6. Skanda Purāṇa (part 6 of 9)

सूत उवाच।

ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम्।

ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः॥६.३.१॥

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः।

वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्॥६.३.२॥

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना।

अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः॥६.३.३॥

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम्।

परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्॥६.३.४॥

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम्।

अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः॥६.३.५॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः।

परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः॥६.३.६॥

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि।

तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः॥६.३.७॥

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः।

बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्॥६.३.८॥

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः।

कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः॥६.३.९॥

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः।

चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः॥६.३.१०॥

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः।

सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः।

काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः॥६.३.११॥

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः।

किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति॥६.३.१२॥

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम्।

तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः॥६.३.१३॥

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम्।

भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे॥६.३.१४॥

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम्।

तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया॥६.३.१५॥

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान्।

वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्॥६.३.१६॥

ये मया निर्जिताः सर्वे रिपवः संगरे पुरा॥१५॥

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः॥६.३.१७॥

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः।

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः॥६.३.१८॥

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः।

कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्॥६.३.१९॥

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः।

मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति॥६.३.२०॥

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः।

कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना॥६.३.२१॥

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः।

मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः॥६.३.२२॥

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक्।

कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः॥६.३.२३॥

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत्।

भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्॥६.३.२४॥

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः।

जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः॥६.३.२५॥

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम्।

द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्॥६.३.२६॥

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम्।

दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः॥६.३.२७॥

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत्।

बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः॥६.३.२८॥

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल।

त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः॥६.३.२९॥

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम्।

शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च॥६.३.३०॥

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम्।

अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्॥६.३.३१॥

त्रिशंकुरुवाच।

भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल।

तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्॥६.३.३२॥

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः।

नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्॥६.३.३३॥

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम्।

मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्॥६.३.३४॥

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः।

जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः॥६.३.३५॥

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम्।

राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः॥६.३.३६॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिशंकूपाख्याने हरिश्चन्द्रराज्योपलंभोनाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥

सूत उवाच।

त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम्।

मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्॥६.४.१॥

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये।

यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्॥६.४.२॥

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम्।

सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः॥६.४.३॥

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः।

यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः॥६.४.४॥

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा।

सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्॥६.४.५॥

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः।

आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः॥६.४.६॥

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः।

प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः॥६.४.७॥

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम्।

आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्॥६.४.८॥

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम्।

विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः॥६.४.९॥

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः।

मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः॥६.४.१०॥

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम्।

स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्॥६.४.११॥

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम्।

चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्॥६.४.१२॥

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम्।

अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्॥६.४.१३॥

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः।

यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः॥६.४.१४॥

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम्।

चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः॥६.४.१५॥

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः।

धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्॥६.४.१६॥

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे।

वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे॥६.४.१७॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव।

दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्॥६.४.१८॥

त्रिशंकुरुवाच।

त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः।

शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः॥६.४.१९॥

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः।

विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा॥६.४.२०॥

विश्वामित्र उवाच।

वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः।

तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः॥६.४.२१॥

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम।

प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः॥६.४.२२॥

त्रिशंकुरुवाच।

अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति।

मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्॥६.४.२३॥

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते।

अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप॥६.४.२४॥

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति।

स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः॥६.४.२५॥

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः।

एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर॥६.४.२६॥

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान्।

प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्॥६.४.२७॥

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम।

नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः॥६.४.२८॥

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः(?)।

आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर॥६.४.२९॥

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने।

तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना॥६.४.३०॥

सूत उवाच।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः।

वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः॥६.४.३१॥

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव।

गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्॥६.४.३२॥

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः।

मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः॥६.४.३३॥

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह।

कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः॥६.४.३४॥

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः।

नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति॥६.४.३५॥

सूत उवाच।

एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः।

त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्॥६.४.३६॥

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले।

पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये॥६.४.३७॥

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे।

चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे॥६.४.३८॥

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे।

अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च॥६.४.३९॥

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना।

अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले॥६.४.४०॥

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः।

एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्॥६.४.४१॥

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति।

तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्॥६.४.४२॥

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः।

तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः॥६.४.४३॥

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्।

प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर॥६.४.४४॥

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः।

एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने॥६.४.४५॥

विश्वामित्र उवाच।

एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः।

वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः॥६.४.४६॥

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम्।

प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि॥६.४.४७॥

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च।

नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्॥६.४.४८॥

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः।

द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्॥६.४.४९॥

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः।

प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्॥६.४.५०॥

श्रीमार्कंडेय उवाच।

यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम।

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज॥६.४.५१॥

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्।

अस्ति नैर्ऋतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके॥६.४.५२॥

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः।

यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्॥६.४.५३॥

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम।

उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्॥६.४.५४॥

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः।

करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः॥६.४.५५॥

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्।

भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः॥६.४.५६॥

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम्।

ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः॥६.४.५७॥

सूत उवाच।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः।

त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः॥६.४.५८॥

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम्।

त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा॥६.४.५९॥

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात्।

चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः॥६.४.६०॥

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम्।

दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्॥६.४.६१॥

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः।

तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता॥६.४.६२॥

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता।

त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्॥६.४.६३॥

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे।

तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान्।

आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम॥६.४.६४॥

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः।

पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः॥६.४.६५॥

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह।

मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्॥६.४.६६॥

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह।

सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः॥६.४.६७॥

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम्।

सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः॥६.४.६८॥

ब्रह्मोवाच।

न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते।

मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्॥६.४.६९॥

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे।

वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै॥६.४.७०॥

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज।

ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्॥६.४.७१॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिशंकूपाख्याने विश्वामित्रकृतत्रिशंकुयाजनोपक्रमवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥४॥

सूत उवाच।

तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः।

पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्॥६.५.१॥

याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता।

यज्ञेनात्रा(?) नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह॥६.५.२॥

एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम्।

चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः॥६.५.३॥

ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान्।

यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे॥६.५.४॥

बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि।

तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च॥६.५.५॥

आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः।

उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः॥६.५.६॥

प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः।

पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः॥६.५.७॥

नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम्।

तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः॥६.५.८॥

वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान्।

कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा॥६.५.९॥

ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः।

दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः॥६.५.१०॥

एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते।

आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः॥६.५.११॥

तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः।

दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः॥६.५.१२॥

दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि।

भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति॥६.५.१३॥

इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान्।

यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन॥६.५.१४॥

तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः।

सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः॥६.५.१५॥

दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः।

तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः॥६.५.१६॥

समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः।

वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे॥६.५.१७॥

आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः।

केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः॥६.५.१८॥

एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः।

व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्॥६.५.१९॥

ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम्।

ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः॥६.५.२०॥

विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान्।

संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः॥६.५.२१॥

ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम्।

स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्॥६.५.२२॥

त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम्।

परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः॥६.५.२३॥

तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने।

त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्॥६.५.२४॥

परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम्।

अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.२५॥

उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने।

अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.२६॥

तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम्।

यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि॥६.५.२७॥

सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः।

न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्॥६.५.२८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिशंकूपाख्याने विश्वामित्रेण त्रिशंकोः सशरीरस्वर्गारोहणाय द्वादशवार्षिकयज्ञकरणंनाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥

सूत उवाच।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रिशंकोर्मुनिपुंगवः।

विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किंचिल्लज्जासमन्वितः॥६.६.१॥

मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि।

अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम्॥६.६.२॥

तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम।

तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम्॥६.६.३॥

एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम्।

उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः॥६.६.४॥

यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात्।

तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः॥६.६.५॥

ततस्तं स समालोक्य शंकरं शशिशेखरम्।

प्रणम्य विधिवद्भक्त्या स्तुतिं चक्रे महामुनिः॥६.६.६॥

विश्वामित्र उवाच।

जय देव जयाचिंत्य जय पार्वतिवल्लभ।

जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो॥६.६.७॥

जयाचिंत्य जयामेय जयानंत जयाच्युत।

जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर॥६.६.८॥

जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय।

जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन॥६.६.९॥

त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः।

चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर॥६.६.१०॥

यथा तिलस्थितं तैलं यथा दधिगतं घृतम्।

तथैवाधिष्ठितं कृत्स्नं त्वया गुप्तेन वै जगत्॥६.६.११॥

त्वं ब्रह्मा त्वं हृषीकेशस्त्वं शक्रस्त्वं हुताशनः।

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्दुस्त्वं दिवाकरः॥६.६.१२॥

अथवा बहुनोक्तेन किं स्तवेन तव प्रभो।

समासादेव वक्ष्यामि विभूतिं श्रुतिनोदिताम्॥६.६.१३॥

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्थावरं जंगमं विभो।

तत्सर्वं भवता व्याप्तं काष्ठं हव्यभुजा यथा॥६.६.१४॥

श्रीभगवानुवाच।

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सन्मुने।

यत्ते हृदि स्थितं नित्यं सर्वं दास्याम्यसंशयम्॥६.६.१५॥

विश्वामित्र उवाच।

यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम।

तन्मे स्यात्सृष्टिमाहात्म्यं त्वत्प्रसादान्महेश्वर॥६.६.१६॥

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा भगवान्वृषभध्वजः।

सर्वैर्गणैः समायुक्तस्ततश्चादर्शनं गतः॥६.६.१७॥

विश्वामित्रोऽपि तत्रैव स्थितो ध्यानपरायणः।

चक्रे चतुर्विधां सृष्टिं स्पर्द्धया हंसगामिनः॥६.६.१८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिशंकूपाख्याने विश्वामित्रवरलब्धिर्नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं ध्यायमानेन जलमाविश्य काम्यया ॥

सृष्टं संध्याद्वयं तच्च दृश्यतेऽद्यापि वै द्विजाः ॥ १ ॥

ततो देवगणाः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना ॥

वैमानिकाश्च ये केचिन्नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥ २ ॥

मनुष्योरगरक्षांसि वीरुधो वृक्षसंयुताः ॥

सप्तर्षयो ध्रुवाद्याश्च ये चान्ये गगनेचराः ॥ ३ ॥

एवं हि भगवान्सृष्ट्वा विश्वामित्रः स मन्युमान् ॥

स्वकीयेष्वथ कृत्येषु योजयामास तांस्ततः ॥ ४ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु द्वौ सूर्यो युगपद्दिवि ॥

उदितौ रात्रिनाथौ च जाताश्च द्विगुणा ग्रहाः ॥

द्विगुणानि च भान्येव सह सप्तर्षिभिर्द्विजाः ॥ ५ ॥

एवं वियति ते सर्वे स्पर्द्धमानाः परस्परम् ॥

दृश्यंते द्विगुणीभूता जनविभ्रमकारकाः ॥ ६ ॥

एतस्मिन्नन्तरे शक्रः सह सर्वेर्दिवालयैः ॥

जगाम तत्र यत्रास्ते भगवान्कमलासनः ॥ ७

प्रोवाचाथ प्रणम्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

स्तुतिं कृत्वा सुरैः सार्धं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः ॥ ८ ॥

सृष्टिः कृता सुरश्रेष्ठ विश्वामित्रेण सांप्रतम् ॥

मनुष्ययक्षसर्पाणां देवगंधर्वरक्षसाम् ॥ ९ ॥

तस्माद्वारय तं गत्वा स्वयमेव पितामह ॥

यावन्न व्याप्यते सर्वं तत्सष्ट्येदं चराचरम् ॥ १०

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तेनैव सहितो विधिः ॥

गत्वोवाच जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् ॥ ११ ॥

निवृत्तिं कुरु विप्रर्षे सांप्रतं वचनान्मम ॥

सृष्टैर्यावन्न नश्यंति सर्वे देवाः सवासवाः ॥ १२ ॥ ॥

विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अनेनैव शरीरेण त्रिशंकुर्नृपसत्तमः॥

यदि गच्छति ते लोके तत्सृष्टिं न करोम्यहम् ॥ १३ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

एष गच्छतु भूपालो मया सह त्रिविष्टपम् ॥

अनेनैव शरीरेण त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर ॥ १४

विरामं कुरु सृष्टेस्त्वं नैतदन्यः करिष्यति ॥

न कृतं केनचिल्लोके तत्कर्म भवता कृतम्॥ १५ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

यन्मया कोपयुक्तेन कृतेयं सृष्टिरब्जज ॥

तत्क्षतव्यं त्वया देव सर्वलोकपितामह ॥।६॥

तथाऽक्षयास्तु मे देव सृष्टिस्तव प्रसादतः ॥

या कृता न करिष्यामि भूयो ऽन्यां पद्मसंभव ॥ १७ ॥

॥ व्रह्मोवाच ॥ ॥

भविष्यति ध्रुवा विप्र सृष्टिर्या भवता कृता ॥

परं सर्वेषु कृत्येषु यज्ञार्हा न भविष्यति ॥ १८ ॥ ???

एवमुक्त्वा समादाय त्रिशंकुं प्रपितामहः ॥

ब्रह्मलोकं गतो हृष्टो मुनिस्तत्रैव संस्थितः ॥ १९ ॥

इति स्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिशंकूपाख्याने त्रिशंकुस्वर्गप्राप्तिवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ॥९॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे ॥

सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात् ॥ ६.८.१ ॥

तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये ॥

ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ २ ॥

अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः ॥

ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः ॥ ३ ॥

यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा ॥

स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत् ॥ ४ ॥

कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥

तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्॥ ५ ॥

स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः ॥ ६ ॥

घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम्॥

तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ॥ ७ ॥

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्॥ ८ ॥

तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः॥

तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम् ॥ ९ ॥

तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः ॥

तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि ॥ ६.८.१० ॥

एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः ॥

गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम् ॥ ११ ॥

अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः ॥

न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः ॥ १२ ॥

न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते ॥

केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः ॥ १३ ॥

ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः ॥ १४ ॥

ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः ॥

ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान् ॥ १५ ॥

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः ॥

कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्॥१६॥

हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः ॥

ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः ॥ १७ ॥

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति ॥

तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्॥ १८ ॥

ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः ॥

तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः ॥ १९ ॥

एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये ॥

जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः ॥ ६.८.२० ॥

ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत ॥

तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः ॥ २१ ॥

अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् ॥

मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले॥२२॥

तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया॥

पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्॥२३॥

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले ॥

गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः ॥ २४ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः ॥

ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत ॥ २५ ॥

ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः ॥

प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम् ॥ २६ ॥

अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात्॥

तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम् ॥ २७ ॥

स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः ॥

हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम् ॥ २८ ॥

यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः ॥

पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह ॥ २९ ॥

यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् ॥

तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम् ॥ ६.८.३० ॥

ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् ॥

प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः ॥ ३१ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥॥ ॥ ॥

ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥

कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय ॥ ३२ ॥

रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः ॥

मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः ॥ ३३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता ॥

विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता ॥ ३४ ॥

अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना ॥

ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता ॥। ॥ ३५ ॥

ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् ॥

बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता ॥ ३६ ॥

नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा ॥

यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च ॥ ३७ ॥

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः ॥

उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम् ॥ ३८ ॥

सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः ॥

शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक् ॥ ३९ ॥

वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः ॥

तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम् ॥ ६.८.४० ॥

॥ भगवानुवाच ॥ ॥

भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः ॥

अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः ॥ ४१ ॥

यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः ॥

ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः ॥

अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः ॥ ४२ ॥

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः ॥ ॥ ४३ ॥

ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् ॥

द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ ४४ ॥

तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने ॥।

प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४५ ॥

अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥

पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः ॥ ४६॥

ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् ॥

समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः ॥ ४७ ॥

स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥

वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः ॥ ४८ ॥

ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः ॥

जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्॥ ४९ ॥

ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् ॥

सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान् ॥ ६.८.५० ॥

अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान्॥

एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः ॥ ५१ ॥

हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः ॥

ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्॥ ५२ ॥

वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम् ॥ ५३ ॥

यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् ॥

देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः ॥ ५४ ॥

एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः ॥

न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया ॥ ५५ ॥

ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः ॥

विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ ५६ ॥

॥ वृत्र उवाच ॥ ॥

ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह ॥

कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम् ॥ ५७ ॥

येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् ॥

तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम् ॥ ५८ ॥

॥ शुक्र उवाच ॥ ॥

न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम ॥

तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि ॥ ५९ ॥

॥ वृत्र उवाच ॥ ॥

यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम ॥

तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम ॥ ६.८.६० ॥

कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह ॥

न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते ॥ ६१ ॥

॥ शुक्र उवाच ॥ ॥

तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम ॥

यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्॥ ६२ ॥

तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि ॥

सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्॥ ६३ ॥

योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः ॥

ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः ॥ ६४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् ॥

तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम् ॥ ६५ ॥

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान्॥

महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान् ॥ ६६ ॥

वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः ॥ ६७ ॥

एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च ॥

तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः ॥ ६८ ॥

चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् ॥

वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः ॥ ६९ ॥

अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा ॥

वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः । ६.८.७० ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् ॥

तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन ॥ ७१ ॥

अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना ॥

तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय ॥ ७२ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति ॥

गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे ॥ ७३ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप ॥

मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति ॥ ७४ ॥

॥ इंद्र उवाच ॥ ॥

न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर ॥

यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति ॥ ७५ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः ॥

द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः ॥ ७६ ॥

तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति ॥

नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि ॥ ७७ ।

ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् ॥

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः ॥ ७९ ।

अथ देवान्समा लोक्य संप्राप्तान्निजमंदिरे ॥

दधीचिः संप्रहृष्टात्मा सत्वरः संमुखं ययौ ॥ ७९ ॥

स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः ॥

अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम् ॥ ६.८.८० ॥

ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः ॥

स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ ८१ ॥ ॥

॥ दधीचिरुवाच ॥ ॥

किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् ॥

धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन ॥ ८२ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम ॥

स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः । ८३ ॥

सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः॥

शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः ॥ ८४ ॥

त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः ॥

स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम् ॥ ८५ ॥

कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् ॥

अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः ॥ ८६ ॥

॥ सूत उवाच ॥

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः ॥

अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम् ॥ ८७ ॥

ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः ॥

ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम् ॥ ८८ ॥

अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ ॥

भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे ॥ ८९ ॥

तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः ॥

वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः ॥ ६.८.९० ॥

सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत ॥

वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत् ॥ ९१ ॥

शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् ॥

पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः ॥ ॥ ९२ ॥

न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् ॥

केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम् ॥ ९३ ॥

एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः ।

सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम् ॥ ९४ ॥

न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते ।

अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः॥ ९५ ॥

वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे ॥

तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम् ॥ ९६ ॥

गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश ॥ ९७ ॥

अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् ॥

समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया ॥ ९८ ॥

शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः ।

तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ ॥ ९९ ॥

पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च ॥

अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि ॥ ६.८.१०० ॥

पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः ॥

पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः ॥॥॥।

ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः ॥

दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम ॥ १०२ ॥

कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः ॥

कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः ॥ १०३ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः ॥

गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि ॥ १०४ ॥

परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता ॥

तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम् ॥ १०५ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः ॥

ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम् ॥ १०६ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव ॥

विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम् ॥ १०७ ॥

एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः।

छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः ॥ १०८ ॥ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् ॥

चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे ॥ १०९ ॥

यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ॥

स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह ॥ ६.८.११० ।

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि ।

तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः ॥ १११ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः ॥

बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक् ॥ ११२ ॥

तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च ॥

वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले ॥ ११३ ॥

तथान्येषु सहस्राक्षो विपाप्मा न व्यजायत ॥

ततो वैराग्यमापन्नश्चिन्तयामास चेतसि ॥।१४॥

अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले॥

न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम् ॥ ११५ ॥

किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् ॥

त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ११६ ॥

एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः ॥

यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः । ११७ ॥

तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः ॥

मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि ॥ ११८ ॥

त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् ॥

तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः ॥ ११९ ॥

कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा ॥

यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः ॥ ६.८.१२० ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः ॥

तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप ॥ १२१ ॥

येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च ॥

तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् ॥

स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम् ॥ १२२ ॥

ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः ॥

संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम् ॥ १२३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् ॥

जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च ॥ १२४ ॥

ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः ॥

पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥ १२५ ॥

अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् ॥

दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह ॥ १२६ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः ॥

प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः ॥ १२७ ॥

प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥

तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम् ॥ १२८ ॥

एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः ॥

नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः ॥ १२९ ॥

एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले ॥

अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम् ॥ ६.८.१३० ॥

ततस्ते त्रिदशाः सर्वे स च देवं शतक्रतुः ॥

प्रणिपत्य पुनः प्रोच्चैः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम् ॥।३॥।

ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः ॥

देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः ॥ १३२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् ॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ १३३ ॥

यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः ॥

स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्॥ १३४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वृत्रवधवर्णनंनामाष्टमो ऽध्यायः ॥ ८ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ शक्रः समाहूय प्रोचे संवर्तकानिलम् ॥

हाटकेश्वरजेक्षेत्रे महान्नागबिलोऽस्ति वै ॥ १ ॥

तं पूरय ममादेशाद्द्रुतं गत्वाऽभिपांसुभिः ॥

येन न स्याद्गतिस्तत्र कस्यचिन्मृत्युधर्मिणः ॥२॥

॥ वायुरुवाच ॥ ॥

तवादेशान्मया पूर्वं पूरितो विवरो यदा ॥।

लिंगोद्भवस्तदा शापः प्रदत्तो मे पुरारिणा ॥ ३ ॥

यस्माल्लिंगं ममैतद्वै त्वया पांसुभिरावृतम् ॥

तस्मात्समानधर्मा त्वं गन्धवाहो भविष्यसि ॥ ४ ।

यद्वत्कर्पूरजं गन्धं समग्रं त्वं हि वक्ष्यसि ॥

अमेध्यसंभवं तद्वन्मम वाक्यादसंशयम् ॥५॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे विदित्वैतत्सुरेश्वर ॥

कृत्येऽस्मिन्स्म र्यतामन्यस्त्रिपुरारेर्बिभेम्यहम् ॥६॥

ततः संचिंतयामास पूरणं त्रिदशाधिपः ॥

तस्य नागबिलस्यैव नैव किंचिदवैक्षत ॥७॥

ततस्तं प्राह देवेज्यःस्वय मेव शतक्रतुम् ॥

कस्मात्त्वं व्याकुलीभूतः कृत्येऽस्मिंस्त्रिदशाधिप ॥ ८ ॥

अस्ति पर्वतमुख्योऽत्र नाम्ना ख्यातो हिमालयः ॥

तस्य पुत्रत्रयं जातं तच्च शक्र शृणुष्व मे ॥ ९ ॥

मैनाकः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नंदिवर्धनः॥

रक्तशृंगस्तृतीयस्तु पर्वतः परिकीर्तितः ॥ ६.९.१० ॥

स मैनाकः समुद्रांतः प्रविष्टः शक्र ते भयात् ॥

पक्षाभ्यां सहितोऽद्यापि स तत्रैव व्यवस्थितः ॥ ११ ॥

नंदिवर्धन इत्येष द्वितीयः परिकीर्तितः ॥

वसिष्ठाश्रमजो रन्ध्रस्ते न कृत्स्नः प्रपूरितः ॥ १२ ॥

हिमाचलसमादेशाद्वसिष्ठस्य च सन्मुनेः ॥

देवभूमिं परित्यज्य स गतस्तत्र सत्वरम् ॥ १३ ॥

तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः ॥

तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय ॥ १४ ॥

नान्यथा पूरितुं शक्यो बिलोऽयं त्रिदशाधिप ॥

तं मुक्त्वा पर्वत श्रेष्ठं सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १५ ॥

॥ सूत उवाच ॥

तच्छ्रुत्वा देवपूज्यस्य वचनं त्रिदशाधिपः ॥

जगाम सत्वरं तत्र स यत्रास्ते हिमालयः ॥ ॥ १६ ॥

ततः प्रोवाच तं गत्वा सामपूर्वमिदं वचः ॥

हिमाचलं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १७ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे महान्नागबिलः स्थितः ॥

तेन गत्वा नरा देवं पाताले हाटकेश्वरम् ॥ १८ ॥

पूजयिष्यंति ये केचिदपि पापपरायणाः ॥

मया सार्धं करिष्यंति ततः स्पर्द्धां नगोत्तम ॥ १९ ॥

तस्मात्पुत्रमिमं तत्र रक्तशृंगं हिमालय ॥

प्रेषयस्व बिलो येन पूर्यते सोऽहिसंभवः ॥ ६.९.२० ॥

कुरुष्व त्वं ममातिथ्यं गृहप्राप्तस्य पर्वत ॥

आत्मपुत्रप्रदानेन कीर्तिं प्राप्स्यस्यलौकिकीम् ॥ २१ ॥

बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा पूजयित्वा च देवपम् ॥

ततः प्रोवाच तं पुत्रं रक्तशृंगं हिमालयः ॥ २२ ॥

तवार्थाय सहस्राक्षः पुत्र प्राप्तो ममांतिकम् ॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र यत्र नागबिलः स्थितः ॥ २३ ॥

पूरयित्वा ममादेशात्तं त्वं शक्रस्य कृत्स्नशः ॥

सुखी भव सहानेन तथान्यैः सुरसत्तमैः ॥ २४ ॥

॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥

नाहं तत्र गमिष्यामि मर्त्य भूमौ कथंचन ॥

यत्र कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः फलविवर्जिताः ॥ २५ ॥

न सिद्धा न च गंधर्वा न देवा न च किंनराः ॥

न च तीर्थानि रम्याणि न नद्यो विमलोदकाः ॥ २६ ॥

तथा पापसमाचारा मनुष्याः शीलवर्जिताः ॥

दुष्टचित्ताः सदा सर्वे तिर्यग्योनिगता अपि ॥ २७ ॥

तथा मम नगश्रेष्ठ पक्षौ द्वावपि कर्तितौ ॥

शक्रेण तेन नो शक्तिर्गंतुमस्ति कथंचन ॥ २८ ॥

तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् ॥

चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ २९ ॥

॥ शक्र उवाच॥ ॥

अह त्वां तत्र नेष्यामि स्वहस्तेन विदारितम् ॥

तत्रापि सुशुभा वृक्षा भविष्यंति तवाश्रयाः ॥ ६.९.३० ॥

तथा पुण्यानि तीर्थानि देवतायतनानि च ॥

समंतात्ते भविष्यंति मुनीनामाश्रमास्तथा ॥ ३१ ॥

अत्रस्थस्य प्रभावो यस्तव पर्वत नंदन ॥

मद्वाक्यात्तत्र संस्थस्य कोटिसंख्यो भविष्यति ॥ ३२ ॥

तथा ये मानवास्तत्र पापात्मानोऽपि भूतले ॥

विपाप्मानो भविष्यंति सहसा तव दर्शनात् ॥ ३३ ॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र मया सार्धं नगात्मज ॥

न चेद्वज्रप्रहारेण करिष्यामि सहस्रधा ॥ ३४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रक्तशृंगो भयान्वितः॥

प्रविष्टः सहसागत्य तस्मिन्नागबिले गतः ॥ ३५ ॥

निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि ॥

शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा ॥

वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः ॥ ३६ ॥

एवं संस्थाप्य तं शक्रो हिमाचलसुतं नगम् ॥

ततः प्रोवाच सहृष्टो वरो मत्तः प्रगृह्यताम् ॥ ३७ ॥

॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥

एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टः सुरेश्वर ॥

किं वरेण करिष्यामि त्वत्प्रसादादहं सुखी ॥ ३८ ॥ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्ने नगात्मज ॥

किं पुनर्दर्शने जाते कृते कृत्ये विशेषतः॥३९॥

॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥

अवश्यं यदि देयो मे वरः सर्वसुराधिप ॥

विभवो मे द्विजार्थाय सर्वः स्यात्सर्वदा विभो ॥६.९.४॥।

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

भविष्यति महीपालश्चमत्कार इति स्मृतः ॥

तव मूर्धनि विप्रार्थं स पुरं स्थापयिष्यति ॥ ४१ ॥

तत्र ब्राह्मणशार्दूला वेदवेदांगपारगाः॥

विभवं तव निःशेषं भजिष्यंति प्रहर्षिताः ॥ ४२ ॥

तथाहं चैत्रमासस्य चतुर्दश्यां नगात्मज॥

कृष्णायां स्वयमागत्य शृंगे मुख्यतमे तव॥४३॥

पूजयिष्यामि देवेशं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥

सर्वैर्देवगणैः सार्धं तथा किंनरगुह्यकैः ॥४४॥

तमेकं दिवसं चात्र शृंगे तव हरः स्वयम्॥

अस्माभिः सहितस्तुष्टो निवासं प्रकरिष्यति ॥ ४५ ॥

प्रभावस्तेन ते मुख्य स्त्रैलोक्येऽपि भविष्यति ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्॥४६॥

॥ सूत उवाच ॥॥

एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततः प्राप्तस्त्रिविष्टपम्॥

रक्तशृंगोऽपि तस्थौ च व्याप्य नागबिलं तदा ॥४७॥

तस्योपरि सुमुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥

संजातानि मुनीनां च संजाताश्च तथाऽऽश्रमाः ॥ ॥४८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागबिलपूर्तिवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः॥९॥

॥ सूत उवाच ॥

आनर्त्ताधिपतिर्भूपश्चमत्कार इति स्मृतः ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तस्तत्र हंतुं वने मृगान् ॥॥।

स ददर्श मृगीं दूरान्निश्चलांगीं तरोरधः ॥

स्तनं सुताय यच्छंतीं विश्वस्तामकुतोभयाम् ॥ २ ॥

अथ तां पार्थिवस्तूर्णं शरेणानतपर्वणा ॥

जघानाकर्णकृष्टेन मर्मस्थाने प्रहर्षितः ॥ ३ ॥

सहसा सा हता तेन गार्द्ध्रपत्रेण पत्रिणा ॥

दिशो विलोकयामास समंताद्व्यथयार्दिता ॥ ४ ॥

अथ दृष्ट्वा महीपालं नातिदूरे धनुर्धरम् ॥

प्रोवाचाश्रुपरिक्लिन्नवदना सुतवत्सला ॥ ५ ॥

॥ मृग्युवाच ॥ ॥

अयुक्तं पृथिवीपाल यत्त्वयैतदनुष्ठितम् ॥

हताऽहं बालवत्साऽद्य शरेणानतपर्वणा ॥६॥

नाऽहं शोचामि भूपाल मरणं स्वशरीरगम् ॥

यथेमं वालकं दीनं क्षीरास्वादनलंपटम् ॥ ७ ॥

यस्मात्त्वयेदृशं कर्म निर्दयं समनुष्ठितम् ॥

कुष्ठव्याधिसमायुक्तस्तस्मात्सद्यो भविष्यसि ॥ ८ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

स्वधर्म एष भूपानां कुर्वंति मृगसंक्षयम् ॥

तस्मात्स्वधर्मसंयुक्तं न मां त्वं शप्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

॥ मृग्युवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महीपाल यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

क्षत्त्रियाणां वधार्थाय मृगाः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ ६.१०.१०॥

परं तेन विधिस्तेषांकृतो यस्तं महीपते ॥

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा वदंत्या मम सांप्रतम् ॥ ११ ॥

सुप्तं मैथुनसंयुक्तं स्तनपानक्रियोद्यतम् ॥

हत्वा मृगं जलासक्तं नरः पापेन लिप्यते ॥ १२ ॥

एतस्मात्कारणाच्छापस्तव दत्तो मया नृप ॥

न कामतो न मृत्योर्वा सत्येनात्मानमालभे ॥ १३ ॥

एवमुक्त्वा मृगी प्राणान्सा मुमोच व्यथान्विता ॥

कुष्ठव्याधिसमायुक्तः सोऽपि राजा बभूव ह ॥ १४ ॥

स दृष्ट्वा कुष्ठसंयुक्तं पार्थिवः स्वं कलेवरम्॥

ततः स्वान्सेवकानाह समाहूय सुदुःखितः ॥ १५ ॥

अहं तपश्चरिष्यामि पूजयिष्यामि शंकरम् ॥

तावद्यावत्प्रणाशो मे कुष्ठव्याधेर्भविष्यति ॥ १६ ॥

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयंति नराः सुखम् ॥

तत्सर्वं तपसा साध्यं तस्मात्कार्यं मया तपः ॥ १७ ॥

अधुनैकोऽहमैकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ॥

चरन्भैक्षं तु नियमैश्चरिष्यामि धरातले॥।८॥

पांसुना समवच्छन्ने शून्यागारे प्रतिश्रयः ॥

वृक्षमूलनिकेते वा मुक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥।९॥

समः शत्रुषु मित्रेषु समलोष्टाश्मकांचनः ॥

भूत्वा कालं नयिष्यामि यावत्कालस्य संस्थितिः ॥६.१०.२०॥।

एवं तान्सेवकान्भूपः सोऽभिधाय विसृज्य च ॥

तीर्थयात्रा परो भूत्वा बभ्राम वसुधातले॥२१॥।

ततः कालेन महता प्राप्य विप्रसमुद्भवम् ॥

उपदेशं नृपः प्राप्तः शंखतीर्थं महोदयम्॥२२॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वव्याधिविनाशकम् ॥

विख्यातं त्रिषु लोकेषु पूरितं स्वच्छवारिणा ॥ २३ ॥

तत्राऽसौ स्नानमात्रेण तत्क्षणात्पार्थिवोतमः ॥

कुष्ठव्याधिवि निर्मुक्तः संजातः सुमहाद्युतिः ॥ २४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखतीर्थमाहात्म्ये चमत्कारनृपतिकुष्ठनिवृत्तिवृत्तान्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ छ ॥

ऋषय ऊचुः ॥ ॥

चमत्कारः कथं राजा मुक्तः कुष्ठेन सूतज ॥

कथं तेन तपस्तप्तं कियत्कालं च भूभुजा ॥ १ ॥

कतमे ब्राह्मणास्ते वै शंखतीर्थं प्रदर्शितम् ॥

यैस्तस्य रोगमुक्त्यर्थं दुःखितस्य महात्मनः ॥ २ ॥

कतमं शंखतीर्थं तत्कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितम् ॥

किंप्रभावं च निःशेषं सर्वं विस्तरतो वद ॥ ३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां मनोहराम् ॥

सर्वपापहरां विप्राश्चमत्कारनृपोद्भवाम् ॥ ४ ॥

स भ्रांतः सर्वतीर्थानि प्रभासाद्यानि कृत्स्नशः ॥

तपस्वी नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः ॥५॥

पृच्छमानो भिषग्मुख्यानौषधानि मुहुर्मुहुः ॥

मंत्रान्मंत्रविदश्चैव रोगनाशाय नित्यतः ॥ ॥ ६ ॥

न लेभे किंचिदिष्टं वा स मंत्रं भेषजं च वा ॥

तीर्थं वा नृपशार्दूलो येन स्याद्व्याधिसंक्षयः ॥ ७ ॥

ततश्च पार्थिवश्रेष्ठो वैराग्यं परमं गतः ॥

एकाकी यतचित्तात्मा सर्वसत्त्वविराजिते ॥ ९७ ॥

निवासमकरोत्तस्मिन्क्षेत्रे पुण्यतमे चिरम् ॥

शीर्णपर्णफलाहारो भूमौ शेते सदा निशि ॥

अन्य स्याऽन्यस्य वृक्षस्य मदाहंकारवर्जितः ॥ ९ ॥

ततः कतिपयाहस्य भ्रममाणो महीपतिः ॥

सोऽपश्यद्ब्राह्मणश्रेष्ठांस्तीर्थयात्राश्रयान्बहून् ॥ 6.11.१० ॥

ततः प्रणम्य तान्विप्रानुपविष्टान्धरातले ॥

विश्वामित्राश्रमस्यांते प्रोवाच विनयान्वितः ॥॥॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

अहं नाम्ना चमत्कारः पार्थिवः सूर्यवंशजः ॥

आनर्त्ताधिपतिर्व्याप्तः कुष्ठेन द्विजसत्तमाः ॥।२॥

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा ॥

भेषजं वाऽथ मंत्रो वा येन कुष्ठं प्रशाम्यति ॥ १३ ॥

ममोपरि दयां कृत्वा वदध्वं द्विजसत्तमाः ॥

कुष्ठग्रस्तशरीरं च परं कृच्छ्रमुपागतम् ॥।४॥

अथवा वित्थ नो यूयं त्यक्ष्यामीह कलेवरम् ॥

प्रविश्याग्निं जलं वाऽपि भक्षयित्वाऽथ वा विषम्॥ १५ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते द्विजसत्तमाः ॥

प्रोचुः कृपासमाविष्टास्ततस्तं पृथिवीश्वरम् ॥ १६ ॥

अस्ति पार्थिवशार्दूल स्थानादस्माददूरतः ॥

शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वरोगक्षयावहम् ॥ १७ ॥

ये नरा व्याधिना ग्रस्ताः काणाश्चांधास्तथा जडाः ॥

हीनांगाश्चाऽधिकांगाश्च कुरूपा विकृताननाः ॥ १८ ॥

तेऽपि चैत्रस्य कृष्णादौ स्नातास्तत्राकृताशनाः ॥

भवंति नीरुजः सद्यश्चित्रासंस्थे निशाकरे ॥ १९ ॥

अस्माभिः शतशो दृष्टा द्वादशार्कसमप्रभाः ॥

कामदेवसमाकारास्तेजोवीर्यसमायुताः ॥ 6.11.२० ॥

॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥

शंखतीर्थं कथं ज्ञेयं मया ब्राह्मणसत्तमाः ॥

कथं चैव समुत्पन्नं वदध्वं मम विस्तरात् ॥ २१ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊत्रुः ॥ ॥

आसीत्पूर्वं मुनिश्रेष्ठो लिखिताख्यो महीतले ॥

शांडिल्यस्य मुनेः पुत्रस्तपोवीर्यसमन्वितः ॥ २२ ॥

अथ तस्यानुजो जज्ञे शंखाख्यो धर्मशास्त्रवित् ॥

कन्दमूलफलाहारः सदैव तपसि स्थितः ॥ २३ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याऽऽश्रमं ययौ ॥

शंखः स्वादुफलार्थाय पीडितोतिबुभुक्षया ॥ २४ ॥

स शून्यमाश्रमं प्राप्य लिखितस्य महात्मनः ॥

आत्मीयानीति मन्वानः फलानि जगृहे ततः ॥ २५ ॥

भक्षयामास भूरीणि पक्वानि मधुराणि च ॥

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितः शिष्यसंयुतः ॥२६ ॥

स गृहीतफलं दृष्ट्वा शंखं प्रोवाच कोपतः ॥ २७ ॥

अदत्तानि मया पाप फलानि हृतवानसि ॥

कस्मात्त्वं चौर्यरूपेण नानुबन्धमवेक्षसे ॥ २८ ॥

॥ शंख उवाच ॥॥ ॥ ॥

सत्यमेतद्द्विजश्रेष्ठ यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

फलानि प्रगृहीतानि विजनेऽत्र तवाश्रमे ॥ २९ ॥

तस्मात्कुरु यथार्हं मे निग्रहं चौर्यसंभवम् ॥।

इह लोकः परश्चैव येन मे स्यात्सुखावहः ॥ 6.11.३० ॥

ततः स हस्तमादाय हस्ते शंखस्य तत्क्षणात् ॥

चकर्त कोपमाविष्टो वार्यमाणोऽपि तापसैः ॥। ॥ ३१ ॥

छिन्नहस्तोऽपि शंखस्तु तपश्चक्रे सुदारुणम् ॥

विशेषेण समासाद्य स्वाश्रमे भूय एव तु ॥ ३२ ॥

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य कालेन केन चित् ॥

प्रोवाच दर्शनं गत्वा तं च शंखमुनीश्वरम् ॥ ३३ ॥

॥ महेश्वर उवाच ॥ ॥

भोभो मुने महासत्त्व दुष्करं कृतवानसि ॥

वरं गृहाण मत्तस्त्वं मनसा समभीप्सितम्॥ ३४ ॥

॥ शंख उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोसि मे देव वरं चेद्यच्छसि प्रभो ॥

स्यातां मे तादृशौ हस्तौ भूयोऽपि सुरसत्तम ॥ ३५ ॥

तथेदं मम नामांकं तीर्थं स्यात्सुरसत्तम ॥

विख्यातं सर्वलोकेषु सर्वपापहरं नृणाम् ॥ ३६ ॥

हीनांगो वाधिकांगो वा व्याधिना ग्रस्त एव च ॥

अत्र स्नानं करोत्याशु स भूयः स्यात्पुनर्नवः ॥ ३७ ॥

॥ भगवानुवाच ॥ ॥

एतत्तीर्थं तु विख्यातं तव नाम्ना भविष्यति ॥

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र देहिनां पापनाशनम् ॥ ३८ ॥

हीनांगो वाधिकांगो वा योऽत्र स्नानं करिष्यति ॥

चैत्रे शुक्ले निराहारश्चित्रासंस्थे निशाकरे ॥

सुवर्णांगः स तेजस्वी भविष्यति न संशयः ॥ ३९ ॥

सकामो यदि विप्रेंद्र ध्यायमानः सुरूपताम् ॥

निष्कामो वा परं स्थानं गमि ष्यति शिवात्मकम्॥ 6.11.४० ॥

अत्र श्राद्धे कृते ब्रह्मंश्चतुर्दश्यां निशाकरे ॥

चित्रास्थिते प्रयास्यंति पितरस्तृप्तिमुत्तमाम् ॥ ४१ ॥

अद्यैव विप्रशार्दूल चैत्रशुक्लांत उत्तमः ॥

अपराह्णे निशानाथश्चित्रायोगं प्रयास्यति ॥ ४२ ॥

तत्रोपवासयुक्तस्य सम्यक्स्नातस्य तत्क्षणात् ॥

स्यातां हस्तौ सुरूपाढ्यौ यथा पूर्वं तथा हि तौ ॥ ४३ ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

शंखोऽपि कुतपे काले तत्र स्नानमथाकरोत् ॥ ४४ ॥

ततश्च तत्क्षणाज्जातौ हस्तौ तस्य यथा पुरा ॥

रक्तोत्पलनिभौ कांतौ मत्स्यचिह्नेन चिह्नितौ ॥ ४५ ॥

॥ब्राह्मणा ऊचुः॥

एवं तद्धरणीपृष्ठे तीर्थं जातं नृपोत्तम ॥

प्रभावाद्देवदेवस्य चंद्रांकस्य शुभावहम् ॥ ४६ ॥

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र तत्र स्नानं समाचर ॥

चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां चित्रासंस्थे निशाकरे ॥ ॥ ४७ ॥

भविष्यसि न संदेहः सर्वरोगविवर्जितः॥

वयं ते दर्शयिष्यामः प्राप्ते काले यथोदिते ॥४८॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः कतिपयाहेन चैत्रकृष्णादिरागतः ॥

चित्रासंस्थे निशानाथे संप्राप्ता च चतुर्दशी ॥ ४९ ॥

ततस्ते ब्राह्मणा भूपं समादाय च तत्क्षणात् ॥

शंखतीर्थं समुद्दिश्य गतास्तस्य हितैषिणः ॥ 6.11.५० ॥

ततः स मनसि ध्यात्वा कुष्ठव्याधिपरिक्षयम् ॥

स्नानं चक्रे यथान्यायं श्रद्धया परया युतः ॥ ५१ ॥

ततः कुष्ठविनिर्मुक्तो द्वादशार्कसमप्रभः ।

निष्क्रांतः सलिलात्तस्माद्धर्षेण महतान्वितः ॥ ५२ ॥

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् ॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५३ ॥

प्रसादेन हि युष्माकं मुक्तोऽहं ब्राह्मणोत्तमाः ॥

कुष्ठव्याधेर्महाकालं गर्हितोस्म्येव देहिनाम् ॥ ५४ ॥

तस्मान्नाहं करिष्यामि राज्यं ब्राह्मणसत्तमाः ॥

तीर्थेऽत्रैवाधुना नित्यं चरिष्यामि महत्तपः ॥ ५५ ॥

एतद्राज्यं च देशं च हस्त्यश्वादि तथापरम् ॥

यत्किंचिद्विद्यते मह्यं तद्गृह्णंतु द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥

ममैवानुग्रहार्थाय दयां कृत्वा बृहत्तराम् ॥

दीनस्य भक्तियुक्तस्य विरक्तस्य विशेषतः ॥ ५७ ॥ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

न वयं रक्षितुं शक्ता राज्यं पार्थिवसत्तम ॥

तत्किं तेन गृहीतेन येन स्याद्राज्यविप्लवः ॥ ५८ ॥

जामदग्न्येन रामेण पुरा दत्ता वसुन्धरा ॥

त्रिःसप्त क्षत्रियैर्हीनां कृत्वास्माकं नृपोत्तम ॥ ५९ ॥

सा भूयोपि हृताऽस्माकं क्षत्रियैर्बलवत्तरैः॥

तिरस्कृत्य द्विजान्सर्वाँल्लीलयापि मुहुर्मुहुः ॥ 6.11.६० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

अहं वः प्रकरिष्यामि रक्षां ब्राह्मणसत्तमाः ॥

तपस्थितोऽपि कार्येऽत्र न भीः कार्या कथंचन ॥ ६१ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

अवश्यं यदि ते श्रद्धा विद्यते दानसंभवा ।

क्षेत्रेऽत्रापि महापुण्ये कृत्वा देहि पुरोत्तमम् ॥ ॥। ६२ ॥

सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां प्राकारपरिखान्वितम् ॥

सुखेन येन तिष्ठामः स्नात्वा तीर्थैः पृथग्विधैः ॥

गृहस्थधर्मिणः सर्वे स्वाध्यायनिरता सदा । ६३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा स महीपालस्तथेत्युक्त्वा प्रहर्षितः ॥

नगरं कल्पयामास स्थाने तत्र महत्तमम् ॥ ६४ ॥

प्राकारेण सुतुंगेन परिखाद्येन सर्वतः ॥

आयामव्यासतश्चैव क्रोशमात्रं मनोहरम् ॥ ६५ ॥

त्रिकचत्वरसंशुद्धं शोभितं सर्वतो ध्वजैः ॥

प्रासादैः प्रोन्नतैः कान्तैः समंतात्सुधया वृतैः ॥ ६६ ॥

मत्तवारणकोपेतैर्बहुभिर्भूभिरेव च ॥

संपूर्णं सत्यकामाद्यैः साधुलोकप्रशंसितैः ॥ ६७ ॥

ततो गृहाणि सर्वाणि पूरयित्वा स भूमिपः ॥

सुवर्णमणिमुक्तादिपदार्थैरपरैरपि ॥ ६८ ॥

ब्राह्मणेभ्यः कुलीनेभ्यो वेदविद्भ्यो विशेषतः ॥

श्रोत्रियेभ्यश्च दांतेभ्यः स तु श्रद्धासमन्वितः ॥ ६९ ॥

यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं प्रक्षाल्य चरणौ ततः ॥

शास्त्रोक्तेन विधानेन प्रददौ द्विजसत्तमाः ॥ 6.11.७० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णने चमत्कारभूपतिना व्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं स वसुधापालो ब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः ॥

ददौ तु नगरं कृत्वा पुरंदरपुरोपमम् ॥ १ ॥

मुक्ताप्रवालवैडूर्यरत्नहेमविचित्रितैः ॥

भ्राजमानं गृहश्रेष्ठैर्द्यौर्नक्षत्रगणैरिव ॥२॥

प्रासादैः स्फाटिकैश्चैव कैलासशिखरोपमैः ॥

पताकाशोभितैर्दिव्यैः समंतात्परिवारितम् ॥ ३ ॥

कांचनैः सुविचित्रैश्च प्रोन्नतैरमलैः शुभैः ॥

तोरणानां सहस्रैश्च शोभितं सुमनोहरम् ॥। ॥ ४ ॥

मणिसोपानशोभाभिर्दीर्घिकाभिः समंततः ॥

आरामकूपयंत्राद्यैः सर्वोपकरणैर्युतम् ॥

निवेद्य ब्राह्मणेंद्राणां कृतकृत्यो बभूव सः॥ ५ ॥।

शंखतीर्थे स्थितो नित्यं समाहूय ततः सुतान्॥

पुत्रान्पौत्रांस्तथा भृत्यान्वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६ ॥

एतत्पुरं मया कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो निवेदितम् ॥

भवद्भिर्मम वाक्येन रक्षणीयं प्रयत्नतः । ७ ॥

यथा स्युर्ब्राह्मणाः सर्वे सुखिनो हृष्टमानसाः ॥

युष्माभिः पालनं कार्यं तथा सर्वैः समाहितैः॥

यश्चैतान्भक्तिसंयुक्तः पालयिष्यति भूमिपः ।

अन्योऽपि परमं तेजः स संप्राप्स्यति भूतले ॥ ९ ॥

अजेयः सर्वशत्रूणां प्रतापी स्फी तिसंयुतः ॥

भविष्यति न सन्देहो ब्राह्मणानां स पालनात् ॥ ६.१२.१० ॥

पुत्रपौत्रसुभृत्याढ्यो दीर्घायू रोगवर्जितः ॥

ब्राह्मणानां प्रसादेन मम वाक्याद्भविष्यति ॥ ११ ॥

यः पुनर्द्वेषसंयुक्तः संतापं चैव नेष्यति ॥

एतान्ब्राह्मणशार्दूलान्नरकं स प्रयास्यति ॥ १२ ॥

तथा दुःखानि संप्राप्य दृष्ट्वा नैकान्पराभवान् ॥

वियोगानिष्टबन्धूनां व्याधिग्रस्तो विगर्हितः ॥ १३ ॥

वंशोच्छेदं समासाद्य गमिष्यति यमालयम् ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयमिदं पुरम् ॥

मम वाक्याद्विशेषेण हितमिच्छद्भिरात्मनः ॥ १४ ॥

एवं स भूपतिः सर्वांस्ता नुक्त्वा तपसि स्थितः ॥

तेऽपि सर्वे तथा चक्रुर्यथा तेन च शिक्षिताः ॥ १५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चमत्कारभूपेन पुरस्थित्यर्थं निजपुत्रादीनामुपदेशकरणवर्णनंनाम द्वादशोऽध्याय ॥ १२ ॥

॥ ॥सूत उवाच ॥ ॥

एवं निवेद्य पुत्राणां स राज्यं पृथिवीपतिः ॥

पुरं च तद्द्विजातिभ्यः प्रदाय स्वयमेव हि ॥ १ ॥

तत आराधयामास देवदेवं महेश्वरम् ॥

कृत्वा तदाऽऽश्रमं तत्र श्रद्धया परया युतः ॥ २ ॥

स बभूव फलाहारो यावद्वर्षशतं नृपः ॥

शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं समाहितः ॥ ३ ॥

ततः परं जलाहारो जातो वर्षशतं हि सः ॥

वायुभक्षस्ततोऽभूत्स यावद्वर्षशतं परम्॥ ४ ॥

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य वर्षशते गते ॥

चतुर्थे वायुभक्षस्य दर्शने समुपस्थितः ॥ ५ ॥

प्रोवाच परितुष्टोऽस्मि मत्तः प्रार्थय वांछितम् ॥

अहं ते संप्रदास्यामि दुर्लभं त्रिदशैरपि ॥ ६ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

एतत्पुण्यतमं क्षेत्रं नानातीर्थसमाश्रयम् ॥

हाटकेश्वरमाहात्म्यात्सर्वपापक्षयापहम् ॥ ७ ॥

तस्मात्तव निवासेन भूयान्मेध्यतमं पुनः ॥

एतन्मे वांछितं देव देहि तुष्टिं गतो यदि ॥ ८ ॥

मयैतदग्र्यं निर्माय ब्राह्मणेभ्यो निवेदितम् ॥

पुरं शर्वाऽमराधीश श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ९ ॥

तस्मिंस्त्वया सदा वासः कर्तव्यो मम वाक्यतः ॥

निश्चलत्वेन येन स्याद्गणैः सर्वैः समन्वितम् ॥ ६.१३.१० ॥

॥ भगवानुवाच ॥ ॥

अचलोऽहं भविष्यामि स्थानेऽत्र तव भूमिप ॥

अचलेश्वर इत्येव नाम्ना ख्यातो जगत्त्रये ॥ ११ ॥

यो मामत्र स्थितं मर्त्यो वीक्षयिष्यति भक्तितः ॥

भविष्यंत्यचलास्तस्य सर्वदैव विभूतयः ॥१२॥

माघशुक्लचतुर्दश्यां मम लिंगस्य यो नरः ॥

श्रद्धया परया युक्तः कर्ता यो घृतकंबलम् ॥१३॥

बाल्ये वयसि यत्पापं वार्धके यौवनेऽपि वा ॥

तद्यास्यति क्षयं तस्य तमः सूर्योदये यथा ॥ १४ ॥

तस्मात्स्थापय मे लिंगं त्वमत्रैव महीपते ॥

अहं येन करोम्येव तत्र वासं सदाचलः ॥ १५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

सोऽपि राजा चकाराशु प्रासादं सुमनोहरम् ॥ १६ ॥

तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः ॥

श्रद्धया परया युक्तः सर्वलक्षणलक्षितम् ॥।७॥

यस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे ध्याते वा पूजितेऽपि वा ॥

नरो विमुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात् ॥।८॥

ततः संचिंतयामास भूपालः किं महेश्वरः ॥

सांनिध्यं निश्चलो भूत्वा लिंगेऽत्रैव करिष्यति ॥ १९ ॥

एतस्मिन्नंतरे जाता वाणी गगनगोचरा ॥

हर्षयन्ती महीपालं चमत्कारं सुनिस्वना ॥ ६.१३.२० ॥

मा त्वं भूमिपशार्दूल कार्यचिन्तां करिष्यसि ॥

अस्मिन्वासं सदात्रैव लिंगे कर्तास्मि नित्यशः ॥ २१ ॥

तथान्यदपि ते वच्मि प्रत्ययार्थं वचो नृप ॥

तच्छ्रुत्वा निर्वृतिं गच्छ वीक्षस्वैव च यत्नतः ॥ २२ ॥।

सदा मे निश्चला छाया लिंगस्यास्य भविष्यति ॥

एकैव पृष्ठदेशस्था न दिक्संस्था भविष्यति ॥ २३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः स वीक्षयामास तां छायां लिंगसंभवाम् ॥

तद्रूपां निश्चलां नित्यं तद्दिक्संस्थे दिवाकरे ॥ २४ ॥

ततो हर्षं परं गत्वा प्रणिपत्य च तं भुवि ॥

कृतकृत्यमिवात्मानं स मेने पार्थिवोत्तमः ॥ २५ ॥

अद्यापि दृश्यते छाया तादृग्रूपा सदा हि सा ॥

तस्य लिंगस्य विप्रेन्द्रा जाता विस्मयकारिणी ॥ २६ ॥

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यस्य स्याद्भुवि भो द्विजाः ॥

न स पश्यति तां छायामेषोऽन्यः प्रत्ययः परः ॥ २७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं स भगवांस्तत्र सर्वदैव व्यवस्थितः ॥

अचलेश्वररूपेण चमत्कारपुरांतिके ॥ २८ ॥

निश्चलत्वेन देवेशोह्यष्टषष्टिषु मध्यमः ॥

क्षेत्राणां वसते तत्र तस्य वाक्यान्महेश्वरः ॥ २९ ॥

तेन तत्पावनं क्षेत्रं सर्वेषामिह कीर्तितम् ॥

कामदं मुक्तिदं चैव जायते सर्वदेहिनाम् ॥ ६.१३.३० ॥

तथान्यदपि यद्वृत्तं वृत्तांतं तत्प्रभावजम् ॥

तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ ३१ ॥

अचलेश्वरमाहात्म्यात्तस्मिन्क्षेत्रे नरा द्रुतम्॥

वांछितं मनसः सर्वे लभंते सकलं फलम् ॥ ३२ ॥

स्वर्गमेके परे मोक्षं धनधान्यसुतांस्तथा ॥

यो यं काममभिध्याय पूजयेदचलेश्वरम्॥

तंतं स लभते मर्त्यः स्वल्पायासेन च द्रुतम् ॥ ३३ ॥

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षः सर्वे पापनरा भुवि ॥

स्वर्गं यांति तथा मोक्षं प्राप्नुवन्ति च सम्मुखम् ॥ ३४ ॥

ततः क्रोधं च कामं च लोभं द्वेषं भयं रतिम् ॥

मोहं च व्यसनं दुर्गं मत्सरं रागमेव च ॥ ३५ ॥

सर्वान्मूर्तान्समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्॥

स्वयमेव सहस्राक्षो रहस्ये द्विजसत्तमाः ॥ ३६ ।

नरो वा यदि वा नारी चमत्कारपुरं प्रति ॥

यो गच्छति धरापृष्ठे युष्माभिर्वार्य एव सः ॥ ३७ ॥

तत्रैव वसमानोऽपि यो गच्छेदचलेश्वरम् ॥

मद्वाक्यात्स विशेषेण सर्वैर्वार्यः प्रयत्नतः ॥ ३८ ॥

ते तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा शक्रस्य शासनात् ॥

चक्रुस्ततः समुच्छिन्नं तन्माहात्म्यं गतं भुवि ॥ ३९ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् ॥

अचलेश्वरदेवस्य तस्मिन्क्षेत्रे निवासिनः ॥ ६.१३.४० ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽचलेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोध्यायः ॥ ॥ १३ ॥ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः ॥

तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम् ॥ १ ॥

चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः ॥

बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः ॥ २ ॥

यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् ॥

कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित् ॥ ३ ॥

कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु ॥

पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः ॥४॥।

कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः ॥

न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया ॥ ५ ॥

अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः ॥

तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः ॥ ६ ॥

किं पाप न समायातः पशुरेकोऽद्य नो यथा ॥

नूनं त्वया हतः सोऽपि विक्रीतोऽपिहितोऽथवा ॥

तस्मा दानय मे क्षिप्रं निराहारोऽपि गां त्वरात् ॥ ७ ॥

तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः ॥

निष्क्रांतो यष्टिमादाय निराहारोऽपि मन्दिरात् ॥ ॥ ८ ॥

ततोऽरण्यं समासाद्य वीक्षांचक्रे समंततः ॥

सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च । ९ ॥

अथ तेन क्वचिद्दृष्टं पदं तस्य पशोः स्फुटम् ॥

अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः ॥ ६.१४.१० ॥

ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम् ॥

चमत्कारपुरस्यास्य समंताद्द्विजसत्त माः ॥ ११ ॥

एवं प्रदक्षिणा तस्य जाता पशुदिदृक्षया ॥

स्थानस्य चैव निर्वेशे पशोश्चापिद्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥

प्रदक्षिणावसाने च पशुर्लब्धो हि तेन सः ॥

निशांतेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने विनिवेदितः ॥ १३ ॥

चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥

क्षेत्रे पुण्यतमे देवास्तीर्थान्या यांति सर्वशः ॥ १४ ॥

एवमज्ञानभावेन कृता ताभ्यां प्रदक्षिणा ॥

पशुपालपशुभ्यां वै सुपुण्ये तत्र वासरे ॥ १५ ॥

निराहारस्य मूकस्य साहारस्य पशोस्तथा ॥ १६ ॥

विना स्नानेन भक्षाच्च दैवाद्द्विजवरोत्तमाः ॥

ततः काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे स्वकर्मतः ॥

उभौ पंचत्वमापन्नौ पृथक्त्वेनायुषः क्षये ॥ १७ ॥

ततश्च पशुपालस्तु दशार्णाधिपतेः सुतः ॥

संजातस्तत्प्रभावेन पूर्वजातिमनुस्मरन् ॥ १८ ॥

सोऽपि जज्ञे पशुस्तस्य सचिवो द्विजसत्तमाः ।

जातिस्मरो यथा राजा सर्वदा नृपसंमतः॥।९॥

अथागत्य स राजेंद्रस्तेनैव सह मंत्रिणा ॥

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् ॥ ६.१४.२० ॥

चक्रे संवत्सरस्यांते श्रद्धया परया युतः ॥

निराहारश्च मौनेन पदातिर्द्विजसत्तमाः ॥ २१ ॥

एकदा तत्र चाऽऽयाता मुनयः शंसितव्रताः ॥

तीर्थे पापहरे पुण्ये विश्वामित्रसमुद्भवे ॥ २२ ॥

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः ॥

देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्य पश्च्यवनो भृगुः ॥ २३ ॥

तथान्ये शंसिताऽऽत्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः ॥ २४ ॥

तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृतांजलिः ॥

यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः ॥ २५ ॥

ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः ॥

तथागतः स भूपालः सर्वै स्तैश्चाभिनंदितः ॥ २६ ॥

ततश्चक्रुः कथा दिव्या मुनयस्ते महीपतेः ।

पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम् ॥ २७ ॥

राजर्षीणां पुराणानां धर्मशास्त्रसमुद्भवाः ॥

आनंदं तस्य राजर्षेर्जनयंतो द्विजोत्तमाः ॥ २८ ॥

अथ क्वाऽपि कथांते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः ॥

पृष्टः कौतूहलाविष्टैर्दत्त्वा श्रौतीस्तदाशिषः ॥ २९ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्राऽऽगत्य यत्नतः ॥

करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्याऽस्य प्रदक्षिणाम् ॥ ॥ ६.१४.३० ॥

अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि संति पार्थिवसत्तम ॥

तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च । ३१ ॥

आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पो ऽपि कर्हिचित् ॥

एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय ॥ ३२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विनयाऽवनतः स्थितः ॥

स प्रोवाच वचो भूपः किंचिद्व्रीडासमन्वितः॥३३॥

यत्पृष्टोऽस्मि द्विजश्रेष्ठा युष्माभिः सांप्रतं मम ॥

तद्गुह्यं न मयाऽऽख्यातं कस्यचिद्धरणीतले ॥३४॥

तथाऽपि हि प्रकर्तव्यं युष्माकं सत्यमेव हि ॥

अपि गुह्यतमं चेत्स्याच्छृण्वंतु मुनिसत्तमाः ॥ ३५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः स कथयामास पूर्वजातिसमुद्भवम् ॥

वृत्तांतं तन्मुनींद्राणां तेषां ब्राह्मणसत्तमाः ॥ ३६ ॥

यथा नष्टः पशुस्तस्य कृता यद्वदवेक्षणा ॥

यथा प्रदक्षिणा जाता चमत्कारपुरस्य तु । ३७ ॥

जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः ॥

राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे ॥ ३८ ॥

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः ॥

आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन् ॥ ३९ ॥

समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् ॥

यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः ॥ ६.१४.४० ॥

गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् ॥

जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि ॥ ४१ ॥

सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ ॥

अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले ॥ ४२ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चमत्कारपुरप्रदक्षिणामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

नारद उवाच-

नारायणस्तदा देवो जटावल्कलधार्यथ

द्वितीयोऽनुचरस्तस्य ह्याययौ फलहस्तवान् १

तौ दृष्ट्वा स्मरदूती सा विललाप मृगेक्षणा

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्रोचतुस्तां च तावुभौ २

भयं मा गच्छ कल्याणि त्वामावां त्रातुमागतौ

वने घोरे प्रविष्टासि कथं दुष्टनिषेविते ३

एवमाश्वास्य तां तन्वीं राक्षसं प्राह माधवः

मुंचेमामधमाचार मृद्वंगीं चारुहासिनीम् ४

रेरे मूर्ख दुराचार किं कर्तुं त्वं व्यवस्थितः

सर्वस्वं लोकनेत्राणामाहारं कर्तुमुद्यतः ५

भव पुण्यप्रभावेयं हंस्येतां मंडनं भुवः

अद्यलोकं निरालोकं कंदर्पं दर्पवर्जितम् ६

करिष्यस्यधुना त्वं च हत्वा वृंदारिकां वने

तस्मादिमां विमुंचाशु सुखप्रासाददेवताम् ७

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं राक्षसः कुपितोऽब्रवीत्

समर्थस्त्वं यदि तदा मोचयाद्यैव मत्करात् ८

इत्युक्तमात्रे वचने माधवेन क्रुधेक्षितः

पपात भस्मसाद्भूतस्त्यक्त्वा वृंदां सुदूरतः ९

अथोवाच प्रमुग्धा सा मायया जगदीशितुः

कस्त्वं कारुण्यजलधिर्येनाहमिह रक्षिता १०

शारीरं मानसं दुःखं सतापं तपसां निधे

त्वया मधुरया वाचा हृतं राक्षसनाशनात् ११

तवाश्रमे तपः सौम्य करिष्यामि तपोधन १२

तापस उवाच-

भरद्वाजात्मजश्चाहं देवशर्मेति विश्रुतः

विहाय भोगानखिलान्वनं घोरमुपागतः १३

अनेन बटुनासार्धं मम शिष्येण कामगाः

बहुशः संति चान्येऽपि मच्छिष्याः कामरूपिणः १४

त्वं चेन्ममाश्रमे स्थित्वा चिकीर्षसि तपः शुभे

एहि राज्ञ्यपरं यामो वनं दूरस्थितं यतः १५

इत्युक्त्वा राजपत्नीं तां ययौ प्राचीं दिशं हरिः

वनं प्रेतपिशाचाढ्यं मंदगत्या नराधिप १६

वृंदारिकाश्रुपूर्णाक्षी तस्य पृष्ठानुगा ययौ

स्मरदूती च तत्पृष्ठे मां प्रतीक्षेति वादिनी १७

अत्रांतरे दुराचारः कोपि पापाकृतिर्वने

जालं प्रसारयामास तद्यदा जीवपूरितम् १८

ततः संकोचयामास तज्जालं पापनायकः

जालस्थांस्तु तदा जीवानुपाहृत्य मुमोच ह १९

स च व्याधः स्त्रियौ दृष्ट्वा स्मरदूती जगाद ताम्

देवि मामत्तुमायाति करे गृह्णातु मां सखी २०

वृंदा तयोक्तं श्रुत्वैनं विकृतास्यं व्यलोकयत्

वीक्ष्यतं भयवातेन निर्धूता सिंधुजप्रिया २१

दुद्राव विकलं शुभ्रं स्मरदूत्या समं वने

विद्रवंती समं सख्या तापसाश्रममागता २२

सा तापसवने तस्मिन्ददर्शात्यंतमद्भुतम्

पक्षिणः कांचनीयांगान्नानाशब्दसमाकुलान् २३

सापश्यद्धेमपद्माढ्यां वापीं तु स्वर्णभूमिकाम्

क्षीरं वहंति सरितः स्रवंति मधु भूरुहः २४

शर्कराराशयस्तत्र मोदकानां च संचयाः

भक्ष्याणि स्वादुसर्वाणि बहून्याभरणानि च २५

बहुशस्त्राणि दिव्यानि नभसः संपतंति च

क्रीडंति हरयस्तृप्ता उत्पतंति पतंति च २६

मठेति सुंदरं वृंदा तं ददर्श तपस्विनम्

व्याघ्रचर्मासनगतं भासयंतं जगत्त्रयम् २७

तमुवाच विभो पाहि पाहि पापर्द्धिकादथ

तपसा किं च धर्मेण मौनेन च जपेन च २८

भीतत्राणात्परं नान्यत्पुण्यमस्ति तपोधन

एवमुक्तवती भीता सालसांगी तपस्विनम् २९

तावत्प्राप्तः सदुष्टात्मा सर्वजीवप्रबंधकः

वृंदादेवी भयत्रस्ता हरिकंठे समाश्लिषत् ३०

सुखस्पर्शं भुजाभ्यां सा शोकवल्लीव लिंगिता

तवालिंगनभावेन पुनरेव भविष्यति ३१

शिरः सर्वांगसंपन्नं त्वद्भर्तुरधिकं गुणैः

अथ त्वं प्रमदे गच्छ पत्यर्थे चित्रशालिकाम् ३२

सा चित्रशालामित्युक्ता विवेश मुनिना तदा

दिव्यपर्यंकमारूढा गृह्य कांतस्य तच्छिरः ३३

चकाराधरपानं सा मीलिताक्ष्यतिलोलुपा

यावत्तावदभूद्राजन्रूपं जालंधराकृति ३४

तत्कांतसदृशाकारस्तद्वक्षस्तद्वदुन्नतिः

तद्वाक्यस्तन्मनोभावस्तदासीज्जगदीश्वरः ३५

अथ संपूर्णकायं तं प्रियं वीक्ष्य जगाद सा

तव कुर्वे प्रियं स्वामिन्ब्रूहि त्वं स्वरणं च मे ३६

वृंदावचनमाकर्ण्य प्राह मायासमुद्रजः

शृणु देवि यथा युद्धं वृत्तं शंभोर्मया सह ३७

प्रिये रुद्रेण रौद्रेण छिन्नं चक्रेण मे शिरः

तावत्वत्सिद्धियोगाच्च त्वद्गतेन ममात्मना ३८

छिन्नं तदत्र चानीतं जीवितं तेंगसंगतः

प्रिये त्वं मद्वियोगेन बाले जातासि दुःखिता ३९

क्षंतव्यं विप्रियं मह्यं यत्त्वां त्यक्त्वा रणं गतः

इत्यादि वचनैस्तेन वृंदा संस्मारिता तदा ४०

तांबूलैश्च विनोदैश्च वस्त्रालंकरणैः शुभैः

अथ वृंदारिका देवी सर्वभोगसमन्विता ४१

प्रियं गाढं समालिंग्य चुचुंब रतिलोलुपा

मोक्षादप्यधिकं सौख्यं वृंदा मोहनसंभवम् ४२

मेने नारायणो देवो लक्ष्मीप्रेमरसाधिकम्

वृंदां वियोगजं दुःखं विनोदयति माधवे ४३

तत्क्रीडाचारुविलसद्वापिका राजहंसके

तद्रूपभावात्कृष्णोऽसौ पद्मायां विगतस्पृहः ४४

अभूद्वृंदावने तस्मिंस्तुलसीरूप धारिणी

वृंदांगस्वेदतो भूम्यां प्रादुर्भूताति पावनी ४५

वृंदांग संगजं चेदमनुभूय सुंखं हरिः

दिनानि कतिचिन्मेने शिवकार्यं जगत्पतिः ४६

एकदा सुरतस्यांते सा स्वकंठे तपस्विनम्

वृंदा ददर्श संलग्नं द्विभुजं पुरुषोत्तमम् ४७

तं दृष्ट्वा प्राह सा कंठाद्विमुच्य भुजबंधनम्

कथं तापसरूपेण त्वं मां मोहितुमागतः ४८

निशम्य वचनं तस्याः सांत्वयन्प्राह तां हरिः

शृणु वृंदारिके त्वं मां विद्धि लक्ष्मीमनोहरम् ४९

तव भर्ता हरं जेतुं गौरीमानयितुं गतः

अहं शिवः शिवश्चाहं पृथक्त्वे न व्यवस्थितौ 6.15.५०

जालंधरो हतः संख्ये भज मामधुनानघे

नारद उवाच-

इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा विषण्णवदनाभवत्

ततो वृंदारिका राजन्कुपिता प्रत्युवाच ह ५१

रणे बद्धोऽसि येन त्वं जीवन्मुक्तः पितुर्गिरा

विविधैः सत्कृतो रत्नैर्युक्तं तस्य हृता वधूः ५२

पतिर्धर्मस्य यो नित्यं परदाररतः कथम्

ईश्वरोऽपि कृतं भुंक्ते कर्मेत्याहुर्मनीषिणः ५३

अहं मोहं यथानीता त्वया माया तपस्विना

तथा तव वधूं माया तपस्वीकोऽपि नेष्यति ५४

इति शप्तस्तथा विष्णुर्जगामादृश्यतां क्षणात्

सा चित्रशालापर्यंकः स च तेऽथप्लवंगमाः ५५

नष्टं सर्वं हरौ याते वनं शून्यं विलोक्य सा

वृंदा प्राह सखीं प्राप्य जिह्मं तद्विष्णुना कृतम् ५६

त्यक्तं पुरं गतं राज्यं कांतः संदेहतां गतः

अहं वने विदित्वैतत्क्व यामि विधिनिर्मिता ५७

मनोरथानां विषयमभून्मे प्रियदर्शनम्

प्राह निःश्वस्य चैवोष्णं राज्ञी वृंदातिदुःखिता ५८

मम प्राप्तं हि मरणं त्वया हि स्मरदूतिके

इत्युक्ता सा तया प्राह मम त्वं प्राणरूपिणी ५९

तस्यास्तथोक्तमाकर्ण्य इतिकर्त्तव्यतां ततः

वने निश्चित्य सा वृंदा गत्वा तत्र महत्सरः ६०

विहाय दुःखमकरोद्गात्रक्षालनमंबुना

तीरे पद्मासनं बद्ध्वा कृत्वा निर्विषयं मनः ६१

शोषयामास देहं स्वं विष्णुसंगेन दूषितम्

तपश्चचारसात्युग्रं निराहारा सखीसमम् ६२

गंधर्वलोकतो वृंदामथागत्याप्सरोगणः

प्राह याहीति कल्याणि स्वर्गं मा त्यज विग्रहम् ६३

गांधर्वं शस्त्रमेतत्त्रिभुवनविजयं श्रीपतिस्तोषमग्र्यं

नीतो येनेह वृंदे त्यजसि कथमिदं तद्वपुः प्राप्तकामम्

कांतं ते विद्धि शूलिप्रवरशरहतं पुण्यलाभस्य भूषास्वर्गस्य त्वं

भवाद्य द्रुतममरवनं चंडिभद्रे भज त्वम् ६४

श्रुत्वा शास्त्रं वधूनां जलधिजदयिता वाक्यमाह प्रहस्य

स्वर्गादाहृत्य मुक्तात्रिदशपति वधूश्चातिवीरेण पत्या

आदौ पात्रं सुखानामहममरजिता प्रेयसा तद्वियुक्तानिर्दुष्टा तद्य

तिष्ये प्रियममृतगतं प्राप्नुयां येन चैव ६५

इत्युक्त्वा ससखी वृंदा विससर्जाप्सरोगणान्

तत्प्रीतिपाशबद्धास्ता नित्यमायांति यांति च ६६

योगाभ्यासेन वृंदाथ दग्ध्वा ज्ञानाग्निना गुणान्

विषयेभ्यः समाहृत्य मनः प्राप ततः परम् ६७

दृष्ट्वा वृंदारिकां तत्र महांतश्चाप्सरोगणाः

तुष्टुवुर्नभसस्तुष्टा ववृषुः पुष्पवृष्टिभिः ६८

शुष्ककाष्ठचयं कृत्वा तत्र वृंदाकलेवरम्

निधायाग्निं च प्रज्वाल्य स्मरदूती विवेश तम् ६९

दग्धं वृंदांगरजसां बिंबं तद्गोलकात्मकम्

कृत्वा तद्भस्मनः शेषं मंदाकिन्यां विचिक्षिपुः ७०

यत्र वृंदा परित्यज्य देहं ब्रह्मपथं गता

आसीद्वृंदावनं तत्र गोवर्द्धनसमीपतः ७१

देव्योऽथ स्वर्गमेत्य त्रिदशपतिवधूसत्त्वसंपत्तिमाहुर्देवीभ्यस्तन्निशम्य प्रमुदितमनसो निर्जराद्याश्च सर्वे

शत्रोर्दैत्यस्य हित्वा प्रबलतरभयं भीमभेर्यो निजघ्नुः श्रुत्वा तत्रासनस्थः

परिजननिवहोवापशोभां शुभस्य ७२

इति श्रीपाद्मे महापुराणे उत्तरखंडे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां जालंधरोपाख्याने वृंदाया ब्रह्मपदप्राप्तिर्नाम पंचदशोऽध्यायः १५

॥ ॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वाऽन्या निखिलाः क्रियाः ॥

रक्तशृंगस्य सांनिध्यं सेवनीयं विचक्षणैः ॥ १ ॥

किं दानैः किं क्रियाकांडैः किं यज्ञैः किं व्रतैरपि ॥

तत्क्षेत्रं सेवयेद्भक्त्या हाटकेश्वरसंभवम् ॥२॥

अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः ॥

तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ३ ॥

चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च ॥

तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्॥४॥

प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥

तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्॥५॥

भूमिदानानि सर्वाणि धर्माः सर्वे दयादिकाः॥

तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्॥६॥

तत्र राजर्षयः पूर्वं प्रभूताः सिद्धिमागताः ॥

पशवः पक्षिणः सर्पाः सिंहव्याघ्रा मृगादयः ॥७॥

तत्र कालवशान्नष्टास्तेऽपि प्राप्ता दिवालयम् ॥

यस्तत्र व्रतहीनोऽपि कृषिकर्मरतोऽपि वा ॥९॥

निवासं कुरुते विप्रा मृतस्तत्र दिवं व्रजेत् ॥

किंवा च बहुनोक्तेन भूयोभूयो द्विजोत्तमाः ॥९॥

श्रूयतां परमं गुह्यं तस्य क्षेत्रस्य संभवम् ॥

पुनंति क्षेत्रतीर्थानि संवासादिह मानवान् ॥ ६.१६.१० ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनाति स्मरणादपि ॥

किं पुनर्दर्शनाद्विप्राः स्पर्शनाच्च विशेषतः ॥ ११ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनंनाम षोडशोऽ ध्यायः॥१६॥ ॥॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

चमत्कारपुरोत्पत्तिः श्रुता त्वत्तो महामते ॥

तत्क्षेत्रस्य प्रमाणं यत्तदस्माकं प्रकीर्तय ॥॥।

यानि तत्र च पुण्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥

सहितानि प्रभावेण तानि सर्वाणि कीर्तय ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रं ब्राह्मणसत्तमाः ॥

आयामव्यासतश्चैव चमत्कारपुरोत्तमम् ॥ ३ ॥

प्राच्यां तस्य गयाशीर्षं पश्चिमेन हरेः पदम् ॥

दक्षिणोत्तरयोश्चैव गोकर्णेश्वरसंज्ञितौ ॥४॥

हाटकेश्वर संज्ञं तु पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः ॥

तत्क्षेत्रं प्रथितं लोके सर्वपातकनाशनम् ॥ ५ ॥

यतः प्रभृति विप्रेभ्यो दत्तं तेन महात्मना ॥

चमत्कारेण तत्स्थानं नाम्ना ख्यातिं ततो गतम् ॥ ६ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं तस्य पूर्वे गयाशिरः ॥

माहात्म्यं तस्य नो ब्रूहि सूतपुत्र सविस्तरम् ॥ ७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

आसीद्विदूरथोनाम हैहयाधिपतिः पुरा ॥

यो वै दानपतिर्दक्षः शत्रुपक्षक्षयावहः ॥ ८ ॥

स कदाचिन्मृगान्हंतुं नृपः सेनावृतो ययौ ॥

नानावृक्षलताकीर्णं वनं श्वापदसंकुलम् ॥ ९ ॥

स जघान मृगांस्तत्र शरैराशीविषोपमैः ॥

महिषांश्चवराहांश्च तरक्षूञ्च्छम्बरान्रुरून् ॥ ६.१७.१० ॥

सिंहान्व्याघ्रान्गजान्मत्ताञ्च्छतशोऽथ सहस्रशः ॥

अथ तेन मृगो विद्धः शरेणाऽऽनतपर्वणा ॥ ११ ॥

न पपात धरापृष्ठे सशरो दुद्रुवे द्रुतम्॥

ततः स कौतुकाविष्टस्तस्य पृष्ठे हयोत्तमम् ॥

प्रेरयामास वेगेन मनोमारुतवेगधृक् ॥ १२ ॥

ततः सैन्यं समुत्सज्य मृगं लिप्सुर्महीपतिः ॥

अन्यद्वनांतरं प्राप्तो रौद्रं चित्तभयावहम् ॥ १३ ॥

कण्टकीबदरीप्रायं शाल्मलीवनसंकुलम् ॥

तथान्यैः कण्टकाकीर्णै रूक्षै र्वृक्षैः समन्वितम् ॥ १४ ॥

तत्र रूक्षाऽखिला भूमिर्निर्जला तमसा वृता ॥

चीरिकोलूकगृधाढ्या शीर्षच्छायाविवर्जिता ॥ १५ ॥

ग्रीष्मे मध्यगते सूर्ये मृगाकृष्टः स पार्थिवः ॥

दूराध्वानं जगामाऽथ प्रासपाणिर्वराश्वगः ॥ १६ ॥

तेन तस्यानुगा भृत्याः सर्वे सुश्रांतवाहनाः ॥

क्षुत्पिपासाकुलाः श्रांताः स्थाने स्थाने समाश्रिताः ॥ १७ ॥

सिंहव्याघ्रैस्तथा चान्यैः पतिता नष्टचेतनाः ॥

भक्ष्यंते चेतयन्तोऽपि तथाऽन्ये चलनाक्षमाः ॥ १८ ॥

ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥

दृष्ट्वा तद्व्यसनं प्राप्तमात्मनः सेवकैः समम् ॥ १९ ॥

कांतारस्यांतमन्विच्छन्प्रेरयामास तं हयम्॥

जात्यं सर्वगुणोपेतं कशाघातैः प्रताडयन् ॥ ६.१७.२० ॥

ततः स नृपतिस्तेन वायुवेगेन वाजिना ॥

नीतो दूरं दुर्गमार्गं सर्वजंतुविवर्जितम् ॥ २१ ॥

एवं तस्य नरेन्द्रस्य कांदिशीकेऽनवस्थिते ॥

सोऽश्वोऽपतद्धरापृष्ठे सोऽप्यधस्तात्तुरंगमात् ॥ २२ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विदूरथमृगयावर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ छ ॥ ॥

सूत उवाच ॥ ॥

ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥

पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम् ॥ १ ॥

अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् ॥

ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान् ॥ २ ॥

तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः ॥

निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् ॥

एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः ॥ ४ ॥

विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः ॥

मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते ॥ ५ ॥

ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् ॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः । ६ ॥

वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने ॥

स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः ॥ ७ ॥

अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः ॥

कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत् ॥ ८ ।

॥राजोवाच ॥ ॥

सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् ॥

किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः ॥ ९ ॥

तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव ॥

मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि । ६.१८.१० ॥

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् ॥

कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप ॥ ११ ॥

वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप ॥

देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः ॥ १२ ॥

नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा ॥

पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः ॥ १३ ॥

जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽऽमिषम् ॥

तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम् ॥ १४ ॥

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः ॥

अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् ॥ १५ ॥

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः ॥

विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत् ॥ १६ ॥

सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता ॥

कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम ॥ १७ ॥ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥

युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम् ॥ १८ ॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते ।

अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि ॥ १९ ॥

भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः ॥

पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च ॥ ६.१८.२० ॥

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम्॥

तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्॥ ॥ २१ ॥

यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् ॥

न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि ॥ २२ ॥

भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे ॥

न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि ॥२३॥

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप ॥

तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते॥२४॥

हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः ॥

भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते ॥ २५ ॥

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते ॥

अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम् ॥२६॥

किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप ॥

अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि ॥२७॥

यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् ॥

हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते ॥ २८ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम्॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः ॥२९॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

यो भवेन्मानवः क्षुद्रस्तथा पैशुन्यसूचकः ॥

मृष्टमांसाशने सक्तः स प्रेतो जायते नरः ॥६.१८.३॥।

अकृत्वा देवकार्यं च तथा च पितृतर्पणम्॥

योऽश्नात्यदत्त्वा भृत्येभ्यः स प्रेतो जायते नरः ॥३॥।

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः ॥

परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः ॥३२॥

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया ॥

कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः ॥ ३३ ॥

कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् ॥

यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः ॥ ३४ ॥

देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति ॥

विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः ॥ ३५ ॥

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः ॥

दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः ॥ ३६ ॥

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् ॥

विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः ॥ ३७ ॥

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ॥

स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित् ॥ ३८ ॥

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् ॥

कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः ॥ ३९ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम ॥

येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः ॥ ६.१८.४० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः ॥

तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः ॥ ४१ ॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् ॥

यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः ॥ ४२ ॥

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः ॥

स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः ॥ ४३ ॥

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः ॥

समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः ॥ ४४ ॥

दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् ॥

प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः ॥ ४९ ॥

यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः ॥

पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥ ४६ ॥

सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः ॥

शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः ॥ ४७ ॥

वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः ॥

आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः ॥ ४८ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वगुह्यं वसुधाधिप ॥

निर्विण्णाः प्रेतभावेन तस्मात्त्वं नो गतिर्भव ॥ ४९ ॥

गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥

श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम् ॥ ६.१८.५० ॥

प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् ॥

नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन ॥ ५१ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः ॥

धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि ॥ ५२ ॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता ॥

गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः ॥ ५३ ॥

एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते ॥

खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः ॥ ५४ ॥

एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम ॥

दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः ॥ ५५ ॥

यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप ॥

अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः ॥ ॥ ५६ ॥

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः ॥

न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना ॥ ५७ ॥

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् ॥

पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते ॥ ५८ ॥

गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम ॥

अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः ॥ ५९ ॥

तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः ॥

क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप ॥ ६.१८.६० ॥

तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् ॥

स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे ॥ ६१ ॥

किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् ॥

क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते ॥ ६२ ॥

न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते ॥

न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम् ॥ ६३ ॥

एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे ॥

प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे ॥ ६४ ॥

यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते ॥

व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम् ॥ ६५ ॥

क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः ॥

यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा ॥ ६६ ॥

तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः ॥

प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते ॥ ६७ ॥

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप ॥

अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः ॥ ६८ ॥

॥ राजोवाच । ॥

यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् ॥

तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम् ॥ ६९ ॥

तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः ॥

अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे ॥ ॥ ६.१८.७० ॥

यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै ॥

येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम् ॥ ७१ ॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः ।

अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः ॥ ७२ ॥

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः ॥

दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः ॥ ७३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः ॥

सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः ॥ ७४ ॥

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च ।

अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् ॥

भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा ॥७६॥

स गत्वा सलिलं तत्र तद्वातेन महीपतिः ॥

आहूत इव शीतेन प्रययौ त्वरयान्वितः ॥ ७६ ॥

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् ॥

आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम् ॥ ७७ ॥

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् ॥

विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः ॥ ७८ ॥

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् ॥

शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्॥ ७९ ।

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् ॥

तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले ॥ ६.१८.८० ॥

ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम्॥

धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम् ॥ ८१ ॥

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥

प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः ॥ ८२ ॥

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते ॥

एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः ॥ ९३ ॥

पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः ॥

न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम् ॥ ८४ ॥

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते ॥

तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम् ॥ ८५ ॥

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः ॥

सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत ॥ ८६ ॥

ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः ॥

सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया ॥ ८७ ॥

ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ ॥

उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात् ॥ ८८ ॥

उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः ॥ ८९ ॥

विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः ॥

मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह ॥ ६.१८.९० ॥

ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः ॥

गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः ॥ ९१ ॥

आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः ॥

सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा ९२ ॥

भ्रममाणस्त्वहं प्राप्त आयुःशेषतयात्र च ॥

तद्ब्रूत कः प्रदेशोऽयं कियद्दूरे च मे पुरी ॥ ९३ ॥

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् ॥

त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते ॥ ९४ ॥

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप ॥

वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः ॥ ९५ ॥

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च ॥

भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना ॥ ९६ ॥

मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप ॥

न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः ॥ ९७ ॥

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम्॥

तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम् ॥९८॥

कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ ॥

नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने ॥ ९९ ॥

एकाकिनं पदातिं च विशस्त्रं श्रमविह्वलम् ॥

त्वां दृष्ट्वा भूपतेऽस्माकं दया जाता ततोऽधिका ॥६.१८.॥॥।

एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् ॥

वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः ॥ १०१ ॥

तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम्॥

गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया १०२ ॥

एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥

अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः ॥ १०३ ॥

अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः ॥

संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः ॥

तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः ॥ १०४ ॥

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः ॥

चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः ॥ १०५ ॥

कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता ॥

असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः ॥ १०६ ॥

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च ॥

उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते ॥ १०७॥

उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः ॥

यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः ॥ १०८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मांसादवचनादृष्याश्रमपदं प्राप्तस्य विदूरथस्य मुनिभिः सह संवादपूर्वकसांयतनकर्मादिविधानवर्णनंनामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः ॥

केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः ॥ १ ॥

क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः ॥

पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः ॥ २ ॥

ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् ॥

ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः ॥ ३ ॥

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् ॥

प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम् ॥४॥

अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः ॥

प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले ॥५॥

ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने ॥

अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम् ॥ ६ ॥

ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ॥

तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः ॥ ७ ॥

निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति ॥

माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः ॥ ८ ॥

ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः ॥

विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः ॥ ९ ॥

तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः ॥

मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ६.१९.१० ॥

अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् ॥

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् ॥

विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः ॥ ११ ॥

॥ मांसाद उवाच ॥ ॥

प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्॥ १२ ॥

ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः ॥

विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम् ॥ १३

सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः ॥

स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः ॥ १४ ॥

ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः ॥

चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ १५ ॥

ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः ॥

तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः ॥ १६ ॥

॥ कृतघ्न उवाच ॥

न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः ॥

तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च ॥ १७ ॥

तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम ॥

तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव ॥ १८ ॥

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ॥

सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम् ॥ १९ ॥

सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः ॥

सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत् ॥ ६.१९.२० ॥

तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् ॥

सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः ॥ २१ ॥

सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् ॥

तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु ॥ २२ ॥

तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते ॥

एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति ॥ २३ ॥

॥ विदूरथ उवाच ॥ ॥

कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् ॥

करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः। २४ ॥

॥ प्रेत उवाच ॥ ॥

चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे ॥

आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः ॥ २५ ॥

अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः ॥

कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः ॥ ॥ २६ ॥

तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा ॥

श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम ॥ २७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः॥

जगाम तत्र यत्राऽऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः॥ २८ ॥

दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान्॥

अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम् ॥ २९ ॥

ततः कृतघ्नमुद्दिश्य श्राद्धं चक्रे यथोदितम् ॥

आनीय ब्राह्मणाञ्छ्रेष्ठान्वेदवेदांगपारगान् ॥ ६.१९.३. ॥

कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान्॥

विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत् ॥ ३१ ॥

मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम् ॥ ३२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता ॥

पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा॥ ३३ ॥

प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् ॥

कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः ॥ ३४ ॥

कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ।

स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः ॥ ३५ ॥

अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये ॥

तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा ॥ ३६ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् ॥

काले वा

यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा ॥ ३७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मांसादादिप्रेतत्रयस्य विदूरथकृतश्राद्धद्वारा मुक्तिदाने पितृकूपिकातीर्थमा हात्म्यवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ ॥ छ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः ॥

भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः ॥ १ ॥

समाऽऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका ॥

तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले ॥ २ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः ॥

अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः ॥ ३ ॥

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले ॥

सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः ॥ ४ ॥

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् ॥

यद्वत्पूर्वं प्रियाऽऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम् ॥ ५ ॥

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले ॥

विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः ॥ ६ ॥

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता ॥

अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ७ ॥

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः ॥

भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः ॥ ८ ॥ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप ॥

ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ ९ ॥

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता ॥

तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः ॥ ६.२०.१० ॥

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् ॥

नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः ॥ ११ ॥

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः ॥

श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति ॥ १२ ॥

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः ॥

गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व १३ ॥

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः ॥

प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम् ॥ १४ ॥

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय ॥

सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी ॥ १५ ॥

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि ॥

श्राद्धार्थमानिनायाऽऽशु फलानि विविधानि च ॥ १६ ॥

धात्रीफलानि चाऽऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च ॥

करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः ॥ १७ ॥

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा ॥

रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता ॥ १८ ॥

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः ॥

कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः ॥ १९ ॥

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता॥

आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः॥६.२०.२०

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः॥

स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥ २१ ॥

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम्॥

पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि ॥ २२ ॥

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः ॥

चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा ॥ २३ ॥

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ ॥

जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता ॥ २४ ॥

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः ॥

प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः॥ २५ ॥

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते ॥

क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः ॥ २६ ॥

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने ॥

विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि ॥ २७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा ॥

उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः ॥ २८ ॥

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम ॥

यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत् ॥ २९ ॥

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् ॥

ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः ॥ ६.२०.३० ॥

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम ॥

त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः ॥ ३१ ॥

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः ॥

मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम् ॥ ३२ ॥

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् ॥

येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः ॥ ३३ ॥

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः ॥

पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च ॥

भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो ॥ ३४ ॥

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो ॥

श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे ॥ ३५८ ॥

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः ॥

साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः ॥ ३६ ॥

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः ॥

सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च ॥ ३७ ॥

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले ॥

शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम् ॥ ३८ ॥

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् ॥

नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च ॥ ३९ ॥

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो ॥

त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्॥ ॥ ६.२०.४० ॥

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि ॥

अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि ॥ ४१ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः ॥

तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः ॥ ४२ ॥

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् ॥

सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम् ॥ ४३ ॥

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः ॥

वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत् ॥ ४४ ॥

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च॥

किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः ॥ ४५ ॥

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा ॥

व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः ॥ ४६ ॥

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन ॥

कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः ॥ ४७ ॥

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ॥

रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्॥ ४८ ॥

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् ॥

अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन् ॥ ४९ ॥

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् ॥

प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः ॥ ६.२०.५० ॥

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः ॥

प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः ॥ ५१ ॥

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् ॥

अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम ॥ ५२॥

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः ॥

मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः ॥ ५३ ॥

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् ॥

बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव ॥ ५४ ॥

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम्॥

तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत् ॥५५॥

॥ लक्ष्मण उवाच ॥ ॥

यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् ॥

प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये॥ ५६ ॥

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने ॥

आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः ॥ ५७ ॥

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः ॥

प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने ॥ ५८ ॥ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन ॥

स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम् ॥ ५९॥

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः ॥

तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता ॥ ६.२०.६० ॥

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह ॥

ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम् ॥ ६१ ॥

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह ॥

ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः ॥ ६२ ॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः ॥

साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा ॥

ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि ॥ ६३ ॥

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः ॥

कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो ॥ ६४ ॥

॥ राम उवाच ॥ ॥

स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण ॥

अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय ॥ ६५ ॥

॥ लक्ष्मण उवाच ॥ ॥

स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते ॥

तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते ॥ ६६ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

ममाऽऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् ॥

स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः ॥ ६७ ॥।

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा ॥

विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम ॥

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते ॥ ६८ ॥

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् ॥

अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम् ॥ ६९ ॥

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् ॥

त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः ॥ ६.२०.७० ॥

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण ॥

अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ ॥ ७१ ॥

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः ॥

पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण ॥ ७२ ॥

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित् ॥ ७३ ॥

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् ॥

चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः ॥ ७४ ॥

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः ॥

तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम् ॥ ७५ ॥

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते ॥

तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः ॥ ७६ ॥

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता ॥

तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने ॥ ७७ ॥

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम्॥

विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम् ॥ ७८ ॥

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः ॥

तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते ॥

रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे ॥ ७९ ॥

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् ॥

जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः ॥ ६.२०.८० ॥

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् ॥

तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम् ॥ ८३ ॥

इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रामकृतयाम्यदिशाप्रयाणे बालमंडनतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ ॥ ध ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

मार्कंडेन कदा तत्र स्थापितः प्रपितामहः ॥

कस्मिन्स्थाने कृतस्तेन स्वाश्रमो मुनिना वद ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

मृकण्डाख्यो द्विजश्रेष्ठ आसीद्वेदविदां वरः ॥

चमत्कारपुराभ्याशेवानप्रस्याश्रमे स्थितः ॥ २ ॥

शांतात्मा नियमोपेतश्चकार सुमहत्तपः ॥

तस्यैवं वर्तमानस्य वानप्रस्थस्य चाश्रमे ॥ ३ ॥

पश्चिमे वयसि प्राप्ते पुत्रो जज्ञे सुशोभनः ॥

सर्वलक्षणसंपूर्णः पूर्णचंद्रसमप्रभः ॥ ४ ॥

मार्कंड इति नामाऽथ तस्य चक्रे पिता स्वयम् ॥

सोऽतीव ववृधे बालस्तस्मिन्नाश्रम उत्तमे॥५॥

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे॥

वर्धमानस्य तस्यैवमतीताः पंच वत्सराः॥

बालक्रीडाप्रसक्तस्य पितुरुत्सङ्गवर्तिनः॥६॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य कश्चित्तत्र समागतः॥

सामुद्रिकस्य कृत्स्नस्य वेत्ता ज्ञानविधानभू_॥७॥

स तं शिशुं समालोक्य नखाग्रान्मूर्द्धजावधिम्॥

विस्मयोत्फुल्लनयन ईषद्धास्यमथाऽकरोत् ॥ ८ ॥

मृकंडोऽपि समालोक्य ज्ञानिनं सस्मिताननम् ॥

पप्रच्छ विनयोपेतः किंचित्तुष्टेन चेतसा ॥ ॥ ९ ॥

॥ मृकण्ड उवाच ॥ ॥

कस्मात्त्वं विप्रशार्दूल वीक्ष्येमं मम दारकम् ॥

सुचिरं विस्मयाविष्टस्ततोऽभूः सस्मिताननः ॥ ६.२१.१० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

असकृत्तेन संपृष्टः सकृद्ब्राह्मणसत्तमः ॥

ततश्च कथयामास हास्यकारणमेव हि ॥ ११ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

लक्षणानि शिशोरस्य दृश्यंते यानि सन्मुने ॥

गात्रस्थानि भवेत्सत्यं तैः पुमानजरामरः ॥ १२ ॥

अस्य भावि पुनश्चाऽस्माद्दिवसान्निधनं शिशोः ॥

षड्भिर्मासैर्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १३ ॥

एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठ कुरुष्वाऽस्य हितं च यत् ॥

इह लोके परे चैव बालकस्य ममाऽऽज्ञया ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रो जगामाऽभीप्सितां दिशम् ॥

मृकण्डोऽपि ततस्तस्य चक्रे मौंजीनिबन्धनम् ॥ १५ ॥

अकालेऽपि कुमारस्य किंचिद्ध्यात्वा निजे हृदि ॥

कारणं कारणज्ञः स ततः प्रोवाच तं सुतम् ॥ १६ ॥

यं कं चिद्वीक्षसे पुत्र भ्रममाणं द्विजोत्तमम् ॥

तस्यावश्यं त्वया कार्यं विनयादभि वादनम् ॥ १७ ॥

एवं तस्य व्रतस्थस्य षण्मासा दिवसैस्त्रिभिः ॥

हीनाः स्युर्ब्राह्मणेंद्राणां नमस्कारपरस्य च ॥ १९ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता अग्नि तीर्थपरायणाः ॥

सप्तर्षयः स्थितो यत्र मार्कंडो धृतमेखलः ॥ १९ ॥

तान्दृष्ट्वा स मुनीन्सर्वान्नमश्चक्रे मुनेः सुतः ॥

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरपि पृथक्पृथक् ॥ ६.२१.२० ॥

अथ तं बालभावेन कौतुकाद्ब्रह्मचारिणः ॥

चिरं दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ २१ ॥

सर्वैरेष शिशुः प्रोक्तो दीर्घा युरिति सादरम्॥

तृतीयेऽह्नि पुनः प्राणांस्त्यक्ष्यत्ययमसंशयः ॥ २२ ॥

तन्न युक्तं भवेदीदृगस्माकं वचनं द्विजाः ॥

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनायं स्याच्चिरायुधृक् ॥ २३ ॥

ततो मिथः समालोच्य सर्वे ते मुनिपुंगवाः ॥

प्रोचुर्न जीवनोपायो भवेन्मुक्त्वा पितामहम् ॥ २४ ॥

तस्मात्तस्य पुरो नीत्वा बालोऽयं क्षीणजीवितः ॥

क्रियतां तस्य वाक्येन यथा स्याच्चिरजीवभाक् ॥ २५ ॥

ततस्तु ते समादाय सत्वरं ब्रह्मचारिणम् ॥

ब्रह्मलोकं समाजग्मुस्त्यक्त्वा तीर्थपराक्रमम् ॥ २६ ॥

ततः प्रणम्य तं देवं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः ॥

स्तुत्वाऽथ संविधे तस्य निषेदुस्तदनन्तरम् ॥ २७ ॥

तेषामनंतरं सोऽपि नमश्चक्रे पितामहम् ॥

बालः प्रोक्तश्च दीर्घायुर्भवेति च स्वयंभुवा ॥ २८ ॥

अथोवाच मुनीन्सर्वान्विश्रांतान्पद्मयोनिजः ॥

कुतो यूयं समायाताः सांप्रतं केन हेतुना ॥ २९ ॥

प्रोच्यतां चापि यत्कृत्यं युष्माकं क्रियतेऽधुना ॥

मद्गृहे संप्रयातानां कोऽयं बालोऽपि सद्व्रती ॥ ६.२१.३० ॥

॥ मुनय ऊचुः ॥ ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् ः।

चमत्कारपुराभ्याशे वयं प्राप्ताः पितामह ॥ ३१ ॥

तत्रानेन वयं देव बालकेनाऽभिवादिताः ॥

क्रमात्सर्वेरपि प्रोक्तो दीर्घायुरिति सादरम् ॥ ३२ ॥

एतस्य तु पुनः शेषमायुषो दिवसत्र यम् ॥

विद्यते विबुधश्रेष्ठ व्रीडितास्तेन वै वयम् ॥ ३३ ॥

ततश्चैनं समादाय वयं प्राप्तास्तवांतिकम् ॥

भवताऽपि तथा प्रोक्तो दीर्धायु र्बालकोऽस्त्वयम् ॥ ३४ ॥

तस्माद्यथा वयं सत्या भवता सह पद्मज ॥

भवाम कुरु तत्कृत्यमेतस्मादागता वयम् ॥ ३५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां पद्मसंभवः ॥

प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं समादाय च बालकम् ॥ ३६ ॥

मत्प्रसादादयं बालोजरामृत्युवि वर्जितः ॥

भविष्यति न संदेहो वेदविद्याविचक्षणः ॥ ३७ ॥

तस्मात्प्राग्धरणीपृष्ठं व्रजध्वं मुनिसत्तमाः ॥

बालमेनं समादाय तस्मिन्नेवास्य मंदिरं ॥ ३८ ॥

यावदस्य पिता वृद्धः पुत्रदर्शनविह्वलः ॥

न याति निधनं सार्धं धर्मपत्न्या द्विजोत्तमाः ॥ ३९. ॥

अथाऽऽयाताश्च तं बालं सर्वे ते मुनि सत्तमाः ॥

आगत्य वसुधापृष्ठं तस्यैवाश्रमसंनिधौ ॥ ६.२१.४० ॥

अमुंचन्नग्नितीर्थे तं समाभाष्य ततः परम् ॥

तीर्थयात्राकृते पश्चाज्जग्मुरन्यत्र सत्वरम् ॥ ॥ ४१ ॥

एतस्मिन्नंतरे विप्रो मृकंडः सुतवत्सलः ॥

नापश्यत्स्वसुतं पश्चाद्विललाप सुदुःखितः ॥ ४२ ॥

अहो मे तनयोऽभीष्टः कथमद्य न दृश्यते॥

कूपांतः पतितः किं नु किं व्यालैर्वा निपातितः ॥ ४३ ॥

कृत्वा मां दुःखसंतप्तं मातरं चापि पुत्रकः ॥

प्रस्थितो दीर्घमध्वानं विरुद्धं कृतवान्विधिः ॥ ॥ ४४ ॥

पश्य ब्राह्मणि पापेन मया दुष्कृतकारिणा ॥

न बालस्य मुखं दृष्टं प्रस्थितस्य यमालये ॥४५॥

कथितं ज्ञानिना तेन मम पूर्वं महात्म ना ॥

षङ्भिर्मासैः सुतस्तेऽयं देहत्यागं करिष्यति ॥ ४६ ॥

सोऽहं पुत्रस्य दुःखेन साधयिष्ये हुताशनम् ॥

यावच्छोकाग्निना कायो दह्यते न वरान ने ॥ ४७ ॥

॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥

ममापि मतमेतद्धि यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

तत्किं चिरयसि ब्रह्मञ्छीघ्रं दारूणि चानय ॥ ४८ ॥

येनाऽहं भवता सार्धं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥

पुत्रशोकेन संतप्ता सुभृशं दुःखशांतये ॥ ४९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं तयोः प्रवदतोर्दंपत्योर्द्विज सत्तमाः ॥

आजगामाऽथ संहृष्टः स बालः सन्निधिं तयोः ॥ ६.२१.५० ॥

तं दृष्ट्वा ब्राह्मणो हृष्टो ब्राह्मण्या सहितस्तदा ॥

आनंदाश्रुप्लुताक्षोऽथ सम्मुख स्तमुपाद्रवत् ॥ ५१ ॥

भूयोभूयः परिष्वज्य सभार्यः पृष्टवांस्तदा ॥

क्व गतः स्वाश्रमाद्वत्स चिरात्कस्मादिहाऽऽगतः॥ ५२ ॥

शोकार्णवे परिक्षिप्य मां सभार्यं वयोऽधिकम् ॥

तन्मा पुत्रक भूयस्त्वमीदृक्कर्म करिष्यसि ॥ ५३ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

अत्राऽद्य मुनयः प्राप्ता मया ते चाभिवादिताः ॥

क्रमेण विनयात्तात स्मरमाणेन ते वचः ॥ ५४

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरेव द्विजोत्तमैः ॥

दृष्ट्वा मां विस्मयाविष्टैर्बालकं व्रतिनं विभो ॥ ५५ ॥

अथ तात समालोक्य तेषां मध्यगतो मुनिः ॥

वसिष्ठस्तान्मुनीन्सर्वान्प्रोवाच प्रहसन्निव ॥ ५६ ॥

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥

दीर्घायुर्भव यः प्रोक्तो युष्माभिर्मुनिपुंगवाः ॥

तृतीये दिवसे सोऽयं बालः पंचत्वमेष्यति ॥ ५७ ॥

ततस्ते मुनयो भीता असत्यात्तात तत्क्षणात् ॥

समादाय ययुस्तत्र यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः ॥ ५८ ॥

नमस्कृतेन तेनाऽपि प्रोक्तोऽहं पद्मयोनिना ॥

दीर्घायुर्भव पृष्टश्च कुतस्त्वमिह चागतः ५९ ॥

अथ तैर्मुनिभिः सर्वैर्वृत्तांतं तस्य कीर्तितम्॥

आशीर्वादोद्भवं प्रोक्तं ततो वयमिहागताः॥ ६.२१.६० ॥

यथाऽयं बालको देव त्वत्प्रसादात्पितामह ॥

दीर्घायुर्जायते लोके तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ६१ ॥

ततोऽहं ब्रह्मणा तात जरामरणवर्जितः ॥

विहितः प्रेषितस्तूर्णं स्वगृहं प्रति तैः समम् ॥ ६२ ॥

ते तु मां मुनयोत्रैव प्रमुच्याश्रमसन्निधौ ॥

स्नानार्थं विविशुः सर्वे ह्रदेऽत्रैव सुशोभने ॥ ६३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मृकंडो हर्षसंयुतः ॥

प्रययौ सत्वरं तत्र यत्र ते मुनयः स्थिताः ॥ ६४ ॥

प्रणम्य तान्मुनीन्सर्वान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥

प्रोवाच वः प्रसादेन कुलं मे वृद्धिमागतम् ॥ ६५ ॥

साधु प्रोक्तमिदं कैश्चिदाचार्यैर्मुनिसत्तमाः ॥

साधुलोकं समाश्रित्य विख्यातं च जगत्त्रये ॥ ६६ ॥

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः ॥

तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः ॥ ६७ ॥

तस्मादतिथयः प्राप्ता यूयं सर्वेऽद्य मे गृहम् ॥

प्रकरोमि किमातिथ्यं प्रोच्यतां द्विजसत्तमाः ॥ ६८ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

एतदेव मुनेऽस्माकमातिथ्यं कोटिसंमितम् ॥

अल्पायुरपि ते बालो यज्जातो मृत्युवर्जितः ॥ ६९ ॥

॥ मृकण्ड उवाच ॥ ॥

मृत्युनाऽऽलिंगितं बालमस्मदीयं मुनीश्वराः ॥

भवद्भिरद्य संरक्ष्य कुलं कृत्स्नं समुद्धृतम् ॥ ६.२१.७० ॥

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा ॥

निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नाऽस्ति निष्कृतिः ॥ ७१ ॥।

तस्मात्कृतघ्नतादोषो न स्यान्मम मुनीश्वराः ॥

यथा कार्यं भवद्भिश्च तथा सर्वैर्न संशयः ॥ ७२ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदि प्रत्युपकाराय मन्यसे त्वं द्विजोत्तम ॥

गृहं कुरुष्व नो वाक्याद्देवस्य परमेष्ठिनः ॥ ७३ ॥

येनाऽयं बालकस्तेऽद्य कृतो मृत्युविवर्जितः ॥

तस्मात्स्थापय तीर्थेन देवं तं प्रपितामहम्॥७४॥

पुत्रेण सहितः पश्चादाराधय दिवानिशम्॥

वयमेव त्वया सार्धं तं च देवं पितामहम्॥७५॥

नित्यं प्रपूजयिष्यामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः॥

बालेनाऽनेन सार्धं ते सख्यमत्र स्थितं यतः॥

बालसख्यमिति ख्यातं नाम्ना तेन भविष्यति॥७६॥

तीर्थमन्यैरिति ख्यातं बालकानां हितावहम्॥

रोगार्तानां भयार्तानामस्माकं वचनात्सदा॥७७॥

अस्मिंस्तीर्थे शिशुं लोकाः स्नापयिष्यंति ये द्विज॥

रोगार्तं वा भयार्तं वा पीडितं वा ग्रहादिभिः॥७८॥

भविष्यति न संदेहः सर्वदोषविवर्जितः ॥

पितामहप्रसादेन तथाऽस्मद्वचनाद्द्विज ॥ ७९ ॥

ये पुनर्मानुषा विप्र निष्कामाः श्रद्धयान्विताः ॥

स्नानमात्रं करिष्यंति ते यांति परमां गतिम्॥ ६.२१.८० ॥

एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः ॥

तमामंत्र्य मुनिं जग्मुस्तीर्थान्यन्यानि सत्वराः ॥ ८१ ॥

मृकण्डोऽपि सपुत्रश्च तस्मिन्स्थाने पितामहम् ॥

स्थापयामास संहृष्टो ज्येष्ठे ज्येष्ठास्थिते विधौ ॥ ८२ ॥

ततश्चाऽऽराधयामास दिवारात्रमतंद्रितः ॥

सपुत्रः श्रद्धया युक्तः संप्राप्तश्च परां गतिम् ॥ ८३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततःप्रभृति तत्तीर्थं बालसख्यमिति स्मृतम्॥

पावनं सर्वजंतूनां बालानां रोगनाशनम्॥ ८४ ॥

ज्येष्ठे ज्येष्ठासु यो बालस्तत्र स्नानं समाचरेत् ॥

न स पीडामवाप्नोति यावत्संवत्सरं द्विजाः ॥ ८५ ॥

ग्रहभूतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः ॥

अगम्यः सर्वदुष्टानां तथाऽन्येषां प्रजायते ॥८६॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालसख्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकविंशोऽध्यायः॥ ॥ २१ ॥ ॥ ध ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं तीर्थे शक्रसमुद्रवम्॥

स्वामिद्रोहकृतात्पापान्निर्मुक्तो यत्र लक्ष्मणः ॥ १ ॥

कथं तत्र पुरा शक्रः स्वामिद्रोहसमुद्भवात् ॥

पातकादेव निर्मुक्तः कस्मिन्काले च सूतज॥२॥

कस्माद्दितेर्महेन्द्रेण कृतं कृत्यं तथाविधम् ॥

येन संसूदितो गर्भः सर्वं विस्तरतो वद ॥३॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ब्रह्मणो दक्षिणांगुष्ठाज्जज्ञे दक्षः प्रजापतिः ॥

स च संजनयामास पचाशत्कन्यकाः शुभाः ॥४॥

ददौ च दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ॥

दिव्येन विधिना दक्षः सप्तविंशतिमिंदवे ॥ ५ ॥

अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये मुख्यतां गते ॥

कश्यपस्य द्विजश्रेष्ठाः प्राणेभ्योऽपि प्रिये सदा ॥ ६ ॥

ततः स जनयामास देवाञ्च्छक्रपुरःसरान्॥

अदित्यां चैव दैत्यांश्च दित्यां स बलवत्तरान् ॥७॥

तेषां त्रैलोक्यराज्यार्थं मिथो जज्ञे महाहवः ॥

तत्र शक्रेण ते दैत्याः संग्रामे विनिपातिताः ॥ ८ ॥

ततः शोकपरा चक्रे दितिर्व्रतमनुत्तमम् ॥

पुत्रार्थं नियमोपेता क्षेत्रेऽत्रैव समाहिता ॥ ९ ॥

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः ॥

उवाच परितुष्टोऽस्मि वरं प्रार्थय वांछितम् ॥ ६.२२.१० ॥

साऽब्रवीद्यदि मे तुष्टस्त्वं देव शशिशेखर ॥

तत्पुत्रं देहि देवानां सर्वेषां बलवत्तरम्॥

यज्ञभागप्रभोक्तारं देवानां दर्पनाशनम् ॥ ११ ॥

अवध्यं संगरे पूर्वैः सर्वैदेवैः सवासवैः ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः ॥ १२ ॥

दितिश्चैवाऽदधाद्गर्भं कश्यपान्मुनिपुंगवात् ॥

ततः शक्रो भयं चक्रे ज्ञात्वा तं गर्भसंभवम्॥

वदतो मुनिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः ॥ १३ ॥

ततो दुष्टां मतिं कृत्वा तस्य गर्भस्य नाशने ॥

चक्रे तस्याः स शुश्रूषां दिवारात्रमतंद्रितः ॥ १४ ॥

छिद्रमन्वेषमाणस्तु सुसूक्ष्ममपि च द्विजाः ॥

न तस्या लभते क्वाऽपि गता मासा नवैव तु ॥ १५ ॥

ततश्च दशमे मासि संप्राप्ते प्रसवोद्भवे ॥

गर्भालसा निशावक्त्रे सुप्ता सा दक्षिणामुखी ॥ १६ ॥

निद्रावशं तु संप्राप्ता विसंज्ञा समपद्यत॥

शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला ॥ १७ ॥

तां विसंज्ञामथो वीक्ष्य त्यक्त्वा पादौ शतक्रतुः ॥

प्रविवेशोदरं तस्यास्तीक्ष्णं शस्त्रं करे दधत् ॥

तेनाऽसौ सप्तधा चके गर्भं शस्त्रेण देवपः ॥ १८ ॥

अथाऽपश्यत्क्षणात्सप्त वालकान्पूर्णविग्रहान् ॥

ततस्तानपि सप्तैव सप्तधा कृतवान्हरिः ॥ १९ ॥

जाता एकोनपञ्चाशदथ तत्रैव बालकाः ॥

तान्दृष्ट्वा वृद्धिमापन्नांस्ततो भीतः शतक्रतुः ॥

निश्चक्रामोदरातूर्णं दित्या यावन्न लक्षितः ॥ ६.२२.२० ॥

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले ॥

दितिः संजनयामास सप्तधा सप्त बालकान्॥ २१ ॥

ततोऽभ्येत्य सहस्राक्षो दुर्गंधेन समावृतः ॥

निस्तेजा म्लानवक्त्रश्च लज्जयाऽ धोमुखः स्थितः ॥ २२ ॥

तं दृष्ट्वा तादृशं शक्रं दितिः प्रोवाच सादरम् ॥

प्रणतं संस्थितं पार्श्वे भयव्याकुलचेतसम् ॥ २३ ॥

किं त्वं शक्र निरु त्साहस्तेजोद्युतिविवर्जितः ॥

शरीरात्तव दुर्गन्धः कस्मादीदृक्प्रजायते ॥ २४ ॥

किं त्वया निहतो विप्रोगुरुर्वाबालकोऽथवा ॥

नारी वा येन ते नष्टं तेजो गात्रसमुद्भवम् ॥ २५ ॥

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च ॥

अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः ॥ २६ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभागे यत्त्वयोक्तोऽस्मि सांप्रतम् ॥

रात्रौ प्रविष्टः सुप्ताया जठरे तव पापकृत् ॥ २७ ॥

कृन्तश्चैकोनपञ्चाशत्कृत्वो गर्भो मया शुभे ॥

तावन्मात्रास्ततो जाता बालकाः सर्व एव ते ॥ २८ ॥

ततो भीत्या विनिष्क्रान्तस्त्वया देवि न लक्षितः ॥

एतस्मात्कारणाज्जाता तेजोहानिरनिन्दिते ॥ २९ ॥

॥ दितिरुवाच ॥ ॥

यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं पुरतो मम देवप ॥

तस्मात्प्रार्थय मत्तस्त्वं वरं यन्मनसेप्सि तम् ॥ ६.२२.३० ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

एते तव सुता देवि च्छिद्यमाना मयासिना ॥

रुदन्तो वारिता मन्दं मा रुदन्तु मुहुर्मुहुः ॥ ३१ ॥

मरुतो नामविख्यातास्तस्मात्संतुजगत्रये ॥

दैत्यभावविनिर्मुक्ता मद्विधेया मम प्रियाः ॥ ३२ ॥

यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यंति मया सह ॥

यस्मादेतन्मया तीर्थं बालकैस्तव मंडितम् ॥ ३३ ॥

बहुभिर्यास्यति ख्यातिं बालमंडनमित्यतः ॥

या च स्त्री गर्भसंयुक्ता स्नानं भक्त्या करिष्यीत ॥

न भविष्यंति छिद्राणि तस्या गर्भे कथंचन ॥ ३४ ॥

प्राप्ते प्रसवकाले तु या जलं प्राशयिष्यति ॥

तीर्थस्यास्य सुखेनैव प्रसविष्यति सा सुतम् ॥ ३५ ॥ ॥

॥ दितिरुवाच ॥ ॥

तवोच्छेदाय देवेश याचितः प्राङ्मया हरः ॥

एकं देव सुतं देहि सर्वदेवनिबर्हणम् ॥ ३६ ॥

त्वया चैकोनपंचाशत्प्रकारः स विनिर्मितः ॥

यस्मादृतं त्वया प्रोक्तं तस्मादेतद्भविष्यति ॥ ३७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः प्रभृति ते जाता मरुतो विबुधैः समम् ॥

यज्ञभागस्य भोक्तारो दितेः शक्रस्य शासनात् ॥ ३८॥

अथ प्राह सहस्राक्षो देवाचार्यं बृहस्पतिम् ॥

मातुर्द्रोहकृतं पापं कथं यास्यति संक्ष यम्॥ ३९ ॥

॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥

अत्रैव कुरु देवेन्द्र तपः पापविशुद्धये ॥

तीर्थे यत्र कृतं पापं सर्वपातकनाशने ॥६.२२.४॥।

न यज्ञैर्न च दानेन नान्यैस्तीर्थसमाश्रयैः ॥

मातुर्द्रोहकृतं पापं नाशं याति पुरंदर ॥

एवमेतत्परित्यज्य तीर्थं मातुस्तवाऽऽश्रयम् ॥४॥।

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततस्तूर्णं सह साक्षः सहस्राक्षेशसंज्ञितम् ॥

लिंगं संस्थापयामास स्वयमेव द्विजोत्तमाः ॥ ४२ ॥

त्रिकालं पूजयामासपुष्पधूपानुलेपनैः ॥

तथान्यैर्बलिसत्का रैर्गीतैर्नृत्यैःपृथग्विधैः ॥ ४३ ॥

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः ॥

प्रोवाच वरदोऽस्मीति शक्र प्रार्थय वांछितम् ॥ ४४ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥।

मातुर्द्रोहकृतं पापं यातु मे त्रिपुरांतक ॥

तथाऽन्येषां मनुष्याणां येऽत्र त्वां श्रद्धयान्विताः ॥

पूजयिष्यंति सद्भक्त्या स्नानं कृत्वा समाहिताः ॥ ४५ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः ॥

शक्रोऽपि रहितः पापैर्जगाम त्रिदशालयम् ॥ ४६ ॥

एवं तत्र समुत्पन्नं तीर्थं तद्बालमंडनम् ॥।

स्वामिद्रोहकृतात्पापान्मुच्यंते यत्र मानवाः ॥ ४७ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं बालमंडनसंभवम् ॥

माहात्म्यं तु द्विज श्रेष्ठाः शृणुध्वमथ सादरम् ॥ ४८ ॥

आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यादि यथाक्रमम् ॥

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं यावत्पंचदशी तिथिः ॥ ४९ ॥

तीर्थानां स हि सर्वेषां स्नानजं लभते फलम् ॥

श्राद्धस्य करणाद्वापि वाजिमेधफलं द्विजाः ॥ ६.२२.५० ॥

तस्मिन्काले सहस्राक्षः समागच्छति भूतले ॥

भागानां मर्त्यजातानां सेवनाय सदैव हि ॥ ५१ ॥

यावद्भूमितले शक्रस्तिष्ठत्येवं द्विजोत्तमाः ॥

तीर्थे तीर्थानि सर्वाणि तावत्तिष्ठन्ति तत्र वै॥५२॥।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्काले विशेषतः ॥

स्नात्वा तत्र शुभे तीर्थै शक्रेश्वरमथाऽर्चयेत् ॥ ५३ ॥

अत्र श्लोकौ पुरा गीतौ नारदैन सुर षिंणा॥

शृण्वंतु मुनयः सर्वे कीर्त्यमानौ मया हि तौ ॥ ५४ ॥

बालमंडनके स्नात्वा शक्रेश्वरमथेक्षयेत् ॥

यः पुमानाश्विने मासि प्राप्ते श्रवण पञ्चके ॥

स पापैर्मुच्यते सर्वैराजन्ममरणाद्भुवि ॥ ५५ ॥

प्रभावात्तस्य तीर्थस्य सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः॥२२॥

सूत उवाच॥

तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम्॥

अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले॥॥।

तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः ॥

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे ॥ २ ॥

मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन ॥

अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः ॥ ३ ॥

कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा ॥

स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् ॥

विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन ॥

किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते ॥

नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले ॥ ६ ॥

समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः ॥

कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे ॥ ७ ॥

एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः ॥

उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः ॥ ८ ॥

अथ ताँल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः ॥

पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः ॥ ९ ॥

अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् ॥

प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः ॥ ६.२३.१० ॥

ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि ॥

मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥

अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान्॥

मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् ॥

केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम् ॥ १२ ॥

॥ मानुषा ऊचुः ॥ ॥

वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् ॥

तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः ॥ १३ ॥

तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टास्ततस्ते लुब्धका द्रुतम् ॥

त्यक्त्वा धनूंषि बाणांश्च स्नानं तत्र प्रचक्रिरे ॥।४॥

स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः ॥

दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः ॥ १५ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः ॥ १६ ॥

तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् ॥

तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह ॥ १७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् ॥

आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात् ॥ १८ ॥

वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः ॥

कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि ॥ १९ ॥

यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः ॥

दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः ॥ ६.२३.२० ॥

एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः ॥

सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः ॥ २१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मृगतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ ॥छ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् ॥

अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥

अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः ॥

निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥ २ ॥

स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् ॥

प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥

तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि ॥

सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः ॥

सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः ॥

कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये ॥ ५ ॥

तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः ॥

तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः ॥ ६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥

तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ७ ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः ॥

महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना ॥ ८ ॥

तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् ॥

तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम् ॥ ९ ॥

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् ॥

अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले ॥ 6.24.१० ॥

ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् ॥

शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति ॥

मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम् ॥ ११ ॥

ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता ॥

पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम् ॥ १२ ॥

एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः ॥

सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता ॥ १३ ॥

यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् ॥

स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम् ॥ १४ ॥

यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत् ॥ १५ ॥

माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः ॥

करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत् ॥ १६ ॥

अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः ॥

तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः ॥ १७ ॥

यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च ॥

अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम् ॥ १८ ॥

अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः ॥

प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः ॥ १९ ॥

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् ॥

चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम् ॥ 6.24.२० ॥

किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते ॥

दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः ॥ २१ ॥

तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा ॥

विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम् ॥ २२ ॥

किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः ॥

कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले ॥ २३ ॥

एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् ॥

एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम् ॥ २४ ॥

एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥

एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत् ॥ २५ ॥

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः ॥

जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ ॥ २६ ॥

अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् ॥

तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ ॥ २७ ॥

एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि ॥

एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम् ॥ २८ ॥

त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः ॥

एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम् ॥ २९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः ॥

विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत् ॥ 6.24.३० ॥

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत ॥

संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ३१ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् ॥

विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे ॥ ३२ ॥

तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् ॥

वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः ॥ ३३ ॥

॥ सूत उवाच ॥

दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये ॥

पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ३४ ॥

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम ॥

तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः ॥ ३५ ॥

एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः ॥

अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम् ॥ ३६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विष्णुपदीतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः ॥

तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यसंभवम् ॥ १ ॥

चमत्कारपुरे विप्रः पुरासीत्संशितव्रतः ॥

चंडशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः ॥ २ ॥

स यदा यौवनोपेतस्तदा वेश्यानुरागकृत् ॥

श्रोत्रियोऽप्यभवद्विप्रो यौवनोद्भारपीडितः ॥ ३ ॥

स कदाचिन्निशीथेऽथ तृषार्तश्च समुत्थितः ॥

प्रार्थयामास तां वेश्यां पानीयं पातुमुत्सहे ॥ ४ ॥

अथ सा सलिलभ्रांत्या करकं मद्यसंभवम् ॥

समादाय ददौ पानं तस्मै निद्राकुलाय च ॥ ५ ॥

मुखमध्यगते मद्ये सोऽपि तां कोपसंयुतः॥

वेश्यां प्रभर्त्सयामास धिग्धिक्शब्दैर्मुहुर्मुहुः ॥६॥

किमिदंकिमिदं पापे त्वया कर्म विगर्हितम् ॥

कृतं यन्मुखमध्ये मे प्रक्षिप्ता निंदिता सुरा ॥ ७ ॥

ब्राह्मण्यमद्य मे नष्टं मद्यपानादसंशयम् ॥

प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये ॥ ८ ॥

एवमुक्त्वा विनिष्क्रम्य तद्गृहाद्दुःखसंयुतः ॥

रुरोदाथ तदा गत्वा करुणं निर्जने वने ॥ ९ ॥

ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः ॥

त्यक्त्वा गात्रस्य रोमाणि समस्तानि द्विजोत्तमाः ॥ ६.२५.१० ॥

संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता ॥

पठंति सर्वशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः ॥ ११ ॥

अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान्॥

जलभ्रांत्या सुरा पीता मया कुरुत निग्रहम् ॥ १२ ॥

अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः ॥

तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम्॥ १३ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि सुरां चेद्ब्राह्मणः पिबेत्॥

अग्निवर्णं घृतं पीत्वा तावन्मात्रंविशु ध्यति ॥ १४ ॥

स त्वं वांछसि चेच्छुद्धिमग्निवर्णं घृतं पिब ॥

यावन्मात्रा सुरा पीता तावन्मात्रं विशुद्धये ॥ १५ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय घृतमादाय तत्क्षणात् ॥

चक्रे वह्निसमं यावत्पानार्थं द्विजसत्तमाः॥ १६ ॥

तावत्तस्य पिता प्राप्तः श्रुत्वा वार्तां सभार्यकः ॥

किमिदं किमिदं पुत्र ब्रुवाणो दुःख संयुतः ॥

अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा ॥ १७ ॥

ततः स कथयामास सर्वरात्रिसमुद्भवम्॥

वृत्तांतं तच्च विप्राणां प्रायश्चित्तं यथोचितम् ॥ ॥।८॥

अथ स ब्राह्मणान्प्राह सर्वांस्तान्द्विजसत्तमाः ॥

प्रायश्चित्तं सुतायास्मै ममान्यत्संप्रदीयताम् ॥।९॥

संचिन्त्य धर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ॥

सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रहेतोरसंशयम् ॥ ६.२५.२० ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भूयोभूयश्च सादरम् ॥

विचिंत्य धर्मशास्त्राणि तमूचुर्मुनिसत्तमाः ॥ ॥२॥।

नान्यदस्ति सुरापाने प्रायश्चित्तं द्विजन्मनाम् ॥

मौंजीहोमं विना विप्र यद्युक्तं तत्समाचर ॥२२॥

ततः स स्वसुतं प्राह नैव त्वं कर्तुमर्हसि ॥

यच्छ दानानि विप्रेभ्यस्तीर्थयात्रां समाचर ॥ २३ ॥

ततः शुद्धिं समाप्नोषि क्रमान्नियमसंयुतः ॥

व्रतैश्च विविधैश्चीर्णैः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ २४ ॥

न ब्राह्मणसमादिष्टं प्रायश्चित्त विशुद्धये ॥ २५ ॥

॥ पुत्र उवाच ॥ ॥

एतन्मम महाभागा यद्ब्रुवंति व्रतादिकम् ॥

तस्मात्कार्यो मया तात मौंजीहोमो न संशयः ॥ २६ ॥

यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षंतुमर्हसि ॥ २७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः ॥

सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः ॥ २८ ॥

साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम् ॥

तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्॥ २९ ॥

आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा ॥

मौंजीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे ॥ ६.२५.३० ॥

ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ ॥

संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः ॥ ३१ ॥

तावत्प्राप्तो मुनिर्नाम शांडिल्यो वेदपारगः ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन तत्र देशे द्विजोत्तमाः ॥ ३२ ॥

स वृत्तांतं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः ॥

अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वान्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः ॥ ३३ ॥

अहो मूढतमा यूयं यदेतद्ब्राह्मणत्रयम् ॥

वृथा मृत्युमवाप्नोति निग्रहे सुगमे सति॥३४॥

अत्र कात्यायनेनोक्तं यद्वचः सुमहात्मना ॥

तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे प्रायश्चित्ती तथाप्ययम् ॥ ३५ ॥

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च ॥

प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥ ३६ ॥

अत्र विष्णुपदी गंगा तत्क्षेत्रे तु द्विजोत्तमाः ॥

तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति ॥ ३७ ॥

मौंजीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत् ॥

तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम् ॥ ३८ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः ॥

साधुसाध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने ॥ ३९ ॥

ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः ॥

यत्र विष्णुपदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता ॥ ६.२५.४० ॥

तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् ॥

गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः ॥

उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः ॥ ४१ ॥

ततोऽवगाहते यावत्तस्यास्तोयं सुशोभनम् ॥

तावदाकाशसंभूता गम्भीरोवाच भारती ॥ ४२ ॥

शुद्धोऽयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् ॥

स्नानादाचमनादेव तस्माद्यातु गृहं निजम् ॥ ॥ ४३ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे चंडशर्मादयश्च ये ॥

दिष्ट्यादिष्ट्येति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे ॥ ४४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं प्रभावा सा विप्रा गंगा विष्णुपदी स्थिता ॥

तस्य क्षेत्रस्य सीमांते पश्चिमे पापनाशिनी ॥ ४५ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम् ॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ४६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये विष्णुपदीगंगामाहाम्यवर्णनंनाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् ॥

दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ १ ॥

अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी ॥

नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया ॥ २ ॥

तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः ॥

वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ ३ ॥

अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः ॥

सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः ॥ ४ ॥

कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् ॥

ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम् ॥ ५ ॥

अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् ॥

आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम् ॥ ६ ॥

तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने ॥

त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः ॥ .७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् ॥

विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्॥ ८ ॥

ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् ॥

दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम् ॥९॥

तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः ॥

नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना ॥ ६.२६.१० ॥

॥ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम्॥

वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः ॥ ११ ॥

॥ यम उवाच ॥ ॥

निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् ॥

आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न॥ १२ ॥

तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम्॥

समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३ ॥

तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते ॥

बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः ॥ १४ ॥

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम ॥

न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम् ॥ १५ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः ॥

तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम ॥ १६ ॥

एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः ॥

दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः ॥ १७ ॥

॥ यम उवाच ॥ ॥

असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ ॥

कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि ॥ १८ ॥

कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम ॥

एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः ॥ १९ ॥

आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम ॥

प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः ॥ ६.२६.२० ॥

हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम्॥

परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः ॥ २१ ॥

द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः ॥

कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः॥२२ ॥

रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा ॥

खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा ॥ २३ ॥

तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः ॥

अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज ॥ २४ ॥

दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः ॥

सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने ॥ २९ ॥

चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः ॥

अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च ॥ २६ ॥

यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम्॥

तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः ॥ २७ ॥

एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः ॥

मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः ॥ २८ ॥

प्रतप्तवालुकापूर्णो ध्मायते यश्च वह्निना ॥

निकुम्भ इति विख्यातः षष्ठो लोकभयावहः ॥ २९ ॥

प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः ॥

अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः ॥ ६.२६.३० ॥

बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः ॥

मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः ॥ ३१ ॥

राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः ॥

अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः ॥ ३२ ॥

कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः ॥

श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः ॥ ३३ ॥

गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः ॥

अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः ॥ ३४ ॥

एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम ॥

तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः ॥ ॥ ३५ ॥

एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते ॥

अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः ॥ ३६ ॥

दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः ॥

तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः ॥ ३७ ॥

ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा ॥

तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः ॥ ॥ ३८ ॥

एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः ॥

नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः ॥ ३९ ॥

स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः ॥

संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः ॥ ६.२६.४० ॥

संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः ॥

लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः ॥ ४१ ॥

एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः ॥

समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः ॥ ४२ ॥

न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः ॥

कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम ॥ ४३ ॥

तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः ॥

नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः ॥ ४४ ॥

अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः ॥

पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः ॥ ४५ ॥

यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम ॥

नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान् ॥ ४६ ॥

कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् ॥

अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम् ॥ ४७ ॥

एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः ॥

युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम ॥४९॥

मृष्टमांसानि यैः पापैर्भक्षितानि द्विजन्मभिः ॥

क्षुधार्तास्ते निजं कायं भक्षयंत्यत्र संस्थिताः ॥ ४९ ॥

तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः ॥

सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः ॥ ६.२६.५० ॥

व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः ॥

तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः ॥ ५१ ॥

एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः ॥

ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम् ॥ ५२ ॥

दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् ॥

अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज ॥ ॥ ५३ ॥

एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः ॥

सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।ा ५४ ॥

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः ॥

ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च ॥९५॥

एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम ॥

असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः ॥ ॥ ५६ ॥

अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः ॥

कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः ॥ ५७ ॥

एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी ॥

सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः ॥ ५८ ॥

मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः ॥

तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च ॥ ५९ ॥

अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम ॥

तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च ॥ ६.२६.६०॥।

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम ॥

विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्॥६१॥।

तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते॥

बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम् ॥ ६२ ॥ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् ॥

तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः ॥ ६३ ॥

॥ यम उवाच ॥ ॥ ॥

तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः ॥ ६४ ॥

परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः ॥

स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज ॥ ६५ ॥

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥

यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति ॥ ६६ ॥

हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः ॥

वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति ॥ ६७ ॥

व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः ॥

ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः ॥ ६८ ॥

अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः ॥

अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति ॥६९॥

वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् ॥

धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति ॥ ६.२६.७० ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् ॥

न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः ॥ ७१ ॥

तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् ॥

स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः ॥ ७२ ॥

तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा ॥

तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम् ॥ ७३ ॥

॥ यम उवाच ॥ ॥

अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध ॥

गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा ॥७४॥

महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा ॥

अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्॥ ७५ ॥

आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्॥७६॥

तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम्॥

स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते ॥ ७७ ॥

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् ॥

येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह॥ ७८ ॥

॥सूत उवाच॥ ॥

उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम्॥

धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति ॥७९॥

तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः ॥

दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम् ॥ ६.२६.८० ॥

ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः ॥

गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम् ॥८१॥।

यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया ॥

तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज ॥८२॥

ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् ॥

स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ ॥ ८३ ॥

ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः ॥

यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम् ॥ ८४ ॥

ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ ॥

देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः ॥ ८५ ॥

लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम् ।। ८६ ॥

ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् ॥

सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः ॥ ८७ ॥

ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः ॥

यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम् ॥ ८८ ॥

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥

निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः ॥ ८९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः ॥

क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम् ॥ ६.२६.९० ॥

अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः ॥

कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् ॥

किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः ॥ ९१ ॥

अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥

तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः ॥ ९२ ॥

किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् ॥

संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने ॥ ९३ ॥

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि ॥

विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते ॥ ९४ ॥

पुनंति स्नानदानाभ्यां सर्वतीर्थान्यसंशयम् ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनर्वासात्पुनाति च ॥ ९५ ॥

वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः ॥

तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९६ ॥

किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि ॥

वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः ॥ ९७ ॥

एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् ॥

हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा ॥ ९८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोकर्णतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

चतुर्युगस्वरूपं तु माहात्म्यं चैव सूतज ॥

प्रमाणं वद कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

इममर्थं पुरा पृष्टो वासवेन बृहस्पतिः ॥

यथा प्रोवाच विप्रेंद्रास्तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ २ ॥

पुरा शक्रं समासीनं सभायां त्रिदशैः सह ॥

सह शच्या महात्मानमुपासांचक्रिरे सुराः ॥ ३ ॥

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधराश्च ये ॥

गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा ॥ ४ ॥

कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥

सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ५ ॥।

तथा चक्रुः कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसाम् ॥

राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः ॥ ६ ॥

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः ॥

पप्रच्छ विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम् ॥ ७ ॥

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम् ॥

माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ८ ॥

॥ बृहस्पति रुवाच ॥ ॥

अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम् ॥

यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः ॥ ९ ॥

अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु ॥

प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः॥६.२७.१०॥॥

चतुष्पादस्तथा धर्मः सुसंपूर्णा वसुन्धरा ॥

कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताः॥॥॥

जनाश्चिरायुषस्तत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥

पञ्चतालप्रमाणाश्च दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः ॥ १२ ॥

तत्र षोडशसाहस्रं बालत्वं जायते नृणाम् ॥

ततश्च यौवनं प्रोक्तं द्वात्रिंशद्यावदेव हि ॥ १३ ॥

ततः परं च वार्द्धक्यं शनैः संजायते नृणाम्॥

लक्षांते परमं यावदन्येषामधिकं क्वचित् ॥ १४ ॥

तत्र सत्त्वाश्च ये केचित्पशवः पक्षिणो मृगाः ॥

दैवीं वाचं प्रजल्पंति न विरोधं व्रजंति च ।ा१५॥

क्रीडंति नकुलैः सर्पा बिडाला मूषकैः समम् ॥

पञ्चाननैर्मृगा नित्यमुलूकाश्चापि वायसैः ॥।६॥

अकृष्टा च मही सस्यं जनयत्यति भूरिशः ॥

व्रीहिमुद्गयवप्रायं सुस्वादु बलवृद्धिदम् ॥।७॥

सर्वर्तुफलिनो वृक्षाः सपुष्पफलधारिणः ॥

सुपत्राः कंटकैर्हीनाः कल्पपादपसंनिभाः॥।८॥

धेनवश्च प्रयच्छंति वांछितं स्वादु सत्पयः ॥

सर्वेष्वपि हि कालेषु भूरि सर्प्पिःप्रदं नृणाम्॥ १९ ॥

न तत्र विधवा नारी जायते न च दुर्भगा ॥

काकवंध्या सुतैर्हीना न च शीलविवर्जिता ॥६.२७.२०॥।

यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम् ॥

न वीक्षते पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन ॥ २१ ॥

न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते ॥

न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित् ॥ २२ ॥

वेदांतगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः ॥

वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः ॥ २३ ॥

क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः ॥

तदादेशात्प्रभुंजंति महीं धर्मेण नित्यशः ॥२४॥

वैश्या वैश्यजनार्हाणि चक्रुः कर्माणि भूरिशः ॥

पशुपालनपूर्वाणि क्रयविक्रयजानि च ॥ २५ ॥

मुक्त्वैकां द्विजशुश्रूषा न शूद्रास्तत्र चक्रिरे ॥

किंचित्कर्म सुरश्रेष्ठ श्रद्धया परया युताः ॥ २६ ॥

न तत्र चांत्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः ॥

नापवित्रो न वर्णानां पञ्चमो दृश्यते भुवि ॥ २७ ॥

यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च ॥

तीर्थयात्रां नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते ॥ २८ ॥

एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम् ॥

आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥ २९ ॥

ततस्त्रेतायुगं नाम द्वितीयं संप्रवर्तते ॥

वर्षाणां षण्णवत्याढ्या लक्षा द्वादश संख्यया ॥ ६.२७.३० ॥

सोऽपि साक्षाजगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रयाश्रितः ॥

तत्र रक्तत्वमायाति भग वान्गरुडध्वजः ॥ ३१ ॥

त्रिपादस्तत्र धर्मः स्यात्पादेनैकेन पातकम् ॥

तेनापि जायते स्पर्द्धा वर्णानामितरेतरम् ॥ ३२ ॥

ततः फलानि वांछंति तीर्थयात्रोद्भवानि ते ॥

व्रतानां नियमानां च स्वर्गवासादिहेतवः ॥ ३३ ॥

ततः कामवशान्मोहं सर्वे गच्छंति मानवाः ॥

मोहाद्द्रोहं ततो गत्वा पापं कुर्वंत्यनुक्रमात् ॥ ३४ ॥

ततस्तु रौरवादीनि नरकाणि यमः स्वयम् ॥

सज्जीकरोति देवेन्द्र ह्येकविंशतिसंख्यया ॥ ३५ ॥

कर्मानुसारतस्तानि सेवयंति नराधमाः ॥

केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान्मोक्षं तथा परे ॥ ३६ ॥

त्रिविधाः पुरुषास्तत्र श्रेष्ठाश्चाधममध्यमाः ॥

त्रिविधानि च कर्माणि प्रकुर्वंति सुरेश्वर ॥ ३७ ॥

उन्नतास्तालमात्रेण तेजोवीर्यसमन्विताः ॥

चक्रुश्च कृषिकर्माणि वैश्याश्चैवान्नलिप्सया ॥ ३८ ॥

उप्तक्षेत्रं सकृच्चापि सप्तवारं लुनंति ते ॥

यथर्तु फलिनो वृक्षा यथर्तु कुसुमान्विताः ॥ ३९ ॥

यथर्तु पत्रसंयुक्तास्तत्र स्युः सुमनोहराः ॥

अग्निष्टोमादिका यज्ञाः प्रवर्तंते सहस्रशः ॥ ६.२७.४० ॥

इतरेतरसंस्पर्धैः क्रियमाणा नृपोत्तमैः ॥

ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः ॥ ४१ ॥

तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा ॥

परलोकमभीप्संतस्तत्र कुर्वंति मानवाः ॥ ४२ ॥

सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम् ॥

सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्द्धक मुच्यते ॥ ४३ ॥

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥

कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चंडालाः शूद्रमानवाः ॥ ४४ ॥

संभवंति युगे तस्मिन्यो निसंसर्गतो विभो ॥

तथान्ये संख्यया हीना एतेभ्यो निंदिता नराः ॥ ४५८ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

उत्पत्तिः कथमेतेषामंत्यजानां द्विजो त्तम ॥

यथावद्वद कार्त्स्न्येन अत्र कौतूहलं महत् ॥ ४६ ॥

॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥

एतेषामष्टधा सृष्टिर्जायतेंऽत्यजसंभवा ॥

योनि दोषात्सुरश्रेष्ठ जातेर्वक्ष्याम्यहं स्फुटम् ॥ ४७ ॥

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इत्यभिधीयते ॥

सूतेन रजकश्चैव रजकेन च चर्मकृत् ॥ ॥ ४८ ॥

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः ॥

चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् ॥ ४९ ॥

तथा च मागधो जज्ञे वैश्येन द्विजसंभवे ॥

क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडो मरुदुत्तम ॥ ६.२७.५० ॥

बुरुडेन च कैवर्तः कैवर्तेन च मेदकः ॥

चत्वारो वैश्यसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् ॥

प्रजायन्ते सुरश्रेष्ठ सवकर्मसु गर्हिताः ॥ ५१ ॥

तथा शूद्रेण संजज्ञे ब्राह्मण्यां सुरसत्तम ॥

भिल्लाख्यश्चापि भिल्लेन चंडालश्च प्रजायते ॥ ५२ ॥

एतौ द्वावपि शूद्रेण भवतो द्विजसंभवे ॥

क्षेत्रे सर्वसुराधीश सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ५३ ॥

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं मया ते सुरसत्तम ॥

आकर्णय प्रयत्नेन द्वापरस्याधुना स्थितिम् ॥ ५४ ॥

लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम् ॥

चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसं ख्यया ॥

कपिशो जायते तत्र भगवान्गरुडध्वजः ॥ ५५ ॥

द्वौ पादौ चैव धर्मस्य द्वौ पापस्य व्यवस्थितौ ॥

तत्र स्याद्यौवनं नृणां गते वर्षशतेऽ खिले ॥ ५६ ॥

ततोऽन्यैः समतिक्रांतैर्वार्धक्यं पञ्चभिः शतैः ॥

तत्र सत्यानृता लोका देवा भूपास्तथा परे ॥ ५७ ॥

नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्स्व रूपाः प्रकीर्तिताः ॥

पंचहस्तप्रमाणेन चतुर्हस्तास्तथा परं ॥ ५८ ॥

नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः ॥

अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः ॥ ५९ ॥

नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापिसुरेश्वर ॥

सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानिकर्षुकैः ॥ ६.२७.६० ॥

वर्षंति जलदाः कामं भवन्त्योषधयोऽखिलाः ॥

यत्किंचिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा सुरसत्तम ॥

तत्तत्र समभावेन न सत्यं नैव चानृतम् ॥ ६१ ॥

तीर्थानां च मखानां च द्वापरे सुरसत्तम ॥

फलं भावानुरूपेण दानानां च प्रजायते ॥ ६२ ॥

एतत्तव समाख्यातं युगं द्वापरसंज्ञकम् ॥

मया सर्वं सुराधीश यथादृष्टं यथा श्रुतम् ॥ ६३ ॥

शृणुष्वावहितो भूत्वा वदतो मम सांप्रतम् ॥

रौद्रं कलियुगंनाम यत्र कृष्णो जनार्दनः ॥ ६४ ॥

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणां कथितं विभो ॥

तथा लक्षचतुष्केण साधुलोकविवर्जितम् ॥६५॥

तत्रैकपादयुक्तश्च धर्मः पापं त्रिभिः स्मृतम् ॥

पूर्वार्धेभ्यः परं सर्वं संभविष्यति पात कम् ॥ ६६ ॥

न शृण्वंति पितुः पुत्रा न स्नुषा भ्रातरो न च ॥

न भृत्या न कलत्राणि यत्र द्वेषः परस्परम् ॥ ६७ ॥

यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलित यौवनाः ॥

तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धास्यति चांगना ॥ ६८ ॥

आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर ॥

नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम् ॥ ६९ ॥

द्वात्रिंशद्धयमुख्यानां चतुर्विंशतिः खरोष्ट्रयोः ॥

अजानां षोडश प्रोक्तं शुनां द्वादशसंख्यया ॥ ६.२७.७० ॥

चतुष्पदानामन्येषां विंशतिः पंचभिर्युता ॥

यत्र काकाश्च गृध्राश्च कौशिकाश्चिरजीविनः ॥ ७१ ॥

तथा पापपरा लोका दुःस्थिताश्च विशेषतः ॥

तथा कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः पुष्पफलच्युताः ॥

सेवितास्तेऽपि गृध्राद्यैर्यत्र च्छायाविवर्जिताः ॥ ७२ ॥

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण पीड्यते सुरसत्तम ॥

असत्येन तथा सत्यं भूपाश्चौरैः सदैव तु ॥ ७३ ॥

गुरवश्च तथा शिष्यैः स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः ॥

स्वामिनो भृत्यवर्गैश्च मूर्खैश्चापि बहुश्रुताः ॥ ७४ ॥

यत्र सीदंति धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः ॥

दान्ता विवेकिनः शान्तास्तथा परहिते रताः ॥ ७५ ॥

आधयो व्याधयश्चैव तथा पीडा महाद्भुता ॥

सदैव संस्थिता यत्र साधुपीडनवांछया ॥ ७६ ॥

अल्पायुषस्तथा मर्त्या जायंते वर्णसंकरात् ॥

ये केचन प्रजीवंति दुःखेन ते समन्विताः ॥७७॥

न वर्षति घनः काले संप्राप्तेऽपि यथोचिते ॥

न सस्यं स्यात्सुवृष्टेपि कर्षुकस्यापि वांछितम् ॥ ७८ ॥

न च क्षीरप्रदा गावो यद्यपि स्युः सुपोषिताः ॥

न भवंति प्रभू ताश्च यत्नेनापि सुरक्षिताः ॥ ७९ ॥ ॥

आविकानां तथोष्ट्रीणां यत्र क्षीरप्रशंसकाः ॥

लोका भवंति निःश्रीकास्तथा ये च मलिम्लुचाः ६.२७.८० ॥

तथा तपस्विनः शूद्राः शूद्रा धर्मपरायणाः ॥

शूद्रा वेदविचारज्ञा यज्ञकर्मणि चोद्यताः ॥ ८१ ॥

शूद्राः प्रतिग्रहीतारः शूद्रा दानप्रदास्तथा ॥

शूद्राश्चापि तथा वन्द्याः शद्रास्तीर्थेषु संस्थिताः ॥ ८२ ॥

पंचगर्तान्खनंत्येव मृत्युकाले नराधमाः ॥

शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात्संनष्टचेतनाः ॥ ८३ ॥

वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः ॥ ८४ ॥

स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा ॥

असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः ॥ ८५ ॥

पाखंडिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः॥

कार्यकारणमाश्रित्य यत्र स्नेहः प्रजायते॥८६॥

न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम्॥

यास्यंति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः॥८७॥

नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः॥

सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यंति युगादितः॥८८॥

ततो ह्रासं प्रयास्यंति वृद्धिं याति कलौ युगे ॥

भविष्यन्ति ततश्चांते मनुष्या बिलशायिनः ॥ ८९ ॥

अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि ॥

भविष्यंत्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च ॥ ६.२७.९० ॥

नियमाः संयमाः सर्वे मंत्रवादास्तथैव च ॥

तीर्थानि म्लेच्छसंस्पर्शाद्दूषितानि शतक्रतो ॥ ॥ ९१ ॥

स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः ॥

कुत्सिता मंत्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः ॥ ९२ ॥

तत्र ते संभविष्यंति कुत्सिता ये च मानवाः ॥

कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम् ॥ ९३ ॥

वित्तलोभात्प्रदास्यंति कुत्सिताय नराः सुताम् ॥

कन्यकाः प्रसविष्यंति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः ॥ ९४ ॥

कन्यकाः प्रकरिष्यंति पुरुषैः सह संगतिम् ॥

भर्तारं वंचयिष्यंति कुलीना अपि योषितः ॥ ९५ ॥

सर्वकृत्येषु दुःशीलाः। सुयत्नेनापि रक्षिताः ॥

निर्दयाश्चापि भूपालाः पीडयिष्यंति कर्षुकान् ॥ ९६ ॥

पीडयिष्यंति निर्दोषान्वित्तलोभादसंशयम् ॥

वधार्हमपि संप्राप्य वित्तलोभान्मलिम्लुचम् ॥ ९७ ॥

संत्यक्ष्यंति युगे तस्मिन्प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनम् ॥

क्षात्रधर्मं परित्यज्य करिष्यंति तथा रणम् ॥ ९८ ॥

॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया ॥

प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ चतुर्णामप्यसंशयम् ॥ ९९ ॥

यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसा माहितः ॥

स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात् ॥ ६.२७.१०० ॥

शृणुयाद्वा नरो यश्च श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

सोऽपि मुच्येन्न सन्देहः पापाच्च दिवसोद्भवात् ॥ १०१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चतुर्युगस्वरूपवर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्यां देवसभायां च संस्थिता ये द्विजोत्तमाः ॥

प्रभासादीनि तीर्थानि मूर्तानि सकलानि च ॥ १ ॥

तानि श्रुत्वा वचस्तस्य देवाचार्यस्य तादृशम् ॥

भयं कृत्वा महच्चित्ते प्रोचुश्च त्रिदिवेश्वरम् ॥ २ ॥

यद्येवं देवदेवेश भविष्य त्यशुभं युगम् ॥

वयं नाशं समेष्यामो न स्थास्यामो जगत्त्रये ॥ ३ ॥

पुरंदराद्य चास्माकं स्थानं किंचित्प्रदर्शय ॥

तस्मात्कीर्तय नः स्थानं किंचित्क्वापि पुरंदर ॥ ४ ॥

यदाश्रित्य नयिष्यामो रौद्रं कलियुगं विभो ॥

अस्पृष्टानि नरैर्म्लेच्छैः प्रभावसहितानि च ॥

पाताले स्वर्गलोके वा मर्त्ये वा सुरसत्तम ॥ ५ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा कृपाविष्टः शतक्रतुः ॥

प्रोवाच ब्राह्मणश्रेष्ठं भूय एव बृहस्पतिम् ॥ ६ ॥

अस्पृष्टं कलिना स्थानं किंचि द्वद बृहस्पते ॥

समाश्रयाय तीर्थानां यदि वेत्सि जगत्त्रये ॥ ७ ॥

शक्रस्य तद्वचः श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा वृहस्पतिः ॥

तत्र प्रोवाच तीर्थानि भया द्भीतानि हर्षयन्॥ ८ ॥

हाटकेश्वरमित्युक्तमस्ति क्षेत्रमनुत्तमम् ॥

लिंगस्य पतनाज्जातं देवदेवस्य शूलिनः ॥ ९ ॥

यत्र पूर्वं तपस्तप्तं विश्वामित्रेण धीमता ॥

त्रिशंकोर्भूमिपालस्य कृते तीर्थे महात्मना ॥ ६.२८.१० ॥

यत्र स्थित्वा सभूपालस्त्रिशंकुः पापवर्जितः ॥

चण्डालत्वं परित्यज्य सदेह स्त्रिदिवं गतः ॥ ११ ॥

यत्र शक्रसमादेशात्पूरितं पांसुभिः पुरा ॥

संवर्तकेन रौद्रेण वायुना तीर्थमुत्तमम् ॥ १२ ॥

यत्र रक्षत्यधस्ताच्च स स्वयं हाटकेश्वरः ॥

उपरिष्टात्प्रदेशं च कलौ देवोऽचलेश्वरः ॥ १३ ॥

हाटकेश्वरमाहात्म्यादस्पृष्टं कलिना हि तत् ॥

पंचक्रोशप्रमाणेन अचलेश्वरजेन च ॥ १४ ॥

तस्मास्वांशेन गच्छंतु तत्र तीर्थान्यशेषतः ॥

तेषां कलिभयं शक्र नैव तत्रास्त्यसंशयम् ॥ १५ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वतीर्थानि तत्क्षणात् ॥

हाटकेश्वरसंज्ञं तत्क्षेत्रं जग्मुर्द्विजोत्तमाः ॥ १६ ॥

यज्ञोपवीतमात्राणि कृत्वा स्थानानि चात्मनः ॥

क्षेत्रमासादयामासुस्तत्सर्वहि द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥

एतस्मात्कारणाजात क्षेत्रं पुण्यतमं हि तत् ॥

हाटकेश्वरदेवस्य महापातकनाशनम् ॥ १८ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वयैतदुदाहृतम् ॥

संगमं सर्वतीर्थानां क्षेत्रे तत्र प्रकीर्तितम् ॥ १९ ॥

तावन्मात्रप्रभावाणि तत्स्थानि प्रभवंति किम् ॥

तानि तीर्थानि नो ब्रूहि विस्तरेण महामते ॥ ६.२८.२० ॥

नामतः स्थानतश्चैव तथा चैव प्रभावतः ॥

सर्वाण्यपिमहाभाग परं कौतूहलं हि नः ॥ ॥ २१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां द्विजसत्तमाः ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं व्याप्य सर्वं व्यवस्थिताः ॥ ॥ २२ ॥

न तेषां कीर्तनं शक्यं कर्तुं वर्षशतैरपि ॥

तथा स्वायंभुवस्यादौ कल्पस्य प्रथमस्य च ॥ २३ ॥

कृतः समाश्रयस्तत्र क्षेत्रे तीर्थैः शुभावहे ॥

बहुत्वादथ कालस्य बहूनि द्विजसत्तमाः ॥ २४ ॥

उच्छेदं संप्रयातानि तीर्थान्यायतनानि च ॥

यान्यहं वेद कार्त्स्न्येन प्रभावसहितानि च ॥

तानि वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ २५ ॥

येषां संश्रवणादेव नरः पापात्प्रमुच्यते

ध्यानात्स्नानात्तथा दानात्स्पर्शनाद्विजसत्तमाः ॥ २६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये हाटकेश्वरक्षेत्रे सर्वतीर्थसमाश्रयवर्णनंनामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु द्विजोत्तमाः ॥

तत्क्षेत्रं ख्यातिमापन्नं समस्ते धरणीतले ॥ १ ॥

समस्तेभ्यस्ततोऽदूरान्मुनयः शंसितव्रताः ॥

संश्रयंति ततो भूपास्तपोऽर्थं जरयाऽन्विताः ॥ २ ॥

तथा ते लिंगिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समंततः ॥

समाश्रयंति तत्क्षेत्रं सवर्तीर्थसमा श्रयम् ॥ ३ ॥

तत्र सिद्धेश्वरंनाम लिंगमस्ति द्विजोत्तमाः ॥

सर्वसिद्धिप्रदं नृणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम्॥ ४ ॥

निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः ॥

हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः ॥ ५ ॥

लिंगरूपेण भगवान्प्रादुर्भूतः स्वयं हरः॥

स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा ॥६॥

सिद्धेनाराधितो यस्मात्तस्मात्सिद्धेश्वरः स्मृतः ॥

तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः ॥ ७ ॥

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या शुचिः स्पृशति वा नरः ॥

वांछितं लभते सद्यो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ८ ॥

तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं शतशः पुरुषा भुवि ॥

दर्शनात्स्पर्शनाच्चान्ये प्रणामादपरे नराः ॥ ९ ॥

दक्षिणामूर्तिमासाद्य मन्त्रं तस्य षडक्षरम् ॥

यो जपेच्छ्रद्धयोपेतस्तस्यायुः संप्रवर्धते ॥ ६.२९.१० ॥

यावत्संख्यं जपेन्मत्रं तावत्संख्यान्यहानि सः ॥

आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः ॥ ११ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः ॥ १२ ॥

॥ सूत उवाच । ॥

अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम् ॥

वदतस्तत्समुद्दिश्य यद्वत्सस्य महात्मनः ॥ १३ ॥

पुरा मे वसमानस्य पुरतोऽत्र पितुर्गृहे ॥

आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः ॥ १४ ॥

वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कसमद्युतिः ॥

अंगैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः ॥ १५ ॥

मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः ॥

अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रांतो विनयेन च ॥ १६ ॥

स्वागतं तव विप्रेंद्र कुतस्त्वमिह चागतः ॥

आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम् ॥ १७ ॥

॥ वत्स उवाच ॥ ॥

तवाश्रमपदे सूत चातुर्मास्यसमुद्भवम् ॥

कर्तुमिच्छाम्यनुष्ठानं शुश्रूषां चेत्करोषि मे ॥ १८ ॥

॥ लोमहर्षण उवाच ॥ ॥

एवं विप्र करिष्यामि तवादेशमसंशयम् ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्त्वं मे गृहमागतः ॥ १९ ॥

एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमाः ॥

त्वया वत्सस्य कर्तव्या शुश्रूषा नित्यमेव हि ॥ ६.२९.२० ॥

ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः ॥

करोमि स च मे रात्रौ चित्राः कीर्तयते कथाः ॥ २१ ॥

राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम् ॥

द्वीपानां पर्वतानां च स्वयं दृष्ट्वा सहस्रशः ॥ २२ ॥

एकदा तु मया पृष्टः कथांते प्राप्य कौतुकम् ॥

विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमाः ॥ २३ ॥

भगवन्सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः ॥

द्वीपानां च करोषि त्वं कथाश्चित्राः पृथक्पृथक् ॥ २४ ॥

कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम् ॥

स्वल्पेन वयसा तात ( ?) विस्तरतो वद ॥ २५ ॥

त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा ॥

मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन ॥ २६ ॥

अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा ॥

श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात्सत्यं प्रकीर्तय ॥ २७ ॥

तपसः किं प्रभावोऽयं किं वा मंत्रपराक्रमः ॥

येन पृथ्वीतलं कृत्स्नं त्वया दृष्टं मुनीश्वर ॥ २८ ॥

किं वा देवप्रसादस्तु तवौषधिकृतोऽथवा ॥

तच्च पुण्यतमं तात त्वं मे ब्रूहि सविस्तरम् ॥ २९ ॥

अथ मां स मुनिः प्राह विहस्य मुनिसत्तमाः ॥

सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं मम मंत्रपराक्रमम् ॥ ६.२९.३० ॥

सदाहमष्टसंयुक्तं सहस्रं शिवसन्निधौ ॥

जपामि शिवमंत्रस्य षडक्षरमितस्य च ॥ ३१ ॥

त्रिकालं तेन मे जातं सुस्थिरं यौवनं मुने ॥

अतीतानागतं ज्ञानं जीवितं च सुखोदयम् ॥ ३२ ॥

मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च ॥

संजातानि महाभाग दृश्यते प्रथमं वयः ॥ ३३ ॥

अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते ॥

यथा सिद्धिर्मया प्राप्ता प्रसादाच्छंकरस्य च ॥ ३४ ॥

अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले ॥

नानाशास्त्रकृताभ्यासः पुराऽऽसं वेदपारगः ॥ ३५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः ॥

वसंतसमये प्राप्ता मर्त्यलोके यदृच्छया ॥ ३६ ॥

सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम् ॥

मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसं कुलम् ॥ ३७ ॥

यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः ॥

व्रतस्वाध्यायसंपन्नस्तपसा ध्वस्तकिल्विषः ॥ ३८ ॥

उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरायणः ॥

श्रद्धया परया युक्त एकाकी निर्जने वने ॥ ३९ ॥

अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् ॥

दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी ॥ ॥ ६.२९.४० ॥

अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात् ॥

दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं जलमध्यं समाश्रिताम् ॥ ४१ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपासिता ॥

जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वमशेषतः ॥ ४२ ॥

अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः ॥

अमोघरेतसो मासे सुषुवे दशमे ततः॥४३॥

जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम् ॥

तस्मिन्नेव जले पुण्ये देवराताश्रमं प्रति ॥ ४४ ॥

अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम् ॥

कृपया परयाविष्टो जग्राह च पुपोष च ॥ ४५ ॥

स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः ॥

रक्षमाणो वने चैनां श्वापदेभ्यः प्रयत्नतः ॥ ४६ ॥।

आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः ॥

स्वयं गत्वा सुदूरं च कानने श्वापदाकुले ॥ ४७ ॥

तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती ॥

शुक्लपक्षे यथा व्योम्नि कलेव शशलक्ष्मणः ॥ ४८ ॥

अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा ॥

ततोऽहं कामबाणेन तत्क्षणात्ताडितो हृदि ॥ ॥ ४९ ॥

विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् ॥

आदरेण गृहं गत्वा स मुनिर्याचितस्ततः ॥ ६.२९.५० ॥

प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम् ॥

यथात्मा पोषयिष्यामि भोजनाच्छादनादिभिः ॥ ५१ ॥

ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी ॥

विधिना शास्त्रदृष्टेन नक्षत्रे भग दैवते ॥ ५२ ॥

ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता ॥

सखीजनसमायुक्ता फलार्थं निर्गता वने ॥ ५३ ॥

अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मिन्सुसंस्थिते ॥

तया न्यस्तं पदं मूर्ध्नि तृणाच्छन्नस्य भोगिनः ॥ ५४ ॥

सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले ॥

विषार्दिता गतप्राणा तत्क्षणादेव भामिनी ॥ ५५ ॥

अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः ॥

शशंसुस्ता यथावृत्तं रुदन्त्यो मम सूतज ॥ ५६ ॥

ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि ॥

विलापान्कृतवान्दीनो रुदितं करुणस्वरम् ॥ ५७ ॥

इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया ॥

मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ५८ ॥

सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया ॥

प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम् ॥ ५९ ॥

पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च ॥

पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम् ॥ ६.२९.६० ॥

यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा॥

न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम् ॥ ६१ ॥

एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह ॥

आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः ॥ ६२ ॥

रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः समं महतीं चिताम् ॥

कृत्वा तां संनिधायाथ प्रदत्तो हव्यवाहनः ॥ ६३ ॥

तत आदाय मां कृच्छ्रान्निन्युश्च स्वगृहं प्रति ॥

रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदेपदे ॥ ६४ ॥

ततो निशावशेषेऽहमुत्थाय त्वरयाऽन्वितः ॥

कांतादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि ॥ ६५ ॥

कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रममाण इतस्ततः ॥

विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते ॥ ६६ ॥

क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम् ॥

नाहं गृहं गमिष्यामि मम दुःखाय निर्दयः ॥ ६७ ॥

एषोऽरुणकरस्पर्शात्स्वाभां त्यजति चंद्रमाः ॥

निशाक्षये निरुत्साहो यथाहं विधिना कृतः ॥ ६८ ॥

अयं तनुः समायाति सविता रक्तमंडलः॥

निगदिष्यति मे वार्तां नूनं कच्चित्त्वदुद्भवाम् ॥ ६९ ॥

गगनं व्यापयन्सूर्यः संतापयति मां भृशम् ॥

बाह्ये चाभ्यंतरे कामः कथं वक्ष्यामि जीवितम् ॥ ६.२९.७० ॥

करींदः स्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् ॥

कुम्भौ गत्वा तु पृच्छामि यदि शंसति तां प्रियाम् ॥ ७१ ॥

एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महानभूत् ॥

भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च ॥ ७२ ॥

यंयं पश्यामि तत्राहं भ्रममाणो महावने ॥

वृक्षं वा प्राणिनो वापि तंतं पृच्छामि मोहतः ॥ ७३ ॥

त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज ॥

तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि ॥ ७४

त्वया जंबूक चेद्दृष्टा बिंबाफलनिभाधरा ॥

दयिता मम तद्ब्रूहि श्रेयस्ते भविता महत् ॥ ७५ ॥

अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी ॥

भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया ॥७६॥

त्वत्पुष्पसदृशांगी सा मम भार्या मनस्विनी ॥

स त्वं चंपक जानीषे यदि त्वं शंस मे द्रुतम् ॥७७॥

मधूक तव पुष्पेण दयितायाः समौ शुभौ ॥

कपोलौ पांडुरच्छायौ दृष्ट्वा त्वां स्मृतिमागतौ ॥७८॥

कदलीस्तंभ सुव्यक्तं प्रियायाश्च सुकोमलौ ॥

ऊरू त्वत्तोऽपि तन्वंग्याः सत्येनात्मानमालभे ॥७९॥

भोभो मृग न मे भार्या त्वया दृष्टाऽत्र कानने ॥

त्वत्समे लोचने स्पष्टे कज्जलेन समावृते ॥ ६.२९.८० ॥

तृणादोऽपि सुवृद्धोऽपि वने वृद्धोऽपि यः पशुः ॥

सोऽपि कांतापरित्यक्तो न मृगो रमते क्षणम्॥८॥।

कांतायाः पुरतो नित्यं विधत्तेंऽगं कलापकृत् ॥

विहंगयोनि जातोऽपि वृद्ध्यर्थं पुष्पधन्वनः॥८२॥

योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ ॥

गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी ॥८३॥

एक एव सुधन्योऽयं चक्रवाको विहंगमः ॥

मुहूर्तमपि योऽभीष्टां न त्यजेच्चक्रवाकिकाम् ॥ ८४ ॥

य एष श्रूयते रावो विभ्रमं जनयन्मम ॥

किंवा पिकसमुत्थो ऽयं किं वा मे दयितोद्भवः॥ ८५ ॥

मां दृष्ट्वाऽयं मृगो याति तं मृगी याति पृष्ठतः ॥

धावमाना ममाप्येवमनुयाति पुरा प्रिया ॥८६॥

वारणोऽयं प्रियां कांतामनुरागानुयायिनीम् ॥

स्पर्शयत्यग्रहस्तेन मम संस्मारयन्प्रियाम ॥ ८७ ॥

हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकांचनसंनिभे ॥

कथं मां न विजानासि भ्रमंतमिह कानने ॥ ८८ ॥

क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया ॥

निगदन्तं सुदीनं मां संभाषयसि नो यतः ॥ ८९ ॥

एवं प्रलपमानस्य मम प्राप्ताः सुहृज्जनाः ॥

अन्वेषंतः पदं तत्र वनेषु विषमेषु च ॥ ६.२९.९० ॥

ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन ॥

भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना ॥ ९१ ॥

त्वं किं शोचसि मूढात्मन्नशोच्यं जीवितं नृणाम् ॥

यतस्त्वामपि शोचंतं शोचयिष्यंति चापरे ॥ ९२॥

यूयं वयं तथा चान्ये संजाताः प्राणिनो भुवि ॥

सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ ९३ ॥

अदर्शनात्प्रिया प्राप्ता पुनश्चादर्शनं गता ॥

न सा तव न तस्यास्त्वं वृथा किमनुशोचसि ॥ ९४ ॥

नायमत्यंतसंवासः कस्यचित्केनचित्सह ॥

अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः ॥ ९५ ॥

मृतं वा यदि वा नष्टं योतीतमनुशोचति ॥

स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते ॥ ९६ ॥

एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः ॥

निन्यु र्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात् ॥ ९७ ॥

ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम् ॥

उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते ॥ ९८ ॥

ततः कोपपरीतेन प्रतिज्ञातं मया स्फुटम् ॥

सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं तन्निबोधय दारुणम् ॥ ९९ ॥

अद्यप्रभृति चेन्नाहं सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

निहन्मि दण्डघातेन तत्पापं स्याद्ध्रुवं मम ॥ ६.२९.१०० ॥

यच्च निक्षेपहर्तॄणां यच्च विश्वासघातिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०१ ॥

यत्पापं साधुनिंदायां मातापितृवधे च यत् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०२ ॥

परदाररतानां च यत्पापं जीवघातिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०३ ॥

उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०४ ॥

कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०५ ॥

यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम्॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०६ ॥

व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०७ ॥

यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०८ ॥

वृक्षच्छेद प्रसक्तानां यत्पापं शल्यकारिणाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १०९ ॥

पाखंडिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ६.२९.११० ॥

मांसमद्यप्रसक्तानां यत्पापं विटभोजिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ १११ ॥

मृषावादप्रसक्तानां पररंध्रावलोकिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११२ ॥

यत्पापं साक्ष्यकर्तृणां धान्यसंग्रहकारिणाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११३ ॥

आखेटकरतानां च यत्पापं पाशदायिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११४ ॥

नित्यं प्रेषणकर्तॄणां यत्पापं मधुजीविनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ॥ ११५ ॥

अदृष्टदेववक्त्राणां यत्पापं मत्स्यजीविनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११६ ॥

विवादे पृच्छमानानां पक्षपातेन जल्पताम् ॥

भयाद्वा यदि वा लोभाद्द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा ॥ ११७ ॥

यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११८ ॥

कन्याविक्रयकर्तृणां यत्पापं पापसंगिनाम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ११९ ॥

विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् ॥

तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥ ६.२९.१२० ॥

एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज ॥

गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम् ॥ १२१ ॥

ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः ॥

ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजंगमान् ॥ १२२ ॥

मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः ॥

विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः ॥ १२३ ॥

एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगुडायुधः ॥

शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम् ॥ १२४ ॥

ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा ॥

हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः ॥ १२५ ॥

नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम ॥

संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम् ॥ १२६ ॥

ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलिलपन्नगः ॥

महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् ॥

मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता ॥१२७ ॥

ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् ॥

अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति ॥

हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर ॥१२८॥

ततः स मां पुनः प्राह भयेन महतावृतः॥

शृणु तावद्वचोऽस्माकं ततः कुरु यथोचितम् ॥१२९॥

अन्ये ते पन्नगा विप्र ये दशंतीह मानवान् ॥

वयं सलिलसंभूता निर्विषाः सर्परूपिणः ॥ ६.२९.१३० ॥

एवं प्रजल्पमानोऽपि स दंडेन मया हतः ॥

सूत तत्सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा ॥ १३१ ॥

अथासौ लगुडस्पर्शात्तत्क्षणादेव पन्नगः॥

द्वादशार्कप्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्॥ १३२ ॥

तदाश्चर्यं समालोक्य ततोऽहं विस्मयान्वितः ॥

उक्तवांस्तं प्रणम्योच्चैः क्षम्यतामिति सादरम् ॥ १३३ ॥

को भवान्किमिदं रूपं कृतं सर्पमयं विभो ॥

किं वा ते ब्रह्मशापोऽयं किं वा क्रीडासदेदृशी ॥ १३४ ॥

ततः प्रोवाच मां हृष्टः स नरः प्रश्रयान्वितः॥

शृणुष्वावहितो भूत्वा वृत्तांतं स्वं वदामि ते ॥ १३५ ॥

अहमासं पुरा विप्र चमत्कारपुरोत्तमे ॥

युवा परमतेजस्वी धनवान्सुसमृद्धिभाक् ॥ १३६ ॥

तत्रैव नगरे रम्ये ह्यस्ति पुण्यं शिवालयम् [।

सिद्धेश्वरस्य देवस्य पताकाभिरलंकृतम ॥।३७॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र यात्रा व्यजायत ॥

तत्र वादित्रघोषेण नादितं भुवनत्रयम् ॥ १३८ ॥

अथ तत्र समायाता मुनयः संशितव्रताः ॥

देवस्य दर्शनार्थाय शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३९ ॥

शैवाः पाशुपताश्चैव तथा कापालिकाश्च ये ॥

महाव्रतधराश्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः ॥ ६.२९.१४० ॥

एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथापरे ॥

अब्भक्षाः फल भक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा ॥ १४१ ॥

तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् ॥

उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः ॥ १४२ ॥

राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः ॥

दयाधर्मसमोपेतास्तथान्येऽपि च भूरिशः ॥ १४३ ॥

केचित्तत्र प्रनृत्यंति गायंति च तथाऽपरे ॥

साधवो भक्तिसंयुक्ता वाद्यं चक्रुश्च भूरिशः ॥।९४॥

अन्ये दानानि यच्छंति धनिनः श्रद्धयान्विताः ॥

दीनांधकृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः ॥।४५॥

एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये ॥

आगतो बहुभिः सार्धमहं यौवनगर्वितः ॥ १४६ ॥

शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः ॥

यात्रोत्सव विनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः ॥ १४७ ॥

जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् ॥

लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम् ॥ १४८ ॥

ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे ॥

तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः ॥ १४९ ॥

तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः ॥

समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ ६.२९.१५० ॥

निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् ॥

ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः ॥ १५१ ॥

संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च ॥ १५२ ॥

आवर्तपंकजांतःस्थमष्टपत्र मधोमुखम्॥

तन्मध्यकर्णिकासंस्थं संपश्यन्रविमंडलम् ॥।५८३॥

तस्यापि मध्यतश्चान्यं नरमंगुष्ठमात्रकम् ॥

द्वादशार्कप्रतीकाशमप्रतर्क्यतमाकृतिम्॥।५४॥

पश्यन्पद्मासनस्थं च वैदनाथं महेश्वरम्॥

यमक्षरं वदंत्येव सर्वगं सर्ववेदिनम् ॥ १५५ ॥

अनिंद्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् ॥

पुलकांचितसर्वांगो योगनिद्रावशंगतः ॥ १५६ ॥

आनंदाश्रुपरिक्लिन्नः संनिरुद्धेंद्रियाकृतिः ॥

कुंभयित्वोदरांतःस्थं स्वभ्यासाद्वायुपञ्चकम् ॥।५७॥

अंगुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् ॥

एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम् ॥ १५८ ॥

वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः ॥

एतस्मिन्नंतरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः ॥ १५९ ॥

श्रीवर्धनइतिख्यातो नानाशास्त्रकृतश्रमः ॥

स दृष्ट्वा सर्पभोगेन समंताद्वेष्टितं गुरुम् ॥ ६.२९.१६० ॥

नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम्॥

उवाच परुषं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः ॥ १६१ ॥

स्फुरताधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा ॥

मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा ॥ १६२ ॥

निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः ॥

तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः ॥

ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः ॥ १६३ ॥

अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् ॥

पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधुसाध्विति ॥ १६४ ॥।

अथ गत्वा समाधेः स पर्यंतं संयतो मुनिः ॥

ददर्श निज गात्रस्थं द्विजिह्वं दारुणाकृतिम् ॥ १६५ ॥

अथ सर्पाकृतिं मां च दुःखेन महतान्वितम् ॥॥

तटस्थं भयसंत्रस्तं तथा सर्वजनं तदा ॥१६६ ॥

ततो विज्ञाय तत्सर्वं स मुनिर्ज्ञानचक्षुषा ॥

अब्रवीत्कृपायाविष्टः शिष्यं श्रीवर्धनं रुषा ॥।६७ ॥॥

न मे प्रियं कृतं शिष्य त्वयैतत्कर्म कुर्वता॥

शपता ब्राह्मणं दीनं नैष धर्मस्तपस्विनाम्॥१६८॥

समो मानेऽपमाने च समलोष्टाश्मकांचनः॥

तपस्वी सिद्धिमायाति सुहृच्छत्रुसमाकृतिः॥१६९॥

तस्मादजानता वत्स शप्तोऽयं ब्राह्मणस्त्वया॥

बाल्यभावात्प्रसादोऽस्य भूयोयुक्तो ममाज्ञया॥ ६.२९.१७० ॥

अथ श्रीवर्धनः प्राह प्रणिपत्य निजं गुरुम् ॥

अमर्षवशमापन्नः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ १७१ ॥

अज्ञानाद्यदिवा ज्ञानान्मया यद्व्याहृतं वचः ॥

तत्तथैव न संदेहस्तस्मान्मौनं गुरो कुरु ॥ १७२ ॥

न मृषा वचनं प्रोक्तं स्वैरेणापि गुरो मया ॥

किं पुनर्यत्तवार्थाय तस्मान्मौनं समाचर ॥ १७३ ॥

पश्चादुदयते सूर्यः शोषं याति महार्णवः ॥

अपि मेरुश्च शीर्येत न मे स्यादन्यथा वचः ॥ १७४ ॥

तमुवाच गुरुः शिष्यं स पुनः श्लक्ष्णया गिरा ॥

जानाम्यहं न ते वाणी कथंचिज्जायतेऽन्यथा ॥ १७५ ॥

सदा शिष्यो वयःस्थोपि शासनीयः प्रयत्नतः ॥।

किं पुनर्बाल एव त्वं तेन त्वां वच्मि भूरिशः ॥ १७६ ॥

धर्मं न व्ययते कोऽपि मुनीनां पूर्वसंचितम् ॥

तपोधर्मविहीनानां गतिस्तेषां न विद्यते ॥ १७७ ॥

क्षमैका सिद्धिदा प्रोक्ता यतीनां च विशेषतः ३॥

तस्मात्क्षमां पुरस्कृत्य वर्तितव्यं तपस्विभिः ॥ १७८ ॥

न पापं प्रति पापः स्याद्बुद्धिरेषा सनातनी॥

आत्मनैव हतः पापो यः पापं तु समाचरेत्॥१७९॥

दग्धः स दहते भूयो हतमेव निहंति च॥

सम्यग्ज्ञानपरित्यक्तो यः पापे पापमाचरेत्॥६.२९.१८०॥।

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः॥

अपकारिषु यः साधुः कीर्त्यते जनैः॥ १८१॥।

एवमुक्त्वा स तं शिष्यं ततो मामिदमब्रवीत् ॥

दयया परया युक्तः सुव्रतः शंसितव्रतः ॥ १८२ ॥

नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य पन्नग ॥

कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तस्मात्सर्पवपुःस्थितः ॥ १८३ ॥

॥ सर्प उवाच ॥ ॥

कस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठ शापो मेऽस्तमुपैष्यति ॥

प्रसादं कुरु दीनस्य शापस्याज्ञानिनस्तथा ॥ १८४ ॥

॥ सुव्रत उवाच ॥ ॥

मुहूर्तमपि गीतादि यः करोति शिवालये ॥

न तस्य शक्यते कर्तुं संख्या धर्मस्य भद्रक ॥ १८५ ॥

मुहूर्तमपि यो विघ्नं करोति च महोत्सवे ॥

तस्य पापस्य नो संख्या कर्तुं शक्या हि केनचित् ॥ १८६ ॥

तस्मात्त्वं पापको विप्रो नैव मुक्तिमवाप्स्यसि ॥

वार्तासंगेन दुर्बुद्धे तस्माच्छृणु वचो मम ॥।८७॥

शैवं षडक्षरं मंत्रं योजपेच्छ्रद्धयान्वितः ॥

अपि ब्रह्मवधा त्पापं जातं तस्य प्रणश्यति ॥ १८८ ॥

दशभिर्दिनजं पापं विंशत्या वत्सरोद्भवम् ॥

षडक्षरस्य जाप्येन पापं क्षालयते नरः ॥ १८९ ॥

तस्मात्त्वं जलमध्यस्थस्तं मंत्रं जप सादरम् ॥

येन पापं क्षयं याति कृतमप्यन्यजन्मनि ॥ ६.२९.१९० ॥

यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजो रुषा ॥

ताडयिष्यति दण्डेन तदा मोक्षमवाप्स्यसि ॥ १९१ ॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं सर्प स्थानादस्माज्जलाशये ॥

किञ्चिदिष्टं मया प्रोक्तो विरराम स सन्मुनिः ॥ १९२ ॥

ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये ॥

षडक्षरं जपन्मन्त्रं नित्यमेव व्यवस्थितः ॥ १९३ ॥

त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद्ब्राह्मणोत्तम ॥

किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद ॥ १९४ ॥

वत्सोनाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम ॥

सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति ॥ १९५ ॥

ततः प्रोक्तो मया सम्यक्स सर्पो दिव्यरूपधृक् ॥

भगवन्नुपदेशं मे किञ्चिद्देहि शुभावहम् ॥ १९६ ॥

येन नो जायते दुःखं प्रियलोपसमुद्भवम् ॥

न दारिद्यं न च व्याधिर्न च शत्रुपराभवः ॥ १९७ ॥

अथोवाच स मां भूयः सोत्सुकः पुरुषोत्तमः ॥

प्रश्नभारः समाख्यातस्त्वया मम द्विजोत्तम ॥ १९८ ॥

न चैतच्छक्यते वक्तुं विमाने समुपस्थिते ॥

विस्तरात्तु ततो वच्मि संक्षेपेण तव द्विज ॥ १९९ ॥

शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः ॥

स त्वया शक्तितो विप्र जपनीयो दिवानिशम् ॥ ॥ ६.२९.२०० ॥

ततः प्राप्स्यत्यसंदिग्धं यद्यद्वांछसि चेतसा ॥

स्वर्गं वा यदि वा मोक्षं विमुक्तः सर्वपातकैः ॥ २०१ ॥

मया हि सुमहत्पापं सर्वदा समनुष्ठितम् ॥

तत्रापि मंत्रमाहात्म्यात्प्राप्ता लोका महोदयाः ॥ २०२ ॥

एको दानानि सर्वाणि यच्छति श्रद्धयान्वितः ॥

षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम् ॥ २०३ ॥

सर्वतीर्थाभिषेकं च कुरुतेऽन्यो नरो द्विज ॥

षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम् ॥ २०४ ॥

चांद्रायणसहस्रं तु कुरुतेऽन्यो यथोचितम् ॥

षडक्षरं जपेदन्यो मंत्रं ताभ्यां समं फलम् ॥ २०५ ॥

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः ॥

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे यावद्वर्षशतं नरः ॥ २०६ ॥

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं शुचिः श्रद्धासमन्वितः ॥

जपेदहर्निशं मर्त्यः फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ॥ ॥ २०७ ॥

पितृपक्षे सदा चैको गयायां श्राद्धमाचरेत् ॥

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम् ॥ २०८ ॥

गोसहस्रं ददात्येकः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ॥

षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम् ॥ २०९ ॥

संनिहित्यां नरः स्नाति राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥

एको अन्यस्तु जपेन्मन्त्रं षडर्णं तुल्यमेव तत् ॥ ६.२९.२१० ॥

सोमे सोमग्रहेऽन्यस्तु सोमनाथं प्रपश्यति ॥

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम् ॥ २११ ॥

एकश्चण्डीश्वरं पश्येदयने चोत्तरे नरः ॥

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम् ॥ २१२ ॥

भृगुपातं पतेदेकः केदारं वीक्ष्य भक्तितः ॥

अन्यः षडक्षरं मंत्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम् ॥ २१३ ॥

करीषं साधयेदन्यो दत्त्वा सर्वस्वमादितः ॥

षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम् ॥ २१४ ॥

सर्व संगपरित्यागं कृत्वैको ज्ञानमाप्नुयात् ॥

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम् ॥ २१५ ॥

एतत्ते परमं गुह्यं मया विप्र प्रकीर्तितम् ॥

नास्तिकाय न दातव्यं भक्तिहीनाय नैव च ॥ २१६ ॥

तथान्यदपि वक्ष्यामि हितबुद्ध्या द्विजोत्तम ॥

मम वाक्यं कुरुष्वाद्य यदीच्छसि परां गतिम्॥ २१७ ॥

अहिंसा परमो धर्मः सर्ववेदे प्रकीर्तितः ॥

ब्राह्मणस्य विशेषेण तस्मात्सर्पवधं त्यज ॥ २१८॥

अहिंसकानि भूतानि यो हिनस्ति सुनिर्दयः ॥

स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २१९ ॥

चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति ॥

सर्वदा सर्वसौख्याढ्यो जायते दिवि चेह च ॥ ६.२९.२२० ॥

नास्ति भर्गसमो देवो नास्ति गंगासमा नदी ॥

नास्ति हिंसासमं पापं नास्ति धर्मो दयापरः ॥ २२१ ॥

अथाहमब्रुवं तं च तच्छ्रुत्वा तस्य जल्पितम् ॥

अहिंसालक्षणं धर्मं परलोकभयातुरः ॥ २२२ ॥

मन्यते वृद्धलोकानामेतद्वाक्यं श्रुतं मया ॥

भूपतेर्नेव दोषः स्याद्वने व्यापादितैर्मृगैः ॥ २२३ ।

प्रवदंति तथा वैद्या वैद्यशास्त्रविचक्षणाः ॥

भवंति पुष्टिसंयुका मांसादाश्चिरजीविनः ॥ २२४ ॥

तदत्र विषये ब्रूहि परं निःश्रेयसं वचः ॥

सर्वं कर्तास्म्यसंदिग्धं तव वक्त्राद्विनिर्गतम् ॥ २२५ ॥

अथ मां स पुनः प्राह वद मैवं द्विजोत्तम ॥

मतमेतद साधूनां पापानां मांसगृद्धिनाम् ॥ २२६ ॥

अहो शोच्यतमा लोके पापात्मानः सुनिर्दयाः ॥

सर्वदोषाकरं मांसं मूढाः स्वादंति ये नराः ॥ ॥। २२७ ॥

न मांसमायुषो हेतुरारोग्यस्य बलस्य वा ॥

सर्वमेतदसत्यं स्याच्छ्रणुष्वाद्य निदर्शनम् ॥ २२८ ॥

मांसाशिनोऽपि दृश्यंते रोगार्ता दुर्बलास्तथा ॥

स्वल्पायुषश्च मत्वैवं मांसं वर्जय दूरतः ॥ २२९ ॥

अमांसादा अपि क्ष्मायां दृश्यंते रोगवर्जिताः ॥

चिरायुषश्च पीनांगास्त स्मान्मांसं विवर्जयेत् ॥ ६.२९.२३० ॥

यो भक्षयति मांसानि सत्त्वानां जीवितैषिणाम् ॥

स याति नरकं घोरं तत्रस्थो भक्ष्यते च तैः ॥ २३१ ॥

न हि मांसं तृणात्काष्ठादुपलादपि जायते ॥

हते जंतौ भवेन्मांसं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ २३२ ॥

एतदेव हि दृष्टांतं मांसस्य परिवर्जने ॥

यदंगं ह्रियते स्वं च कंटकेनापि विक्षतम् ॥२३३॥

आत्मौपम्येन भूतानि तस्मात्सर्वाणि पंडितैः ॥

द्रष्टव्यानि न हिंस्यानि रक्षणीयानि शक्तितः ॥ २३४ ॥

हंता चैवानुमंता च विशस्ता क्रयविक्रयी ॥

संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चाष्ट घातकाः ॥ २३५ ॥

धनेन क्रयकृद्धंति भक्षणेन च खादकः ॥

घातको वधबंधाभ्यामित्यन्यस्त्रिविधो वधः ॥ २३६ ॥

कर्मणा मनसा वाचा यो हिनस्ति न किंचन ॥

स प्राप्नोति परं स्थानं जरा मरणवर्जितम् ॥ २३७ ॥

शाकमूलफलाहारो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥

न तस्य फलमाप्नोति यदि हिंसापरो नरः ॥ २३८ ॥

एको वर्षशतं साग्रं तपस्तपति दुस्तरम् ॥

अहिंसानिरतो यस्तु तयोः श्रेष्ठो दयान्वितः ॥ २३९ ॥

यंयं कामयते कामं दुष्प्रापमपि मानवः ॥

तं तमाप्नोत्यसंदिग्धं यदि स्यात्सुदयान्वितः ॥ ६.२९.२४० ॥

कामगेन विमानेन दिव्यस्त्रीशतसेवितः ॥

देववन्मोदते स्वर्गे सवभूताभयप्रदः ॥ २४१ ॥

एवमुक्त्वा महात्मा स पश्यतो मम सूतज ॥

विमानवरमारुह्य गतश्च त्रिदिवालयम् ॥ २४२ ॥

गन्धर्वैर्गीयमानस्तु स्तूयमानश्च किन्नरैः ॥

षडक्षरस्य मंत्रस्य माहात्म्ये न महामते ॥ २४३ ॥

तस्मिन्गते तदा स्वर्गं दुःखं मे समुपस्थितम् ॥

स्मृत्वा पूर्वं हतान्सर्पान्भग्नगात्रोऽभवं तदा ॥ २४४ ॥

ततोऽहं कृतवांस्तत्र विप्रलापाननेकशः ॥

स्वकर्मभयसंत्रस्तस्तस्मिन्नेव महावने ॥ २४५ ॥

अहो मया नृशंसेन बहवः प्राणिनो हताः ॥

निन्दितश्च महादेवो नर कार्तिर्भविष्यति ॥ २४६ ॥

सोऽहं हिंसां परित्यज्य चरिष्यामि महत्तपः ॥

शिवदीक्षां समासाद्य पूजयिष्ये महेश्वरम् ॥ २४७ ॥

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयंति नराः सुखम् ॥

तत्सर्वं तपसा साध्यं तस्मात्कार्यं मया तपः ॥ २४८ ॥

अधुनैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ॥

चरन्भैक्षं मुनिर्मौनी चरिष्याम्याश्रमानिमान् ॥ २४९ ॥

पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ॥

वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ ६.२९.२५० ॥

एवं विलप्य यत्नेन मया सूतकुलोद्वह ॥

गृहीतं भक्तियुक्तेन शिवदीक्षाव्रतं ततः ॥ २५१ ॥

षडक्षरस्य मंत्रस्य अयुतं प्रजपाम्यहम् ॥

त्रिसन्ध्यं श्रद्धया युक्तः सिद्धेश्वरसमीपतः ॥ २५२ ॥

तत्प्रभावेन मे स्थैर्यं संजातं यौवनोद्भवम् ॥

तथा लोकातंरज्ञानं खेचरत्वं च सूतज ॥ २५३ ॥

सिद्धेश्वरं प्रयास्यामि द्वापरांते ह्यवस्थिते ॥

सदाशिवं प्रयास्यामि सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ २५४ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया सूतज मोक्षदम् ॥

षडक्षरस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २५५ ॥

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुच्येत मानवः ॥। ॥ २५६ ॥

तस्मात्त्वं हि महाभाग मन्त्रमेनं सदा जप ॥

संप्राप्स्यसि परान्कामान्मनसा वांछितान्सदा ॥ २५७ ॥

सूत उवाच ॥ ॥

एतच्छ्रुतं मया पूर्वं सकाशात्तस्य सद्गुरोः ॥

षडक्षरस्य माहात्म्यं यद्युष्माकं प्रकीर्तितम् ॥ २५८ ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं शत्रुपक्षक्षयावहम् ॥

पठतां शृण्वतां नित्यं सर्वकामाभयप्रदम् ॥ २५९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये षडक्षरमन्त्रमाहात्म्ये सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ ॥ ध ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

तोषितः केन सिद्धेन तत्र सिद्धेश्वरो विभुः ॥

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरात्सूतनन्दन ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

आसीत्सिद्धाधिपोनाम पुरा हंस इति स्मृतः ॥

अनपत्यतया तस्य कालश्चक्राम भूरिशः ॥ २ ॥

ततश्चिन्ता प्रपन्नः स गत्वा देवपुरोहितम् ॥

पप्रच्छागिरसः पुत्रं विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम् ॥ ३ ॥

भगवंश्चानपत्यस्य वार्द्धकं मे समागतम् ॥

तस्मादपत्यलाभाय ममोपायं प्रकीर्तय ॥ ४ ॥

तीर्थयात्रां व्रतं वापि शांतिकं वा द्विजोत्तम ॥

येन स्यात्संततिः शीघ्रं त्वत्प्रसादाद्बृहस्पते ॥ ५ ॥

बृहस्पतिश्चिरं ध्यात्वा सिद्धं प्राह ततः परम् ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं गत्वा तत्र तपः कुरु ॥ ६ ॥

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं वंशोद्धारक्षमं शुभम् ॥

नान्यं पश्यामि सिद्धेश सुतोपायं शुभावहम् ॥ ७ ॥

ततस्तत्क्षेत्रमासाद्य स सिद्धः श्रद्धयान्वितः ॥

लिंगं संपूजयामास यथोक्तविधिना स्वयम् ॥ ८ ॥

ततश्चाराधयामास दिवानक्तमतंद्रितः ॥

बलि पूजोपहारेण गीतवाद्योच्छ्रयादिभिः ॥ ९ ॥

चांद्रायणैस्तथा कृच्छ्रैः पाराकैर्द्विजसत्तमाः ॥

तथा मासोपवासैश्च तोषयामास शंकरम् ॥ ६.३०.१० ॥

ततो वर्षसहस्राभ्यां तस्य तुष्टो महेश्वरः ॥

प्रोवाच दर्शनं गत्वा वृषारूढः सहोमया ॥ ११ ॥

हंसाद्य तव तुष्टोऽहं तस्मात्प्रार्थय वांछितम् ॥

अहं ते संप्रदास्यामि दुष्प्राप्यमपि निश्चितम् ॥ १२ ॥

॥ हंस उवाच ॥ ॥

अपत्यार्थं समारंभो मयाऽद्य विहितः पुरा ॥

तस्मात्त्वं देहि मे पुत्रान्वंशोद्धारक्ष मान्विभो ॥ १३ ॥

त्वया चैव सदा लिंगे स्थेयमत्र सुरोत्तम ॥

मम वाक्यादसंदिग्धं सर्वलोकहितार्थतः ॥ १४ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥

अद्यप्रभृति लिंगेस्मिन्नाश्रयो मे भविष्यति ॥

तव वाक्येन सिद्धेश सत्यमेतन्मयोदितम् ॥।५॥

यो मामत्र स्थितं मर्त्यः पूजयिष्यति भक्तितः ॥

तस्याहं संप्रदास्यामि चित्तस्थं सकलं फलम् ॥ १६ ॥

यो मे लिंगस्य याम्याशां स्थित्वा मंत्रं जपिष्यति ॥

षडक्षरं प्रदास्यामि तस्यायुष्यं सुतान्वितम् ॥॥ ॥ १७ ॥

एवमुक्त्वा महादेवस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

हंसोऽपि च गृहं गत्वा पुत्रानाप महोदयान्॥ १८ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तल्लिंगं यत्नतो द्विजाः ॥

स्पर्शनीयं च पूज्यं च नमस्कार्यं प्रयत्नतः ॥ १९ ॥

षडक्षरेण मन्त्रेण कीर्तनीयं च शक्तितः ॥

वांछद्भिर्वांछितान्कामान्दुर्लभांस्त्रिदशैरपि ॥६.३०.२०॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सिद्धेश्वरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनंनाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ॥ ३० ॥ ॥ व ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम्॥

यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्॥ १ ॥

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत् ॥

कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित् ॥ २ ॥

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं मातुः शापप्रपीडितैः ॥

शेष प्रभृतिनागैस्तु मुक्तिहेतोर्हुताशनात् ॥ ३ ॥

कम्बलाश्वतरौ नागौ तथा ख्यातौ धरातले ॥

तत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं संसिद्धिं परमां गतौ ॥ ४ ॥

अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः ॥

कर्कोटश्चैव नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः ॥५॥

ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः ॥

शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः ॥ ६ ॥

एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः ॥

असंख्याभिरिदं व्याप्तं समस्तं धरणीतलम्॥ ७ ॥

अथ ते कुटिला दुष्टा भक्षयंति सदा जनान् ॥

बहुत्वादपि संस्पर्शादपराधं विनापि च ॥ ८ ॥

ततः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः ॥

पीडिताः स्म सुरश्रेष्ठ सर्पेभ्यो रक्ष सत्वरम् ॥ ९ ॥

यावन्न शून्यतां याति सकलं वसुधातलम् ॥

व्याप्तं सर्वैस्ततः सर्पैर्विषाढ्यैरतिभीषणैः ॥ ६.३१.१० ॥

अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान्॥

स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः ॥ ११ ॥

ते तथेति प्रतिज्ञाय जग्मुः सर्वे भुजंगमाः ॥।२॥

अथ तेषां बहुत्वाच्च नैव रक्षा प्रजायते ॥

वारिता अपि ते यस्मात्प्रकुर्वंति प्रजाक्षयम् ॥ १३ ॥

ततः कोपपरीतात्मा तानाहूय कुलाधिपान्॥

तानुवाच स्वयं ब्रह्मा सर्वदेवसमागमे ॥ १४ ॥

भक्षयंति यतः सर्पा अपराधं विना प्रजाः ॥

वारिता अपि ते तस्मात्तान्निगृह्णामि सांप्रतम् ॥ १५ ॥

भविष्यति महीपालो भूतले जनमेजयः॥

चित्रभानुर्मखे तस्य सर्पान्संभक्षयिष्यति ॥।६॥

मातुः शापाद्विशेषेण मंत्राकृष्टा द्विजोत्तमैः ॥

स्वयमेव पतिष्यंति सुसमिद्धे हुताशने ॥।७॥

तच्छ्रुत्वा वेपमानास्ते सर्पाणां नवनायकाः ॥

प्रोचुः प्रांजलयः सद्यः प्रणिपत्य पितामहम्॥ १८ ॥

भगवन्कुटिला ज्ञातिरस्माकं भवता कृता ॥

तत्कस्मात्कुरुषे कोपं जातिधर्मानुवर्तिनाम्॥।९॥

ब्रह्मोवाच॥

यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः ०।

अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः ॥ ६.३१.२० ॥

॥ नागा ऊचुः ॥ ॥

मर्यादां कुरु देवेश अस्माकं मानवैः सह ॥

अथवा संप्रयच्छस्व स्थानं मानुषवर्जितम् ॥ ॥ २१ ॥

पारिक्षितमखे तस्मिन्सर्पाणां चित्रभानुना ॥

समंताद्दह्यमानानां रक्षोपायं प्रचिंतय ॥ २२ ॥

यथा न संततिच्छेदो जायते प्रपितामह ॥

अस्माकं सर्वलोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २३ ॥

॥ ब्रह्मोवाच॥ ॥

जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद्द्विजः ॥

स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति ॥ २४ ॥

भाविनी च भवद्वंशे जरत्कन्या सुशोभना ॥

सा देया चादरात्तस्मै पुत्रार्थं वरवर्णिनी ॥ २५ ॥

ताभ्यां यो भविता पुत्रः स शेषान्रक्षयिष्यति ॥

सर्पाञ्छुद्धसमाचारान्मर्यादासु व्यवस्थितान् ॥ २६ ॥

सुतलं नितलं चैव तथैव वितलं च यत् ॥

तस्याधस्ताच्चतुर्थे च वसतिर्वो धरातले ॥ २७ ॥

मया दत्तेऽतिरम्ये च सर्वभोगसमन्विते ॥

तस्माद्व्रजत तत्रैव परित्यज्य महीतलम् ॥ २८ ॥

तत्र भुंजथ सद्भोगा न्गत्वाऽऽशु मम शासनात् ॥

पुत्रपौत्रसमोपेतांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् ॥ २९ ॥

॥ नागा ऊचुः ॥ ॥

भोगानपि प्रभुंजाना न वयं तत्र पद्मज ॥

शक्नुमो वस्तुमुर्व्यां नस्तस्मात्स्थानं प्रदर्शय ॥

मर्यादया वर्तयामो यत्रस्था मानवैः समम् ॥ ६.३१.३० ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

एषा तिथिर्मया दत्ता युष्माकं धरणीतले ॥

पंचमी शेषकालस्तु नेयस्तत्रं रसातले ॥ ३१ ॥

तत्रागतैर्न हंतव्या मानवा दोषवर्जिताः ॥

मंत्रसंरक्षितांगाश्च तथौषधिकृतादराः ॥ ३२ ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया दत्ता स्थितिः सदा ॥

पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां नागसत्तमाः ॥ ३३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्ताश्च ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं ययुः ॥

पातालं कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः ॥ ३४ ॥

तत्र श्रावणपंचम्यां यस्तान्पूजयते नरः ॥

स प्राप्नोति नरोऽभीष्टं तेषामेव प्रसादतः ॥ ३५ ॥

तस्य वंशेऽपि सर्पाणां न भयं स्यान्न किल्बिषम् ॥

न रोगो नोपसर्गश्च न च भूतभयं क्वचित् ॥ ३६ ॥

अपुत्रस्तत्र यः श्राद्धं करोति सुतवांछया ॥

पुत्रं विशिष्टमासाद्य पितॄणामनृणो हि सः ॥ ३७ ॥

तथा वंध्या च या नारी पंचम्यां भास्करोदये ॥

श्रावणे कुरुते स्नानं कृष्णपक्षे विशेषतः ॥

सा सद्यो लभते पुत्रं स्ववंशोद्धरणक्षमम् ॥ ३८ ॥

सर्वरोगविनिर्मुक्तं सुरूपं विनयान्वितम् ॥

भ्रष्टराज्यो नरो यो वा तत्र स्नानं समाचरेत् ॥ ३९ ॥

ततः पूजयते नागाञ्छ्रावणे पंचमीदिने ॥

स हत्वाऽरिगणा न्सर्वान्भूयोराज्यमवाप्नुयात् ॥ ६.३१.४० ॥

येषां मृत्युर्मनुष्याणां जायते सर्पभक्षणात् ॥

न तेषां जायते मुक्तिः प्रेतभावात्कथंचन ॥ ४१ ॥

यावन्न क्रियते श्राद्धं तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मृतस्याहिप्रदंक्षणात् ॥

श्राद्धं कार्यं प्रयत्नेन तस्मिंस्तीर्थेऽहिसंभवे ॥ ४२ ॥

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तां कथां शुभाम् ॥

इन्द्रसेनस्य राजर्षेः सर्वपातकनाशिनीम् ॥ ४३ ॥

इन्द्रसेनो महीपालः पुरासीद्रिपुदर्पहा ॥

अश्वमेधसहस्रेण इष्टं तेन महात्मना ॥ ४४ ॥

ततः स दैवयोगेन प्रसुप्तः शयने शुभे ॥

दष्टः सर्पेण मुक्तश्च इन्द्रसेनो महीपतिः ॥

वियुक्तश्चैव सहसा जीवितव्येन तत्क्षणात् ॥ ४५ ॥

ततस्तस्य सुतोऽभीष्टस्तस्योद्देशेन कृत्स्नशः ॥

चकार प्रेतकार्याणि स्मृत्युक्तानि च भक्तितः ॥ ॥ ४६ ॥

गंगायामस्थिपातं च कृत्वा श्राद्धानि षोडश ॥

गयां गत्वा ततश्चक्रे श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ॥ ४७ ॥

अथ स्वप्नांतरे प्राप्तः पिता तस्य स भूपतिः ॥

प्रोवाच दुःखितः पुत्रं बाष्पव्याकुललोचनम् ॥ ४८ ॥

सर्पमृत्योः सकाशान्मे प्रेतत्वं पुत्र संस्थितम् ॥

तेन मे भवता दत्तं न किञ्चिदुपतिष्ठते ॥ ४९ ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं तस्मात्त्वं गच्छ सत्वरम् ॥

तत्र तीर्थे कुरु श्राद्धं सर्पाणां मत्कृते सुत ॥ ६.३१.५० ॥

येन संजायते मोक्षः प्रेतत्वा द्दारुणान्मम ॥

स ततः प्रातरुत्थाय तत्स्मृत्वा नृपतेर्वचः ॥ ५१ ॥

प्रेतरूपस्य दुःखार्तस्तत्तीर्थं सत्वरं गतः ॥

चकार च ततः श्राद्धं श्रावणे पंच मीदिने ॥ ५२ ॥

स्नात्वा श्रद्धासमोपेतः संनिवेश्य पुरोधसम् ॥

ततः स दर्शनं प्राप्तो भूयोऽपि च यथा पुरा ॥ ५३ ॥ प्रे

तरूपेण दुःखार्तो वाक्यमेतदुवाच ह ॥

न मयाऽऽसादितं किञ्चिद्यत्त्वया मत्कृते कृतम् ॥ ५४ ॥

फलं श्राद्धस्य चात्र त्वं कारणं शृणु पुत्रक ॥

श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्चात्र चमत्कारपुरोद्भवाः ॥ ५५ ॥

क्षेत्रेऽपि गर्हिताः श्राद्धे येऽन्यत्र व्यंगकादयः ॥

अत्र यत्क्रियते किञ्चिद्दानं वा व्रतमेव च ॥ ५६ ॥

तथान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम्॥

तत्तेषां वचनात्सर्वं पूर्णं स्यादपि खंडितम् ॥

परोक्षे वापि संपूर्णं वृथा संजायते स्फुटम् ॥ ५७ ॥

तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान्समानीय ततः परम् ॥

मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते ॥ ५८ ॥

अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः ॥

दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे ॥ ५९ ॥

ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान्ब्राह्मणान्नृपः ॥

यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः ॥ ६.३१.६० ॥

न तत्र दुःखितः कश्चिद्दरिद्रोऽपि न दुःखितः ॥

नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा ॥ ६१ ॥

स्थानेस्थाने महानादा उत्सवाश्च गृहेगृहे ॥

वेदविद्याविनोदाश्च स्मृति वादास्तथैव च ॥ ६२ ॥

श्रूयंते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः॥

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्. ॥

न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मण सेविते ॥ ६३ ॥

यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च ॥

भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च ॥ ६४ ॥

यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः ॥

स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः ॥ ६५ ॥

धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक ॥

किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः ॥ ६६ ॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चिच्छपते द्विजः ॥

निहन्ति वा प्रकोपेन स्वर्गमार्गनिरोधकम् ॥ ६७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः स दुःखितो राजा निश्चक्राम भयार्दितः ॥

चमत्कारपुरात्तस्माद्वैलक्ष्यं परमं गतः ॥ ६८ ॥

चिन्तयामास राजेंद्र स्मृत्वावस्थां पितुश्च ताम् ॥

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे स्यात्पितुर्गतिः ॥ ६९ ॥

ततः स सचिवान्सर्वान्प्रेषयित्वा गृहं प्रति ॥

एकाकी भिक्षुरूपेण स्थितस्तत्रैव सत्पुरे ॥६.३१.७०॥।

स ज्ञात्वा नगरे तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् ॥

सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनम् ॥ ७१ ॥

देवशर्माभिधानं तु शरणागतवत्सलम् ॥

आहिताग्निं चतुर्वेदं स्मृतिमार्गानुयायिनम् ॥ ७२ ॥

ततस्तु प्रातरुत्थाय कृत्वांत्यजमयं वपुः ॥

शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम् ॥ ७३ ॥ ।

अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम् ॥

सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ॥ ७४ ॥

कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत् ॥

तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम् ॥ ७५ ॥

तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः ॥

शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम् ॥ ७६ ॥

ततः संवत्सरस्यांते चंडालेन द्विजोत्तमाः ॥

स प्रोक्त उचिते काले प्रणिपत्य च दूरतः ॥ ७७ ॥

स्वामिंस्तव कुलेप्येवं गूथाशोधनकर्मकृत् ॥

तदस्माकं न चान्यस्य तत्किमन्यः प्रवेशितः ॥ ७८ ॥

अथ श्रुत्वा च तद्वाक्यं स प्राह द्विजसत्तमः ॥

न मया कश्चिदन्योऽत्र निर्दिष्टो गोप्यकर्मणि॥

अधिकारस्त्वयात्मीयस्तथा कार्यो यथा पुरा ॥ ७९ ॥

तदान्यदिवसे प्राप्ते सोंऽत्यजः कोपसंयुतः ॥

शस्त्रमादाय संप्राप्तो वधार्थं तस्य भूपतेः ॥६.३१.८०॥

शस्त्रोद्यतकरं दृष्ट्वा प्रहारेकृतनिश्चयम् ॥

ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्न्यताडयत् ॥ ८१ ॥

ततस्तस्य विनिष्क्रांते लोचने तत्क्षणाद्द्विजाः ॥

सुस्राव रुधिरं पश्चात्पपात गतजीवितः ॥ ८२ ॥

तं श्रुत्वा निहतं तेन चंडालं निजकिंकरम् ॥

देवशर्मातिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः ॥ ८३ ॥

ततः पुत्रैश्च पौत्रैश्च सहितोऽन्यैश्च बन्धुभिः ॥

लोष्टैस्तं ताडयामास भर्त्समानो मुहुर्मुहुः ॥ ८४ ॥

सोऽपि संताड्यमानस्तु प्रहारैर्जर्जरीकृतः ॥

वेदोच्चारं ततश्चक्रे दर्शयित्वोपवीतकम् ॥ ८५ ॥

अथ ते विस्मिताः सर्वे देवशर्मपुरःसराः ॥

ब्राह्मणास्तं समुद्वीक्ष्य वेदोच्चारपरायणम् ॥ ८६ ॥

पृष्टश्च किमिदं कर्म तवांत्यजजनोचितम् ॥

एषा वेदात्मिका वाणी स्पष्टाक्षरकलस्वना ॥

तत्किं शापपरिभ्रष्टस्त्वं कश्चिद्ब्राह्मणोत्तमः ॥ ८७ ॥

येनैवं कुरुषे कर्म गर्हितं चांत्यजैरपि ॥

ततः स प्रहसन्नाह क्षत्रियोऽहं महीपतिः ॥

विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः ॥ ८८ ॥

सोहमाराधनार्थाय त्वस्मिन्स्थान उपागतः॥

अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन्रतस्य च॥८९॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः ॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्॥६.३१.९०॥

किं तत्कृत्यं समुद्दिश्य त्वयैतत्कर्म गर्हितम् ॥

कृतं कीर्तय येनाशु तवाभीष्टं करोम्यहम् ॥९॥।

नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते ॥

तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम् ॥ ९२ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

पिता ममाहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः ॥

सोऽत्र नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९३ ॥

तस्मात्तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर ॥

एतदर्थं मयैतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम् ॥ ९४ ॥ ॥

॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥

एवं कुरु नृपश्रेष्ठ श्राद्धेऽहं ते पितुः स्वयम् ॥

ब्राह्मणः संभविष्यामि तस्माच्छ्राद्धं समाचर ॥ ९५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ ते सुहृदस्तस्य पुत्राः पौत्राश्च बांधवाः ॥

प्रोचुर्नैतत्प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम् ॥ ९६ ॥

तस्माद्यदि भवानस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम् ॥

सर्वे भवन्तं त्यक्षामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः ॥ ९७ ॥

॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥

कामं त्यजत मां सर्वे यूयमन्येऽपि ये द्विजाः ॥

मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः ॥ ९८ ॥

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्तेनैव सहितस्तदा ॥

नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ ॥ ९९ ॥

भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥

नादयंती जगत्सर्वं हर्षयंती महीपतिम् ॥ ६.३१.१०० ॥

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम् ॥ १०१ ॥

तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम् ॥

प्रोवाच कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम ॥ १०२ ॥

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे ॥

सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो ॥ १०३ ॥

अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम्॥

मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकंटकम् ॥ १०४ ॥

॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥

न चैतद्युज्यते वक्तुं न विप्रो राज्यमर्हति ॥

तस्माद्गच्छ निजं राज्यं परिपालय पार्थिव ॥॥५॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः ॥

स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः ॥ ॥ १०६ ॥

सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः ॥

देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम् ॥ १०७ ॥

ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् ॥

निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥ १०८ ॥

तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः ॥

तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः ॥ १०९ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम् ॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ६.३१.११० ॥

यश्चैतत्पठते भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने ॥

शृणुयाद्वा न वंशेऽपि तस्य स्यात्सार्पजं भयम् ॥ १११ ॥

तथा विमुच्यते पापाद्भक्षजातान्न संशयः ॥

कृतादज्ञानतो विप्राः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ११२ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम् ॥

माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः ॥ ११३ ॥

श्राद्धकाले तु संप्राप्ते यश्चैतत्पठते द्विजः ॥

स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धसमुद्भवम् ॥ ११४ ॥

तथा ये कीर्तिता दोषाः श्राद्धे द्रव्यसमुद्भवाः ॥

व्रतवैक्लव्यजाश्चापि तथा ब्राह्मणसंभवाः ॥ ११५ ॥

ते सर्वे नाशमायांति कीर्त्यमाने समाहितैः ॥

नागह्रदस्य माहात्म्ये श्राद्धकाल उपस्थिते ॥ ११६ ॥

तथा विनिहता गोभिर्ब्राह्मणैः श्वापदैरपि ॥

एतस्मिन्पठिते श्राद्धे गच्छंति परमां गतिम् ॥ ११७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागह्रदमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ ॥ छ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तथान्योऽस्ति द्विजश्रेष्ठास्तस्मिन्क्षेत्रे शुभावहे ॥

सप्तर्षीणां सुविख्यात आश्रमः सर्वकामदः ॥ १ ॥

तत्र श्रावणमासस्य पंचदश्यां समाहितः ॥

यः करोति नरः स्नानं स लभेद्वांछितं फलम् ॥ २ ॥

कन्दमूलफलैः शाकैर्यस्तत्र श्राद्धमाचरेत् ॥

स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ३ ॥

पंचम्यां शुक्लपक्षे तु मासि भाद्रपदे द्विजाः ॥

यस्तान्पूजयते भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः ॥

विधिनानेन विप्रेन्द्राः सर्वानेव यथाक्रमम् ॥ ४ ॥

ॐ अत्रये नमः ॥

ॐ वसिष्ठाय नमः ॥

ॐ कश्यपाय नमः ॥

ॐ भरद्वाजाय नमः ॥

ॐ गौतमाय नमः ॥

ॐ कौशिकाय नमः ॥

ॐ जमदग्नये नमः ॥

ॐ अरुंधत्यै नमः ॥

॥ पूजामंत्रः ॥ ॥

जह्नुकन्यापवित्रांगा गृहीतजपमालिकाः ॥

गृह्णंत्वर्घं मया दत्तमृषयः सर्वकामदाः ॥ ५ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

तत्र सप्तर्षिभिस्तीर्थं कस्मिन्काले व्यवस्थितम् ॥

विस्तरात्सूतज ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ ६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अनावृष्टिः पुरा जाता लोके द्वादशवार्षिकी ॥

सर्वोषधिक्षयो जातस्ततो लोकाः क्षयार्दिताः ॥ ७ ॥

अस्थिशेषा निरुत्साहास्त्यक्तधर्मव्रतक्रियाः ॥

अभक्ष्यभक्षणपरास्तथैवापेयपायिनः ॥ ८ ॥

त्यजंति मातरः पुत्रान्कलत्राणि तथा नराः ॥

भृत्यान्स्वानपि वित्तेशाः का कथान्यसमुद्भवान् ॥ ९ ॥

संत्यक्तान्यग्निहोत्राणि ब्राह्मणैर्याजकैरपि ॥

व्रतानि व्रतिभिर्दांतैरपि वृद्धतमैर्द्विजाः ॥ ६.३२.१० ॥

दृश्यते चैव यत्रैव सस्यं वापि कथंचन ॥

ह्रियते लज्जया हीनैस्तत्र क्षुत्क्षामकैर्नरैः ॥ ११ ॥

एवमन्नक्षये जाते पीडिते धरणीतले ॥

सप्तर्षयः क्षुधाविष्टा बभ्रमुस्तत्रतत्र च॥ १२ ॥

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपः सुमहातपाः ॥

भरद्वाजस्तथा चान्यो गौतमः संशितव्रतः॥

कौशिको जमदग्निश्च तथैवारुंधती सती ॥ १३ ॥

अथ तेषां समस्तानां चंडाभूत्परिचारिका ॥

पशुवक्त्रस्तथा भृत्यो विनयेन समवितः ॥ १४ ॥

ततस्ते विषयं प्राप्ता वृषादर्भिमहीपतेः ॥

क्षुत्क्षामा मुनयोऽत्यर्थं देशे चानर्तसंज्ञके ॥ १५ ॥

तत्र भिक्षाकृते भ्रांतास्ततश्चैव गृहाद्गृहम् ॥

न ग्रासमपि सस्यस्य प्राप्नुवंस्ते द्विजोत्तमाः ॥।६॥

ततस्तैः पतितो भूमौ दृष्टो मृतकुमारकः ॥

मंत्रयित्वा मिथः पश्चाद्गृहीतो भक्षणाय च ॥ १७ ॥

अपचन्यावदग्नौ तं क्षुधया परिपीडिताः ॥

वृषादर्भिर्नृपः प्राप्तः श्रुत्वा तेषां विचेष्टितम् ॥ १८ ॥

॥ वृषादर्भिरुवाच ॥ ॥

किमिदं गर्हितं कर्म क्रियते मुनिसत्तमाः ॥

राक्षसानामयं धर्मो महामांसस्य भक्षणम् ॥ १९ ॥

सोऽहं सस्यं प्रदास्यामि ग्रामान्व्रीहीन्यवानपि॥

मम वाक्यादसंदिग्धं त्यजर्ध्वं मृतबालकम् ॥ ६.३२.२० ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

प्रायश्चित्तं समादिष्टं महामांसस्य भक्षणात् ॥

प्रतिग्रहस्य भूपाला दापत्कालेऽपि नो नृप ॥ २१ ॥

पश्चात्तपश्चरिष्यामो महामांससमुद्भवम् ॥

पातकं नाशयिष्यामो भक्षयामो वयं ततः ॥ २२ ॥

॥ वृषादर्भि रुवाच ॥ ॥

प्रतिग्रहो द्विजातीनां प्रोक्ता वृत्तिरनिंदिता ॥

ग्राह्यो मत्तस्ततः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा ॥ २३ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

राज प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः ॥

स दूराद्ब्राह्मणैस्त्याज्यो विशेषात्कृतिभिर्नृप ॥ २४ ॥

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ॥

दश ध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ २५ ॥

दशसूनासहस्रेण तुल्यो राजप्रतिग्रहः ॥

कस्तस्य प्रतिगृह्णाति लोभाढ्यो ब्राह्मणो यथा ॥ २६ ॥

रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु स पच्यते ॥

तस्माद्गच्छ गृहे भूप स्वस्ति तेऽस्तु सदैव हि ॥ २७ ॥

वयमन्यत्र यास्यामो ग्रहीष्यामो न ते धनम् ॥

एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः ॥ २८ ॥

परित्यज्य कुमारं तं मृतं तमपि भूमिपम् ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं समुद्दिश्य ततो ययुः ॥ २९ ॥

सोऽपि राजा ततस्तैस्तु भर्त्सितोऽतिरुषान्वितः ॥

जिज्ञासार्थं ततस्तेषां चक्रे कर्म द्विजोत्तमाः ॥ ६.३२.३० ॥

ततः सुवर्णपूर्णानि विधायोदुम्बराणि च ॥

तेषां मार्गाग्रतो भूमौ समंतादथ चाक्षिपत् ॥ ३१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ ते मुनयो दृष्ट्वा पतितानि धरातले ॥

उदुम्बराणि संदृष्ट्वा जगृहुः क्षुधयार्दिताः ॥ ३२ ॥

अथ तानि समालक्ष्य गुरूणि मुनिसत्तमाः ॥

अत्रिरेकं परिस्फोट्य सुवर्णं वीक्ष्य चाब्रवीत्॥३३॥ ॥

॥ अत्रिरुवाच ॥ ॥

नास्माकं मुनयोऽज्ञानं नास्माकं गृहबुद्धयः ॥

हैमानिमान्विजानंतो ग्रहीष्याम उदुम्बरान् ॥ ३४ ॥

तस्मादेतानि संत्यज्य हेमगर्भाणि दूरतः ॥

उदुम्बराणि यास्यामः फलानि विगतस्पृहाः ॥ ३५ ॥

सार्वभौमो महीपाल एकोऽन्यश्च निरीहकः ॥

सुभगस्तु तयोर्नित्यं भूयाद्भूयो निरीहकः ॥ ३६ ॥

धर्मार्थमपि विप्राणां संचयोऽर्थस्य गर्हितः ॥

प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ ॥ ३७ ॥

त्यजतः संचयान्सर्वान्यांति हानिमुपद्रवाः ॥

न हि सर्वार्थवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ॥ ३८ ॥

निर्धनत्वं तथा राज्यं तुलायां धारयेद्बुधः ॥

अकिंचनत्वमधिकं जायते संमतिर्मम ॥ ३९ ॥

॥ कश्यप उवाच ॥ ॥

अनर्थोऽयं मुने प्राप्तो यदर्थस्य परिग्रहः ॥

अर्थैश्वर्यविमूढात्मा श्रेयसा मुच्यते हि सः ॥ ६.३२.४० ॥

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च ॥

तस्मादर्थं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ ॥४१ ॥

योर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः ॥

यः पुनस्तपसा साध्यः स मोक्षायेति मे मतिः ॥ ४२ ॥

॥ भरद्वाज उवाच ॥ ॥

जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः ॥

चक्षुः श्रोत्रे तथा पुंसस्तृष्णैका तरुणायते ॥ ४३ ॥

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रं संचारयति सूचिका ॥

तद्वत्संसारसूत्रं च वांछयात्मा नयत्यसौ ॥। ४४ ॥

यथा शृंगं हि कायेन वर्द्धमानेन वर्धते।

तद्वत्तृष्णापि वित्तेन वर्द्धमानेन वर्द्धते॥४५॥

अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा॥

अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्॥४६॥

गौतम उवाच॥

संतुष्टः केन चाल्योऽस्ति फलैरपि विवर्जितः॥

सर्वोपीन्द्रियलौल्येन संकटे भ्रमति द्विजाः॥४७॥

सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम्॥

उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतेव भूः॥४८॥

संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् ॥

कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ ४९ ॥

असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम् ॥

सुखार्थी पुरुषस्तस्मात्संतुष्टः सततं भवेत् ॥ ६.३२.५० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिध्यति ॥

तथान्यो जायते पुंसस्तत्क्षणादेव कल्पितः ॥ ५१ ॥

न जातु कामी कामानां सहस्रैरपि तुष्यति ॥

हविषा कृष्णवर्त्मेव वांछा तस्य विवर्धते ॥ ॥५२ ॥

कामानभिलषन्मोहान्न नरः सुखमाप्नुयात् ॥

श्येनालयतरुच्छायां व्रजन्निव कपिञ्जलः ॥ ५३ ॥

नित्यं सागरपर्यन्तां यो भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥

तुल्याश्मकाश्चनश्चैव स कृतार्थो महीपतेः ॥ ५४ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

योऽर्थं प्राप्याधमो विप्रः शोचितव्येपि हृष्यति ॥

न च पश्यति मन्दात्मा नरकं चा कुतोभयः॥ ५५ ॥

प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् ॥

य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्॥५६॥

अरुन्धत्युवाच॥

बिसतंतुर्यथाऽनन्तो नालमासाद्य संस्थितः॥

तृष्णा चैवमनाद्यन्ता स्थिता देहे शरीरिणाम्॥५७॥

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः॥

याऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥५८॥

चण्डोवाच॥

सर्पादिवद्धनाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः ॥

यतस्ततो विशेषेण कस्मात्तस्माद्भयं मम ॥५६॥ ॥

पशुमुख उवाच॥

यदाचरन्ति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः।.

तदेव विदुषा कार्यमात्मनो हितमिच्छता॥६.३२.६०॥

सूत उवाच॥

इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि त्यक्त्वा तानि फलानि च॥

ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः ॥६॥।

चमत्कारपुरेक्षेत्रे विविशुस्ते ततः परम् ॥

ददृशुः सहसा प्राप्तं परिव्राजं शुनोमुखम् ॥ ६२ ॥

तेनैव सहितास्तत्र गत्वा किञ्चिद्वनान्तरम्॥

दृष्टवन्तस्ततो हृद्यं सरः पंकजशोभितम् ॥ ६३ ॥

ततो बुभुक्षयाविष्टा बिसान्यादाय भूरिशः ॥

तीरे निक्षिप्य सरसश्चक्रुः पुण्यां जल क्रियाम् ॥ ६४ ॥

अथोत्तीर्यजलात्सर्वे ते समेत्य परस्परम् ॥

बिसानि तान्यपश्यन्त इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६५ ॥

॥ऋषय ऊचुः ॥ ॥

केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं निर्दयात्मना ॥

मृणालानि समस्तानि स्थानादस्माद्धृतानि च ॥ ६६ ॥

ते शंकमाना अन्योन्यमृषयः शंसितव्रताः ॥

प्रचक्रुः शपथान्रौद्रानात्मनः प्रविशुद्धये ॥ ६७ ॥

॥ कश्यप उवाच ॥ ॥

सर्वभक्षः सदा सोऽस्तु न्यासलोभं करोतु वा ॥

कूटसाक्षित्वमभ्ये तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ६८ ॥

धर्मं करोतु दंभेन राजानं चोपसेवताम् ॥

मधुमांसं सदाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ६९ । ॥

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥

अनृतौ मैथुनं यातु दिवा वाप्यथ पर्वणि ॥

अतिथिः स्यात्ततोऽन्योन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ६.३२.७० ॥ ॥

॥ भरद्वाज उवाच ॥ ॥

योधिगम्य गुरोः शास्त्रं निष्क्रयं न प्रयच्छति ॥

तस्यैनसा स युक्तोस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ७१ ॥

नृशंसोऽस्तु स सर्वत्र समृद्ध्या चाप्यहंकृतः ॥

मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ७२ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एकाकी मृष्टम श्नातु प्रशंस्यादथ चात्मनः ॥

वेदविक्रयकर्तास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ७३ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

कन्यां यच्छतु वृद्धाय स भूयाद्वृषली पतिः ॥

अस्तु वार्धुषिको नित्यं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ७४

॥ गौतम उवाच ॥ ॥

स गृह्णात्वविकादानं करोतु हयविक्रयम्॥

प्रकरो तु गुरोर्निंदां बिसस्तैन्यं करोति यः ॥७५ ॥

॥ अत्रिरुवाच ॥ ॥

मातरं पितरं नित्यं दुर्मतिः सोऽवमन्यताम् ॥

शूद्रं पृच्छतु धर्मार्थं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ७६ ॥

प्रतिश्रुत्य न यो दद्याद्ब्राह्मणाय गवादिकम् ॥

तस्यैनसा स युज्येत बिसस्तैन्यं करोति यः ॥-७७ ॥

॥ अरुंधत्युवाच ॥ ॥

करोतु पत्युः पूर्वं सा भोजनं शयनं तथा ॥

नारी दुष्टसमाचारा बिसस्तैन्यं करोति या ॥ ७८ ॥

॥ चण्डोवाच ॥ ॥

स्वामिनः प्रतिकूलास्तु धर्मद्वेषं करोतु च॥

साधुद्वेषपरा चैव बिसस्तैन्यं करोति या ॥ ७९ ॥

पशुमुख उवाच ॥ ॥

स्वामिद्रोहरतो नित्यं स भूयात्पापकृन्नरः ॥

साधु द्वेषपरश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ६.३२.८० ॥

॥ शुनोमुख उवाच ॥ ॥

वेदान्स पठतु न्यायाद्गृहस्थः स्यात्प्रियातिथिः ॥

सत्यं वदतु चाजस्रं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ ८१ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

इष्ट एव द्विजातीनां यस्त्वया शपथः कृतः ॥

बिसस्तैन्यं हि चास्माकं तन्नूनं भवता कृतम् ॥ ८२ ॥

॥ शुनोमुख उवाच ॥ ॥

मया हृतानि सर्वेषां बिसानीमानि वो द्विजाः ॥

धर्मान्वै श्रोतुकामेन मां जानीत पुरंदरम् ॥ ८३ ॥

युष्माकं परितुष्टोऽस्मि लोभाभावाद्द्विजोत्तमाः ॥

तस्मात्स्वर्गं मया सार्द्धं शीघ्रमागम्यतामिति ।ा ८४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

मोक्षमार्गं समासक्ता न वयं स्वर्गलिप्सवः ॥

तस्मात्तपश्चरिष्यामः सरसीह विमुक्तये ॥ ८५ ॥

पूर्णा सागरपर्यंतां चरित्वा पृथिवी मिमाम् ॥

प्राणयात्रां प्रकुर्वाणा मृणालैर्मुनिसत्तमाः ॥

तस्माद्गच्छ तव श्रेयो भूयादस्मात्समागमात् ॥ ८६ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

न वृथा दर्शनं मे स्यात्कदाचिदपि सुव्रताः ॥

तस्माद्गृह्णीत यच्चित्ते सदाभीष्टं व्यवस्थितम् ॥ ८७ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ ,

आश्रमोऽयं सुविख्यातो भूयाच्छक्र महीतले ॥

नाम्नास्माकं तथा नृणां सर्वपातकनाशनः ॥ ८८ ॥

वयं स्थास्यामहे नित्यमत्रैव सुरसत्तम ॥

तपोऽर्थं भावितात्मानो यावन्मोक्षगतिर्ध्रुवा ॥ ८९ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

त्रैलोक्येऽपि सुविख्यात आश्रमो वो भविष्यति ॥

तथा कामप्रदश्चैव लोकानां संभविष्यति ॥ ६.३२.९० ॥

यो यं काममभिध्याय श्राद्धमत्र करिष्यति ॥

श्रावणे पौर्णमास्यां च स तं सर्वमवा प्स्यति ॥ ९१ ॥

निष्कामो वा नरो यस्तु श्राद्धं दानमथापि वा ॥

प्रकरिष्यति मोक्षं स समवाप्स्यत्यसंशयम् ॥ ९२ ॥

ये चात्र देहं त्यक्ष्यंति युष्माकं चाश्रमे शुभे ॥

अपि पापसमायुक्तास्ते यास्यंति परां गतिम् ॥ ९३ ॥

इंगुदैर्बदरैर्वापि बिल्वैर्भल्लातकैरपि ॥

पितॄनुद्दिश्य यः श्राद्धं करिष्यति समाहितः ॥ ९४ ॥

स यास्यति परां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्तूयमानश्च किंनरैः ॥ ९५ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्तैः सर्वैरभिनंदितः ०।

जगामादर्शनं तेऽपि स्थितास्तत्र द्विजोत्तमाः ॥ ९६ ॥

ततः काले गते तेऽपि कृत्वा तीव्रं महत्तपः ॥

संप्राप्ताः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् ॥ ९७ ॥

तैस्तत्र स्थापितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ॥

तस्य संदर्शनादेव नरः पापाद्विमुच्यते ॥ ९८ ॥

यस्तल्लिंगं पुनर्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः ॥

अर्चयेत्स ध्रुवं मुक्तिं प्राप्नोति द्विजसत्तमाः ॥ ९९ ॥

एतत्पवित्र मायुष्यं सर्वपातकनाशनम्॥

सप्तर्षोणां समाख्यातमाश्रमस्यानुकीर्तनम् ॥ ६.३२.१०० ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सप्तर्ष्याश्रममाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अगस्त्यस्याश्रमोऽन्योस्ति तथा तत्र द्विजोत्तमाः ॥

यत्र तिष्ठति विश्वात्मा स्वयं देवो महेश्वरः ॥ १ ॥

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे दिवाकरः ॥

स्वयमभ्येत्य देवेशं पूजयत्येव शंकरम् ॥ २ ॥

तस्मादन्योऽपि यस्तस्यां भक्त्या चागत्य शंकरम् ॥

तमेव पूजयेद्भक्त्या स याति देवमन्दिरम् ॥ ॥ ३ ॥

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

पितरस्तस्य तृप्यंते पितृमेधे कृते यथा ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य कस्माद्देवो दिवाकरः ॥

प्रदक्षिणां प्रकुरुते वदैतन्मे सुविस्तरम् ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

कथयामि कथामेतां शृणुत द्विज सत्तमाः ॥

अस्ति विंध्य इति ख्यातः पर्वतः पृथिवीतले ॥ ६ ॥

यस्य वृक्षाग्रशाखायां संलग्नास्तरणेः कराः ॥

पुष्पपूगा इवाधःस्थैर्लक्ष्यंते मुग्धसि द्धकैः ॥ ७ ॥

अनभिज्ञास्तमिस्रस्य यस्य सानुनिवासिनः ॥

रत्नप्रभाप्रणुन्नस्य कृष्णपक्षनिशास्वपि ॥ ८ ॥

यस्य सानुषु मुंचंतो भांति पुष्पाणि पादपाः ॥

वायुवेगवशान्नूनं नीरौघ नीरदा इव ॥ ९ ॥

यस्मिन्नानामृगा भांति धावमाना इतस्ततः ॥

कलत्रपुत्रपुष्ट्यर्थं लोभार्थं मानवा इव ॥ ॥ ६.३३.१० ॥

निर्यासच्छद्मना बाष्पं वासिताशेषदिङ्मुखम् ॥

मुञ्चंति तरवो यत्र दन्तिदन्तक्षतत्वचः॥ ११ ॥

चीरिकाविरुतैर्दीर्घै रुदंत इव चापरे ॥

हस्तिहस्तहता वृक्षा मन्यन्ते यस्य सानुषु ॥ १२ ॥

इतश्चेतश्च गच्छद्भिर्निर्झरांभोभिरावृतः ॥

शुशुभे सितवस्त्राढ्यैः पुमानिव विभूषितः ॥ ॥ १३ ॥

यस्य स्पर्द्धा समुत्पन्ना पूर्वं सह सुमेरुणा ॥

ततः प्राह सहस्रांशुं गत्वा स क्रोधमूर्च्छितः ॥ १४ ॥

कस्माद्भास्कर मेरोस्त्वं प्रकरोषि प्रदक्षिणाम् ॥

कुलपर्वतसंज्ञेऽपि न करोषि कथं मयि ॥ १५ ॥

॥ भास्कर उवाच ॥ ॥

न वयं श्रद्धया तस्य गिरेः कुर्मः प्रदक्षिणाम् ॥

एष मे विहितः पन्था येनेदं विहितं जगत् ॥ १६ ॥

तस्य तुंगानि शृंगाणि व्याप्य खं संश्रितानि च ॥

तेन संजायते तस्य बलादेव प्रद क्षिणा ॥ १७ ॥

एतच्छ्रुत्वा विशेषेण संक्रुद्धो विंध्यपर्वतः ॥

प्रोवाच पश्य भानो त्वं तर्हि तुंगत्वमद्य मे ॥

रुरोधाथ नभोमार्गं येन गच्छति भास्करः ॥ १८ ॥

अथ रुद्धं समालोक्य मार्गं वासरनायकः ॥

चिन्तयामास चित्ते स्वे सांप्रतं किं करोम्यहम् ॥ १९ ॥

करोमि यद्यहं चास्य पर्वतस्य प्रदक्षिणाम् ॥

तद्भविष्यति कालस्य चलनं भुवनत्रये ॥ ६.३३.२० ॥

मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः ॥

अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् ॥

नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा ॥ २१ ॥

एवं संचिन्त्य चित्तेन बहुधा तीक्ष्णदीधितिः ॥

जगाम मनसा भीतः सोऽगस्त्यं मुनिपुंगवम् ॥ २२ ॥

नान्योस्ति वारणे शक्तो विंधस्यास्य हि तं विना ॥

अगस्त्यं ब्राह्मणश्रेष्ठं मित्रावरुणसंभवम् ॥ २३ ॥

ततो द्विजमयं रूपं स कृत्वा तीक्ष्णदीधितिः ॥

चमत्कारपुरक्षेत्रे तस्याश्रमपदं ययौ ॥ २४ ॥

ततस्तु वैश्वदेवांते वेदोच्चारपरायणः ॥

प्रोवाच सोऽतिथिः प्राप्तस्तवाहं मुनिसत्तम ॥ २५ ॥

ततोऽगस्त्यः कृतानन्दः स्वागतं ते महामुने ॥

मनोरथ इवाध्यातो योऽग्निकार्यांत आगतः ॥ २६ ॥

तत्त्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ यद्ददामि तवेप्सितम् ॥

अदेयं नास्ति मे किञ्चित्कालेऽस्मिन्प्रार्थितस्य च ॥ २७ ॥

॥ भास्कर उवाच ॥ ॥

अहं भास्कर आयातो विप्ररूपेण सन्मुने ॥

सर्वकार्यक्षमं मत्वा त्वामेकं भुवनत्रये ॥ २८ ॥

त्वया पूर्वं सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः ॥

वातापिश्च तथा दैत्यो भक्षितो द्विजकण्टकः ॥ २९ ॥

तस्माद्गतिर्भवास्माकं सांप्रतं मुनिसत्तम ॥

देवानामिह वर्णानां त्वमेव शरणं यतः ॥ ६.३३.३० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा स मुनिर्विप्रा विशेषेण प्रहर्षितः ॥

अर्घ्यं दत्त्वा दिनेशाय ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ३१ ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं गृहमागतः ॥

तस्माद्ब्रूहि करिष्यामि तव वाक्यमखंडितम् ॥ ३२ ॥

॥ भास्कर उवाच ॥ ॥

एष विंध्याचलोऽस्माकं मार्गमावृत्य संस्थितः ॥ ।

स्पर्द्धया गिरिमुख्यस्य सुमेरोर्मुनिसतम ॥ ३३ ॥

सामाद्यैर्विविधोपायैस्तस्मादेनं निवारय ॥

कालात्ययो यथा न स्याद्गतेर्भंगस्तथा कुरु ॥ ३४ ॥। ॥

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥

अहं ते वारयिष्यामि वर्धमानं कुलाचलम् ॥

स्वस्थानं गच्छ तस्मात्त्वं सुखीभव दिवाकर ॥ ३५ ॥

ततः स प्रेषितस्ते न भास्करस्तीक्ष्णदीधितिः ॥

स्वं स्थानं प्रययौ हृष्टस्तमामंत्र्य मुनीश्वरम् ॥ ३६ ॥

अगस्त्योऽपि द्रुतं गत्वा विंध्यं प्रोवाच सादरम् ॥

न्यूनतां व्रज मद्वाक्याच्छीघ्रं पर्वतसत्तम ॥३७॥

दाक्षिणात्येषु तीर्थेषु स्नाने जाताद्य मे मतिः ॥

तवायत्ता गिरे सैव तत्कुरुष्व यथोचितम् ॥ ३८ ॥

स तस्य वचनं श्रुत्वा विंध्यः पर्वतसत्तमः ॥

अभजन्निम्नतां सद्यो विनयेन समन्वितः॥३९॥

अगस्त्योऽपि समासाद्य तस्यांतं दक्षिणं द्विजाः॥

त्वयैवं संस्थितेनाथ() स्थातव्यमित्युवाच तम् ॥ ६.३३.४० ॥

यावदागमनं मह्यं नात्र कार्या विचारणा ॥

नो चेच्छापं प्रदास्यामि येन संयास्यसि क्षयम् ॥४॥।

स तथेति प्रतिज्ञाय शापाद्भीतो नगोत्तमः॥

न जगाम पुनर्वृद्धिं तस्यागमनवांछया॥४२॥

सोऽपि तेनैवमार्गेण निवृत्तिं न करोति च॥

यावदद्यापि विप्रेंद्रा दक्षिणां दिशमाश्रित तः ॥४३॥

अथ तत्रैव चानीय लोपामुद्रां मुनीश्वरः ॥

समाहूय सहस्रांशुं ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४४ ॥

तव वाक्यान्मया त्यक्तः स्वाश्रमस्तीक्ष्णदी धिते ॥

तवार्थे च न गंतव्यं भूयस्तत्र कथंचन ॥ ४५ ॥

तस्मान्मद्वचनाद्भानो चतुर्दश्यां मधौ सिते ॥

यन्मया स्थापितं तत्र लिंगं पूज्यं हि तत्त्व या ॥ ४६ ॥

॥ भास्कर उवाच ॥ ॥

एवं मुने करिष्यामि तव वाक्यादसंशयम् ॥

पूजयिष्यामि तल्लिंगं वर्षांते स्वयमेव हि ॥ ४७ ॥

योऽन्यो हि तद्दिने लिंगं पूजयिष्यति मानवः ॥

मम लोकं समासाद्य स भविष्यति मुक्तिभाक् ॥ ४८॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मात्कारणात्तत्र भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं कुरुते सदा ॥ ४९ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः ॥

भूयो वदत वै कश्चित्संदेहश्चे द्धृदि स्थितः ॥ ६.३३.५० ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽगस्त्याश्रममाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति सूतज ॥

त्वया पुरा सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः ॥ १ ॥

तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते ॥

यथा तेन पुरा पीतो मुनिना पयसांनिधिः ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

कालेया इति विख्याताः पुरा दानवसत्तमाः ॥

संभूताः सर्वदेवानां वीर्योत्साहप्रणाशकाः ॥ ३ ॥

ततस्तैः पीडितं दृष्ट्वा विष्णुना प्रभविष्णुना ॥

त्रैलोक्यं शक्तियोगेन प्रोक्तो देवो महेश्वरः ॥४॥

एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम्॥

कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः॥

अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्॥ ५ ॥

ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह ॥

शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम् ॥ ६ ॥

अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्स- मागतान् ॥

युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः ॥ ७ ॥

ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह ॥

त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्॥ ८ ॥

अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः ॥

स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम्॥

प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ९ ॥

मुंच वज्र सहस्राक्ष पश्यामि तव पौरुषम् ॥

चिरात्प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः ॥ ६.३४.१० ॥

ततश्चिक्षेप संक्रुद्धस्तस्य वज्रं शतक्रतुः ॥

सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना ॥ ११ ॥

ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः ॥

सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम् ॥ १२ ॥

तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः ॥

ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि ॥ १३ ॥

अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम्॥

प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम् ॥ १४ ॥

ततः पराङ्मुखीभूते रथे शक्रस्य संगरे ॥

दुद्रुवुर्भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समंततः ॥ १५ ॥

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥

व्रीडां विहाय विध्वस्ताः पृष्ठदेशे शितैः शरैः ॥ १६ ॥

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा दानवैर्मधुसूदनः ॥

आरुह्य गरुडं तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत् ॥ १७ ॥

ततस्ते दानवाः सर्वे परिवार्य शितैः शरैः ॥

सम्यगाच्छादयामासुर्गर्जमाना मुहुर्मुहुः॥।८ ॥

स तैराच्छादितो विष्णुः शुशुभे च समंततः ॥

सम्यक्पुलकितांगश्च रक्ताचल इवापरः ॥ १९ ॥

ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कंकपतत्रिभिः ॥

छेदयित्वेषुजालानि दैतेयान्निजघान सः ॥ ६.३४.२० ॥

ततो दैत्यगणाः सर्वे हन्यमाना सुरारिणा ॥

त्रातारं नाभ्यगच्छंत मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ २१ ॥

एतस्मिन्नंतरे दैत्यः कालखंज इति स्मृतः॥

स कोपवशमापन्नो वासुदेवमुपाद्रवत् ॥ २२ ॥

स हत्वा पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवं शिला शितैः ॥

जघान गरुडं क्रुद्धो दशभिर्नतपर्वभिः॥२३॥

ततः सुदर्शनं चक्रं तस्य दैत्यस्य माधवः ।]

प्रमुमोच वधार्थाय ज्वालामालासमावृतम् ॥२४॥

सोऽपि तच्चक्रमालोक्य वासुदेवकराच्च्युतम् ॥

आगच्छंतं प्रसार्यास्यं ग्रस्तुं तत्संमुखो ययौ ॥ २५ ॥

अग्रसच्च महादैत्यस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

वासुदेवं समुद्दिश्य ततश्चिक्षेप सायकान् ॥ २६ ॥

ततश्चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः ॥

सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम् ॥ २७ ॥

एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥

दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम् ॥ २८ ॥

ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम् ॥

शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघानोच्चैस्तथा परान् ॥ २९ ॥

कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम् ॥

जघान भगवाञ्छंभुस्तथान्यानपि नायकान् ॥६.३४.३०॥

ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपिदारुणाः ॥

पलायनपरा जाता निरुत्साहा द्विषज्जये ॥ ३१ ॥

ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ ॥

श्लाघयंतौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि ॥ ३२ ॥

एतस्मिन्नंतरे भग्नान्समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् ॥

जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ३३ ॥

अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः ॥

हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः ॥ ३४ ॥

अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् ॥

शस्त्रैश्च क्षतसर्वांगा हतनाथाः सुदुःखिताः ॥ ३५ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमा हात्म्येऽगस्त्याश्रममाहात्म्येऽगस्त्यकृतसमुद्रप्राशनवृत्तान्ते देवासुरसंग्रामवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं तेषु प्रभग्नेषु हतेषु च सुरोत्तमाः ॥

प्रहृष्टमनसः सर्वे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् ॥ १ ॥

तेनैव चाथ निर्मुक्ताः प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ॥

स्वंस्वं स्थानमथाजग्मुः शक्रविष्णुपुरःसराः ॥ २ ॥

तेऽपि दानवशार्दूला हताशाश्च सुरोत्तमैः ॥

मंत्रं प्रचक्रिरे सर्वे नाशाय त्रिदिवौकसाम् ॥ ३ ॥

तेषां मंत्रयतामेष निश्चयः समपद्यत ॥

नान्यत्र धर्मविध्वंसाद्देवानां जायते क्षयः ॥ ४ ॥

तस्मात्तपस्विनो यै च ये च यज्ञपरायणाः ॥

तथान्ये निरता धर्मे निहन्तव्या निशागमे ॥ ५ ॥

एवं ते निश्चयं कृत्वा निष्क्रम्य वरुणालयात् ॥

रात्रौ सदैव निघ्नंति जनान्धर्मपरायणान् ॥ ६ ॥

यत्र यत्र भवेद्यज्ञः सत्रं ऽप्युत्सवोऽथवा ॥

तत्र गत्वा निशायोगे प्रकुर्वंति जनक्षयम् ॥ ७ ॥

तैः प्रसूता मखा ध्वस्ता दीक्षिता विनिपातिताः ॥

ऋत्विजश्च तथान्येऽपि सामान्या द्विजसत्तमाः ॥ ८- ॥

आश्रमे मुनिमुख्यस्य शांडिल्यस्य महात्मनः ॥

सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भक्षितं तैर्दुरात्मभिः. ॥ ९ ॥

शतानि च सहस्राणि निहतानि द्विजन्मनाम् ॥

विश्वामित्रस्य पञ्चैव सप्तात्रेश्चैव धीमतः ॥ ६.३५.१० ॥

एतस्मिन्नेव काले तु समस्तं धरणीतलम् ॥

नष्टयज्ञोत्सवं जातं कालेयभयपीडितम् ॥ ११ ॥

न कश्चिच्छयनं रात्रौ प्रकरोति मही तले ॥

धृतायुधा जनाः सर्वे तिष्ठंति सह तापसैः ॥ १२ ॥

रात्रौ स्वपंति ये केचिद्विश्वस्ता धर्मभाजनाः ॥

तेषामस्थीनि दृश्यंते प्रातरेव हि केवलम् ॥ १३ ॥

अथ देवगणाः सर्वे यज्ञभागविनाकृताः ॥

प्रजग्मुः परमामार्ति ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः ॥ १४ ॥

ततो गत्वा समुद्रांतं वधाय सुरविद्विषाम् ॥

न शेकुर्विषमस्थांस्तान्मनसापि प्रधर्षितुम् ॥ १५ ॥

ततः समुद्रनाशाय मंत्रं चक्रुः सुदुःखिताः ॥

तस्मिन्नष्टे भवन्त्येव वध्या दानवसत्तमाः ॥१६॥

अगस्त्येन विना नैष शोषं यास्यति सागरः ॥

तस्मात्संप्रार्थयामोत्र कृत्ये गत्वा मुनीश्वरम् ॥१७॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे स तिष्ठति च सन्मुनिः ॥

तस्मात्तत्रैव गच्छामो येन गच्छति सत्वरम् ॥१८॥

एवं निश्चित्य ते सर्वे त्रिदशास्तस्य चाश्रमम् ॥

संप्राप्ता मुनिमुख्यस्य मित्रावरुण जन्मनः ॥ १९ ॥

सोऽपि सर्वान्समालोक्य संप्राप्तान्सुरसत्तमान् ॥

प्रहृष्टः सम्मुखस्तूर्णं जगामातीव सन्मुनिः ॥ ६.३५.२० ॥

प्रोवाच प्रांजलिर्वाक्यं हर्ष गद्गदया गिरा ॥

ब्रह्मादींस्तान्सुरान्दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ २१ ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रमेतन्मेध्यमपि स्थितम् ॥

भूयो मेध्यतरं जातं युष्माकं हि समाश्रयात्॥ २२ ॥

तस्माद्वदत यत्कृत्यं मया संसिद्ध्यतेऽधुना ॥

तत्सर्वं प्रकरिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्॥ २३ ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥

कालेया इति दैत्या ये हतशेषाः सुरैः कृताः ॥

ते समुद्रं समाश्रित्य निघ्नंति शुभकारिणः ॥ २४ ॥

शुभे नाशमनुप्राप्ते ध्रुवं नाशो दिवौकसाम् ॥

तस्मात्तेषां वधार्थाय त्वं शोषय महार्णवम् ॥ २५ ॥

येन ते गोचरं प्राप्ता दृष्टेर्दानवसत्तमाः ॥

बध्यंते विबुधैः सर्वे जायंते च मखा इह ॥ २६ ॥ ॥

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥

अहं संवत्सरस्यांते शोषयिष्यामि सागरम् ॥

विद्याबलं समाश्रित्य योगिनीनां सुरोत्तमाः ॥ २७ ॥

तस्माद्व्रजत हर्म्याणि यूयं याति हि वत्सरम् ॥

यावद्भूयोऽपि वर्षांते कार्यमागमनं ध्रुवम् ॥ २८ ॥

ततो मया समं गत्वा शोषिते वरुणालये ॥

हंतव्या दानवा दुष्टा हन्त यैः पीड्यते जगत् ॥ २९ ॥

ततो देवगणाः सर्वे गताः स्वेस्वे निकेतने ॥

अगस्त्योऽपि समुद्योगं चक्रे विद्यासमुद्भवम् ॥ ६.३५.३० ॥

ततः सर्वाणि पीठानि यानि संति धरातले ॥

तानि तत्रानयामास मंत्रशक्त्या महामुनिः ॥ ३१ ॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तेषु संपूज्य भक्तितः ॥

योगिनीनां च वृन्दानि कन्यकानां विशेषतः ॥ ३२ ॥

विद्यां विशोषिणीनाम समाराधयत द्विजः ॥

पूजयित्वा दिशां पालान्क्षेत्रपालानपि द्विजः ॥

आकाशचारिणीं चैव देवतां श्रद्धया द्विजः ॥ ३३ ॥

ततः संवत्सरस्यांते प्रसन्ना तस्य देवता ॥

प्रोवाच वद यत्कृत्यं सिद्धाहं तव सन्मुने ॥ ॥ ३४ ॥

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥

यदि देवि प्रसन्ना मे तदास्यं विश सत्वरम् ॥

येन संशोषयाम्याशु समुद्रं देवि वाग्यतः ॥ ३५ ॥

सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रविष्टा सत्वरं मुखे ॥

संशोषणी महाविद्या तस्यर्षेर्भावितात्मनः ॥ ३६ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः ॥

धृतायुधकरा हृष्टाः संनद्धा युद्धहेतवे ॥ ३७ ॥

ततः संप्रस्थितो विप्रो देवैः सर्वैः समाहितः ॥

वारिराशिं समुद्दिश्य संशुष्कवदनस्तदा ॥ ३८ ॥

अथ गत्वा समुद्रांतं स्तूयमानो दिवालयैः ॥

पिपासाकुलितोऽतीव सर्वान्देवानुवाच ह ॥ ३९ ॥

एषोऽहं सागरं सद्यः शोषयिष्यामि सांप्रतम् ॥

यूयं भवत सोद्योगा वधाय सुरविद्विषाम् ॥ ६.३५.४० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा मुनिः सोऽथ मत्स्यकच्छपसंकुलम्॥

हेलया प्रपपौ कृत्स्नं ग्राहैः कीर्णं महार्णवम् ॥ ४१ ॥

ततः स्थलोपमे जाते ते दैत्याः सुरसत्तमैः ॥

वध्यन्ते निशितैर्बाणैः समन्ताद्विजिगीषुभिः ॥ ४२ ॥

अथ कृत्वा महद्युद्धं यथा शक्त्यातिदारुणम् ॥

हतभूयिष्ठशेषा ये भित्त्वा भूमिं गता अधः॥४३॥

ततः प्रोचुः सुराः सर्वे स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम् ॥

परित्यज जलं भूयः पूरणार्थं महोदधेः ॥ ४४ ॥

नैषा वसुमती विप्र समुद्रेण विनाकृता ॥

राजते वस्तुसंत्यक्ता यथा नारी विभूषिता ॥ ४५ ॥

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥।

या मयाऽऽराधिता विद्या वर्षंयावत्प्रशोषणी ॥

तया पीतमिदं तोयं परिणामगतं तथा ॥ ४६ ॥

एष यास्यति वै पूर्तिं भूयोऽपि वरुणालयः ॥

खातश्चागाधतां प्राप्तो गंगातोयैः सुनिर्मलैः ॥ ४७ ॥

सगरोनाम भूपालो भविष्यति महीतले ॥

तत्पुत्राः षष्टिसाहस्राः खनिष्यंति न संशयः ॥ ४८ ॥

तस्यैवान्वयवान्राजा भविष्यति भगीरथः ॥

स ज्ञातिकारणाद्गंगां ब्रह्मांडादानयिष्यति ॥ ४९ ॥

प्रवाहेण ततस्तस्याः समंतादंभसांनिधिः ॥

भविष्यति सुसंपूर्णः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६.३५.५० ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥

देवकृत्यं मुनिश्रेष्ठ भवता ह्युपपादितम् ॥

तस्मात्प्रार्थय चित्तस्थं वरं सर्वं मुनीश्वर ॥ ५१ ॥

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया पीठान्यशेषतः ॥

आनीतानि प्रभावेन मंत्राणां सुरसत्तमाः ॥ ५२ ॥

तस्मात्तेषां सदा वासस्तत्रैवास्तु प्रभावतः ॥

सर्वासां योगिनीनां च मातॄणां च विशेषतः ॥ ५३ ॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तानि यः श्रद्धयाऽन्वितः ॥

पूजयिष्यति तस्य स्यात्समस्तं मनसेप्सितम् ॥ ५४ ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥

यस्माच्चित्राणि पीठानि त्वयानीतानि तत्र हि ॥

तस्माच्चित्रेश्वरं नाम पीठमेकं भविष्यति ॥ ५५ ॥

यो यं काममभिध्याय तत्र पूजां करिष्यति ॥

योगिनीनां च विद्यानां मातॄणां च विशेषतः ॥ ५६ ॥

तंतं कामं नरः शीघ्रं संप्राप्स्यति महामुने ॥

अस्माकं वरदानेन यद्यपि स्यात्सुपापकृत्॥ ५७ ॥

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे तमामन्त्र्य मुनीश्वरम् ॥

गतास्त्रिविष्टपं हृष्टाः सोऽप्यगस्त्यः स्वमाश्रमम् ॥ ५८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा स पयसांनिधिः ॥

अगस्त्येन पुरा पीतो देवकार्यप्रसिद्धये ॥ ५९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽगस्त्यकृतसमुद्र प्राशनवृत्तांतेऽगस्त्याहूतपीठसमूहस्य देवैश्चित्रेश्वरपीठनामपूर्वकवरप्रदानवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥९॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

चित्रेश्वरमिदं पीठमगस्त्यमुनिनिर्मितम् ॥

यत्प्रमाणं यत्प्रभावं तदस्माकं प्रकीर्तय ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य पीठस्य माहात्म्यं वक्तुं नो शक्यते द्विजाः ॥

सहस्रेणापि वर्षाणां मुखानामयुतैरपि ॥ २ ॥

तत्र सिद्धिमनुप्राप्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

अनुध्यानसमायुक्ता योगिनः शंसितव्रताः ॥ ३ ॥

अन्यपीठेषु या सिद्धिर्वर्षानुष्ठानतो भवेत् ॥

दिनेनैकेन तां सिद्धिं लभंते योगिनो ध्रुवम् ॥ ४ ॥

यस्तत्राथ र्वणान्मंत्राञ्जपेच्छ्रद्धासमन्वितः ॥

तेषामर्थोद्भवं कृत्स्नं फलं प्राप्नोति स ध्रुवम् ॥ ५ ॥

पुत्रकामो नरस्तत्र पुंलिंगान्यो जपेन्नरः ॥

स लभेतेप्सितान्पुत्रान्यद्यपि स्याज्जरान्वितः ॥ ६ ॥

गर्भोपनिषदं तत्र पुत्रकामो जपेन्नरः ॥

अपि वन्ध्याप्रसंगेन स्यात्स पुत्रसमन्वितः ॥ ७ ॥

शत्रुलोकविनाशाय यो जपेच्छतरुद्रियम् ॥

तस्मिन्पीठेऽरयस्तस्य सद्यो गच्छंति संक्षयम् ०। ८ ॥

भूतप्रेतपिशाचादिरक्षार्थं तत्र मानवः ॥

यो जपेद्वामदेव्यं च स स्याद्धि निरुपद्रवः ॥ ९ ॥

कोऽदादिति नरस्तत्र कन्यार्थं यो जपेदृचम् ॥

यां कन्यां ध्यायमानस्तु स तां प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ६.३६.१० ॥

यो भूपालप्रसादार्थमिमं देवा निशं जपेत् ॥

निरर्गलः प्रसादः स्यात्तस्य पार्थिवसंभवः ॥ ११ ॥

स्वस्त्रीस्नेहकृतेयस्तु तं पत्नीभिरिति द्विजाः ॥।

जपेद्भार्या भवेत्साध्वी तस्य सा स्नेहवत्सला ॥ १२ ॥

यो लोकानुग्रहार्थाय जपेददितिरित्यपि ॥

तस्य लोकानुरागः स्यात्सलाभश्च विशेषतः ॥ ॥ १३ ॥

वित्तार्थी यो जपेत्तत्र श्रीसूक्तं मनुजो द्विजाः ॥

सर्वतस्तस्य वित्तानि समागच्छंत्यनेकशः ॥ १४ ।

भूमीति यो जपेत्साम भूम्यर्थं तत्र मानवः ॥

स भवेद्भूपतिर्नूनं नीचजातिरपि ध्रुवम् ॥।५॥

जपेद्रथंतरं साम यानार्थं तत्र यो नरः ॥

स प्राप्नोति हि यानानि शीघ्रगानि शुभानि च ॥ १६ ॥

गजार्थी यो जपेत्तत्र गणानां द्विजसत्तमाः ॥

स प्राप्नोति गजान्मर्त्यो मदप्लावितभूतलान् ॥ १७ ॥

न तद्रक्षेति यो मन्त्रं जपेद्र क्षाकृते नरः ॥

तस्य स्यात्सर्वतो रक्षा समेषु विषमेषु च ॥ १८ ॥

सप्तर्षय इति श्रेष्ठां यो जपेत्तु समाहितः ॥

ऋचं रोगविनाशाय स रोगैः परि मुच्यते ॥ १९ ॥

यदुभी यो जपेत्तत्र ग्रहपीडार्दितो जनः ॥

सानुकूला ग्रहास्तस्य प्रभवंति न संशयः ॥ ६.३६.२० ॥

भूतपीडार्दितो यश्च बृहत्साम जपेन्नरः ॥

पितृवज्जायते तस्य स भूतोऽप्यंतकोऽपि चेत् ॥ २१ ॥

यात्रासिद्धिकृते यश्च जपेत्सूक्तं च शाकुनम् ॥

तस्य संसिध्यते यात्रा यद्यपि स्यादकिंचनः ॥ २२ ॥

सर्पनाशाय यस्तत्र सार्पसूक्तं जपेन्नरः ॥

न तस्य मंदिरे सर्पाः प्रविशंति कथंचन ॥ २३ ॥

विषनाशाय यस्तत्र जपेच्छ्र द्धासमन्वितः ॥

उत्तिष्ठेति विषं सद्यस्तस्य नाशं प्रयास्यति ॥ २४ ॥

स्थावरजगमं वापि कृत्रिमं यदि वा विषम् ॥

तस्य नाम्ना विनिर्याति तमः सूर्योदये यथा ॥ २५ ॥

व्याघ्रसाम जपेद्यस्तु तत्र श्रद्धासमन्वितः ॥

तस्य व्याघ्रादयो व्याला जायंते सौम्यचेतसः ॥ २६ ॥

कृषिकर्मप्रसि द्ध्यर्थं यो जपेल्लांगलानि च ॥

वृष्टिहीनेऽपि लोकेऽस्मिन्कृषिस्तस्य प्रसिध्यति ॥ २७ ॥

ईतिनाशाय तत्रैव जपेद्देवव्रतं नरः ॥

ततः संकीर्त्तना देव ईतयो यांति संक्षयम् ॥ २८ ॥

अनावृष्टिहते लोके पंचेंद्रं तत्र यो जपेत् ॥

तस्य हस्तकृते होमे तन्मंत्रैः स्याज्जलागमः ॥ २९ ॥

दंष्ट्राभ्या मिति यस्तत्र नरश्चौरार्दितः पठेत् ॥

नोपद्रवो भवेत्तस्य कदाचिच्चौरसंभवः ॥ ६.३६.३० ॥

विवादार्थं जपेद्यस्तु संसृष्टमिति तत्र च ॥

विवादे विजय स्तस्य पापस्यापि प्रजायते ॥ ३१ ॥

यो रिपूच्चाटनार्थाय नरो रुद्रशिरो जपेत् ॥

तस्य ते रिपवो यांति देशं त्यक्त्वा कुबुद्धितः ॥ ३२ ॥

मोहनाय रिपूणां च यो जपेद्विष्णुसंहिताम् ॥

तस्य मोहाभिभूतास्ते जायंते रिपवो ध्रुवम् ॥ ३३ ॥

वशीकरणहेतोर्यः कूष्मांडीः प्रजपेन्नरः ॥

शत्रवोऽपि वशे तस्य किं पुनः प्रमदादयः ॥ ३४ ॥

यः स्तंभाय रिपूणां वै प्राजापत्यं च वारुणम् ॥

मंत्रं जपेद्द्विजश्रेष्ठाः सम्यक्छ्रद्धापरायणः ॥

मंत्रसंस्तंभितास्तस्य जायंते सर्वशत्रवः ॥ ३५ ॥

जपेत्काली करालीति यः शोषाय नरो द्विजाः ॥

स शोषयति तत्कृत्स्नं यच्चित्ते धारयेन्नरः ॥ ३६ ॥

एष मंत्रस्तदा जप्तो ह्यगस्त्येन महात्मना॥

यत्प्रभावान्नदीनाथस्तेन संशोषितो ध्रुवम् ॥ ३७ ॥

एतत्प्रभावं यत्पीठं मंत्राणां सिद्धिकारकम्॥

ऐहिकानां फलानां च तन्मया वः प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥

यो वांछति पुनः स्वर्गं स तत्र द्विजसत्तमाः ॥

स्नानं करोतु दानं च श्राद्धं चापि विशेषतः ॥ ३९ ॥

अथ वांछति यो मोक्षं विरक्तो भवसागरात् ॥

निष्कामस्तत्र संतुष्टस्तपस्तप्येत्सुबुद्धिमान् ॥ ६.३६.४० ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

मंत्रजाप्यस्य माहात्म्यं यत्त्वया नः प्रकीर्तितम्॥

तत्कथं सिद्धिमायाति मंत्रजाप्यं हि सूतज ॥ ४१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अत्र तत्कथयिष्यामि यन्मया पितृतः श्रुतम् ॥

वदतो ब्राह्मणेंद्रस्य पुरा दुर्वाससो मुनेः ॥ ४२ ॥

तेन पूर्वं पिताऽस्माकं पृष्टो दुर्वाससा द्विजाः ॥

मंत्रवादकृते यच्च शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ४३ ॥ ॥

॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥

साधयिष्याम्यहं मन्त्रमभीष्टं कमपि व्रती ॥

तस्य सिद्धिकृते ब्रूहि विधानं शास्त्रसंभवम् ॥ ४४ ॥

॥ लोमहर्षण उवाच ॥ ॥

मंत्राणां साधनं कष्टं सर्वेषामपि सन्मुने ॥

प्रत्यवायसमोपेतं बहुच्छिद्रसमाकुलम्॥४५॥

तस्मान्मंत्रकृते सिद्धिं यदि त्वं वांछसि द्विज॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे तत्र त्वं गंतुमर्हसि ॥ ४६ ॥

तत्र चित्रेश्वरीपीठमगस्त्येन विनिर्मितम् ॥

सद्यः सिद्धिकरं प्रोक्तं मन्त्राणां हृदि वर्तिनाम् ॥४७ ॥

न तत्र जायते छिद्रं प्रत्यवायो न च द्विज ॥

नासिद्धिर्वरदानेन सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ४८ ॥

चातुर्युंग्यं हि तत्पीठं स्थितानां सिद्धिमाह रेत् ॥

युगानुरूपतः सद्यस्ततो वक्ष्याम्यहं द्विज ॥ ४९ ॥

यो यं साधयितुं मन्त्रमिच्छति द्विजसत्तम ॥

स तस्य पूर्वमेवाथ लक्षमेकं जपेन्नरः ॥ ॥ ६.३६.५० ॥

ततो भवति संसिद्धो मंत्रार्हः स नरः शुचिः ॥

जपेद्ब्राह्मणशार्दूल ततो लक्षचतुष्टयम् ॥

दशांशेन तु होमः स्यात्सुसमिद्धे हुताशने ॥ ॥ ५१ ॥

ततस्तु जायते सिद्धिर्नूनं तन्मंत्रसंभवा ॥

तत्र सौम्येषु कृत्येषु होमः सिद्धार्थकैः सितैः ॥ ५२ ॥

जातीपुष्पैश्च विप्रेन्द्र स्मृतो ब्राह्मण भोजनैः ॥

तथा रौद्रेषु कृत्येषु रक्तपुष्पैः सगुग्गुलैः ०॥

तर्पणैः कन्यकानां च होमः स्यात्स फलप्रदः ॥ ५३ ॥

एतत्कृतयुगे प्रोक्तं मंत्रसाधनमुत्त मम् ॥

सर्वेषां साधकानां च मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ॥ ५४ ॥

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं पादोनं मन्त्रसाधनम् ॥

युग्मार्धं द्वापरे कार्यं चतुर्थांशं कलौ युगे ॥ ५५ ॥

एवं तत्र समासाद्य सिद्धिं मंत्रसमुद्भवाम् ॥

तत्र पीठे ततः कृत्यं साधयेत्स्वेच्छया नरः ॥ ५६ ॥

शापानुग्रहसामर्थ्यसंयुतस्तेज साऽन्वितः ॥

अजेयः सर्वभूतानां साधूनां संमतस्तथा ॥ ५७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तस्य पितुर्मम वचोऽखिलम् ॥

ततश्चित्रेश्वरं पीठं समायातोऽथ सन्मुनिः ॥ ५८ ॥

तत्र संसाधयामास सर्वान्मंत्रान्यथाक्रमम् ॥

विधिना शास्त्रदृष्टेन श्रद्धया परया युतः॥ ५९ ॥

इति संसिद्धमंत्रः स चमत्कारपुरं गतः ॥

विप्राणां प्रार्थनार्थाय भूमिखंडकृते द्विजाः ॥ ६.३६.६० ॥

इति श्रीस्कांदे महपुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रेश्वरीपीठमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

॥ सूत उवाच ॥

अथापश्यत्स विप्राणां वृन्दं वृन्दारकोपमम्॥

संनिविष्टं धरापृष्ठे लीलाभाजि द्विजोत्तमाः॥॥।

एके वेदविदस्तत्र वेदव्याख्यानतत्पराः॥

परस्परं सुसंक्रुद्धा विवदंति जिगीषवः ॥ २ ॥

यज्ञविद्याविदोऽन्येऽपि यज्ञाख्यानपरायणाः ॥

तत्र विप्राः प्रदृश्यंते शतशो ब्रह्मवादिनः ॥ ३ ॥

अन्ये ब्राह्मणशार्दूला वेदांगेषु विचक्षणाः ॥

प्रवदंति च संदेहान्वृन्दानामग्रतः स्थिताः ॥ ४ ॥

वेदाभ्यासपराश्चान्ये तारनादेन सर्वशः ॥

नादयंतो दिशां चक्रं तत्र सम्यग्द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥

अन्ये कौतूहलाविष्टाः संचरान्विषमान्मिथः ॥

पप्रच्छुर्जहसुश्चान्ये ज्ञात्वा मार्गप्रवर्तिनम् ॥ ६ ॥

स्मृतिवादपराश्चान्ये तथान्ये श्रुतिपाठकाः ॥

संदेहान्स्मृतिजानन्ये पृच्छंति च परस्परम् ॥ ७ ॥

कीर्तयंति तथा चान्ये पुराणं ब्राह्मणोत्तमाः ॥

वृद्धानां पुरतस्तत्र सभामध्ये व्यवस्थिताः ॥ ८ ॥

अथ तान्स मुनिर्दृष्ट्वा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् ॥

अभिवाद्य ततः प्राह सादरं विनयान्वितः ॥ ९ ॥

मम बुद्धिः समुत्पन्ना शम्भोरायतनं प्रति ॥

कर्तुं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्स्थानं प्रदर्श्यताम् ॥ ६.३७.१० ॥

तवाहं देवदेवस्य शम्भोः प्रासादमुत्तमम् ॥

विधायाराधयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम् ॥ ११ ॥

स एवं जल्पमानोऽपि मुहुर्मुहुरतंद्रितः ॥

न तेषामुत्तरं लेभे शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ १२ ॥

ततः कोपपरीतात्मा समुनिस्तान्द्विजोत्तमान् ॥

शशाप तारशब्देन यथा शृण्वंति कृत्स्नशः ॥ १३ ॥

॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनोद्भवः ॥

एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ १४ ॥

तत्र येऽपि हि युष्माकं मदा एव व्यवस्थिताः ॥

यतस्ततोऽन्वयेऽप्येवं भविष्यति मदान्विताः ॥ १५ ॥

सदा सौहृदनिर्मुक्ताः पितरोऽपि सुतैः सह ॥

भविष्यंति पुरे ह्यस्मिन्किं पुनर्बांधवादयः ॥ १६ ॥

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो निवृत्तस्तदनन्तरम् ॥

अपमानं परं प्राप्य ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥

अथ तन्मध्यगो विप्र आसीद्वृद्धतमः सुधीः ॥

सुशील इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः ॥ १८ ॥

स दृष्ट्वा तं मुनिं क्रुद्धं गच्छंतमपमानितम् ॥

सत्वरं प्रययौ पृष्ठे तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्॥ १९ ॥

अथासाद्य गतं दूरं प्रणिपत्य मुनिं च सः ॥

प्रोवाच क्षम्यतां विप्र विप्राणां वचनान्मम ॥ ६.३७.२० ॥

एतैः स्वाध्यायसंपन्नैर्न श्रुतं वचनं तव ॥

नोत्तरं तेन संदत्तं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ २१ ॥

तस्माद्भूमिर्मया दत्ता शंभुहर्म्यकृते तव ॥

अस्मिन्स्थाने द्विजश्रेष्ठ प्रासादं कर्तुमर्हसि ॥ २२ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुर्वासा हर्षसंयुतः ॥

क्षितिदानोद्भवां चक्रे स्वस्ति ब्राह्मणसत्तमाः ॥

प्रासादं निर्ममे पश्चात्तस्य वाक्ये व्यवस्थितः ॥ २३ ॥

अथ ते ब्राह्मणा ज्ञात्वा सुशीलेन वसुन्धरा ॥

देवतायतनार्थाय दत्ता तस्मै तपस्विने ॥ २४ ॥

सर्वे कोपसमायुक्ताः सुशीलं प्रति ते द्विजाः ॥ २५ ॥

ततः प्रोचुः समासाद्य येन शप्ता दुरात्मना ॥

वयं तस्मै त्वया दत्ता प्रासादार्थं वसुन्धरा ॥ २६ ॥

तस्मात्त्वमपि चास्माकं बाह्य एव भविष्यसि ॥

सुशीलोऽपि हि दुःशीलो नाम्ना संकीर्त्यसे बुधैः ॥ २७ ॥

एषोऽपि तापसो दुष्टो यः करोति शिवालयम् ॥।

नैव तस्य भवेत्सिद्धिश्चापि वर्षशतैरपि ॥ २८ ॥

तथा कीर्तिकृतां लोके कीर्तनं क्रियते नरैः ॥

ततः संपश्यतां चास्य कीर्तिर्नास्य तु दुर्मतेः ॥ ॥ २९ ॥

एष दुःशीलसंज्ञो वै तव नाम्ना भविष्यति ॥

प्रासादो नाममात्रेण न संपूर्णः कदाचन ॥ ६.३७.३० ॥

यस्मात्सौहृदनिर्मुक्ताः कृतास्तेन वयं द्विजाः ॥

मदैस्त्रिभिः समायुक्ताः सर्वान्वयसमन्विताः ॥ ३१ ॥

तस्मादेषोऽपि पापात्मा भविष्यति स कोपभाक् ॥

तप्तं तप्तं तपो येन संप्रयास्यति संक्षयम्॥ ३२ ॥

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः कोपसंरक्तलोचनाः ॥

दुःशीलं संपरित्यज्य प्रविष्टाः स्वपुरे ततः ॥ ३३ ॥

दुःशीलोऽपि बहिश्चक्रे गृहं तस्य पुरस्य च ॥

देवशर्मा यथापूर्वं संत्यक्तः पुरवासिभिः ॥ ३४ ॥

तस्यान्वयेऽपि ये जातास्ते बाह्याः संप्रकीर्तिताः ॥

बाह्याः क्रियासु सर्वासु सर्वेषां पुरवासिनाम् ॥ ३५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं तेषु द्विजेंद्रेषु शापं दत्त्वा गतेषु च ॥

दुर्वासाः प्राह दुःशीलं कोपसंरक्तलो चनः ॥ ३६ ॥

मम सिद्धिं गता मंत्राः समर्थाः शत्रुसंक्षये ॥

आथर्वणास्तथा चान्ये वेदत्रयसमुद्भवाः ॥ ३७ ॥

तस्मादेतत्पुरं कृत्स्नं पशुपक्षि समन्वितम् ॥

नाशमद्य नयिष्यामि यथा शत्रोर्हि दुष्टकः ॥ ३८ ॥

॥ दुःशील उवाच ॥ ॥

नैतद्युक्तं नरश्रेष्ठ तव कर्तुं कथंचन ॥।

ब्राह्मणानां कृते कर्म ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ ३९ ॥

निघ्नंतो वा शपंतो वा वदंतो वापि निष्ठुरम् ॥

पूजनीयाः सदा विप्रा दिव्याँल्लोकानभीप्सुभिः ॥ ६.३७.४० ॥

ब्राह्मणैर्निर्जितैर्मेने य आत्मानं जयान्वितम् ॥

तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते ॥ ४१ ॥

आत्मनश्च पराभूतिं तस्माद्विप्रात्सहेत वै ॥

य इच्छेद्वसतिं स्वर्गे शाश्वतीं द्विजसत्तम ॥ ४२ ॥

एतेषां ब्राह्मणेंद्राणां क्षेत्रे सिद्धिं समागताः ॥

मंत्रास्ते तत्कथं नाशं त्वमेतेषां करिष्यसि ॥ ४३ ॥

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते तथा ॥

निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ॥ ४४ ॥

तस्मात्कोपो न कर्तव्यः क्षेत्रे चात्र व्यवस्थितैः ॥

क्षमां कुरु मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि ॥४५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय तत्र कृत्वावसत्तपः ॥

प्राप्तश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि ॥ ४६ ॥

दुःशीलाख्यः क्षितौ सोऽपि प्रासादः ख्याति मागतः ॥

यस्य संदर्शनादेव नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ ४७ ॥

तस्य मध्यगतं लिंगं शुक्लाष्टम्यां सदा नरः ॥

यः पश्यति क्षणं ध्यात्वा नरकं स न पश्यति ॥ ४८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दुःशीलाख्यप्रासादोत्पत्ति वर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैव स्थापितं लिंगं धुन्धुमारेण भूभुजा ॥

सर्वरत्नमयं कृत्वा प्रासादं सुमनोहरम् ॥ १ ॥

तत्र कृत्वाऽऽश्रमं श्रेष्ठं तपस्तेपे सुदारुणम् ॥

यत्प्रभावादयं देवस्तस्मिँल्लिङ्गे व्यवस्थितः ॥ २ ॥

तस्य संनिहिता वापी कृता तेन महात्मना ॥

सुनिर्मलजलापूर्णा सर्वतीर्थोपमा शुभा ॥ ३ ॥

धुन्धुमारेश्वरं पश्येत्तत्र स्नात्वा नरोत्तमः ॥

न स पश्यति दुर्गाणि नरकाणि यमालये ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

धुंधुमारो महीपालः कस्मिन्वंशे बभूव सः ॥

कस्मिन्काले तपस्तप्तं तेनात्र सुमहात्मना ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सूर्यवंशसमुद्भूतो बृहदश्वसुतो बली ॥

ख्यातः कुवलयाश्वेति धंधुमारस्तथैव सः ॥ ६ ॥

तेन धुन्धुर्महादैत्यो निहतो मरुजांगले ॥

धुन्धुमारः स्मृतस्तेन विख्यातो भुवनत्रये ॥ ७ ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं स गत्वा पावनं महत् ॥

तपस्तेपे वयोंऽते च ध्यायमानो महेश्वरम् ॥ ८ ॥

संस्थाप्य सुमहल्लिंगं प्रासादे रत्नमंडिते ॥

बलिपूजोपहाराद्यैः पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ ९ ॥

ततस्तस्य महादेवः स्वयमेव महेश्वरः ॥

प्रत्यक्षोऽभूद्वृषारूढो गौर्या सह तथा गणैः ॥ ६.३८.१० ॥

उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥

सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ११ ॥ ॥

धुन्धुमार उवाच ॥ ॥

यदि देयो वरोऽस्माकं त्वया सर्वसुरेश्वर ॥

संनिधानं प्रकर्तव्यं लिंगेऽस्मिन्वृषभध्वज ॥ १२ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं नृपसत्तम ॥

अहं सदा करिष्यामि गौर्या सार्धं न संशयः ॥ १३ ॥

तत्र वाप्यां नरः स्नात्वा यो मां संपूजयिष्यति ॥

लिंगेऽस्मिन्संस्थितं भूप मम लोकं स यास्यति ॥ १४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

सोऽपि राजा प्रहृष्टा त्मा स्थितस्तत्रैव मुक्तिभाक् ॥ १५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धुन्धुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टात्रिंशो अध्यायः ॥ ३८ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्यैवोत्तरदिग्भागे धुन्धुमारेश्वरस्य च ॥

ययातिना नरेंद्रेण स्थापितं लिंगमुत्तमम् ॥ १ ॥

देवयान्या तथान्यच्च तथा शर्मिष्ठया द्विजाः ॥

भार्यया भूपतेस्तस्य सर्वकामफलप्रदम् ॥ २ ॥

स यदा सर्वभोगानां तृप्तिं प्राप्तो द्विजोत्तमाः ॥

तदा पुत्रस्य राज्यं स्वं वपुश्चैव न्यवेदयत् ॥३॥

जरामादाय तद्गात्राद्भार्याभ्यां सहितस्तदा ॥

पप्रच्छ विनयोपेतो मार्कंडं मुनिसत्तमम् ॥ ४ ॥

भगवन्सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च वदस्व मे ॥

यत्प्रधानं पवित्रं यत्तदस्माकं प्रकीर्तय ॥ ५ ॥ ॥

॥ श्रीमार्कंडेय उवाच ॥ ॥

क्षेत्राणामिह सर्वेषां तीर्थैः सर्वैरलंकृतम् ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं सांप्रतं प्रतिभाति नः ॥ ६ ॥

यत्र विष्णुपदी गंगा जंतूनां पापनाशिनी ॥

स्वयं स्थिता नृपश्रेष्ठ तथा देवा हरादयः ॥ ७ ॥

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले ॥

तेषां यत्र च सांनिध्यं सर्वदा नृपसत्तम ॥ ८ ॥

शिला यत्र द्विपञ्चाशद्धस्तानां परिसंख्यया ॥

पितामहेन निर्मुक्ता प्रमोदाय द्विजन्मनाम् ॥ ९ ॥

यदन्यत्र शुभं कर्म वर्षेणैकेन सिध्यति ॥

तत्तत्र दिवसेनापि सिद्धिं याति क्षितीश्वर ॥ ६.३९.१० ॥

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तपः कुरु महीपते ॥

येन प्राप्स्यसि चित्तस्थाँल्लोकान्भार्यासमन्वितः ॥ ११ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा नहुषात्मजः ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे भार्याभ्यां सहितो ययौ ॥ १२ ॥

ततः संस्थाप्य तल्लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥

सम्यगाराधयामास श्रद्धया परया युतः ॥ १३ ॥

ततस्तस्य प्रभावेन भार्याभ्यां सहितो नृपः ॥

विमानवरमारूढो जगाम त्रिदिवालयम् ॥ १४ ॥

किन्नरैर्गीयमानश्च स्तूयमानश्च चारणैः ॥

स्पर्द्धमानः समं देवैर्द्वादशार्कसमप्रभः ॥ १५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ययातीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ॥ ३९ ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला ॥

मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी ॥ १ ॥

सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज ॥

एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम् ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः ॥

पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा ॥ ३ ॥

सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले ॥

मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले ॥ ४ ॥

यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् ॥

मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम् ॥ ५ ॥

तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् ॥

तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः ॥ ६ ॥

न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन ॥

शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम् ॥ ७ ॥

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति ॥

त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि ॥ ८ ॥

एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् ॥

प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः ॥ ९ ॥

अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये ॥ ६.४०.१० ॥।

तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् ॥

तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः ॥ ११ ॥

ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् ॥

शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम् ॥ १२ ॥

अहो धन्यतमो मत्तो नान्योऽस्ति भुवनत्रये ॥

सर्वतीर्थमये क्षेत्रे यतो जातात्र संस्थितिः ॥।३॥

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते ॥

तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः ॥ १४ ॥

ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् ॥

जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम् ॥ १५ ॥

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी ॥

तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः ॥ १६ ॥

अथ मूर्तिमती भूत्वा प्रोवाच प्रपितामहम् ॥

किमर्थं संस्मृता देवममादेशः प्रदीयताम्॥।७॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ ॥

संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम् ॥ १८ ॥

तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव ॥

ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः ॥ १९ ॥

॥ सरस्वत्युवाच ॥ ॥

अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी ॥

जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले ॥ ६.४०.२० ॥

तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन ॥

एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर ॥ २१ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् ॥

अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि ॥ २२ ॥

एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् ॥

ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ ॥ २३ ॥

ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः ॥

युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम ॥ २४ ॥

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन ॥

भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः ॥ २५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् ॥

तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ २६ ॥

अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः ॥

क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः ॥ २७ ॥

सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते ॥

तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः ॥ २८ ॥

सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह ॥

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥

निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः ॥ २९ ॥

ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् ॥

दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि ॥ ६.४०.३० ॥

अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् ॥

तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः ॥ ३१ ॥

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् ॥

ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः ॥ ३२ ॥

अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः ॥

लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३३ ॥

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः ॥

प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥३४॥

]ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम्॥

लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्॥ ३५ ॥

अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् ॥

नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय ॥ ३६ ॥

नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन ॥

निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम् ॥ ३७ ॥

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः ॥

कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत् ॥ ३८ ॥

अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना ॥

तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः ॥ ३९ ॥

एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः ॥

हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम् ॥ ६.४०.४० ॥

किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान्॥

संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता ॥ ४१ ॥

एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम्॥

आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम ॥ ४२ ॥

एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः ॥

अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात् ॥ ४३ ॥

निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम्॥

क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्॥ ४४ ॥

ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः ॥

यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम् ॥ ४५ ॥

तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे ॥

त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्॥ ॥ ४६ ॥

विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् ॥

तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः ॥ ४७ ॥

अथासौ तत्समुद्वीक्ष्य क्षताद्भस्मविसर्जनम् ॥

नृत्यं व्रीडान्वितस्त्यक्त्वा तस्य चक्रे नमस्कृतिम् ॥ ४० ॥

अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः ॥ ४९ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः ॥

स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा ॥ ६.४०.५० ॥

आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने ॥

आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले ॥

एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति ॥ ५१ ॥

एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः ॥

सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः ॥ ५२ ॥

अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम्॥

भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः ॥ ९३ ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् ॥

नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्॥ ५४ ॥

॥ मंकणक उवाच ॥ ॥

अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन ॥

तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ ॥ ५५ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले ॥

तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः ॥ ५६ ॥

अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे ॥

स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम् ॥ ५७ ॥

अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् ॥

यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा ॥ ५८ ॥

त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् ॥

पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ ॥

सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम् ॥ ५९ ॥

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः ॥

तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्॥ ६.४०.६० ॥

॥ यम उवाच ॥ ॥

अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् ॥

शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ ६१ ॥

तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम्॥

यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम ॥ ६२ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः ॥

प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम् ॥ ६३ ॥

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः ॥

ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः ॥ ६४ ॥

अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥

यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ६५ ॥

सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना ॥

तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः ॥ ६६ ॥

लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् ॥

तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः ॥ ६७ ॥

माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः ॥

स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ६८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रशिलामाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः ॥

स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः ॥

उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम् ॥ २ ॥

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः ॥

सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत् ॥ ३ ॥

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम्॥

शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम् ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन ॥

पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः ॥

अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥ ६ ॥

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः ॥

ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम् ॥ ७ ॥

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् ॥

देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम् ॥ ८ ॥

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् ॥

तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः ॥ ९ ॥

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते ॥

जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः ॥ ६.४१.१० ॥

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह ॥

जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम् ॥ ११ ॥

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः ॥

शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक् ॥ १२ ॥

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः ॥

तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ १३ ॥

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् ॥

कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये ॥

यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः ॥ १४ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली ॥

अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे ॥ १५ ॥

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन ॥

तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम ॥ १६ ॥

हिरण्याक्षभयाद्देवा हिरण्यकशिपोः पुरा ॥

त्वया त्राता वयं सर्वे तथान्येषां दुरात्मनाम् ॥।७॥

तस्मादस्मादपि त्राहि दानवाद्बलवत्तरात् ॥

बाष्कलेर्नास्ति देवेश त्वां मुक्त्वान्या परा गतिः ॥।८॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम्॥

तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत् ॥ १९ ॥

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव ॥

वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः ॥ ६.४१.२० ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः ॥

तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय ॥ २१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् ॥

चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च ॥ २२ ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् ॥

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु ॥ २३ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव ॥

बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन ॥ २४ ॥

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर ॥

त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः ॥ २६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः स भगवान्विष्णुस्तथेत्युक्त्वा सुरैः सह ॥

चमत्कारपुरं क्षेत्रमाजगाम सह श्रिया ॥ ॥ २६ ॥

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽऽश्रमान् ॥

चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः ॥ २७ ॥

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् ॥

आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने ॥ २८ ॥

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा ॥

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः ॥ २९ ॥

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे ॥

कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः ॥

प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम् ॥ ६.४१.३० ॥

॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥

अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर ॥

अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये ॥ ३१ ॥

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् ॥

ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा ॥

शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम् ॥ ३२ ॥

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् ॥

पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत् ॥ ३३ ॥

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः ॥

प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः ॥

सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति ॥ ३४ ॥

॥ शक्र उवाच ॥ ॥

बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः ॥

त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि ॥ ३५ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् ॥

गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम् ॥ ३६ ॥

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् ॥

वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा ॥ ३७ ॥

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः ॥

सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि ॥ ३८ ॥

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः ॥

पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः ॥ ३९ ॥

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः ॥

हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्॥ ६.४१.४० ॥

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः ॥

भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम् ॥ ४१

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः ॥

प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम् ॥ ४२ ॥

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम ॥

सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम् ॥ ४३ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव ॥

सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये ॥ ४४॥

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते ॥

प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम् ॥ ४५ ॥

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः ॥

तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम् ॥ ४६ ॥

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह ॥

संप्राप्स्यति स ताँल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि ॥ ४७ ॥

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे ॥

भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः ॥

कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा ॥ ४८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः ॥

वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च ॥ ४९ ॥

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः ॥

सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः ॥ ६.४१.५० ॥

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम् ॥ ५१ ॥

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता ॥

संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ५२ ॥

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः ॥

सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः ॥ ५३ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् ॥

आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः ॥ ५४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युत्पत्तिवर्णनंनामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

विश्वामित्रसमुद्भूतं कुण्डं तत्रापरं शुभम् ॥

संतिष्ठते द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायकम् ॥ १ ॥

तत्र चैत्रतृतीयायां कृते स्नाने भवेन्नरः ॥

दिव्यरूपधरः साक्षात्कामोऽन्यो द्विजसत्तमाः ॥ २ ॥

नारी वा श्रद्धयोपेता तत्र स्नात्वा प्रजावती ॥

भवेत्सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ ॥ ३ ॥ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

तीर्थं तस्य मुनेस्तत्र कस्मिन्काले व्यवस्थितम् ॥

निर्मलं केन निःशेषं वद त्वं सूतनंदन ॥ ४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः ॥

अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः ॥ ५ ॥

यत्र देवनदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता ॥

यस्यां स्नातः पुमान्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६ ॥

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भावितः ॥

तदक्षयं भवेच्छ्राद्धं पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ७ ॥

यत्किंचिद्दीयत दानं तस्मिंस्तीर्थवरे द्विजाः ॥

हुतजप्यादिकं चैव तदनंतफलं भवेत् ॥ ८ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगी व्याधशराहता ॥

प्रविष्टा सलिले तस्मिंस्तत्र पञ्चत्वमागता ॥ ९ ॥

चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः ॥

नक्षत्रे यमदैवत्ये मार्तंडस्य च वासरे ॥ ६.४२.१० ॥

अथ तत्तोयमाहात्म्यान्मेनकानाम साऽभवत् ॥

अप्सरास्त्रिदशेंद्रस्य समंताच्चारुहासिनी ॥ ११ ॥

स्मरमाणाऽथ सा तस्य प्रभावं वरवर्णिनी ॥

तीर्थमागत्य सद्भक्त्या स्नानं तत्र समाचरत् ॥

चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे ॥ १२ ॥

एकदा दिवसे तस्मिन्भ्रममाणो मुनीश्वरः ॥

विश्वामित्र इति ख्यातस्तत्रायातस्तपोऽन्वितः ॥ १३ ॥

साऽपि स्वर्गात्समायाता देवतादर्शनार्थतः ॥

पूजयित्वाथ तं देवं प्रस्थिता त्रिदिवं प्रति ॥ १४ ॥

सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रममाणमितस्ततः ॥

यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पंचबाणमिवापरम्॥ १५ ॥

व्रतप्रभावजैर्व्याप्तं तेजोभिर्भास्करं यथा ॥

बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषम्॥ १६ ॥

सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता ॥

सानंदाः सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत् ॥ १७ ॥

स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः ॥

सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ १८ ॥

उवाच देशं तां पृच्छन्स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः ॥

शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा ॥ १९ ॥

सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी॥

कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा ॥

चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी ॥ ६.४२.२० ॥

कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्च्चनैः ॥

बंधून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोपि वा ॥ २१ ॥

कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशवशमेष्यसि॥

उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि ॥ २२ ॥

कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम् ॥

स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्॥ २३ ॥

कच्चिदेवान्नमस्कृत्य गुरुं च तदनंतरम् ॥

करोषि त्वं प्राणयात्रां दत्त्वान्नं शक्तितो जलम् ॥ २४ ॥

कच्चिदस्तंगते सूर्ये नान्नमश्नासि भाभिनि ॥

अदत्त्वा वा स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतः ॥ २५ ॥

कच्चित्पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् [।

निबिडेन स्ववस्त्रेण पालयंती जलोद्भवान्॥ २६.॥

कच्चिद्दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि ॥

यूकामत्कुणदंशादीन्पुत्रवत्परिरक्षसि॥ २७ ॥

कच्चित्साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः ॥

शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम् ॥ २८ ॥

क्वचिच्छ्रुत्वाऽऽगमं पुण्यं प्रकरोषि च पूजनम्॥

शास्त्रस्य वाचकस्यापि व्याख्यातुश्च विशेषतः ॥ २९ ॥

कच्चित्पुराणशास्त्राणि प्रणीतानि जनेश्वरैः ॥

संलेख्याक्षररम्याणि साधुभ्यः संप्रयच्छसि ॥ ६.४२.३० ॥

यः श्रुत्वा सर्व शास्त्राणि निष्क्रयं न प्रयच्छति ॥

शास्त्रचौरः स विज्ञेयो न चैवाप्नोति तत्फलम् ॥ ३१ ॥

कच्चिच्छिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः ॥

बलिपूजोपहारांश्च त्वं करोषि च शक्तितः ॥ ३२ ॥

कच्चित्प्रावरणं वस्त्रं सुभगे सर्वमेव च ॥

संप्रयच्छसि साधुभ्यः प्रणिपातपुरःसरम् ॥ ३३ ॥

वृथा पर्यटनं नित्यं कच्चिन्न परमंदिरे ॥

त्वं करोषि विशालाक्षि विशेषेण निशागमे ॥ ३४ ॥

कच्चिन्नाश्नासि भद्रे त्वं स्वभर्तरि बुभुक्षिते ॥

आज्ञाभंगं प्रयत्नेन कच्चित्तत्र प्ररक्षसि ॥ ३५ ॥

कच्चित्प्रकुपिते कांते नोत्तराणि प्रयच्छसि ॥

तस्यकोपप्रणाशार्षं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि ॥ ३६ ॥

कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनांबरधारिणी ॥

जायसे च तथा दीना विवर्णवदना कृशा ॥ ३७ ॥

कच्चिन्मंदिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम् ॥

उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम् ॥ ३९ ॥

कच्चिद्व्रजसि नो रात्रौ जागरेषु कथासु च ॥

निर्झरेषु विविक्तेषु पुलिनेषु वनेषु च ॥ ३९ ॥

कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बंधकीभिः समं शुभे ॥

धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभी रजकीभिश्च भामिनि ॥ ६.४२.४० ॥

कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुंकुमरंजितम् ॥

शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरंजिते ॥ ४१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्तिवृत्तान्ते विश्वामित्रमेनकासमागमवर्णनंनाम द्विचत्वारिंशो ध्यायः ॥ ४२ ॥ ॥ छ ॥

॥ मेनकोवाच ॥ ॥

अन्यास्ता नायिका विप्र यासां धर्मस्त्वयोदितः ॥

स्वेच्छाचारविहारिण्यो वयं वेश्या दिवौकसाम् ॥ १ ॥

स त्वं वद महाभाग कस्माद्देशात्समागतः ॥

मम चित्तहरो वापि तीर्थे धर्मिष्ठसंश्रये ॥ २ ॥

त्वां दृष्ट्वाहं महाभाग कामदेव समाकृतिम् ॥

पुलकांचितसर्वांगी कामबाणप्रपीडिता ॥ ३ ॥

तस्माद्भजस्व मां रक्तां नो चेद्यास्यामि संक्षयम् ॥

कामबाणप्रदग्धा वै पुरोऽपि तव तापस ॥

ततः स्त्रीवधपापेन लिप्यसे त्वं न संशयः ॥ ४ ॥

॥ तापस उवाच ॥ ॥

वयं व्रतधराः सुभ्रु ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥

मूर्खाः कामविधौ भद्रे निरताः शिवशासने ॥ ५ ॥

सर्वेषां व्रतिनां मूलं ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् ॥

विशेषाच्छिवभक्तानामेवं भूयो विधास्यसि ॥ ६ ॥

अपि वर्षशतं साग्रं यत्तपः कुरुते व्रती ॥

सकृत्स्त्रीसंगमान्नाशं याति पाशुपतस्य च ॥ ७ ॥

मां च पाशुपतं लुब्धा कस्मात्त्वं भीरु भाषसे ॥

ईदृक्पापतमं कर्म गर्हितं शिवशासने ॥ ८ ॥

यः स्त्रीं भजति पापात्मा वृथा पाशुपतव्रती ॥

सोऽतीतान्दश चाधाय पुरुषान्नरके पचेत् ॥ ९ ॥

आस्तां तावत्समा संगं संस्पर्शं च वरानने ॥

संभाषमपि पापाय स्त्रीभिः पाशुपतस्य च ॥ ६.४३.१० ॥

तस्माद् द्रुततरं गच्छ स्थानादस्माद्वरांगने ॥

यत्रावाप्स्यसि चाभीष्टं तत्र त्वं गन्तुमर्हसि ॥ ११ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्तिवृत्तान्ते विश्वामित्रमेनकासंवादवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ ॥ छ ॥

॥ मेनकोवाच ॥ ॥

नूनं हि कामधर्मे त्वं न प्रवीणो महाद्युते ॥

तेन मामीदृशैर्वाक्यैर्निवारयसि रागिणीम् ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्तस्ततो भूयो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ॥

कोपेन महता युक्तो निःस्पृहस्तत्परिग्रहे ॥ २ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

त्वं जीव गच्छ वा मृत्युं नाहं कर्तास्मि ते वचः ॥

व्रतनाशात्तु यत्पापमधिकं स्त्रीवधाद्भवेत् ॥ ३ ॥

प्रायश्चित्तं बुधैरुक्तं व्रतिनां स्त्रीवधे कृते ॥

न संगात्तु पुनस्तासां तस्मात्त्वं गन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥

न केवलं व्रतोपेताः स्त्रीसंगात्पापमाप्नुयुः ॥

व्रतबाह्या अपि नराः सक्ताः स्त्रीषु पतंत्यधः ॥ ५ ॥

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेपि समागमे ॥

वह्निप्रदक्षिणा व्याजन्यायेनैव प्रदर्शयेत् ॥ ६ ॥

तस्मात्स्त्रीभिः समं प्राज्ञः संभाषामपि वर्जयेत् ॥

आस्तां तावत्समासंगं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥७ ॥

अंगार सदृशा नारी घृतकुंभसमः पुमान् ॥

अस्पर्शाद्दृढतामेति तत्संपर्काद्विलीयते ॥ ८ ॥

स्त्रियो मूलमनर्थानां सर्वेषां प्राणिनां भुवि ॥

तस्मात्त्याज्या सुदूरेण ताः स्वर्गस्य निरोधकाः ॥ ९ ॥

कुलीना वित्तवत्यश्च नाथवत्योऽपि योषितः ॥

एकस्मिन्नंतरे रागं कुर्वंत्येताः सुचञ्चलाः ॥६.४४.१०॥

न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्धि पापाय विद्यते भुवि ॥

यासां संगसमासाद्य संसारे भ्रमते जनः ॥॥॥

नीचोऽपि कुरुते सेवां यस्तासां विजनेष्वथ ॥

विरूपं वापि नीचं वा तं सेवन्ते हि ताः स्त्रियः ॥ १२ ॥

अनर्थत्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च ॥

मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ १३ ॥

॥सूत उवाच ॥ ॥

एवं संभर्त्सिता तेन मेनका कोपसंयुता ॥

शशाप तं मुनिश्रेष्ठं स्फुरमाणोष्ठसंपुटा ॥ १४ ॥

यस्मात्त्वया परित्यक्ता सकामाहं सुदुर्मते॥

त्यजता कामजं धर्मं तस्माच्छापं गृहाण मे ॥ १५ ॥

अद्यैव भव दुबुर्द्धे वलीपलितसंयुतः ॥

जराजर्ज्जरितांगश्च तुच्छदृष्टिर्विरंगितः ॥ १६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

उक्तमात्रे तु वचने तत्क्षणान्मुनिसत्तमः ॥

बभूव तादृशः सद्यस्तया यादृक्प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥

ततः कोपपरीतात्मा सोऽपि तां शप्तुमुद्यतः ॥

कमण्डलोर्जलं गृह्य संतापाद्रक्तलोचनः ॥ १८ ॥

निर्दोषोऽपि त्वया यस्माच्छप्तोऽहं गणिकाधमे ॥

तस्माद्भव त्वमप्याशु जराजर्जरितांगिका ॥ १९ ॥

सापि तद्वचनात्सद्यस्तादृग्रूपा व्यजायत ॥

यादृशोऽसौ मुनिश्रेष्ठो वलीपलितगात्रभृत् ॥ ६.४४.२० ॥

अथ तादृक्स्वरूपेण स्नाता तत्र जला शये ॥

भूयोऽपि तादृशी जाता यादृशी संस्थिता पुरा ॥ २१ ॥

तद्दृष्ट्वा परमाश्चर्यमतीव त्वरयान्वितः॥

सोऽपि तत्राकरोत्स्नानं संजातश्च यथा पुरा ॥ २२ ॥

ततस्तौ तीर्थमाहात्म्याद्रूपौदार्यगुणान्वितौ ॥

मिथ आमंत्र्य संहृष्टौ गतौ देशं यथेप्सितम् ॥ २३ ॥

एवं तीर्थस्य माहात्म्यं विज्ञाय भगवानृषिः ॥

लिंगं संस्थापयामास देवदेवस्य शूलिनः ॥ २४ ॥

तपश्चकार सुमहत्तस्मिंस्तीर्थवरे तदा ॥

कुशस्तम्बेन कृतवांस्तत्सरो विपुलं विभुः ॥ ॥ २५ ॥

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पूजयेल्लिंगमुत्तमम् ॥

विश्वामित्रेश्वरं ख्यातं स गच्छेच्छिवमंदिरम् ॥ २६ ॥

अद्यापि दृश्यते तत्र गंगोदकसमं जलम् ॥

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामप्रदायकम् ॥ २७ ॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

स देवलोकमासाद्य पितृभिः सह मोदते ॥२८॥

ततःप्रभृति तत्तीर्थं ख्यातिं प्राप्तं महीतले ॥

पाताले स्वर्गलोके च रूपौदार्यप्रदं नृणाम् ॥ २९ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥

विश्वामित्रेश माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ ६.४४.३० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैवास्ति द्विजश्रेष्ठाः सुपुण्यं पुष्करत्रयम्॥

यत्र पूर्वं तपस्तप्तमानर्ताधिपभूभुजा ॥ १ ॥

यस्तत्र कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे ॥

मध्याह्ने कुरुते स्नानं स गच्छति परां गतिम् ॥ २ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

कथं तत्र समायातं सुपुण्यं पुष्करत्रयम् ॥

कस्मिन्स्थाने च विज्ञेयं कैश्चिह्नैर्वद सूतज ॥ ॥ ३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अहं वः कीर्तयिष्यामि यैश्चिह्नैः पुष्करत्रयम् ॥

प्राग्दृष्टं मुनिना तत्र विश्वामित्रेण धीमता ॥ ४ ॥

पुरा निवसतस्तस्य विश्वामित्रस्य सन्मुनेः ॥

संप्राप्ता कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता ॥ ५ ॥

सर्वतीर्थमयं क्षेत्रं तद्विज्ञाय तपोनिधिः ॥

ततश्च चिन्तयामास स्वचित्ते गाधिनन्दनः ॥ ६ ॥

अद्येयं कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता ॥

यस्यां स्नाने नरैः श्रेयः प्राप्यते पुष्करोदके ॥

आद्यं तु पुष्करं दूरे न गन्तुं शक्यतेऽधुना ॥ ७ ॥

तस्मादत्र स्थितं यच्च तस्मिन्स्नानं करोम्यहम् ॥

स एवं निश्चयं कृत्वा श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ८ ॥

ततश्चान्वेषयामास पुष्कराणि समंततः ॥

बहुत्वात्तत्र तीर्थानां निश्चयं नान्वपद्यत ॥९॥

दृष्ट्वादृष्ट्वा जलस्थानं स्नानं चक्रे ततः परम्॥

स तदा श्रममापन्नो भ्रममाण इतस्ततः॥६.४५.१०॥

वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः॥

तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् ॥॥॥

मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् ॥

ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः ॥ १२ ॥

पावयंति हि तीर्थानि स्नानदानादसंशयम् ॥

पुष्करालोकनादेव नरः पापात्प्रमु च्यते ॥ १३ ॥

पुष्करारण्यमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि ॥

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ १४ ॥

पुष्करे दुष्करं स्नानं पुष्करे दुष्करं तपः ॥

पुष्करे दुष्करो वासः सर्वं पुष्करदुष्करम् ॥ १५ ॥

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे पुष्करे स्नाति यो नरः ॥

स क्षणान्मुच्यते पापादाजन्ममरणोद्भवात् ॥ १६ ॥

ज्येष्ठे प्रातश्च मध्याह्ने मध्यमे स्नाति यो नरः ॥

कनिष्ठेऽस्तमिते भानौ सकृत्स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ १७ ॥

तावत्तिष्ठति देहेषु पातकं सर्वदेहिनाम् ॥

यावन्न पौष्करैस्तोयैः स्नानं वै कुर्वते नराः ॥ १८ ॥

दिवाकरकरैः स्पृष्टं तमो यद्वत्प्रणश्यति ॥

पुष्करोदकसंस्पर्शाच्छीघ्रं गच्छति पातकम् ॥ १९ ॥

ब्रह्महत्यादिकं पापं कृत्वापि पुरुषो भुवि ॥

कार्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा निर्दोषत्वं प्रपद्यते ॥ ६.४५.२० ॥

किं दानैः किं व्रतैर्होमैः किं यज्ञैर्वहुविस्तरैः ॥

कार्तिक्यां पुष्करे स्नानैः सर्वेषां लभ्यते फलम् ॥ २१ ॥

यद्येषा भारती सत्या मया सम्यमुदीरिता ॥

तन्मे स्याद्दर्शनं शीघ्रं सद्यः पुष्करसंभवम् ॥ २२ ॥

एवं तस्य ब्रुवाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ॥

अशरीराऽभवद्वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः ॥ २३ ॥

विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ सदा मे गगने स्थितिः ॥

मुक्त्वैकां कार्तिकीं चैव कृत्तिकायोगसंयुताम् ॥ २४ ॥

तदत्र दिवसे वासो मम भूमितले ध्रुवम् ॥

अस्मिन्नेव वने पुण्ये तत्त्वं स्नानं समाचर ॥ २५ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रूयते च समाश्रयः ॥

तत्कथं वेद्मि तीर्थेश त्वामत्रैव व्यवस्थितम् ॥ २६ ॥

तदोत्थिता पुनर्वाणी तारा गगनगोचरा ॥

विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं हर्षयंती द्विजोत्तमाः ॥ २७ ॥

नातिदूरे वनादस्मादत्र संति जलाशयाः ॥

तेषामेकतमे पद्मं विद्यतेऽधोमुखं स्थितम् ॥ २८ ॥

ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके ॥

तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम् ॥ २९ ॥

पार्श्ववक्त्रैर्द्विजश्रेष्ठ मध्यमं परिकीर्तितम् ॥

अधोवक्त्रैस्तथा ज्ञेयं कनिष्ठं पुष्करं क्षितौ ॥ ६.४५.३० ॥

एतैश्चिह्नैर्मुनिश्रेष्ठ ज्ञात्वा स्नानं समाचर ॥

तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तूर्णं समुत्थाय ययौ ततः ॥ ३१ ॥

तादृशैः कमलैस्तत्र संस्थितास्ते जलाशयाः ॥

तान्दृष्ट्वा श्रद्धयोपेतः कृत्वा स्नानं यथाक्रमम् ॥ ३२ ॥

ततश्च विधिना सम्यक्चकारपितृतर्पणम् ॥ ३३ ॥

ततः शाकैश्च मूलैश्च नीवारैः फलसंयुतैः ॥

चकार विधिना श्राद्धं तत्रैव द्विजसत्तमाः ॥ ३४ ॥

तत्र तस्यैव तीरस्थो वीक्षांचक्रे समाहितः ॥

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे चिह्नदर्शनलालसः ॥ ३५॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

कीदृशं जायते चिह्नं कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ॥

संप्राप्ते कृत्तिकायोगे सर्वं तत्र वदाशु नः ॥ ३६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यदा गच्छति चंद्रमाः ॥

तदा निष्क्रामति श्रेष्ठं कमलं जलमध्यतः ॥ ३७ ॥

तन्मध्येंऽगुष्ठमात्रस्तु पुरुषो दृश्यते जनैः ॥

सुस्नातैः श्रद्धयोपेतैस्ततस्तीर्थफलं लभेत् ॥ ३८ ॥

एतस्मात्कारणात्स्नात्वा विश्वामित्रो महामुनिः ॥

तच्चिह्नं वीक्षयामास महद्यत्नं समाश्रितः ॥ ॥ ३९ ॥

तस्यैवं वीक्षमाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ॥

आनर्ताधिपतिस्तत्र प्राप्तो राजा बृहद्बलः ॥ ६.४५.४० ॥

अत्यंतं मृगयाश्रांतो हत्वा मृगगणान्बहून् ॥

ऋक्षांश्चैव वराहांश्च सारंगानथ संबरान् ॥ ४१ ॥

सिंहान्व्याघ्रान्वृकांश्चैव हिंसानारण्यचारिणः ॥

तथान्यानपि मध्याह्ने तेन मार्गेण संगतः ॥ ४२ ॥

अथापश्यद्द्रुमोपांते विश्वामित्रं मुनीश्वरम् ॥

उपविष्टं कृतस्नानं वीक्षमाणं जलाशयम् ॥ ४३ ॥

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैरवतीर्य तुरंगमात् ॥

श्रमार्त्तः सलिले तस्मिन्प्रविवेश नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥

एतस्मिन्नंतरे तोयात्कमलं तद्विनिर्गतम् ॥

सहस्रपत्रसंजुष्टं द्वादशार्कसमप्रभम् ॥ ॥ ४५ ॥

तद्दृष्ट्वा स महीपालः पद्ममत्यद्भुतं महत् ॥

जग्राह कौतुकाविष्टः स्वयं सव्येन पाणिना ॥ ४६ ॥

स्पृष्टमात्रे ततस्तस्मिन्कमले द्विजसत्तमाः ॥

उत्थितः सुमहाञ्छब्दो विश्वं येन प्रपूरितम् ॥ ४७ ॥

तं शब्दं स महीपालः श्रुत्वा मूर्छामुपाविशत् ॥

पतितश्च जले तस्मिन्पद्मं चादर्शनं गतम् ॥ ४८ ॥

ततः कृच्छ्रेण महता कर्षितः सलिलाद्बहिः ॥

सेवकैर्दुःखशोकार्त्तैर्हाहेति प्रतिजल्पकैः ॥ ४९ ॥

ततस्तीरं समासाद्य कृच्छ्रात्प्राप्याथ चेतनाम् ॥

यावद्वीक्षयति स्वांगं तावत्कुष्ठं समागतम् ॥ ६.४५.५० ॥

ततो विषादमापन्नो दृष्ट्वा तादृङ्निजं वपुः ॥

शीर्णघ्राणांघ्रिहस्तं च घर्घरस्वरसंयुतम् ॥ ५१ ॥

अथ गत्वा मुनेः पार्श्वे विश्वामित्रस्य भूमिपः ॥

उवाच वचनं दीनं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ॥ ५२ ॥

भगवन्पश्य मे जातं यादृशं वपुरेव हि ॥

अकस्मादेव मग्नस्य सलिलेऽत्र विगर्हितम् ॥ ५३ ॥

तत्किं पानीयदोषो वा किं वा भूमेर्मुनी श्वर ॥

येनेदृक्सहसा यातं विकृतिं मे शरीरकम् ॥ ५४ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

सावित्रं पद्ममेवैतद्यत्स्पृष्टं भूपते त्वया ॥

उच्छिष्टेन रविर्मध्ये स्वयं यस्य व्यवस्थितः ॥ ५५ ॥

यदा स्यात्कृत्तिकायोगः कार्तिके मासि पार्थिव ॥

शशांकस्य तदा चैतज्जायते पौष्करे जले ॥ ५६ ॥

तदिदं पुष्करं ज्येष्ठं भवान्यत्र श्रमातुरः ॥

प्रविष्टः कार्तिकी चाद्य कृत्तिकायोगसंयुता ॥ ५७ ॥

एतद्वीक्ष्य नरो ह्यत्र स्नानं कुर्याज्जलाशये ॥

श्रद्धया परया युक्तः स गच्छति परां गतिम् ॥५८॥

उच्छिष्टेन त्वया राजन्हरणाय हि केवलम् ॥

एतत्सरोरुहं स्पृष्टं तेनेदृक्संस्थितं फलम् ॥५९॥ ॥

॥ बृहद्बल उवाच ॥ ॥

कथं मे स्यान्मुनिश्रेष्ठ कुष्ठव्याधिपरिक्षयः ॥

तपसा नियमेनापि व्रतेनापि कृतेन वै ॥ ६.४५.६० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

आराधय सहस्रांशुमस्मिन्क्षेत्रे महीपते ॥

ततः प्राप्स्यसि संसिद्धिं कुष्ठनाशसमुद्भवाम् ॥ ६१ ॥

तच्छ्रुत्वा स मुनेर्वाक्यं भूमिपालो बृहद्बलः ॥

तत्क्षणात्स्थापयामास सूर्यस्य प्रतिमां तदा ॥ ६२ ॥

अर्चयामास विधिवत्पुष्पधूपानुलेपनैः ॥

श्रद्धया परया युक्तो रविवारे विशेषतः॥ ॥ ६३ ॥

उपवासपरो भूत्वा रक्तचन्दनसंयुतैः ॥

पूजयन्रक्तपुष्पैश्च श्रद्धया परया युतः ॥ ६४ ॥

ततः संवत्सरस्यांते स बभूव महीपतिः ॥

कुष्ठ व्याधि विनिर्मुक्तो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ ६५ ॥

ततः स्वं राज्यमासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥

देहांते दिननाथस्य संप्राप्तो मंदिरं तथा ॥ ६६ ॥

॥ ॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥

प्रकटं सर्वलोकस्य विहितं पुष्करत्रयम् ॥ ६७ ॥

यस्तत्र कार्तिके मासे कार्त्तिक्यां कृत्तिकासु च ॥

प्रकरोति नरः स्नानं ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ६८ ॥

तथा यो भास्करं पश्येद्बृहद्वलप्रतिष्ठितम् ॥

वत्सरं रविवारेण यावत्कृत्वा क्षणं नरः ॥

स मुच्यते नरो रोगैर्यदि स्याद्रोगसंयुतः ॥ ६९ ॥

नीरोगो वा नरः सद्यो लभते मनसेप्सितम् ॥

निष्कामो मोक्षमाप्नोति प्रसादात्तीक्ष्णदीधितेः ॥ ६.४५.७० ॥

कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे वृषोत्सर्गं करोति यः ॥

पुष्करेषु सुपुण्येषु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ७१ ॥

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् ॥

यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ७२ ॥

एकतः सर्वतीर्थानि सर्वदानानि चैकतः ॥

एकतस्तु वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पुष्करेषु च ॥ ७३ ॥

यश्चैतच्छुणुयान्नित्यं पठेद्वा श्रद्धयान्वितः ॥

संप्राप्य सर्वकामान्वै ब्रह्मलोके महीयते ॥ ७४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते ॥

तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् ॥

यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः ॥ २ ॥

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि ॥

ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः ॥

समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्॥ ४ ॥

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः ॥

तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि ॥

अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान् ॥ ५ ॥

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा ॥

मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम् ॥ ६ ॥

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः ॥

पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः ॥ ७ ॥

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः ॥

स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च ॥ ८ ॥

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः ॥

बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात् ॥ ९ ॥

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले ॥

पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः ॥ ६.४६.१० ॥

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् ॥

वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने ॥ ११ ॥

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् ॥

जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम् ॥ ॥ १२ ॥

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः ॥

सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः ॥ १३ ॥

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः ॥ १४ ॥

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् ॥

स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः ॥ १५ ॥

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः ॥

श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम् ॥ १६ ॥

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् ॥

चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम् ॥ १७ ॥

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् ॥

अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम् ॥ १८ ॥

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् ॥

पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम् ॥ १९ ॥

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः ॥

पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः ॥ ६.४६.२० ॥

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा ॥

तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः ॥ २१ ॥

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् ॥

तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना ॥ २२ ॥

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता ॥

वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि ॥ २३ ॥

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये ॥

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ॥२४॥

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता ॥

त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी ॥ २५ ॥

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी ॥

रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी ॥ २६ ॥

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी ॥

सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा ॥ २७ ॥

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा ॥

गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला ॥ २८ ॥

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती ॥

यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम् ॥ २९ ॥

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि॥

गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ ६.४६.३० ॥

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः ॥

त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः ॥ ३१ ॥

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः ॥

आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः ॥

हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च ॥ ३२ ॥

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती ॥

ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता ॥ ३३ ॥

॥ सरस्वत्युवाच ॥ ॥

स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा ॥

परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्॥ ३४ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् ॥

अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा ॥ ३५ ॥

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः ॥

भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत् ॥ ३६ ॥

॥ सरस्वत्युवाच॥

यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः ॥ ३७ ॥

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती ॥ ३८॥

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी ॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः ॥ ३९ ॥

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः ॥

स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि ॥६.४६.४०॥

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः ॥

अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते ॥ ४१ ॥

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः॥

स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्॥४२॥

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा ॥

करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥४३॥

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम्॥

पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत् ॥ ४४ ॥

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः ॥

सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात् ॥ ४५८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वती तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

महाकालस्य माहात्म्यं विस्तरेण महामते ॥

अस्माकं सूतज ब्रूहि सर्वं वेत्ति यतो भवान् ॥ १ ॥

॥सूत उवाच ॥ ॥

आसीत्पूर्वं महीपाल इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥

रुद्रसेन इति ख्यातः सर्वशत्रुनिषूदनः ॥ २ ॥

समुद्र इव गांभीर्ये सौम्यत्वे शशिसंनिभः ॥

वीर्ये यथा सहस्राक्षो रूपे कन्दर्पसन्निभः ॥ ३ ॥

तस्य कांतीति विख्याता पुरी सर्वगुणान्विता ॥

राजधान्यभवच्छ्रेष्ठा प्रोच्चप्राकारतोरणा ॥ ४ ॥

तथैवासीत्प्रिया तस्य भार्या परमसंमता ॥

ख्याता पद्मवतीनाम रूपौदार्य गुणान्विता ॥ ५ ॥

स तया सहितो राजा वैशाख्या दिवसे सदा ॥

समभ्येति निजस्थानात्सैन्येनाल्पेन संवृतः ॥ ६ ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे पीठे तत्र द्विजोत्तमाः ॥

महाकालस्य देवस्य पुरतो रात्रिजागरम् ॥

करोति श्रद्धया युक्तः सभार्यः स महीपतिः ॥ ७ ॥

उपवासपरो भूत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् ॥

गीतवाद्येन हृद्येन नृत्येन द्विजसत्तमाः ॥

धर्माख्यानेन विप्राणां वेदाध्ययनविस्तरैः ॥ ८ ॥

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा धौतांबरः शुचिः ॥

ददौ दानानि विप्रेभ्यस्तपस्विभ्यो विशेषतः ॥ ९ ॥

दीनांधकृपणेभ्यश्च तथान्येभ्यः सहस्रशः ॥

वर्षेवर्षे सदैवं स समभ्येत्य महीपतिः ॥

वैशाख्यां जागरं तस्य देवस्य पुरतोऽकरोत् ॥ ६.४७.१० ॥

यथायथा स भूपालः कुरुते रात्रिजागरम् ॥

महाकालाग्रतस्तस्य तथा वृद्धिः प्रजायते ॥ ११ ॥

शत्रवो विलयं यांति लक्ष्मीर्वृद्धिं प्रगच्छति ॥

एकदा स समायातस्तत्र यावन्महीपतिः ॥ १२ ॥

तत्रैव दिवसे तावन्महाकालस्य चाग्रतः ॥

अपश्यद्ब्राह्मणश्रेष्ठान्नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ १३ ॥

वेदाध्ययनसंपन्नान्व्रतनिष्ठापरायणान् ॥

एके तत्र कथाश्चक्रुः सुपुण्या ब्राह्मणोत्तमाः ॥ १४ ॥

राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां तथा परे ॥

तीर्थानां च तथा चान्ये ब्रह्मर्षीणां तथा परे ॥

यज्ञानां सागराणां च द्वीपानां च मनोहराः ॥ १५ ॥

अथ तान्पृथिवीपालः स प्रणम्य यथाक्रमम् ॥

उपविष्टः सभामध्ये तैः सर्वैश्चाभिनंदितः ॥ १६ ॥

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते कथांते ते मुनीश्वराः ॥

पप्रच्छुर्भूमिपालं तु कौतूहलसमन्विताः ॥ १७ ॥

वैशाखीदिवसे राजंस्त्वं सदाभ्येत्य दूरतः ॥

वर्षेवर्षेऽस्य देवस्य पुरतो रात्रिजागरम् ॥ १८ ॥

प्रकरोषि प्रयत्नेन त्यक्त्वान्याः सकलाः क्रियाः ॥

स्नानदानादिका याश्च निर्दिष्टाः शास्त्रचिंतकैः ॥ १९ ॥

न ते यदि रहस्यं स्यात्तदाऽशेषं प्रकीर्तय ॥

नूनं त्वं वेत्सि तत्सर्वं यत्फलं रात्रिजागरे ॥ ६.४७.२० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

रहस्यं परमं चैव यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः ॥

युष्माभिः कीर्तयिष्यामि तथाप्यखिलमेव हि ॥ २१०

अहमासं वणिग्जात्या पुरा वै वैदिशे पुरे ॥

निर्धनो बंधुभिर्मुक्तः परिभूतः पदेपदे ॥ २२ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः ॥

वैदिशे नाकरोद्वृष्टिं सप्त वर्षाणि पंच च ॥ २३ ॥

ततो वृष्टिनिरोधेन सर्वे लोकाः क्षुधार्द्दिताः ॥

अन्नाभावान्मृताः केचित्केचिद्देशांतरे गताः ॥ २४ ॥

ततोऽहं स्वां समादाय पत्नीं क्षुत्क्षामगात्रिकाम् ॥

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां प्रस्खलन्तीं पदेपदे ॥२५॥

सौराष्ट्रं मनसि ध्यात्वा प्रस्थितस्तदनन्तरम् ॥

सुभिक्षं लोकतः श्रुत्वा जीवनाय द्विजोत्तमाः ॥२६॥

क्रमेण गच्छमानोऽथ भिक्षान्नकृतभोजनः ॥

आनर्तविषयं प्राप्तश्चमत्कारपुरांतिके ॥ २७ ॥

तत्र रम्यं मया दृष्टं पद्मिनीखण्डमंडितम् ॥

सरः स्वच्छोदकापूर्णं जलपक्षिभिरावृतम् ॥ २८ ॥

ततोऽहं तत्समासाद्य स्नातः शीतेन वारिणा ॥

क्षुधार्तश्च तृषार्तश्च श्रमार्तश्च विशेषतः ॥ २९ ॥

अथाहं भार्यया प्रोक्तो गृहाणेश जलाशयात् ॥

जलजानि क्रयार्थाय येन स्यादद्य भोजनम् ॥ ६.४७.३० ॥

एतत्संदृश्यते दूरात्पुरंदरपुरोपमम् ॥

पुरश्रेष्ठं समासाद्य विक्रयं कर्तुमर्हसि ॥ ॥३॥।

ततो मया गृहीतानि पद्मानि द्विजसत्तमाः ॥

विक्रयार्थं प्रभूतानि वाच्छमानेन भोजनम् ॥३२॥

चमत्कारपुरं प्राप्य ततोऽहं द्विजसत्तमाः ॥

भ्रांतस्त्रिकेषु सर्वेषु चत्वरेषु गृहेषु च ॥ ३३ ॥

न कश्चित्प्रतिगृह्णाति तानि पद्मानि मानवः ॥

मम भाग्यवशाल्लोको जातः क्रयपराङ्मुखः ॥३४॥

अथ क्षुत्क्षामकण्ठस्य श्रांतस्य मम भास्करः ॥

अस्ताचलमनुप्राप्तः संध्याकालस्ततोऽभवत् ॥ ३५ ॥

ततो वैराग्यमापन्नः सुप्तोऽहं भग्नमंदिरे ॥

तानि पद्मानि भूपृष्ठे निधाय सह भार्यया। ३६ ॥

अथार्धरात्रे संप्राप्ते श्रुतो गीतध्वनिर्मया ॥

ततश्च चिंतितं चित्ते जागरोऽयमसंशयम् ॥३७॥

तस्माद्गच्छामि चेत्कश्चित्पद्मान्येतानि मे नरः ॥

मूल्येन प्रतिगृह्णाति भोजनं जायते ततः ॥ ३८ ॥

एवं विनिश्चयं कृत्वा पद्मान्यादाय सत्वरम्॥

सभार्यः प्रस्थितस्तत्र यत्र गीतस्य निःस्वनः ॥ ३९ ॥

ततश्चायतने तस्मिन्प्राप्तोऽहं मुनिपुंगवाः ॥

अपश्यं देवदेवेशं महाकालं प्रपूजितम् ॥

अग्रस्थितैर्द्विजश्रेष्ठैर्जपगीतपरायणैः ॥ ६.४७.४० ॥

एके नृत्यं प्रकुर्वंति गीतमन्ये जपं परे ॥

अन्ये होमं द्विजश्रेष्ठा धर्माख्यानमथापरे ॥ ४१ ॥

ततः कश्चिन्मया पृष्टः क्रियते जागरोऽत्र किम् ॥

क एते जागरासक्ता लोकाः कीर्तय मे द्रुतम् ॥ ४२ ॥

तेनोक्तमेष देवस्य महाकालस्य जागरः ॥

क्रियते ब्राह्मणैर्भक्त्या उपवासपरायणैः ॥ ४३ ॥

अद्य पुण्यतिथिर्नाम वैशाखी पुण्यदा परा ॥

यस्यामस्य पुरो भक्त्या नरः कुर्यात्प्रजागरम् ॥

महाकालस्य देवस्य सौख्यं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ४४ ॥

संति पद्मानि मे यच्छ मूल्यमादाय भद्रक ॥

भोजनार्थमहं दद्मि कलधौतपलत्रयम् ॥ ४५ ॥

ततोऽवधारितं चित्ते मया ब्राह्मणसत्तमाः ॥

पूजयामि महाकालं पद्मैरेतैः सुरेश्वरम् ॥ ४६ ॥

न मया सुकृतं किंचिदन्यदेहांतरे कृतम् ॥

नियतं तेन संभूत इत्थंभूतोऽस्मि दुर्गतः ॥ ४७ ॥

परं क्षुत्क्षामकंठेयं भार्या मे प्रियवादिनी ॥

अन्नाभावान्न संदेहः प्रातर्यास्यति संक्षयम् ॥ ४८ ॥

एवं चिंतयमानस्य मम सा दयिता ततः ॥

प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयावनता स्थिता ॥४९॥

मा नाथ कुरु पद्मानां विक्रयं धनलोभतः ॥

कुरुष्व च हितं वाक्यं यत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ ६.४७.५० ॥

उपवासो बलाज्जातः सस्याभावादसंशयम् ॥

अस्माकं जागरं चापि भविष्यति बुभुक्षया ॥ ५१ ॥

तत्रोभाभ्यां कृतं स्नानं दिवा सरसि शोभने ॥

घर्मार्त्ताभ्यां श्रमार्त्ताभ्यां कृतदेवार्चनं तथा ॥५२॥

तस्माद्देवं महाकालं पूजयामोऽधुना वयम् ॥

पद्मैरेतैः परं श्रेय आवयोर्येन जायते ॥ ५३ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

उभाभ्यामथ हृष्टाभ्यां पूजितोऽयं महेश्वरः ॥

तैः पद्मैः सत्त्वमास्थाय कृत्वा पूजां द्विजोत्तमाः ॥ ५४ ॥

क्षुत्पीडया समायाता नैव निद्रा कथंचन ॥

स्वल्पापि मंदिरे चात्र स्थितयोर्हरसन्निधौ ॥५५॥

ततः प्रभातसमये प्रोद्गते रविमंडले ॥

मृतोऽहं क्षुधयाविष्टः स्थानेऽत्रैव द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥

अथ सा दयिता मह्यं तदादाय कलेवरम्॥

हर्षेण महताविष्टा प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ ५७ ॥

तत्प्रभावादहं जातः कांतीनाथो महीपतिः ॥

दशार्णाधिपतेः कन्या सापि जातिस्मरा सती ॥ ५८ ॥

ततः स्वयंवरं प्राप्ता मां विज्ञाय निजं पतिम् ॥

मयापि सैव विज्ञाय पूर्वपत्नी समाहृता ॥ ५९ ॥

एतस्मात्कारणादस्य महाकालस्य जागरम् ॥

वर्षेवर्षे च वैशाख्यां करोमि द्विजसत्तमाः ॥ ६.४७.६० ॥

अनया प्रियया सार्धं पुष्पधूपानुलेपनैः ॥

पूजयित्वा महाकालं सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६१ ॥

कृतो विप्रा मया त्वेष स तदा रात्रिजागरः ॥

यथाप्येतत्फलं जातं देवस्यास्य प्रभावतः ॥ ६२ ॥

अधुना श्रद्धया युक्तो यथोक्तविधिना ततः ॥

यत्करोमि न जानामि किं मे संयच्छते फलम् ॥ ६३ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया सत्यं द्विजोत्तमाः ॥

येन सत्येन तेनैष महाकालः प्रसीदतु ॥ ६४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥

प्रचक्रुर्जपतेस्तस्य साधुवादाननेकशः ॥ ६५ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

सत्यमुक्तं महीपाल त्वयैतदखिलं वचः ॥

महाकालप्रसादेन न किंचिद्दुर्लभं भुवि ॥ ६६ ॥

तस्माद्विशेषतः सर्वे वर्षेवर्षे वयं नृप ॥

करिष्यामोऽस्य देवस्य श्रद्धया रात्रिजागरम् ॥ ६७ ॥

ततः स पार्थिवस्ते च सर्व एव द्विजातयः ॥

प्रचक्रुर्जागरं तस्य महाकालस्य संनिधौ ॥६८॥

विशेषाद्धर्षसंयुक्ता विविधैर्गीतवादनैः ॥

धर्माख्यानैश्च नृत्यैश्च वेदोच्चारैः पृथग्विधैः ॥

तदारभ्य नृपाः सर्वे प्रचक्रुर्विस्मयान्विताः ॥ ६९ ॥

ततः प्रभाते विमले समुत्थाय स भूपतिः ॥

पूजयित्वा महाकालं तांश्च सर्वान्द्विजोत्तमान् ॥

अनुज्ञाप्य ययौ हृष्टः ससैन्यः स्वपुरं प्रति ॥ ६.४७.७० ॥

ततः कालेन संप्राप्य देहान्तं स महीपतिः ॥

संप्राप्तः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् ॥ ७१ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं महाकालसमुद्भवम् ॥

माहात्म्यं ब्राह्मण श्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ७२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः ॥

आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः ॥ १ ॥

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ ॥

यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम् ॥ २ ॥

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा ॥

अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः ॥ ३ ॥

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् ॥

तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम् ॥ ४ ॥

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च ॥

रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः ॥ ५ ॥२

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने ॥

एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः ॥ ६ ॥

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः ॥

वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने ॥ ७ ॥

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः ॥

एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः ॥ ८ ॥

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः ॥९॥

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः ॥

जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम् ॥ ६.४८.१० ॥

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः ॥

प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः ॥ ११ ॥

उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥

अहं ते संप्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्॥।२॥

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि ॥

प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ १३ ॥

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले ॥

तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा ॥ १४ ॥

सुरूपाणि कलत्राणि राज्यं निहतकंटकम् ॥

शरीरं रोगनिर्मुक्तं संख्याहीनं तथा धनम्॥।५॥

एकं मे सुमहद्दुःखं यदपत्यं न विद्यते ॥

तस्माद्देहि सुतं देव प्रसन्नो यदि शंकर ॥।६॥ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

अचिरेण नृपश्रेष्ठ पुत्रस्तव भविष्यति ॥

मत्प्रसादान्न संदेहस्तस्माद्गच्छ द्रुतं गृहम्॥।७॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नंतरे गौरी कोपसंरक्तलोचना ॥

भर्त्सयित्वा महादेवं ततः प्रोवाच तं नृपम् ॥।८॥

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम ॥

हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव ॥ १९ ॥

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना ॥

परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे ॥ ६.४८.२० ॥

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना ॥

अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः॥ २१ ॥

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् ॥

न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः ॥ २२ ॥

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ ॥

ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः ॥ २३ ॥

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः ॥

भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः ॥ २४ ॥

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः ॥

पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः ॥ २५ ॥

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम्॥

कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत् ॥ २६ ॥

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा ॥

न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २७ ॥

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः ॥

तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे ॥ २८ ॥

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता ॥

नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः ५२९ ॥

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह ॥

एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता ॥ ६.४८.३० ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा ॥

सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम ॥ ३१ ॥

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः ॥

त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ३२ ॥

॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥

नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन ॥

तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति ॥ ३३ ॥

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् ॥

भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः ॥ ३४ ॥

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी ॥

सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित् ॥ ॥ ३५ ॥

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् ॥

संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया ॥ ३६॥

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् ॥

पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना ॥ ३७ ॥

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् ॥

तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः ॥ ३८ ॥

श्रीमहादेव उवाच ॥ ॥

भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् ॥

न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३९ ॥

॥ हरिश्चंद्र उवाच ॥ ॥

कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम ॥

पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी ॥ ६.४८.४० ॥

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन ॥

एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम् ॥ ४१ ॥

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते ॥

निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा ॥ ४२ ॥

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः ॥

युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो ॥ ४३ ॥

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः ॥

कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः ॥ ४४ ॥

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः ॥

अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम् ॥४५॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः ॥

सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः ॥ ४६ ॥

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ ॥

उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि ॥ ४७ ॥

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने ॥

फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः ॥

सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम् ॥ ४८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य उमामहेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैवास्ति महापुण्यो ह्रदतीरे व्यवस्थितः ॥

कलशेश्वर इत्याख्यः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १ ॥

दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापान्मनुष्यः कलशेश्वरम्॥ २ ॥

पुरासीत्कलशोनाम यदुवंशसमुद्भवः ॥

यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वलोकहिते रतः ॥ ३ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य दुर्वासा मुनि सत्तमः ॥

चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा तद्गृहं समुपस्थितः ॥ ४ ॥

अथोत्थाय नृपस्तूर्णं सम्मुखः प्रययौ मुदा ॥

स्वागतं स्वागतं तेस्तु ब्रुवाण इति सादरम् ॥ ५ ॥

ततः प्रणम्य तं भक्त्या प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् ॥

दत्त्वार्घमिति होवाच हर्षबाष्पाकुलेक्षणः ॥ ६ ॥

इदं राज्यममी पुत्रा इमा नार्य इदं धनम्॥

ब्रूहि सर्वं मुने त्वं च तव कार्यं ददाम्यहम् ॥ ७ ॥

॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥

युक्तमेतन्महाराज वक्तुं ते कार्यमीदृशम् ॥

गृहागताय विप्राय व्रतिनेऽस्मद्विधाय च ॥ ८ ॥

न मे किञ्चिद्धनैः कार्यं न राज्येन नृपोत्तम ॥

चातुर्मास्यव्रतोऽतोऽहं पारणं कर्तृमुत्सहे ॥ ९ ॥

तस्माद्यत्किञ्चिदन्नं ते सिद्धमस्ति गृहे नृप ॥

तद्देहि भोजनार्थं मे बुभुक्षातीव वर्धते ॥ ६.४९.१० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततः स पृथिवीपालो यथासिद्धं सुसंस्कृम् ॥

अन्नं भोज्यकृते तस्मै प्रददौ स्वयमेव हि ॥ ११ ॥

व्यञ्जनानि विचित्राणि पक्वान्नानि बहूनि च ॥

पेयं चोष्यं च खाद्यं च लेह्यमन्नमनेकधा ॥

तथा मांसं विचित्रं च लवणाद्यैः सुसंस्कृतम् ॥ १२ ॥

अथासौ बुभुजे विप्रः क्षुत्क्षामस्त्वरयान्वितः ॥

अविन्दन्न रसास्वादं बृहद्ग्रासैर्मुदान्वितः ॥ १३ ॥

अथ तृप्तेन मांसस्य ज्ञातस्तेन रसो द्विजाः ॥

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप मुनीश्वरः ॥ १४ ॥

यस्मान्मांसं त्वया दत्त्वा व्रतभंगः कृतो मम ॥

तस्मात्त्वमामिषाहारो रौद्रो व्याघ्रो भविष्यसि ॥ १५ ॥

ततः स भूपतिर्भीतः प्रणम्य च मुनीश्वरम् ॥

प्रोवाच दीनवदनो वेपमानः सुदुःखितः ॥ १६ ॥

तव क्षुत्क्षामकण्ठस्य मया भक्तिः कृता मुने ॥

यथासिद्धेन भोज्येन तत्कस्माच्छप्तुमुद्यतः ॥ १७ ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे भक्तस्य विनतस्य च ॥

शापस्यानुग्रहेणैव शीघ्रं ब्राह्मणसत्तम ॥ १८ ॥

॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥

मुक्त्वा श्राद्धं तथा यज्ञं न मांसं भक्षयेद्द्विजः ॥

विशेषेण व्रतस्यांते चातुर्मास्योद्भवस्य च ॥ १९ ॥

उपवासपरो भूत्वा मांसमश्नाति यो द्विजः ॥

वृथामांसाद्वृथा तस्य तद्व्रतं जायते ध्रुवम् ॥ ६.४९.२० ॥

तस्माद्व्रतं प्रणष्टं मे चातुर्मास्यसमुद्भवम् ॥

तेन शप्तोऽसि राजेंद्र मया कोपेन सांप्रतम् ॥ २१ ॥

॥राजोवाच ॥ ॥

तथापि कुरु मे विप्र शापस्यांतं यथेप्सितम् ॥

भक्तियुक्तस्य दीनस्य निर्दोषस्य विशेषतः ॥ २२॥

॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥

यदा ते नंदिनी धेनुर्लिंगं बाणार्चितं पुरा ॥

दर्शयिष्यति ते मुक्तिस्तदा तूर्णं भविष्यति ॥ २३ ॥

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो जगाम निजमाश्रमम् ॥

बभूव सोऽपि भूपालो व्याघ्रो रौद्रतमाकृतिः ॥ २४ ॥

नष्टस्मृतिस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा जंतून्पुरःस्थितान् ॥

जघानोच्चाटितोन्यैश्च प्रविवेश महावनम् ॥ २५ ॥

अथ ते मंत्रिणस्तस्य शापस्यातं महीपतेः ॥

वांछतस्तस्य तद्राज्यं चक्रुरेव सुरक्षितम् ॥ २६ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वराख्याने कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥ ॥ ॥

एवं तस्य नरेन्द्रस्य व्याघ्ररूपस्य कानने ॥

जगाम सुमहान्कालो निघ्नतो विविधान्द्विज ॥ १ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्देशे द्विजोत्तमाः ॥

आ यातं गोकुलं रम्यं गोपगोपीसमाकुलम् ॥ २ ॥

तत्रास्ति नन्दिनीनाम धेनुः पीनपयोधरा ॥

विस्तीर्णजघनाभोगा हंसवर्णा घटस्रवा ॥ ३ ॥

अथ सा निजयूथस्य सदाग्रे तृणवांछया ॥

भ्रममाणा निकुञ्जांते लिंगं देवस्य शूलिनः ॥ ४ ॥

अपश्यत्तेजसा युक्तं स्वयमेव व्यवस्थितम् ॥

द्वादशार्कप्रतीकाशं चित्ताह्लादकरं परम् ॥ ५ ॥

ततस्तस्योपरि स्थित्वा सुस्राव सुमहत्पयः ॥

श्रद्धया परया युक्ता तस्य स्नानकृते द्विजाः ॥ ६ ॥

एवं तां स्नपनं तस्य सदा लिंगस्य कुर्वतीम् ॥

न जानाति जनः कश्चिद्वने वृक्षसमाकुले ॥ ७ ॥

अन्यस्मिन्दिवसे तत्र स्थाने व्याघ्रः समागतः ॥

तीक्ष्णदंष्ट्रो महाकायः सर्वजन्तुभयावहः ॥ ८ ॥

अथ सा तत्र आयाता पतिता दृष्टिगोचरे ॥

नन्दिनी द्वीपिनस्तस्य दैवयोगाद्द्विजोत्तमाः ॥ ९ ॥

ततः सा गोकुले बद्धं स्मृत्वा स्वं लघुवत्सकम् ॥

अतृणादं पयोवृत्तिं करुणं पर्यदेवयत् ॥ ६.५०.१० ॥

अद्यैकाहं च संप्राप्ता कानने जनवर्जिते ॥

पुत्रं बालं परित्यज्य गोपैर्गोष्ठे नियंत्रितम् ॥ ११ ॥

येन सत्येन भक्त्याद्य स्नपनायाहमागता ॥

शिवस्य तेन सत्येन भूयान्मे सुतसंगमः ॥ १२ ॥

एवं सा करुणं यावन्नन्दिनी विलपत्यलम्॥

तावद्व्याघ्रः स्मितं कृत्वा प्रोवाच परुषाक्षरम् ॥ १३ ॥

॥ व्याघ्र उवाच ॥ ॥

प्रलापान्किं मुधा धेनो करोषि वशगा मम ॥

तस्मादिष्टतमं देवं स्मर स्वर्गकृते शुभे ॥ १४ ॥

॥ धेनुरुवाच ॥ ॥

नाहमात्मकृते व्याघ्र विलपामि सुदुः खिता ॥

शिवार्चनकृते मृत्युर्मम जातः शुभावहः ॥ १५ ॥

वत्सो मे गोकुले बद्धः स्मरमाणो ममागमम् ॥

सन्तिष्ठते पयोवृत्तिः कथं स्यात्स मया विना ॥ १६ ॥

एतस्मात्कारणाद्व्याघ्र विलपामि सुदुःखिता ॥

न चात्मजीवनार्थाय सत्येनात्मानमालभे ॥ १७ ॥

तस्मान्मुंच महाव्याघ्र मां सद्यः सुतवत्सलाम् ॥

सखीजनस्य तं दत्त्वा समागच्छामि तेंतिकम् ॥ १८ ॥

॥ व्याघ्र उवाच ॥ ॥

कथं मृत्युमुखं प्राप्य निष्क्रम्य च कथञ्चन ॥

भूयस्तत्रैव निर्यासि तस्मात्त्वां भक्षयाम्यहम् ॥ १९ ॥

॥ नन्दिन्युवाच ॥ ॥

शपथैरागमिष्यामि यैः पुनर्व्याघ्र तेंऽतिकम् ॥

तानाकर्णय मे वक्त्रात्ततो युक्तं समाचर ॥ ६.५०.२० ॥

यत्पापं ब्रह्महत्यायां मातापित्रोश्च वंचने ॥

तेन पापेन लिप्येहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २१ ॥

विवस्त्रं स्नानसक्तानां दिवामैथुनगामिनाम् ॥

यत्पापं तेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २२ ॥

रजस्वलानुसक्तानां यत्पापं नग्नशायिनाम् ॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २३ ॥

विश्वासघातकानां च कृतघ्नानां च यद्भवेत् ॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ ॥ २४ ॥

गोकन्याब्राह्मणानां च दूषकानां च यद्भवेत् ॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २५ ॥

वृथापाकप्रकर्तृणां वृथामांसाशिनां च यत् ॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २६ ॥

व्रतभंगप्रकर्तृणामनृतौ गामिनां च यत् ॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ ॥ २७ ॥

पैशुन्यसूचकानां च यत्पापं शस्त्रकर्मणाम्॥

तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि ॥ २८ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वरमाहात्म्ये गोव्याघ्रसंवादवर्णनंनाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५० ॥छ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ ताच्छपथाञ्छ्रुत्वा स व्याघ्रो विस्मयान्वितः ॥

सत्यं मत्वा पुनः प्राह नन्दिनीं पुत्रवत्सलाम् ॥ १ ॥

यद्येवं तद्गृहं गच्छ वीक्षयस्व निजात्मजम्॥

सखीनामर्पयित्वाथ भूय आगमनं कुरु ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

इति व्याघ्रवचः श्रुत्वा सुशीला नन्दिनी तदा ॥

गतालयं समुद्दिश्य यत्र बालः सुतः स्थितः॥ ३ ॥

अथाकालागतां दृष्ट्वा मातरं त्रस्तचेतसम्॥

रंभमाणां समालोक्य वत्सः प्रोवाच विस्मयात् ॥४॥

कस्मात् प्राप्तास्यकाले तु कस्मादुद्भ्रांतमानसा ॥

वाष्पक्लिन्नमुखी कस्माद्वद मातर्द्रुतंमम ॥ ५ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

यदि पृच्छसि मां पुत्र स्तनपानं समाचर ॥

येन तृप्तस्य ते सर्वं वृत्तांतं तद्वदाम्यहम् ॥ ६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा पीत्वा क्षीरं यथोचितम् ॥

आघ्रातश्च तया मूर्ध्नि ततः प्रोवाच सत्वरम् ॥ ७ ॥

सर्वं कीर्तय वृत्तांतमद्यारण्यसमुद्भवम् ॥

येन मे जायते स्वास्थ्यं श्रुत्वा मातस्तवास्यतः ॥ ८ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

अहं गता महारण्ये ह्यद्य पुत्र यथेच्छया ॥

व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रममाणा इतस्ततः ॥ ९ ॥

स मया प्रार्थितः पुत्र भक्षमाणो नखायुधः ॥

शपथैरागमिष्यामि गोकुले वीक्ष्य चात्मजम्॥६.५१.१०॥

साहं तेन विनिर्मुक्ता शपथैर्बहुभिः कृतैः ॥

भूयस्तत्रैव यास्यामि दृष्टः संभाषितो भवान् ॥ ११ ॥

॥ वत्स उवाच ॥ ॥

अहं तत्रैव यास्यामि यत्र त्वं हि प्रगच्छसि ॥

श्लाघ्यं हि मरणं सम्यङ्मातुरग्रे ममाधुना ॥ १२ ॥

एकाकिनापि मर्तव्यं त्वया हीनेन वै मया ॥

विनापि क्षीरपानेन स्वल्पेन समयेन तु ॥ १३ ॥

यदि मातस्त्वया सार्धं व्याघ्रो मां सूदयिष्यति ॥

या गतिर्मातृभक्तानां सा मे नूनं भविष्यति ॥ १४ ॥

अथवा ये त्वया तस्य विहिताः शपथाः शुभे ॥

ते संतु मम तिष्ठ त्वं तस्मादत्रैव गोकुले ॥ ॥ १५ १।

नास्ति मातृसमो बन्धुर्बालानां क्षीरजीविनाम् ॥

नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः ॥ १६ ॥

नास्ति मातृसमः पूज्यो नास्ति मातृसमः सखा ॥

नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च ॥ १७ ॥

एवं मत्वा सदा मातुः कर्तव्या भक्तिरुत्तमैः ॥

तमेनं परमं धर्मं प्रजापतिविनिर्मितम् ॥

अनुतिष्ठंति ये पुत्रास्ते यांति परमां गतिम् ॥ १८ ॥

तस्मादहं गमिष्यामि त्वं च तिष्ठात्र गोकुले ॥

आत्मप्राणैस्तव प्राणान्रक्षयिष्याम्यसंशयम् ॥ १९ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्राद्य वासरे ॥

तत्कथं मम जीवं त्वं रक्षस्यसुभिरात्मनः ॥ ॥ ६.५१.२० ॥

अपश्चिममिदं पुत्र मातृसंदिष्टमुत्तमम् ॥

त्वया कार्यं प्रयत्नेन मद्वाक्यमनुतिष्ठता ॥ २१ ॥

भ्रममाणो वने पुत्र मा प्रमादं करिष्यसि ॥

लोभात्संजायते नाश इहलोके परत्र च ॥ २२ ॥

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः ॥

इह तन्नास्ति लोभेन यत्र कुर्वंति मानवाः ॥ २३ ॥

लोभात्प्रमादाद्विश्रंभात्पुरुषो वध्यते त्रिभिः ॥

तस्माल्लोभो न कर्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत् ॥ २४ ॥

आत्मा पुत्र त्वया रक्ष्यः सर्वदैव प्रय त्नतः ॥

सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च भ्रमता गहने वने ॥ २५ ॥

विषमस्थं तृणान्नाद्यं कथंचित्पुत्रक त्वया ॥

नैकाकिना प्रगंतव्यं यूथं त्यक्त्वा निजं क्वचित् ॥ २६ ॥

एवं संभाष्य तं वत्समवलिह्य मुहुर्मुहुः ॥

शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना ॥ २७ ॥

ततः सखीजनं सर्वं गता द्रष्टुं द्विजोत्तमाः ॥

नन्दिनीं पुत्रशोकेन पीडितांगी सुविह्वला ॥ २८ ॥

ततः प्रोवाच ताः सर्वा गत्वाऽरण्यं द्विजोत्तमाः ॥

चरंतीः स्वेच्छया हृष्टा वांछितानि तृणानि ताः ॥२९ ॥

बहुले चंपके दामे वसुधारे घटस्रवे ॥

हंसनादि प्रियानंदे शुभक्षीरे महोदये ॥ ६.५१.३० ॥

तथान्या धेनवो याश्च संस्थिता गोकुलांतिके ॥

शृण्वंतु वचनं मह्यं कुर्वंतु च ततः परम् ॥

अद्याहं निजयूथस्य भ्रमंती नातिदूरतः ॥ ३१ ॥

ततश्च गहनं प्राप्ता वनं मानुषवर्जितम् ॥

व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रमंती तृणवांछया ॥ ३२ ॥

युष्माकं दर्शनार्थाय सुतसंभाषणाय च ॥

संप्राप्ता शपथैः कृच्छ्रात्तं विश्वास्य नखायुधम् ॥ ३३ ॥

दृष्टः संभाषितः पुत्रः शासितश्च मया हि सः ॥

अधुना भवतीनां च प्रदत्तः पुत्रको यथा ॥ ३४ ॥

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि भवतीनां मया कृतम् ॥

यत्किंचिद्दुष्कृतं भद्रास्तत्क्षंतव्यं प्रसादतः ॥३५॥

अनाथो ह्यबलो दीनः क्षीरपो मम बालकः ॥

मातृशोकाभिसंतप्तः पाल्यः सर्वाभिरेव सः ॥ ३६ ॥

भ्रममाणोऽसमे स्थाने व्रजमानोऽन्यगोकुले ॥

अकार्येषु च संसक्तो निवार्यः सर्वदाऽऽदरात् ॥ ३७ ॥

अहं तत्र गमिष्यामि स व्याघ्रो यत्र संस्थितः ॥

अपश्चिमप्रणामोऽयं सर्वासां विहितो मया ॥ ३८ ॥

॥ धेनव ऊचुः ॥ ॥

न गंतव्यं त्वया तत्र कथंचिदपि नंदिनि ॥

आपद्धर्मं न वेत्सि त्वं नूनं येन प्रगच्छसि ॥ ३९ ॥

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु जातिर्न विवाहकाले ॥

प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि ॥ ६.५१.४० ॥

तस्मात्तत्र न गंतव्यं दोषो नास्त्यत्र ते शुभे ॥

पालयस्व निजं पुत्रं व्रजास्माभिर्निजं गृहम् ॥ ॥ ४१ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

परेषां प्राणयात्रार्थं तत्कर्तुं युज्यते शुभाः ॥

आत्मप्राणहितार्थाय न साधूनां प्रशस्यते ॥ ४२ ॥

सत्ये प्रतिष्ठितो लोको धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

उदधिः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत् ॥ ४३ ॥

विष्णवे पृथिवीं दत्त्वा बलिः पातालमाश्रितः ॥

सत्यवाक्यं समाश्रित्य न निष्क्रामति दैत्यपः ॥ ४४ ॥

यः स्वं वाक्यं प्रतिज्ञाय न करोति यथोदितम् ॥

किं तेन न कृतं पापं चौरेणाकृत बुद्धिना ॥ ४५ ॥

॥ सख्य ऊचुः ॥ ॥

त्वं नंदिनि नमस्कार्या सर्वेरपि सुरासुरैः ॥

या त्वं सत्यप्रतिष्ठार्थं प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान् ॥ ४६ ॥

किं त्वां कल्याणि वक्ष्यामः स्वयं धर्मार्थवादिनीम् ॥

सवरेंपि गुणैर्युक्ता नित्यं सत्ये प्रतिष्ठिताम् ॥ ४७ ॥

तस्माद्गच्छ महाभागे न शोच्यः पुत्रकस्तव ॥

भवत्या यद्वयं प्रोक्तास्तत्करिष्याम एव हि ॥ ४८ ॥

एतत्पुनर्वयं विद्मः सदा सत्यवतां नृणाम् ॥

न निष्फलः क्रियारंभः कथंचिदपि जायते ॥ ४९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं संभाष्य तं सर्वं नंदिनी स्वसखीजनम् ॥

प्रस्थिता व्याघ्रमुद्दिश्य पुत्रशोकेन पीडिता ॥ ६.५१.५० ॥

शोकाग्निनापि संतप्ता निराशा पुत्रदर्शने ॥

वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः ॥ ५१ ॥

अंधेव दृष्टिनिर्मुक्ता प्रस्खलंती पदेपदे ॥

वनाधिदेवताः सर्वाः प्राऽर्थयच्च सुतार्थतः ॥ ५२ ॥

प्रसुप्तं भ्रममाणं वा मम पुत्रं सुबालकम् ॥

वनाधिदेवताः सर्वा रक्षंतु वचनान्मम ॥ ५३ ॥

एवं प्रलप्य मनसा संप्राप्ता तत्र यत्र सः ॥

आस्ते विस्फूर्जितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः ॥ ५४ ॥

व्याघ्रः क्षुत्क्षामकण्ठश्च तस्या मार्गावलोककः ॥

संरंभाटोपसंयुक्तः सृक्किणी परिलेहयन् ॥ ५५ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

आगताहं महाव्याघ्र सत्ये च शपथे स्थिता ॥

कुरु तृप्तिं यथाकामं मम मांसेन सांप्रतम् ॥ ५६ ॥

तां दृष्ट्वा सोऽपि दुष्टात्मा वैराग्यं परमं गतः ॥

सत्याशया पुनः प्राप्ता संत्यज्य प्राणजं भयम् ॥ ५७ ॥

॥ व्याघ्र उवाच ॥ ॥

स्वागतं तव कल्याणि सुधेनो सत्यवादिनि ॥

न हि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित् ॥ ५८ ॥

त्वयोक्तं शपथैर्भद्रे आगमिष्याम्यहं पुनः ॥

तेन मे कौतुकं जातं किमेषा प्रकरिष्यति ॥ ५९ ॥

सोऽहं भद्रे दुराचारो नृशंसो जीवघातकः ॥

यास्यामि नरकं घोरं कर्मणानेन सर्वदा ॥ ६.५१.६० ॥

तस्मात्त्वं मे महाभागे पापास्यातिदुरात्मनः ॥

उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ६१ ॥

येन मे स्यात्परं श्रेय इह लोके परत्र च ॥

न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सत्याचारान्मतिर्मम ॥ ६२ ॥

तस्मात्त्वं धर्मसर्वस्वं संक्षेपान्मम कीर्तय ॥

सत्संगमफलं येन मम संजायतेऽखिलम्॥ ६३ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ध्यानमेव च ॥

द्वापरे यज्ञयोगं च दानमेकं कलौ युगे ॥

सर्वेषामेव दानानां नास्ति दानमतः परम् ॥ ६४ ॥

चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति ॥

स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्मा धिगच्छति ॥ ६५ ॥

॥ व्याघ्र उवाच ॥ ॥

अन्येषां चैव भूतानां तद्दानं युज्यते शुभे ॥

अहिंसया भवेद्येषां प्राणयात्रान्नपूर्वकम् ॥ ६६ ॥

न हिंसया विनाऽस्माकं यतः स्यात्प्राणधारणम् ॥

तस्माद्ब्रूहि महाभागे किञ्चिन्मम सुखावहम् ॥

उपदेशं सुधर्माय हिंसकस्यापि देहिनाम् ॥ ॥ ६७ ॥

॥ नन्दिन्युवाच ॥ ॥

अत्रास्ति सुमहल्लिंगं पुरा बाणप्रतिष्ठितम् ॥

गहने यत्प्रभावेन त्वया मुक्तास्म्यहं ध्रुवम् ॥ ६८ ॥

तस्य त्वं प्रातरुत्थाय कुरु नित्यं प्रदक्षिणाम् ॥

प्रणामं च ततः सिद्धिं वांछितां समवाप्स्यसि ॥ ६९ ॥

नान्यस्य कर्मणः शक्तिर्विद्यते ते नखायुध ॥

पूजादिकस्य हीनत्वाद्धस्ताभ्यामिति मे मतिः ॥ ६.५१.७० ॥

एवमुक्त्वाथ सा धेनुर्व्याघ्रस्याथ वनांतिके ॥

तल्लिंगं दर्शयामास पुरः स्थित्वा द्विजोत्तमाः ॥ ७१ ॥

सोऽपि संदर्शनात्तस्य तत्क्षणान्मुक्तिमाप्तवान् ॥

व्याघ्रत्वात्पार्थिवो भूयः स बभूव यथा पुरा ॥ ७२ ॥

शापं दुर्वाससा दत्तं राज्यं स्वं सहितैः सुतैः ॥

सस्मार स नृपश्रेष्ठस्ततः प्रोवाच नंदिनीम् ॥ ७३ ॥

नृपः कलशनामाहं हैहयान्वयसंभवः ॥

शप्तो दुर्वाससा पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणांतरे ॥ ७४ ॥

ततः प्रसादितेनोक्तस्तेनाहं नंदिनी यदा ॥

दर्शयिष्यति तल्लिंगं तदा मुक्तिर्भविष्यति ॥ ७५ ॥

सा नूनं नन्दिनी त्वं हि ज्ञाता शापान्ततो मया ॥

तत्त्वं ब्रूहि प्रदेशोऽयं कतमो वरधेनुके ॥ ७६ ॥

येन गच्छाम्यहं भूयः स्वगृहं प्रति सत्वरम् ॥

मार्गं दृष्ट्वा महाभागे मानुषं प्राप्य कञ्चन ॥७७ ॥ ॥

॥ नंदिन्युवाच ॥ ॥

चमत्कारपुरक्षेत्रमेतत्पातकनाशनम् ॥

सर्वतीर्थमयं राजन्सर्वकामप्रदायकम् ॥ ७८ ॥

यदन्यत्र भवेच्छ्रेयो वत्सरेण तपस्विनाम् ॥

दिनेनैवात्र तत्सम्यग्जायते नात्र संशयः ॥ ७९ ॥

एवं मत्वा मया लिंगं स्नापितं पयसा सदा ॥

एतद्यूथं परित्यज्य भक्त्या पूतेन चेतसा ॥ ६.५१.८० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

गच्छ नन्दिनि भद्रं ते निजं प्राप्नुहि बालकम् ॥

गोकुलं च सखीः स्वाश्च तथान्यं च सुहृज्जनम् ॥ ८१ ॥

एतत्क्षेत्रं मया पूर्वं ब्राह्मणानां मुखाच्छ्रुतम् ॥

वांछितं च सदा प्रष्टुं न च द्रष्टुं प्रपारितम् ॥ ८२ ॥

राज्यकर्मप्रसक्तेन भोगासक्तेन नंदिनि ॥

स्वयमेवाधुना लब्धं नाहं सन्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ८३ ॥

दिष्ट्या मे मुनिना तेन दत्तः शापो महात्मना ॥

कथं स्यादन्यथा प्राप्तिः क्षेत्रस्यास्य सुशोभने ॥ ॥ ८४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा महीपालो नन्दिनीं तां विसृज्य च ॥

स्थितस्तत्रैव तल्लिंगं ध्यायमानो दिवानिशम् ॥ ८५ ॥

प्रासादं तत्कृते मुख्यं विधायाद्भुतदर्शनम् ॥

कैलासशिखराकारं तपस्तेपे तदग्रतः ॥ ८६ ॥

ततस्तस्य प्रभावेन स्वल्पैरेव दिनैर्द्विजाः ॥

संप्राप्तः परमां सिद्धिं दुर्लभां याज्ञिकैरपि ॥ ८७ ॥

तत्र यः कार्तिके मासि दीपकं संप्रयच्छति ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ८८

मार्गशीर्षे च सम्प्राप्ते गीतनृत्यादिकं नरः ॥

तदग्रे कुरुते भक्त्या स गच्छति परां गतिम् ॥ ८९ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् ॥

कलशेश्वरमाहात्म्यं विस्तरेण द्विजोत्तमाः ॥ ६.५१.९० ॥

भक्त्या पठति यश्चैतच्छ्रद्धया परया युतः ॥

सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ९१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपंचाशत्तमोऽ ध्यायः ॥ ५१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

उमामहेश्वरौ तत्र स्थापितौ तेन भूभुजा ॥

प्रासादं परमं कृत्वा साधुदृष्टिसुखप्रदम् ॥ १ ॥

तस्याग्रतः शुभं कुंडं तत्र चैव विनिर्मितम् ॥

स्वच्छोदकेन सम्पूर्णं पद्मिनीखंडमंडितम् ॥ २ ॥

स्नात्वा तत्र नरो भक्त्या तौ पश्येद्यः समाहितः ॥

माघशुक्लचतुर्दश्यां न स भूयोऽत्र जायते ॥ ३ ॥

तस्यैव पूर्वदिग्भागेऽगस्त्यकुण्डसमीपतः ॥

अस्ति वापी महापुण्या सर्वपातकनाशिनी ॥ ४ ॥

तस्यां यः कुरुते स्नानं मासि वै फाल्गुने नरः ॥

सोपवासः सिताष्टम्यां वांछितं लभते च सः ॥ ५ ॥

तस्या दक्षिणदिग्भागे तत्रास्ति कपिला नदी ॥

कपिलो यत्र संप्राप्तः सिद्धिं सांख्यसमुद्भवाम् ॥ ६ ॥

कपिलायाश्च पूर्वेण सिद्धक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ॥

यत्र सिद्धिं गताः सिद्धाः पुरा शत सहस्रशः ॥ ७ ॥

यो यं काममभिध्याय तपस्तत्र समाचरेत् ॥

षण्मासाभ्यंतरे नूनं स तमाप्नोति मानवः ॥ ८ ॥

तस्याधस्ताच्छिला विप्रा विद्यते वैष्णवी शुभा ॥

भ्रमन्ती चतुरस्रा च सर्वपातकनाशिनी ॥ ९ ॥

सदा महानदीतोयक्षालिता मुक्तिदा नृणाम् ॥

गंगायमुनयोर्मध्ये संनिविष्टा सरस्वती ॥ ६.५२.१० ॥

त्रिवेणी वहते तस्याः पुरतो भुक्तिमुक्तिदा ॥

तस्यामुपरि दग्धानां ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११ ॥

नूनं मुक्तिर्भवेत्तेषां चिता भस्मनि गोष्पदम् ॥

दृश्यते तत्र तज्ज्ञात्वा संस्कार्या ब्राह्मणा मृताः ॥ १२ ॥

तस्यैवोत्तरदिग्भागे रुद्रकोटिर्द्विजोत्तमाः ॥

अस्ति संपूजिता विप्रै र्दाक्षिणात्यैर्महात्मभिः ॥ १३ ॥

महायोगिस्वरूपेण दाक्षिणात्या द्विजोत्तमाः ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे श्रुत्वा स्वयमुमापतिम् ॥ १४ ॥

ततः कौतूहलाविष्टाः श्रद्धया परया युताः ॥

कोटिसंख्या द्रुतं जग्मुस्तस्य दर्शनवांछया ॥ १५ ॥

अहंपूर्वमहंपूर्वं वीक्षयिष्यामि तं हरम् ॥

इति श्रद्धासमो पेताश्चक्रुस्ते शपथं गताः ॥ १६ ॥

एतेषां मध्यतो यस्तं महायोगिनमीश्वरम् ॥

चरमं देवमीक्षेत भविष्यति स पापकृत् ॥ १७ ॥

ततस्तेषामभिप्रायं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥

भक्तिप्रीतो हितार्थाय कोटिरूपैर्व्यवस्थितः ॥ १८ ॥

हेलया दर्शनं प्राप्तः सर्वेषां द्विजसत्तमाः ॥

ततः प्रभृति तत्स्थानं रुद्रकोटीतिविश्रुतम् ॥ १९ ॥

तदर्थं पठितः श्लोको नारदेन पुरा द्विजाः ॥

रुद्रावर्तं समालोक्य प्रहृष्टेन द्विजोत्तमाः ॥ ६.५२.२० ॥

आषाढीं कार्तिकीं माघीं तथा चैत्रसमुद्भवाम् ॥

धन्याः पृथिव्यां लप्स्यंते रुद्रावर्ते चतुर्दशीम् ॥ २१ ॥

आजन्मशतसाहस्रं कृत्वा पापं नरः क्षितौ ॥

रुद्रावर्तं समालोक्य विपाप्मत्वं प्रपद्यते ॥ २२ ॥

रुद्रावर्त्ते नरो गत्वा दृष्ट्वा योगेश्वरं हरम् ॥

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां विपाप्मा जायते ध्रुवम् ॥ २३ ॥

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं महायोगिपुरे द्विजाः ॥

रुद्रावर्ते स चाप्नोति फलं शतमखोद्भवम् ॥ २४ ॥

उपवासपरो भूत्वा यः कुर्याद्रात्रिजागरम् ॥

कामगेन विमानेन स स्वर्गे याति मानवः ॥ २५ ॥

तत्र यः कपिलां दद्याद्ब्राह्मणायाहिताग्नये ॥

स गणः स्यान्न संदेहो हरस्य दयितस्तथा ॥ २६ ॥

षडक्षरं जपेद्यस्तु महायोगिपुरः स्थितः ॥

मंत्रं तस्य भवेच्छ्रेयः षङ्गुणं राजसूयतः ॥ २७ ॥

यस्तस्य पुरतो भक्त्या जपेद्वा शतरुद्रियम् ॥

चतुर्णामपि वेदानां सोऽधीतानां भजेत्फलम् ॥ २८ ॥

गीतं वा यदि वा नृत्यं तत्पुरः कुरुते नरः ॥

स सर्वेषां भजेच्छ्रेयो मखानां नात्र संशयः ॥२९॥

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठाः स मुनिर्ब्रह्मसंभवः ॥

विरराम ततो हृष्टस्तीर्थयात्रां गतो द्रुतम् ॥ ६.५२.३० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रुद्रकोटिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ ॥ छ ॥ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् ॥

प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम् ॥ १ ॥

यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः ॥

महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥

वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः ॥

ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम्॥

पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥

दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः ॥

पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते ॥ ४ ॥

यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् ॥

संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च ॥ ५ ॥

स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥

तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः ॥ ६ ॥

श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः ॥

करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः ॥

स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् ॥ ७ ॥

किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा ॥

महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता ॥

गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी ॥ ९ ॥

ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः ॥

स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः ॥ ६.५३.१० ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः ॥

ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय ॥ ११ ॥

श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः ॥

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम् ॥ १२ ॥

विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः ॥

सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात् ॥ १३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः ॥

तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः ॥ १४ ॥

कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् ॥

न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक् ॥ १५ ॥

एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः ॥

यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम् ॥ १६ ॥

आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः ॥

सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः ॥ १७ ॥

तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः ॥

असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना ॥ १८ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके ॥

वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १९ ॥

क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ ॥

यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे ॥ ६.५३.२० ॥

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः ॥

पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः ॥ २१ ॥

अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च ॥

विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः ॥ २२ ॥

निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च ॥

तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च ॥ २३ ॥

एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥

भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः ॥ २४ ॥

ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः ॥

आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान् ॥ २५ ॥

कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा ॥

क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ २६ ॥

क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् ॥

तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा ॥ २७ ॥

हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः ॥

पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः ॥ २८ ॥

ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः ॥

छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम् ॥ २९ ॥

एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः ॥

समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम् ॥ ६.५३.३० ॥

न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना ॥

वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः ॥ ३१ ॥

अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान्॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥

स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे ॥

क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे ॥ ३३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥

क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै ॥ ३४ ॥

कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् ॥

सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः ॥३५॥

उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम्॥

महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम् ॥३६॥

अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् ॥

महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्॥ ३७ ॥

महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम ॥

रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि ॥३८ ॥

ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् ॥

निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक् ॥ ३९ ॥

तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् ॥

श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा ॥ ६.५३.४० ॥

राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो ॥

एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर ॥ ४१ ॥

एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः॥

समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्॥ ४२ ॥.

तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः ॥

वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः ॥

शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४३ ॥

निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः॥

नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना॥

गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम॥४४॥

तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् ॥

निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् ॥

पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम् ॥ ४५ ॥

अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ ॥

दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः ॥ ४६ ॥

कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ ॥

भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः ॥ ४७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः ॥

ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा ॥ ४८॥

उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप ॥

न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन ॥ ४९ ॥

तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम ॥

स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम् ॥ ६.५३.५० ॥

यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि ॥

तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात् ॥ ५१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः ॥

ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः ॥ ५२ ॥

ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः ॥

यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि ॥ ५३ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः ॥

ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽऽयुधवर्जितम् ॥ ५४ ॥

भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् ॥

तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ५५ ॥

ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् ॥

प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः ॥ ५६ ॥

त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते ॥

वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि ॥ ५७ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर ॥

शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम् ॥ ५८ ॥

एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः ॥

प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः ॥५९॥

सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ ॥ ६.५३.६० ॥

एवं द्वावपि तौ शूरौ वृक्षयुद्धं महाबलौ ०।

कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम् ॥ ६१ ॥

अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः ॥

प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे ॥ ६२ ॥

ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः ॥

चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः ॥ ६३ ॥

तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः ॥

राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम् ॥ ६४ ॥

ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम्॥

परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः॥ ६५ ॥

ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव ॥

वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः ॥ ६६ ॥

ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥

राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम् ॥ ६७ ॥

ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् ॥

ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः ॥ ६८ ॥

दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे ॥

नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः ॥ ६९ ॥

ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् ॥

कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः ॥ ६.५३.७० ॥

तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर ॥

अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव ॥ ७१ ॥

ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् ॥

समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः ॥ ७२ ॥

तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया॥

मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने ॥ ७३ ॥

मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः ॥

भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च ॥ ७४ ॥

तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे ॥

मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम् ॥ ७५ ॥

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥

राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम ॥

ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः ॥

तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया ॥ ७६ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥

येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः ॥ ७७ ॥

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥

अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम ॥

निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ ७८ ॥

ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः ॥

प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः ॥ ७९ ॥

न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते ॥

न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते ॥ ६.५३.८० ॥

ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः ॥ ८१ ॥

सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते ॥

गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः ॥ ८२ ॥

कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः ॥

यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम् ॥ ८३ ॥

दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् ॥

दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात् ॥ ८४ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥

हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया ॥८५॥

विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः ॥

तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्॥ ८६ ॥

अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः ॥

कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते ॥ ८७ ॥

यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥

द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता ॥ ८८ ॥

लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च ॥

सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च ॥ ८९ ॥

सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते ॥

भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये ॥ ६.५३.९० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा ॥

सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ ॥ ९१ ॥

ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् ॥

दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः ॥ ९२ ॥

सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम्॥

समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा ॥ ९३ ॥

दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् ॥

दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम् ॥ ९४ ॥

तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः ॥

त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात् ॥ ९५ ॥

ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् ॥

वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा ॥ ९६ ॥

ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः ॥

पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात् ॥ ९७ ॥

भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः ॥

तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम् ॥ ९८॥

गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् ॥

भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ ९९ ॥

ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले ॥

भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी ॥ ६.५३.१०० ॥

तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥

स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्॥ १०१ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् ॥

स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः ॥ १०२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भ्रूणगर्तामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

चर्ममुंडा तथा देवी तस्मिन्स्थाने व्यवस्थिता ॥

नलेन स्थापिता पूर्वं स्वयमेव महात्मना ॥ १ ॥

अभ्यर्चयति तां भक्त्या यो महानवमी दिने ॥

स कामान्वांछिताँल्लब्ध्वा पदं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ २ ॥

वीरसेनसुतः पूर्वं नलोनाम महीपतिः ॥

आसीत्सर्वगुणोपेतः सर्व शत्रुक्षयावहः ॥ ३ ॥

भार्या तस्याभवत्साध्वी प्राणेभ्योपि गरीयसी ॥

दमयंतीति विख्याता विदर्भाधिपतेः सुता ॥ ४ ॥

अथासौ कलिनाविष्टो द्यूतं चक्रे महीपतिः ॥

पुष्करेण समं विप्रा दायादेन दिवानिशम् ॥ ५ ॥

ततः स व्यसनासक्तो वार्यमाणोऽपि सज्जनैः ॥

हारयामास सप्तांगं राज्यं मुक्त्वा च तां प्रियाम् ॥ ६ ॥

अथ तां स समादाय प्रविष्टो गहनं वनम् ॥

निर्जलं लज्जयाविष्टो दुःखव्याकुलितेंद्रियः ॥ ७ ॥

ततः स चिंतयामास यद्येषा भीममंदिरे ॥

याति तन्मुच्यते कष्टाद्वनवाससमुद्भवात् ॥ ८ ॥

न मया तत्र गंतव्यं कथंचिदपि मानिना ॥

तस्मादेनां परित्यज्य रात्रौ गच्छामि दूरतः ॥ ९ ॥

येन त्यक्ता मया साध्वी कुण्डिनं याति तत्पुरम् ॥

स एवं निश्चयं कृत्वा सुखसुप्तां विहाय ताम् ॥

प्रजगाम वनं घोरं वन्यश्वापदसंकुलम्॥ ६.५४.१० ॥

प्रत्यूषे चापि सोत्थाय यावत्पश्यति भाभिनी ॥

तावत्पश्यतिशून्यं स्वं पार्श्वं यत्र नलः स्थितः ॥ ११ ॥

ततो विलप्य दुःखार्ता करुणं तत्र कानने ॥

जगाम मार्गमाश्रित्थ पितुर्हर्म्यं शनैःशनैः ॥ १२ ॥

नलोऽपि च वने तस्मिन्भ्रममाणो महीपतिः ॥

एकाकी वृक्षकुंजानि सेवयामास सर्वदा ॥ १३ ॥

ततस्तद्वनमुत्सृज्य जगामान्यन्महावनम् ॥

नानावृक्षगणैर्युक्तं बहुश्वापदसंकुलम् ॥ १४ ॥

एवं स पृथिवीपालो भ्रममाणोवनाद्वनम् ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रमाससाद ततः परम् ॥ १५ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं तन्महानवमीदिनम् ॥

विशेषाद्यत्र भूपालाः पूजयन्ति सुरेश्वरीम् ॥ १६ ॥

ततः स मृन्मयीं कृत्वा चर्ममुण्डधरां नृपः ॥

विभवाभावतः पश्चात्फलमूलैरतर्पयत् ॥ १७ ॥

ततस्तस्याः स्तुतिं कृत्वा पुरः स्थित्वा कृतांजलिः ॥

श्रद्धया परया युक्तो निषधाधिपतिः स्वयम् ॥ १८ ॥

जय सर्वगते देवि चर्ममुण्डधरे वरे ॥

जय दैत्यकुलोच्छेददक्षे दक्षात्मजे शुभे ॥ १९ ॥

कालरात्रि जयाचिन्त्ये नवम्यष्टमिवल्लभे ॥

त्रिनेत्रे त्र्यंबकाभीष्टे जय देवि सुरार्चिते॥ ॥ ६.५४.२० ॥

भीमरूपे सुरूपे च महाविद्ये महाबले ॥

महोदये महाकाये जयदेवि महाव्रते ॥ २१ ॥

नित्यरूपे जगद्धात्रि सुरामांसवसाप्रिये ॥

विकरालि महाकालि जय प्रेतजनानुगे ॥ २२ ॥

शवयानरते रम्ये भुजंगाभरणान्विते ॥

पाशहस्ते महाहस्ते रुधिरौघकृतास्पदे ॥ २३ ॥

फेत्कारा रवशोभिष्ठे गीतवाद्यविराजिते ॥

जयानाद्ये जय ध्येये भर्गदेहार्धसंश्रये ॥ २४ ॥

त्वं रतिस्त्वं धृतिस्तुष्टिस्त्वं गौरी त्वं सुरेश्वरी ॥

त्वं लक्ष्मीस्त्वं च सावित्री गायत्री त्वमसंशयम् ॥ २५ ॥

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्त्रीरूपं देवि दृश्यते ॥

तत्सर्वं त्वन्मयं नात्र विकल्पोऽस्ति मम क्वचित् ॥ २६ ॥

येन सत्येन तेन त्वमत्रावासं द्रुतं कुरु ॥

सान्निध्यं भक्तितस्तुष्टा सुरासुरनमस्कृते ॥ २७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं स्तुता च सा देवी नलेन पृथिवीभुजा ॥

प्रोवाच दर्शनं गत्वा तं नृपं भक्तवत्सला ॥ २८ ॥

॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥

परितुष्टाऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् ॥

तस्माद्गृहाण मत्तस्त्वं वरं मनसि संस्थितम् ॥ २९ ॥

॥ नल उवाच ॥ ॥

दमयन्तीति मे भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

सा मया निर्जने मुक्ता

वने व्यालगणान्विते ॥ ६.५४.३० ॥

अखण्डशीलां निर्दोषां यथाहं त्वत्प्रसादतः ॥

लभे भूयोऽपि तां देवि तथात्र कुरु सत्वरम् ॥ ३१ ॥

स्तोत्रेणानेन यो देवि स्तुतिं कुर्यात्पुरस्तव ॥

तत्रैव दिवसे तस्मै त्वया देयं मनोगतम् ॥ ३२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सा तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं ततः ॥

सोऽपि पार्थिवशार्दूलो लेभे सर्वं तयोदितम् ॥ ३३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्या एव समीपस्थं देवदेवं नलेश्वरम् ।।

दृष्ट्वा विमुच्युते पापात्स्थापितं नलभूभुजा ॥ १ ॥

यस्तं पश्येन्नरो भक्त्या माघे षष्ठ्यां सिते द्विजाः ॥

सर्व रोगविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ २ ॥

कण्डूः पामाथ दद्रूणि मंडलानि विचर्चिका ॥

दर्शनात्तस्य नश्यन्ति जन्तूनां भावितात्मनाम् ॥ ३॥

अस्ति तस्याग्रतः कुण्डं स्वच्छोदकसुपूरितम्॥

मत्स्यकूर्मसमाकीर्णं पद्मिनीखंडमंडितम् ॥ ४ ॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं प्रत्यूषे सोमवासरे ॥

अपि कुष्ठामयमस्तः स भूयः स्यात्पुनर्नवः ॥ ५ ॥

यदा संस्थापितः शंभुर्नलेन पृथिवीभुजा ॥

तदा तुष्टेन स प्रोक्तो ब्रूहि किं ते करोम्यहम् ॥ ६ ॥ ॥

॥ नल उवाच ॥ ॥

अत्र स्थेयं त्वया देव सदा सन्निहितेन च ॥

सर्वलोकहितार्थाय रोगनाशाय शंकर ॥ ७ ॥

॥ शंकर उवाच ॥ ॥

अहं त्वद्वचनाद्राजन्संप्राप्ते सोमवासरे ॥

प्रत्यूषे च निवत्स्यामि प्रासादे नात्र संशयः ॥ ८ ॥

माघाष्टम्यामहोरात्रं सकलं च महीपते ०।

प्राणिनां रोगनाशाय शुक्लपक्षे विशेषतः ॥ ९ ॥

यो मामत्र स्थितं तत्र दिवसे वीक्षयिष्यति ॥

स्नात्वा सुविमले कुंडे सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

तस्य नाशं प्रयास्यंति व्याधयो गात्रसंभवाः ॥ ६.५५.१० ॥

योऽस्य कुंडस्य संभूतां मृत्तिकामपि मानवः ॥

संधास्यति निजे देहे सोमवारे निशाक्षये ॥

सोऽपि रोगैर्विनिर्मुक्तः संभविष्यति पुष्टिमान् ॥ ११ ॥

निष्कामस्तु पुनर्यो मां तस्मिन्काले नृपोत्तम ॥

पूजयिष्यति सद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति ॥ १२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्त्रैलोक्यदीपको हरः ॥

अन्तर्धानं गतो विप्रा यथा दीपोऽत्र तत्क्षणात् ॥ १३ ॥

नलोऽपि तुष्टिमापन्नस्तमाराध्य चिरं नृपः ॥

तदाहूयाखिलान्विप्रांश्चमत्कारपुरोद्भवान् ॥।४॥

एष संस्थापितः शंभुर्मया युष्मत्पुरोंतिके ॥

येन दृष्टेन रोगाणां सर्वेषां जायते क्षयः ॥ १५ ॥

अधुनाहं गमिष्यामि स्वराज्याय कृते द्विजाः ॥

निषधां च पुरीमेष सर्वैः पूज्यः समाहितैः ॥ १६ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

एवं पार्थिवशार्दूल करिष्यामः समाहिताः ॥

तव देवकृते यत्नं यात्राद्यासु क्रियासु च ॥ १७ ॥

तथा पूजां करिष्यामः श्रद्धया परया युताः ॥

अस्माकं पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा परे ॥

वंशजास्ते करिष्यंति पूजामस्य सुभक्तितः ॥ १८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्तः स भूपालस्तैर्विप्रैस्तुष्टिसंयुतः ॥

प्रतस्थे तान्प्रणम्योच्चैः सर्वैस्तैश्चाभिनंदितः ॥ ॥ १९ ॥

एवं स भगवाञ्छंभुस्तस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥

हिताय सर्वलोकानां सर्वरोगक्षयावहः ॥ ६.५५.२० ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वीक्षणीयः सदा हि सः ॥

विशेषात्सोमवारेण शाश्वतं श्रेय इच्छता ॥ २१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्यापि नातिदूरस्थं सांबादित्यं सुरेश्वरम् ॥

दृष्ट्वा कामानवाप्नोति सर्वान्मर्त्यो हृदि स्थितान्॥ १ ॥

यस्तु माघस्य शुक्लायां सप्तम्यां रविवासरे ॥

भक्त्या संपश्यते मर्त्यो नरकान्न स पश्यति ॥ २ ॥

आसीत्पूर्वं द्विजो नाम गालवः स महामुनिः ॥

स्वाध्यायनिरतो नित्यं वेदवेदांगपारगः ॥ ३ ॥

शुचिव्रतपरः शांतो देवद्विजपरायणः ॥

कृतज्ञश्च सुशीलश्च यज्ञकर्मविचक्षणः ॥ ४ ॥

तस्यैवं वर्तमानस्य संप्राप्तं पश्चिमं वयः ॥

अपुत्रस्य द्विजश्रेष्ठास्ततो दुःखं व्यजायत ॥ ५ ॥

ततः सर्वं परित्यज्य गृहकृत्यं स भक्तिमान् ॥

सूर्यमाराधयामास क्षेत्रेऽत्रैव समाहितः ॥ ६ ॥

वटवृक्षं समाश्रित्य श्रद्धया परया युतः ॥

स्थापयित्वा रवेरर्चां यथोक्तां पंचरात्रिके ॥ ७ ॥

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते जलसंश्रयः ॥

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे निराहारो जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥

ततः पंचदशे वर्षे संप्राप्ते भगवान्रविः ॥

वटवृक्षं समाश्रित्य समीपस्थमुवाच तम् ॥ ९ ॥

॥ श्रीसूर्य उवाच ॥ ॥

वरदोस्म्यद्य भद्रं ते वरं प्रार्थय गालव ॥

अतिदुर्लभमप्याशु तव दास्याम्यसंशयम् ॥६.५६.१०॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

अपुत्रोऽहं सुरश्रेष्ठ पश्चिमे वयसि स्थितः ॥

तस्माद्देहि सुतं मह्यं वंशवृद्धिकरं परम् ॥ ११ ॥

॥ श्रीसूर्य उवाच ॥ ॥

वंशवृद्धिकरो विप्र पुत्रस्तव भविष्यति ॥

तेजस्वी च यशस्वी च शास्त्रज्ञो वेद पारगः॥।२॥

येयं त्वया कृता मेऽर्चा सांबसूर्यस्य संनिधौ ॥

सांबसूर्याभिधानोऽयं भविष्यति धरातले॥।३॥

अन्योऽपि श्रद्रयोपेतो य एनं पूजयिष्यति ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण यावद्द्वादश भास्कराः ॥।४॥

सप्तम्यश्च द्विजश्रेष्ठ निराहारस्तु भक्तितः या ॥

स प्राप्स्यति न संदेहः पुत्रं वंशविवर्धनम् ॥ १५ ॥

एवमुक्त्वा च सप्ताश्वो विरराम दिवाकरः ॥

गालवोऽपि प्रहृष्टात्मा जगाम निजमंदिरम् ॥ १६ ॥

नातिदीर्घेण कालेन ततस्तस्याभव तत्सुतः॥

यथोक्तस्तेन देवेन सर्वलक्षणलक्षितः ॥ १७ ॥

ततश्चक्रे पिता नाम वटेश्वर इति स्वयम् ॥

वटस्थेन यतो दत्तः संतुष्टेनांशुमालिना ॥ १८ ॥

वटेश्वरसुतान्दृष्ट्वा पौत्रांश्च द्विजसत्तमाः ॥

गालवः सूर्यमापन्नः कृत्वा सुविपुलं तपः ॥ १९ ॥

वटेश्वरोऽपि संज्ञाय पित्रा संस्थापितं रविम् ॥

तदर्थं कारयामास प्रासादं सुमनोहरम् ॥ ६.५६.२० ॥

ततःप्रभृति लोके च स वटादित्यसंज्ञितः ॥

पुत्रप्रदो ह्यपुत्राणां विख्यातो भुवनत्रये ॥ २१ ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण उपवासपरायणः ॥

यस्तं पूजयते भक्त्या सप्तमीर्द्वादश क्रमात् ॥

स प्राप्नोति सुतं श्रेष्ठं स्ववंशस्य विवर्धनम् ॥ २२ ॥

निष्कामो वा नरो यस्तु तं पूजयति मानवः ॥

स मोक्षमाप्नुयान्नूनं दुर्लभं त्रिदशैरपि ॥ २३ ॥

अथ गाथा पुरा गीता नारदेन सुरर्षिणा ॥

दृष्ट्वा पुत्रप्रदं देवं वटादित्यं सुरेश्वरम् ॥ २४ ॥

अपि वर्षशता नारी वंध्या वा दुर्भगापि वा ॥

सांबसूर्यप्रसादेन सद्यो गर्भवती भवेत् ॥ २५ ॥

किं दानैः किं व्रतैर्ध्यानैः किं जपैः सोपवासकैः ॥

पुत्रार्थं विद्यमानेऽथ सांबसूर्ये सुरेश्वरे ॥ २६ ॥

वर्षमेकं नरो भक्त्या यः पश्येत्सूर्यवासरे ॥

कृतक्षणोऽत्र पुत्रं स लभते चोत्तमं सुखम्॥ २७ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तं देवं यत्नतो द्विजाः ॥

पश्येदात्महितार्थाय स्ववंशपरिवृद्धये ॥ २८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ॥ ५६॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः ॥

भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना ॥ १ ॥

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः ॥

आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः ॥ २ ॥

तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् ॥

त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम्॥

अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्॥ ३ ॥

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः ॥

ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् ॥

गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम् ॥ ४ ॥

अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् ॥

प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने॥५॥

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना॥

ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्॥६॥

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते॥

तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ॥७॥

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि॥

प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः ॥ ८ ॥

ततः स घृणयाऽऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः ॥

मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः॥९॥

भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् ॥

मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति ॥ ६.५७.१० ॥

तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम ॥

अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि॥ ११ ॥

॥ श्रीमार्कंडेय उवाच ॥ ॥

आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् ॥

स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत् ॥ १२ ॥

स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् ॥

निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः ॥ १३ ॥

त्वया पुनर्वराकी सा कामार्ता समुपेक्षिता ॥

जित्वा स्वयंवरे पूर्वं तत्कथं स्यान्न पापभाक् ॥।४॥

॥ भीष्म उवाच ॥ ॥

तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥

तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा ॥ १५ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् ॥

तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ ॥ १६ ॥

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् ॥

तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर ॥ १७ ॥

॥ ॥ सूत उवाच ॥ ॥

स तस्य वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः ॥

तीर्थयात्रापरो भूत्वा बभ्राम क्षितिमंडले॥।८॥

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले ॥

चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले ॥ १९ ॥

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः ॥

स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः ॥ ६.५७.२० ॥

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह ॥

भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम् ॥ २१ ॥

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम ॥

शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम् ॥ २२ ॥

अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् ॥

कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत् ॥ २३ ॥

स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥

तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता ॥ २४ ॥

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज ॥

अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः ॥ २५ ॥

स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः ॥

ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः ॥ २६ ॥

स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः ॥

ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः ॥ २७ ॥

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः ॥

तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर ॥ २८ ॥

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् ॥

वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः ॥ २९ ॥

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् ॥

सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ६.५७.३० ॥

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः ॥

दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३१ ॥

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् ॥

प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः ॥ ३२ ॥

मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् ॥

एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि ॥ ३३ ॥

पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम्॥

प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः ॥ ३४ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया ॥

वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम् ॥ ३५ ॥

देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता ॥

अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्॥ ३६ ॥

तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप ॥

सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम् ॥३७ ॥

॥ भीष्म उवाच ॥ ॥

एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः ॥

तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना ॥ ३८ ।१

एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि ॥

यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥

प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम् ॥ ३९ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः ॥ ६.५७.४० ॥

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः ॥

चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः ॥ ४१ ॥

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने ॥

विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने ॥४२॥

आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः॥

महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः ॥ ४३.॥

यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः ॥

करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम् ॥ ४४ ॥

वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः ॥

प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप ॥ ॥ ४५ ॥

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥

भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः ॥ ४६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गांगेययात्राख्यानंनाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ छ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं संस्थाप्य गांगेयः पुण्यं देवचतुष्टयम् ॥

ततः संस्थापयामास गंगां त्रिपथगामिनीम् ॥ १ ॥

कूपिकायां महाभाग शिवलिंगस्य पूर्वतः ॥

ततः प्रोवाच तान्हृष्टः संपूज्य द्विजसत्तमान् ॥ २ ॥

अस्यां यः पुरुषः स्नानं कृत्वा मां वीक्षयिष्यति ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकं प्रयास्यति ॥ ३ ॥

करिष्यति तथा यस्तु शपथं चात्र मानवः ॥

असत्यं यास्यति क्षिप्रं स यमस्य गृहं प्रति ॥ ४ ॥

एवमुक्त्वा महाभागो भीष्मः कुरुपितामहः ॥

जगाम स्वपुरं तस्माद्धर्षेण महता वृतः ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच ॥

तत्रासीच्छूद्रसंभूतः पौंड्रकोनाम नामतः ॥

बालभावे समं मित्रैः स क्रीडति दिवानिशम् ॥ ६ ॥

हास्यभावाच्च मित्रस्य पुस्तकं तेन चोरितम् ॥

मित्रैः पृष्टः पौण्ड्रकः स प्राह नैव मया हृतम् ॥ ७ ॥

पुस्तकं चैव युष्माकं चिन्तनीयं सदैव तत् ॥

भवद्भिर्यत्नमास्थाय दृश्यतां क्वापि पुस्तकम् ॥ ८ ॥

कृताश्च शपथास्तत्र स्नात्वा भागीरथीजले ॥

अदुष्टचेतसा तेन दत्तं तत्पुस्तकं हृतम् ॥ ९ ॥

पुनश्च रुचिरं हास्यं कृत्वा तेन समं बहु ॥

अथासावभवत्कुष्ठी तत्क्षणादेव गर्हितः ॥ ६.५८.१० ॥

स त्यक्तो बांधवैः सर्वैः कलत्रैरपि वल्लभैः ॥

ततो वैराग्यमापन्नो भृगुपातं पपात सः ॥ ११ ॥

जातश्च तत्प्रभावेन कुष्ठेन परिवर्जितः ॥

शास्त्रचौर्यकृताद्दोषान्मूकरूपः स हास्यकृत् ॥ १२ ॥

न कार्यः शपथस्तस्मात्तस्याग्रेऽपि लघुर्द्विजाः ॥

अपि हास्योपचारेण आत्मनः सुखमिच्छता ॥ १३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवगंगामाहात्म्यवर्णनंनाम अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् ॥

शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः ॥ १ ॥

यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः ॥

स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम् ॥२ ॥

हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः ॥

गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः ॥ ३ ॥

अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे ॥

एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम् ॥ ४ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति ॥

द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते ॥ ५ ॥

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः ॥

पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः ॥

कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः ॥ ६ ॥

एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते ॥

तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते ॥ ७ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः ॥

अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा ॥ ८ ॥

तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज ॥

मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु ॥९॥

तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् ॥

गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि ॥६.५९.१०॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ ॥ ११ ॥

तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः ॥

तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च ॥ १२ ॥

वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह ॥

ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः॥ १३ ॥

कीर्तितानि विचित्राणि राजर्षीणां महात्मनाम् ॥

श्रुत्वा स्थानानि गत्वा च ददर्श स्थानदेवताः॥।४ ॥

स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः ॥

ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि ॥ १५ ॥

ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः ॥

विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः ॥ १६ ॥

निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् ॥

एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् ॥

भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि ॥ १७ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः ॥ १८ ॥

तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे ॥

करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति ॥ १९ ॥

ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः ॥

कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्॥ ६.५९.२० ॥

माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः ॥

पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम् ॥ २१ ॥

शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः ॥

शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥ २२ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् ॥

पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः ॥ २३ ॥

तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः ॥

विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २४ ॥

ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः ॥

पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते ॥ २५ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः ॥

दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः ॥ २६ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥

मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना ॥२७॥।

योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता ॥

देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता ॥ २८ ॥

ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु ॥

शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः ॥ २९ ॥

ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः ॥

प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम् ॥ ॥ ६.५९.३० ॥

कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः ॥

जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम् ॥ ३१ ॥

प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् ॥

वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम् ॥ ३२ ॥

दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च ॥

जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः ॥ ३३ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विदुरकृतदेवप्रासादवृत्तान्त वर्णनंनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

माहित्थेयं त्वयाख्याता या पुरा सूतनन्दन ॥

केन संस्थापिता तत्र वद सर्वमशेषतः ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

शोषणीनाम या विद्या पुरागस्त्येन साधिता ॥

आथर्वणेन मन्त्रेण स्वयं च परमेश्वरी ॥ ॥ २ ॥

ततः संशोषितस्तेन स समुद्रो महात्मना ॥

मित्रावरुणपुत्रेण सा प्रोक्ता पुरतः स्थिता ॥ ३ ॥

माहित्थं साधितं यस्मात्त्वया मे सकलं शुभम् ॥

माहित्थानाम तस्मात्त्वं देवता संभविष्यसि ॥ ४ ॥

चमत्कारपुरक्षेत्रे पूजां प्राप्स्यस्यनुत्तमाम् ॥

यस्त्वामाथर्वणैर्मन्त्रैस्तत्रस्थां भक्तिसंयुतः ॥ ५ ॥

पूजयिष्यति वृद्धिं च सर्वकालमवाप्स्यति ॥

तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ मया सार्द्धं पुरोत्तमे ॥ ६ ॥

द्विजानां रक्षणार्थाय नित्यं संनिहिता भव ॥

एवं सा तत्र संभूता माहित्था वरदेवता ॥ ७ ॥

ययाऽयं चलितः शैलः स्वशक्त्या निश्चलीकृतः ॥

स्कन्देनेह द्विजश्रेष्ठाः शक्त्या विद्धस्तदग्रतः ॥ ॥

नरादित्यस्ततश्चान्यो यो नरेण प्रतिष्ठितः ॥

षष्ठ्यां तं सूर्यवारेण दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते ॥ ९ ॥

न शत्रूणां पराभूतिं प्रयास्यति यथार्जुनः ॥

रोगी विमुच्यते रोगाद्दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥ ६.६०.१० ॥

तथा गोवर्धनधरं तत्र देवं जनार्दनम् ॥

यः पश्येत्कार्तिके शुक्ले संप्राप्ते प्रथमे दिने॥

तस्य गावः प्रभूताः स्युर्नीरोगा द्विसत्तमाः ॥ ११ ॥

नरसिंहवपुः साक्षात्तथा देवो हरिः स्वयम् ॥

तथा विनायकस्तत्र सर्वकामप्रदायकः ॥

सर्वविघ्नहरश्चैव स्थापितश्चार्जुनेन हि ॥ १२ ॥

यस्तं पूजयते भक्त्या चतुर्थ्यां मोदकाशनैः ॥

स सर्वविघ्ननिर्मुक्तो लभते वांछितं फलम् ॥

तत्र स्थितो द्विजेंद्राणां हिताय द्विजसत्तमाः ४१३ ॥

यस्तमाथर्वणैर्मंत्रैः पूजयेद्द्वादशीदिने ॥

कार्तिकस्य सिते पक्षे स याति परमां गतिम् ॥ १४ ॥

तथा तत्र द्विजश्रेष्ठा नरनारायणावुभौ ॥

देवौ परमतेजस्वी यस्तौ पश्यति भक्तितः ॥ १५ ॥

पूजयेच्च द्विजश्रेष्ठा द्वादश्या दिवसे स्वयम् ॥

स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् ॥ १६ ॥

तीर्थयात्राकृतारंभः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातो द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥

दृष्ट्वा तत्पावनं क्षेत्रं तीर्थपूगप्रपूरितम्॥

आदित्यं स्थापयामास प्रासादे सुमनोहरे ॥ १८ ॥

नरनारायणौ देवौ तस्याग्रे स्थापितौ ततः ॥

तथा गोवर्धनधरस्तत्र देवः प्रतिष्ठितः ॥ १९ ॥

नरसिंहं तथैवान्यं श्रद्धया परया युतः ॥

एवं संस्थाप्य कौंतेयो देवगृहसुपंचकम् ॥ ६.६०.२० ॥

ततो विप्रान्समाहूय सर्वांस्तान्पुरसंभवान् ॥

प्रोवाच प्रणतो भक्त्या धनं दत्त्वा सुपुष्कलम् ॥ २१ ॥

मया संस्थापितः सूर्यः सर्वरोगक्षयावहः ॥

तथार्पितश्च युष्माकं चिंतनीयं सदैव तु ॥ २२ ॥

॥ विप्रा ऊचुः ॥ ॥

गच्छ त्वं पांडवश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमालयम् ॥

वयं सर्वे करिष्यामस्तवश्रेयोऽभिवर्धनम् ॥ २३ ॥

ततोऽर्जुनः प्रहृष्टात्मा तेभ्यो दत्त्वा धनं बहु॥

तानामंत्र्य नमस्कृत्य जगाम स्वपुरं प्रति ॥ २४ ॥

।। सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं नरादित्यस्य संभवम् ॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः शृण्वतां पापनाशनम् ॥ २५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नरादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥ ॥ छ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते ॥

कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद ॥ १ ॥

॥ सूत उवाच॥ ॥

आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः ॥

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः ॥ २ ॥

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा ॥ ॥ ३ ॥

अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे ॥

कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते ॥ ४ ॥

तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् ॥

पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति ॥ ५ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे ॥

चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका ॥ ६ ॥

यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम ॥

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम् ॥ ७ ॥

यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् ॥

करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम् ॥ ८ ॥

सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका ॥

पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम् ॥ ९ ॥

तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप ॥

श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो ॥ ६.६१.१० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे ॥

अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे ॥ ११ ॥

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् ॥

तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम् ॥ १२ ॥

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ॥

तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम् ॥ १३ ॥

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् ॥

तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः ॥ १४ ॥

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह ॥

अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम ॥ १५ ॥

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ॥

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ १६ ॥

यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च ॥

स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम् ॥ १७ ॥

येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥

स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः ॥ १८ ॥

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ॥

तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति ॥ १९ ॥

अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि ॥

बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा ॥ ६.६१.२० ॥

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते ॥

स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ २१ ॥

स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् ॥

हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते ॥ २२ ॥

सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति ॥

शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति ॥ २३ ॥

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् ॥

तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा ॥ २९ ॥

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा ॥

नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते ॥ २५ ॥

प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने ॥

सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि ॥ २६ ॥

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति ॥

कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति ॥ २७ ॥

न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः ॥

समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः ॥ २८ ॥

संगत्या जठरे न्यस्तो रेतोबिन्दुरचेतनः ॥

ऋतुकाले मनुष्येण वृद्धिं गच्छति कर्मतः ॥ २९ ॥

अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् ॥

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति ॥ ६.६१.३० ॥

तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते ॥

शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा ॥ ३१ ॥

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति ॥

जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ ३२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं स निश्चयं कृत्वा पार्थिवो द्विजसत्तमाः ॥

नात्यजत्तां तथोक्तोऽपि दैवज्ञैर्विषकन्यकाम् ॥

दीयमानामपि प्रीत्या न च गृह्णाति भूभुजा ॥ १ ॥

शर्मणष्ठीवनं यस्मात्तया स्वपितुराहितम् ॥

शर्मिष्ठेति सुविख्याता ततः सा ह्यभवद्भुवि ॥ २ ॥

एतस्मिन्नंतरे तस्य शत्रवः पृथिवीपतेः ॥

सर्वतः पीडयामास राष्ट्रं क्रोधसमन्विताः। ॥३॥

अथा सौ पार्थिवः क्रुद्धः स्वसैन्यपरिवारितः ॥

युद्धाय निर्ययौ स्थानान्मृत्युं कृत्वा निवर्तने ॥४॥

ततः संप्राप्य ताञ्छत्रूंश्चकार स महाहवम् ॥

चतुरंगेन सैन्येन यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ५॥

ततश्च दशमे प्राप्ते शत्रुभिः स महीपतिः ॥

निहतो दिवसे सर्वैर्वेष्टयित्वा समन्ततः ॥ ६ ॥

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य हतशेषाश्च ये नराः ॥

भयार्तास्ते द्रुतं जग्मुः स्वपुरं प्रति दुःखिताः ॥ ७ ॥

तेपि शत्रुगणाः सर्वे संप्रहृष्टा जिगीषवः ॥

तत्पुरं वेष्टयामासुस्तत्पुत्रोच्छेदनाय वै ॥ ८ ॥

एतस्मिन्नंतरे पौराः सर्वे शोकपरायणाः ॥

जगर्हुः परुषैर्वाक्यैर्दुष्टां तां विषकन्यकाम् ॥९॥

अस्या दोषेण पापाया मृतश्च स महीपतिः॥

तथा राष्ट्रस्य विध्वंसे भविष्यति पुरः क्षयः ॥ ६.६२.१० ॥

उक्तः स नृपतिः पूर्वं ब्राह्मणैर्ज्ञानिभिस्तदा ॥

त्यजैनां बहुदोषाढ्यां निन्दितां विषकन्यकाम् ॥॥॥

न तेन तत्कृतं वाक्यमपि तेषां हितैषिणाम् ॥

स्नेहपाशनिबद्धेन दयाढ्येन महात्मना॥।२॥

तस्मादद्यापि पापैषा वध्यतामाशु कन्यका ॥

निर्यास्यतां पुरादस्माद्यावन्न स्यात्पुरक्षयः ॥ १३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सापि श्रुत्वा जनोक्तांस्तानपवादान्पृथग्विधान् ॥

वैराग्यं परमं गत्वा निंदां चक्रे तथात्मनः ॥ १४ ॥

ततो रात्रौ विनिष्क्रम्य भयशोकसमन्विता ॥

प्रतस्थेऽरण्यमासाद्य मरणे कृतनिश्चया ॥।५॥

अथ दृष्टं तया क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् ॥

तपस्विभिः समाकीर्णं चित्ताह्लादकरं परम् ॥ १६ ॥

अथ तस्याः स्मृतिर्जाता पूर्वजन्मसमुद्भवा ॥

चंडालत्वे मया पूर्वं गौरेका वितृषीकृता ॥ १७ ॥

तत्प्रभावादहं जाता सुपुण्ये नृपमंदिरे ॥

क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन तस्मादत्रैव मे स्थितिः ॥ १८ ॥

सूत उवाच ॥ ॥

अन्यदेहांतरे ह्यासीच्चंडाली सा विगर्हिता ॥

बहुप्रसूतिसंयुक्ता दरिद्रेण कदर्थिता ॥ १९ ॥

अथ सा भ्रममाणाऽत्र क्षेत्रे प्राप्ता तृषार्दिता ॥

मध्यंदिनगतेसूर्ये ज्येष्ठमासे सुदारुणे ॥ ६.६२.२० ॥

अथापश्यत्स्तोकजलां सा तत्र लघुकूपिकाम् ॥

तृषार्तां कपिलां गां वर्तमानां तदां तिके ॥ २१ ॥

ततो दयां समाश्रित्य त्यक्त्वा स्नेहं सुतोद्भवम् ॥

आत्मनश्च तथा प्राणान्गां वितृष्णामथाकरोत् ॥ २२ ॥

जलाभावे तथा सा च समस्तैर्बालकैः सह ॥

वैवस्वतगृहं प्राप्ता गोभक्तिधृतमानसा ॥ २३ ॥

ततो नृपगृहे जाता तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः ॥

पूर्वकर्मविपाकेन संजाता विष कन्यका ॥ २४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

केन कर्मविपाकेन संजाता विषकन्यका ॥

स्वकुलोच्छेदनकरी सर्वं सूत ब्रवीहि नः ॥ २५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

चंडालत्वे तया विप्रा वर्तंत्या भ्रममाणया ॥

देवतायतने दृष्टा गौरी हेममयी शुभा ॥ २६ ॥

ततस्तां विजने प्राप्य गत्वा देशांतरं मुदा॥

यावत्करोति खंडानि विक्रयार्थं सुनिंदिता ॥

तावदन्वेषमाणास्तां संप्राप्ता नृपसेवकाः ॥२७॥

अथ ते तां समालोक्य भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः॥

संताड्य लकुटाघातैर्लोष्टघातैश्च मुष्टिभिः ॥ २८ ॥

ततः सुवर्णमादाय त्यक्त्वा तां रुधिरप्लुताम् ॥

अवध्यैषेति संचिंत्य स्वपुरं प्रति ते गताः ॥२९॥

यत्तया पार्वती स्पृष्टा ततो वै खण्डशः कृता ॥

तेन कर्मविपाकेन संजाता विषकन्यका ॥ ६.६२.३० ॥

ततः संस्मृतिमासाद्य पूर्वजन्मसमुद्भवाम् ॥

माहात्म्यं जलदानस्य गोपीतस्य विचार्य च ॥

चकार कूपिकास्थाने तडागं विमलोदकम् ॥३॥।

समुद्रप्रतिमं चारु पद्मिनीखंडमंडितम् ॥

मत्स्यकच्छपसंकीर्णं शिशुमारविराजितम् ॥ ३२ ॥

सेवितं बहुभिर्हंसैर्बकैश्चक्रैः समंततः ॥

अगाधसलिलं पुण्यं सेवितं जलजंतुभिः ॥ ३३ ॥

प्रासादं तत्समीपस्थं साधु दृष्टिमनोहरम् ॥

कारयित्वातिसंभक्त्या कैलासशिखरोपमम् ॥ ३४ ॥

ततस्तत्र तपस्तेपे गौरीं संस्थाप्य भक्तितः॥

तदग्रे व्रतमास्थाय यथोक्तं शास्त्र संभवम्॥ ३५ ॥

प्रातः स्नात्वा तु हेमंते गौरीं संपूज्य भक्तितः॥

बलिपूजोपहारैश्च विप्रदानादिभिस्तथा ॥ ३६ ॥

ततश्च शिशिरे प्राप्ते सायं प्रातः समाहिता ॥

एकांतरोपवासैः सा स्नानं चक्रे नृपात्मजा ॥ ३७ ॥

वसंते नृत्यगीतैश्च तोषयामास पार्वतीम् ॥

षष्ठकालाशना साध्वी सस्यदानपरा यणा ॥ ३८ ॥

पञ्चाग्निसाधका ग्रीष्मे फलाहारं तपस्विनी ॥

चकार श्रद्धयोपेता वृकभूमिपतेः सुता ॥ ३९ ॥

वर्षासु च जलाहारा भूत्वा सा विष कन्यका ॥

आकाशे शयनं चक्रे परित्यक्तकुटीरका ॥ ६.६२.४० ॥

वायुभक्षा सती चाऽथ साऽनयच्छरदं ततः ॥

कृतजप्यपरा नित्यं पार्वतीगतमानसा ॥४॥।

एवमाराधयंत्याश्च तस्या देवीं गिरेः सुताम् ॥

जगाम सुमहान्कालो न लेभे फलमीहितम् ॥४२॥

मुखं वलिभिराक्रान्तं पलितैरंकितं शिरः॥

कन्याभावेपि वर्तंत्या न च तुष्टा हरप्रिया ॥ ४३ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्परीक्षार्थमेव सा ॥

शक्राणीरूपमास्थाय ततः सन्दर्शनं गता ॥४४॥

सुधावदातं सूर्याभं कैलासशिखरोपमम् ॥

सुप्रलंबकरं मत्तं चतुर्दंतं महागजम् ॥ ४५ ॥

समास्थाय वृता स्त्रीभिर्देवानां सर्वतो दिशम् ॥

दधती मुकुटं मूर्ध्नि हारकेयूरभूषिता ॥ ४६ ॥

पांडुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥

सेव्यमानाऽप्सरोभिश्च स्तूयमाना च किन्नरैः ॥ ४७ ॥

गन्धर्वैर्गीयमानासीत्ततः प्रोवाच सादरम् ॥

वरं यच्छामि ते पुत्रि प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥ ४८ ॥

अनेन तपसा तुष्टा पुष्कलेन तवाधुना ॥

अहं भार्या सुरेन्द्रस्य शचीति परिकीर्तिता ॥

त्रैलोक्येऽपि स्वयं प्राप्ता दयां कृत्वा तवोपरि ॥ ४९ ॥

त्वया महत्तपस्तप्तं ध्यायंत्या हरवल्लभाम् ॥

तपसा तुष्टिमायाता भवानी न सुनिष्ठुरा ॥ ६.६२.५० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सा तस्या वचनं श्रुत्वा शक्राण्या विषकन्यका ॥

नमस्कृत्वाऽथ तामूचे कृतांजलिपुटा स्थिता ॥ ५१ ॥

॥ विषकन्योवाच ॥ ॥

नाहं त्वत्तो वरं देवि प्रार्थयामि कथञ्चन ॥

तथान्यासामपींद्राणि देवतानामसंशयम्॥ ५२ ॥

अप्यहं नरकं रौद्रं प्रगच्छामींद्रवल्लभे ॥

हरकांता समादेशान्न स्वर्गेऽपि तवाज्ञया ॥ ५३ ॥

अनादिमध्यपर्य्यन्ता ज्ञानैश्वर्यसम न्विता ॥

या देवी पूज्यते देवैर्वरं तस्या वृणोम्यहम्॥ ५४ ॥

यामाराधयते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रश्च वासवः ॥

वांछितार्थं सदा देवीं वरं तस्या वृणो म्यहम् ॥ ५५ ॥

यया व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

स्त्रीरूपैर्विविधैर्देव्या वरं तस्या वृणोम्यहम् ॥ ५६ ॥

॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥

अहं भार्या सुरेन्द्रस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

ममाज्ञां पालयन्ति स्म देवदानवपन्नगाः ॥ ५७ ॥

किंनरा गुह्का यक्षाः किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥

तस्मात्त्वं किं न गृह्णासि वरं मत्तः कुतापसि ॥ ५८ ॥

तन्नूनं वज्रघातेन चूर्णयिष्यामि ते शिरः ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तापस्यथ ततो द्विजाः ॥ ५९ ॥

धैर्यमालंब्य तां प्राह भूय एव सुरेश्वरीम् ॥

स्वामिनी त्वं हि देवानां सत्यमेतदसंशयम् ॥ ६.६२.६० ॥

यस्याः प्राप्तं त्वयैश्वर्यं परा तां तोषयाम्यहम् ॥

स्वल्पमप्यपराधं ते न करोमि सुरेश्वरि ॥ ६१ ॥

तथापि वधयोग्यां मां मन्यसे विक्षिपायुधम् ॥

अन्यच्चापि वचो मह्यं शक्राणि शृणु सादरम् ॥ ॥ ६२ ॥

तच्छुत्वा कुरु यच्छ्रेयो विचिन्त्य मनसा ततः ॥

न त्वं न ते पतिः शक्रो न चान्येपि सुरासुराः ॥

मां निषूदयितुं शक्ताः पार्वत्यां शरणं गताम् ॥ ६३ ॥

तस्माद्द्रुतं दिवं गच्छ मा त्वं कोपं वृथा कुरु ॥

सन्मार्गे वर्तमानायां मम सर्वसुरेश्वरि ॥ ६४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं सा तां शचीमुक्त्वा दुःखिता विषकन्यका ॥

चिन्तयामास तदिदं मरणे कृतनिश्चया ॥ ६५ ॥

न प्रसीदति मे देवी यस्मात्पर्वतनंदिनी ॥

तस्मान्मां यदि शक्राणी नैषा व्यापादयिष्यति ॥ ६६ ॥

तन्नूनं ज्वलनं दीप्तं सेवयिष्यामि सत्वरम् ॥

अथापश्यत्क्षणेनैव तं चैरावणवारणम् ॥ ६७ ॥

दुग्धकुंदेन्दुसंकाशं संजातं सहसा वृषम् ॥

तस्योपरि स्थितां देवीं शंभुना सह पार्वतीम् ॥ ६८ ॥

चतुर्भुजां प्रसन्नास्यां दिव्यरूपसमन्विताम् ॥

शुक्लमाल्यांबरधरां चन्द्रार्धकृतमस्तकाम् ॥ ६९ ॥

ततः सम्यक्समालोक्य ज्ञात्वा तां पर्वतात्मजाम् ॥

विषकन्या स्तुतिं चक्रे प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ ६.६२.७० ॥

नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते सर्ववासिनि ॥

सर्वकामप्रदे सत्ये जरामरणवर्जिते ॥ ७१ ॥

शक्रादयोऽपि देवास्ते परमार्थेन नो विदुः ॥

स्वरूपवर्णनं कर्तुं किं पुनर्देवि मानुषी ॥ ७२ ॥

यस्याः सर्वं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् ॥

ब्रह्मांडमंगसंभूतं सदेवासुरमानुषम् ॥ ७३ ॥

न तस्या जन्मनि ब्रह्मा न नाशाय महेश्वरः ॥

पालनाय न गोविंदस्तां त्वां स्तोष्याम्यहं कथम्॥७४॥

तथाष्टगुणमैश्वर्यं यस्याः स्वाभाविकं परम् ॥

निरस्तातिशयं लोके स्पृहणीयतमं सदा ॥ ७५ ॥

यस्या रूपाण्यनेकानि सम्यग्ध्यानपरायणाः ॥

ध्यायंति मुनयो भक्त्या प्राप्नुवंति च वांछितम् ॥ ७६ ॥

हृदि संकल्प्य यद्रूपं ध्यानेनार्चंति योगिनः ॥

सम्यग्भावात्मकैः पुष्पैर्मोक्षाय कृत निश्चयाः ॥ ७७ ॥

तां देवीं मानुषी भूत्वा कथं स्तौमि महेश्वरीम् ॥ ७८ ॥

॥ देव्युवाच ॥ ॥

परितुष्टास्मि ते पुत्रि वरं प्रार्थय सुव्रते ॥

असंदिग्धं प्रदास्यामि यत्ते हृदि सदा स्थितम् ॥ ७९ ॥

॥ विषकन्योवाच ॥ ॥

भर्तुरर्थे मया देवि कृतोऽयं तपउद्यमः ॥

तत्किं तेन करिष्यामि सांप्रतं जरयावृता ॥ ६.६२.८० ॥

तस्मादत्राऽऽश्रमे साकं त्वया स्थेयं सदैव तु ॥

हिताय सर्वनारीणां वचनान्मम पार्वति ॥ ८१ ॥ ॥

॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥

अद्यप्रभृत्यहं भद्रे श्रेष्ठेऽस्मिन्नाश्रमे शुभे ॥

स्वमाश्रमं करिष्यामि यत्ते हृदि समाश्रितम् ॥ ८२ ॥

माघशुक्लतृतीयायां या ऽत्र स्नानं करिष्यति ॥

नारी सा मत्प्रसादेन लप्स्यते वांछितं फलम् ॥ ८३ ॥

अपि कृत्वा महापापं नारी वा पुरुषोऽथवा ॥

यत्र स्नात्वा प्रसादान्मे विपाप्मा संभविष्यति ॥ ८४ ॥

अत्र ये फलदानं च प्रकरिष्यंति मानवाः ॥

सफलाः सकलास्तेषामाशाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ८५ ॥

अपि हत्वा स्त्रियं मर्त्यो योऽत्र स्नानं करिष्यति॥

माघशुक्लतृतीयायां विपाप्मा स भविष्यति ॥ ८६ ॥

या तत्र कन्यका भद्रे स्नानं भक्त्या करि ष्यति ॥

तस्मिन्दिने पतिश्रेष्ठं लप्स्यते नात्र संशयः ॥ ८७ ॥

॥सूत उवाच ॥ ॥

एवमुक्त्वा ततो गौरी तां च पस्पर्श पाणिना ॥

ततश्च तत्क्षणाज्जाता दिव्यरूपवपुर्द्धरा ॥ ८८ ॥

वृद्धत्वेन परित्यक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना ॥

पीनोन्नतकुचाभोगा प्रमत्तगजगामिनी ॥ ८९ ॥

ततस्तां सा समादाय विधाय निजकिंकरीम् ॥

कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम हरसंयुता ॥ ६.६२.९० ॥

ततःप्रभृति तत्तीर्थं शर्मिष्ठातीर्थमुच्यते ॥

प्रख्यातं त्रिषु लोकेषु सर्वपातकनाशनम् ॥ ९१ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् ॥

माघशुक्लतृतीयायां यथावद्द्विजसत्तमाः ॥ ९२ ॥

एतत्पवित्रमायुष्यं सर्व पातकनाशनम् ॥

स्त्रीतीर्थसंभवं नॄणां माहात्म्यं यन्मयोदितम् ॥ ९३ ॥

यश्चैतत्प्रातरुत्थाय सदा पठति मानवः ॥

स सर्वाँल्लभते कामान्मनसा वांछितान्सदा ॥९४॥

तथा पर्वणि संप्राप्ते यश्चैतत्पठते नरः ॥

शृणोति चाशु भक्त्या यः स याति शिवमंदिरम्॥९५॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् ॥

अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम् ॥ १ ॥

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् ॥

क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते ॥२॥

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत् ॥३॥

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः ॥

बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः ॥ ४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज ॥

क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः ॥५॥

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते॥

तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम् ॥ ६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया ॥

उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ ॥ ७ ॥

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः ॥

दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः ॥८॥

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः ॥

रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ९ ॥

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः ॥

रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम् ॥ ६.६३.१० ॥

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः ॥

प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः ॥ ११ ॥

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने॥

ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति ॥ १२ ॥

तस्मात्प्राणान्विहास्यामः संप्रविश्य हुताशनम् ॥

अविलंबान्महाभाग सत्यं ब्रूमस्तवाग्रतः ॥३ ॥ १३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः ॥

सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ ॥ १४ ॥

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः ॥

भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः ॥ १५ ॥

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम ॥

कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्॥ १६ ॥

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः ॥

यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम् ॥ १७ ॥

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति ॥

घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ १८ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः ॥॥

प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव ॥ १९ ॥

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते ॥

निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम् ॥ ६.६३.२० ॥३

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः ॥

रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः ॥ २१ ॥

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः ॥

प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः ॥ २२ ॥

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि ॥

यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम् ॥ ॥ २३ ॥

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना ॥

व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम् ॥ २४ ॥

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन ॥

रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम् ॥ २५ ॥

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः ॥

अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् ॥

दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम् ॥ २६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः ॥

शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः ॥ २७ ॥

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् ॥

कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः ॥ २८ ॥

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः ॥

तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने ॥ २९ ॥

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् ॥

अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले ॥ ६.६३.३० ॥

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान्॥

औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः ॥ ३१ ॥

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः ॥

दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने ॥ ३२ ॥

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः ॥

बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम् ॥ ३३ ॥

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च ॥

संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्॥ ३४ ॥

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः ॥

यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम् ॥ ३५ ॥

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् ॥

तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम् ॥ ३६ ॥

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् ॥

क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः ॥ ३७ ॥

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः ॥

तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः ॥ ३८ ॥

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् ॥

अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने ॥ ३९ ॥

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि ॥

व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम् ॥ ६.६३.४० ॥

॥ रोमक उवाच ॥ ॥

अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा ॥

शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः ॥ ४१ ॥

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् ॥

येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः ॥ ४२ ॥

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः ॥

संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम् ॥ ४३ ॥

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ ॥

तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप ॥ ४४ ॥

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम् ॥ ४५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः ॥

तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः ॥

संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः ॥ ४६ ॥

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः ॥

प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥ ४७ ॥ ॥

॥ चन्द्र उवाच ॥ ॥

परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् ॥

प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः ॥

दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४९ ॥

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् ॥

तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर ॥ ६.६३.५० ॥

॥ दक्ष उवाच ॥ ॥

मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् ॥

नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक् ॥ ५१ ॥

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज ॥

हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते ॥ ५२ ॥

॥ देवदेव उवाच ॥ ॥

अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः ॥

समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम् ॥ ५३ ॥

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु ॥

येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम् ॥ ५४ ॥

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ॥

देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम् ॥ ५५ ॥

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन ॥

येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ५६ ॥ ॥

॥ चन्द्र उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ॥

तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा॥

संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया ॥ ५७ ॥

॥ देव उवाच ॥ ॥

अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो ॥

सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव ॥ ५८ ॥

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः ॥ ५९ ॥

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन्॥

ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम् ॥ ६.६३.६० ॥

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः ॥

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम् ॥ ६१ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सोमनाथोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ॥ ६३ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

चमत्कारी पुरा देवी तत्रैवास्ति द्विजोत्तमाः ॥

चमत्कारनरेंद्रेण स्थापिता श्रद्धया पुरा ॥ १ ॥

यया स महिषः पूर्वं निहतो दानवो रणे ॥

कौमारव्रतधारिण्या मायाशतसहस्रधृक् ॥ २ ॥

यदा तन्निर्मितं तत्र पुरं तेन महात्मना ॥

तस्य संरक्षणार्थाय तदा सा स्थापिता द्विजाः ॥ ३ ॥

पुरस्य तस्य रक्षार्थं तथा तत्पुरवासिनाम् ॥

सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां भक्त्या भावितचेतसाम् ॥ ४ ॥

यस्तामभ्यर्चयेत्सम्यङ्महानवमिवासरे ॥

कृत्स्नं संवत्सरं तस्य न भयं जायते क्वचित् ॥ ५ ॥

भूतप्रेतपिशाचेभ्यः शत्रुतश्च विशेषतः ॥

रोगेभ्यस्तस्करेभ्यश्च दुष्टेभ्योऽन्येभ्य एव च ॥ ६ ॥

यंयं काममभिध्यायञ्छुक्लाष्टम्यां नरः शुचिः ॥

तां पूजयति सद्भक्त्या स तमाप्नोत्यसंशयम् ॥ ७ ॥

निष्कामः सुखमाप्नोति मोक्षं नास्त्यत्र संशयः ॥

तस्या देव्याः प्रसादेन सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ८ ॥

तामाराध्य गताः पूर्वं सिद्धिं भूरिर्महीभुजः ॥

ब्राह्मणाश्च तथान्येऽपि योगिनः परमेश्वरीम् ॥ ९ ॥

यस्तस्याः श्रद्धयोपेतः प्रकरोति प्रदक्षिणाम् ॥

नित्यं संवत्सरं यावत्तिर्यग्योनौ न स व्रजेत्॥६.६४,१०॥

तस्या आयतने पूर्वमाश्चर्यमभवन्महत् ॥

यत्तद्वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ११ ॥

आसीच्चित्ररथोनाम पूर्वं पार्थिवसत्तमः ॥

दशार्णाधिपतिः ख्यातः सर्वशत्रुनिबर्हणः ॥ १२ ॥

शुक्लाष्टम्यां सदा भक्त्या स तस्याः श्रद्धयान्वितः ॥

अष्टोत्तरशतं यावत्प्रचकार प्रदक्षिणाम् ॥ १३ ॥

ततः प्रणम्य तां देवीं संप्रयाति पुनर्गृहम् ॥

सैन्येन चतुरंगेण समंतात्परिवारितः ॥ १४ ॥

एवं तस्य नरेंद्रस्य प्रदक्षिणरतस्य च ॥

जगाम सुमहान्कालो देव्या भक्तिरतस्य च ॥ १५ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य स राजा तत्र संगतः ॥

अपश्यद्ब्राह्मणश्रेष्ठान्देवीगृहसमाश्रितान् ॥ १६ ॥

ततः प्रदक्षिणां कृत्वा तां देवीं स महीपतिः ॥ १६ ॥

अग्रस्थांस्तान्द्विजान्सर्वान्नमश्चक्रे समाहितः ॥ १७ ॥

ततस्तैः सहितैस्तत्र सहासीनः कथाः शुभाः ॥

राजर्षीणां पुराणानां विप्रर्षीणां चकार ह ॥ १८ ॥

ततः कस्मिन्कथांते स पृष्टस्तैर्द्विजसत्तमैः ॥

कौतूहलसमोपेतैर्विनयावनतः स्थितः ॥ ॥ १९ ॥

राजन्पृच्छामहे सर्वे त्वां वयं कौतुकान्विताः ॥

तस्मात्कीर्तय चेद्गुह्यं न तत्तव व्यवस्थितम् ॥ ६.६४.२० ॥

मासिमासि सदाष्टम्यां त्वं शुक्लायां सुदूरतः ॥

आगत्य देवतायाश्च प्रकरोषि प्रदक्षिणाम् ॥ २१ ॥

यत्नेनान्याः परित्यज्य सर्वाः पूजादिकाः क्रियाः ॥

नूनं वेत्सि फलं कृत्स्नं यत्प्रदक्षिणसंभवम्॥ २२ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥ सत्यमेतद्द्विजश्रेष्ठा यद्भवद्भिरुदाहृतम् ॥

रहस्यमपि वक्तव्यं युष्माकं सांप्रतं मया ॥ २३ ॥

अहमास शुकः पूर्वमस्मिन्नायतने शुभे ॥

देव्याः पश्चिमदिग्भागे कुलायकृतसंश्रयः ॥ २४ ॥

तत्र निर्गच्छतो नित्यं कुर्वतश्चप्रवेशनम् ॥

प्रदक्षिणाभवद्देव्या नित्यमेव द्विजोत्तमाः ॥ २५ ॥

ततः कालेन मे मृत्युः संजातोऽत्रैव मंदिरे ॥

तत्प्रभावेण संजातो राजा जातिस्मरोऽत्र हि ॥ ॥ २६ ॥

एतस्मात्कारणाद्दूरात्समभ्येत्य प्रदक्षिणाम् ॥

करोम्यस्या द्विजश्रेष्ठा देवतायाः समाहितः ॥ २७ ॥

पुरा भक्तिविहीनेन कुलाये वसता मया ॥

कृता प्रदक्षिणा देव्यास्तेन जातोऽस्मि भूपतिः ॥ २८ ॥

अधुना श्रद्धया युक्तो यत्करोमि प्रदक्षिणाम् ॥

किं मे भविष्यति श्रेयस्तन्न वेद्मि द्विजोत्तमाः ॥ २९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा तस्य ते विप्रा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥

साधुवादं तथा चक्रुस्तस्य भूपस्य हर्षिताः ॥ ॥ ६.६४.३० ॥

ततः स पार्थिवः सर्वान्प्रणम्य द्विजसत्तमान् ॥

अनुज्ञाप्य ययौ तूर्णं स्वगृहाय ससैनिकः ॥ ३१ ॥

अधुना श्रद्धया युक्तो यः करोति प्रदक्षिणाम् ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो लभते वांछितं फलम् ॥ ३२ ॥

ततः प्रभृति ते विप्राः सर्वे भक्तिपुरःसराः ॥

तस्याः प्रदक्षिणां चक्रुस्तथान्ये मुक्तिहेतवे ॥ ३३ ॥

प्राप्ताश्च परमां सिद्धिं वांछितां तत्प्रभावतः ॥

इह लोके परे चैव दुर्लभां त्रिदशैरपि ॥ ३४ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तां देवीमिह संश्रयेत् ॥

सर्वकामप्रदां नृणां तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताम् ॥ ३५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चमत्कारीदुर्गामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ ॥ ध ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तथान्यदपि तत्रास्ति तडागं देवनिर्मितम् ॥

यत्रानर्तो नृपः सिद्धः सुहयो नाम नामतः ॥ १ ॥

तेनैव भूभुजा तत्र लिंगं संस्थापितं शुभम् ॥

आनर्तेश्वरसंज्ञं च सर्व सिद्धिप्रदं नृणाम् ॥ २ ॥

तत्रांगारकषष्ठ्यां यस्तडागे स्नानमाचरेत् ॥

स प्राप्नोति नरः सिद्धिं यथाऽऽनर्ताधिपेन च ॥ ३ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

कथं सिद्धिस्तु संप्राप्ता आनर्तेन महात्मना ॥

सर्वं कथय तत्सूत सर्वं वेत्सि न संशयः ॥ ४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

आनर्तः सुहयो नाम पुरासीत्पृथिवीपतिः ॥

सर्वारिभिर्हतो युद्धे पलायनपरायणः ॥

उच्छिष्टो म्लेच्छसंस्पृष्ट एकाकी बहुभिर्वृतः ॥ ५ ॥

अथ तस्य कपालं च कापालिक व्रतान्वितः ॥

जगृहे निजकर्मार्थं ज्ञात्वा तं वीरसंभवम् ॥ ६ ॥

आनर्तेश्वरसांनिध्ये वसमानो वने स्थितः ॥

स रात्रौ तेन तोयेन सर्वदेवमयेन च ॥ ॥ ७ ॥

तडागोत्थेन संपूर्णं रात्रौ कृत्वा प्रमुंचति ॥

आसीत्पूर्वं वणिङ्नाम्ना सिद्धसेन इति स्मृतः ॥

धनी भृत्यसमोपेतः सदा पुण्यपरायणः ॥ ८ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य पण्यबुद्ध्या द्विजोत्तमाः ॥

प्रस्थितश्चोत्तरां काष्ठां स सार्थेन समन्वितः ॥ ९ ॥

अथ प्राप्तः क्रमात्सर्वैः स गच्छन्मरुमंडल म् ॥

वृक्षोदकपरित्यक्तं सर्वसत्त्वविवर्जितम्॥ ६.६५.१० ॥

तत्र रात्रिं समासाद्य श्रांताः पांथाः समन्ततः॥

सुप्ताः स्थानानि संसृत्य गता निद्रावशं तथा ॥ ११ ॥

ततः प्रत्यूषमासाद्य समुत्थाय च सत्वरम् ॥

प्रस्थिता उत्तरां काष्ठां मुक्त्वैकं शूद्रसेवकम् ॥ १२ ॥

स वै मार्गपरिश्रांतो गत्वा निद्रावशं भृशम् ॥

न जजागार जातेऽपि प्रयाणे बहुशब्दिते ॥ १३ ॥

न च तैः स स्मृतः सार्थैर्यैः समं प्रस्थितो गृहात् ॥

न च केनापि संदृष्टः स तु रोधसि संस्थितः ॥ १४ ॥

एवं गते ततः सार्थे प्रोद्गते सूर्यमंडले ॥

तीव्रतापपरिस्पृष्टो जजागार ततः परम् ॥१५॥

यावत्पश्यति नो किञ्चित्तस्मिन्स्थाने स सार्थकम्॥

न च तेषां मरौ तस्मिँल्लक्ष्यते पदपद्धतिः॥।६॥

ततो दुःखपरीतात्मा धावमान इतस्ततः॥

पतितो मेदिनीपृष्ठे मध्याह्ने क्षुत्तृषार्दितः ॥।७॥

एवं तस्य तृषार्तस्य पतितस्य धरातले ॥

धृतप्राणस्य कृच्छ्रेण संयातोऽस्ताचलं रविः ॥ १८ ॥

ततः किंचित्ससंज्ञोऽभून्मंदीभूते दिवाकरे ॥

चिन्तयामास चित्तेन क्वाहं गच्छामि सांप्रतम् ॥ १९ ॥

न लक्ष्यते क्वचिन्मार्गो दृश्यते न च मानुषम् ॥

नात्र तोयं न च च्छाया नूनं मे मृत्यु रागतः ॥ ६.६५.२० ॥

एवं चिन्ताप्रपन्नस्य तस्य शूद्रस्य निर्जने ॥

मरौ तस्मिन्समायाता शर्वरी तदनन्तरम् ॥ २१ ॥

अथ क्षणेन शुश्राव स गीतं मधुरध्वनि ॥

पठतां नन्दिवृद्धानां तथा शब्दं मनोहरम् ॥ २२ ॥

अथापश्यत्क्षणेनैव प्रेतसंघैः सभावृतम् ॥

प्रेतमेकं च सर्वेषामाधिपत्ये व्यव स्थितम् ॥ २३ ॥

ततस्ते पार्श्वगाः प्रेता एके नृत्यं प्रचक्रिरे ॥

तत्पुरो गीतमन्ये तु स्तुतिं चैव तथा परे ॥ २४ ॥

अथासौ प्राह तं शूद्रमतिथे कुरु भोजनम् ॥

स्वेच्छया पिब तोयं च श्रेयो येन भवेन्मम ॥ २५ ॥

ततः स भोजनं चक्रे क्षुधार्तश्च पपौ जलम् ॥

भयं त्यक्त्वा सुविश्रब्धः प्रेतराजस्य शासनात् ॥ २६ ॥

ततः प्रेताश्च ते सर्वे प्रेतत्वेन समन्विताः ॥

यथाज्येष्ठं यथान्यायं प्रचक्रुर्भोजनक्रियाम्॥२७॥

एवं तेषां समस्तानां विलासैः पार्थिवोचितैः ॥

अतिक्रान्ता निशा सर्वा क्रीडतां द्विजसत्तमाः ॥ २८ ॥

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले ॥

यावत्पश्यति शूद्रः स तावत्तत्र न किञ्चन ॥ २९ ॥

ततश्च चिन्तयामास किमेतत्स्वप्नदर्शनम् ॥

चित्तभ्रमोऽथवाऽस्माकमिन्द्रजालमथापि वा ॥ ६.६५.३० ॥

अथवा सत्यमेतद्धि यतो मे तृप्तिरुत्तमा ॥

संजातेयं क्षुधार्त्तस्य पिपासाकुलितस्य च ॥३॥।

एवं चिन्तयमानस्य भास्करो गगनांगणम् ॥

समारुरोह तापेन तापयन्धरणीतलम् ॥ ३२ ॥

ततः कंचित्समाश्रित्य स्वल्पच्छायं महीरुहम् ॥

प्राप्तवान्दिवसस्यांतं क्षुत्पिपासाप्रपीडितः ॥ ३३ ॥

ततो निशामुखे प्राप्ते भूयोऽपि प्रेतराजकम् ॥

प्रेतैस्तैश्चसमोपेतं तथारूपं व्यलोकयत् ॥ ३४ ॥

तथैव भोजनं चक्रे तस्यातिथ्यसमुद्भवम् ॥

भयेन रहितः शूद्रो हर्षेण महतान्वितः ॥ ३५ ॥

एवं तस्य निशावक्त्रे नित्यमेव स भूपतिः ॥

आतिथ्यं प्रकरोत्येव समागत्य तथैव च ॥ ३६ ॥

ततोऽन्यदिवसे प्राप्ते तेन शूद्रेण भूपतिः ॥

पृष्टः किमेतदाश्चर्यं दृश्यते रजनीमुखे ॥ ३७ ॥

विभवस्ते महाभाग प्रणश्यति निशाक्षये ॥

एतत्कीर्तय मे गुह्यं न चेत्प्रेतप संस्थितम् ॥

अत्र कौतूहलं जातं दृष्ट्वेदं सुविचेष्टितम् ॥ ३८ ॥

॥ प्रेत उवाच ॥ ॥

अस्ति पुण्यं महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥

गंगा च यमुना चैव स्थिते तत्र च संगमे ॥ ३९ ॥

ताभ्यामतिसमीपस्थं शिवस्यायतनं शुभम् ॥

महाव्रतधरस्तत्र तपस्यति सुनैष्ठिकः ॥ ६.६५.४० ॥

स सदा रात्रिशौचार्थं कपालं जलपूरितम् ॥

मदीयं शयने चक्रे तत्र कृत्वा निजां क्रियाम् ॥ ४१ ॥

तत्प्रभावान्ममेयं हि विभूतिर्जायते निशि ॥

दिवा रिक्ते कृते याति भूय एव महामते॥४२॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे तत्र गत्वा कपालकम् ॥

चूर्णं कृत्वा मदीयं तत्तस्मिंस्तोये विनिक्षिप ॥४३॥

येन मे जायते मोक्षः प्रेतभावात्सुदारुणात् ॥ ४४ ॥

तथा तत्रास्ति पूर्वस्यां दिशि तत्तीर्थमुत्तमम् ॥

गयाशिर इति ख्यातं प्रेतत्वान्मुक्तिदा यकम् ॥ ४५ ॥

तत्र गत्वा कुरु श्राद्धं सर्वेषां त्वं महामते ॥

दृश्यते तव पार्श्वस्था भद्र संपुटिका शुभाम् ॥ ४६ ॥

अस्यां नामानि सर्वेषां यथाज्येष्ठं समालिख ॥

ततः श्राद्धं कुरुष्वाशु दयां कृत्वा गरीयसीम् ॥ ४७ ॥

वयं त्वां तत्र नेष्यामः सुखोपायेन भद्रक॥

निधिं च दर्शयिष्यामः श्राद्धार्थं सुमहत्तरम् ॥ ४८ ॥

तथेति समनुज्ञाते तेन शूद्रेण सत्वरम् ॥

निन्युस्तं स्कन्धमारोप्य शूद्रं क्षेत्रे यथोदितम् ॥ ४९ ॥

दर्शयामासुरेवास्य निधानं भूरिवित्तजम् ॥

तदादाय गतस्तत्र यत्रासौ नैष्ठिकः स्थितः ॥ ६.६५.५० ॥

ततः प्रणम्य तं भक्त्या कथ यामास विस्तरात् ॥

तस्य भूतपतेः सर्वं वृत्तांतं विनयान्वितः ॥ ५१ ॥

ततो लब्ध्वा कपालं तच्चूर्णयित्वा समाहितः ॥

गंगायमुनयोर्मध्ये प्रचिक्षेप मुदान्वितः ॥ ५२ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्रेतो दिव्यरूपवपुर्धरः ॥

विमानस्थोऽब्रवीद्वाक्यं शूद्रं तं हर्षसंयुतः ॥ ५३ ॥

प्रसादात्तव मुक्तोऽहं प्रेतत्वाद्दारुणादितः ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम् ॥ ५४ ॥

एतेषामेव सर्वेषामिदानीं श्राद्धमाचर ॥

गत्वा गयाशिरः पुण्यं येन मुक्तिः प्रजायते ॥ ५५ ॥

ततः स विस्मयाविष्टस्तेषामेव पृथक्पृथक् ॥

श्राद्धं चक्रे च भूतानां नित्यमेव समाहितः ॥ ५६ ॥

तेऽपि सर्वे गताः स्वर्गं प्रेतास्तस्य प्रभावतः ॥

ददुश्च दर्शनं तस्य स्वप्रे हर्षसमन्विताः ॥ ५७ ॥

ततः शूद्रः स विज्ञाय तत्क्षेत्रं पुण्यवर्ध नम् ॥

न जगाम गृहं भूयस्तत्रैव तपसि स्थितः ॥ ५८ ॥

गंगायमुनयोः पार्श्वे शूद्रकेश्वरसंज्ञितम् ॥

लिगं संस्थापितं तेन सर्वपातकनाशनम् ॥ ५९ ॥

यस्तयोर्विधिवत्स्नानं कृत्वा पूजयते नरः ॥

शूद्रकेश्वरसंज्ञं च लिंगं श्रद्धासमन्वितः ॥ ६.६५.६० ॥

स सर्वैः पातकैर्मुक्तः प्रयाति शिव मंदिरम्॥

स्तूयमानश्च गंधर्वैर्विमानवरमाश्रितः ॥ ६१ ॥

यस्तत्र त्यजति प्राणान्कृत्वा प्रायोपवेशनम् ॥

न च भूयोऽत्र संसारे स जन्माप्नोति । मानवः ॥ ६२ ॥

गंडूषमपि तोयस्य यस्तस्य निवसन्पिबेत् ॥

सोऽपि संमुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्॥६३॥

यस्तत्र ब्राह्मणेंद्राणां संप्रयच्छति भोजनम् ॥

पितरस्तस्य तृप्यंति यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ ६४ ॥

त्रुटिमात्रं च यो दद्यात्तत्र स्वर्णं समाहितः ॥

स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ६५ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्तीर्थवरमाश्रयेत् ॥

य इच्छेच्छाश्वतं स्वर्गं सदैव मनुजो द्विजाः ॥ ६६ ॥

अत्र गाथा पुरा गीता गौतमेन महर्षिणा॥

गंगायमुनयोस्तं च प्रभावं वीक्ष्य विस्मयात् ॥ ६७ ॥

गंगायमुनयोः संगे नरः स्नात्वा समाहितः ॥

शूद्रेश्वरं समालोक्य सद्यः स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ६८ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं गंगायमुनयोर्मया ॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ६९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य आनर्तकेश्वरशूद्रकेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् ॥

यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः ॥ १ ॥

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च ॥

पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ २ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते ॥

यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः ॥ ३ ॥

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः ॥

पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे ॥ ४ ॥

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् ॥

जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः ॥ ५ ॥

॥ सूत उवाच॥ ॥

तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥

तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते ॥ ६ ॥

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः ॥

क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः ॥ ७ ॥

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना ॥

रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया ॥ ८ ॥

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना ॥

पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः ॥ ९ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः ॥

किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत् ॥ ६.६६.१० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः ॥ ११ ॥

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः ॥

जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह ॥ १२ ॥

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने ॥

पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः ॥ १३ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली ॥

सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले ॥ १४ ॥

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः ॥

श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे ॥ १५ ॥

ततस्तमाश्रमं दृष्ट्वा नानाद्रुम समाकुलम् ॥

चतुरंगेन सैन्येन सहितः प्रविवेश ह ॥।६॥

अथापश्यत्स तत्रस्थं जमदग्निं महामुनिम् ॥

उपविष्टं कृतस्नानं देवार्चनपरायणम्॥।७॥

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः ॥

अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च ॥ १८ ॥

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः ॥

प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत ॥ १९ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च ॥

साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च ॥ ६.६६.२० ॥

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे ॥

यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ २१ ॥

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः ॥

पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्॥ २२ ॥

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम्॥

मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम् ॥ २३ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः ॥

मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः ॥ २४ ॥

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम ॥

तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम् ॥ २५ ॥

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा ॥

वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ २६ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥

तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय ॥ २७ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् ॥

नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम् ॥ २८ ॥

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके ॥

एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि ॥ २९ । ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः ॥

बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः ॥ ६.६६.३० ॥

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् ॥

पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम् ॥ ३१ ॥

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः ॥

श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः ॥ ३२ ॥

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः ॥

यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे ॥ ३३ ॥

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् ॥

पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम् ॥ ३४ ॥

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च ॥

व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च ॥

अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च ॥ ३५ ॥

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः ॥

सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः ॥ ३६ ॥

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः ॥

तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम् ॥ ३७ ॥

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् ॥

मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम् ॥ ३८ ॥

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः ॥

साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान् ॥ ३९ ॥

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः ॥

इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम् ॥ ६.६६.४० ॥ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता ॥

अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम् ॥ ४१ ॥

॥ राजोवाच ।१ ॥

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज ॥

धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि ॥ ४२ ॥

॥ जमदग्निरुवाच ॥ ॥

अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता ॥

किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता ॥ ४३ ॥

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया ॥

विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह ॥ ४४ ॥

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता ॥

धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४५ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम ॥

बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम् ॥ ४६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः ॥

अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात् ॥ ४७ ॥

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः ॥

अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः ॥ ४८ ॥

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः ॥

रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता ॥ ॥ ४९ ॥

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी ॥

आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता ॥ ६.६६.५० ॥

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः ॥

तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी ॥ ५१ ॥

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता ॥

जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः ॥ ५२ ॥

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः ॥

पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ५३ ॥

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः ॥

प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः ॥ ५४ ॥

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् ॥

अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः ॥

विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम् ॥ ५५ ।१

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे ॥

किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः ॥ ५६ ॥

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः ॥

पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम् ॥ ५७ ॥

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो ॥

तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम् ॥ ५८ ॥

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली ॥

नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि ॥ ५९ ॥

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया ॥

शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि ॥ ६.६६.६० ॥

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः ॥

जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः ॥ ६१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जमदग्निवधवर्णनंनाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः ॥

फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽऽश्रमसम्मुखः ॥ १ ॥

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् ॥

लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम् ॥ २ ॥

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् ॥

आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम् ॥ ३ ॥

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता ॥

तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च ॥ ४ ॥

क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला ॥

न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी ॥ ५ ॥

अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः ॥

यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम् ॥ ६ ॥

ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः ॥

श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम् ॥ ७ ॥

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम्॥

रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्॥ ८ ॥

रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः ॥

अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः ॥ ९ ॥

अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम्॥

मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम् ॥ ६.६७.१० ॥

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः ॥

न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्॥ ११ ॥

अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः ॥

प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्॥ १२ ॥

ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् ॥

निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः ॥ १३ ॥

अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम ॥

एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम ॥ १४ ॥

तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै ॥

प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम् ॥ १५ ॥

पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना ॥

क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम् ॥ १६ ॥

ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् ॥

रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् ॥

तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा ॥ १७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः ॥

परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम् ॥ १९ ॥

अथाशौचांतमासाद्य रामः क्रोधसमन्वितः ॥

तीक्ष्णं परशुमादाय माहिष्मत्युन्मुखं ययौ ॥ १९ ॥

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा ॥

बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः ॥ ६.६७.२० ॥

तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् ॥

सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा ॥ २१ ॥

ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ ॥

सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः ॥ २२ ॥

अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः ॥

हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः ॥ २३ ॥

ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः ॥

वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः ॥ २४ ॥

ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते ॥

जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले ॥ २५ ॥

न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः ॥

पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः ॥ २६ ॥

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा ॥

स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः ॥

शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः ॥ २७ ॥

ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् ॥

आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः ॥ २८ ॥

गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः ॥

यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले ॥ २९ ॥

नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः ॥

विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः ॥ ६.६७.३० ॥

न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन ॥

दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः ॥ ३१ ॥

एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः ॥

तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम् ॥ ३२ ॥

हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम ॥

त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम् ॥ ३३ ॥

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् ॥

नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा ॥३४॥

ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः ॥

मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः ॥ ३५ ॥

ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः ॥

जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः ॥ ३६ ॥

पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः ॥

म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम् ॥३७॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता ॥

पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता ॥ ३८ ॥

प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् ॥

पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम् ॥ ३९ ॥

येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः ॥

ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच ॥ ६.६७.४० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशातिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सहस्रार्जुनवधवर्णनंनाम सप्तषष्टितमोऽ ध्यायः ॥ ६७ ॥ ॥ ध ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अथ ते शबरा यत्नाद्रक्तं तद्धैहयोद्भवम् ॥

तत्र निन्युः स्थिता यत्र गर्ता सा पितृसंभवा ॥ १ ॥

भार्गवोऽपि च तं हत्वा रक्तमादाय कृत्स्नशः ॥

ततः संप्रेषयामास यत्र गर्ताऽथ पैतृकी ॥ २ ॥

न स बालं न वृद्धं च परित्यजति भार्गवः ॥

यौवनस्थं विशेषेण गर्भस्थं वाथ क्षत्रियम् ॥ ३ ॥

स्वयं जघान भूपान्स तेषां पार्श्वे तथा परान् ॥

विध्वंसाययति क्रुद्धः सैनिकैश्च समन्ततः ॥ ४ ॥

तथैवासृक्प्रगृह्णाति गृह्णापयति चादरात् ॥

तेषां पार्श्वैस्ततस्तूर्णं प्रेषयामास तत्र च ॥ ५ ॥

एवं निःक्षत्रियां कृत्वा कृत्स्नां पृथ्वीं भृगद्वहः ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे जगाम तदनन्तरम् ॥ ६ ॥

ततस्तै रुधिरैः स्नात्वा समादाय तिलान्बहून् ॥

अपसव्यं समाधाय प्रचक्रे पितृतर्पणम् ॥ ७ ॥

प्रत्यक्षं सर्वविप्राणां तथान्येषां तपस्विनाम् ॥

प्रतिज्ञां पूरयित्वाऽथ विशोकः स बभूव ह ॥ ८ ॥

ततो निःक्षत्रिये लोके कृत्वा हयमखं च सः ॥

प्रायच्छत्सकलामुर्वीं ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ९ ॥

अथ लब्धवरा विप्रास्तमूचुर्भृगुसत्तमम् ॥

नास्मद्भूमौ त्वया स्थेयमेको राजा यतः स्मृतः ॥ ६.६८.१० ॥

सोऽपि बाढमिति प्रोच्य हर्षेण महतान्वितः ॥

महीपर्यंतमासाद्य प्रोवाचाथ नदीपतिम् ॥॥॥

आरोप्य सुमहच्चापमाग्नेयास्त्रं प्रयुज्य च ॥

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा कोपेन महतान्वितः ॥।२॥

॥ राम उवाच ॥ ॥

मया निःक्षत्रिया भूमिः कृता शैलवनान्विता ॥

ब्राह्मणेभ्यस्ततो दत्ता वाजिमेधे महामखे ॥।३॥

तस्मात्त्वं देहि मे स्थानं कृत्वाऽपसरणं स्वयम्॥

न हि दत्त्वा ग्रही ष्यामि विप्रेभ्यो मेदिनीं पुनः ॥ १४ ॥

न करोष्यथवा वाक्यं ममाद्य त्वं नदीपते ॥

स्थलरूपं करिष्यामि वह्न्यस्त्रपरिशोषितम् ॥ १५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा समुद्रो भयसंकुलः ॥

अपसारं ततश्चक्रे यावत्तस्याभिवांछितम् ॥ १६ ॥

ततश्चकार तत्रैव वसतिं स भृगूद्वहः ॥

तपश्चर्यासमायुक्तः पितुर्वधमनुस्मरन्॥।७॥

ततः सर्वान्पुलिन्दांश्च शवरान्मेदसंयुतान् ॥

भूम्यन्ते धारयामास पर्वतेषु स भार्गवः ॥।८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परशुरामकृतमहीदानपूर्वकसमुद्रापसारणवृत्तान्तवर्णनंनामा ष्टाषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥ ॥ छ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

ततो निःक्षत्रिये लोके क्षत्त्रिण्यो वंशकारणात् ॥

क्षेत्रजान्ब्राह्मणेभ्यश्च सुषुवुस्तनया न्वरान्॥॥।

ते वृद्धिं च समासाद्य क्षेत्रजाः क्षत्रियोपमाः ॥

जगृहुर्मेदिनीं वीर्यात्संनिरस्य द्विजोत्तमान्॥२॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे परिभूतिपदं गताः॥

प्रोचुर्भार्गवमभ्येत्य दुःखेन महतान्विताः॥ ३ ॥

रामराम महाबाहो या त्वया वसुधा च नः ॥

वाजिमेधे मखे दत्ता क्षत्रियैः सा हता बलात्॥

तस्मान्नो देहि तां भूयो हत्वा तान्क्षत्रियाधमान् ॥

कुरु श्रेयोऽभिवृद्धिं तां यद्यस्ति तव पौरुषम् ॥ ५ ॥

ततो रामः क्रुधाविष्टो भूयस्तैः शवरैः सह ॥

पुलिन्दैर्मेदकैश्चैव क्षत्रियांताय निर्ययौ ॥ ६ ॥

तत्रैव क्षत्रियान्हत्वा रक्तमादाय तद्बहु ॥

तां गर्तां पूरयामास चकार पितृतर्पणम् ॥ ७ ॥

प्रददौ ब्राह्मणेभ्यश्च वाजिमेधे धरां पुनः ॥

तैश्च निर्वासितस्तत्र जगामोदधिसंनिधौ ॥ ८ ॥

एवं तेन कृता पृथ्वी सर्वक्षत्त्रविवर्जिता ॥

त्रिःसप्तवारं विप्रेंद्रा द्विजेभ्यश्च निवेदिता ॥ ९ ॥

तर्पिताः पितरश्चैव रुधिरेण महात्मना ॥

प्रतिज्ञा पालिता तस्माद्विकोपश्च बभूव सः ॥ ६.६९.१० ॥

एकविंशतिमे प्राप्ते ततश्च पितृतर्पणे ॥

अशरीराऽभवद्वाणी खस्था पितृसमुद्भवा ॥ ११ ॥

रामराम महाभाग त्यजैतत्कर्म गर्हितम् ॥

वयं ते तुष्टिमापन्नाः स्ववाक्यपरिपाल नात् ॥ १२ ॥

यत्त्वया विहितं कर्म नैतदन्यः करिष्यति ॥

न कृतं केनचित्पूर्वं पितृवैरसमुद्भवम् ॥ १३ ॥

तस्मात्तुष्टा वयं वत्स दास्यामश्चित्त वांछितम्।

प्रार्थयस्व द्रुतं तस्माद्दुर्लभं त्रिदशैरपि॥१४॥

राम उवाच।

पितरो यदि तुष्टा मे यच्छंति यदि वांछितम्।

तस्मात्तीर्थमिदं पुण्यं मन्नाम्ना लोकविश्रुतम्।

रक्तदोषविनिर्मुक्तं सेवितं वरतापसैः॥१५॥

पितर ऊचुः।

पितृतर्पणजा गर्ता त्वया येयं विनिर्मिता।

रामह्रद इति ख्यातिं प्रयास्यति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

यत्र भक्तियुता लोकास्तर्पयिष्यंति वै पितॄन् ॥

तेऽश्वमेधफलं प्राप्य प्रयास्यंति परां गतिम्॥।१७॥

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नरः॥

करिष्यति च यः श्राद्धं भक्त्या शस्त्रहतस्य च॥।१८॥

अपि प्रेतत्वमापन्नं नरके वा समाश्रितम्॥

उद्धरिष्यति स प्रेतमपि पापसमन्वितम्॥।१९॥

सूत उवाच॥

एवमुक्त्वा तु रामं ते विरेमुस्तदनंतरम्॥

रामोऽपि च तपस्तेपे तत्रैव क्रोधवर्जितः॥६.६९.२०॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र शस्त्रहतस्य च॥

तस्मिन्दिने प्रकर्तव्यं श्राद्धं श्रद्धासमन्वितैः॥२१॥।

उपसर्ग मृतानां च सर्पाग्निविषबन्धनैः॥

तत्र मुक्तिप्रदं श्राद्धं दिने तस्मिन्नुदाहृतम्॥२२॥

यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र प्रेतपक्षे जलैरपि॥

स तेषामनृणो भूत्वा पितृलोके महीयते॥२३॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं रामह्रदसमुद्भवम्॥

माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्॥२४॥

श्राद्धकाले नरो भक्त्या यश्चैतत्पठति स्वयम्॥

स गयाश्राद्धजं कृत्स्नं फलमाप्नोत्यसंशयम्॥२५॥

पर्वकाले ऽथवा प्राप्ते पठेद्ब्राह्मणसंनिधौ॥

पितृमेधस्य यज्ञस्य स फलं लभते ऽखिलम्॥२६॥

शृणुयाद्वापि यो भक्त्या कीर्त्यमानमिदं नरः॥

सौत्रामणौ कृते कृत्स्नं फलमाप्नोत्यसंशयम्॥२७॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रामह्रदोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनंनामैकोनसप्ततितमोऽ ध्यायः ॥ ६९ ॥ ॥ ध ॥