥

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह ।

नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप ॥ ५७.२९ ॥

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप ।

त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह ॥ ५७.३० ॥

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम् ॥ ५७.३१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे व्याधस्वर्गगमनवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

अध्याय ५८

उत्तानपाद उवाच -

अथातो देवदेवेश भानुमत्यकरोच्च किम् ।

एष मे संशयो देव कथयस्व प्रसादतः ॥ ५८.१ ॥

ईश्वर उवाच -

चिन्तयित्वा मुहूर्तं सा गता कुण्डस्य सन्निधौ ।

दृष्ट्वा कुण्डस्य माहात्म्यं राज्ञी हर्षेण पूरिता ॥ ५८.२ ॥

विप्रान् बहून् समाहूय पूजयामास तत्क्षणात् ।

दत्त्वा तु विधिवद्दानं ब्राह्मणेभ्यो नृपात्मज ॥ ५८.३ ॥

निश्चयं परमं कृत्वा स्थिता शान्तेन चेतसा ।

ततः सम्पूज्य विधिवत्पितॄन्देवान्नराधिप ॥ ५८.४ ॥

क्षपयित्वा पक्षमेकं मधुमासस्य सा स्थिता ।

अमावास्यां ततो राज्ञी गता पर्वतसन्निधौ ॥ ५८.५ ॥

नगशृङ्गं समारुह्य कृत्वा मुकुलितौ करौ ।

विज्ञाप्य ब्राह्मणान् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५८.६ ॥

मम माता पिता भ्राता ये चान्ये सखिबान्धवाः ।

क्षमापयित्वा सर्वांस्तान्वचनं मम कथ्यताम् ॥ ५८.७ ॥

त्वत्पुत्री शूलभेदे तु तपः कृत्वा स्वशक्तितः ।

विसृज्य चैव सात्मानं तस्मिंस्तीर्थे दिवं ययौ ॥ ५८.८ ॥

ब्राह्मणा ऊचुः ।

संदेशं कथयिष्यामस्त्वयोक्तं शोभनव्रते ।

मातापितृभ्यां सुश्रोणि मा तेऽभूदत्र संशयः ॥ ५८.९ ॥

ततो विसृज्य तांल्लोकान् स्थिता पर्वतमूर्धनि ।

अर्धोत्तरीयवस्त्रेण गाढं बद्धा पुनःपुनः ॥ ५८.१० ॥

ततश्चिक्षेप सात्मानमेकचित्ता नराधिप ।

नगार्द्धे पतिता यावत्तावद्दृष्टाः सुराङ्गनाः ॥ ५८.११ ॥

भोभो वत्से महाभागे भानुमत्यतितापसि ।

दिव्यं विमानमारुह्य कैलासं प्रति गम्यताम् ॥ ५८.१२ ॥

ततः सा पश्यतां तेषां जनानां त्रिदिवं गता ॥ ५८.१३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

इति ते कथितः सर्वः शूलभेदस्य विस्तरः ।

यः श्रुतः शङ्करात्पूर्वमृषिदेवसमागमे ॥ ५८.१४ ॥

य इदं पठते भक्त्या तीर्थे देवकुलेऽपि वा ।

स मुच्यते महापापादपि जन्मशतार्जितात् ॥ ५८.१५ ॥

ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।

गोघाती स्त्रीविघाती च देवब्रह्मस्वहारकः ॥ ५८.१६ ॥

स्वामिद्रोही मित्रघाती तथा विश्वासघातकः ।

परन्यासापहारी च परनिक्षेपलोपकः ॥ ५८.१७ ॥

रसभेदी तुलाभेदी तथा वार्द्धुषिकस्तु यः ।

यः कन्याविघ्नकर्ता च तथा विक्रयकारकः ॥ ५८.१८ ॥

परभार्या भ्रातृभार्या गौः स्नुषा कन्यका तथा ।

अभिगामी परद्वेषी तथा धर्मप्रदूषकः ॥ ५८.१९ ॥

मुच्यन्ते सर्वे एवैते शूलभेदप्रभावतः ॥ ५८.२० ॥

य इदं श्रावयेच्छ्राद्धे विप्राणां भुञ्जतां नृप ।

मुदं प्रयान्ति संहृष्टाः पितरस्तस्य सर्वशः ॥ ५८.२१ ॥

यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या पठ्यमानं नरो वशी ।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वकल्याणभाग्भवेत् ॥ ५८.२२ ॥

इदं यशस्यमायुष्यमिदं पावनमुत्तमम् ।

पठतां शृण्वतां नृणामायुःकीर्तिविवर्धनम् ॥ ५८.२३ ॥

इति कथितमिदं ते शूलभेदस्य पुण्यं महिमन हि मनुष्यैः श्रूयते यत्सपापैः ।

मदनरिपुतटिन्या याम्यकूलस्थितस्य प्रबलदुरितकन्दोच्छेदकुद्दालकल्पम् ॥ ५८.२४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥

शूलभेदमाहात्म्यं समाप्तम्

अध्याय ५९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् ।

श्रुते यस्याः प्रभावे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५९.१ ॥

रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

यत्रास्ते सर्वदा देवो वेदमूर्तिर्दिवाकरः ॥ ५९.२ ॥

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं सार्वकामिकमुत्तमम् ।

इदं तीर्थं तथा पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ५९.३ ॥

कुरुक्षेत्रे यथा वृद्धिर्दानस्य जगतीपते ।

पुष्करिण्यां तथा दानं वर्धते नात्र संशयः ॥ ५९.४ ॥

यवमेकं तु यो दद्यात्सौवर्णं मस्तके नृप ।

पुष्करिण्यां तथा स्थानं यथा स्थानं नरे स्मृतम् ॥ ५९.५ ॥

सूर्यग्रहे तु यः स्नात्वा दद्याद्दानं यथाविधि ।

हस्त्यश्वरथरत्नादि गृहं गाश्च युगंधरान् ॥ ५९.६ ॥

सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ।

त्रयोदश दिनं यावत्त्रयोदशगुणं भवेत् ॥ ५९.७ ॥

तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः ।

द्वादशाब्दे भवेत्प्रीतिस्तत्र तीर्थे महीपते ॥ ५९.८ ॥

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पायसैर्मधुसर्पिषा ।

श्राद्धदो लभते स्वर्गं पित्ःणां दत्तमक्षयम् ॥ ५९.९ ॥

अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैरिङ्गुदैर्वा तिलैः सह ।

अक्षयं फलमाप्नोति तस्मिंस्तीर्थे न संशयः ॥ ५९.१० ॥

तत्र स्नात्वा तु यो देवं पूजयेच्च दिवाकरम् ।

आदित्यहृदयं जप्त्वा पुनरादित्यमर्चयेत् ।

स गच्छेत्परमं लोकं त्रिदशैरपि वन्दितम् ॥ ५९.११ ॥

ऋचमेकां जपेद्यस्तु यजुर्वा साम एव च ।

स समग्रस्य वेदस्य फलमाप्नोति वै नृप ॥ ५९.१२ ॥

यस्त्र्यक्षरं जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् ।

आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ५९.१३ ॥

यस्तत्र विधिवत्प्राणांस्त्यजते नृपसत्तम ।

स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ॥ ५९.१४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पुष्करिण्यामादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम् ।

सर्वदुःखहरं पार्थ सर्वविघ्नविनाशनम् ॥ ६०.१ ॥

आयुःश्रीवर्द्धनं नित्यं पुत्रदं स्वर्गदं शिवम् ।

यस्य तीर्थस्य चान्यानि तीर्थानि कुरुनन्दन ॥ ६०.२ ॥

नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे ।

कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा ॥ ६०.३ ॥

वाराणसी च केदारं प्रयागं रुद्रनन्दनम् ।

महाकालं सहस्राक्षं शुक्लतीर्थं नृपोत्तम ॥ ६०.४ ॥

रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।

रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नृपोत्तम ॥ ६०.५ ॥

स्नेहात्ते कथयिष्यामि वार्द्धकेनातिपीडितः ।

शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे तपोनिष्ठा महौजसः ॥ ६०.६ ॥

श्रुतं मे रुद्रसांनिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह ।

पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम् ॥ ६०.७ ॥

शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजायाः ससम्भ्रमम् ।

तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया ॥ ६०.८ ॥

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन पाण्डव ।

दुर्भिक्षोपहता विप्रा नर्मदां तु समाश्रिताः ॥ ६०.९ ॥

उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा ।

याज्ञवल्क्योऽथ गर्गश्च शाण्डिल्यो गालवस्तथा ॥ ६०.१० ॥

नाचिकेतो विभाण्डश्च वालखिल्यादयस्तथा ।

शातातपश्च शङ्खश्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा ॥ ६०.११ ॥

जैगीषव्यः शतानीकः सर्व एव समागताः ।

तीर्थयात्रा कृता तैस्तु नर्मदायाः समन्ततः ॥ ६०.१२ ॥

आदित्येश्वरमायाताः प्रसङ्गादृषिपुंगवाः ।

वृक्षैः संछादितं शुभ्रं धवतिन्दुकपाटलैः ॥ ६०.१३ ॥

जम्बीरैरर्जुनैः कुब्जैः शमीकेसरकिंशुकैः ।

तस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले ॥ ६०.१४ ॥

पुन्नागनालिकेरैश्च खदिरैः कल्पपादपैः ।

अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसंकुलम् ॥ ६०.१५ ॥

ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोपशोभितम् ।

प्रविष्टा ऋषयः सर्वे वने पुष्पसमाकुले ॥ ६०.१६ ॥

वनान्ते च स्त्रियो दृष्ट्वा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः ।

रक्तमाल्यानुशोभाढ्या रक्तचन्दनचर्चिताः ॥ ६०.१७ ॥

रक्ताभरणसंयुक्ताः पाशहस्ता भयावहाः ।

तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीमूतसन्निभाः ॥ ६०.१८ ॥

महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः ।

अनावृष्ट्युपमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचनाः ॥ ६०.१९ ॥

दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा ।

वृद्धा नारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टान्या ऋषिपुंगवैः ॥ ६०.२० ॥

ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत ।

स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः ॥ ६०.२१ ॥

ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ।

अस्माकं स्वामिनः सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः ।

ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः ॥ ६०.२२ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सर्वे चैव त्वरान्विताः ।

जग्मुस्ते नर्मदाकक्षं दृष्ट्वा रेवां द्विजोत्तमाः ॥ ६०.२३ ॥

ततः केचित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि नमोऽस्तु ते ॥ ६०.२४ ॥

नमोऽस्तु ते सिद्धगणैर्निषेविते नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रमङ्गले ।

नमोऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्भवे वरे ॥ ६०.२५ ॥

नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने नमोऽस्तु ते देवि वरप्रदे शिवे ।

नमामि ते शीतजले सुखप्रदे सरिद्वरे पापहरे विचित्रिते ॥ ६०.२६ ॥

अनेकभूतौघसुसेविताङ्गे गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्गे ।

महागजौघैर्महिषैर्वराहैरापीयसे तोयमहोर्मिमाले ॥ ६०.२७ ॥

नमामि ते सर्ववरे सुखप्रदे विमोचयास्मानघपाशबद्धान् ॥ ६०.२८ ॥

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति ।

स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्चेत्तद्देवि दद्यात्परमं पदं तु ॥ ६०.२९ ॥

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम् ।

गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वैरनेकैरभिसंवृतानाम् ॥ ६०.३० ॥

नद्यश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि सम्प्राप्य न संशयोऽत्र ।

दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैरभिपूजितासि ॥ ६०.३१ ॥

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः ।

महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्गं जलं न यावत्तव संस्पृशन्ति ॥ ६०.३२ ॥

म्लेच्छाः पुलिन्दास्त्वथ यातुधानाः पिबन्ति येऽंभस्तव देवि पुण्यम् ।

तेऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च घोरात्किमत्र विप्रा भवपाशभीताः ॥ ६०.३३ ॥

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्कलिनावसृष्टे ।

त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा ॥ ६०.३४ ॥

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा ।

यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसादम् ॥ ६०.३५ ॥

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान् ।

त्वत्पालिता यावदिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः ॥ ६०.३६ ॥

एवं स्तुता तदा देवी नर्मदा सरितां वरा ।

प्रत्यक्षा सा परा मूर्तिर्ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ॥ ६०.३७ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः ।

ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्गाः ॥ ६०.३८ ॥

ये स्तोत्रमेतत्सततं जपन्ति स्नात्वा च तोयेन तु नर्मदायाः ।

तेभ्योऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गतिं विशुद्धामचिराद्ददाति ॥ ६०.३९ ॥

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम् ।

देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव ॥ ६०.४० ॥

पापैर्विमुक्ता दिवि मोदमानाः सम्भोगिनश्चैव तु नान्यथा च ॥ ६०.४१ ॥

प्रसन्ना नर्मदा देवी स्तोत्रेणानेन भारत ।

जलेनाप्यायितान् विप्रान् दक्षिणापथवाहिनी ॥ ६०.४२ ॥

अमृतत्वं तु वो दद्मि योगिभिर्यन्न गम्यते ।

दुर्लभं यत्सुरैः सर्वैर्मत्प्रसादाल्लभिष्यथ ॥ ६०.४३ ॥

इति ते ब्राह्मणा राजंल्लब्धा वरमनुत्तमम् ।

गमिष्यन्तः प्रीतचित्ता ददृशुश्चित्रमद्भुतम् ॥ ६०.४४ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

दृष्टास्तैः पुरुषाः पार्थ नर्मदातटसंस्थिताः ।

स्नानदेवार्चनासक्ताः पञ्च एव महाबलाः ॥ ६०.४५ ॥

ते दृष्टा ब्राह्मणैः सर्वैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।

संपृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय ॥ ६०.४६ ॥

विप्रा ऊचुः ।

वनान्ते स्त्रीयुगं दृष्ट्वा महारौद्रं भयावहम् ।

वृद्धाश्च पुरुषास्तत्र पाशहस्ता भयावहाः ॥ ६०.४७ ॥

दुर्धर्षा दुर्निरीक्ष्याश्च इतश्चेतश्च चञ्चलाः ।

व्याहरन्तः शुभां वाचं न तत्र गतिरस्ति वै ॥ ६०.४८ ॥

अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनःपुनः ।

तैस्तु यद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्वं कथ्यतामिति ॥ ६०.४९ ॥

अस्माकं पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः ।

ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः ॥ ६०.५० ॥

अथ ते पुरुषाः पञ्च श्रुत्वा वाक्यमिदं शुभम् ।

परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति च पुनःपुनः ॥ ६०.५१ ॥

क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः ॥ ६०.५२ ॥

पुरुषा ऊचुः ।

तीर्थावगाहनं सर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः ।

उत्तरैश्च कृतं भक्त्या न पापं तैर्व्यपोहितम् ॥ ६०.५३ ॥

निष्पापाश्चाथ संजातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।

शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा द्विजाः ॥ ६०.५४ ॥

पातकानि च घोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम् ।

पापिष्ठेन तु चैकेन गुरुदारा निषेविता ॥ ६०.५५ ॥

हृतं चान्येन मित्रस्वं सुवर्णं च धनं तथा ।

ब्रह्महत्या महारौद्रा कृता चान्येन पातकम् ॥ ६०.५६ ॥

सुरापानं तु चान्यस्य संजातं चाप्यकामतः ।

गोवध्या चाप्यकामेन कृता चैकेन पापिना ॥ ६०.५७ ॥

अकामतोऽपि सर्वेषां पातकानि नराधिप ।

ब्राह्मणानां तु ते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः ॥ ६०.५८ ॥

सद्य एव तदा जाताः पापिष्ठा गतकल्मषाः ।

तीर्थस्यास्य प्रभावेन नर्मदायाः प्रभावतः ॥ ६०.५९ ॥

न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चात्र जायते ।

एवं संचित्य ते सर्वे पापिष्ठाश्च परस्परम् ॥ ६०.६० ॥

चित्रभानुः स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम् ।

स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिताः पितृदेवताः ॥ ६०.६१ ॥

नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् ।

प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम् ॥ ६०.६२ ॥

पतिताः पाण्डवश्रेष्ठ पापोद्विग्ना महीपते ।

सात्त्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा ॥ ६०.६३ ॥

हतं तैः पावके सर्वं रेवाया उत्तरे तटे ।

विमानस्थास्तदा दृष्टा ब्राह्मणैस्ते युधिष्ठिर ॥ ६०.६४ ॥

आश्चर्यमतुलं दृष्टमृषिभिर्नर्मदातटे ।

तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविवर्जिताः ॥ ६०.६५ ॥

रवितीर्थं द्विजा हृष्टाः सेवन्ते मोक्षकाङ्क्षया ।

तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ ६०.६६ ॥

पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर ।

उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः ॥ ६०.६७ ॥

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थं श्रुतं मया ।

ईश्वरेण पुरा ख्यातं षण्मुखस्य नराधिप ॥ ६०.६८ ॥

श्रुतं रुद्राच्च तैः सर्वैरहं तत्र समीपगः ।

ईश्वर उवाच -

मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन ।

रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत् ॥ ६०.६९ ॥

स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः ।

कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ६०.७० ॥

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ।

रवितीर्थे विशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा ॥ ६०.७१ ॥

षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वै धृतौ ।

संक्रान्तौ ग्रहणेऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः ॥ ६०.७२ ॥

कामक्रोधैर्विमुक्ताश्च रागद्वेषैस्तथैव च ।

उपोष्य परया भक्त्या देवस्याग्रे नराधिप ॥ ६०.७३ ॥

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत् ।

कथां वै वैष्णवीं पार्थ वेदाभ्यसनमेव च ॥ ६०.७४ ॥

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम् ।

ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात् ॥ ६०.७५ ॥

गायत्र्या च चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः ।

प्रभाते पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः ॥ ६०.७६ ॥

भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः ।

छत्रोपानहशय्यादिगृहदानेन पाण्डव ॥ ६०.७७ ॥

ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन च ।

विद्याशकटदानेन सर्वेषामभयं भवेत् ॥ ६०.७८ ॥

शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवामृतं भवेत् ।

ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः ॥ ६०.७९ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं रवितीर्थफलं नृप ।

ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या रवितीर्थफलं शुभम् ॥ ६०.८० ॥

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि ।

गोदानेन च यत्पुण्यं यत्पुण्यं भृगुदर्शने ॥ ६०.८१ ॥

केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम् ।

अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत् ॥ ६०.८२ ॥

तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वरकीर्तनात् ।

श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज ॥ ६०.८३ ॥

तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते ।

पापानि च प्रलीयन्ते भिन्नपात्रे यथा जलम् ॥ ६०.८४ ॥

तीर्थस्याभिमुखो नित्यं जायते नात्र संशयः ।

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं कथितं तव पाण्डव ॥ ६०.८५ ॥

पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम् ।

तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः ॥ ६०.८६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्परं पुण्यं नर्मदादक्षिणे तटे ।

शक्रतीर्थं सुविख्यातमशेषाघविनाशनम् ॥ ६१.१ ॥

पुरा शक्रेण तत्रैव तपो वै दुरतिक्रमम् ।

प्रारब्धं परया भक्त्या देवं प्रति महेश्वरम् ॥ ६१.२ ॥

ततः संतोषितो देव उमापतिर्नराधिप ।

देवेन्द्रत्वं वरं राज्यं दानवानां वधं ददौ ॥ ६१.३ ॥

लब्धं शक्रेण नृपते नर्मदातीर्थभावतः ।

ततः पुण्यतमं तीर्थं संजातं वसुधातले ॥ ६१.४ ॥

कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे त्रयोदशीम् ।

उपोष्य वै नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६१.५ ॥

दुःस्वप्नसम्भवैः पापैर्दुर्निमित्तसमुद्भवैः ।

ग्रहशाकिनिसम्भूतैर्मुच्यते पाण्डुनन्दन ॥ ६१.६ ॥

शक्रेश्वरं नृपश्रेष्ठ ये प्रपश्यन्ति भक्तितः ।

तेषां जन्मकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः ॥ ६१.७ ॥

अगम्यागमने चैव अवाह्ये चैव वाहिते ।

स्वामिमित्रविघाते यन्नश्यते नात्र संशयः ॥ ६१.८ ॥

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं शुभं ब्राह्मणपुंगवे ।

धुर्यं वा दापयेत्तस्मिन् सर्वाङ्गरुचिरं नृप ॥ ६१.९ ॥

दातव्यं परया भक्त्या स्वर्गे वासमभीप्सता ।

एतत्ते सर्वमाख्यातं शक्रेश्वरफलं नृप ॥ ६१.१० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शक्रेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र करोडीश्वरमुत्तमम् ।

यत्र वै निहतास्तात दानवाः सपदानुगाः ॥ ६२.१ ॥

इन्द्रादिदेवैः संहृष्टैः सततं जयबुद्धिभिः ।

तेषां ये पुत्रपौत्राश्च पूर्ववैरमनुस्मरम् ॥ ६२.२ ॥

क्रुद्धैर्देवसमूहैश्च दानवा निहता रणे ।

तेषां शिरांसि संगृह्य सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ६२.३ ॥

निक्षिप्य नर्मदातोये बन्धुभावमनुस्मरम् ।

तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे स्थापयित्वा उमापतिम् ॥ ६२.४ ॥

इन्द्रेण सहिताः सर्वेऽपूजयंल्लोकसिद्धये ।

हृष्टचित्ताः सुराः सर्वे जग्मुराकाशमण्डलम् ॥ ६२.५ ॥

दानवानां महाभाग सूदिता कोटिरुत्तमा ।

तदा प्रभृति तत्तीर्थं करोडीति महीतले ॥ ६२.६ ॥

विख्यातं तु तदा लोके पापघ्नं पाण्डुनन्दन ।

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ च भक्तितः ।

उपोष्य शूलिनश्चाग्रे रात्रौ कुर्वीत जागरम् ॥ ६२.७ ॥

सत्कथापाठसंयुक्तो वेदाध्ययनसंयुतः ।

प्रभाते विमले प्राप्ते पूजयेत्त्रिदशेश्वरम् ॥ ६२.८ ॥

पञ्चामृतेन संस्नाप्य श्रीखण्डेन च गुण्ठयेत् ।

शस्तैः पल्लवपुष्पैश्च पूजयेत्तु प्रयत्नतः ॥ ६२.९ ॥

बहुरूपं जपन्मन्त्रं दक्षिणाशां व्यवस्थितः ।

यथोक्तेन विधानेन नाभिमात्रे जले क्षिपेत् ॥ ६२.१० ॥

तिलाञ्जलिं तु प्रेताय दक्षिणाशामुपस्थितः ।

श्राद्धं तत्रैव विप्राय कारयेद्विजितेन्द्रियः ॥ ६२.११ ॥

विषमैरग्रजातैश्च वेदाभ्यसनतत्परैः ।

गोहिरण्येन सम्पूज्य ताम्बूलैर्भोजनैस्तथा ॥ ६२.१२ ॥

भूषणैः पादुकाभिश्च ब्राह्मणान्पाण्डुनन्दन ।

भवेत्कोटिगुणं तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ ६२.१३ ॥

तस्मिंस्तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजेद्देहं विधानतः ।

तस्य भवति यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ ६२.१४ ॥

यावदस्थीनि तिष्ठन्ति मर्त्यस्य नर्मदाजले ।

तावद्वसति धर्मात्मा शिवलोके सुदुर्लभे ॥ ६२.१५ ॥

ततः कालाच्च्युतस्तस्मादिह मानुषतां गतः ।

कोटिधनपतिः श्रीमाञ्जायते राजपूजितः ॥ ६२.१६ ॥

सर्वधर्मसमायुक्तो मेधावी बीजपुत्रकः ।

विख्यातो वसुधापृष्ठे दीर्घायुर्मानवो भवेत् ॥ ६२.१७ ॥

पुनः स्मरति तत्तीर्थं तत्र गत्वा नृपोत्तम ।

करोडेश्वरमभ्यर्च्य प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ ६२.१८ ॥

इन्द्रचन्द्रयमैर्रुद्रैरादित्यैर्वसुभिस्तथा ।

विश्वेदेवैस्तथा सर्वैः स्थापितस्त्रिदशेश्वरः ॥ ६२.१९ ॥

रेवाया उत्तरे कूले लोकानां हितकाम्यया ।

मानवो भक्तिसंयुक्तः प्रासादं कारयेत्तु यः ॥ ६२.२० ॥

तस्मिंस्तीर्थे नरश्रेष्ठ सद्गतिं समवाप्नुयात् ।

न्यायोपात्तधनेनैव दारुपाषाणकेष्टकैः ॥ ६२.२१ ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिश्च शक्तितः ।

तेऽपि यान्ति नरा लोके शांकरे सुरपूजिते ॥ ६२.२२ ॥

यः शृणोति सदा भक्त्या माहात्म्यं तीर्थजं नृप ।

तस्य पापं प्रणश्येत षण्मासाभ्यन्तरं च यत् ॥ ६२.२३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे करोडीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः॥

अध्याय ६३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कुमारेश्वरमुत्तमम् ।

प्रसिद्धं सर्वतीर्थानामगस्त्येश्वरसन्निधौ ॥ ६३.१ ॥

षण्मुखेन पुरा तात सर्वपातकनाशनम् ।

आराध्य परया भक्त्या सिद्धिः प्राप्ता नराधिप ॥ ६३.२ ॥

देवसैन्याधिपो जातः सर्वशत्रुनिबर्हणः ।

उग्रतेजा महात्मासौ संजातस्तीर्थसेवनात् ॥ ६३.३ ॥

तदाप्रभृति तत्तीर्थं संजातंनर्मदातटे ।

तत्र तीर्थे तु यो गत्वा एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ ६३.४ ॥

कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामष्टम्यां च विशेषतः ।

स्नापयेद्गिरिजानाथं दधिदुग्धेन सर्पिषा ॥ ६३.५ ॥

गीतं तत्र प्रकर्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि ।

ब्राह्मणैः श्रोत्रियैः पार्थ षट्कर्मनिरतैः शुभैः ॥ ६३.६ ॥

यत्किंचिद्दीयते तत्र अक्षयं पाण्डुनन्दन ।

सर्वतीर्थमयं तीर्थ निर्मितं शिखिना नृप ॥ ६३.७ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुमारेश्वरजं फलम् ।

कुमारदर्शनात्पुण्यं प्राप्यते पाण्डुनन्दन ॥ ६३.८ ॥

मृतः स्वर्गमवाप्नोति सत्यमीश्वरभाषितम् ॥ ६३.९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कुमारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् ।

नराणां पापनाशाय अगस्त्येश्वरमुत्तमम् ॥ ६४.१ ॥

तत्र स्नात्वा नरो राजन्मुच्यते ब्रह्महत्यया ।

कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ॥ ६४.२ ॥

घृतेन स्नापयेद्देवं समाधिस्थो जितेन्द्रियः ।

एकविंशतिकुलोपेतो च्यवेदैश्वरात्पदात् ॥ ६४.३ ॥

धनं चोपानहौ छत्रं दद्याच्च घृतकम्बलम् ।

भोजनं चैव सर्वेषां सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥ ६४.४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र आनन्देश्वरमुत्तमम् ।

तत्तीर्थं कथयिष्यामि सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ६५.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

आनन्दश्चैव संजातो रुद्रस्य द्विजसत्तम ।

कथ्यतां मे च तत्सर्वं संक्षेपात्सह बान्धवैः ॥ ६५.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

कथयामि नृपश्रेष्ठ आनन्देश्वरमुत्तमम् ।

दानवानां वधं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः ॥ ६५.३ ॥

पूजितो दैवतैः सर्वैः किन्नरैर्यक्षपन्नगैः ।

आनन्दसंयुतो देवो ननर्त वृषवाहनः ॥ ६५.४ ॥

भैरवं रूपमास्थाय गौर्या चार्द्धाङ्गसंस्थितः ।

भूतवेतालकङ्कालैर्भैरवैर्भैरवो वृतः ॥ ६५.५ ॥

ननर्त नर्मदातीरे दक्षिणे पाण्डुनन्दन ।

तुष्टैर्मरुद्गणैः सर्वैः स्थापितः कमलासनः ॥ ६५.६ ॥

तदाप्रभृति तत्तीर्थमानन्देश्वरमुच्यते ।

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां नराधिप ॥ ६५.७ ॥

विधिवच्चार्चयेद्देवं सुगन्धेन विलेपयेत् ।

ब्राह्मणान्पूजयेत्तत्र यथाशक्त्या युधिष्ठिर ॥ ६५.८ ॥

गोदानं तत्र कर्तव्यं वस्त्रदानं शुभावहम् ।

वसन्तस्य त्रयोदश्यां श्राद्धं तत्रैव कारयेत् ॥ ६५.९ ॥

इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैरक्षतैश्च जलेन वा ।

प्रेतानां कारयेच्छ्राद्धमानन्देश्वर उत्तमे ॥ ६५.१० ॥

आनन्दिता भवेयुस्ते यावदाभूतसम्प्लवम् ।

सन्ततेर्वै न विच्छेदः सप्तजन्मसु जायते ।

आनन्दो हि भवत्तेषां प्रतिजन्मनि भारत ॥ ६५.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे आनन्देश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मातृतीर्थमनुत्तमम् ।

सङ्गमस्य समीपस्थं नर्मदादक्षिणे तटे ॥ ६६.१ ॥

मातरस्तत्र राजेन्द्र संजाता नर्मदातटे ।

उमार्धनारिर्देवेशो व्यालयज्ञोपवीतधृक् ॥ ६६.२ ॥

उवाच योगिनीवृन्दं कष्टंकष्टमहो हर ।

अजेयाः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ ६६.३ ॥

तीर्थमत्र विधानेन प्रख्यातं वसुधातले ।

एवं भवतु योगिन्य इत्युक्त्वान्तरधाच्छिवः ॥ ६६.४ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या नवम्यां नियतः शुचिः ।

उपोष्य परया भक्त्या पूजयेन्मातृगोचरम् ॥ ६६.५ ॥

तस्य स्युर्मातरः प्रीताः प्रीतोऽयं वृषवाहनः ।

वन्ध्याया मृतवत्साया अपुत्राया युधिष्ठिर ॥ ६६.६ ॥

स्नापनं चारभेत्तत्र मन्त्रशास्त्रविदुत्तमः ।

सहिरण्येन कुम्भेन पञ्चरत्नफलान्वितः ॥ ६६.७ ॥

स्नापयेत्पुत्रकामायाः कांस्यपात्रेण देशिकः ।

पुत्रं सा लभते नारी वीर्यवन्तं गुणान्वितम् ॥ ६६.८ ॥

यो यं काममभिध्यायेत्ततः स लभते नृप ।

मातृतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ ६६.९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मातृतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं तात जलमध्ये व्यवस्थितम् ।

लुङ्केश्वरमिति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ६७.१ ॥

इदं तीर्थं महापुण्यं नानाश्चर्यं महीतले ।

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यमुत्पत्तिं शृणु भारत ॥ ६७.२ ॥

आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।

कालपृष्ठ इति ख्यातः सुतो ब्रह्मसुतस्य च ॥ ६७.३ ॥

गङ्गातटं समाश्रित्य चचार विपुलं तपः ।

अधोमुखोऽपि संस्थित्वापिबद्धूममहर्निशम् ॥ ६७.४ ॥

ततश्चानन्तरं देवस्तिष्ठते ह्युमया सह ।

दृष्ट्वा तं पार्वती सा तु तपस्युग्रे व्यवस्थितम् ॥ ६७.५ ॥

पश्य पश्य महादेव धूमाशी तिष्ठते नरः ।

प्रसीद तं कुरुष्वाद्य देहि शीघ्रं वरं विभो ॥ ६७.६ ॥

ईश्वर उवाच -

यदुक्तं वचनं देवि न तन्मे रोचते प्रिये ।

स्वकार्यं च सदा चिन्त्यं परकार्यं विसर्जयेत् ॥ ६७.७ ॥

मूर्खस्त्रीबालशत्रूणां यश्छन्देनानुवर्तते ।

व्यसने पतते घोरे सत्यमेतदुदीरितम् ॥ ६७.८ ॥

देव्युवाच -

भार्ययाभ्यर्थितो भर्ता कारणं बहु भाषते ।

लघुत्वं याति सा नारी एवं शास्त्रेषु पठ्यते ॥ ६७.९ ॥

प्राणत्यागं करिष्यामि यदि मां त्वं न मन्यसे ।

पार्वत्या प्रेरितो देवो गतोऽसौ दानवं प्रति ॥ ६७.१० ॥

ईश्वर उवाच -

किमर्थं पिबसे धूमं किमर्थं तप्यसे तपः ।

किं दुःखं किं नु सन्तापो वद कार्यमभीप्सितम् ॥ ६७.११ ॥

युवा त्वं दृश्यसेऽद्यापि वर्षविंशतिरेव च ।

तदाचक्ष्व हि मे सर्वं तपसः कारणं महत् ॥ ६७.१२ ॥

दानव उवाच -

अचला दीयतां भक्तिर्मम स्थैर्यं तवोपरि ।

अपरं वर्षसाहस्रं निर्विघ्नं मे गतं विभो ॥ ६७.१३ ॥

दिवसानां सहस्रे द्वे पूर्णे त्वत्तपसा मम ॥ ६७.१४ ॥

ईश्वर उवाच -

याचयाभीप्सितं कार्यं तुष्टोऽहं तव सुव्रत ।

देवस्य वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः ॥ ६७.१५ ॥

किं नाकं याचयाम्यद्य किमद्य सकलां महीम् ।

एवं संचिन्तयामास कामबाणेन पीडितः ॥ ६७.१६ ॥

दानव उवाच -

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि मे प्रभो ।

सङ्ग्रामैस्तु न तुष्टोऽहं बलं नास्तीति किंचन ॥ ६७.१७ ॥

यस्य मूर्धन्यहं देव पाणिना समुपस्पृशे ।

देवदानवगन्धर्वो भस्मसाद्यातु तत्क्षणात् ॥ ६७.१८ ॥

ईश्वर उवाच -

यत्त्वया चिन्तितं किंचित्तत्सर्वं सफलं तव ।

उत्तिष्ठ गच्छ शीघ्रं त्वं भवनं प्रति दानव ॥ ६७.१९ ॥

दानव उवाच -

स्थीयतां देवदेवेश यावज्ज्ञास्यामि ते वरम् ।

युष्मन्मूर्ध्नि न्यसे पाणिं प्रत्ययो मे भवेद्यथा ॥ ६७.२० ॥

ततश्चानन्तरं देवश्चिन्तयानो महेश्वरः ।

न स्कन्दो न हरिर्ब्रह्मा यः कार्येषु क्षमोऽधुना ॥ ६७.२१ ॥

ज्ञात्वा चैवापदं प्राप्तां देवः प्रार्थयते वृषम् ।

अनेन सह पापेन युध्यस्व साम्प्रतं क्षणम् ॥ ६७.२२ ॥

करं प्रासारयद्दैत्यो देवं मूर्ध्नि किल स्पृशेत् ।

लाङ्गूलेनाहतो दैत्यो विषण्णः पतितो भुवि ॥ ६७.२३ ॥

देवस्तु दक्षिणामाशां गतश्चैवोमया सह ।

भयभीतो निरीक्षेत ग्रीवां भज्य पुनःपुनः ॥ ६७.२४ ॥

गते चादर्शनं देवे युयुधे वृषभेण सः ।

द्वावेतौ बलिनां श्रेष्ठौ युयुधाते महाबलौ ॥ ६७.२५ ॥

प्रहारैर्वज्रसदृशैः कोपेन घटिकात्रयम् ।

पाणिभ्यां न स्पृशेद्यो वै वृषभस्य शिरस्तथा ॥ ६७.२६ ॥

हत्वा लाङ्गूलपातेन आगतो वृषभस्तदा ।

उत्थितश्चाप्यसौ दैत्यो व्रजते वृषपृष्ठतः ॥ ६७.२७ ॥

वायुवेगेन सम्प्राप्तो यत्र देवो महेश्वरः ।

आगतं दानवं दृष्ट्वा वृषो वचनमब्रवीत् ॥ ६७.२८ ॥

आरुह्य पृष्ठे मे देव शीघ्रमेव हि गम्यताम् ।

आरुह्य वृषभं देवो जगाम चोमया सह ॥ ६७.२९ ॥

नाकं प्राप्तस्ततो देवो गतः शक्रस्य मन्दिरम् ।

नात्यजद्देवपृष्ठं तु दानवो बलदर्पितः ॥ ६७.३० ॥

इन्द्रलोकं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतस्तदा ।

यत्रयत्र व्रजेद्देवो भयात्सह दिवौकसैः ॥ ६७.३१ ॥

अपश्यत्तत्र तत्रैव पृष्ठे लग्नं तु दानवम् ।

सर्वांल्लोकान् भ्रमित्वा तु देवो विस्मयमागतः ॥ ६७.३२ ॥

न स्थानं विद्यते किंचिद्यत्र विश्रम्यते क्षणम् ।

देवदानवयोस्तत्र युद्धं ज्ञात्वा सुदारुणम् ॥ ६७.३३ ॥

हर्षितात्मा मुनिस्तत्र चिरं नृत्यति नारदः ।

धन्योऽहमद्य मे जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ ६७.३४ ॥

महान्तं च कलिं दृष्ट्वा संतोषः परमोऽभवत् ।

देवदानवयोस्तत्र युद्धं त्यक्त्वा च नारदः ॥ ६७.३५ ॥

आजगाम ततो विप्रो यत्र देवो महेश्वरः ।

दृष्ट्वा देवोऽथ तं विप्रं प्रतिपूज्याब्रवीदिदम् ॥ ६७.३६ ॥

भो नारद मुनिश्रेष्ठ जानीषे केशवं क्वचित् ।

गत्वा तत्र च शीघ्रं त्वं केशवाय निवेदय ॥ ६७.३७ ॥

नारद उवाच -

देवदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।

सर्वेषामेव देवेशो हरते ध्रुवमापदम् ॥ ६७.३८ ॥

असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसापि न चिन्तयेत् ।

ईदृशीं नैव बुध्यामि आपदं च विभो तव ॥ ६७.३९ ॥

ईश्वर उवाच -

गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र देवो जनार्दनः ।

विदितं च त्वया सर्वं यत्कृतं दानवेन तु ॥ ६७.४० ॥

अवध्यो दानवो ह्येष सेन्द्रैरपि मरुद्गणैः ।

गत्वा तु केशवं देवं निवेदय महामुने ॥ ६७.४१ ॥

नारद उवाच -

न तु गच्छाम्यहं देव सुप्तः क्षीरोदधौ सुखी ।

केशवः प्रेरणे ह्येषामादेशो दीयतां प्रभो ॥ ६७.४२ ॥

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा राजानं च तथा प्रभुम् ।

गुरुं चैवादितः कृत्वा शयानं न प्रबोधयेत् ॥ ६७.४३ ॥

ईश्वर उवाच -

यदि क्वचिदगारेषु वह्निरुत्पद्यते महान् ।

निधनं यान्ति तत्रस्था यद्बुध्येरन्नसूरयः ॥ ६७.४४ ॥

नारद उवाच -

शीघ्रं गच्छ महादेव आत्मानं रक्ष सुप्रभो ।

गच्छाम्यहं न सन्देहो यत्र देवो जनार्दनः ॥ ६७.४५ ॥

ततो नन्दिमहाकालौ स्तम्भहस्तौ भयानकौ ।

जघ्नतुर्दानवं तत्र मुद्गरादिभिरायुधैः ॥ ६७.४६ ॥

त्रयोऽपि च महाकायाः सप्ततालप्रमाणकाः ।

न शमो जायते तेषां युध्यतां च परस्परम् ॥ ६७.४७ ॥

ततश्चानन्तरं विप्रोऽगच्छत्तं केशवं प्रति ।

सुप्तं क्षीरार्णवेऽपश्यच्छेषपर्यङ्कसंस्थितम् ॥ ६७.४८ ॥

लक्ष्म्या पादयुगं गृह्य ऊरूपरि निवेशितम् ।

अप्सरोगीयमानं तु भक्त्यानम्य च केशवम् ॥ ६७.४९ ॥

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ।

उत्थापयस्व देवेशं लक्ष्मि त्वमविशङ्किता ॥ ६७.५० ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा पदाङ्गुष्ठं व्यमर्दयत् ।

नारदस्तिष्ठते द्वारि उत्तिष्ठ मधुसूदन ॥ ६७.५१ ॥

देवोऽपि नारदं दृष्ट्वा परं हर्षमुपागतः ।

स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठ सुप्रभाताद्य शर्वरी ॥ ६७.५२ ॥

नारद उवाच -

अद्य मे सफलं देव प्रभातं तव दर्शनात् ।

कुशलं च न देवानां शीघ्रमुत्तिष्ठ गम्यताम् ॥ ६७.५३ ॥

श्रीविष्णुरुवाच -

ब्रह्मा चेन्द्रश्च रुद्रश्च ये चान्ये तु मरुद्गणाः ।

आपदः कारणं यच्च तत्समाख्यातुमर्हसि ॥ ६७.५४ ॥

नारद उवाच -

दानवेन महातीव्रं तपस्तप्तं सुदारुणम् ।

रुद्रेण च वरो दत्तो भस्मत्वं मनसेप्सितम् ॥ ६७.५५ ॥

वरदानबलेनैव स देवं हन्तुमर्हति ।

ईदृशं चेष्टितं ज्ञात्वा नीतो देवोऽमरैः सह ॥ ६७.५६ ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा जगाम समुनिर्हरिः ।

दृष्ट्वा देवस्तमीशानं गच्छन्तं दिशमुत्तराम् ॥ ६७.५७ ॥

दृष्ट्वा देवं च रुद्रोऽथ परिष्वज्य पुनःपुनः ।

नमस्कृत्य जगन्नाथं देवं च मधुसूदनः ॥ ६७.५८ ॥

विष्णुरुवाच -

भयस्य कारणं देव कथ्यतां च महेश्वर ।

देवदानवयक्षाणां प्रेषयेयं यमालयम् ॥ ६७.५९ ॥

ललाटे च कृतो धर्मो युष्माकं च महेश्वर ।

छित्त्वा शिरस्तथाङ्गानि इन्द्रियाणि न संशयः ॥ ६७.६० ॥

ईश्वर उवाच -

नास्ति सौख्यं च मूर्खेषु नास्ति सौख्यं च रोगिषु ।

पराधीनेन सौख्यं तु स्त्रीजिते च विशेषतः ॥ ६७.६१ ॥

स्त्रीजितेन मया विष्णो वरो दत्तस्तु दानवे ।

यस्य मूर्ध्नि न्यसेत्पाणिं स भवेद्भस्मपुंजवत् ॥ ६७.६२ ॥

अजेयश्चामरश्चैव मया ह्युक्तः स केशव ।

हन्तुमिच्छति मां पाप उपायस्तव विद्यते ॥ ६७.६३ ॥

विष्णुरुवाच -

गच्छन्तु अमराः सर्वे युष्माभिः सह शङ्कर ।

उपायं सर्जयाम्यद्य वधार्थं दानवस्य च ॥ ६७.६४ ॥

रेवायाश्च तटे तिष्ठ देव त्वममरैः सह ।

कालक्षेपो न कर्तव्यो गम्यतां त्वरितं प्रभो ॥ ६७.६५ ॥

दक्षिणा यत्र गङ्गा च रेवा चैव महानदी ।

यत्रयत्र च दृश्येत प्राची चैव सरस्वती ॥ ६७.६६ ॥

तत्समं च महातीर्थं न मर्त्ये चैव दृश्यते ।

स्नानं ये तत्र कुर्वन्ति दानं चैव तु भक्तितः ॥ ६७.६७ ॥

सप्तजन्मकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः ।

एतत्तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ ६७.६८ ॥

गम्यतां तत्र देवेश लुङ्केशं त्वं सहामरैः ।

विष्णोस्तु वचनादेव प्रविष्टो ह्रदमुत्तमम् ॥ ६७.६९ ॥

रतिं सुमहतीं चक्रे सह तत्र मरुद्गणैः ।

ततश्चानन्तरं देवो मायां कृत्वा ह्यनेकधा ॥ ६७.७० ॥

वसन्तमासं संसृज्य उद्यानवनशोभितम् ।

अशोकैर्बकुलैश्चैव ब्रह्मवृक्षैः सुशोभनैः ॥ ६७.७१ ॥

श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषैर्राजचम्पकैः ।

श्रीफलैश्च तथा तालैः कदम्बोदुम्बरैस्तथा ॥ ६७.७२ ॥

अश्वत्थादिद्रुमैश्चैव नानावृक्षैरनेकशः ।

नानापुष्पैः सुगन्धाढ्यैर्भ्रमरैश्च निनादितम् ॥ ६७.७३ ॥

तस्मिन्मध्ये महावृक्षो न्यग्रोधश्च सुशोभनः ।

बहुपक्षिसमायुक्तः कोकिलारावनादितः ॥ ६७.७४ ॥

कृष्णेन च कृतं तस्मिन्कन्यारूपं च तत्क्षणात् ।

न तस्याः सदृशी कन्या त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ ६७.७५ ॥

अन्याश्च कन्यकाः सप्त सुरूपाः शुभलोचनाः ।

दिव्यरूपधराः सर्वा दिव्याभरणभूषिताः ॥ ६७.७६ ॥

पुमांसमभिकाङ्क्षन्त्यो यद्येकः कामयेत्स्त्रियः ।

मौक्तिकैर्रत्नमाणिक्यैर्वैडूर्यैश्च सुशोभनैः ॥ ६७.७७ ॥

कामहारैश्च वंशैश्च बद्धो हिन्दोलकः कृतः ।

आरूढाश्च महाकन्या गायन्ते सुस्वरं तदा ॥ ६७.७८ ॥

मारुतः शीतलो वाति वनं स्पृष्ट्वा सुशोभनम् ।

वातेन प्रेरितो गन्धो दानवो घ्राणपीडितः ॥ ६७.७९ ॥

ततः कुसुमगन्धेन विस्मयं परमं गतः ।

आघ्राय चेदृशं पुण्यं न दृष्टं न श्रुतं मया ॥ ६७.८० ॥

वने चिन्तयतः किंचिद्ध्वनिगीतं सुशोभनम् ।

गीतस्य च ध्वनिं श्रुत्वा मोहितो मायया हरेः ॥ ६७.८१ ॥

व्याधस्यैव महाकूटे पतन्ति च यथा मृगाः ।

कालस्पृष्टस्तथा कृष्णे पतितश्च नराधिप ॥ ६७.८२ ॥

दृष्ट्वा कन्यां च तां दैत्यो मूर्च्छया पतितो भुवि ।

पतितेन तु दृष्टैका कन्या वटतले स्थिता ॥ ६७.८३ ॥

आस्यं दृष्ट्वा तु नारीणां पुनः कामेन पीडितः ।

गृहीत्वा हेमदण्डं तु तां पातयितुमिच्छति ॥ ६७.८४ ॥

कन्योवाच -

मा मानुस्पर्शयत्वं हि कुमार्यहं कुलोत्तम ।

भो मुञ्च मुञ्च मां शीघ्रं यावद्गच्छाम्यहं गृहम् ॥ ६७.८५ ॥

दानव उवाच -

अहं विवाहमिच्छामि त्वया सह सुशोभने ।

भूपृष्ठे सकले राज्ञी भवस्येवं न संशयः ॥ ६७.८६ ॥

कन्योवाच -

पिता रक्षति कौमार्ये भर्ता रक्षति यौवने ।

पुत्रो रक्षति वृद्धत्वे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ ६७.८७ ॥

न स्वातन्त्र्यं ममैवास्ति उत्पन्नाहं महत्कुले ।

याच्यस्तु मत्पिता भ्राता मातापि हि तथैव च ॥ ६७.८८ ॥

दानव उवाच -

यदि मां नेच्छसे त्वद्य स्वातन्त्र्यं नावलम्बसे ।

ममापि च तदा हत्या सत्यं च शुभलोचने ॥ ६७.८९ ॥

कन्योवाच -

विश्वासो नैव कर्तव्यो यादृशे तादृशे नरे ।

नराः स्त्रीषु विचित्राश्च लम्पटाः काममोहिताः ॥ ६७.९० ॥

परिणीय तु मां त्वं हि भुङ्क्ष्व भोगान्मया सह ।

जन्मनाशो भवेत्पश्चान्न त्वं नान्यो भवेन्मम ॥ ६७.९१ ॥

ब्राह्मणी क्षत्रिणी वैशी शूद्री यावत्तथैव च ।

द्वितीयो न भवेद्भर्ता एकाकी चेह जन्मनि ॥ ६७.९२ ॥

दानव उवाच -

यत्त्वया गदितं वाक्यं तन्मया धारितं हृदि ।

प्रत्ययं मे कुरुष्वाद्य यत्ते मनसि रोचते ॥ ६७.९३ ॥

कन्योवाच -

जानीष्व गोपकन्यां मां क्रीडामि सखिभिः सह ।

अस्मत्कुलेषु यद्दिव्यं तत्कुरुष्व यथाविधि ॥ ६७.९४ ॥

न तद्दिव्यं कुलेऽस्माकं विषं कोशं न तत्तुला ।

गोपान्वयेषु सर्वेषु हस्तः शिरसि दीयते ॥ ६७.९५ ॥

कामान्धेनैव राजेन्द्र निक्षिप्तो मस्तके करः ।

तत्क्षणाद्भस्मसाद्भूतो दग्धस्तृणचयो यथा ॥ ६७.९६ ॥

केशवोपरि देवैस्तु पुष्पवृष्टिः शुभा कृता ।

हृष्टाः सर्वेऽगमन्देवाः स्वस्थानं विगतज्वराः ॥ ६७.९७ ॥

क्षीरोदं केशवो गच्छत्कालपृष्ठे निपातिते ।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या चरितं दानवस्य च ॥ ६७.९८ ॥

स जयी जायते नित्यं शङ्करस्य वचो यथा ।

एतस्मात्कारणाद्राजंल्लिङ्गेश्वरमिति श्रुतम् ॥ ६७.९९ ॥

लीनं च पातकं यस्मात्स्नानमात्रेण नश्यति ।

त्वगस्थि शोणितं मांसं मेदःस्नायुस्तथैव च ॥ ६७.१०० ॥

मज्जाशुक्रगतं पापं नश्यते जन्मकोटिजम् ।

लुङ्केश्वरे महाराज तोयं पिबति भक्तितः ॥ ६७.१०१ ॥

त्रिभिः प्रसृतिमात्राभिः पापं याति सहस्रधा ।

विशेषेण चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ तु चाष्टमी ॥ ६७.१०२ ॥

उपोष्य यो नरो भक्त्या पित्ःणां पाण्डुनन्दन ।

उद्धृतास्तेन ते सर्वे नारकीयाः पितामहाः ॥ ६७.१०३ ॥

काकिणीं चैव यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ।

तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ६७.१०४ ॥

प्राप्तं तु नान्यथा राजञ्छङ्करो वदते त्विदम् ।

स्पर्शलिङ्गमिदं राजञ्छङ्करेण तु निर्मितम् ॥ ६७.१०५ ॥

स्पर्शमात्रे मनुष्याणां रुद्रवासोऽभिजायते ।

तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ६७.१०६ ॥

एतस्मात्कारणाद्राजंल्लोकपालाश्च रक्षकाः ।

दुर्गा च रक्षणे सृष्टा चतुर्हस्तधरा शुभा ॥ ६७.१०७ ॥

धनदो लोकपालेशो रक्षकश्चेश्वरस्य च ।

रक्षति च सदा कालं ग्रहव्यापाररूपतः ॥ ६७.१०८ ॥

पुत्रभ्रातृसमारूपैः स्वामिसम्बन्धरूपिभिः ।

लङ्केश्वरं च राजेन्द्र देवैर्नाद्यापि मुच्यते ॥ ६७.१०९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे लुङ्केश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

धनदस्य तु तत्तीर्थं ततो गच्छेद्युधिष्ठिर ।

नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ६८.१ ॥

सर्वतीर्थफलं तत्र प्राप्यते नात्र संशयः ।

चैत्रमासत्रयोदश्यां शुक्लपक्षे जितेन्द्रियः ॥ ६८.२ ॥

उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् ।

पञ्चामृतेन राजेन्द्र स्नापयेद्धनदं बुधः ॥ ६८.३ ॥

दीपं घृतेन दातव्यं गीतं वाद्यं च कारयेत् ।

प्रभाते पूजयेद्विप्रानात्मनः श्रेय इच्छति ॥ ६८.४ ॥

प्रतिग्रहसमर्थांश्च विद्यासिद्धान्तवादिनः ।

श्रौतस्मार्तक्रियायुक्तान् परदारपराङ्मुखान् ॥ ६८.५ ॥

पूजयेद्गोहिरण्येन वस्त्रोपानहभोजनैः ।

छत्रशय्याप्रदानेन सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ ६८.६ ॥

त्रिजन्मजनितं पापं वरदस्य प्रभावतः ।

स्वर्गदं दुर्विनीतानां विनीतानां च मोक्षदम् ॥ ६८.७ ॥

अन्नदं च दरिद्राणां भवेज्जन्मनिजन्मनि ।

कुलीनत्वं दुःखहानिः स्वभावाजायते नरे ॥ ६८.८ ॥

व्याधिध्वंसो भवेत्तेषां नर्मदोदकसेवनात् ।

धनदस्य तु यस्तीर्थे विद्यादानं प्रयच्छति ॥ ६८.९ ॥

स याति भास्करे लोके सर्वव्याधिविवर्जिते ।

देवद्रोणीं च तत्रैव स्वशक्त्या पाण्डुनन्दन ॥ ६८.१० ॥

ये प्रकुर्वन्ति भूयिष्ठां रेवाया दक्षिणे तटे ।

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वदुःखविवर्जिते ॥ ६८.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे धनदतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ६९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मङ्गलेश्वरमुत्तमम् ।

स्थापितं भूमिपुत्रेण लोकानां हितकाम्यया ॥ ६९.१ ॥

तोषितः परया भक्त्या शङ्करः शशिशेखरः ।

चतुर्दश्यां गुरुर्देवः प्रत्यक्षो मङ्गलेश्वरः ॥ ६९.२ ॥

ब्रूहि पुत्र वरं शुभ्रं तं ते दास्यामि मङ्गल ॥ ६९.३ ॥

मङ्गल उवाच -

प्रसादं कुरु मे शम्भो प्रतिजन्मनि शङ्कर ।

त्वदङ्गस्वेदसम्भूतो ग्रहमध्ये वसाम्यहम् ॥ ६९.४ ॥

त्वत्प्रसादेन ईशान पूज्योऽहं सर्वदैवतैः ।

कृतार्थो ह्यद्य संजातस्तव दर्शनभाषणात् ॥ ६९.५ ॥

स्थानेऽस्मिन् देवदेवेश मम नाम्ना महेश्वरः ।

एवं भवतु ते पुत्रेत्युक्त्वा चान्तरधीयत ॥ ६९.६ ॥

मङ्गलोऽपि महात्मा वै स्थापयित्वा महेश्वरम् ।

आत्मयोगबलेनैव शूलिनापूजयत्ततः ॥ ६९.७ ॥

सर्वदुःखहरं लिङ्गं नाम्ना वै मङ्गलेश्वरम् ।

तत्र तीर्थे तु वै राजन्ब्राह्मणान्प्रीणयेत्सुधीः ॥ ६९.८ ॥

सपत्नीकान्नृपश्रेष्ठ चतुर्थ्यङ्गारके व्रते ।

पत्नीभर्तारसंयुक्तं विद्वांसं श्रोत्रियं द्विजम् ॥ ६९.९ ॥

व्रतान्ते चैव गौर्धुर्यैः शिवमुद्दिश्य दीयते ।

प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ॥ ६९.१० ॥

वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यं लोहितं पाण्डुनन्दन ।

धूर्वहौ रक्तवर्णौ च शुभ्रं कृष्णं तथैव च ॥ ६९.११ ॥

छत्रं शय्यां शुभां चैव रक्तमाल्यानुलेपनम् ।

दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ ६९.१२ ॥

चतुर्थ्यां तु तथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।

श्राद्धं तत्रैव कर्तव्यं वित्तशाठ्येन वर्जितः ॥ ६९.१३ ॥

प्रेता भवन्ति सुप्रीता युगमेकं महीपते ।

सपुत्रो जायते मर्त्यः प्रतिजन्म नृपोत्तम ॥ ६९.१४ ॥

तस्य तीर्थस्य भावेन सर्वाङ्गरुचिरो नृप ।

मङ्गलं भवते वंशो नाशुभं विद्यते क्वचित् ॥ ६९.१५ ॥

भक्त्या यः कीर्तयेन्नित्यं तस्य पापं व्यपोहति ॥ ६९.१६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

रविणा निर्मितं पार्थ सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ७०.१ ॥

स्वांशेन भास्करस्तत्र तिष्ठते चोत्तरे तटे ।

सर्वव्याधिहरः पुंसां नर्मदायां व्यवस्थितः ॥ ७०.२ ॥

षष्ठ्यांषष्ठ्यां नृपश्रेष्ठ ह्यष्टम्यां च चतुर्दशीम् ।

स्नानं यः कारयेन्मर्त्यः श्राद्धं प्रेतेषु भक्तितः ।

तस्य पापक्षयः पार्थ सूर्यलोके महीयते ॥ ७०.३ ॥

ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले ।

धनाढ्यो व्याधिनिर्मुक्तो जीवेज्जन्मनिजन्मनि ॥ ७०.४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रवितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

कामेश्वरं ततश्चान्यच्छृणु पाण्डवसत्तम ।

सिद्धो यत्र गणाध्यक्षो गौरीपुत्रो महाबलः ॥ ७१.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या भक्तियुक्तो जितेन्द्रियः ।

पञ्चामृतेन संस्नाप्य धूपनैवेद्यपूजनैः ॥ ७१.२ ॥

प्रसाद्य जगतामीशं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

अष्टम्यां मार्गशीर्षस्य तत्र स्नात्वा युधिष्ठिर ॥ ७१.३ ॥

यो येन यजते तत्र स तं काममवाप्नुयात् ॥ ७१.४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥

thumb|400px|श्वेत-कृष्ण अश्वाभ्यां श्येनचितेः परिक्रमणम्

thumb|400px|उच्चैश्रवा

अध्याय ७२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् ।

स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया ॥ ७२.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् ।

क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः ॥ ७२.२ ॥

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् ।

मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् ॥ ७२.३ ॥

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् ।

तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः ॥ ७२.४ ॥

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् ।

अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति ॥ ७२.५ ॥

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् ।

तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः ॥ ७२.६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती ।

शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात ।

शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम् ॥ ७२.७ ॥

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ७२.८ ॥

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत ॥ ७२.९ ॥

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे ।

गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ ॥ ७२.१० ॥

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे ।

कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा ॥ ७२.११ ॥

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः ।

ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना ॥ ७२.१२ ॥

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् ।

पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम् ॥ ७२.१३ ॥

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् ।

तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत् ॥ ७२.१४ ॥

कद्रूरुवाच -

ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् ।

अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद ॥ ७२.१५ ॥

विनतोवाच -

पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि ।

असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि ॥ ७२.१६ ॥

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु ।

सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे ॥ ७२.१७ ॥

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि ।

तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके ॥ ७२.१८ ॥

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु ।

एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत ॥ ७२.१९ ॥

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता ।

बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम् ॥ ७२.२० ॥

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् ।

हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम् ॥ ७२.२१ ॥

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः ।

उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित् ॥ ७२.२२ ॥

कद्रूरुवाच -

यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् ।

विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु ॥ ७२.२३ ॥

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते ।

क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम ॥ ७२.२४ ॥

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् ।

ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम् ॥ ७२.२५ ॥

सर्पा ऊचुः ।

यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता ।

तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः ॥ ७२.२६ ॥

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही ।

कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत् ॥ ७२.२७ ॥

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा ।

मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः ॥ ७२.२८ ॥

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम् ।

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः ॥ ७२.२९ ॥

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च ।

नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः ॥ ७२.३० ॥

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम् ।

केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे ॥ ७२.३१ ॥

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप ।

तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे ॥ ७२.३२ ॥

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् ।

अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ ७२.३३ ॥

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः ।

एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः ॥ ७२.३४ ॥

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम ।

त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर ।

वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते ॥ ७२.३५ ॥

मणिनाग उवाच -

मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे ।

त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा ॥ ७२.३६ ॥

ईश्वर उवाच -

हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया ।

मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति ॥ ७२.३७ ॥

मणिनाग उवाच -

अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः ।

सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले ।

उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर ॥ ७२.३८ ॥

ईश्वर उवाच -

स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग ।

इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह ॥ ७२.३९ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः ।

पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः ॥ ७२.४० ॥

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् ।

दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः ॥ ७२.४१ ॥

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् ।

कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम् ॥ ७२.४२ ॥

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् ।

ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः ॥ ७२.४३ ॥

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च ।

ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः ॥ ७२.४४ ॥

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः ।

षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः ॥ ७२.४५ ॥

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः ।

भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन ॥ ७२.४६ ॥

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् ।

स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप ॥ ७२.४७ ॥

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः ।

न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे ॥ ७२.४८ ॥

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह ।

सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने ॥ ७२.४९ ॥

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् ।

ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले ॥ ७२.५० ॥

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप ।

न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप ॥ ७२.५१ ॥

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् ।

सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले ॥ ७२.५२ ॥

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम ।

अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः ॥ ७२.५३ ॥

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् ।

पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ७२.५४ ॥

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् ।

दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ ७२.५५ ॥

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् ।

मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते ॥ ७२.५६ ॥

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् ।

पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम् ॥ ७२.५७ ॥

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः ।

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह ॥ ७२.५८ ॥

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् ।

दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः ॥ ७२.५९ ॥

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः ।

त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा ॥ ७२.६० ॥

देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः ।

मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः ॥ ७२.६१ ॥

एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन ।

सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते ॥ ७२.६२ ॥

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम ।

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि ॥ ७२.६३ ॥

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ।

न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया ॥ ७२.६४ ॥

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने ।

तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु ॥ ७२.६५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

काशी: गंगातटे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

सर्वपापहरं पार्थ गोप्रेक्षेश्वरमुत्तमम् ।

गोदेहान्निःसृतं लिङ्गं पुण्यं भूमितले नृप ॥ ७३.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

गोदेहान्निःसृतं कस्माल्लिङ्गं पापक्षयंकरम् ।

काशी: गंगातटे कूले मणिनागसमीपतः ।

संक्षेपात्कथ्यतां विप्र गोप्रेक्षेश्वरसम्भवम् ॥ ७३.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

कामधेनुस्तपस्तत्र पुरा पार्थ चकार ह ।

ध्यायते परया भक्त्या देवदेवं महेश्वरम् ॥ ७३.३ ॥

तुष्टस्तस्या जगन्नाथ कपिलाय महेश्वरः ।

निःसृतो देहमध्यात्तु अच्छेद्यः परमेश्वरः ॥ ७३.४ ॥

तुष्टो देवि जगन्मातः कपिले परमेश्वरि ।

आराधनं कृतं यस्मात्तद्वदाशु शुभानने ॥ ७३.५ ॥

सुरभ्युवाच -

लोकानामुपकाराय सृष्टाहं परमेष्ठिना ।

लोककार्याणि सर्वाणि सिध्यन्ति मत्प्रसादतः ॥ ७३.६ ॥

लोकाः स्वर्गं प्रयास्यन्ति मत्प्रसादेन शङ्कर ।

तीर्थे त्वं भव मे शम्भो लोकानां हितकाम्यया ॥ ७३.७ ॥

तथेति भगवानुक्त्वा तीर्थे तत्रावसन्मुदा ।

तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातं वसुधातले ।

स्नानेनैकेन राजेन्द्र पापसङ्घं व्यपोहति ॥ ७३.८ ॥

गोप्रेक्षेश्वरगोदानं यस्तु भक्त्या च कारयेत् ।

योग्ये द्विजोत्तमे देया योग्या धेनुः सकाञ्चना ॥ ७३.९ ॥

सवत्सा तरुणी शुभ्रा बहुक्षीरा सवस्त्रका ।

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा प्रदापयेत् ॥ ७३.१० ॥

सर्वेषु चैव मासेषु कार्त्तिके च विशेषतः ।

दापयेत्परया भक्त्या द्विजे स्वाध्यायतत्परे ॥ ७३.११ ॥

विधिना च प्रदद्याद्यो विधिना यस्तु गृह्णते ।

तावुभौ पुण्यकर्माणौ प्रेक्षकः पुण्यभाजनम् ॥ ७३.१२ ॥

पिण्डदानं प्रकुर्याद्यः प्रेतानां भक्तिसंयुतः ।

पिण्डेनैकेन राजेन्द्र प्रेता यान्ति परां गतिम् ॥ ७३.१३ ॥

भक्त्या प्रणामं रुद्रस्य ये कुर्वन्ति दिने दिने ।

तेषां पापं प्रलीयेत भिन्नपात्रे जलं यथा ॥ ७३.१४ ॥

तत्र तीर्थे तु यो राजन्वृषभं च समुत्सृजेत् ।

पितरश्चोद्धृतास्तेन शिवलोके महीयते ॥ ७३.१५ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

वृषोत्सर्गे कृते तात फलं यज्जायते नृणाम् ।

तत्सर्वं कथयस्वाशु प्रयत्नेन द्विजोत्तम ॥ ७३.१६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सर्वलक्षणसम्पूर्णे वृषे चैव तु यत्फलम् ।

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व धर्मनन्दन ॥ ७३.१७ ॥

कार्त्तिके चैव वैशाखे पूर्णिमायां नराधिप ।

रुद्रस्य सन्निधौ भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः ॥ ७३.१८ ॥

वृषस्यैव समुत्सर्गं कारयेत्प्रीयतां हरः ।

सांनिध्ये कारयेत्पुत्र चतस्रो वत्सिकाः शुभाः ॥ ७३.१९ ॥

दत्त्वा तु विप्रमुख्याय सर्वलक्षणसंयुताः ।

प्रीयतां च महादेवो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः ॥ ७३.२० ॥

वृषभे रोमसंख्या या सर्वाङ्गेषु नराधिप ।

तावद्वर्षप्रमाणं तु शिवलोके महीयते ॥ ७३.२१ ॥

शिवलोके वसित्वा तु यदा मर्त्येषु जायते ।

कुले महति सम्भूतिर्धनधान्यसमाकुले ॥ ७३.२२ ॥

नीरोगो रूपवांश्चैव विद्याढ्यः सत्यवाक्शुचिः ।

गोप्रेक्षेश्वरमाहात्म्यं मया ख्यातं युधिष्ठिर ।

गोदेहान्निःसृतं लिङ्गं काशी: गंगा तटे ॥ ७३.२३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे गोप्रेक्षेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

सर्वपापहरं मर्त्ये नाम्ना वै गौतमेश्वरम् ॥ ७४.१ ॥

स्थापितं गौतमेनैव लोकानां हितकाम्यया ।

स्वर्गसोपानरूपं तु तीर्थं पुंसां युधिष्ठिर ॥ ७४.२ ॥

तत्र गच्छ परं भक्त्या यत्र देवो जगद्गुरुः ।

पातकस्य विनाशार्थं स्वर्गवासप्रदस्तथा ॥ ७४.३ ॥

सौभाग्यवर्द्धनं तीर्थं जयदं दुःखनाशनम् ।

पिण्डदानेन चैकेन कुलानामुद्धरेत्त्रयम् ॥ ७४.४ ॥

यत्किंचिद्दीयते भक्त्या स्वल्पं वा यदि वा बहु ।

तत्सर्वं शतसाहस्रमाज्ञया गौतमस्य हि ॥ ७४.५ ॥

तीर्थानां परमं तीर्थं स्वयं रुद्रेण भाषितम् ॥ ७४.६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमावन्त्यखण्डे रेवाखण्डे गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

शङ्खचूडस्य नाम्ना वै प्रसिद्धं भूमिमण्डले ॥ ७५.१ ॥

शङ्खचूडः स्वयं तत्र संस्थितः पाण्डुनन्दन ।

वैनतेयभयात्पार्थ सुखदनर्मदातटे ॥ ७५.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुचिर्भूत्वा समाहितः ।

स्नापयेच्छङ्खचूडं तु क्षीरक्षौद्रेण सर्पिषा ॥ ७५.३ ॥

रात्रौ जागरणं कुर्याद्देवस्याग्रे नराधिप ।

दधिभक्तेन सम्पूज्य ब्राह्मणाञ्छंसितव्रतान् ।

गोप्रदाने द्विजेन्द्रोऽयं सर्वपापक्षयंकरः ॥ ७५.४ ॥

तस्मिंस्तीर्थे तु यः पार्थ सर्पदष्टं प्रतर्पयेत् ।

स याति परमं लोकं शङ्करस्य वचो यथा ॥ ७५.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शङ्खचूडतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पारेश्वरमनुत्तमम् ।

पराशरो महात्मा वै नर्मदायास्तटे शुभे ॥ ७६.१ ॥

तपश्चचार विपुलं पुत्रार्थं पाण्डुनन्दन ।

हिमवद्दुहिता तेन गौरी नारायणी नृप ॥ ७६.२ ॥

तोषिता परया भक्त्या नर्मदोत्तरके तटे ।

तस्य तुष्टा महादेवी शङ्करार्धाङ्गधारिणी ॥ ७६.३ ॥

भोभो ऋषिवर श्रेष्ठ तुष्टाहं तव भक्तितः ।

वरं याचय मे विप्र पराशर महामते ॥ ७६.४ ॥

पराशर उवाच -

परितुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम ।

देहि पुत्रं भगवति सत्यशौचगुणान्वितम् ॥ ७६.५ ॥

वेदाभ्यसनशीलं हि सर्वशास्त्रविशारदम् ।

तीर्थे चात्र भवेद्देवि सन्निधानवरेण तु ॥ ७६.६ ॥

लोकोपकारहेतोश्च स्थीयतां गिरिनन्दिनि ।

पराशराभिधानेन नर्मदादक्षिणे तटे ॥ ७६.७ ॥

श्रीदेव्युवाच -

एवं भवतु ते विप्र तत्रैवान्तरधीयत ।

पराशरो महात्मा वै स्थापयामास पार्वतीम् ॥ ७६.८ ॥

शङ्करं स्थापयामास सुरासुरनमस्कृतम् ।

अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च देवानां तु दुरासदम् ॥ ७६.९ ॥

पराशरो महात्मा वै कृतार्थो ह्यभवन्नृप ॥ ७६.१० ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुचिः प्रयतमानसः ।

स्त्र्यथवा पुरुषो वापि कामक्रोधविवर्जितः ॥ ७६.११ ॥

माघे चैत्रेऽथ वैशाखे श्रावणे नृपनन्दन ।

मासि मार्गशिरे चैव शुक्लपक्षे तु सर्वदा ॥ ७६.१२ ॥

तत्र गत्वा शुभे स्थाने नर्मदादक्षिणे तटे ॥ ७६.१३ ॥

उपोष्य परया भक्त्या व्रतमेतत्समाचरेत् ।

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपदानं स्वशक्तितः ॥ ७६.१४ ॥

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कामक्रोधविवर्जितः ।

प्रभाते विमले प्राप्ते द्विजाः पूज्याः स्वशक्तितः ॥ ७६.१५ ॥

सम्पूज्य ब्राह्मणान् पार्थ धनदानहिरण्यतः ।

वस्त्रेण छत्रदानेन शय्याताम्बूलभोजनैः ॥ ७६.१६ ॥

प्रीणयेन्नर्मदातीरे ब्राह्मणाञ्छंसितव्रतान् ।

श्राद्धं कार्यं नृपश्रेष्ठ आमैः पक्वैर्जलेन च ॥ ७६.१७ ॥

स्त्रीणां चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं प्रशस्यते ।

आमं चतुर्गुणं देयं ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ॥ ७६.१८ ॥

वेदोक्तेन विधानेन द्विजाः पूज्याः प्रयत्नतः ।

हस्तमात्रैः कुशैश्चैव तिलैश्चैवाक्षतैर्नृप ॥ ७६.१९ ॥

विप्रा उदङ्मुखाः कार्याः स्वयं वै दक्षिणामुखः ।

दर्भेषु निक्षिपेदन्नमित्युच्चार्य द्विजाग्रतः ॥ ७६.२० ॥

प्रेता यान्तु परे लोके तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।

पापं मे प्रशमं यातु एतु वृद्धिं शुभं सदा ॥ ७६.२१ ॥

वृद्धिं यातु सदा वंशो ज्ञातिवर्गो द्विजोत्तम ।

एवमुच्चार्य विप्राय दानं देयं स्वशक्तितः ॥ ७६.२२ ॥

गोभूतिसहिरण्यादि चान्नं वस्त्रं स्वशक्तितः ।

दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ पारेश्वरवराश्रमे ॥ ७६.२३ ॥

ये शृण्वन्ति परं भक्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः ॥ ७६.२४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

भीमेश्वरं ततो गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरम् ।

सेवितं ऋषिसङ्घैश्च भीमव्रतधरैः शुभैः ॥ ७७.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ।

जपेदेकाक्षरं मन्त्रमूर्ध्वबाहुर्दिवाकरे ॥ ७७.२ ॥

तस्य जन्मार्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।

सप्तजन्मार्जितं पापं गायत्र्या नश्यते ध्रुवम् ॥ ७७.३ ॥

दशभिर्जन्मभिर्जातं शतेन तु पुरा कृतम् ।

सहस्रेण त्रिजन्मोत्थं गायत्री हन्ति किल्बिषम् ॥ ७७.४ ॥

वैदिकं लौकिकं वापि जाप्यं जप्तं नरेश्वर ।

तत्क्षणाद्दहते सर्वं तृणं तु ज्वलनो यथा ॥ ७७.५ ॥

न देवबलमाश्रित्य कदाचित्पापमाचरेत् ।

अज्ञानान्नश्यते क्षिप्रं नोत्तरं तु कदाचन ॥ ७७.६ ॥

तत्र तीर्थे तु यो दानं शक्तिमाश्रित्य चाचरेत् ।

तदक्षय्यफलं सर्वं जायते पाण्डुनन्दन ॥ ७७.७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भीमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ७८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नरदेश्वरमुत्तमम् ।

तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु ॥ ७८.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

नारदेन मुनिश्रेष्ठ कस्मात्तीर्थं विनिर्मितम् ।

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि सत्तम ॥ ७८.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

परमेष्ठिसुतः पार्थ नारदो मुनिसत्तमः ।

रेवायाश्चोत्तरे कूले तपस्तेन पुरा कृतम् ॥ ७८.३ ॥

नवनाडीनिरोधेन काष्ठावत्यां गतेन च ।

तोषितः पशुभर्ता वै नारदेन युधिष्ठिर ॥ ७८.४ ॥

ईश्वर उवाच -

तुष्टोऽहं तव विप्रेन्द्र योगिनाथ अयोनिज ।

वरं प्रार्थय मे वत्स यस्ते मनसि वर्तते ॥ ७८.५ ॥

नारद उवाच -

त्वत्प्रसादेन मे शम्भो योगश्चैव प्रसिध्यतु ।

अचला ते भवेद्भक्तिः सर्वकालं ममैव तु ॥ ७८.६ ॥

स्वेच्छाचारी भवे देव वेदवेदाङ्गपारगः ।

त्रिकालज्ञो जगन्नाथ गीतज्ञोऽहं सदा भवे ॥ ७८.७ ॥

दिने दिने यथा युद्धं देवदानवमानुषैः ।

पाताले मर्त्यलोके वा स्वर्गे वापि महेश्वर ॥ ७८.८ ॥

पश्येयं त्वत्प्रसादेन भवन्तं पार्वतीं तथा ।

तीर्थं लोकेषु विख्यातं सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ७८.९ ॥

ईश्वर उवाच -

एवं नारद सर्वं तु भविष्यति न संशयः ।

चिन्तितं मत्प्रसादेन सिध्यते नात्र संशयः ॥ ७८.१० ॥

स्वेच्छाचारो भवेर्वत्स स्वर्गे पातालगोचरे ।

मर्त्ये वा भ्रम वै योगिन्न केनापि निवार्यसे ॥ ७८.११ ॥

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतिः ।

ताना एकोनपञ्चाशत्प्रसादान्मे तव ध्रुवम् ॥ ७८.१२ ॥

मम प्रियंकरं दिव्यं नृत्यगीतं भविष्यति ।

कलिं च पश्यसे नित्यं देवदानवकिन्नरैः ॥ ७८.१३ ॥

त्वत्तीर्थं भूतले पुण्यं मत्प्रसादाद्भविष्यति ।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो ह्यशेषज्ञानकोविदः ।

एकस्त्वमसि निःसङ्गो मत्प्रसादेन नारद ॥ ७८.१४ ॥

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो नारदस्तत्र शूलिनम् ।

स्थापयामास राजेन्द्र सर्वसत्त्वोपकारकम् ॥ ७८.१५ ॥

पृथिव्यामुत्तमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु ।

तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ यो गच्छेद्विजितेन्द्रियः ॥ ७८.१६ ॥

मासि भाद्रपदे पार्थ कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।

उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् ॥ ७८.१७ ॥

छत्रं तत्र प्रदातव्यं ब्राह्मणे शुभलक्षणे ।

शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां श्राद्धं प्रदापयेत् ।

ते यान्ति परमं लोकं पिण्डदानप्रभावतः ॥ ७८.१८ ॥

कपिला तत्र दातव्या पित्ःनुद्दिश्य भारत ।

इत्युच्चार्य द्विजे देया यान्तु ते परमां गतिम् ॥ ७८.१९ ॥

अस्य श्राद्धस्य भावेन ब्राह्मणस्य प्रसादतः ।

नर्मदातोयभावेन न्यायार्जितधनस्य च ।

तेषां चैव प्रभावेन प्रेता यान्तु परां गतिम् ॥ ७८.२० ॥

इत्युच्चार्य द्विजे देया दक्षिणा च स्वशक्तितः ।

हविष्यान्नं विशालाक्ष द्विजानां चैव दापयेत् ॥ ७८.२१ ॥

दीपं भक्त्या प्रदातव्यं नृत्यं गीतं च कारयेत् ।

अवाप्तं तेन वै सर्वं यः करोतीश्वरालये ॥ ७८.२२ ॥

स याति रुद्रसांनिध्यमिति रुद्रः स्वयं जगौ ।

विद्यादानेन चैकेन अक्षयां गतिमाप्नुयात् ॥ ७८.२३ ॥

धूर्वहास्तत्र दातव्या भूमिः सस्यवती नृप ।

चित्रभानुं शुभैर्मन्त्रैः प्रीणयेत्तत्र भक्तितः ॥ ७८.२४ ॥

आज्येन सुप्रभूतेन होमद्रव्येण भारत ।

ये यजन्ति सदा भक्त्या त्रिकालं नृत्यमेव च ॥ ७८.२५ ॥

तीर्थे नारदनामाख्ये रेवायाश्चोत्तरे तटे ।

चित्रभानुमुखा देवाः सर्वदेवमय ऋषिः ॥ ७८.२६ ॥

ऋषिणा प्रीणिताः सर्वे तस्मात्प्रीत्यो हुताशनः ।

पूजिते हव्यवाहे तु दारिद्र्यं नैव जायते ॥ ७८.२७ ॥

धनेन विपुला प्रीतिर्जायते प्रतिजन्मनि ।

कुलीनाश्च सुवेषाश्च सर्वकालं धनेन तु ॥ ७८.२८ ॥

प्लवो नदीनां पतिरङ्गनानां राजा च सद्वृत्तरतः प्रजानाम् ।

धनं नराणामृतवस्तरूणां गतं गतं यौवनमानयन्ति ॥ ७८.२९ ॥

धनदत्वं धनेशेन तस्मिंस्तीर्थे ह्युपार्जितम् ।

यमेन च यमत्वं हि इन्द्रत्वं चैव वज्रिणा ॥ ७८.३० ॥

अन्यैरपि महीपालैः पार्थिवत्वमुपार्जितम् ।

नारदेश्वरमाहात्म्याद्ध्रुवो निश्चलतां गतः ॥ ७८.३१ ॥

सर्वतीर्थवरं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु ।

पृथिव्यां सागरान्तायां रेवायाश्चोत्तरे तटे ।

तद्वरं सर्वतीर्थानां महापातकनाशनम् ॥ ७८.३२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नारदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थद्वयमनुत्तमम् ।

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ७९.१ ॥

दधिस्कन्दे नरः स्नात्वा यस्तु दद्याद्द्विजे दधि ।

उपतिष्ठेत्ततस्तस्य सप्तजन्मनि भारत ॥ ७९.२ ॥

न व्याधिर्न जरा तस्य न शोको नैव मत्सरः ।

दशचन्द्रशतं यावज्जायते विमले कुले ॥ ७९.३ ॥

मधुस्कन्देऽपि मधुना मिश्रितान्यस्तिलान्ददेत् ।

नासौ वैवस्वतं देवं पश्येद्वै जन्मसप्ततिम् ॥ ७९.४ ॥

मधुना सह सम्मिश्रं पिण्डं यस्तु प्रदापयेत् ।

तस्य पौत्रप्रपौत्रेभ्यो दारिद्र्यं नैव जायते ॥ ७९.५ ॥

दधिभिः सह संमिश्रं पिण्डं यस्तु प्रदापयेत् ।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा विधिवद्दक्षिणामुखः ॥ ७९.६ ॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।

द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७९.७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दधिस्कन्दमधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नन्दिकेश्वरमुत्तमम् ।

यत्र सिद्धो महानन्दी तत्ते सर्वं वदाम्यहम् ॥ ८०.१ ॥

रेवायां पुरतः कृत्वा पुरा नन्दी गणेश्वरः ।

तपस्तपञ्जयं कुर्वंस्तीर्थात्तीर्थं जगाम ह ॥ ८०.२ ॥

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं यावत्त्यक्त्वा तु गच्छति ।

तावत्तुष्टो महादेवो नन्दिनाथमुवाच ह ॥ ८०.३ ॥

ईश्वर उवाच -

भोभोः प्रसन्नो नन्दीश वरं वृणु यथेप्सितम् ।

तपसा तेन तुष्टोऽहं तीर्थयात्राकृतेन ते ॥ ८०.४ ॥

नन्दीश्वर उवाच -

न चाहं कामये वित्तं न चाहं कुलसन्ततिम् ।

मुक्त्वा न कामये कामं तव पादाम्बुजात्परम् ॥ ८०.५ ॥

कृमिकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिं गतस्य वा ।

जन्म जन्मान्तरेऽप्यस्तु भक्तिस्त्वयि ममाचला ॥ ८०.६ ॥

तथेत्युक्त्वा महादेवः परया कृपया नृप ।

गृहीत्वा तं करे सिद्धं जगाम निलयं हरः ॥ ८०.७ ॥

तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या त्र्यक्षं प्रपूजयेत् ।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ८०.८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा प्राणत्यागं करोति चेत् ।

शिवस्यानुचरो भूत्वा मोदते कल्पमक्षयम् ॥ ८०.९ ॥

ततः कालेन महता जायते विमले कुले ।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ ८०.१० ॥

एतत्ते कथितं तात तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।

दुर्लभं मर्त्यसंज्ञस्य सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ८०.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज वरुणेश्वरमुत्तमम् ।

यत्र सिद्धो महादेवो वरुणो नृपसत्तम ॥ ८१.१ ॥

पिण्याकशाकपर्णैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।

आराध्य गिरिजानाथं ततः सिद्धिं परां गतः ॥ ८१.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।

पूजयेच्छङ्करं भक्त्या स याति परमां गतिम् ॥ ८१.३ ॥

कुण्डिकां वर्धनीं वापि महद्वा जलभाजनम् ।

अन्नेन सहितं पार्थ तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ८१.४ ॥

यत्फलं लभते मर्त्यः सत्रे द्वादशवार्षिके ।

तत्फलं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ८१.५ ॥

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् ।

सद्यः प्रीतिकरं तोयमन्नं च नृपसत्तम ॥ ८१.६ ॥

तत्रतीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् ।

वरुणस्य पुरे वासो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ८१.७ ॥

पश्चात्पूर्णे ततः काले मर्त्यलोके प्रजायते ।

अन्नदानप्रदो नित्यं जीवेद्वर्षशतं नरः ॥ ८१.८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे वरुणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल वह्नितीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र सिद्धो महातेजास्तपः कृत्वा हुताशनः ॥ ८२.१ ॥

सर्वभक्ष्यः कृतो योऽसौ दण्डके मुनिना पुरा ।

नर्मदातटमाश्रित्य पूतो जातो हुताशनः ॥ ८२.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ।

अग्निप्रवेशं कुरुते स गच्छेदग्निसाम्यताम् ॥ ८२.३ ॥

भक्त्या स्नात्वा तु यस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः ।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२.४ ॥

तस्यैवानन्तरं राजन्कौबेरं तीर्थमुत्तमम् ।

कुबेरो यत्र संसिद्धो यक्षाणामधिपः पुरा ॥ ८२.५ ॥

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य जगद्गुरुम् ।

उमया सहितं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ८२.६ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय कांचनम् ।

नाभिमात्रे जले तिष्ठन्स लभेतार्बुदं फलम् ॥ ८२.७ ॥

दधिस्कन्दे मधुस्कन्दे नन्दीशे वरुणालये ।

आग्नेये यत्फलं तात स्नात्वा तत्फलमाप्नुयात् ॥ ८२.८ ॥

ते वन्द्या मानुषे लोके धन्याः पूर्णमनोरथाः ।

यैस्तु दृष्टं महापुण्यं नर्मदातीर्थपञ्चकम् ॥ ८२.९ ॥

ते यान्ति भास्करे लोके परमे दुःखनाशने ।

भास्करादैश्वरे लोके चैश्वरादनिवर्तके ॥ ८२.१० ॥

नीयते स परे लोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।

ततः स्वर्गाच्च्युतो मर्त्यो राजा भवति धार्मिकः ॥ ८२.११ ॥

सर्वरोगविनिर्मुक्तो भुनक्ति सचराचरम् ।

विष्णुश्च देवता येषां नर्मदातीर्थसेविनाम् ॥ ८२.१२ ॥

अखण्डितप्रतापास्ते जायन्ते नात्र संशयः ।

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती ॥ ८२.१३ ॥

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ।

रेवातीरे वसेन्नित्यं रेवातोयं सदा पिबेत् ॥ ८२.१४ ॥

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सोमपानं दिने दिने ।

गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च ।

कल्पान्ते संक्षयं यान्ति न मृता तेन नर्मदा ॥ ८२.१५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दधिस्कन्दादिपञ्चतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् ।

ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् ।

हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम् ॥ ८३.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे ।

ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम् ॥ ८३.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण ।

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ ८३.३ ॥

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु ।

पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि ॥ ८३.४ ॥

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः ।

रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः ॥ ८३.५ ॥

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च ।

गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता ॥ ८३.६ ॥

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय ।

विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः ॥ ८३.७ ॥

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च ।

स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः ॥ ८३.८ ॥

रावण उवाच -

वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः ।

देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन ॥ ८३.९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च ।

एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः ॥ ८३.१० ॥

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः ।

वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च ॥ ८३.११ ॥

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः ।

आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु ॥ ८३.१२ ॥

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति ।

अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः ॥ ८३.१३ ॥

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः ।

तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः ॥ ८३.१४ ॥

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि ।

भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे ॥ ८३.१५ ॥

हनुमानुवाच -

नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् ।

पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात् ॥ ८३.१६ ॥

नन्द्युवाच -

रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता ।

श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत् ॥ ८३.१७ ॥

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् ।

तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत् ॥ ८३.१८ ॥

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च ।

प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम् ॥ ८३.१९ ॥

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् ।

जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ ८३.२० ॥

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् ।

उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम् ॥ ८३.२१ ॥

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् ।

तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया ॥ ८३.२२ ॥

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् ।

साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम् ॥ ८३.२३ ॥

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये ।

स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात् ॥ ८३.२४ ॥

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् ।

साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते ।

जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर ॥ ८३.२५ ॥

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् ।

वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव ॥ ८३.२६ ॥

श्रीहनुमानुवाच -

ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर ।

न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात् ॥ ८३.२७ ॥

ईश्वर उवाच -

नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः ।

मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः ॥ ८३.२८ ॥

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव ।

उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते ॥ ८३.२९ ॥

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः ।

रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः ॥ ८३.३० ॥

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा ।

लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः ॥ ८३.३१ ॥

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः ।

हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः ॥ ८३.३२ ॥

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः ।

ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् ।

अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ ८३.३३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु ।

यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन ॥ ८३.३४ ॥

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले ।

तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा ॥ ८३.३५ ॥

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः ।

शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः ॥ ८३.३६ ॥

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर ।

अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ॥ ८३.३७ ॥

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् ।

तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते ॥ ८३.३८ ॥

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले ।

क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित् ॥ ८३.३९ ॥

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके ।

चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले ॥ ८३.४० ॥

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा ।

पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम् ॥ ८३.४१ ॥

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् ।

पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम् ॥ ८३.४२ ॥

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः ।

वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम् ॥ ८३.४३ ॥

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम् ॥ ८३.४४ ॥

शतबाहुरुवाच -

एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः ।

इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम ॥ ८३.४५ ॥

ब्राह्मण उवाच -

कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया ।

अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले ॥ ८३.४६ ॥

राजोवाच -

अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज ।

क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम ॥ ८३.४७ ॥

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च ।

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर ।

समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम् ॥ ८३.४८ ॥

ब्राह्मण उवाच -

शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् ।

अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः ॥ ८३.४९ ॥

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः ।

पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता ॥ ८३.५० ॥

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् ।

श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम् ॥ ८३.५१ ॥

कन्योवाच -

इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः ।

पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ८३.५२ ॥

शिखण्ड्युवाच -

कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया ।

पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम् ॥ ८३.५३ ॥

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप ।

कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा ॥ ८३.५४ ॥

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे ।

हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया ॥ ८३.५५ ॥

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे ।

आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम् ॥ ८३.५६ ॥

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः ।

पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह ॥ ८३.५७ ॥

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् ।

हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः ॥ ८३.५८ ॥

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः ।

सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम् ॥ ८३.५९ ॥

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः ।

मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम् ॥ ८३.६० ॥

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा ।

तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः ॥ ८३.६१ ॥

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् ।

विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम् ॥ ८३.६२ ॥

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप ।

मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले ॥ ८३.६३ ॥

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव ।

भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ८३.६४ ॥

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले ।

तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम ॥ ८३.६५ ॥

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु ।

तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति ॥ ८३.६६ ॥

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् ।

एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम ॥ ८३.६७ ॥

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु ।

यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे ॥ ८३.६८ ॥

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् ।

शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते ॥ ८३.६९ ॥

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे ।

प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु ॥ ८३.७० ॥

कन्योवाच -

गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् ।

आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः ॥ ८३.७१ ॥

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः ।

करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च ॥ ८३.७२ ॥

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि ।

समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम ॥ ८३.७३ ॥

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ ।

स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम् ॥ ८३.७४ ॥

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः ।

इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम् ॥ ८३.७५ ॥

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् ।

एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति ॥ ८३.७६ ॥

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् ।

आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे ॥ ८३.७७ ॥

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर ।

पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव ।

विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा ॥ ८३.७८ ॥

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् ।

एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप ॥ ८३.७९ ॥

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः ।

शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ ॥ ८३.८० ॥

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ ।

मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः ॥ ८३.८१ ॥

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् ।

साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु ॥ ८३.८२ ॥

शतबाहुरुवाच -

नायामि स्वर्गमार्गाग्रं विप्रो यावन्न संस्थितः ।

उपदेशप्रदो मह्यं गुरुरूपी द्विजोत्तमः ॥ ८३.८३ ॥

अप्सरस ऊचुः ।

लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः ।

हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः ॥ ८३.८४ ॥

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे ।

नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर ॥ ८३.८५ ॥

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते ।

शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः ॥ ८३.८६ ॥

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम ।

इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः ॥ ८३.८७ ॥

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः ।

बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः ॥ ८३.८८ ॥

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् ।

सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च ।

स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम् ॥ ८३.८९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम ।

एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप ॥ ८३.९० ॥

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर ।

विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ ८३.९१ ॥

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ।

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः ॥ ८३.९२ ॥

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् ।

ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ॥ ८३.९३ ॥

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः ।

उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः ॥ ८३.९४ ॥

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् ।

घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः ॥ ८३.९५ ॥

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।

सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः ॥ ८३.९६ ॥

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः ।

नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान् ॥ ८३.९७ ॥

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी ।

स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते ॥ ८३.९८ ॥

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् ।

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम् ॥ ८३.९९ ॥

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा ।

नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ८३.१०० ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया ।

सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने ॥ ८३.१०१ ॥

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः ।

गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम् ॥ ८३.१०२ ॥

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः ।

शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः ॥ ८३.१०३ ॥

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः ।

चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती ॥ ८३.१०४ ॥

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर ।

हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान् ॥ ८३.१०५ ॥

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः ।

दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः ॥ ८३.१०६ ॥

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः ।

चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च ॥ ८३.१०७ ॥

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी ।

प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः ॥ ८३.१०८ ॥

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला ।

गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन ॥ ८३.१०९ ॥

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः ।

पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत ।

तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम् ॥ ८३.११० ॥

युधिष्ठिर उवाच -

सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता ।

एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः ॥ ८३.१११ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः ।

देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः ॥ ८३.११२ ॥

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन ।

सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता ॥ ८३.११३ ॥

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता ।

हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत् ॥ ८३.११४ ॥

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता ।

असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते ॥ ८३.११५ ॥

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे ।

कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान् ॥ ८३.११६ ॥

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप ।

शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात् ॥ ८३.११७ ॥

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ८३.११८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।

कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम् ॥ ८४.१ ॥

ईश्वर उवाच -

पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः ।

चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम् ॥ ८४.२ ॥

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् ।

महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक ॥ ८४.३ ॥

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः ।

रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः ।

तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः ॥ ८४.४ ॥

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् ।

कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा ॥ ८४.५ ॥

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् ।

न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा ॥ ८४.६ ॥

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् ।

येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम् ॥ ८४.७ ॥

नन्द्युवाच -

त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना ।

तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति ॥ ८४.८ ॥

हनुमानुवाच -

किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा ।

राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः ॥ ८४.९ ॥

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् ।

उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः ॥ ८४.१० ॥

ईश्वर उवाच -

गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती ।

सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर ॥ ८४.११ ॥

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर ॥ ८४.१२ ॥

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया ।

उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे ॥ ८४.१३ ॥

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।

तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः ॥ ८४.१४ ॥

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः ।

ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः ॥ ८४.१५ ॥

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् ।

अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः ॥ ८४.१६ ॥

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः ।

हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा ॥ ८४.१७ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् ।

सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा ॥ ८४.१८ ॥

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः ।

यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत् ॥ ८४.१९ ॥

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् ।

चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत् ॥ ८४.२० ॥

श्रीराम उवाच -

कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः ।

ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम् ॥ ८४.२१ ॥

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि ।

चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः ॥ ८४.२२ ॥

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् ।

तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया ॥ ८४.२३ ॥

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ ।

प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती ।

निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ ॥ ८४.२४ ॥

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह ।

आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे ॥ ८४.२५ ॥

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि ।

एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत् ॥ ८४.२६ ॥

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः ।

रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम् ॥ ८४.२७ ॥

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये ।

चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः ॥ ८४.२८ ॥

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् ।

तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा ॥ ८४.२९ ॥

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् ।

तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्नृणाम् ॥ ८४.३० ॥

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पितॄणां नर्मदातटे ।

कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख ॥ ८४.३१ ॥

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् ।

तावद्वर्षप्रमाणेन पितॄणामक्षया गतिः ॥ ८४.३२ ॥

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु ।

लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात् ॥ ८४.३३ ॥

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् ।

सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा ॥ ८४.३४ ॥

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् ।

तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः ॥ ८४.३५ ॥

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् ।

नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ ८४.३६ ॥

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् ।

चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम् ॥ ८४.३७ ॥

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः ।

तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके ॥ ८४.३८ ॥

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः ।

गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा ॥ ८४.३९ ॥

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।

स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ ८४.४० ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर ।

एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात् ॥ ८४.४१ ॥

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च ।

शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ८४.४२ ॥

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः ।

स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम् ॥ ८४.४३ ॥

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः ।

अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात् ॥ ८४.४४ ॥

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः ।

अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम् ॥ ८४.४५ ॥

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् ।

नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम् ॥ ८४.४६ ॥

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि ।

यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम् ॥ ८४.४७ ॥

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम् ॥ ८४.४८ ॥

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् ।

तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम् ॥ ८४.४९ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण ।

सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श ॥ ८४.५० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कपितीर्थरामेश्वरलक्ष्मणेश्वरकुम्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नर्मदायाः पुरातनम् ।

ब्रह्महत्याहरं तीर्थं वाराणस्या समं हि तत् ॥ ८५.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

आश्चर्यं कथ्यतां ब्रह्मन्यद्वृत्तं नर्मदातटे ।

वाराणस्या समं कस्मादेतत्कथय मे प्रभो ॥ ८५.२ ॥

निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम ।

युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्दुःखः सह बान्धवैः ॥ ८५.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण ।

पृष्टोऽस्मि दुर्लभं तीर्थं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ ८५.४ ॥

आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः ।

मनसा तस्य संजाता दशैव ऋषिपुंगवाः ॥ ८५.५ ॥

मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।

प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ॥ ८५.६ ॥

जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः ।

दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहिताः किल ॥ ८५.७ ॥

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।

तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ ८५.८ ॥

रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साभवद्विधोः ।

शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः ॥ ८५.९ ॥

क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः ।

स च शापप्रभावेण निस्तेजाः शर्वरीपतिः ॥ ८५.१० ॥

गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान् ।

पद्मयोने नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते ।

शरणं त्वां प्रसन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन ॥ ८५.११ ॥

ब्रह्मोवाच -

निस्तेजाः शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे ।

उद्विग्नमानसस्तात संजातः केन हेतुना ॥ ८५.१२ ॥

सोम उवाच -

दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वं जगत्पते ।

निर्हारश्चास्य शापस्य कथ्यतां मे पितामह ॥ ८५.१३ ॥

ब्रह्मोवाच -

सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ।

ओङ्कारेऽथ भृगुक्षेत्रे तथा चैवौर्वसंगमे ॥ ८५.१४ ॥

तत्र गच्छ क्षपानाथ यत्र रेवान्तरं तटम् ।

त्वरितोऽसौ गतस्तत्र यत्र रेवौर्विसंगमः ॥ ८५.१५ ॥

काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम् ।

यावद्वर्षशतं पूर्णं तावत्तुष्टो महेश्वरः ॥ ८५.१६ ॥

प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः ।

साष्टाङ्गं प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते ॥ ८५.१७ ॥

जय शङ्कर पापहराय नमो जय ईश्वर ते जगदीश नमः ।

जय वासुकिभूषणधार नमो जय शूलकपालधराय नमः ॥ ८५.१८ ॥

जय अन्धकदेहविनाश नमो जय दानववृन्दवधाय नमः ।

जय निष्कलरूप सकलाय नमो जय काल कामदहाय नमः ॥ ८५.१९ ॥

जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द नमः ।

जय आदिरनादिरनन्त नमो जय शङ्कर किंकरमीश भज ॥ ८५.२० ॥

एवं स्तुतो महादेवः सोमराजेन पाण्डव ।

तुष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ शिवया शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ८५.२१ ॥

ईश्वर उवाच -

वरं प्रार्थय मे भद्र यत्ते मनसि वर्तते ।

साधु साधु महासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव ॥ ८५.२२ ॥

सोम उवाच -

दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्त्वो महेश्वर ।

शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो ॥ ८५.२३ ॥

ईश्वर उवाच -

तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः ।

निष्पापः सोमनाथस्त्वं संजातस्तीर्थसेवनात् ॥ ८५.२४ ॥

इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्दुना ततः ।

स्थापितं परमं लिङ्गं कामदं प्राणिनां भुवि ।

सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥ ८५.२५ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथय प्रभो ।

दुःखार्णवनिमग्नानां त्राता प्राप्तो द्विजोत्तम ॥ ८५.२६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम् ।

यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसंगमे ॥ ८५.२७ ॥

शम्बरो नाम राजाभूत्तस्य पुत्रस्त्रिलोचनः ।

त्रिलोचनसुतः कण्वः स पापर्द्धिपरोऽभवत् ॥ ८५.२८ ॥

वने नित्यं भ्रमन्सोऽथ मृगयूथं ददर्श ह ।

मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोचनसुतेन च ॥ ८५.२९ ॥

मृगरूपी द्विजो मध्ये चरते निर्जने वने ।

स हतस्तेन सङ्गेन कण्वेन मुनिसत्तम ॥ ८५.३० ॥

ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम् ।

व्यचरंश्चैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसंगमे ॥ ८५.३१ ॥

किंशुकाशोकबहले जम्बीरपनसाकुले ।

कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते ॥ ८५.३२ ॥

चिञ्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितरुछादिते ।

प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम् ॥ ८५.३३ ॥

चित्रकैर्मृगमार्जारैर्हिंस्रैः शम्बरशूकरैः ।

शशैर्गवयसंयुक्तैः शिखण्डिखरमण्डितम् ॥ ८५.३४ ॥

प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्तः श्रमपीडितः ।

स्नातो रेवाजले पुण्ये सङ्गमे पापनाशने ॥ ८५.३५ ॥

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्ठिर ।

पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ८५.३६ ॥

फलानि च विचित्राणि चखाद सह किंकरैः ।

सुप्तः पादपच्छायायां श्रान्तो मृगवधेन च ॥ ८५.३७ ॥

तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः ।

मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः ॥ ८५.३८ ॥

अबला तमुवाचेदं तिष्ठ तिष्ठ द्विजोत्तम ।

त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशः सर्वा नरेश्वर ॥ ८५.३९ ॥

तावद्वृक्षसमारूढां स्त्रियं रक्ताम्बरावृताम् ।

रक्तमाल्यां तदा बालां रक्तचन्दनचर्चिताम् ।

रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह ॥ ८५.४० ॥

स्त्र्युवाच -

संदेशं श्रूयतां विप्र यदि गच्छसि सङ्गमे ।

मद्भर्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय ॥ ८५.४१ ॥

एकाकिनी च ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा ।

इत्याकर्ण्य गतो विप्रः सङ्गमं सुरदुर्लभे ॥ ८५.४२ ॥

वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनावलोकितः ।

उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः ॥ ८५.४३ ॥

ब्राह्मण उवाच -

वनान्तरे मया दृष्टा बाला कमललोचना ।

रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनचर्चिता ॥ ८५.४४ ॥

रक्तमाल्या सुशोभाढ्या पाशहस्ता मृगेक्षणा ।

वृक्षारूढावदद्वाक्यं मद्भर्ता प्रेष्यतामिति ॥ ८५.४५ ॥

कण्व उवाच -

कस्मिन्स्थाने तु विप्रेन्द्र विद्यते मृगलोचना ।

कस्य सा केन कार्येण सर्वमेतद्वदाशु मे ॥ ८५.४६ ॥

ब्राह्मण उवाच -

सङ्गमादर्धक्रोशे सा उद्यानान्ते हि विद्यते ।

वचनाद्ब्रह्मणस्यैषा न ज्ञाता पार्थिवेन तु ॥ ८५.४७ ॥

तदा स कण्वभूपालः स्वकं दूतं समादिशत् ।

कण्व उवाच -

गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वागता क्वच गमिष्यसि ।

प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः ॥ ८५.४८ ॥

वृक्षस्थां ददृशो बालामुवाच नृपसत्तम ।

मन्नाथः पृच्छति त्वां तु कासि त्वं क्व गमिष्यसि ॥ ८५.४९ ॥

कन्योवाच -

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।

इह प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ ८५.५० ॥

ब्रह्महत्या च संजाता मृगरूपधरद्विजात् ।

मया युक्तोऽपि ते राजा मुक्तस्तीर्थप्रभावतः ॥ ८५.५१ ॥

अर्धक्रोशान्तरान्मध्ये ब्रह्महत्या न संविशेत् ।

सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्याः समः स्मृतः ॥ ८५.५२ ॥

गच्छ त्वं प्रेष्यतां राजा शीघ्रमत्र न संशयः ।

गतो भृत्यस्ततः शीघ्रं वेपमानः सुविह्वलः ॥ ८५.५३ ॥

समस्तं कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ।

तस्य वाक्यादसौ राजा पतितो धरणीतले ॥ ८५.५४ ॥

भृत्य उवाच -

कस्मात्त्वं शोचसे नाथ पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् ।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ ८५.५५ ॥

प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः ।

शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहूनि च ॥ ८५.५६ ॥

आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्तिभिः ।

स्नानं कृत्वा शुभे तोये सङ्गमे पापनाशने ॥ ८५.५७ ॥

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो महीभृता ।

त्रिःप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम् ॥ ८५.५८ ॥

प्रविष्टः कण्वराजासौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् ।

पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम् ॥ ८५.५९ ॥

श्रिया युक्तं सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् ।

सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति ॥ ८५.६० ॥

पपात पुष्पवृष्टिस्तु साधु साधु नृपात्मज ।

आश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा निरीक्ष्य च परस्परम् ॥ ८५.६१ ॥

मृतं तैः पावके भृत्यैर्हृदि ध्यात्वा गदाधरम् ।

विमानस्थास्ततः सर्वे संजाताः पाण्डुनन्दन ॥ ८५.६२ ॥

निष्पापास्ते दिवं याताः सोमनाथप्रभावतः ।

ब्राह्मणे सङ्गमे तत्र ध्यायमाने वृषध्वजम् ॥ ८५.६३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सोमनाथप्रभावोऽयं शृणुष्वैकमना विधिम् ।

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं रवेर्दिने ॥ ८५.६४ ॥

विशेषाच्छुक्लपक्षे चेत्सूर्यवारेण सप्तमी ।

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् ॥ ८५.६५ ॥

पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम् ।

श्रीखण्डेन ततो गुण्ठ्य पुष्पधूपादिकं ददेत् ॥ ८५.६६ ॥

घृतेन बोधयेद्दीपं नृत्यं गीतं च कारयेत् ।

सोमवारे तथाष्टम्यां प्रभाते पूजयेद्द्विजान् ॥ ८५.६७ ॥

जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान् ।

सर्वाङ्गरुचिराञ्छस्तान् स्वदारपरिपालकान् ॥ ८५.६८ ॥

गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मविरतान् सदा ।

पुनर्भूवृषलीशूद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे ॥ ८५.६९ ॥

दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता ।

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् येषां पूर्वापरं न हि ॥ ८५.७० ॥

व्रते श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान् विवर्जयेत् ।

आयसी तरुणी तुल्या द्विजाः स्वाध्यायवर्जिताः ॥ ८५.७१ ॥

आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः ।

शाल्मलीनावतुल्याः स्युः षट्कर्मनिरता द्विजाः ॥ ८५.७२ ॥

दातारं च तथात्मानं तारयन्ति तरन्ति च ।

श्राद्धं सोमेश्वरे पार्थ यः कुर्याद्गतमत्सरः ॥ ८५.७३ ॥

प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम् ।

अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने ॥ ८५.७४ ॥

स याति शाङ्करे लोक इति मे सत्यभाषितम् ।

हयं यो यच्छते तत्र सम्पूर्णं तरुणं सितम् ॥ ८५.७५ ॥

रक्तं वा पीतवर्णं वा सर्वलक्षणसंयुतम् ।

कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि ॥ ८५.७६ ॥

स्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ ।

अङ्घ्रिः प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह ॥ ८५.७७ ॥

आरूढे ब्राह्मणे ब्रूयाद्भास्करः प्रीयतामिति ।

स याति शांकरं लोकं सर्वपापविवर्जितः ॥ ८५.७८ ॥

उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः ।

सत्यलोकाच्च्युतश्चापि राजा भवति धार्मिकः ॥ ८५.७९ ॥

तस्य वासः सदा राजन्न नश्यति कदाचन ।

दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी ॥ ८५.८० ॥

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वदुःखविवर्जितः ।

सोपवासो जितक्रोधो धेनुं दद्याद्द्विजन्मने ॥ ८५.८१ ॥

सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम् ।

शबलां पीतवर्णां च धूम्रां वा नीलकर्बुराम् ॥ ८५.८२ ॥

कपिलां वा सवत्सां च घण्टाभरणभूषिताम् ।

रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशृङ्गीं नरेश्वर ॥ ८५.८३ ॥

श्वेतया वर्धते वंशो रक्ता सौभाग्यवर्धिनी ।

शबला पीतवर्णा च दुःखघ्न्यौ संप्रकीर्तिते ॥ ८५.८४ ॥

कपिला नाशयेत्पापं सप्तजन्मसमुद्भवम् ।

सत्यलोकमवाप्नोति गोप्रदायी नरेश्वर ॥ ८५.८५ ॥

पक्षान्तेऽथ व्यतीपाते वै धृतौ रविसंक्रमे ।

दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणे भास्करस्य च ॥ ८५.८६ ॥

ये व्रजन्ति महात्मानः सङ्गमे सुरदुर्लभे ।

मृदावगुण्ठयित्वा तु चात्मानं सङ्गमे विशेत् ॥ ८५.८७ ॥

हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप ।

गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया ।

तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ८५.८८ ॥

जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ।

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ ८५.८९ ॥

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम् ।

भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥ ८५.९० ॥

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शृणोति जितेन्द्रियः ।

व्याधितो मुच्यते रोगी चारोगी सुखमाप्नुयात् ॥ ८५.९१ ॥

यत्ते संदह्यते चेतः शृणु तन्मे युधिष्ठिर ।

नैकापि नृप लोकेऽस्मिन् भ्रूणहत्या सुदुस्त्यजा ॥ ८५.९२ ॥

किमु षड्विंशतिं पार्थ प्राप याः क्षणदाकरः ।

सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ॥ ८५.९३ ॥

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शीतरश्मिरभूत्सुखी ।

श्रूयते नृप पौराणी गाथा गीता महर्षिभिः ॥ ८५.९४ ॥

लिङ्गं प्रतिष्ठितं ह्येकं दशभ्रूणहनं भवेत् ।

अतो लिङ्गत्रयं सोमः स्थापयामास भारत ॥ ८५.९५ ॥

रेवौरिसंगमे ह्याद्यं द्वितीयं भृगुकच्छके ।

ततः सिद्धिं परां प्राप्य प्रभासे तु तृतीयकम् ॥ ८५.९६ ॥

इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्नृणाम् ॥ ८५.९७ ॥

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थं कृत्वा परं नृप ॥ ८५.९८ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम् ।

श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाष्टौ न संशयः ॥ ८५.९९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज पिङ्गलावर्तमुत्तमम् ।

सङ्गमस्य समीपस्थं रेवाया उत्तरे तटे ।

हव्यवाहेन राजेन्द्र स्थापितः पिङ्गलेश्वरः ॥ ८६.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

हव्यवाहेन भगवन्नीश्वरः स्थापितः कथम् ।

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्वक्तुमर्हसि ॥ ८६.२ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

शम्भुना रेतसा राजंस्तर्पितो हव्यवाहनः ।

प्राप्तसौख्येन रौद्रेण गौर्याक्रीडनचेतसा ॥ ८६.३ ॥

हव्यवाहमुखे क्षिप्तं रुद्रेणामिततेजसा ।

रुद्रस्य रेतसा दग्धस्तीर्थयात्राकृतादरः ॥ ८६.४ ॥

सागरांश्च नदीर्गत्वा क्रमाद्रेवां समागतः ।

चचार परया भक्त्या ध्यानमुग्रं हुताशनः ॥ ८६.५ ॥

वायुभक्षः शतं साग्रं यावत्तेपे हुताशनः ।

तावत्तुष्टो महादेवो वरदो जातवेदसः ।

संनिधौ समुपेत्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ८६.६ ॥

ईश्वर उवाच -

वरं वृणीष्व हव्याश यस्ते मनसि वर्तते ॥ ८६.७ ॥

वह्निरुवाच -

नमस्ते सर्वलोकेश उग्रमूर्ते नमोऽस्तु ते ।

रेतसा तव संदग्धः कुष्ठी जातो महेश्वर ।

कृपां कुरु महादेव मम रोगं विनाशय ॥ ८६.८ ॥

ईश्वर उवाच -

हव्यवाह भवारोगो मत्प्रसादाच्च सत्वरम् ।

अत्र तीर्थे कृतस्नानः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे ॥ ८६.९ ॥

इत्युक्त्वा च महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत ।

अनन्तरं हव्यवाहः सस्नौ रेवाजले त्वरन् ॥ ८६.१० ॥

तदैव रोगनिर्मुक्तोऽभवद्दिव्यस्वरूपवान् ।

स्थापयामास देवेशं स वह्निः पिङ्गलेश्वरम् ॥ ८६.११ ॥

नाम्ना संपूजयामास तुष्टाव स्तुतिभिर्मुदा ।

ततो जगाम देशं स्वं देवानां हव्यवाहनः ॥ ८६.१२ ॥

हव्यवाहेन भूपैवं स्थापितः पिङ्गलेश्वरः ।

जितक्रोधो हि यस्तत्र उपवासं समाचरेत् ॥ ८६.१३ ॥

अतिरान्त्रफलं तस्य अन्ते रुद्रत्वमाप्नुयात् ।

गुणान्विताय विप्राय कपिलां तत्र भारत ॥ ८६.१४ ॥

अलंकृत्य सवत्सां च शक्त्यालङ्कारभूषिताम् ।

यः प्रयच्छति राजेन्द्र स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ ८६.१५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पिङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षडशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् ।

स्थापितं मुनिसङ्घैर्यद्ब्रह्मवंशसमुद्भवैः ॥ ८७.१ ॥

ऋणमोचनमित्याख्यं रेवातटसमाश्रितम् ।

षण्मासं मनुजो भक्त्या तर्पयन् पितृदेवताः ॥ ८७.२ ॥

देवैः पितृमनुष्यैश्च ऋणमात्मकृतं च यत् ।

मुच्यते तत्क्षणान्मर्त्यः स्नातो वै नर्मदाजले ॥ ८७.३ ॥

प्रत्यक्षं दुरितं तत्र दृश्यते फलरूपतः ।

तत्र तीर्थे तु यो राजन्नेकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ ८७.४ ॥

स्नात्वा दानं च वै दद्यादर्चयेद्गिरिजापतिम् ।

ऋणत्रयविनिर्मुक्तो नाके दीप्यति देववत् ॥ ८७.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ऋणत्रयमोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं पार्थ कापिलं तीर्थमाश्रयेत् ।

स्थापितं कपिलेनैव सर्वपातकनाशनम् ॥ ८८.१ ॥

अष्टम्यां च सिते पक्षे चतुर्दश्यां नरेश्वर ।

स्नापयेत्परया भक्त्या कपिलाक्षीरसर्पिषा ॥ ८८.२ ॥

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत महेश्वरम् ।

ततः सुगन्धपुष्पैश्च श्वेतैश्च नृपसत्तम ॥ ८८.३ ॥

येऽर्चयन्ति जितक्रोधा न ते यान्ति यमालयम् ।

असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ही सुदारुणा ॥ ८८.४ ॥

दृश्यते नैव विद्वद्भिः कपिलेश्वरपूजनात् ।

स्नात्वा रेवाजले पुण्ये भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुभान् ॥ ८८.५ ॥

गोप्रदानेन वस्त्रेण तिलदानेन भारत ।

छत्रशय्याप्रदानेन राजा भवति धार्मिकः ॥ ८८.६ ॥

तीव्रतेजा विघोरश्च जीवत्पुत्रः प्रियंवदः ।

शत्रुवर्गो न तस्य स्यात्कदाचित्पाण्डुनन्दन ॥ ८८.७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ८९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पूतिकेश्वरमुत्तमम् ।

नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ८९.१ ॥

स्थापितं जाम्बुवन्तेन लोकानां तु हितार्थिना ।

राजा प्रसेनजिन्नाम तस्यां वक्षस्थलान्मणौ ॥ ८९.२ ॥

समुत्क्षिप्ते तु तेनैव सपूतिरभवद्व्रणः ।

तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा निर्व्रणः समजायत ॥ ८९.३ ॥

तेन तत्स्थापितं लिङ्गं पूतिकेश्वरमुत्तमम् ।

यस्तत्र मनुजो भक्त्या स्नायाद्भरतसत्तम ॥ ८९.४ ॥

सर्वान्कामानवाप्नोति सम्पूज्य परमेश्वरम् ।

कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्यां सर्वकालं नराधिप ।

येऽर्चयन्ति सदा देवं ते न यान्ति यमालयम् ॥ ८९.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पूतिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् ।

जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले ॥ ९०.१ ॥

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः ।

चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा ।

सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात् ॥ ९०.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् ।

विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम् ॥ ९०.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर ।

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम् ॥ ९०.४ ॥

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।

आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः ॥ ९०.५ ॥

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप ।

यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः ॥ ९०.६ ॥

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः ।

इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि ॥ ९०.७ ॥

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः ।

यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः ॥ ९०.८ ॥

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् ।

गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम् ॥ ९०.९ ॥

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः ।

गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे ॥ ९०.१० ॥

दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते ।

प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः ॥ ९०.११ ॥

ब्रह्मोवाच -

स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी ।

हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः ॥ ९०.१२ ॥

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् ।

वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते ॥ ९०.१३ ॥

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः ।

मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः ॥ ९०.१४ ॥

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् ।

अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः ॥ ९०.१५ ॥

यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा ।

कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम् ॥ ९०.१६ ॥

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः ।

चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम् ॥ ९०.१७ ॥

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः ।

किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः ॥ ९०.१८ ॥

मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता ।

ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना ॥ ९०.१९ ॥

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा ।

स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् ॥ ९०.२० ॥

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् ।

युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः ॥ ९०.२१ ॥

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः ।

तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च ॥ ९०.२२ ॥

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली ।

तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव ॥ ९०.२३ ॥

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः ॥ ९०.२४ ॥

ब्रह्मोवाच -

तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः ।

विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः ॥ ९०.२५ ॥

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप ।

क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा ॥ ९०.२६ ॥

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया ।

क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम् ॥ ९०.२७ ॥

देवा ऊचुः ।

जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः ।

जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित ॥ ९०.२८ ॥

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत ।

जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन ॥ ९०.२९ ॥

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो ।

इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ ॥ ९०.३० ॥

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् ।

किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः ॥ ९०.३१ ॥

ब्रह्मोवाच -

तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् ।

न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन ॥ ९०.३२ ॥

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा ॥ ९०.३३ ॥

श्रीकृष्ण उवाच -

स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् ।

दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम् ॥ ९०.३४ ॥

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः ॥ ९०.३५ ॥

देवा ऊचुः ।

हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः ।

चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः ॥ ९०.३६ ॥

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते ।

नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे ॥ ९०.३७ ॥

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः ।

महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः ॥ ९०.३८ ॥

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् ।

अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम् ॥ ९०.३९ ॥

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः ।

शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः ॥ ९०.४० ॥

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च ।

दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः ॥ ९०.४१ ॥

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् ।

विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह ॥ ९०.४२ ॥

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः ।

उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः ।

अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः ॥ ९०.४३ ॥

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् ।

पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ ॥ ९०.४४ ॥

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः ।

उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः ॥ ९०.४५ ॥

तालमेघ उवाच -

कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् ।

धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः ॥ ९०.४६ ॥

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम् ॥ ९०.४७ ॥

धुन्धुमार उवाच -

आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः ।

स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह ॥ ९०.४८ ॥

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः ।

गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः ॥ ९०.४९ ॥

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः ।

सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा ॥ ९०.५० ॥

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः ।

हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि ॥ ९०.५१ ॥

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः ।

तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः ।

ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ९०.५२ ॥

तालमेघ उवाच -

अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया ।

हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत ॥ ९०.५३ ॥

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः ।

दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः ॥ ९०.५४ ॥

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः ।

कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः ॥ ९०.५५ ॥

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः ।

तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः ॥ ९०.५६ ॥

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम् ॥ ९०.५७ ॥

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः ।

वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत् ॥ ९०.५८ ॥

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये ।

नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव ॥ ९०.५९ ॥

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः ।

उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी ॥ ९०.६० ॥

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् ।

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति ॥ ९०.६१ ॥

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् ।

मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः ॥ ९०.६२ ॥

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे ।

जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे ॥ ९०.६३ ॥

जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत ।

अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि ॥ ९०.६४ ॥

निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे ।

समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः ॥ ९०.६५ ॥

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि ।

अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया ॥ ९०.६६ ॥

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते ।

जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः ॥ ९०.६७ ॥

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि ।

लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे ॥ ९०.६८ ॥

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् ।

पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः ॥ ९०.६९ ॥

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः ।

तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन ॥ ९०.७० ॥

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत ।

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते ॥ ९०.७१ ॥

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् ।

विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते ॥ ९०.७२ ॥

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते ।

यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः ॥ ९०.७३ ॥

मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा ।

मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि ॥ ९०.७४ ॥

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः ।

वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै ॥ ९०.७५ ॥

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप ।

उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम् ॥ ९०.७६ ॥

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् ।

यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन ॥ ९०.७७ ॥

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् ।

गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् ।

विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम् ॥ ९०.७८ ॥

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ।

खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम् ॥ ९०.७९ ॥

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः ।

ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ९०.८० ॥

घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् ।

रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः ॥ ९०.८१ ॥

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम ।

ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः ॥ ९०.८२ ॥

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् ।

प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ ९०.८३ ॥

ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः ।

श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः ॥ ९०.८४ ॥

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः ।

वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः ॥ ९०.८५ ॥

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः ।

श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ९०.८६ ॥

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः ।

ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः ॥ ९०.८७ ॥

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् ।

पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम् ॥ ९०.८८ ॥

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् ।

तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात् ॥ ९०.८९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोश्च यत्फलम् ।

यथा यस्मिन्यदा देया दाने तस्याः शुभं फलम् ॥ ९०.९० ॥

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा ।

श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा ॥ ९०.९१ ॥

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् ।

विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते ॥ ९०.९२ ॥

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ।

विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च ॥ ९०.९३ ॥

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर ।

सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ ९०.९४ ॥

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता ।

द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः ॥ ९०.९५ ॥

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् ।

तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते ॥ ९०.९६ ॥

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा ।

कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा ॥ ९०.९७ ॥

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् ।

ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम् ॥ ९०.९८ ॥

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा ।

यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम् ॥ ९०.९९ ॥

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता ।

रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी ॥ ९०.१०० ॥

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता ।

वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् ॥ ९०.१०१ ॥

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् ।

वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम् ॥ ९०.१०२ ॥

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च ।

सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि ॥ ९०.१०३ ॥

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् ।

या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता ॥ ९०.१०४ ॥

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती ।

अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ ॥ ९०.१०५ ॥

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः ।

असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली ॥ ९०.१०६ ॥

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् ।

धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत ॥ ९०.१०७ ॥

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् ।

अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम् ॥ ९०.१०८ ॥

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते ।

मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले ॥ ९०.१०९ ॥

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये ।

मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च ॥ ९०.११० ॥

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ।

वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके ॥ ९०.१११ ॥

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे ।

पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत ॥ ९०.११२ ॥

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा ।

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा ॥ ९०.११३ ॥

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा ।

एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ ॥ ९०.११४ ॥

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि ।

प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः ।

भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ९०.११५ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप ।

यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९०.११६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे जलशायितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थपरमपावनम् ।

चण्डादित्यं नृपश्रेष्ठ स्थापितं चण्डमुण्डयोः ॥ ९१.१ ॥

आस्तां पुरा महादैत्यौ चण्डमुण्डौ सुदारुणौ ।

नर्मदातीरमाश्रित्य चेरतुर्विपुलं तपः ॥ ९१.२ ॥

ध्यायन्तौ भास्करं देवं तमोनाशं जगत्त्रये ।

तुष्टस्तत्तपसा देवः सहस्रांशुरुवाच ह ॥ ९१.३ ॥

साधु साध्विति तौ पार्थ नर्मदायाः शुभे तटे ।

वरं प्रार्थयतं वीरौ यथेष्टं चेतसेच्छितम् ॥ ९१.४ ॥

चण्डमुण्डावूचतुः ।

अजेयौ सर्वदेवानां भूयास्वावां समाहितौ ।

सर्वरोगैः परित्यक्तौ सर्वकालं दिवाकर ॥ ९१.५ ॥

एवमस्त्विति तौ प्राह भास्करो वारितस्करः ।

इत्युक्त्वान्तर्दधे भानुर्दैत्याभ्यां तत्र भास्करः ॥ ९१.६ ॥

स्थापितः परया भक्त्या तं गच्छेदात्मसिद्धये ।

गीर्वाणांश्च मनुष्यांश्च पित्ःंस्तत्रापि तर्पयेत् ॥ ९१.७ ॥

स वसेद्भास्करे लोके विरिञ्चिदिवसं नृप ।

घृतेन बोधयेद्दीपं षष्ठ्यां स च नरेश्वर ।

मुच्यते सर्वपापैस्तु प्रतियाति पुरं रवेः ॥ ९१.८ ॥

उत्पत्तिं चण्डभानोर्यः शृणोति भरतर्षभ ।

विजयी स सदा नूनमाधिव्याधिविवर्जितः ॥ ९१.९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे चण्डादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकनवतितमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् ।

सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम् ॥ ९२.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुंगव ।

एतत्सर्वं ममाख्याहि परं कौतूहलं हि मे ॥ ९२.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टोऽहं नृपनन्दन ।

स्नानार्थं नर्मदां पुण्यामागतस्ते पिता पुरा ॥ ९२.३ ॥

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् ।

तथासौ निर्मलो जातो धर्मराजो युधिष्ठिर ॥ ९२.४ ॥

स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाच विस्मितः ॥ ९२.५ ॥

यम उवाच -

मत्पुरं कथमायान्ति मनुजाः पापबृंहिताः ।

स्नानेनैकेन रेवायाः प्राप्यते वैष्णवं पदम् ॥ ९२.६ ॥

समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम् ।

जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पङ्गुभिरेव वा ॥ ९२.७ ॥

समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम् ।

एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः ॥ ९२.८ ॥

स्थापयित्वा यमस्तत्र देवं स्वर्गं जगाम ह ।

यमहासेश्वरे राजञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ ९२.९ ॥

विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।

उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९२.१० ॥

रात्रौ जागरणं कुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत् ।

घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तत्रास्ति यत्फलम् ॥ ९२.११ ॥

मुच्यते पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः ।

अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैरपेयापेयजैरपि ॥ ९२.१२ ॥

अवाह्यवाहिते यत्स्याददोह्यादोहने यथा ।

स्नानमात्रेण तस्यैवं यान्ति पापान्यनेकधा ॥ ९२.१३ ॥

यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन ।

पित्ःणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरेश्वर ॥ ९२.१४ ॥

ददतामक्षयं सर्वं यमहास्ये न संशयः ।

अमावास्यां जितक्रोधो यस्तु पूजयते द्विजान् ॥ ९२.१५ ॥

हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा ।

कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः ॥ ९२.१६ ॥

विधानोक्तद्विजाग्र्याय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः ।

हयं वा कुंजरं वाथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ ॥ ९२.१७ ॥

कन्यां वसुमतीं गां च महिषीं वा पयस्विनीम् ।

ददते ये नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ ९२.१८ ॥

यमोऽपि भवति प्रीतः प्रतिजन्म युधिष्ठिर ।

यमस्य वाहो महिषो महिष्यस्तस्य मातरः ॥ ९२.१९ ॥

तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम् ।

नासौ यममवाप्नोति यदि पापैः समावृतः ॥ ९२.२० ॥

एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम् ।

तस्याः शृङ्गे जलं कार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता ॥ ९२.२१ ॥

आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः ।

लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम् ॥ ९२.२२ ॥

कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैरृते ।

पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तंदुलाः स्मृताः ॥ ९२.२३ ॥

सौम्ये तु काञ्चनं दद्यादीशाने घृतमेव च ।

प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन् ॥ ९२.२४ ॥

इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम् ।

असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ली सुदारुणा ॥ ९२.२५ ॥

रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः ।

कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ ॥ ९२.२६ ॥

क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः ।

निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा ॥ ९२.२७ ॥

एते घोरा याम्यलोके श्रूयन्ते द्विजसत्तम ।

त्वत्प्रसादेन ते सोम्यास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ ९२.२८ ॥

दानस्यास्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः ।

नरकेऽहं न यास्यामि द्विज जन्मनि जन्मनि ॥ ९२.२९ ॥

यमहास्यस्य चाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः ।

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम् ॥ ९२.३० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे यमहास्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कल्होडीतीर्थमुत्तमम् ।

विख्यातं भारते लोके गङ्गायाः पापनाशनम् ॥ ९३.१ ॥

दुर्लभं मनुजैः पार्थ रेवातटसमाश्रितम् ।

प्राणिनां पापनाशाय ऊषरं पुष्करं तथा ॥ ९३.२ ॥

तत्तु तीर्थमिदं पुण्यमित्येवं शूलिनो वचः ।

जाह्नवी पशुरूपेण तत्र स्नानार्थमागता ॥ ९३.३ ॥

अतस्तद्विश्रुतं लोके कल्होडीतीर्थमुत्तमम् ।

त्रिरात्रं कारयेत्तत्र पूर्णिमायां युधिष्ठिर ॥ ९३.४ ॥

रजस्तमस्तथा क्रोधं दम्भं मात्सर्यमेव च ।

एतांस्त्यजति यः पार्थ तेनाप्तं मोक्षजं फलम् ॥ ९३.५ ॥

पयसा स्नापयेद्देवं त्रिसन्ध्यं च त्र्यहं तथा ।

पयो गोसम्भवं सद्यः सवत्सा जीवपुत्रिणी ॥ ९३.६ ॥

कृत्वा तत्ताम्रजे पात्रे क्षौद्रेण चैव योजिते ।

ओं नमः श्रीशिवायेति स्नानं देवस्य कारयेत् ॥ ९३.७ ॥

स याति त्रिदशस्थानं नाकस्त्रीभिः समावृतः ।

यस्तत्र विधिवत्स्नात्वा दानं प्रेतेषु यच्छति ॥ ९३.८ ॥

शुक्लां गां दापयेत्तत्र प्रीयतां मे पितामहाः ।

ब्राह्मणे शौचसम्पन्ने स्वदारनिरते सदा ॥ ९३.९ ॥

सवत्सां वस्त्रसंयुक्तां हिरण्योपरि संस्थिताम् ।

सत्त्वयुक्तो ददद्राजञ्छाम्भवं लोकमाप्नुयात् ॥ ९३.१० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कल्होडीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं राजन्नन्दितीर्थं व्रजेच्छुभम् ।

सर्वपापहरं पुंसां नन्दिना निर्मितं पुरा ॥ ९४.१ ॥

पापौघहतजन्तूनां मोक्षदं नर्मदातटे ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा नन्दिनाथे युधिष्ठिर ॥ ९४.२ ॥

पञ्चोपचारपूजायामर्चयेन्नन्दिकेश्वरम् ।

रत्नानि चैव विप्रेभ्यो यो दद्याद्धर्मनन्दन ॥ ९४.३ ॥

स याति परमं स्थानं यत्र वासः पिनाकिनः ।

सर्वसौख्यसमायुक्तोऽप्सरोभिः सह मोदते ॥ ९४.४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र बदर्याश्रममुत्तमम् ।

सर्वतीर्थवरं पुण्यं कथितं शंभुना पुरा ॥ ९५.१ ॥

यश्चैष भारतस्यार्थे तत्र सिद्धः किरीटभृत् ।

भ्राता ते फाल्गुनो नाम विद्ध्येनं नरदैवतम् ॥ ९५.२ ॥

नरनारायणौ द्वौ तावागतौ नर्मदातटे ।

ज्ञानं तस्यैव यो राजन्भक्तिमान्वै जनार्दने ॥ ९५.३ ॥

समं पश्यति सर्वेषु स्थावरेषु चरेषु च ।

ब्राह्मणं श्वपचं चैव तत्र प्रीतो जनार्दनः ॥ ९५.४ ॥

ऐकात्म्यं पश्य कौन्तेय मयि चात्मनि नान्तरम् ।

नरनारायणाभ्यां हि कृतं बदरिकाश्रमम् ॥ ९५.५ ॥

स्थापितः शङ्करस्तत्र लोकानुग्रहकारणात् ।

त्रिमूर्तिस्थापितं लिङ्गं स्वर्गमार्गानुमुक्तिदम् ॥ ९५.६ ॥

तत्र गत्वा शुचिर्भूत्वा ह्येकरात्रोपवासकृत् ।

रजस्तमस्तथा त्यक्त्वा सात्त्विकं भावमाश्रयेत् ॥ ९५.७ ॥

रात्रौ जागरणं कृत्वा मधुमासाष्टमीदिने ।

अथवा च चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ च कारयेत् ॥ ९५.८ ॥

आश्विनस्य विशेषेण कथितं तव पाण्डव ।

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षीरेण मधुना सह ॥ ९५.९ ॥

दध्ना शर्करया युक्तं घृतेन समलंकृतम् ।

पञ्चामृतमिदं पुण्यं स्नापयेद्वृषभध्वजम् ॥ ९५.१० ॥

स्नाप्यमानं शिवं भक्त्या वीक्षते यो विमत्सरः ।

तस्य वासः शिवोपान्ते शक्रलोके न संशयः ॥ ९५.११ ॥

शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तः शूलपाणिने ।

संसारमूलबद्धानामुद्वेष्टनकरो हि यः ॥ ९५.१२ ॥

तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।

येनौं नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः ॥ ९५.१३ ॥

यः पुनः स्नापयेद्भक्त्या एकभक्तो जितेन्द्रियः ।

तस्यापि यत्फलं पार्थ वक्ष्ये तल्लेशतस्तव ॥ ९५.१४ ॥

पीडितो वृद्धभावेन तव भक्त्या वदाम्यहम् ।

ते यान्ति परमं स्थानं भित्त्वा भास्करमण्डलम् ॥ ९५.१५ ॥

संसारे सर्वसौख्यानां निलयास्ते भवन्ति च ।

आश्चर्यं ज्ञातिवर्गाणां धर्माणां निलयास्तु ते ॥ ९५.१६ ॥

सम्पन्नाः सर्वकामैस्ते पृथिव्यां पृथिवीपते ।

श्राद्धं तत्रैव यः कुर्यान्नर्मदोदकमिश्रितम् ॥ ९५.१७ ॥

योग्यैश्च ब्राह्मणैर्राजन्कुलीनैर्वेदपारगैः ।

सुरूपैश्च सुशीलैश्च स्वदारनिरतैः शुभैः ॥ ९५.१८ ॥

आर्यदेशप्रसूतैश्च श्लक्ष्णैश्चैव सुरूपिभिः ।

कारयेत्पिण्डदानं वै भास्करे कुतपस्थिते ॥ ९५.१९ ॥

पित्ःणां परमं लोकं यदीच्छेद्धर्मनन्दन ।

वर्जयेत्तान्प्रयत्नेन काणान्दुष्टांश्च दाम्भिकान् ॥ ९५.२० ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन योग्यं विप्रं समाश्रयेत् ।

नरकान्मोचयेत्प्रेतान्कुम्भीपाकपुरोगमान् ॥ ९५.२१ ॥

मोक्षो भवति सर्वेषां पित्ःणां नृपनन्दन ।

विप्रेभ्यः काञ्चनं दद्यात्प्रीयतां मे पितामहः ॥ ९५.२२ ॥

अन्नं च दापयेत्तत्र भक्त्या वस्त्रं च भारत ।

गां वृषं मेदिनीं दद्याच्छत्रं शस्तं नृपोत्तम ॥ ९५.२३ ॥

स पुमान्स्वर्गमाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ।

प्राणत्यागं तु यः कुर्याच्छिखिना सलिलेन वा ॥ ९५.२४ ॥

अनाशकेन वा भूयः स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ।

नरनारायणीतीरे देवद्रोण्यां च यो नृप ॥ ९५.२५ ॥

स वसेदीश्वरस्याग्रे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।

पुनः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि राजा भवति वीर्यवान् ॥ ९५.२६ ॥

सर्वैश्वर्यगुणैर्युक्तः प्रजापालनतत्परः ।

ततः स्मरति तत्तीर्थं पुनरेवागमिष्यति ॥ ९५.२७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नारायणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं कोटीश्वरं परम् ।

ऋषिकोटिः समायाता यत्र वै कुरुनन्दन ॥ ९६.१ ॥

कृष्णद्वैपायनस्यैव क्षेमार्थं मुनिपुंगवाः ।

मन्त्रयित्वा द्विजैः सर्वैर्वेदमङ्गलपाठकैः ॥ ९६.२ ॥

स्थापितः शङ्करस्तत्र कारणं बन्धनाशनम् ।

संसारच्छेदकरणं प्राणिनामार्तिनाशनम् ॥ ९६.३ ॥

कोटीश्वरमिति प्रोक्तं पृथिव्यां नृपनन्दन ।

स्नापयेत्तं तु यो भक्त्या पूर्णिमायां नृपोत्तम ॥ ९६.४ ॥

पित्ःणां तर्पणं कृत्वा पिण्डदानं यथाविधि ।

श्रावणस्य विशेषेण पूर्णिमायां युधिष्ठिर ॥ ९६.५ ॥

पित्ःणामक्षया तृप्तिर्यावदाभूतसम्प्लवम् ।

पित्ःणां परमं गुह्यं रेवातटसमाश्रितम् ।

मोक्षदं सर्वजन्तूनां निर्मितं मुनिसत्तमैः ॥ ९६.६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् ।

दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम् ॥ ९७.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् ।

एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम् ॥ ९७.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल ।

स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः ॥ ९७.३ ॥

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर ।

पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज ॥ ९७.४ ॥

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः ।

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ ९७.५ ॥

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् ।

अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु ॥ ९७.६ ॥

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् ।

कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ९७.७ ॥

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः ।

प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे ॥ ९७.८ ॥

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् ।

तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज ॥ ९७.९ ॥

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः ।

तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम् ॥ ९७.१० ॥

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले ।

पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः ॥ ९७.११ ॥

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति ।

तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा ॥ ९७.१२ ॥

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा ।

मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने ॥ ९७.१३ ॥

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि ।

एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम् ॥ ९७.१४ ॥

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् ।

कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम ॥ ९७.१५ ॥

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो ।

मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि ॥ ९७.१६ ॥

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम् ॥ ९७.१७ ॥

पराशर उवाच -

अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् ।

कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि ॥ ९७.१८ ॥

कन्योवाच -

कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा ।

कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम् ॥ ९७.१९ ॥

पराशर उवाच -

कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः ।

वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः ॥ ९७.२० ॥

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः ।

शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु ॥ ९७.२१ ॥

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा ।

म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः ॥ ९७.२२ ॥

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् ।

संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः ॥ ९७.२३ ॥

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह ।

जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने ॥ ९७.२४ ॥

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः ।

प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे ॥ ९७.२५ ॥

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला ।

नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत् ॥ ९७.२६ ॥

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः ।

मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा ॥ ९७.२७ ॥

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः ।

आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ ॥ ९७.२८ ॥

दूत उवाच -

परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः ।

तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे ॥ ९७.२९ ॥

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे ।

दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता ॥ ९७.३० ॥

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे ।

स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः ॥ ९७.३१ ॥

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि ।

सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप ॥ ९७.३२ ॥

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया ।

त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति ॥ ९७.३३ ॥

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं ।

लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु ॥ ९७.३४ ॥

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ ॥ ९७.३५ ॥

सत्यभामोवाच -

नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः ।

शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम् ॥ ९७.३६ ॥

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् ।

ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः ॥ ९७.३७ ॥

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते ।

वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः ॥ ९७.३८ ॥

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः ।

अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम् ॥ ९७.३९ ॥

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः ।

प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह ॥ ९७.४० ॥

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः ।

सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत ॥ ९७.४१ ॥

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत ।

मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि ॥ ९७.४२ ॥

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः ।

कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि ॥ ९७.४३ ॥

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः ।

यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे ॥ ९७.४४ ॥

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा ।

दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे ॥ ९७.४५ ॥

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् ।

स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम् ॥ ९७.४६ ॥

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा ।

भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे ॥ ९७.४७ ॥

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा ।

एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर ॥ ९७.४८ ॥

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते ।

ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता ॥ ९७.४९ ॥

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् ।

कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा ॥ ९७.५० ॥

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् ।

ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन ॥ ९७.५१ ॥

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ ।

न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम् ॥ ९७.५२ ॥

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी ।

आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम् ॥ ९७.५३ ॥

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता ।

ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा ॥ ९७.५४ ॥

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता ।

प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम् ॥ ९७.५५ ॥

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् ।

उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम् ॥ ९७.५६ ॥

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् ।

वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः ॥ ९७.५७ ॥

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते ।

जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् ।

दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम् ॥ ९७.५८ ॥

पराशर उवाच -

मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि ।

नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि ॥ ९७.५९ ॥

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति ।

प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा ॥ ९७.६० ॥

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता ।

मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम् ॥ ९७.६१ ॥

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता ।

नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः ॥ ९७.६२ ॥

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि ।

ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके ॥ ९७.६३ ॥

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत् ॥ ९७.६४ ॥

योजनगन्धोवाच -

मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् ।

त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम् ॥ ९७.६५ ॥

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् ।

नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ॥ ९७.६६ ॥

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे ।

न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम् ॥ ९७.६७ ॥

व्यास उवाच -

मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् ।

आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये ॥ ९७.६८ ॥

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् ।

इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम् ॥ ९७.६९ ॥

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः ।

त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर ॥ ९७.७० ॥

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः ।

आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः ॥ ९७.७१ ॥

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे ।

ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः ॥ ९७.७२ ॥

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः ।

आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन् ॥ ९७.७३ ॥

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः ।

द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात् ॥ ९७.७४ ॥

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति ।

विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः ॥ ९७.७५ ॥

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः ।

तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु ॥ ९७.७६ ॥

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः ।

गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती ॥ ९७.७७ ॥

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके ।

पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः ॥ ९७.७८ ॥

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् ।

साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च ॥ ९७.७९ ॥

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः ।

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ॥ ९७.८० ॥

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् ।

स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम् ॥ ९७.८१ ॥

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् ।

नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः ॥ ९७.८२ ॥

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः ।

प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः ॥ ९७.८३ ॥

ईश्वर उवाच -

तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम् ॥ ९७.८४ ॥

व्यास उवाच -

यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ।

प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि ।

अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते ॥ ९७.८५ ॥

ईश्वर उवाच -

एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् ।

त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे ॥ ९७.८६ ॥

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे ।

इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम् ॥ ९७.८७ ॥

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु ।

शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा ॥ ९७.८८ ॥

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च ।

देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः ॥ ९७.८९ ॥

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः ।

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः ॥ ९७.९० ॥

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ।

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥ ९७.९१ ॥

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ।

सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः ॥ ९७.९२ ॥

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप ।

दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः ॥ ९७.९३ ॥

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि ।

आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत् ॥ ९७.९४ ॥

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।

उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात् ॥ ९७.९५ ॥

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च ।

तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम् ॥ ९७.९६ ॥

न्यमन्त्रयत तान्सर्वान्प्रत्येकं प्रणिपत्य च ।

ततस्ते प्रणतं दृष्ट्वा कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ ९७.९७ ॥

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् ।

पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः ॥ ९७.९८ ॥

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च ।

एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः ।

प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम् ॥ ९७.९९ ॥

श्रीपराशर उवाच -

नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ ।

भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः ॥ ९७.१०० ॥

व्यास उवाच -

करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् ।

यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम् ॥ ९७.१०१ ॥

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः ।

स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर ॥ ९७.१०२ ॥

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे ।

जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे ॥ ९७.१०३ ॥

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे ।

जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे ॥ ९७.१०४ ॥

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे ।

जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते ॥ ९७.१०५ ॥

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते ।

जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे ॥ ९७.१०६ ॥

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे ।

जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे ॥ ९७.१०७ ॥

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ ।

गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः ॥ ९७.१०८ ॥

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः ।

प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी ॥ ९७.१०९ ॥

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा ।

पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात् ॥ ९७.११० ॥

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे ।

कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे ॥ ९७.१११ ॥

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः ।

प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९७.११२ ॥

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने ।

यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम् ॥ ९७.११३ ॥

व्यास उवाच -

यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम ।

आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि ॥ ९७.११४ ॥

नर्मदोवाच -

अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् ।

इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम् ॥ ९७.११५ ॥

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् ।

एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा ॥ ९७.११६ ॥

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह ।

धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ९७.११७ ॥

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ।

हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः ॥ ९७.११८ ॥

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् ।

ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे ॥ ९७.११९ ॥

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् ।

एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः ॥ ९७.१२० ॥

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता ।

सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद ॥ ९७.१२१ ॥

व्यास उवाच -

तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् ।

यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम् ॥ ९७.१२२ ॥

नर्मदोवाच -

यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र ।

विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे ॥ ९७.१२३ ॥

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः ।

दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम् ॥ ९७.१२४ ॥

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः ।

व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी ॥ ९७.१२५ ॥

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता ।

व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः ॥ ९७.१२६ ॥

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः ।

किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः ॥ ९७.१२७ ॥

व्यास उवाच -

तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् ।

एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम् ॥ ९७.१२८ ॥

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि ।

तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः ॥ ९७.१२९ ॥

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् ।

प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम ।

स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे ॥ ९७.१३० ॥

मार्कण्डेय उवाच -

स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः ।

व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः ॥ ९७.१३१ ॥

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् ।

गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा ॥ ९७.१३२ ॥

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः ।

पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः ॥ ९७.१३३ ॥

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा ।

शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ॥ ९७.१३४ ॥

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा ।

जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा ॥ ९७.१३५ ॥

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च ।

जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा ॥ ९७.१३६ ॥

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् ।

अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः ॥ ९७.१३७ ॥

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा ।

ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम् ॥ ९७.१३८ ॥

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च ।

पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः ॥ ९७.१३९ ॥

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।

ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च ॥ ९७.१४० ॥

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन ।

आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः ॥ ९७.१४१ ॥

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः ॥ ९७.१४२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे ।

स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम् ॥ ९७.१४३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव ।

कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ ९७.१४४ ॥

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् ।

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ॥ ९७.१४५ ॥

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः ।

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम् ॥ ९७.१४६ ॥

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ।

मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः ॥ ९७.१४७ ॥

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः ।

अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम् ॥ ९७.१४८ ॥

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः ।

गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम् ॥ ९७.१४९ ॥

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च ।

षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा ॥ ९७.१५० ॥

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति ।

द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः ॥ ९७.१५१ ॥

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा ।

रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः ॥ ९७.१५२ ॥

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः ।

मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम् ॥ ९७.१५३ ॥

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् ।

देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः ॥ ९७.१५४ ॥

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् ।

यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात् ॥ ९७.१५५ ॥

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् ।

अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम् ॥ ९७.१५६ ॥

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् ।

स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान् ॥ ९७.१५७ ॥

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् ।

शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे ॥ ९७.१५८ ॥

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् ।

वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान् ॥ ९७.१५९ ॥

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च ।

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ॥ ९७.१६० ॥

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ।

ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः ॥ ९७.१६१ ॥

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् ।

यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥ ९७.१६२ ॥

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता ।

तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च ॥ ९७.१६३ ॥

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः ।

कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात् ॥ ९७.१६४ ॥

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ ।

दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम् ॥ ९७.१६५ ॥

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् ।

मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा ॥ ९७.१६६ ॥

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः ।

जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप ॥ ९७.१६७ ॥

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः ।

सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत ॥ ९७.१६८ ॥

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् ।

वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात् ॥ ९७.१६९ ॥

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा ।

लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः ॥ ९७.१७० ॥

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् ।

स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत ॥ ९७.१७१ ॥

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् ।

भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः ॥ ९७.१७२ ॥

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः ।

सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने ॥ ९७.१७३ ॥

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः ।

नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च ॥ ९७.१७४ ॥

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति ।

इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम् ॥ ९७.१७५ ॥

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः ।

द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः ॥ ९७.१७६ ॥

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् ।

प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः ॥ ९७.१७७ ॥

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः ।

अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः ॥ ९७.१७८ ॥

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च ।

सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ ॥ ९७.१७९ ॥

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश ।

महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः ॥ ९७.१८० ॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।

वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ ९७.१८१ ॥

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् ।

कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च ॥ ९७.१८२ ॥

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् ।

एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम् ॥ ९७.१८३ ॥

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप ।

सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे ॥ ९७.१८४ ॥

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः ।

कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः ॥ ९७.१८५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र प्रभासेश्वरमुत्तमम् ।

विख्यातं त्रिषु लोकेषु स्वर्गसोपानमुत्तमम् ॥ ९८.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

प्रभासं तात मे ब्रूहि कथं जातं महाफलम् ।

स्वर्गसोपानदं दृश्यं संक्षेपात्कथयस्व मे ॥ ९८.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

दुर्भगा रविपत्नी च प्रभानामेति विश्रुता ।

तया चाराधितः शम्भुरुग्रेण तपसा पुरा ॥ ९८.३ ॥

वायुभक्षा स्थिता वर्षं वर्षं ध्यानपरायणा ।

ततस्तुष्टो महादेवः प्रभायाः पाण्डुनन्दन ॥ ९८.४ ॥

ईश्वर उवाच -

कस्मात्संक्लिश्यसे बाले कथ्यतां यद्विवक्षितम् ।

अहं हि भास्करोऽप्येको नानात्वं नैव विद्यते ॥ ९८.५ ॥

प्रभोवाच -

नान्यो देवः स्त्रियः शम्भो विना भर्त्रा क्वचित्प्रभो ।

सगुणो निर्गुणो वापि धनाढ्यो वाप्यकिंचनः ॥ ९८.६ ॥

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः स्त्रीणां भर्तैव दैवतम् ।

दुर्भगत्वेन दग्धाहं सखीमध्ये सुरेश्वर ।

भर्त्तर्यल्लब्धसौख्यास्मि तेन क्लिश्याम्यहं भृशम् ॥ ९८.७ ॥

ईश्वर उवाच -

वल्लभा भास्करस्यैव मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ ९८.८ ॥

पार्वत्युवाच -

अप्रमाणं भवद्वाक्यं भास्करोऽपि करिष्यति ।

वृथा क्लेशो भवेदस्याः प्रभायाः परमेश्वर ॥ ९८.९ ॥

उमावाक्यान्महेशानध्यातस्तिमिरनाशनः ।

आगतो गगनाद्भानुर्नर्मदोत्तररोधसि ॥ ९८.१० ॥

भानुरुवाच -

आहूतोऽस्मि कथं देव ह्यघासुरनिषूदन ॥ ९८.११ ॥

ईश्वर उवाच -

प्रभां पालय भो भानो संतोषेण परेण हि ॥ ९८.१२ ॥

उमोवाच -

प्रभाया मन्दिरे नित्यं स्थीयतां हिमनाशन ।

अग्रपत्नी समस्तानां भार्याणां क्रियतां रवे ॥ ९८.१३ ॥

भानुरुवाच -

एवं देवि करिष्यामि तव वाक्यं वरानने ।

एतच्छ्रुत्वा प्रभाहूता प्रत्युवाच महेश्वरम् ॥ ९८.१४ ॥

प्रभोवाच -

स्वांशेन स्थीयतां देव मन्मथारे उमापते ।

एकांशः स्थाप्यतामत्र तीर्थस्योन्मीलनाय च ॥ ९८.१५ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सर्वदेवमयं लिङ्गं स्थापितं तत्र पाण्डव ।

प्रभासेश इति ख्यातं सर्वलोकेषु दुर्लभम् ॥ ९८.१६ ॥

अन्यानि यानि तीर्थानि काले तानि फलन्ति वै ।

प्रभासेशस्तु राजेन्द्र सद्यः कामफलप्रदः ॥ ९८.१७ ॥

माघमासे सिते पक्षे सप्तम्यां च विशेषतः ।

अश्वं यः स्पर्शयेत्तत्र यथोक्तब्राह्मणे नृप ॥ ९८.१८ ॥

इन्द्रत्वं प्राप्यते तेन भास्करस्याथवा पदम् ।

स्नात्वा परमया भक्त्या दानं दद्याद्द्विजातये ॥ ९८.१९ ॥

गोप्रदाता लभेत्स्वर्गं सत्यलोकं वरेश्वर ।

सर्वाङ्गसुन्दरीं शुभ्रां क्षीरिणीं तरुणीं शुभाम् ॥ ९८.२० ॥

सवत्सां घण्टासंयुक्तां कांस्यपात्रावदोहिनीम् ।

ददते ये नृपश्रेष्ठ न ते यान्ति यमालयम् ॥ ९८.२१ ॥

अथ यः परया भक्त्या स्नानं देवस्य कारयेत् ।

स प्राप्नोति परं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ ९८.२२ ॥

दौर्भाग्यं नाशमायाति स्नानमात्रेण पाण्डव ।

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति ॥ ९८.२३ ॥

ब्राह्मणाय विवाहेन दापयेत्पाण्डुनन्दन ।

समानवयसे देया कुलशीलधनैस्तथा ॥ ९८.२४ ॥

ये ददन्ते महाराज ह्यपि पातकसंयुताः ।

तेषां पापानि लीयन्ते ह्युदके लवणं यथा ॥ ९८.२५ ॥

स्वामिद्रोहकृतं पापं निक्षेपस्यापहारिणि ।

मित्रघ्ने च कृतघ्ने च कूटसाक्ष्यसमुद्भवम् ॥ ९८.२६ ॥

तद्ग्रामोद्यानभेदोत्थं परदारनिषेवणम् ।

वार्द्धुषिकस्य यत्पापं यत्पापं स्तेयसम्भवम् ॥ ९८.२७ ॥

कूपभेदोद्भवं यच्च बैडालव्रतधारिणः ।

दाम्भिकं वृक्षच्छेदोत्थं विवाहस्य निषेधजम् ॥ ९८.२८ ॥

आरामस्थतरुच्छेदमगम्यागमनोद्भवम् ।

स्वभार्यात्यजने यच्च परभार्यासमीहनात् ॥ ९८.२९ ॥

ब्रह्मस्वहरणे यच्च गरदे गोविघातिनि ।

विद्याविक्रयणोत्थं च संसर्गाद्यच्च पातकम् ॥ ९८.३० ॥

श्वबिडालवधाद्घोरं सर्पशूद्रोद्भवं तथा ।

भूमिहर्तुश्च यत्पापं भूमिहारिणि चैव हि ॥ ९८.३१ ॥

मा ददस्वेति यत्पापं गोवह्निब्राह्मणेषु च ।

तत्पापं याति विलयं कन्यादानेन पाण्डव ॥ ९८.३२ ॥

स गत्वा भास्करं लोकं रुद्रलोके शुभे व्रजेत् ।

क्रीडते रुद्रलोकस्थो यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ९८.३३ ॥

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना ।

एतद्व्रजति यस्तीर्थं प्रभासं पाण्डुनन्दन ॥ ९८.३४ ॥

सर्वतीर्थफलं प्राप्य सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।

गोप्रदानं महापुण्यं सर्वपापक्षयं परम् ।

प्रशस्तं सर्वकालं हि चतुर्दश्यां विशेषतः ॥ ९८.३५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे प्रभासतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥

अध्याय ९९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल नर्मदादक्षिणे तटे ।

स्थापितं वासुकीशं तु समस्ताघौघनाशनम् ॥ ९९.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कस्माच्च कारणात्तात रेवाया दक्षिणे तटे ।

वासुकीशस्थापितो वै विस्तराद्वद मे गुरो ॥ ९९.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

एतत्सर्वं समास्थाय नृत्यं शम्भुश्चकार वै ॥ ९९.३ ॥

श्रमादजायत स्वेदो गङ्गातोयविमिश्रितम् ।

पतन्तमुरगोऽश्नाति हरमौलिविनिर्गतम् ॥ ९९.४ ॥

मन्दाकिनी ततः क्रुद्धा व्यालस्योपरि भारत ।

प्राप्नुह्यजगरत्त्वं हि भुजङ्ग क्षुद्रजन्तुक ॥ ९९.५ ॥

वासुकिरुवाच -

अनुग्राह्योऽस्मि ते पापो दुर्नयोऽहं हरादृते ।

त्रैलोक्यपावनी पुण्या सरित्त्वं शुभलक्षणा ॥ ९९.६ ॥

संसारच्छेदनकरी ह्यार्तानामार्तिनाशनी ।

स्वर्गद्वारे स्थिता त्वं हि दयां कुरु मयीश्वरि ॥ ९९.७ ॥

गङ्गोवाच -

कुरुष्व विपुलं विन्ध्यं तपस्त्वं शङ्करं प्रति ।

ततः प्राप्स्यसि स्वं स्थानं पन्नगत्वं ममाज्ञया ॥ ९९.८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततोऽसौ त्वरितो विन्ध्यं नागो गत्वा नगं शुभम् ।

तपस्तप्तुं समारेभे शङ्कराराधनोद्यतः ॥ ९९.९ ॥

नित्यं दध्यौ महादेवं त्र्यक्षं डमरुकोद्यतम् ।

ततो वर्षशते पूर्ण उपरुद्धो जगद्गुरुः ।

आगतस्तत्समीपं तु श्लक्ष्णां वाणीमुदाहरत् ॥ ९९.१० ॥

वरं वरय मे वत्स पन्नग त्वं कृतादर ॥ ९९.११ ॥

वासुकिरुवाच -

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि शङ्कर ।

प्रसादात्तव देवेश भूयान्निष्पापता मम ।

तीर्थं किंचित्समाख्याहि सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९९.१२ ॥

ईश्वर उवाच -

पन्नग त्वं महाबाहो रेवां गच्छ शुभंकरीम् ।

याम्ये तस्यास्तटे पुण्ये स्नानं कुरु यथाविधि ॥ ९९.१३ ॥

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो वासुकिस्त्वरयान्वितः ।

रूपेणाजगरेणैव प्रविष्टो नर्मदाजलम् ॥ ९९.१४ ॥

मार्गेण तस्य संजातं जाह्नव्याः स्रोत उत्तमम् ।

निर्धूतकल्मषः सर्पः संजातो नर्मदाजले ॥ ९९.१५ ॥

स्थापितः शङ्करस्तत्र नर्मदायां युधिष्ठिर ।

ततो नागेश्वरं लिङ्गं प्रसिद्धं पापनाशनम् ॥ ९९.१६ ॥

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां स्नापयेन्मधुना शिवम् ।

विमुक्तकल्मषः सद्यो जायते नात्र संशयः ॥ ९९.१७ ॥

अपुत्रा ये नराः पार्थ स्नानं कुर्वन्ति सङ्गमे ।

ते लभन्ते सुताञ्छ्रेष्ठान् कार्त्तवीर्योपमाञ्छुभान् ॥ ९९.१८ ॥

श्राद्धं तत्रैव यः कुर्यादुपवासपरायणः ।

कुर्वन्प्रमोचयेत्प्रेतान्नरकान्नृपनन्दन ॥ ९९.१९ ॥

सर्पाणां च भयं वंशे ज्ञातिवर्गे न जायते ।

निर्दोषं नन्दते तस्य कुलं नागप्रसादतः ॥ ९९.२० ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं तव स्नेहान्नृपोत्तम ॥ ९९.२१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १००

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमरोचनम् ।

मार्कण्डेशमिति ख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे ॥ १००.१ ॥

उत्तमं सर्वतीर्थानां गीर्वाणैर्वन्दितं शिवम् ।

गुह्याद्गुह्यतरं पुत्र नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ १००.२ ॥

स्थापितं तु मया पूर्वं स्वर्गसोपानसंनिभम् ।

ज्ञानं तत्रैव मे जातं प्रसादाच्छङ्करस्य च ॥ १००.३ ॥

अन्यस्तत्रैव यो गत्वा द्रुपदामन्तर्जले जपेत् ।

स पातकैरशेषश्च मुच्यते पाण्डुनन्दन ॥ १००.४ ॥

वाचिकैर्मानसैश्च वा कर्मजैरपि पातकैः ।

पिण्डिकां चाप्यवष्टभ्य याम्यामाशां च संस्थितः ॥ १००.५ ॥

योजयेच्छूलिनं भक्त्या द्वात्रिंशद्बहुरूपिणम् ।

देहपाते शिवं गच्छेदिति मे निश्चयो नृप ॥ १००.६ ॥

आज्येन बोधयेद्दीपमष्टम्यां निशि भारत ।

स्वर्गलोकमवाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १००.७ ॥

श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या कुर्वीत नृपनन्दन ।

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १००.८ ॥

इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैरक्षतेन जलेन वा ।

तर्पयेत्तत्र यो वंश्यानाप्नुयाज्जन्मनः फलम् ॥ १००.९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम शततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले यज्ञवाटस्य मध्यतः ॥ १०१.१ ॥

संकर्षणमिति ख्यातं पृथिव्यां पापनाशनम् ।

तपश्चीर्णं पुरा राजन्बलभद्रेण तत्र वै ॥ १०१.२ ॥

गीर्वाणा अपि तत्रैव संनिधौ नृपनन्दन ।

उमया सहितः शम्भुः स्थितस्तत्रैव केशवः ॥ १०१.३ ॥

बलभद्रेण राजेन्द्र प्राणिनामुपकारतः ।

स्थापितः परया भक्त्या शङ्करः पापनाशनः ॥ १०१.४ ॥

यस्तत्र स्नाति वै भक्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।

एकादश्यां सिते पक्षे मधुना स्नापयेच्छिवम् ॥ १०१.५ ॥

श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या पित्ःणामथ दापयेत् ।

स याति परमं स्थानं बलभद्रवचो यथा ॥ १०१.६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे संकर्षणतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकाधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०२

मार्कण्डेय उवाच -

मन्मथेशं ततो गच्छेत्सर्वदेवनमस्कृतम् ।

स्नानमात्रान्नरो राजन्यमलोकं न पश्यति ॥ १०२.१ ॥

अनपत्या या च नारी स्नायाद्वै पाण्डुनन्दन ।

पुत्रं सा लभते पार्थ सत्यसङ्घं दृढव्रतम् ॥ १०२.२ ॥

तत्र स्नात्वा नरो राजञ्छुचिः प्रयतमानसः ।

उपोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १०२.३ ॥

कामिकं तीर्थराजं तु तादृशं न भविष्यति ।

त्रिरात्रं कुरुते राजन्स गोलक्षफलं लभेत् ॥ १०२.४ ॥

तत्र नृत्यं प्रकर्तव्यं तुष्यते परमेश्वरः ।

गीतवादित्रनिर्घोषै रात्रौ जागरणेन च ॥ १०२.५ ॥

एरण्ड्यां च महादेवो दृष्टो मे मन्मथेश्वरः ।

किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति ॥ १०२.६ ॥

कामेन स्थापितः शम्भुरेतस्मात्कामदो नृप ।

सोपानः स्वर्गमार्गस्य पृथिव्यां मन्मथेश्वरः ॥ १०२.७ ॥

विशेषश्चात्र सन्ध्यायां श्राद्धदाने च भारत ।

अन्नदानेन राजेन्द्र कीर्तितं फलमुत्तमम् ॥ १०२.८ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं तव भक्त्या तु भारत ।

पृथिव्यां सागरान्तायां प्रख्यातो मन्मथेश्वरः ॥ १०२.९ ॥

गोदानं पाण्डवश्रेष्ठ त्रयोदश्यां प्रकारयेत् ।

चैत्रे मासि सिते पक्षे तत्र गत्वा जितेन्द्रियः ॥ १०२.१० ॥

रात्रौ जागरणं कृत्वा देवस्याग्रे नृपोत्तम ।

दीपं भक्त्या घृतेनैव देवस्याग्रे निवेदयेत् ॥ १०२.११ ॥

स्त्र्यथ वा पुरुषो वापि सममेतत्फलं स्मृतम् ॥ १०२.१२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मन्मथेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् ।

यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा ॥ १०३.१ ॥

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः ।

प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम् ॥ १०३.२ ॥

ईश्वर उवाच -

शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया ।

रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम् ॥ १०३.३ ॥

पार्वत्युवाच -

कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् ।

भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम् ॥ १०३.४ ॥

ईश्वर उवाच -

अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः ।

अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ १०३.५ ॥

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति ।

अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता ॥ १०३.६ ॥

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता ।

एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका ॥ १०३.७ ॥

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि ।

वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च ॥ १०३.८ ॥

अत्रिरुवाच -

सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि ।

विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे ॥ १०३.९ ॥

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे ।

न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १०३.१० ॥

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः ।

पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि ॥ १०३.११ ॥

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु ।

पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि ॥ १०३.१२ ॥

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि ।

महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः ॥ १०३.१३ ॥

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि ।

पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः ॥ १०३.१४ ॥

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।

नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च ॥ १०३.१५ ॥

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा ।

शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा ॥ १०३.१६ ॥

अनसूयोवाच -

यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् ।

तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि ॥ १०३.१७ ॥

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः ।

तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः ॥ १०३.१८ ॥

अत्रिरुवाच -

तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् ।

व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि ॥ १०३.१९ ॥

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते ।

तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया ॥ १०३.२० ॥

अनसूयोवाच -

भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी ।

त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने ॥ १०३.२१ ॥

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् ।

देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट् ॥ १०३.२२ ॥

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने ।

वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम् ॥ १०३.२३ ॥

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् ।

पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान् ॥ १०३.२४ ॥

अत्रिरुवाच -

साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि ।

आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय ॥ १०३.२५ ॥

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे ।

न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १०३.२६ ॥

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् ।

सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः ॥ १०३.२७ ॥

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः ।

महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे ॥ १०३.२८ ॥

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया ।

एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् ॥ १०३.२९ ॥

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् ।

हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी ॥ १०३.३० ॥

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् ।

शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम् ॥ १०३.३१ ॥

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।

स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत् ॥ १०३.३२ ॥

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् ।

सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ १०३.३३ ॥

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि ।

मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते ॥ १०३.३४ ॥

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये ।

न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि ॥ १०३.३५ ॥

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे ।

नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि ॥ १०३.३६ ॥

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा ।

ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः ॥ १०३.३७ ॥

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च ।

हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा ॥ १०३.३८ ॥

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् ।

देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि ॥ १०३.३९ ॥

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च ।

एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः ॥ १०३.४० ॥

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये ।

पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च ॥ १०३.४१ ॥

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः ।

उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि ॥ १०३.४२ ॥

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ।

दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०३.४३ ॥

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् ।

कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् ।

प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १०३.४४ ॥

विप्रा ऊचुः ।

तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते ।

तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात् ॥ १०३.४५ ॥

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् ।

स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम् ॥ १०३.४६ ॥

अनसूयोवाच -

तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः ।

तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः ।

तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम् ॥ १०३.४७ ॥

विप्रा ऊचुः ।

तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता ।

हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ १०३.४८ ॥

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम् ॥ १०३.४९ ॥

अनसूयोवाच -

यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः ।

गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये ॥ १०३.५० ॥

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते ।

स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः ॥ १०३.५१ ॥

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः ।

अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः ॥ १०३.५२ ॥

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः ।

प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः ॥ १०३.५३ ॥

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः ।

हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः ॥ १०३.५४ ॥

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः ।

योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः ॥ १०३.५५ ॥

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः ।

भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः ॥ १०३.५६ ॥

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः ।

एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः ॥ १०३.५७ ॥

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् ।

वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः ॥ १०३.५८ ॥

अनसूयोवाच -

किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः ।

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे ॥ १०३.५९ ॥

ब्रह्मोवाच -

प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः ।

मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले ॥ १०३.६० ॥

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ ।

एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम् ॥ १०३.६१ ॥

विष्णुरुवाच -

हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् ।

पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १०३.६२ ॥

रुद्र उवाच -

ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः ।

कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि ॥ १०३.६३ ॥

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते ।

त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः ॥ १०३.६४ ॥

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः ।

वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम् ॥ १०३.६५ ॥

अनसूयोवाच -

धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा ।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः ॥ १०३.६६ ॥

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि ।

अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा ॥ १०३.६७ ॥

रुद्र उवाच -

एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे ।

प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः ॥ १०३.६८ ॥

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।

चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत् ॥ १०३.६९ ॥

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।

रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान् ॥ १०३.७० ॥

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि ।

प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च ॥ १०३.७१ ॥

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा ।

सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ १०३.७२ ॥

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे ।

यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते ॥ १०३.७३ ॥

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् ।

एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम् ॥ १०३.७४ ॥

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ।

पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान् ॥ १०३.७५ ॥

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले ।

महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १०३.७६ ॥

अनसूयोवाच -

यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः ।

मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः ॥ १०३.७७ ॥

विष्णुरुवाच -

पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया ।

शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् ।

रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान् ॥ १०३.७८ ॥

अनसूयोवाच -

ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे ।

नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या ॥ १०३.७९ ॥

विष्णुरुवाच -

पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः ।

तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने ॥ १०३.८० ॥

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः ।

एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः ॥ १०३.८१ ॥

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने ।

योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च ॥ १०३.८२ ॥

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः ।

एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि ॥ १०३.८३ ॥

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे ।

वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम् ॥ १०३.८४ ॥

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा ।

कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा ॥ १०३.८५ ॥

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः ।

हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत् ॥ १०३.८६ ॥

अत्रिरुवाच -

साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते ।

अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम् ॥ १०३.८७ ॥

अनसूयोवाच -

त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् ।

तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः ॥ १०३.८८ ॥

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता ।

आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना ॥ १०३.८९ ॥

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् ।

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम् ॥ १०३.९० ॥

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् ।

तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक् ॥ १०३.९१ ॥

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः ।

आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः ॥ १०३.९२ ॥

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज ।

इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु ॥ १०३.९३ ॥

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि ।

चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला ॥ १०३.९४ ॥

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने ।

आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १०३.९५ ॥

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् ।

वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने ॥ १०३.९६ ॥

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् ।

वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् ।

तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम् ॥ १०३.९७ ॥

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते ।

ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः ॥ १०३.९८ ॥

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् ।

गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः ॥ १०३.९९ ॥

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति ।

भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः ॥ १०३.१०० ॥

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् ।

अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम् ॥ १०३.१०१ ॥

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु ।

सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः ॥ १०३.१०२ ॥

एवं गुणविशिष्टोऽसौ सोमरूपः प्रजापतिः ।

संजातः प्रथमः पुत्रो ह्यनसूयासुनन्दनः ॥ १०३.१०३ ॥

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः ।

सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः ॥ १०३.१०४ ॥

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् ।

सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे ॥ १०३.१०५ ॥

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने ।

द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया ॥ १०३.१०६ ॥

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः ।

जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः ॥ १०३.१०७ ॥

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि ।

वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले ॥ १०३.१०८ ॥

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे ।

अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम् ॥ १०३.१०९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् ।

भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप ॥ १०३.११० ॥

युधिष्ठिर उवाच -

इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ ।

सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम् ॥ १०३.१११ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः ।

कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः ॥ १०३.११२ ॥

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले ।

पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा ॥ १०३.११३ ॥

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् ।

प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः ॥ १०३.११४ ॥

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः ।

न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः ॥ १०३.११५ ॥

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप ।

शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम् ॥ १०३.११६ ॥

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी ।

दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम् ॥ १०३.११७ ॥

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् ।

शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप ॥ १०३.११८ ॥

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् ।

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः ॥ १०३.११९ ॥

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः ।

तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च ॥ १०३.१२० ॥

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः ।

किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले ॥ १०३.१२१ ॥

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप ।

विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च ॥ १०३.१२२ ॥

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् ।

संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे ॥ १०३.१२३ ॥

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् ।

दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम् ॥ १०३.१२४ ॥

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक ।

एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः ॥ १०३.१२५ ॥

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः ।

रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले ॥ १०३.१२६ ॥

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।

तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ १०३.१२७ ॥

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः ।

मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता ॥ १०३.१२८ ॥

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् ।

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः ॥ १०३.१२९ ॥

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् ।

पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम् ॥ १०३.१३० ॥

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् ।

पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम् ॥ १०३.१३१ ॥

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल ।

रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम् ॥ १०३.१३२ ॥

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु ।

पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः ॥ १०३.१३३ ॥

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा ।

पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम् ॥ १०३.१३४ ॥

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि ।

पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक ॥ १०३.१३५ ॥

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप ।

इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः ॥ १०३.१३६ ॥

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव ।

चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम् ॥ १०३.१३७ ॥

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् ।

कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा ॥ १०३.१३८ ॥

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः ।

एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः ॥ १०३.१३९ ॥

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते ।

हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः ॥ १०३.१४० ॥

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते ।

वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती ॥ १०३.१४१ ॥

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते ।

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः ॥ १०३.१४२ ॥

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः ।

किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना ॥ १०३.१४३ ॥

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः ।

जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः ॥ १०३.१४४ ॥

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा ।

समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः ॥ १०३.१४५ ॥

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर ।

भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः ॥ १०३.१४६ ॥

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् ।

कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत ॥ १०३.१४७ ॥

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् ।

एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा ॥ १०३.१४८ ॥

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् ।

अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः ॥ १०३.१४९ ॥

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः ।

यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे ॥ १०३.१५० ॥

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति ।

न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम् ॥ १०३.१५१ ॥

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः ।

ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे ॥ १०३.१५२ ॥

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः ।

अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे ॥ १०३.१५३ ॥

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये ।

भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ ॥ १०३.१५४ ॥

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः ।

पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर ॥ १०३.१५५ ॥

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् ।

पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता ।

उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा ॥ १०३.१५६ ॥

भार्योवाच -

अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते ।

गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया ॥ १०३.१५७ ॥

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् ।

तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम् ॥ १०३.१५८ ॥

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः ।

निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह ॥ १०३.१५९ ॥

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः ।

स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति ॥ १०३.१६० ॥

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् ।

इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च ॥ १०३.१६१ ॥

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा ।

कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम् ॥ १०३.१६२ ॥

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः ।

क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः ॥ १०३.१६३ ॥

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः ।

न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे ॥ १०३.१६४ ॥

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् ।

यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम् ॥ १०३.१६५ ॥

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत ।

भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम ॥ १०३.१६६ ॥

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः ।

नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु ॥ १०३.१६७ ॥

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा ।

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि ॥ १०३.१६८ ॥

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा ।

सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि ॥ १०३.१६९ ॥

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् ।

स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह ॥ १०३.१७० ॥

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः ।

गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः ॥ १०३.१७१ ॥

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् ।

रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता ॥ १०३.१७२ ॥

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः ।

गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत ॥ १०३.१७३ ॥

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् ।

मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप ॥ १०३.१७४ ॥

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् ।

पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति ॥ १०३.१७५ ॥

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ।

यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम ॥ १०३.१७६ ॥

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः ।

सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे ॥ १०३.१७७ ॥

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् ।

कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १०३.१७८ ॥

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् ।

पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम् ॥ १०३.१७९ ॥

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् ।

यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे ॥ १०३.१८० ॥

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप ।

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान् ॥ १०३.१८१ ॥

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् ।

वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा ॥ १०३.१८२ ॥

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन ।

प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत् ॥ १०३.१८३ ॥

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः ।

दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा ॥ १०३.१८४ ॥

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ ।

सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया ॥ १०३.१८५ ॥

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् ।

रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा ॥ १०३.१८६ ॥

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् ।

स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ १०३.१८७ ॥

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः ।

संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत् ॥ १०३.१८८ ॥

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप ।

स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा ॥ १०३.१८९ ॥

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् ।

एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत् ॥ १०३.१९० ॥

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा ।

पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत् ॥ १०३.१९१ ॥

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् ।

आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा ॥ १०३.१९२ ॥

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् ।

सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम् ॥ १०३.१९३ ॥

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः ।

अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा ॥ १०३.१९४ ॥

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा ।

प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम् ॥ १०३.१९५ ॥

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे ।

फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च ॥ १०३.१९६ ॥

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः ।

भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १०३.१९७ ॥

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् ।

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम् ॥ १०३.१९८ ॥

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् ।

समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप ॥ १०३.१९९ ॥

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् ।

प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत् ॥ १०३.२०० ॥

अनाशकं नृपश्रेष्ठ जले वा तदनन्तरम् ।

पञ्चसाहस्रिकं मानं वर्षाणां जातवेदसि ॥ १०३.२०१ ॥

जले त्रीणि सहस्राण्यनाशके षष्टिं भुञ्जते ।

काका बकाः कपोताश्च ह्युलूकाः पशवस्तथा ॥ १०३.२०२ ॥

संगमोदकसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् ।

वृक्षाश्च तत्पदं ज्ञात्वा यां गतिं यान्ति योगिनः ॥ १०३.२०३ ॥

एरण्डिका मया देवी दृष्टो मे मन्मथेश्वरः ।

किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति ॥ १०३.२०४ ॥

मृत्तिकां सङ्गमोद्भूतां ये च गुण्ठन्ति नित्यशः ।

भ्रूणहत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः ॥ १०३.२०५ ॥

एरण्डीसङ्गमे मर्त्यो लुण्ठ्यमानो नराधिप ।

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः पदं गच्छत्यनामयम् ॥ १०३.२०६ ॥

एरण्ड्याः सङ्गमं मर्त्याः कीर्तयन्त्याश्रमस्थिताः ।

विमुक्तपापा जायन्ते सत्यं शङ्करभाषितम् ॥ १०३.२०७ ॥

एरण्डीपादपाग्रैस्तु दृष्टैः पापं व्यपोहति ॥ १०३.२०८ ॥

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं ये पठिष्यन्ति मानवाः ।

शृण्वन्ति चापरे भक्त्या मुक्तपापा भवन्ति ते ॥ १०३.२०९ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातमेरण्डीसङ्गमं नृप ।

भूयश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १०३.२१० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीसङ्गमतीर्थफलमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपालं सौवर्णशिलमुत्तमम् ।

प्रख्यातमुत्तरे कूले सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १०४.१ ॥

समन्ताच्छतपातेन मुनिसङ्घैः पुरा कृतम् ।

रेवायां दुर्लभं स्थानं सङ्गमस्य समीपतः ॥ १०४.२ ॥

विभक्तं हस्तमात्रं च पुण्यक्षेत्रं नराधिप ।

सुवर्णशिलके स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ १०४.३ ॥

नत्वा तु भास्करं देवं होतव्यं च हुताशने ।

बिल्वेनाज्यविमिश्रेण बिल्वपत्रैरथापि वा ॥ १०४.४ ॥

प्रीयतां मे जगन्नाथो व्याधिर्नश्यतु मे ध्रुवम् ।

द्विजाय काञ्चने दत्ते यत्फलं तच्छृणुष्व मे ॥ १०४.५ ॥

बहुस्वर्णस्य यत्प्रोक्तं यागस्य फलमुत्तमम् ।

तथासौ लभते सर्वं काञ्चनं यः प्रयच्छति ॥ १०४.६ ॥

तेन दानेन पूतात्मा मृतः स्वर्गमवाप्नुयात् ।

रुद्रस्यानुचरस्तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ १०४.७ ॥

ततः स्वर्गावतीर्णस्तु जायते विशदे कुले ।

धनधान्यसमोपेतः पुनः स्मरति तज्जलम् ॥ १०४.८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सुवर्णशिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

करञ्जाख्यं ततो गच्छेत्सोपवासो जितेन्द्रियः ।

तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०५.१ ॥

अर्चयित्वा महादेवं दत्त्वा दानं तु भक्तितः ।

सुवर्णं रजतं वापि मणिमौक्तिकविद्रुमान् ॥ १०५.२ ॥

पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च ।

कोटिकोटिगुणं सर्वं जायते नात्र संशयः ॥ १०५.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे करञ्जतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् ।

सौभाग्यकरणं दिव्यं नरनारीमनोरमम् ॥ १०६.१ ॥

तत्र या दुर्भगा नारी नरो वा नृपसत्तम ।

स्नात्वार्चयेदुमारुद्रौ सौभाग्यं तस्य जायते ॥ १०६.२ ॥

तृतीयायामहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः ।

निमन्त्रयेद्द्विजं भक्त्या सपत्नीकं सुरूपिणम् ॥ १०६.३ ॥

गन्धमाल्यैरलंकृत्य वस्त्रधूपादिवासितम् ।

भोजयेत्पायसान्नेन कृसरेणाथ भक्तितः ॥ १०६.४ ॥

भोजयित्वा यथान्यायं प्रदक्षिणमुदाहरेत् ।

प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ॥ १०६.५ ॥

यथा ते देवदेवेश न वियोगः कदाचन ।

ममापि करुणां कृत्वा तथास्त्विति विचिन्तयेत् ॥ १०६.६ ॥

एवं कृते ततस्तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।

तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भाषितम् ॥ १०६.७ ॥

दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्र्यं शोकबन्धनम् ।

वन्ध्यत्वं सप्तजन्मानि जायते न युधिष्ठिर ॥ १०६.८ ॥

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे तृतीयायां विशेषतः ।

तत्र गत्वा तु यो भक्त्या पञ्चाग्निं साधयेत्ततः ॥ १०६.९ ॥

सोऽपि पापैरशेषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः ।

गुग्गुलं दहते यस्तु द्विधा चित्तविवर्जितः ॥ १०६.१० ॥

शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः ।

तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्य उत्क्रान्तिर्जायते यदि ॥ १०६.११ ॥

देहपाते व्रजेत्स्वर्गमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ।

सितरक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैश्च विविधैः शुभैः ॥ १०६.१२ ॥

ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि ।

पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धधूपैः सुशोभनैः ॥ १०६.१३ ॥

कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत् ।

कल्पयेत स्त्रियं गौरीं ब्राह्मणं शिवरूपिणम् ॥ १०६.१४ ॥

तेषां तद्रूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः ।

कङ्कणं कर्णवेष्टं च कण्ठिकां मुद्रिकां तथा ॥ १०६.१५ ॥

सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम ।

अन्यान्यपि च दानानि तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः ॥ १०६.१६ ॥

सर्वदानैश्च यत्पुण्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।

सहस्रगुणितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ १०६.१७ ॥

शङ्करेण समं तस्माद्भोगं भुङ्क्ते ह्यनुत्तमम् ।

सौभाग्यं तस्य विपुलं जायते नात्र संशयः ॥ १०६.१८ ॥

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।

राजेन्द्र कामदं तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् ॥ १०६.१९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कामदतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः॥

अध्याय १०७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत राजेन्द्र भण्डारीतीर्थमुत्तमम् ।

दरिद्रच्छेदकरणं युगान्येकोनविंशतिः ॥ १०७.१ ॥

धनदेन तपस्तप्त्वा प्रसन्ने पद्मसम्भवे ।

तत्रैव स्वल्पदानेन प्राप्तं वित्तस्य रक्षणम् ॥ १०७.२ ॥

तत्र गत्वा तु यो भक्त्या स्नात्वा वित्तं प्रयच्छति ।

तस्य वित्तपरिच्छेदो न कदाचिद्भविष्यति ॥ १०७.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भण्डारीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल रोहिणीतीर्थमुत्तमम् ।

विख्यातं त्रिषु लोकेषु सर्वपापहरं परम् ॥ १०८.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

रोहिणीतीर्थमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १०८.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।

उदधौ च शयानस्य देवदेवस्य चक्रिणः ॥ १०८.३ ॥

नाभौ समुत्थितं पद्मं रविमण्डलसन्निभम् ।

कर्णिकाकेसरोपेतं पत्रैश्च समलंकृतम् ॥ १०८.४ ॥

तत्र ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वदनपङ्कजः ।

किं करोमीति देवेश आज्ञा मे दीयतां प्रभो ॥ १०८.५ ॥

एवमुक्तस्तु देवेशः शङ्खचक्रगदाधरः ।

उवाच मधुरां वाणीं तदा देवं पितामहम् ॥ १०८.६ ॥

सरस्वत्यां महाबाहो लोकं कुरु ममाज्ञया ।

भूतग्राममशेषस्य उत्पादनविधिक्षयम् ॥ १०८.७ ॥

एतच्छ्रुतं तु वचनं पद्मनाभस्य भारत ।

चिन्तयामास भगवान्सप्तर्षीन्हितकाम्यया ॥ १०८.८ ॥

क्रमात्ते चिन्तिताः प्राज्ञाः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।

प्राचेतसो वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च ॥ १०८.९ ॥

यज्ञे प्राचेतसो दक्षो महातेजाः प्रजापतिः ।

दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहितरोऽनघ ॥ १०८.१० ॥

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।

तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १०८.११ ॥

रोहिणीनाम या तासां मध्ये तस्य नराधिप ।

अनिष्टा सर्वनारीणां भर्तुश्चैव विशेषतः ॥ १०८.१२ ॥

ततः सा परमं कृत्वा वैराग्यं नृपसत्तम ।

आगत्य नर्मदातीरे चचार विपुलं तपः ॥ १०८.१३ ॥

एकरात्रैस्त्रिरात्रैश्च षड्द्वादशभिरेव च ।

पक्षमासोपवासैश्च कर्शयन्ति कलेवरम् ॥ १०८.१४ ॥

आराधयन्ती सततं महिषासुरनाशिनीं ।

देवीं भगवतीं तात सर्वार्तिविनिवारणीम् ॥ १०८.१५ ॥

स्नात्वा स्नात्वा जले नित्यं नर्मदायाः शुचिस्मिता ।

ततस्तुष्टा महाभागा देवी नारायणी नृप ॥ १०८.१६ ॥

प्रसन्ना ते महाभागे व्रतेन नियमेन च ।

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रोहिणी शशिनः प्रिया ॥ १०८.१७ ॥

यथा भवामि न चिरात्तथा भवतु मानदे ।

एवमस्त्विति सा चोक्त्वा भवानी भक्तवत्सला ॥ १०८.१८ ॥

स्तूयमाना मुनिगणैस्तत्रैवान्तरधीयत ।

तदाप्रभृति तत्तीर्थं रोहिणी शशिनः प्रिया ॥ १०८.१९ ॥

संजाता सर्वकालं तु वल्लभा नृपसत्तम ।

तत्र तीर्थे तु या नारी नरो वा स्नानि भक्तितः ॥ १०८.२० ॥

वल्लभा जायते सा तु भर्तुर्वै रोहिणी यथा ।

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करोति वै ॥ १०८.२१ ॥

सप्तजन्मानि दाम्पत्यवियोगो न भवेत्क्वचित् ॥ १०८.२२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रोहिणीसोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १०९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल चक्रतीर्थमनुत्तमम् ।

सेनापुरमितिख्यातं सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १०९.१ ॥

सैनापत्याभिषेकाय देवदेवेन चक्रिणा ।

आनीतश्च महासेनो देवैः सेन्द्रपुरोगमैः ॥ १०९.२ ॥

दानवानां वधार्थाय जयाय च दिवौकसाम् ।

भूमिदानेन विप्रेन्द्रांस्तर्पयित्वा यथाविधि ॥ १०९.३ ॥

शङ्खभेरीनिनादैश्च पटहानां च निस्वनैः ।

वीणावेणुमृदङ्गैश्च झल्लरीस्वरमङ्गलैः ॥ १०९.४ ॥

ततः कृत्वा स्वनं घोरं दानवो बलदर्पितः ।

रुरुर्नाम विघातार्थमभिषेकस्य चागतः ॥ १०९.५ ॥

हस्त्यश्वरथपत्त्योघैः पूरयन्वै दिशो दश ।

तत्र तेन महद्युद्धं प्रवृत्तं किल भारत ॥ १०९.६ ॥

शक्त्यृष्टिपाशमुशलैः खड्गैस्तोमरटङ्कनैः ।

भल्लैः कर्णिकनाराचैः कबन्धपटसंकुलैः ॥ १०९.७ ॥

ततस्तु तां शत्रुबलस्य सेनां क्षणेन चापन्च्युतबाणघातैः ।

विध्वस्तहस्त्यश्वरथान्महात्मा जग्राह चक्रं रिपुसङ्घनाशनः ॥ १०९.८ ॥

ज्वलच्च चक्रं निशितं भयंकरं सुरासुराणां च सुदर्शनं रणे ।

चकर्त दैत्यस्य शिरस्तदानीं करात्प्रमुक्तं मधुघातिनश्च तत् ॥ १०९.९ ॥

तं दृष्ट्वा सहसा विघ्नमभिषेके षडाननः ।

त्यक्त्वा तु तत्र संस्थानं चचार विपुलं तपः ॥ १०९.१० ॥

मुक्तं चक्रं विनाशाय हरिणा लोकधारिणा ।

द्विदलं दानवं कृत्वा पपात विमले जले ॥ १०९.११ ॥

तदा प्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमिति श्रुतम् ।

सर्वपापविनाशाय निर्मितं विश्वमूर्तिना ॥ १०९.१२ ॥

चक्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्देवमच्युतम् ।

पुण्डरीकस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः ॥ १०९.१३ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्ब्राह्मणाञ्छुभान् ।

शान्तदान्तजितक्रोधान्स लभेत्कोटिजं फलम् ॥ १०९.१४ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजते देहमात्मनः ।

विष्णुलोकं मृतो याति जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १०९.१५ ॥

क्रीडयित्वा यथाकामं देवगन्धर्वपूजितः ।

इहागत्य च भूयोऽपि जायते विपुले कुले ॥ १०९.१६ ॥

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःखप्रणाशनम् ।

कथितं ते महाभाग भूयश्चान्यच्छृणुष्व मे ॥ १०९.१७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सेनापुरे चक्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

धौतपापं ततो गच्छेन्महापातकनाशनम् ।

समीपे चक्रतीर्थस्य विष्णुना निर्मितं पुरा ॥ ११०.१ ॥

निहतैर्दानवैर्घोरैर्देवदेवो जनार्दनः ।

तत्पापस्य विनाशार्थं दानवान्तोद्भवस्य च ॥ ११०.२ ॥

तत्र तीर्थे जितक्रोधश्चचार विपुलं तपः ।

दुश्चरं मौनमास्थाय ह्यशक्यं देवदानवैः ॥ ११०.३ ॥

स्नात्वा दत्त्वा द्विजातिभ्यो दानानि विविधानि च ।

तत्क्षणात्सुपापस्तु गतस्तद्वैष्णवं पदम् ॥ ११०.४ ॥

एवं युक्तस्तु यस्तत्र पापं कृत्वा सुदारुणम् ।

स्नात्वा जप्त्वा विधानेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ११०.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १११

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।

स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम् ॥ १११.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम ।

तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः ॥ १११.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर ।

विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता ॥ १११.३ ॥

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम ।

नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ १११.४ ॥

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना ।

न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका ॥ १११.५ ॥

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो ।

सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १११.६ ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः ।

कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम् ॥ १११.७ ॥

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः ।

कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल ॥ १११.८ ॥

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् ।

संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम् ॥ १११.९ ॥

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः ।

सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः ॥ १११.१० ॥

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह ।

वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम् ॥ १११.११ ॥

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि ।

कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम् ॥ १११.१२ ॥

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः ।

हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह ॥ १११.१३ ॥

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।

मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम ।

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये ॥ १११.१४ ॥

अग्निरुवाच -

तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो ।

करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १११.१५ ॥

ईश्वर उवाच -

उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा ।

तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन ॥ १११.१६ ॥

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् ।

हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत ॥ १११.१७ ॥

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः ।

गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम् ॥ १११.१८ ॥

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा ।

शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम् ॥ १११.१९ ॥

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः ।

कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा ॥ १११.२० ॥

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः ।

षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम् ॥ १११.२१ ॥

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः ।

चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १११.२२ ॥

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् ।

कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः ॥ १११.२३ ॥

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् ।

शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः ॥ १११.२४ ॥

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च ।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत ॥ १११.२५ ॥

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः ।

नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः ॥ १११.२६ ॥

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् ।

ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः ॥ १११.२७ ॥

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः ।

उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत् ॥ १११.२८ ॥

ईश्वर उवाच -

अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् ।

वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ १११.२९ ॥

षण्मुख उवाच -

यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर ।

वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम ॥ १११.३० ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् ।

तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे ॥ १११.३१ ॥

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः ॥ १११.३२ ॥

ईश्वर उवाच -

अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि ॥ १११.३३ ॥

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये ।

सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा ॥ १११.३४ ॥

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः ।

स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ ॥ १११.३५ ॥

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् ।

सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम् ॥ १११.३६ ॥

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।

गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम् ॥ १११.३७ ॥

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः ।

तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १११.३८ ॥

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत ।

द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः ॥ १११.३९ ॥

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् ।

इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम् ॥ १११.४० ॥

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति ।

शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ॥ १११.४१ ॥

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः ।

अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले ॥ १११.४२ ॥

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः ।

जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ १११.४३ ॥

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् ।

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।

सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम् ॥ १११.४४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे स्कन्दतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थमाङ्गिरसस्य तु ।

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापविनाशनम् ॥ ११२.१ ॥

पुरासीदङ्गिरानाम ब्राह्मणो वेदपारगः ।

पुत्रहेतोर्युगस्यादौ चचार विपुलं तपः ॥ ११२.२ ॥

नित्यं त्रिषवणस्नायी जपन्देवं सनातनम् ।

पूजयंश्च महादेवं कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ ११२.३ ॥

द्वादशाब्दे ततः पूर्णे तुतोष परमेश्वरः ।

वरेण छन्दयामास द्विजमाङ्गिरसं वरम् ॥ ११२.४ ॥

वव्रे स तु महादेवं पुत्रं पुत्रवतां वरम् ।

वेदविद्याव्रतस्नातं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ ११२.५ ॥

देवानां मन्त्रिणं राजन् सर्वलोकेषु पूजितम् ।

ब्रह्मलक्ष्म्याः सदावासमक्षयं चाव्ययं सुतम् ॥ ११२.६ ॥

तथाभिलषितः पुत्रः सर्वविद्याविशारदः ।

भविष्यति न सन्देहश्चैवमुक्त्वा ययौ हरः ॥ ११२.७ ॥

वरैरङ्गिरसश्चापि बृहस्पतिरजायत ।

यथाभिलषितः पुत्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ११२.८ ॥

जाते पुत्रेऽङ्गिरास्तत्र स्थापयामास शङ्करम् ।

हृष्टतुष्टमना भूत्वा जगामोत्तरपर्वतम् ॥ ११२.९ ॥

तत्र चाङ्गिरसे तीर्थे यः स्नात्वा पूजयेच्छिवम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति ॥ ११२.१० ॥

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।

इच्छते यश्च यं कामं स तं लभति मानवः ॥ ११२.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डेऽग्निरसतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कोटितीर्थमनुत्तमम् ।

ऋषिकोटिर्गता तत्र परां सिद्धिमुपागता ॥ ११३.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुचिः ।

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ ११३.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः ।

पूजिते तु महादेवे वाजपेयफलं लभेत् ॥ ११३.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशाधिकशाततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् ।

अयोनिजं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ११४.१ ॥

अयोनिजे नरः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

पितृदेवार्चनं कृत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ११४.२ ॥

तत्र तीर्थे तु विधिना प्राणत्यागं करोति यः ।

स कदाचिन्महाराज योनिद्वारं न पश्यति ॥ ११४.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अयोनिसम्भवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज तीर्थमङ्गारकं परम् ।

रूपदं सर्वलोकानां विश्रुतं नर्मदातटे ॥ ११५.१ ॥

अङ्गारकेण राजेन्द्र पुरा तप्तं तपः किल ।

अर्बुदं च निखर्वं च प्रयुतं वर्षसंख्यया ॥ ११५.२ ॥

ततस्तुष्टो महादेवः परया कृपया नृप ।

प्रत्यक्षदर्शी भगवानुवाच क्षितिनन्दनम् ॥ ११५.३ ॥

वरदोऽस्मि महाभाग दुर्लभं त्रिदशैरपि ।

वरं दास्याम्यहं वत्स ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ११५.४ ॥

अङ्गारक उवाच -

तव प्रसादाद्देवेश सर्वलोकमहेश्वर ।

ग्रहमध्यगतो नित्यं विचरामि नभस्तले ॥ ११५.५ ॥

यावद्धराधरो लोके यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।

नद्यो नदाः समुद्राश्च वरो मे चाक्षयो भवेत् ॥ ११५.६ ॥

एवमस्त्विति देवेशो दत्त्वा वरमनुत्तमम् ।

जगामाकाशमाविश्य वन्द्यमानः सुरासुरैः ॥ ११५.७ ॥

भूमिपुत्रस्ततस्तस्मिन्स्थापयामास शङ्करम् ।

गतः सुरालये लोके ग्रहभावे निवेशितः ॥ ११५.८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

हुतहोमो जितक्रोधः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ११५.९ ॥

चतुर्थ्यङ्गारके यस्तु स्नात्वा चाभ्यर्चयेद्ग्रहम् ।

अङ्गारकं विधानेन सप्तजन्मानि भारत ॥ ११५.१० ॥

दशयोजनविस्तीर्णे मण्डले रूपवान् भवेत् ।

तत्रैव ता मृतो जन्तुः कामतोऽकामतोऽपि वा ।

रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ ११५.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अङ्गारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११६

मार्कण्डेय उवाच -

पाण्डुतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापविनाशनम् ।

तत्र स्नात्वा नरो राजन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ११६.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दापयेत्काञ्चनं शुचिः ।

भ्रूणहत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः ॥ ११६.२ ॥

पिण्डोदकप्रदानेन वाजपेयफलं लभेत् ।

पितरः पितामहाश्च नृत्यन्ते च प्रहर्षिताः ॥ ११६.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पाण्डुतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११७

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पुण्यं तीर्थं त्रिलोचनम् ।

तत्र तिष्ठति देवेशः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ११७.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्यार्चयति शङ्करम् ।

रुद्रस्य भवनं याति मृतो नास्त्यत्र संशयः ॥ ११७.२ ॥

कल्पक्षये ततः पूर्णे क्रीडित्वा च इहागतः ।

आवियोगेन तिष्ठेत पूज्यमानः शतं समाः ॥ ११७.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् ।

इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे ॥ ११८.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् ।

श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः ॥ ११८.२ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः ।

कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ११८.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् ।

वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम् ॥ ११८.४ ॥

निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा ।

अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम् ॥ ११८.५ ॥

यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् ।

दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति ॥ ११८.६ ॥

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः ।

पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् ॥ ११८.७ ॥

पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति ।

नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः ॥ ११८.८ ॥

एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् ।

वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम् ॥ ११८.९ ॥

त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् ।

पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च ॥ ११८.१० ॥

फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् ।

फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः ॥ ११८.११ ॥

पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते ।

परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम् ॥ ११८.१२ ॥

देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च ।

गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च ॥ ११८.१३ ॥

सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् ।

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ॥ ११८.१४ ॥

पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे ।

रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि ॥ ११८.१५ ॥

पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् ।

तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ ११८.१६ ॥

कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् ।

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ॥ ११८.१७ ॥

आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः ।

एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः ॥ ११८.१८ ॥

वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत ।

ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम ॥ ११८.१९ ॥

सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः ।

तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥ ११८.२० ॥

तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः ।

दृष्ट्वा समागतान् देवानृषींश्चैव महामतिः ॥ ११८.२१ ॥

उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः ।

विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः ॥ ११८.२२ ॥

युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम् ॥ ११८.२३ ॥

भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति ।

न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ११८.२४ ॥

यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् ।

तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति ॥ ११८.२५ ॥

कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः ।

बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम् ॥ ११८.२६ ॥

ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः ।

एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ॥ ११८.२७ ॥

दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् ।

एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः ॥ ११८.२८ ॥

अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः ।

धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः ॥ ११८.२९ ॥

अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा ।

तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्ठिर ॥ ११८.३० ॥

निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह ।

असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला ॥ ११८.३१ ॥

चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् ।

चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः ॥ ११८.३२ ॥

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे ।

ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः ॥ ११८.३३ ॥

देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम् ।

वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः ॥ ११८.३४ ॥

वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम् ॥ ११८.३५ ॥

इन्द्र उवाच -

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।

अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव ॥ ११८.३६ ॥

एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः ॥ ११८.३७ ॥

गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः ।

स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम् ॥ ११८.३८ ॥

इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।

महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ११८.३९ ॥

इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते ॥ ११८.४० ॥

एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।

श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः ॥ ११८.४१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे इन्द्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय ११९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कह्लोडीतीर्थमुत्तमम् ।

रेवायाश्चोत्तरे कूले सर्वपापविनाशनम् ॥ ११९.१ ॥

हितार्थं सर्वभूतानामृषिभिः स्थापितं पुरा ।

तपसा तु समुद्धृत्य नर्मदायां महाम्भसि ॥ ११९.२ ॥

स्नात्वा तु कपिलातीर्थे कपिलां यः प्रयच्छति ।

श्रुत्वा चाख्यानकं दिव्यं ब्राह्मणाञ्छृणु यत्फलम् ॥ ११९.३ ॥

सर्वेषामेव दानानां कपिलादानमुत्तमम् ।

ब्राह्मणान्वेषितं पूर्वमृषिदेवसमागमे ॥ ११९.४ ॥

सद्यः प्रसूतां कपिलां शोभनां यः प्रयच्छति ।

सोपवासो जितक्रोधस्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ११९.५ ॥

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।

दत्ता चैव महाबाहो पृथिवी नात्र संशयः ॥ ११९.६ ॥

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्पुरा कृतम् ।

नश्यते कपिलां दत्त्वा सप्तजन्मार्जितं नृप ॥ ११९.७ ॥

भूमिदानं धनं धान्यं हस्त्यश्वकनकादिकम् ।

कपिलादानस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११९.८ ॥

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कपिलां यः प्रयच्छति ।

मृतो विष्णुपुरं याति गीयमानोऽप्सरोगणैः ॥ ११९.९ ॥

यावन्ति तस्या रोमाणि सवत्सायास्तु भारत ।

तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गे क्रीडते चिरम् ॥ ११९.१० ॥

ततोऽवकीर्णकालेन त्विह मानुष्यतां गतः ।

धनधान्यसमोपेतो जायते विपुले कुले ॥ ११९.११ ॥

वेदविद्या व्रतस्नातः सर्वशास्त्रविशारदः ।

व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ ११९.१२ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं कल्होडीतीर्थमुत्तमम् ।

यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ११९.१३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कह्लोडीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अतः परं प्रवक्ष्यामि कम्बुकेश्वरमुत्तमम् ।

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो दानवो बलदर्पितः ॥ १२०.१ ॥

अवध्यः सर्वलोकानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।

तस्य पुत्रो महातेजाः प्रह्लादो नाम नामतः ॥ १२०.२ ॥

विष्णुप्रसादाद्भक्त्या च तस्य राज्ये प्रतिष्ठितः ।

विरोचनस्तस्य सुतस्तस्यापि बलिरेव च ॥ १२०.३ ॥

बलिपुत्रोऽभवद्बाणस्तस्मादपि च शम्बरः ।

शम्बरस्यान्वये जातः कम्बुर्नाम महासुरः ॥ १२०.४ ॥

ज्ञात्वा विष्णुमयं घोरं महद्भयमुपस्थितम् ।

दानवानां विनाशाय नान्यो हेतुः कदाचन ॥ १२०.५ ॥

स त्यक्त्वा पुत्रदारांश्च सुहृद्बन्धुपरिग्रहान् ।

चचार मौनमास्थाय तपः कम्बुर्महामतिः ॥ १२०.६ ॥

अक्षसूत्रकरो भूत्वा दण्डी मुण्डी च मेखली ।

शाकयावकभक्षश्च वल्कलाजिनसंवृतः ॥ १२०.७ ॥

स्नात्वा नित्यं धृतिपरो नर्मदाजलमाश्रितः ।

पूजयंस्तु महादेवमर्बुदं वर्षसंख्यया ॥ १२०.८ ॥

ततस्तुतोष भगवान्देवदेवो महेश्वरः ।

उवाच दानवं काले मेघगम्भीरया गिरा ॥ १२०.९ ॥

भोभोः कम्बो महाभाग तुष्टोऽहं तव सुव्रत ।

इष्टं व्रतानां परमं मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥ १२०.१० ॥

चरितं च त्वया लोके देवदानवदुश्चरम् ।

वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि रोचते ॥ १२०.११ ॥

कम्बुरुवाच -

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।

अक्षय्यश्चाव्ययश्चैव स्वेच्छया विचराम्यहम् ॥ १२०.१२ ॥

दैत्यदानवसङ्घानां संयुगेष्वपलायिता ।

भयं चान्यन्न विद्येत मुक्त्वा देवं गदाधरम् ॥ १२०.१३ ॥

तस्याहं संयुगे साध्यो येनोपायेन शङ्कर ।

भवामि न सदा कालं तं वदस्व वरं मम ॥ १२०.१४ ॥

ईश्वर उवाच -

मम संनिहितो यत्र त्वं भविष्यसि दानव ।

तत्र विष्णुभयं नास्ति वसात्र विगतज्वरः ॥ १२०.१५ ॥

तस्य देवाधिदेवस्य वेदगर्भस्य संयुगे ।

शङ्खचक्रधरस्येशा नाहं सर्वे सुरासुराः ॥ १२०.१६ ॥

किं पुनर्यो द्विषत्येनं लोकालोकप्रभुं हरिम् ।

स सुखी वर्तते कालं न निमेषं मतं मम ॥ १२०.१७ ॥

तस्मात्त्वं परया भक्त्या सर्वभूतहिते रतः ।

वसिष्यसि चिरं कालमित्युक्त्वादर्शनं गतः ॥ १२०.१८ ॥

गते चादर्शनं देवे तत्र तीर्थे महामतिः ।

स्थापयामास देवेशं शिवं शान्तमनामयम् ॥ १२०.१९ ॥

तस्मिंस्तीर्थे महादेवं स्थापयित्वा दिवं गतः ।

तदाप्रभृति तत्पार्थ कम्बुतीर्थमिति श्रुतम् ।

विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम् ॥ १२०.२० ॥

कम्बुतीर्थे नरः स्नात्वा विधिनाभ्यर्च्य भास्करम् ।

ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च स्तूयमानो नृपोत्तम ॥ १२०.२१ ॥

तस्य पुण्यं समुद्दिष्टं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।

तत्सर्वं तु शृणुष्वाद्य ममैव गदतो नृप ॥ १२०.२२ ॥

ऋग्यजुःसामगीतेषु साङ्गोपाङ्गेषु यत्फलम् ।

तत्फलं समवाप्नोति गायत्रीमात्रमन्त्रवित् ॥ १२०.२३ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।

पूजयेद्देवमीशानं सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १२०.२४ ॥

अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे कलेवरम् ।

यस्त्यजेन्नात्र सन्देहो रुद्रलोकं स गच्छति ॥ १२०.२५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कम्बुकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२१

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल चन्द्रहासमतः परम् ।

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तः सोमराजः सुरोत्तमः ॥ १२१.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कथं सिद्धिं परां प्राप्तः सोमनाथो जगत्पतिः ।

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ ॥ १२१.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

पुरा शप्तो मुनीन्द्रेण दक्षेण किल भारत ।

असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगी भविष्यसि ॥ १२१.३ ॥

उद्वाहितानां पत्नीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम् ।

या निष्ठा जायते नृणां तां शृणुष्व नराधिप ॥ १२१.४ ॥

ऋतावृतौ हि नारीणां सेवनाज्जायते सुतः ।

सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च इत्येवं श्रुतिभाषितम् ॥ १२१.५ ॥

तत्कालोचितधर्मेण वेष्टितो रौरवे पतेत् ।

तस्यास्तद्रुधिरं पापः पिबते कालमीप्सितम् ॥ १२१.६ ॥

ततोऽवतीर्णः कालेन यां यां योनिं प्रयास्यति ।

तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा ॥ १२१.७ ॥

नारीणां तु सदा कामोऽभ्यधिकाः परिवर्तते ।

विशेषेण ऋतौ काले पीड्यते कामसायकैः ॥ १२१.८ ॥

परिभूता हिता भर्त्रा ध्यायन्तेऽन्यं पतिं स्त्रियः ।

ततः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम् ॥ १२१.९ ॥

स्वर्गस्थास्तेन पितरः पूर्वजास्ते पितामहाः ।

पतन्ति जातमात्रेण कुलटस्तेन चोच्यते ॥ १२१.१० ॥

तेन कर्मविपाकेन क्षयरोग्यभवच्छशी ।

त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्यलोकमुपागतः ॥ १२१.११ ॥

ततस्तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च ।

भ्रमन्वै नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशनीम् ॥ १२१.१२ ॥

उपवासं च दानानि व्रतानि नियमांस्तथा ।

चचार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः ॥ १२१.१३ ॥

स्नापयित्वा महादेवं सर्वपातकनाशनम् ।

जगाम प्रभया पूर्णः स च लोकमनुत्तमम् ॥ १२१.१४ ॥

येनैव स्थापितो देवः पूज्यते वर्षसंख्यया ।

तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके स पूज्यते ॥ १२१.१५ ॥

तेन देवान्विधानोक्तान्स्थापयन्ति नरा भुवि ।

अक्षयं चाव्ययं यस्मात्कालं भुञ्जन्ति मानवाः ॥ १२१.१६ ॥

सोमतीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम् ।

स भ्राजते नरो लोके सोमवत्प्रियदर्शनः ॥ १२१.१७ ॥

चन्द्रहासे तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।

स्नानं समाचरेद्भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२१.१८ ॥

तत्र स्नानं च दानं च चन्द्रहासे शुभाशुभम् ।

कृतं नृपवरश्रेष्ठ सर्वं भवति चाक्षयम् ॥ १२१.१९ ॥

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

चन्द्रहासे तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः ॥ १२१.२० ॥

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम् ।

स्नानमात्रेण राजेन्द्र तत्र तीर्थे प्रणश्यति ॥ १२१.२१ ॥

बहवस्तं न जानन्ति महामोहसमन्विताः ।

देहस्थमिव सर्वेषां परमानन्दरूपिणम् ॥ १२१.२२ ॥

पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम् ।

तत्समग्रमवाप्नोति चन्द्रहासे न संशयः ॥ १२१.२३ ॥

संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा ।

चन्द्रहासे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२१.२४ ॥

ते मूढास्ते दुराचारास्तेषां जन्म निरर्थकम् ।

चन्द्रहासं न जानन्ति ये रेवायां व्यवस्थितम् ॥ १२१.२५ ॥

चन्द्रहासे तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते द्विजः ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य सोमलोकान्न संशयः ॥ १२१.२६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् ।

सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम् ॥ १२२.१ ॥

पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः ।

पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत् ॥ १२२.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु ।

वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे ॥ १२२.३ ॥

धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् ।

निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम ॥ १२२.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः ।

प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः ॥ १२२.५ ॥

द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः ।

ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन् ॥ १२२.६ ॥

ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् ।

पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः ॥ १२२.७ ॥

तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् ।

येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥ १२२.८ ॥

गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप ।

अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि ॥ १२२.९ ॥

कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् ।

उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा ॥ १२२.१० ॥

ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् ।

प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः ॥ १२२.११ ॥

पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि ।

वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात् ॥ १२२.१२ ॥

पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः ।

इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः ॥ १२२.१३ ॥

क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् ।

शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२२.१४ ॥

वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः ।

सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम् ॥ १२२.१५ ॥

न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना ।

न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम् ॥ १२२.१६ ॥

न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च ।

यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम् ॥ १२२.१७ ॥

स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा ।

मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १२२.१८ ॥

तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः ।

स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते ॥ १२२.१९ ॥

न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् ।

यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते ॥ १२२.२० ॥

एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत ।

हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम् ॥ १२२.२१ ॥

ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश ।

वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे ॥ १२२.२२ ॥

शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः ।

वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम् ॥ १२२.२३ ॥

कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् ।

रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ १२२.२४ ॥

दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना ।

जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम् ॥ १२२.२५ ॥

ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् ।

शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु ॥ १२२.२६ ॥

संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् ।

येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः ॥ १२२.२७ ॥

तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् ।

महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः ॥ १२२.२८ ॥

तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः ।

तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सोऽप्यधावत ॥ १२२.२९ ॥

त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः ।

रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल ॥ १२२.३० ॥

एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत ।

गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम् ॥ १२२.३१ ॥

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः ।

को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा ॥ १२२.३२ ॥

तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत ।

हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा ॥ १२२.३३ ॥

तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् ।

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् ॥ १२२.३४ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२२.३५ ॥

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः ।

न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १२२.३६ ॥

अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम ।

अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ १२२.३७ ॥

एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् ।

इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत् ॥ १२२.३८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कोहनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२३

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कर्मदीतीर्थमुत्तमम् ।

यत्र तिष्ठति विघ्नेशो गणनाथो महाबलः ॥ १२३.१ ॥

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा चतुर्थ्यां वा ह्युपोषितः ।

विघ्नं न विद्यते तस्य सप्तजन्मनि भारत ॥ १२३.२ ॥

तत्र तीर्थे हि यत्किंचिद्दीयते नृपसत्तम ।

तदक्षयफलं सर्वं जायते नात्र संशयः ॥ १२३.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कर्मदेश्वरतीर्थमाहत्म्यवर्णनं नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥

अध्याय १२४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल नर्मदेश्वरमुत्तमम् ।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२४.१ ॥

अग्निप्रवेशश्च जलेऽथवा मृत्युरनाशके ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १२४.२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः ॥ १२५.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः ।

तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः ॥ १२५.२ ॥

आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः ।

प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः ॥ १२५.३ ॥

आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते ।

सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ ॥ १२५.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः ।

तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम् ॥ १२५.५ ॥

आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ १२५.६ ॥

ततस्तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् ।

आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी ॥ १२५.७ ॥

तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः ।

स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२५.८ ॥

तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत ।

पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै ॥ १२५.९ ॥

अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् ।

सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते ॥ १२५.१० ॥

आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम् ।

क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः ॥ १२५.११ ॥

तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले ।

नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः ॥ १२५.१२ ॥

न दिवा न भवेद्रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् ।

अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप ॥ १२५.१३ ॥

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।

न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः ॥ १२५.१४ ॥

शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः ॥ १२५.१५ ॥

उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।

हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात् ॥ १२५.१६ ॥

एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् ।

लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद्धर्मपद्धतिम् ॥ १२५.१७ ॥

नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् ।

सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम् ॥ १२५.१८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः ॥ १२५.१९ ॥

तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।

तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम् ॥ १२५.२० ॥

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम् ॥ १२५.२१ ॥

तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ।

अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः ॥ १२५.२२ ॥

तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः ।

यत्पुण्यं च भवेत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२५.२३ ॥

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।

प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः ॥ १२५.२४ ॥

मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति ॥ १२५.२५ ॥

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।

कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम् ॥ १२५.२६ ॥

भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् ।

निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम् ॥ १२५.२७ ॥

काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः ।

मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः ॥ १२५.२८ ॥

द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् ।

मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम् ॥ १२५.२९ ॥

संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा ।

नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम् ॥ १२५.३० ॥

द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसंचितम् ।

तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा ॥ १२५.३१ ॥

चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ।

तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२५.३२ ॥

माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम ।

सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे ॥ १२५.३३ ॥

प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे ।

विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत्पुण्यमुत्तमम् ॥ १२५.३४ ॥

पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् ।

मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत् ॥ १२५.३५ ॥

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः ।

पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत् ॥ १२५.३६ ॥

विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।

विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च ॥ १२५.३७ ॥

इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।

यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२५.३८ ॥

दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च ।

न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १२५.३९ ॥

एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः ।

आराधयेद्रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम् ॥ १२५.४० ॥

मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्भक्तिं देवस्य भारत ।

स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत् ॥ १२५.४१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजते देहमुत्तमम् ।

स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १२५.४२ ॥

स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत् ॥ १२५.४३ ॥

पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः ।

दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले ॥ १२५.४४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रवितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२६

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र परं तीर्थमयोनिजम् ।

स्नातमात्रो नरस्तत्र न पश्येद्योनिसङ्कटम् ॥ १२६.१ ॥

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम् ।

अयोनिजो महादेव यथा त्वं परमेश्वर ॥ १२६.२ ॥

तथा मोचय मां देव सम्भवाद्योनिसङ्कटात् ।

गन्धपुष्पादिधूपैश्च स मुच्येत्सर्वपातकैः ॥ १२६.३ ॥

तस्य देवस्य यो भक्त्या कुरुते लिङ्गपूरणम् ।

स वसेद्देवदेवस्य यावत्सिक्थस्य संख्यया ॥ १२६.४ ॥

अयोनिजे महादेवं स्नापयेद्गन्धवारिणा ।

मधुक्षीरेण दध्ना वा स लभेद्विपुलां श्रियम् ॥ १२६.५ ॥

अष्टभ्यां च सिते पक्षे असितां वा चतुर्दशीम् ।

पूजयित्वा महादेवं प्रीणयेद्गीतवाद्यकैः ॥ १२६.६ ॥

वसेत्स च शिवे लोके ये कुर्वन्ति मनोहरम् ।

ते वसन्ति शिवे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १२६.७ ॥

तस्य देवस्य भक्त्या तु यः करोति प्रदक्षिणाम् ।

विज्ञापयंश्च सततं मन्त्रेणानेन भारत ॥ १२६.८ ॥

तस्य यत्फलमुद्दिष्टं पारम्पर्येण मानवैः ।

सकाशाद्देवदेवस्य तच्छृणुष्व समाधिना ॥ १२६.९ ॥

अयोनिजो महादेव यथा त्वं परमेश्वर ।

तथा मोचय मां शर्व सम्भवाद्योनिसङ्कटात् ॥ १२६.१० ॥

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः कंठशोषणतत्परैः ।

येनौंनमः शिवायेति प्रोक्तं देवस्य संनिधौ ॥ १२६.११ ॥

तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।

येनौंनमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः ॥ १२६.१२ ॥

न तत्फलमवाप्नोति सर्वदेवेषु वै द्विजः ।

यत्फलं समवाप्नोति षडक्षर उदीरणात् ॥ १२६.१३ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छिवयोगिनम् ।

द्विजानामयुतं साग्रं स लभेत्फलमुत्तमम् ॥ १२६.१४ ॥

अथवा भक्तियुक्तस्तु तेषां दान्ते जितेन्द्रिये ।

संस्कृत्य ददते भिक्षां फलं तस्य ततोऽधिकम् ॥ १२६.१५ ॥

यतिहस्ते जलं दद्याद्भिक्षां दत्त्वा पुनर्जलम् ।

सा भिक्षा मेरुणा तुल्या तज्जलं सागरोपमम् ॥ १२६.१६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अयोनिप्रभवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२७

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् ।

तत्र स्नात्वा तु पक्षादौ मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२७.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कन्यां दद्यात्स्वयमलंकृताम् ।

तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नरोत्तम ॥ १२७.२ ॥

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां शतं शतगुणीकृतम् ।

प्राप्नोति पुरुषो दत्त्वा यथाशक्त्या ह्यलंकृताम् ॥ १२७.३ ॥

तस्याः पुत्रप्रपौत्राणां या भवेद्रोमसंगतिः ।

स याति तेन मानेन शिवलोके परां गतिम् ॥ १२७.४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अग्नितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२८

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र भृकुटेश्वरमुत्तमम् ।

यत्र सिद्धो महाभागो भृगुः परमकोपनः ॥ १२८.१ ॥

तेन वर्षशतं साग्रं तपश्चीर्णं पुरानघ ।

पुत्रार्थं वरयामास पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥ १२८.२ ॥

वरो दत्तो महाभाग देवेनान्धकघातिना ।

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ १२८.३ ॥

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् ।

भृकुटेशं तु यः कश्चिद्घृतेन मधुना सह ॥ १२८.४ ॥

पुत्रार्थी स्नापयेद्भक्त्या स लभेत्पुत्रमीप्सितम् ।

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय काञ्चनम् ॥ १२८.५ ॥

गोदानं वा महीं वापि तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १२८.६ ॥

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।

दत्ता पृथ्वी न सन्देहस्तेन सर्वा नृपोत्तम ॥ १२८.७ ॥

तेन दानेन स स्वर्गे क्रीडयित्वा यथासुखम् ।

मर्त्ये भवति राजेन्द्रो ब्राह्मणो वा सुपूजितः ॥ १२८.८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १२९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् ।

अन्येषां चैव तीर्थानां परात्परतरं महत् ॥ १२९.१ ॥

तत्र तीर्थे सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकपितामहः ।

चतुर्णामपि वर्णानां नर्मदातटमाश्रितः ॥ १२९.२ ॥

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम् ।

तत्क्षालयति देवेशो दर्शनादेव पातकम् ॥ १२९.३ ॥

श्रुतिस्मृत्युदितान्येव तत्र स्नात्वा द्विजर्षभाः ।

प्रायश्चित्तानि कुर्वन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ १२९.४ ॥

ये पुनः शास्त्रमुत्सृज्य कामलोभप्रपीडिताः ।

प्रायश्चित्तं वदिष्यन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १२९.५ ॥

स्नात्वादौ पातकी ब्रह्मन्नत्वा तु कीर्तयेदघम् ।

तस्य तन्नश्यते क्षिप्रं तमः सूर्योदये यथा ॥ १२९.६ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः ।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स लभेत्फलमुत्तमम् ॥ १२९.७ ॥

तत्र तीर्थे तु यद्दानं ब्रह्मोद्दिश्य प्रयच्छति ।

तदक्षयफलं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १२९.८ ॥

गायत्रीसारमात्रोऽपि तत्र यः क्रियते जपः ।

ऋग्यजुःसामसहितः स भवेन्नात्र संशयः ॥ १२९.९ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजेद्देहं सुदुस्त्यजम् ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य ब्रह्मलोकान्न संशयः ॥ १२९.१० ॥

यावदस्थीनि तिष्ठन्ति ब्रह्मतीर्थे च देहिनाम् ।

तावद्वर्षसहस्राणि देवलोके महीयते ॥ १२९.११ ॥

अवतीर्णस्ततो लोके ब्रह्मज्ञो जायते कुले ।

उत्तमः सर्ववर्णानां देवानामिव देवता ॥ १२९.१२ ॥

विद्यास्थानानि सर्वाणि वेत्ति वेदाङ्गपारगः ।

जायते पूजितो लोके राजभिः स न संशयः ॥ १२९.१३ ॥

पुत्रपौत्रसमोपेतः सर्वव्याधिविवर्जितः ।

जीवेद्वर्षशतं साग्रं ब्रह्मतीर्थप्रभावतः ॥ १२९.१४ ॥

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थं ज्ञानवतां वरम् ।

ये पश्यन्ति महात्मानो ह्यमृतत्वं प्रयान्ति ते ॥ १२९.१५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ब्रह्मतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥

अध्याय १३०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले देवतीर्थमनुत्तमम् ।

तत्र देवैः समागत्य तोषितः परमेश्वरः ॥ १३०.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा कामक्रोधविवर्जितः ।

स लभेन्नात्र सन्देहो गोसहस्रफलं ध्रुवम् ॥ १३०.२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे देवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप ॥ १३१.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

महाभयानां लोकस्य नागानां द्विजसत्तम ।

कथं जातं भयं तीव्रं येन ते तपसि स्थिताः ॥ १३१.२ ॥

भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्सुरासुरमानवे ।

तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत् ॥ १३१.३ ॥

मम संतापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् ।

तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतम् ॥ १३१.४ ॥

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम् ।

भूयो भूयः स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुव्रत ॥ १३१.५ ॥

न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम् ।

विद्यादानस्य महतः श्रावितस्य सुतस्य च ॥ १३१.६ ॥

एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया ।

कथा तु कथ्यतां विप्र दयां कृत्वा ममोपरि ॥ १३१.७ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

यथा यथा त्वं नृप भाषसे च तथा तथा मे सुखमेति भारती ।

शैथिल्यभावाज्जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात ॥ १३१.८ ॥

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।

कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत ॥ १३१.९ ॥

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे ।

गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च ॥ १३१.१० ॥

अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् ।

प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम् ॥ १३१.११ ॥

तं दृष्ट्वा विनता रूपमश्वं सर्वत्र पाण्डुरम् ।

अथ तां कद्रूमवोचत्सा पश्य पश्य वरानने ॥ १३१.१२ ॥

उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्र पाण्डुरम् ।

धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम् ॥ १३१.१३ ॥

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तमीर्ष्याभावेन मोहिता ।

कृष्णं मत्वा तथाजल्पत्तया सह नृपोत्तम ॥ १३१.१४ ॥

विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि ।

कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम् ॥ १३१.१५ ॥

विनतोवाच -

सत्यानृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु ।

सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयं तव वेश्मनि ॥ १३१.१६ ॥

तथेति ते प्रतिज्ञाय रात्रौ गत्वा स्वकं गृहम् ।

परित्यज्य उभे ते तु क्रोधमूर्छितमूर्छिते ॥ १३१.१७ ॥

बन्धुगर्वस्य गत्वा तु कथयामास तं पणम् ।

कद्रूर्विनतया सार्द्धं यद्वृत्तं प्रमदालये ॥ १३१.१८ ॥

तच्छ्रुत्वा बान्धवाः सर्वे कद्रूपुत्रास्तथैव च ।

न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम् ॥ १३१.१९ ॥

अकृष्णः कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः ।

दासत्वं प्राप्स्यसे त्वं हि पणेनानेन सुव्रते ॥ १३१.२० ॥

कद्रूरुवाच -

भवेयं न यथादासी तत्कुरुध्वं हि सत्वरम् ।

विशध्वं रोमकूपेषु तस्याश्वस्य मतिर्मम ॥ १३१.२१ ॥

क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम ।

ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम् ॥ १३१.२२ ॥

सर्पा ऊचुः ।

यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि ।

तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित् ॥ १३१.२३ ॥

कद्रूरुवाच -

मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः ।

हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः ॥ १३१.२४ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् ।

केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः ॥ १३१.२५ ॥

केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः ॥ १३१.२६ ॥

ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः ।

महादेवो जगद्धाता ह्युवाच परया गिरा ॥ १३१.२७ ॥

भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम् ।

यमिच्छथ ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा ॥ १३१.२८ ॥

सर्पा ऊचुः ।

कद्रूशापभयाद्भीता देवदेव महेश्वर ।

तव पार्श्वे वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १३१.२९ ॥

देवदेव उवाच -

एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भुजगोत्तमः ।

मम पार्श्वे वसेन्नित्यं सर्वेषां भयरक्षकः ॥ १३१.३० ॥

अन्येषां चैव सर्पाणां भयं नास्ति ममाज्ञया ।

आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः ॥ १३१.३१ ॥

नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम् ।

कद्रूशापभयं नास्ति ह्येष मे विस्तरः परः ॥ १३१.३२ ॥

एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः ।

जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम् ॥ १३१.३३ ॥

गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप ।

स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ॥ १३१.३४ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम् ।

तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन ॥ १३१.३५ ॥

मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर ।

शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम् ॥ १३१.३६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र उत्तरे नर्मदातटे ।

सर्वपापहरं तीर्थं वाराहं नाम नामतः ॥ १३२.१ ॥

तत्र देवो जगद्धाता वाराहं रूपमास्थितः ।

स्थितो लोकहितार्थाय संसारार्णवतारकः ॥ १३२.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्धरणीधरम् ।

गन्धमाल्यविशेषैश्च जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १३२.३ ॥

उपवासपरो भूत्वा द्वादश्यां नृपसत्तम ।

वृषलाः पापकर्माणस्तथैवान्धपिशाचिनः ॥ १३२.४ ॥

आलापाद्गात्रसंपर्कान्निःश्वासात्सहभोजनात् ।

पापं संक्रमते यस्मात्तस्मात्तान् परिवर्जयेत् ॥ १३२.५ ॥

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या यथाशक्त्या यथाविधि ।

रात्रौ जागरणं कार्यं कथायां तत्र भारत ॥ १३२.६ ॥

प्रभाते विमले स्नात्वा तत्र तीर्थे जगद्गुरुम् ।

ये पश्यन्ति जितक्रोधास्ते मुक्ताः सर्वपातकैः ॥ १३२.७ ॥

यथा तु दृष्ट्वा भुजगाः सुपर्णं नश्यन्ति मुक्त्वा विषमुग्रतेजः ।

नश्यन्ति पापानि तथैव शीघ्रं दृष्ट्वा मुखं शूकररूपिणस्तु ॥ १३२.८ ॥

नभोगतं नश्यति चान्धकारं दृष्ट्वा रविं देववरं तथैव ।

नश्यन्ति पापानि सुदुस्तराणि दृष्ट्वा मुखं पार्थ धराधरस्य ॥ १३२.९ ॥

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने ।

नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ १३२.१० ॥

एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः ।

दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ १३२.११ ॥

ध्यायमाना महात्मानो रूपं नारायणं हरेः ।

ये त्यजन्ति स्वकं देहं तत्र तीर्थे जितेन्द्रियाः ॥ १३२.१२ ॥

ते गच्छन्त्यमलं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।

क्षराक्षरविनिर्मुक्तं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १३२.१३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे आदिवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल परं तीर्थचतुष्टयम् ।

येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

कौबेरं वारुणं याम्यं वायव्यं तु ततः परम् ।

यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः ॥ २ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

किमर्थं लोकपालैश्च तपश्चीर्णं पुरानघ ।

नर्मदातटमाश्रित्य ह्येतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अधिष्ठानं समिच्छन्ति ह्यचलं निर्बले सति ।

संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे ॥ ४ ॥

कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले ।

स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे ॥ ५ ॥

धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा ।

आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ ६ ॥

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपालाः कृतक्षणाः ।

तपस्ते चक्रुरतुलं मारुताहारतत्पराः ॥ ७ ॥

ततस्तुष्टो महादेवः कृतस्यार्द्धे गते तदा ।

अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः ॥ ८ ॥

वरेण छन्दयामास लोकपालान्महाबलान् ।

यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम् ॥ ९ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य लोकपाला जगद्धिताः ।

वरदं प्रार्थयामासुर्देवं वरमनुत्तमम् ॥ १० ॥

कुबेर उवाच -

यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम ।

यक्षाणामीश्वरश्चाहं भवामि धनदस्त्विति ॥ ११ ॥

ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः ।

तत्र प्रधानो भगवान् भवेयं सर्वजन्तुषु ॥ १२ ॥

वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम् ।

क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः ॥ १३ ॥

जगादाशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम् ।

व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत ॥ १४ ॥

तेषां यदीप्सितं काममुमया सह शङ्करः ।

सर्वेषां लोकपालानः दत्त्वा चादर्शनं गतः ॥ १५ ॥

गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तु ते स्थिताः ।

स्थापना च कृता सर्वैः स्वनाम्नैव पृथक्पृथक् ॥ १६ ॥

कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम् ।

वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप ॥ १७ ॥

तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः ।

सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि ॥ १८ ॥

आह्वयामासुस्तान् विप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव ।

क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान् ॥ १९ ॥

वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान् ।

ऋग्यजुःसामसंयुक्तांस्तथाथर्वविभूषितान् ॥ २० ॥

चातुर्विध्यं तु सर्वेषां दानं दास्याम गृह्णत ।

एवमुक्त्वा तु सर्वेषां विप्राणां दानमुत्तमम् ॥ २१ ॥

तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम् ।

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥ २२ ॥

तावद्दानं तु युष्माकं परिपन्थी न कश्चन ।

राजा वा राजतुल्यो वा लोकपालैरनुत्तमम् ॥ २३ ॥

दत्तं लोपयते मूढः श्रूयतां तस्य यो विधिः ।

शोषयेद्धनदो वित्तं तस्य पापस्य भारत ॥ २४ ॥

शरीरं वरुणो देवः संततीं श्वसनस्तथा ।

आयुर्नयति तस्याशु यमः संयमनो महान् ॥ २५ ॥

निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग्याति भारत ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर ।

भक्तिः कार्या नृपैः सर्वैरिच्छद्भिः श्रेय आत्मनः ॥ २६ ॥

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्याः पर्णा मन्त्रिणस्तस्य शाखाः ।

तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥ २७ ॥

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।

आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ २८ ॥

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा ।

यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ २९ ॥

देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां नृप ।

पालयिष्यन्ति सततं तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ ३० ॥

स्वदत्ता परदत्ता वा यत्नाद्रक्ष्या युधिष्ठिर ।

मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम् ॥ ३१ ॥

आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप ।

तेषां भविष्यते नूनं ये प्रजापालने रताः ॥ ३२ ॥

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वांल्लोकपालान् द्विजोत्तमान् ।

पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन् ॥ ३३ ॥

गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः ।

लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः ॥ ३४ ॥

अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः ।

अलब्धग्रासमर्द्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः ॥ ३५ ॥

शापं दत्त्वा तदा क्रोधाद्ब्राह्मणाय युधिष्ठिर ।

दरिद्राः सततं मूर्खा भवेयुश्च ययुर्गृहान् ॥ ३६ ॥

तदाप्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणा धनवर्जिताः ।

शापदोषेण कौबेर्यां संजाता दुःखभाजनाः ॥ ३७ ॥

न धनं पैतृकं पुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम् ।

भुञ्जते सकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ३८ ॥

कुबेरेशे नरः स्नात्वा यस्तु पूजयते शिवम् ।

गन्धधूपनमस्कारैः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३९ ॥

यमतीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पश्यति यमेश्वरम् ।

सर्वपापैः प्रमुच्येत सप्तजन्मान्तरार्जितैः ॥ ४० ॥

पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम् ।

यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ४१ ॥

सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः ।

स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः ॥ ४२ ॥

वरुणेशे नरः स्नात्वा ह्यर्चयित्वा महेश्वरम् ।

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ ४३ ॥

मृतां कालेन महता लोके यत्र जलेश्वरः ।

स गच्छेत्तत्र यानेन गीयमानोऽप्सरोगणैः ॥ ४४ ॥

वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम् ।

जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन् ॥ ४५ ॥

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः ।

स्नात्वा चतुष्टये लोके अवाप्तं जन्मनः फलम् ॥ ४६ ॥

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

नित्यं वसन्ति कौरिल्यां लोकपालान्निमन्त्र्य ये ॥ ४७ ॥

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम् ।

पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ ४८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कुबेरादितीर्थचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले रामेश्वरमनुत्तमम् ।

तीर्थं पापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ॥ १३४.१ ॥

तत्र तीर्थे तु ये स्नात्वा पूजयन्ति महेश्वरम् ।

महादेवं महात्मानं मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ॥ १३४.२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं चान्यत्सिद्धेश्वरमनुत्तमम् ।

तीर्थं सर्वगुणोपेतं सर्वलोकेषु पूजितम् ॥ १३५.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युमारुद्रं प्रपूजयेत् ।

वाजपेयस्य यज्ञस्य स लभेत्फलमुत्तमम् ॥ १३५.२ ॥

तेन पुण्येन महता मृतः स्वर्गमवाप्नुयात् ।

अप्सरोगणसंवीतो जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १३५.३ ॥

सहस्रवत्सरांस्तत्र क्रीडयित्वा यथासुखम् ।

धनधान्यसमोपेते कुले महति जायते ॥ १३५.४ ॥

पूज्यमानो नरश्रेष्ठ वेदवेदाङ्गपारगः ।

व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ १३५.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३६

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल चाहल्येश्वरमुत्तमम् ।

यत्र सिद्धा महाभागा त्वहल्या तापसी पुरा ॥ १३६.१ ॥

गौतमो ब्राह्मणस्त्वासीत्साक्षाद्ब्रह्मेव चापरः ।

सत्यधर्मसमायुक्तो वानप्रस्थाश्रमे रतः ॥ १३६.२ ॥

तस्य पत्नी महाभागा ह्यहल्या नाम विश्रुता ।

रूपयौवनसम्पन्ना त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १३६.३ ॥

अस्या अप्यतिरूपेण देवराजः शतक्रतुः ।

मोहितो लोभयामास ह्यहल्यां बलसूदनः ॥ १३६.४ ॥

मां भजस्व वरारोहे देवराजमनिन्दिते ।

क्रीडयस्व मया सार्द्धं त्रिषु लोकेषु पूजिता ॥ १३६.५ ॥

किं करिष्यसि विप्रेण शौचाचारकृशेन तु ।

तपःस्वाध्यायशीलेन क्लिश्यन्तीव सुलोचने ॥ १३६.६ ॥

एवमुक्ता वरारोहा स्त्रीस्वभावात्सुचञ्चला ।

मनसाध्याय शक्रं सा कामेन कलुषीकृता ॥ १३६.७ ॥

तस्या विदित्वा तं भावं स देवः पाकशासनः ।

गौतमं वञ्चयामास दुष्टभावेन भावितः ॥ १३६.८ ॥

विदित्वा चान्तरं तस्य गृहीत्वा वेषमुत्तमम् ।

अहल्यां रमयामास विश्वस्तां मन्दिरान्तिके ॥ १३६.९ ॥

क्षणमात्रान्तरे तत्र देवराजस्य भारत ।

आजगाम मुनिश्रेष्ठो मन्दिरं त्वरयान्वितः ॥ १३६.१० ॥

आगतं गौतमं दृष्ट्वा भीतभीतः पुरंदरः ।

निर्गतः स ततो दृष्ट्वा शक्रोऽयमिति चिन्तयन् ॥ १३६.११ ॥

ततः शशाप देवेन्द्रं गौतमः क्रोधमूर्छितः ।

अजितेन्द्रियोऽसि यस्मात्त्वं तस्माद्बहुभगो भव ॥ १३६.१२ ॥

एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तत्क्षणादेव भारत ।

भगानां तु सहस्रेण तत्क्षणादेव वेष्टितः ॥ १३६.१३ ॥

त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्द्धं गतश्रीको जगाम ह ।

तपश्चचार विपुलं गौतमेन महीतले ॥ १३६.१४ ॥

अहल्यापि ततः शप्ता यस्मात्त्वं दुष्टचारिणी ।

प्रेक्ष्य मां रमसे शक्रं तस्मादश्ममयी भव ॥ १३६.१५ ॥

गते वर्षसहस्रान्ते रामं दृष्ट्वा यशस्विनम् ।

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन धौतपापा भविष्यसि ॥ १३६.१६ ॥

एवं गते ततः काले दृष्टा रामेण धीमता ।

विश्वामित्रसहायेन त्यक्त्वा साश्ममयीं तनुम् ॥ १३६.१७ ॥

पूजयित्वा यथान्यायं गतपापा विमत्सरा ।

आगता नर्मदातीरे तीर्थे स्नात्वा यथाविधि ॥ १३६.१८ ॥

कृतं चान्द्रायणं मासं कृच्छ्रं चान्यं ततः परम् ।

ततस्तुष्टो महादेवो दत्त्वा वरमनुत्तमम् ॥ १३६.१९ ॥

जगामादर्शनं भूयो रेमे चोमापतिश्चिरम् ।

अहल्या तु गते देवे स्थापयित्वा जगद्गुरुम् ॥ १३६.२० ॥

अहल्येश्वरनामानं स्वगृहे चागमत्पुनः ।

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ १३६.२१ ॥

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो महेश्वरः ।

क्रीडयित्वा यथाकामं तत्र लोके महातपाः ॥ १३६.२२ ॥

गते वर्षसहस्रान्ते मानुष्यं लभते पुनः ।

धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ १३६.२३ ॥

वेदविद्याश्रयो धीमाञ्जायते विमले कुले ।

रूपसौभाग्यसम्पन्नः सर्वव्याधिविवर्जितः ।

जीवेद्वर्षशतं साग्रमहल्यातीर्थसेवनात् ॥ १३६.२४ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अहल्यातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३७

मार्कण्डेय उवाच -

धर्मपुत्र ततो गच्छेत्कर्कटेश्वरमुत्तमम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १३७.१ ॥

तत्र स्नात्वा विधानेन यस्तु पूजयते शिवम् ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् ॥ १३७.२ ॥

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया ।

न तद्वर्णयितुं शक्यं संक्षेपेण वदाम्यतः ॥ १३७.३ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्किंचित्कर्म शुभाशुभम् ।

हर्षान्मदान्महाराज तत्सर्वं जायतेऽक्षयम् ॥ १३७.४ ॥

तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा वालखिल्या मरीचयः ।

रमन्तेऽद्यापि लोकेषु स्वेच्छया कुरुनन्दन ॥ १३७.५ ॥

तत्रस्थास्तन्न जानन्ति नराज्ञानबहिष्कृताः ।

शरीरस्थमिवात्मानमक्षयं ज्योतिरव्ययम् ॥ १३७.६ ॥

तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ देवी नारायणी पुरा ।

अद्यापि तपते घोरं तपो यावत्किलार्बुदम् ॥ १३७.७ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः ॥ १३७.८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र शक्रतीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र सिद्धो महाभागो देवराजः शतक्रतुः ॥ १३८.१ ॥

गौतमेन पुरा शप्तं ज्ञात्वा देवाः सुरेश्वरम् ।

ब्रह्माद्या देवताः सर्व ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १३८.२ ॥

गौतमं प्रार्थयामासुर्वाक्यैः सानुनयैः शुभैः ।

गतराज्यं गतश्रीकं शक्रं प्रति मुनीश्वर ॥ १३८.३ ॥

इन्द्रेन रहितं राज्यं न कश्चित्कामयेद्द्विज ।

देवो वा मानवो वापि एतत्ते विदितं प्रभो ॥ १३८.४ ॥

तस्य त्वं भगयुक्तस्य दयां कुरु द्विजोत्तम ।

गतश्चादर्शनं शक्रो दूषितः स्वेन पाप्मना ॥ १३८.५ ॥

देवानां वचनं श्रुत्वा गौतमो वेदवित्तमः ।

तथेति कृत्वा शक्रस्य वरं दातुं प्रचक्रमे ॥ १३८.६ ॥

एतद्भगसहस्रं तु पुरा जातं शतक्रतो ।

तल्लोचनसहस्रं तु मत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ १३८.७ ॥

एवमुक्तः सहस्राक्षः प्रणम्य मुनिसत्तमम् ।

ब्राह्मणांस्तान्महाभागान्नर्मदां प्रत्यगात्ततः ॥ १३८.८ ॥

स्नात्वा स विमले तोये संस्थाप्य त्रिपुरान्तकम् ।

जगाम त्रिदशावासं पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ १३८.९ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

परदाराभिगमनान्मुच्यते पातकान्नरः ॥ १३८.१० ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शक्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १३९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज सोमतीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा नक्षत्रपथमास्थितः ॥ १३९.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नायादाचम्य विधिपूर्वकम् ।

कृतजाप्यो रविं ध्यायेत्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १३९.२ ॥

ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां सामवेदेन भारत ।

जपतो यत्फलं प्रोक्तं गायत्र्या चात्र तत्फलम् ॥ १३९.३ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेच्छुचिः ।

तेन सम्यग्विधानेन कोटिर्भवति भोजिता ॥ १३९.४ ॥

पादुकोपानहौ छत्रं वस्त्रकम्बलवाजिनः ।

यो दत्ते विप्रमुख्याय तस्य तत्कोटिसंमितम् ॥ १३९.५ ॥

सहस्रं तु सहस्राणामनृचां यस्तु भोजयेत् ।

एकस्य मन्त्रयुक्तस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥ १३९.६ ॥

एवं तु भोजयेत्तत्र बह्वृचं वेदपारगम् ।

शाखान्तर्गमथाध्वर्युं छन्दोगं वा समाप्तिगम् ॥ १३९.७ ॥

अग्निहोत्रसहस्रस्य यत्फलं प्राप्यते बुधैः ।

समं तद्वेदविदुषा तीर्थे सोमस्य तत्फलम् ॥ १३९.८ ॥

भोजयेद्यः शतं तेषां सहस्रं लभते नरः ।

एकस्य योगयुक्तस्य तत्फलं कवयो विदुः ॥ १३९.९ ॥

संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः ।

तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च ॥ १३९.१० ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।

संक्रान्तौ च व्यतीपाते योगी भोज्यो विशेषतः ॥ १३९.११ ॥

संन्यासं कुरुते यस्तु तत्र तीर्थे युधिष्ठिर ।

विमानेन महाभागाः स याति त्रिदिवं नरः ॥ १३९.१२ ॥

सोमस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ १३९.१३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४०

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज नन्दाह्रदमनुत्तमम् ।

यत्र सिद्धा महाभागा नन्दा देवी वरप्रदा ॥ १४०.१ ॥

महिषासुरे महाकाये पुरा देवभयंकरे ।

शूलिन्या शूलभिन्नाङ्गे कृते दानवसत्तमे ॥ १४०.२ ॥

येनैकादशरुद्राश्च ह्यादित्याः समरुद्गणाः ।

वसवो वायुना सार्द्धं चन्द्रादित्यौ सुरेश्वर ॥ १४०.३ ॥

बलिना निर्जिता येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

सङ्ग्रामे सुमहाघोरे कृते देवभयंकरे ॥ १४०.४ ॥

कृत्वा तत्कदनं घोरं नन्दा देवी सुरेश्वरी ।

यस्मात्स्नाता विशालाक्षी तेन नन्दाह्रदः स्मृतः ॥ १४०.५ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा नन्दामुद्दिश्य भारत ।

ददाति दानं विप्रेभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १४०.६ ॥

भैरवं चैव केदारं तथा रुद्रं महालयम् ।

नन्दाह्रदश्चतुर्थः स्यात्पञ्चमं भुवि दुर्लभम् ॥ १४०.७ ॥

बहवस्तं न जानन्ति कामरागसमन्विताः ।

नर्मदाया ह्रदं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ १४०.८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा नन्दां देवीं प्रपूजयेत् ।

किं तस्य हिमवन्मध्यगमनेन प्रयोजनम् ॥ १४०.९ ॥

परमार्थमविज्ञाय पर्यटन्ति तमोवृताः ।

तेषां समागमे पार्थ श्रम एव हि केवलम् ॥ १४०.१० ॥

पृथिव्यां सागरान्तायां स्नानदानेन यत्फलम् ।

तत्फलं समवाप्नोति स्नात्वा नन्दाह्रदे नृप ॥ १४०.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नन्दाह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४१

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तापेश्वरमनुत्तमम् ।

यत्र सा हरिणी सिद्धा व्याधभीता नरेश्वर ॥ १४१.१ ॥

जले प्रक्षिप्य गात्राणि ह्यन्तरिक्षं गता तु सा ।

व्याधो विस्मितचित्तस्तु तां मृगीमवलोक्य च ॥ १४१.२ ॥

विमुच्य सशरं चापं प्रारेभे तप उत्तमम् ।

दिव्यं वर्षसहस्रं तु व्याधेनाचरितं तपः ॥ १४१.३ ॥

अतीते तु ततः काले परितुष्टो महेश्वरः ।

वरं ब्रूहि महाव्याध यत्ते मनसि रोचते ॥ १४१.४ ॥

व्याध उवाच -

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।

तव पार्श्वे महादेव वासो मे प्रतिदीयताम् ॥ १४१.५ ॥

ईश्वर उवाच -

एवं भवतु ते व्याध यस्त्वया काङ्क्षितो वरः ।

दैवदेवो महादेव इत्युक्त्वान्तरधीयत ।

गते चादर्शनं देवे स्थापयित्वा महेश्वरम् ॥ १४१.६ ॥

पूजयित्वा विधानेन गतो व्याधस्ततो दिवम् ।

तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ १४१.७ ॥

व्याधानुतापसंजातं तापेश्वरमिति श्रुतम् ।

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पूजयति शङ्करम् ॥ १४१.८ ॥

शिवलोकमवाप्नोति मामुवाच महेश्वरः ।

ये स्नाता नर्मदातोये तीर्थे तापेश्वरे नराः ॥ १४१.९ ॥

तापत्रयविमुक्तास्ते नात्र कार्या विचारणा ।

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः ॥ १४१.१० ॥

स्नानं समाचरेन्नित्यं सर्वपातकशान्तये ॥ १४१.११ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तापेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् ।

यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत् ॥ १४२.१ ॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः ।

स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः ॥ १४२.२ ॥

यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् ।

तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः ॥ १४२.३ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर ।

रूपसौभाग्यदं येन तीर्थमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १४२.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।

कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत ॥ १४२.५ ॥

तं तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः ।

नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि ॥ १४२.६ ॥

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽति प्रतापवान् ।

स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम् ॥ १४२.७ ॥

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।

तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम् ॥ १४२.८ ॥

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः ।

तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह ॥ १४२.९ ॥

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक ।

एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह ॥ १४२.१० ॥

ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् ।

स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी ॥ १४२.११ ॥

यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत ।

ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा ॥ १४२.१२ ॥

ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत ।

पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम् ॥ १४२.१३ ॥

स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः ।

कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः ॥ १४२.१४ ॥

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् ।

मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः ॥ १४२.१५ ॥

प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः ।

तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः ॥ १४२.१६ ॥

आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः ।

कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत ॥ १४२.१७ ॥

पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः ।

कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत ॥ १४२.१८ ॥

चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी ।

भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम् ॥ १४२.१९ ॥

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।

तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक ॥ १४२.२० ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप ।

भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी ॥ १४२.२१ ॥

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर ।

दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः ॥ १४२.२२ ॥

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम् ।

ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ ॥ १४२.२३ ॥

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु ।

भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ ॥ १४२.२४ ॥

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी ।

सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने ॥ १४२.२५ ॥

सापश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् ।

तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता ॥ १४२.२६ ॥

केशवोऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच ह ।

स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः ॥ १४२.२७ ॥

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह ।

गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम् ॥ १४२.२८ ॥

अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः ।

दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत् ॥ १४२.२९ ॥

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः ।

ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम् ॥ १४२.३० ॥

निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा ।

हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान् ॥ १४२.३१ ॥

निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः ।

गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि ॥ १४२.३२ ॥

बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् ।

तेषां युद्धं बलस्यासीत्सर्वलोकक्षयंकरम् ॥ १४२.३३ ॥

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते ।

गदाहस्तो महाबाहुस्त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः ॥ १४२.३४ ॥

हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् ।

अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः ॥ १४२.३५ ॥

बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ।

तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि ॥ १४२.३६ ॥

भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनां महयशाः ।

नराणामतिशूराणामक्षौहिण्या समन्वितः ॥ १४२.३७ ॥

बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् ।

तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम् ॥ १४२.३८ ॥

केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ ।

विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः ॥ १४२.३९ ॥

नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः ।

अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ १४२.४० ॥

एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते ।

रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः ॥ १४२.४१ ॥

प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज ।

अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम् ॥ १४२.४२ ॥

एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि ।

तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम् ॥ १४२.४३ ॥

चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः ।

नानुचिन्त्य शरांस्तस्य केशवः केशिसूदनः ॥ १४२.४४ ॥

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् ।

सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः ॥ १४२.४५ ॥

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् ।

दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि ॥ १४२.४६ ॥

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत ।

देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः ।

दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत ॥ १४२.४७ ॥

रुक्म उवाच -

यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव ।

सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १४२.४८ ॥

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै ।

मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव ॥ १४२.४९ ॥

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा ।

रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः ॥ १४२.५० ॥

बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् ।

गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम् ॥ १४२.५१ ॥

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः ।

तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः ॥ १४२.५२ ॥

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् ।

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १४२.५३ ॥

वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः ।

इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः ॥ १४२.५४ ॥

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः ।

इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते ॥ १४२.५५ ॥

नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः ।

तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः ॥ १४२.५६ ॥

निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना ।

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः ॥ १४२.५७ ॥

हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् ।

प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः ॥ १४२.५८ ॥

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।

तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन ॥ १४२.५९ ॥

मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः ।

तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम् ॥ १४२.६० ॥

यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च ।

तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः ॥ १४२.६१ ॥

यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले ।

नरके तस्य वासः स्याद्यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १४२.६२ ॥

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा ।

यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ १४२.६३ ॥

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् ।

स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति ॥ १४२.६४ ॥

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता ।

हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः ॥ १४२.६५ ॥

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।

आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ १४२.६६ ॥

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि ।

निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति ॥ १४२.६७ ॥

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव ।

रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः ॥ १४२.६८ ॥

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् ।

स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम् ॥ १४२.६९ ॥

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ ।

गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम् ॥ १४२.७० ॥

ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः ।

आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान् ॥ १४२.७१ ॥

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत् ।

किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः ॥ १४२.७२ ॥

कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते ।

देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन् ॥ १४२.७३ ॥

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः ।

दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः ॥ १४२.७४ ॥

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत् ।

मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च ॥ १४२.७५ ॥

त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः ।

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः ॥ १४२.७६ ॥

अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे ।

एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम् ॥ १४२.७७ ॥

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् ।

यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४२.७८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ ।

तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान् ॥ १४२.७९ ॥

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ १४२.८० ॥

तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः ।

तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैरपि ॥ १४२.८१ ॥

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ ।

तेन ते सदृशाः स्युर्वै देवदेवेन चक्रिणा ॥ १४२.८२ ॥

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम् ॥ १४२.८३ ॥

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप ।

तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १४२.८४ ॥

प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् ।

तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः ॥ १४२.८५ ॥

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना ।

आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम् ॥ १४२.८६ ॥

जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः ।

वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १४२.८७ ॥

अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप ।

अनिवर्तिका गतिर्नृणां नात्र कार्या विचारणा ॥ १४२.८८ ॥

तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम् ।

विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ १४२.८९ ॥

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत ।

तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः ॥ १४२.९० ॥

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः ।

स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः ॥ १४२.९१ ॥

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रूप्यं काञ्चनमेव वा ।

काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते ॥ १४२.९२ ॥

तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च ।

दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम् ॥ १४२.९३ ॥

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद्यत्फलं भवेत् ।

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत् ॥ १४२.९४ ॥

प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे ।

कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ १४२.९५ ॥

सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा ।

तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान्न संशयः ॥ १४२.९६ ॥

द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् ।

उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम् ॥ १४२.९७ ॥

संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः ।

ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता ॥ १४२.९८ ॥

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव ।

तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन ॥ १४२.९९ ॥

क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः ।

न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम् ॥ १४२.१०० ॥

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।

कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत ॥ १४२.१०१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४३

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज योजनेश्वरमुत्तमम् ।

यत्र सिद्धौ पुरा कल्पे नरनारायणावृषी ॥ १४३.१ ॥

तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा सङ्ग्रामे देवदानवैः ।

जयं प्राप्तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ ॥ १४३.२ ॥

पुनस्त्रेतायुगे प्राप्ते तौ देवौ रामलक्ष्मणौ ।

तत्र तीर्थे पुनः स्नात्वा रावणो दुर्जयो हतः ॥ १४३.३ ॥

पुनः पार्थ कलौ प्राप्ते तौ देवौ बलकेशवौ ।

वसुदेवकुले जातौ दुष्करं कर्म चक्रतुः ॥ १४३.४ ॥

नरकं कालनेमिं च कंसं चाणूरमुष्टिकौ ।

शिशुपालं जरासंधं जघ्नतुर्बलकेशवौ ॥ १४३.५ ॥

ततस्तत्र रिपून्संख्ये भीष्मद्रोणपुरःसरान् ।

कर्णदुर्योधनादींश्च निहनिष्यति स प्रभुः ॥ १४३.६ ॥

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे तत्र युध्यन्ति ते क्षणम् ।

भीमार्जुननिमित्तेन शिष्यौ कृत्वा परस्परम् ॥ १४३.७ ॥

तत्र तीर्थे पुनर्गत्वा तपः कृत्वा सुदुष्करम् ।

पूजयित्वा द्विजान्भक्त्या यास्येते द्वारकां पुनः ॥ १४३.८ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ ।

तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान् ॥ १४३.९ ॥

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रजागरम् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गायंस्तस्य शुभां कथाम् ॥ १४३.१० ॥

यावतस्तत्र तीर्थे तु वृक्षान् पश्यन्ति मानवाः ।

ब्रह्महत्यादिकं पापं तावदेषां प्रणश्यति ॥ १४३.११ ॥

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ ।

तेनैव सदृशाः सर्वे देवदेवेन चक्रिणा ॥ १४३.१२ ॥

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् ।

ये नमन्ति जगत्पूज्यं देवं नारायणं हरिम् ॥ १४३.१३ ॥

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप ।

क्रियते तत्फलं सर्वमक्षयायोपकल्पते ॥ १४३.१४ ॥

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः ।

लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काञ्चनं गां च भुवं च दद्यात् ॥ १४३.१५ ॥

एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।

अतीतं च भविष्यच्च वर्तमानं महाबलम् ॥ १४३.१६ ॥

श्रुत्वा वापि पठित्वेदं श्रावयिपत्वाथ धार्मिकान् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ १४३.१७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे योजनेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज द्वादशीतीर्थमुत्तमम् ।

क्षरन्ति सर्वदानानि जपहोमबलिक्रियाः ॥ १४४.१ ॥

न क्षीयते तु राजेन्द्र चक्रतीर्थे तु यत्कृतम् ।

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १४४.२ ॥

कथितं तन्मया सर्वं पृथग्भावेन भारत ॥ १४४.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे द्वादशीतीर्थमहात्म्यवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४५

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेद्धरापाल शीवतीर्थमनुत्तमम् ।

दर्शनाद्यस्य देवस्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४५.१ ॥

शिवतीर्थे तु यः स्नात्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।

पूजयेत महादेवं सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १४५.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या सोपवासोऽर्चयेच्छिवम् ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् ॥ १४५.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शिवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४६

मार्कण्डेय उवाच -

अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम् ।

प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः ॥ १४६.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ ।

स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च ॥ १४६.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे ।

प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि ॥ १४६.३ ॥

एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः ।

नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा ॥ १४६.४ ॥

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् ।

तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः ॥ १४६.५ ॥

मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् ।

कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति ॥ १४६.६ ॥

प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी ।

एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः ॥ १४६.७ ॥

सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् ।

द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम् ॥ १४६.८ ॥

युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः ।

सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ १४६.९ ॥

भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके ।

स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम् ॥ १४६.१० ॥

ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै ।

जलमध्येऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति ॥ १४६.११ ॥

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते ।

स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ १४६.१२ ॥

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः ।

एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ ॥ १४६.१३ ॥

सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् ।

फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते ॥ १४६.१४ ॥

पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् ।

धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः ॥ १४६.१५ ॥

उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।

अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ॥ १४६.१६ ॥

कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ।

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः ॥ १४६.१७ ॥

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् ।

कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत् ॥ १४६.१८ ॥

धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः ।

चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम् ॥ १४६.१९ ॥

तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेऽभिषेचनात् ।

तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा ॥ १४६.२० ॥

हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्देवं महेश्वरम् ।

गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा ॥ १४६.२१ ॥

विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः ।

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १४६.२२ ॥

प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च ।

च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः ॥ १४६.२३ ॥

वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः ।

उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः ॥ १४६.२४ ॥

शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा ।

अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥ १४६.२५ ॥

गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।

सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा ॥ १४६.२६ ॥

अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः ।

क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः ॥ १४६.२७ ॥

मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः ।

अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः ॥ १४६.२८ ॥

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।

येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम् ॥ १४६.२९ ॥

अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे ।

मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान् ॥ १४६.३० ॥

धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस्तथा देहं नृपोत्तम ।

गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः ॥ १४६.३१ ॥

अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः ।

शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव ॥ १४६.३२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना ।

एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते ॥ १४६.३३ ॥

एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम् ॥ १४६.३४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -

एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया ॥ १४६.३५ ॥

पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् ।

यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातमृषिसंसदि ॥ १४६.३६ ॥

न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् ।

कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः ॥ १४६.३७ ॥

यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर ।

अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम् ॥ १४६.३८ ॥

एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः ।

मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति ॥ १४६.३९ ॥

धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः ।

ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम् ॥ १४६.४० ॥

लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः ।

मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः ॥ १४६.४१ ॥

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।

पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम् ॥ १४६.४२ ॥

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।

त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १४६.४३ ॥

पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान् ॥ १४६.४४ ॥

धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते ।

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत् ॥ १४६.४५ ॥

इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ।

पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ ॥ १४६.४६ ॥

विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा ।

उद्धरेदात्मनात्मानमात्मानमवसादयेत् ॥ १४६.४७ ॥

पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः ।

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत् ॥ १४६.४८ ॥

आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते ।

पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च ॥ १४६.४९ ॥

तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् ।

गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा ॥ १४६.५० ॥

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन ।

पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः ॥ १४६.५१ ॥

अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः ।

तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह ॥ १४६.५२ ॥

इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा ।

सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः ॥ १४६.५३ ॥

तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः ।

स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप ॥ १४६.५४ ॥

कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः ।

वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम ॥ १४६.५५ ॥

व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला ।

तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते ॥ १४६.५६ ॥

तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् ।

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी ॥ १४६.५७ ॥

अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः ।

करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम् ॥ १४६.५८ ॥

तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप ।

अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम् ॥ १४६.५९ ॥

तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् ।

रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः ॥ १४६.६० ॥

पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा ।

पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः ॥ १४६.६१ ॥

क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम् ।

ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः ॥ १४६.६२ ॥

पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः ।

अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा ॥ १४६.६३ ॥

ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी ।

उपर्यस्या यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य भारत ॥ १४६.६४ ॥

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः ।

भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि ॥ १४६.६५ ॥

श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु ।

दक्षिणा विविधा देया पितॄनुद्दिश्य भारत ॥ १४६.६६ ॥

यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु ।

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः ॥ १४६.६७ ॥

अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः ।

वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ १४६.६८ ॥

अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति ।

श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम् ॥ १४६.६९ ॥

स्नाने कृते तु ये केचिज्जायन्ते वस्त्रविप्लुषः ।

प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन्नात्र संशयः ॥ १४६.७० ॥

केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः ।

तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः ॥ १४६.७१ ॥

तत्र तीर्थे तु ये केचिच्छ्राद्धं कृत्वा विधानतः ।

नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम् ॥ १४६.७२ ॥

वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् ।

अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः ॥ १४६.७३ ॥

अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः ।

नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम् ॥ १४६.७४ ॥

तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत ।

नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत् ॥ १४६.७५ ॥

तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः ।

अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते ॥ १४६.७६ ॥

तव शुश्रूषणात्सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत ।

रौरवादिषु ये किंचित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः ॥ १४६.७७ ॥

वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् ।

लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः ॥ १४६.७८ ॥

पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ।

यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च ॥ १४६.७९ ॥

स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः ।

पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत् ॥ १४६.८० ॥

तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् ।

सर्वाङ्गेष्वेकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च ॥ १४६.८१ ॥

खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् ।

नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम् ॥ १४६.८२ ॥

तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः ।

यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते ॥ १४६.८३ ॥

न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन ।

तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत् ॥ १४६.८४ ॥

जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् ।

पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि ॥ १४६.८५ ॥

यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् ।

पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन् ॥ १४६.८६ ॥

यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः ।

नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस्तथा ॥ १४६.८७ ॥

गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् ।

खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन् ॥ १४६.८८ ॥

पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् ।

गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज ॥ १४६.८९ ॥

भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा ।

गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम् ॥ १४६.९० ॥

स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् ।

मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा ॥ १४६.९१ ॥

गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् ।

ततः समुच्चरन्मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम् ॥ १४६.९२ ॥

नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् ।

नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते ॥ १४६.९३ ॥

नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन ।

दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम् ॥ १४६.९४ ॥

त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत्यस्मिंश्चराचरे ।

त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ १४६.९५ ॥

प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय ।

त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे ॥ १४६.९६ ॥

इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत ।

मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम् ॥ १४६.९७ ॥

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् ।

पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ १४६.९८ ॥

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि ।

पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः ॥ १४६.९९ ॥

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् ।

पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ १४६.१०० ॥

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि ।

एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत् ॥ १४६.१०१ ॥

यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् ।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा ।

शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि ॥ १४६.१०२ ॥

तत्र तीर्थे नरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम् ।

क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा ॥ १४६.१०३ ॥

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् ।

अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे ॥ १४६.१०४ ॥

पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् ।

सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ १४६.१०५ ॥

तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणमाचरेत् ।

सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते ॥ १४६.१०६ ॥

तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति ।

सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम् ॥ १४६.१०७ ॥

इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।

ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुरीश्वरम् ॥ १४६.१०८ ॥

सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् ।

यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः ॥ १४६.१०९ ॥

पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप ।

त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा ॥ १४६.११० ॥

यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् ।

तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः ॥ १४६.१११ ॥

मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये ।

यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १४६.११२ ॥

अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् ।

ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज्जागरणक्रियाम् ॥ १४६.११३ ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् ।

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम् ॥ १४६.११४ ॥

विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः ।

सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः ॥ १४६.११५ ॥

एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः ॥ १४६.११६ ॥

एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् ।

अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ १४६.११७ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अस्माहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४७

मार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल सिद्धेश्वरमनुत्तमम् ।

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ॥ १४७.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्वृषभध्वजम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो गतिं यात्यश्वमेधिनाम् ॥ १४७.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः ।

पितॄणां प्रीणनार्थाय सर्वं तेन कृतं भवेत् ॥ १४७.३ ॥

तत्र तीर्थे मृतानां तु जन्तूनां नृपसत्तम ।

गर्भवासे मतिस्तेषां न जायेत कदाचन ॥ १४७.४ ॥

गर्भवासो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।

तत्तीर्थवारिणा स्नातुर्न पुनर्भवसम्भवः ॥ १४७.५ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थमङ्गारकं शिवम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १४८.१ ॥

चतुर्थ्यङ्गारकदिने संकल्प्य कृतनिश्चयः ।

स्नायादस्तं गते सूर्ये सन्ध्योपासनतत्परः ॥ १४८.२ ॥

पूजयेल्लोहितं भक्त्या गन्धमाल्यविभूषणैः ।

संस्थाप्यस्थण्डिले देवं रक्तचन्दनचर्चितम् ॥ १४८.३ ॥

अङ्गारकायेति नमः कर्णिकायां प्रपूजयेत् ।

कुजाय भूमिपुत्राय रक्ताङ्गाय सुवाससे ॥ १४८.४ ॥

हरकोपोद्भवायेति स्वेदजायातिबाहवे ।

सर्वकामप्रदायेति पूर्वादिषु दलेषु च ॥ १४८.५ ॥

एवं सम्पूज्य विधिवद्दद्यादर्घ्यं विधानतः ।

भूमिपुत्र महावीर्य स्वेदोद्भव पिनाकिनः ॥ १४८.६ ॥

अङ्गारक महातेजा लोहिताङ्ग नमोऽस्तु ते ।

करकं वारिसंयुक्तं शालितंदुलपूरितम् ॥ १४८.७ ॥

सहिरण्यं सवस्त्रं च मोदकोपरि संस्थितम् ।

ब्राह्मणाय निवेद्यं तत्कुजो मे प्रीयतामिति ॥ १४८.८ ॥

अर्घं दत्त्वा विधानेन रक्तचन्दनवारिणा ।

रक्तपुष्पसमाकीर्णं तिलतंदुलमिश्रितम् ॥ १४८.९ ॥

कृत्वा ताम्रमये पात्रे मण्डले वर्तुले शुभे ।

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं जानुभ्यां धरणीं गतः ॥ १४८.१० ॥

मन्त्रपूतं महाभाग दद्यादर्घ्यं विचक्षणः ।

ततो भुञ्जीत मौनेन क्षारतिलाम्लवर्जितम् ॥ १४८.११ ॥

स्निग्धं मृदुसमधुरमात्मनः श्रेय इच्छता ।

एवं चतुर्थे सम्प्राप्ते चतुर्थ्यङ्गारके नृप ॥ १४८.१२ ॥

सौवर्णं कारयेद्देवं यथाशक्ति सुरूपिणम् ।

स्थापयेत्ताम्रके पात्रे गुडपीठसमन्विते ॥ १४८.१३ ॥

गन्धपुष्पादिभिर्देवं पूजयेद्गुडसंस्थितम् ।

ईशान्यां स्थापयेद्देवं गुडतोयसमन्वितम् ॥ १४८.१४ ॥

कासारेण तथाग्नेय्यां स्थापयेत्करकं परम् ।

रक्ततन्दुलसंमिश्रं नैरृत्यां वायुगोचरे ॥ १४८.१५ ॥

स्थापयेन्मोदकैः सार्धं चतुर्थं करकं बुधः ।

सूत्रेण वेष्टितग्रीवं गन्धमाल्यैरलंकृतम् ॥ १४८.१६ ॥

शङ्खतूर्यनिनादेन जयशब्दादिमङ्गलैः ।

रक्ताम्बरधरं विप्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ १४८.१७ ॥

वेदिमध्यगतं वापि महदासनसंस्थितम् ।

सुरूपं सुभगं शान्तं सर्वभूतहिते रतम् ॥ १४८.१८ ॥

वेदविद्याव्रतस्नातं सर्वशास्त्रविशारदम् ।

पूजयित्वा यथान्यायं वाचयेत्पाण्डुनन्दन ॥ १४८.१९ ॥

रक्तां गां च ततो दद्याद्रक्तेनानडुहा सह ।

प्रीयतां भूमिजो देवः सर्वदैवतपूजितः ॥ १४८.२० ॥

विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य पत्नीपुत्रसमन्वितः ।

पितृमातृसुहृत्सार्द्धं क्षमाप्य च विसर्जयेत् ॥ १४८.२१ ॥

एवं कृतस्य तस्याथ तस्मिंस्तीर्थे विशेषतः ।

यत्पुण्यं फलमुद्दिष्टं तत्ते सर्वं वदाम्यहम् ॥ १४८.२२ ॥

सप्त जन्मानि राजेन्द्र सुरूपः सुभगो भवेत् ।

तीर्थस्यास्य प्रभावेन नात्र कार्या विचारणा ॥ १४८.२३ ॥

अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे मृतो नरः ।

अङ्गारकपुरं याति देवगन्धर्वपूजितः ॥ १४८.२४ ॥

उपभुज्य यथान्यायं दिव्यान्भोगाननुत्तमान् ।

इह मानुष्यलोके वै राजा भवति धार्मिकः ॥ १४८.२५ ॥

सुरूपः सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः ।

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वलोकनमस्कृतः ॥ १४८.२६ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १४९

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं तीर्थं लिङ्गेश्वरमिति श्रुतम् ।

दर्शनाद्देवदेवस्य यत्र पापं प्रणश्यति ॥ १४९.१ ॥

कृत्वा तु कदनं घोरं दानवानां युधिष्ठिर ।

वाराहं रूपमास्थाय नर्मदायां व्यवस्थितः ॥ १४९.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नानं कृत्वा देवं नमस्यति ।

स मुच्यते नृपश्रेष्ठ महापापैः पुराकृतैः ॥ १४९.३ ॥

द्वादश्यां कृष्णपक्षस्य शुक्ले च समुपोषितः ।

गन्धमाल्यैर्जगन्नाथं पूजयेत्पाण्डुनन्दन ॥ १४९.४ ॥

ब्राह्मणांश्च महाभाग दानसंमानभोजनैः ।

पूजयेत्परया भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४९.५ ॥

सत्रयाजिफलं जन्तुर्लभते द्वादशाब्दकैः ।

ब्राह्मणान्भोजयंस्तत्र तदेव लभते फलम् ॥ १४९.६ ॥

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् स्नात्वा तद्गतमानसः ।

जपेद्द्वादशनामानि देवस्य पुरतः स्थितः ॥ १४९.७ ॥

मासि मासि निराहारो द्वादश्यां कुरुनन्दन ।

केशवं पूजयेन्नित्यं मासि मार्गशिरे बुधः ॥ १४९.८ ॥

पौषे नारायणं देवं माघमासे तु माधवम् ।

गोविन्दं फाल्गुने मासि विष्णुं चैत्रे समर्चयेत् ॥ १४९.९ ॥

वैशाखे मधुहन्तारं ज्येष्ठे देवं त्रिविक्रमम् ।

वामनं तु तथाषाढे श्रावणे श्रीधरं स्मरेत् ॥ १४९.१० ॥

हृषीकेशं भाद्रपदे पद्मनाभं तथाश्विने ।

दामोदरं कार्त्तिके तु कीर्तयन्नावसीदति ॥ १४९.११ ॥

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् ।

तन्नश्यति न सन्देहो मासनामानुकीर्तनात् ॥ १४९.१२ ॥

स्वयं विनुद्धः सततमुन्मिषन्निमिषंस्तथा ।

शीघ्रं प्रपश्य भुञ्जानो मन्त्रहीनं समुद्गिरेत् ॥ १४९.१३ ॥

परमापद्गतस्यापि जन्तोरेषा प्रतिक्रिया ।

यन्मासाधिपतेर्विष्णोर्मासनामानुकीर्तनम् ॥ १४९.१४ ॥

ता निशास्ते च दिवसास्ते मासास्ते च वत्सराः ।

नराणां सफला येषु चिन्तितो भगवान्हरिः ॥ १४९.१५ ॥

परमापद्गतस्यापि यस्य देवो जनार्दनः ।

नावसर्पति हृत्पद्मात्स योगी नात्र संशयः ॥ १४९.१६ ॥

ते भाग्यहीना मनुजाः सुशोच्यास्ते भूमिभाराय कृतावताराः ।

अचेतनास्ते पशुभिः समाना ये भक्तिहीना भगवत्यनन्ते ॥ १४९.१७ ॥

ते पूर्णकार्याः पुरुषाः पृथिव्यां ते स्वाङ्गपाताद्भुवनं पुनन्ति ।

विचक्षणा विश्वविभूषणास्ते ये भक्तियुक्ता भगवत्यनन्ते ॥ १४९.१८ ॥

स एव सुकृती तेन लब्धं जन्मतरोः फलम् ।

चित्ते वचसि काये च यस्य देवो जनार्दनः ॥ १४९.१९ ॥

एतत्तीर्थवरं पुण्यं लिङ्गो यत्र जनार्दनः ।

वञ्चयित्वा रिपून्संख्ये क्रोधो भूत्वा सनातनः ॥ १४९.२० ॥

उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च यो ह्यष्टकानामयनद्वये च ।

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ॥ १४९.२१ ॥

घोणोन्मीलितमेरुरन्ध्रनिवहो दुःखाब्धिमज्जत्प्लवः प्रादुर्भूतरसातलोदरबृहत्पङ्कार्धमग्नक्षुरः ।

फूत्कारोत्करनुन्नवातविदलद्दिग्दन्तिनादश्रुतिन्यस्तस्तब्धवपुः श्रुतिर्भवतु वः क्रोडो हरिः शान्तये ॥ १४९.२२ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे लिङ्गवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १५०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् ।

दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम् ॥ १५०.१ ॥

कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः ।

ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः ॥ १५०.२ ॥

कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् ।

स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः ॥ १५०.३ ॥

तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् ।

अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे ॥ १५०.४ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद ।

न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन ॥ १५०.५ ॥

एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम ।

श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह ॥ १५०.६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः ।

तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः ॥ १५०.७ ॥

तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः ।

जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम् ॥ १५०.८ ॥

व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः ।

संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते ॥ १५०.९ ॥

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा ।

चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत् ॥ १५०.१० ॥

अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् ।

वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम् ॥ १५०.११ ॥

गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् ।

क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम् ॥ १५०.१२ ॥

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत ।

देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ ॥ १५०.१३ ॥

वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले ।

प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले ॥ १५०.१४ ॥

तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः ।

मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः ॥ १५०.१५ ॥

यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् ।

वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम् ॥ १५०.१६ ॥

देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः ।

सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे ॥ १५०.१७ ॥

एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् ।

अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ १५०.१८ ॥

एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः ।

भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम् ॥ १५०.१९ ॥

कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः ।

भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश ॥ १५०.२० ॥

कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः ।

ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ १५०.२१ ॥

सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् ।

जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात् ॥ १५०.२२ ॥

प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो ॥ १५०.२३ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः ।

जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः ॥ १५०.२४ ॥

अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् ।

स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः ॥ १५०.२५ ॥

ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः ।

उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान् ॥ १५०.२६ ॥

किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् ।

देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम् ॥ १५०.२७ ॥

देवा ऊचुः ।

कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे ।

त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि ॥ १५०.२८ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः ।

चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम् ॥ १५०.२९ ॥

आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः ।

प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम ॥ १५०.३० ॥

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च ।

अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः ॥ १५०.३१ ॥

नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः ।

विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम ॥ १५०.३२ ॥

गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत ।

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः ॥ १५०.३३ ॥

तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल ।

महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः ॥ १५०.३४ ॥

आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः ।

चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम ॥ १५०.३५ ॥

ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः ।

वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः ॥ १५०.३६ ॥

ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः ।

प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ १५०.३७ ॥

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।

अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव ॥ १५०.३८ ॥

तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः ।

जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः ॥ १५०.३९ ॥

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् ।

स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम् ॥ १५०.४० ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः ।

चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा ॥ १५०.४१ ॥

प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् ।

तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ १५०.४२ ॥

कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप ।

पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १५०.४३ ॥

सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् ।

पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः ॥ १५०.४४ ॥

अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् ।

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः ॥ १५०.४५ ॥

कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर ।

प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः ॥ १५०.४६ ॥

संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।

कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ॥ १५०.४७ ॥

तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः ।

क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप ॥ १५०.४८ ॥

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः ।

जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान् ॥ १५०.४९ ॥

सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः ।

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ १५०.५० ॥

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् ।

कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ १५०.५१ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कुसुमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

उत्तरे नर्मदाकूले तीर्थं परमशोभनम् ।

जयवाराहमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १५१.१ ॥

उद्धृता जगती येन सर्वदेवनमस्कृता ।

लोकानुग्रहबुद्ध्या च संस्थितो नर्मदातटे ॥ १५१.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षते मधुसूदनम् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो दशजन्मानुकीर्तनात् ॥ १५१.३ ॥

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ।

रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्किश्च ते दश ॥ १५१.४ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

मत्स्येन किं कृतं तात कूर्मेण मुनिसत्तम ।

वराहेण च किं कर्म नरसिंहेन किं कृतम् ॥ १५१.५ ॥

वामनेन च रामेण राघवेण च किं कृतम् ।

बुद्धरूपेण किं वापि कल्किना किं कृतं वद ॥ १५१.६ ॥

एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मपुत्रेण धीमता ।

उवाच मधुरां वाणीं तदा धर्मसुतं प्रति ॥ १५१.७ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

मीनो भूत्वा पुरा कल्पे प्रीत्यर्थं ब्रह्मणो विभुः ।

समर्पयत्समुद्धृत्य वन्दान्मग्नान्महार्णवे ॥ १५१.८ ॥

अमृतोत्पादने राजन्कूर्मो भूत्वा जगद्गुरुः ।

मन्दरं धारयामास तथा देवीं वसुंधराम् ॥ १५१.९ ॥

उज्जहार धरां मग्नां पातालतलवासिनीम् ।

वाराहं रूपमास्थाय देवदेवो जनार्दनः ॥ १५१.१० ॥

नरस्यार्द्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्द्धतनुं तथा ।

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विददार नखाङ्कुशैः ॥ १५१.११ ॥

जटी वामनरूपेण स्तूयमानो द्विजोत्तमैः ।

तद्दिव्यं रूपमास्थाय क्रमित्वा मेदिनीं क्रमैः ॥ १५१.१२ ॥

कृतवांश्च बलिं पश्चात्पातालतलवासिनम् ।

स्थापयित्वा सुरान् सर्वान् गतो विष्णुः स्वकं पुरम् ॥ १५१.१३ ॥

जमदग्निसुतो रामो भूत्वा शस्त्रभृतां वरः ।

क्षत्रियान् पृथिवीपालानवधीद्धैहयादिकान् ॥ १५१.१४ ॥

कश्यपाय महीं दत्त्वा सपर्वतवनाकराम् ।

तपस्तपति देवेशो महेन्द्रेऽद्यापि भारत ॥ १५१.१५ ॥

ततो दाशरथी रामो रावणं देवकण्टकम् ।

सगणं समरे हत्वा राज्यं दत्त्वा विभीषणे ॥ १५१.१६ ॥

पालयित्वा नयाद्भूमिं मखैः संतर्प्य देवताः ।

स्वर्गं गतो महातेजा रामो राजीवलोचनः ॥ १५१.१७ ॥

वसुदेवगृहे भूयः संकर्षणसहायवान् ।

अवतीर्णो जगन्नाथो वासुदेवो युधिष्ठिर ॥ १५१.१८ ॥

सोऽवधीत्तव सामर्थ्याद्वधार्थं दुष्टभूभृताम् ।

चाणूरकंसकेशीनां जरासंधस्य भारत ॥ १५१.१९ ॥

तेन त्वं सुसहायेन हत्वा शत्रून्नरेश्वर ।

भोक्ष्यसे पृथिवीं सर्वां भ्रातृभिः सह संभृताम् ॥ १५१.२० ॥

तथा बुद्धत्वमपरं नवमं प्राप्स्यतेऽच्युतः ।

शान्तिमान्देवदेवेशो मधुहन्ता मधुप्रियः ॥ १५१.२१ ॥

तेन बुद्धस्वरूपेण देवेन परमेष्ठिना ।

भविष्यति जगत्सर्वं मोहितं सचराचरम् ॥ १५१.२२ ॥

न श्रोष्यन्ति पितुः पुत्रास्तदाप्रभृति भारत ।

न गुरोर्बान्धवाः शिष्या भविष्यत्यधरोत्तरम् ॥ १५१.२३ ॥

जितो धर्मो ह्यधर्मेण चासत्येन ऋतं जितम् ।

जिताश्चौरैश्च राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः ॥ १५१.२४ ॥

सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरौ पूजा प्रणश्यति ।

सीदन्ति मानवा धर्माः कलौ प्राप्ते युधिष्ठिर ॥ १५१.२५ ॥

द्वादशे दशमे वर्षे नारी गर्भवती भवेत् ।

कन्यास्तत्र प्रसूयन्ते ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः ॥ १५१.२६ ॥

भविष्यति ततः कल्किर्दशमे जन्मनि प्रभुः ॥ १५१.२७ ॥

एतत्ते कथितं राजन्देवस्य परमेष्ठिनः ।

कारणं दश जन्मनां सर्वपापक्षयंकरम् ॥ १५१.२८ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्वेतवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १५२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

ततो गच्छेद्धरापाल भार्गलेश्वरमुत्तमम् ।

शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतमात्राघनाशनम् ॥ १५२.१ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १५२.२ ॥

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति ।

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् ॥ १५२.३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भार्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १५३

मार्कण्डेय उवाच -

तस्यैवानन्तरं चान्यद्रवितीर्थमनुत्तमम् ।

यस्य संदर्शनादेव मुच्यन्ते पातकैर्नराः ॥ १५३.१ ॥

रवितीर्थे तु यः स्नात्वा नरः पश्यति भास्करम् ।

तस्य यत्फलमुद्दिष्टं स्वयं देवेन तच्छृणु ॥ १५३.२ ॥

नान्धो न मूको बधिरः कुले भवति कश्चन ।

कुरूपः कुनखी वापि तस्य जन्मानि षोडश ॥ १५३.३ ॥

दद्रुचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका ।

नश्यन्ति देवभक्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥ १५३.४ ॥

चरितं तस्य देवस्य पुराणे यच्छ्रुतं मया ।

न तत्कथयितुं शक्यं संक्षेपेण नृपोत्तम ॥ १५३.५ ॥

तत्र तीर्थे तु यद्दानं रविमुद्दिश्य दीयते ।

विधिना पात्रविप्राय तस्यान्तो नास्ति कर्हिचित् ॥ १५३.६ ॥

अयने विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।

रवितीर्थे प्रदत्तानां दानानां फलमुत्तमम् ॥ १५३.७ ॥

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि भारत ।

अपामिव समुद्रस्य तेषामन्तो न लभ्यते ॥ १५३.८ ॥

येन येन यदा दत्तं येन येन यदा हुतम् ।

तस्य तस्य तदा काले सविता प्रतिदायकः ॥ १५३.९ ॥

सप्त जन्मानि तान्येव ददात्यर्कः पुनः पुनः ।

शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये ॥ १५३.१० ॥

संक्रान्तौ शतसाहस्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम् ॥ १५३.११ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

रवितीर्थं कथं तात पुण्यात्पुण्यतरं स्मृतम् ।

विस्तरेण ममाख्याहि श्रवणौ मम लम्पटौ ॥ १५३.१२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

शृणुष्वावहितो भूत्वा ह्यादित्येश्वरमुत्तमम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ १५३.१३ ॥

पुरा कृतयुगस्यादौ जाबालिर्ब्राह्मणोऽभवत् ।

वसिष्ठान्वयसम्भूतो वेदशास्त्रार्थपारगः ॥ १५३.१४ ॥

पतिव्रता साधुशीला तस्य भार्या मनस्विनी ।

ऋतुकाले तु सा गत्वा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १५३.१५ ॥

वर्तते ऋतुकालो मे भर्तारं त्वामुपस्थिता ।

भज मां प्रीतिसंयुक्तः पुत्रकामां तु कामिनीम् ॥ १५३.१६ ॥

एवमुक्तो द्विजः प्राह प्रियेऽद्याहं व्रतान्वितः ।

गच्छेदानीं वरारोहे दास्य ऋत्वन्तरे पुनः ॥ १५३.१७ ॥

पुनर्द्वितीये सम्प्राप्ते ऋतुकालेऽप्युपस्थिता ।

पुनः सा छन्दिता तेन व्रतस्थोऽद्येति भारत ॥ १५३.१८ ॥

इत्थं वा बहुशस्तेन छन्दिता च पुनः पुनः ।

निराशा चाभवत्तत्र भर्तारं प्रति भामिनी ॥ १५३.१९ ॥

दुःखेन महताविष्टा विधायानशनं मृता ।

तेन भ्रूणहतेनैव पापेन सहसा द्विजः ॥ १५३.२० ॥

शीर्णघ्राणाङ्घ्रिरभवत्तपः सर्वं ननाश च ।

दृष्ट्वात्मानं स कुष्ठेन व्याप्तं ब्राह्मणसत्तमः ॥ १५३.२१ ॥

विषादं परमं गत्वा नर्मदातटमाश्रितः ।

अपृच्छद्भास्करं तीर्थं द्विजेभ्यो द्विजसत्तमः ॥ १५३.२२ ॥

आरोग्यं भास्करादिच्छेदिति संचिन्त्य चेतसि ।

कुतस्तद्भास्करं तीर्थं भो द्विजाः कथ्यतां मम ॥ १५३.२३ ॥

तपस्तप्याम्यहं गत्वा तस्मिंस्तीर्थे सुभावितः ॥ १५३.२४ ॥

द्विजा ऊचुः ।

रेवाया उत्तरे कूले आदित्येश्वरनामतः ।

विद्यते भास्करं तीर्थं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ १५३.२५ ॥

तत्र याह्यविचारेण गन्तुं चेच्छक्यते त्वया ।

एवमुक्तो द्विजैर्विप्रो गन्तुं तत्र प्रचक्रमे ॥ १५३.२६ ॥

व्याधिना परिभूतस्तु घोरेण प्राणहारिणा ।

यदा गन्तुं न शक्नोति तदा तेन विचिन्तितम् ॥ १५३.२७ ॥

सामर्थ्यं ब्राह्मणानां हि विद्यते भुवनत्रये ।

लिङ्गपातः कृतो विप्रैर्देवदेवस्य शूलिनः ॥ १५३.२८ ॥

समुद्रः शोषितो विप्रैर्विन्ध्यश्चापि निवारितः ।

अहमप्यत्र संस्थस्तु ह्यानयिष्यामि भास्करम् ॥ १५३.२९ ॥

तपोबलेन महता ह्यादित्येश्वरसंज्ञितम् ।

इति निश्चित्य मनसा ह्युग्रे तपसि संस्थितः ॥ १५३.३० ॥

वायुभक्षो निराहारो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः ।

शिशिरे तोयमध्यस्थो वर्षास्वप्रावृताकृतिः ॥ १५३.३१ ॥

साग्रे वर्षशते पूर्णे रविस्तुष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ १५३.३२ ॥

सूर्य उवाच -

वरं वरय भद्रं ते किं ते मनसि वाञ्छितम् ।

अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि मां त्वं चिरं कृथाः ॥ १५३.३३ ॥

किमसाध्यं हि ते विप्र इदानीं तपसि स्थितः ॥ १५३.३४ ॥

जाबालिरुवाच -

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।

मम प्रतिज्ञा देवेश ह्यादित्येश्वरदर्शने ॥ १५३.३५ ॥

कृता तां पारितुं देव न शक्तो व्याधिना वृतः ।

शुक्लतीर्थेऽत्र तिष्ठ त्वमादित्येश्वरमूर्तिधृक् ॥ १५३.३६ ॥

एवमुक्ते तु देवेशो बहुरूपो दिवाकरः ।

उत्तरे नर्मदाकूले क्षणादेव व्यदृश्यत ॥ १५३.३७ ॥

तदाप्रभृति भूपाल तद्धि तीर्थं प्रचक्षते ।

सर्वपापहरं प्रोक्तं सर्वदुःखविनाशनम् ॥ १५३.३८ ॥

यस्तु संवत्सरं पूर्णं नित्यमादित्यवासरे ।

स्नात्वा प्रदक्षिणाः सप्त दत्त्वा पश्यति भास्करम् ॥ १५३.३९ ॥

यत्फलं लभते तेन तच्छृणुष्व मयोदितम् ।

प्रसुप्तं मण्डलानीह दद्रुकुष्ठविचर्चिकाः ॥ १५३.४० ॥

नश्यन्ति सत्वरं राजंस्तूलराशिरिवानले ।

धनपुत्रकलत्राणां पूरयेद्वत्सरत्रयात् ॥ १५३.४१ ॥

यस्तु श्राद्धप्रदस्तत्र पित्ःनुद्दिश्य संक्रमे ।

तृप्यन्ति पितरस्तस्य पितृदेवो हि भास्करः ॥ १५३.४२ ॥

इति ते कथितं सर्वमादित्येश्वरमुत्तमम् ।

सर्वपापहरं दिव्यं सर्वरोगविनाशनम् ॥ १५३.४३ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

अध्याय १५४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कलकलेश्वरम् ।

विख्यातं सर्वलोकेषु स्वयं देवेन निर्मितम् ॥ १५४.१ ॥

अन्धकं समरे हत्वा देवदेवो महेश्वरः ।

सहितो देवगन्धर्वैः किन्नरैश्च महोरगैः ॥ १५४.२ ॥

शङ्खतूर्यनिनादैश्च मृदङ्गपणवादिभिः ।

वीणावेणुरवैश्चान्यैः स्तुतिभिः पुष्कलादिभिः ॥ १५४.३ ॥

गायन्ति सामानि यजूंषि चान्ये छन्दांसि चान्ये ऋचमुद्गिरन्ति ।

स्तोत्रैरनेकैरपरे गृणन्ति महेश्वरं तत्र महानुभावाः ॥ १५४.४ ॥

प्रमथानां निनादेन कल्कलेन च बन्दिनाम् ।

यस्मात्प्रतिष्ठितं लिङ्गं तस्माज्जातं तदाख्यया ॥ १५४.५ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षेत्कलकलेश्वरम् ।

वाजपेयात्परं पुण्यं स लभेन्मानवो भुवि ॥ १५४.६ ॥

तेन पुण्येन पूतात्मा प्राणत्यागाद्दिवं व्रजेत् ।

आरूढः परमं यानं गीयमानोऽप्सरोगणैः ॥ १५४.७ ॥

उपभुज्य महाभोगान्कालेन महता ततः ।

मर्त्यलोके महात्मासौ जायते विमले कुले ॥ १५४.८ ॥

ब्राह्मणः सुभगो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ।

व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ १५४.९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कलकलेश्वरतीर्थफलमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् ।

उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर ॥ १५५.१ ॥

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् ।

पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १५५.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।

भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः ॥ १५५.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर ।

यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते ॥ १५५.४ ॥

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।

यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति ॥ १५५.५ ॥

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप ।

शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया ॥ १५५.६ ॥

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च ।

कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत ।

कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम् ॥ १५५.७ ॥

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् ।

तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् ।

वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः ॥ १५५.८ ॥

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः ।

प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप ॥ १५५.९ ॥

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १५५.१० ॥

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥ १५५.११ ॥

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् ।

निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ १५५.१२ ॥

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम ।

शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर ॥ १५५.१३ ॥

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः ।

शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम् ॥ १५५.१४ ॥

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ।

प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप ॥ १५५.१५ ॥

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी ।

शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते ॥ १५५.१६ ॥

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् ।

दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः ॥ १५५.१७ ॥

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप ।

मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः ॥ १५५.१८ ॥

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् ।

बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः ॥ १५५.१९ ॥

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् ।

योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम् ॥ १५५.२० ॥

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥ १५५.२१ ॥

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः ।

चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः ॥ १५५.२२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः ।

शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन ॥ १५५.२३ ॥

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले ।

तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ १५५.२४ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च ।

चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम् ॥ १५५.२५ ॥

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः ।

वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः ॥ १५५.२६ ॥

युधिष्ठिर उवाच -

कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा ।

पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना ॥ १५५.२७ ॥

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः ।

एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम ॥ १५५.२८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -

आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ ।

प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम् ॥ १५५.२९ ॥

वायसावूचतुः ।

सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ ।

मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ॥ १५५.३० ॥

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद ।

निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम् ॥ १५५.३१ ॥

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् ।

मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा ॥ १५५.३२ ॥

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः ।

नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित् ॥ १५५.३३ ॥

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ ।

प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः ॥ १५५.३४ ॥

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ ।

शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥ १५५.३५ ॥

राजोवाच -

तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः ।

यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान् ॥ १५५.३६ ॥

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ ।

मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम् ॥ १५५.३७ ॥

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः ।

द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना ॥ १५५.३८ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् ।

क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ ।

धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ ॥ १५५.३९ ॥

यम उवाच -

कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ ।

वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया ॥ १५५.४० ॥

काकावूचतुः ।

इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः ।

द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः ॥ १५५.४१ ॥

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः ।

चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत् ॥ १५५.४२ ॥

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे ।

विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम ॥ १५५.४३ ॥

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह ।

अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः ॥ १५५.४४ ॥

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः ।

निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः ॥ १५५.४५ ॥

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः ।

शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा ॥ १५५.४६ ॥

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले ।

अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ ॥ १५५.४७ ॥

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ।

निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया ॥ १५५.४८ ॥

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले ।

शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित् ॥ १५५.४९ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् ।

आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत् ॥ १५५.५० ॥

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् ।

कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ ॥ १५५.५१ ॥

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् ।

पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम् ॥ १५५.५२ ॥

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् ।

अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम् ॥ १५५.५३ ॥

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् ।

उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम् ॥ १५५.५४ ॥

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् ।

सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम् ॥ १५५.५५ ॥

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् ।

शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम् ॥ १५५.५६ ॥

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् ।

गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया ॥ १५५.५७ ॥

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः ।

प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः ॥ १५५.५८ ॥

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः ।

महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान् ॥ १५५.५९ ॥

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः ।

तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः ॥ १५५.६० ॥

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ ।

पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ ॥ १५५.६१ ॥

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् ।

ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना ॥ १५५.६२ ॥

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् ।

उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान् ॥ १५५.६३ ॥

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् ।

ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः ॥ १५५.६४ ॥

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव ।

अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः ॥ १५५.६५ ॥

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे ।

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम् ॥ १५५.६६ ॥

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा ।

अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले ॥ १५५.६७ ॥

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।

तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः ॥ १५५.६८ ॥

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् ।

त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम ॥ १५५.६९ ॥

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि ।

नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च ॥ १५५.७० ॥

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः ।

तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा ॥ १५५.७१ ॥

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः ।

नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ ॥ १५५.७२ ॥

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी ।

शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम् ॥ १५५.७३ ॥

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते ।

असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला ॥ १५५.७४ ॥

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा ।

इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः ॥ १५५.७५ ॥

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः ।

वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः ॥ १५५.७६ ॥

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः ।

पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः ॥ १५५.७७ ॥

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे ।

तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः ॥ १५५.७८ ॥

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते ।

देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम् ॥ १५५.७९ ॥

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये ।

ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः ॥ १५५.८० ॥

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः ।

मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः ॥ १५५.८१ ॥

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् ।

तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम् ॥ १५५.८२ ॥

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः ।

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह ॥ १५५.८३ ॥

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके ।

तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः ॥ १५५.८४ ॥

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् ।

बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम् ॥ १५५.८५ ॥

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने ।

तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः ॥ १५५.८६ ॥

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः ।

ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः ॥ १५५.८७ ॥

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः ।

तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः ॥ १५५.८८ ॥

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते ।

मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये ॥ १५५.८९ ॥

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः ।

शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः ॥ १५५.९० ॥

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः ।

पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते ॥ १५५.९१ ॥

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः ।

ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः ॥ १५५.९२ ॥

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः ।

स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः ॥ १५५.९३ ॥

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः ।

पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम् ॥ १५५.९४ ॥

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः ।

अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः ॥ १५५.९५ ॥

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् ।

तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः ॥ १५५.९६ ॥

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः ।

पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च ॥ १५५.९७ ॥

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् ।

पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः ॥ १५५.९८ ॥

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ ।

या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी ॥ १५५.९९ ॥

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् ।

असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः ॥ १५५.१०० ॥

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः ।

गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि ॥ १५५.१०१ ॥

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् ।

ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम् ॥ १५५.१०२ ॥

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये ।

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च ॥ १५५.१०३ ॥

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः ।

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः ॥ १५५.१०४ ॥

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति ।

एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात् ॥ १५५.१०५ ॥

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् ।

तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे ॥ १५५.१०६ ॥

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया ।

रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः ॥ १५५.१०७ ॥

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः ।

गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः ॥ १५५.१०८ ॥

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् ।

अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः ॥ १५५.१०९ ॥

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने ।

अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् ॥ १५५.११० ॥

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम ।

एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम् ॥ १५५.१११ ॥

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् ।

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः ॥ १५५.११२ ॥

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः ।

ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत ॥ १५५.११३ ॥

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् ।

तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम् ॥ १५५.११४ ॥

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् ।

आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः ॥ १५५.११५ ॥

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् ।

नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम् ॥ १५५.११६ ॥

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः ।

आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम् ॥ १५५.११७ ॥

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् ।

प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे ॥ १५५.११८ ॥

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः ।

तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ १५५.११९ ॥

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे चाणक्यसिद्धिप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥