7. Skanda Purāṇa (part 7 of 9)

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु दशार्णाधिपतिस्तदा ॥

रत्नवत्या विवाहार्थं तत्र स्थाने समागतः ॥ १ ॥

स श्रुत्वा तत्र वृत्तांतं रत्नवत्याः समुद्भवम् ॥

विरक्तिं परमां कृत्वा प्रस्थितः स्वपुरं प्रति ॥ २ ॥

तं श्रुत्वा प्रस्थितं भूपमानर्तः स्वपुरं प्रति ॥

पृष्ठतोऽनुययौ तस्य व्याघो टनकृते तदा ॥४ ३ ॥

अथाब्रवीच्च तं प्राप्य कस्मात्त्वं प्रस्थितो नृप ॥

पाणिग्रहमकृत्वा तु मम कन्यासमुद्भवम् ॥ ४ ॥

॥ दशार्ण उवाच ॥ ॥

दूषितेयं तव सुता कन्यकात्वविवर्जिता ॥

यस्याः पीतोऽधरोऽन्येन मर्दितौ च तथा स्तनौ ॥ ५ ॥

पुनर्भूरिति संज्ञा सा सञ्जाता दुहिता तव ॥

पुनर्भूर्जनयेत्पुत्रं यं कदाचित्कथंचन ॥ ६ ॥

स पातयत्यसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान् ॥

एकविंशतिमं चैव तथैवात्मानमेव च ॥ ७ ॥

न वरिष्याम्यहं तेन सुतां तेऽहं नरसिप ॥

निर्दाक्षिण्यमिति प्रोच्य दशार्णाधिपतिस्तदा ॥ ८ ॥

छंद्यमानोऽपि विविधैर्हस्त्यश्वरथपूर्वकैः ॥

अवज्ञाय महीपालं प्रस्थितः स्वपुरं प्रति ॥ ९ ॥

अथानर्त्तो गृहं प्राप्य मृगावत्याः समाकुलः ॥

तद्वृत्तं कथयामास यदुक्तं तेन भूभुजा ॥

स्वभार्यायाः सुतायाश्च मन्त्रिणां दुःखसंयुतः ॥ ६.१९८.१० ॥

ते प्रोचुः संति भूपालाः संख्याहीना महीतले ॥

रूपाढ्या यौवनोपेता हस्त्यश्वरथसंयुताः ॥ ११ ॥

तेषामेकतमस्य त्वं देहि कन्यां निजां विभो ॥

मा विषादे मनः कृत्वा दुःखस्य वशगो भव ॥ १२ ॥

आनर्तोऽपि च तच्छ्रुत्वा तेषां वाक्यं सुदुःखितम् ॥

ततः प्राह प्रहृष्टात्मा तान्सर्वान्मन्त्रिपूर्वकान्॥ १३ ॥

तां च कन्यां स्थितां तत्र साम्ना परमवल्गुना ॥

पुत्रि दृष्टा महीपालाः सर्वे चित्रगतास्त्वया ॥ ॥ १४ ॥

तेषां मध्यान्नृपं चान्यं कञ्चिद्वरय शोभने ॥

यस्ते चित्तस्य सन्तोषं कुरुते दृक्पथं गतः ॥ १५ ॥

॥ रत्नावत्युवाच ॥ ॥

न चाहं वरयिष्यामि पतिमन्यं कथंचन ॥

दशार्णाधिपतिं मुक्त्वा श्रूयतामत्र कारणम् ॥ १६ ॥

सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति च द्विजाः ॥

सकृत्कन्याः प्रदीयंते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ १७ ॥

एवं ज्ञात्वा न मां तात त्वमन्यस्मिन्महीपतौ ॥

दातुमर्हसि धर्मोऽयं न भवेच्छाश्वतो यतः ॥१८॥ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

वाङ्मात्रेण प्रदत्ता त्वं दशार्णाधिपतेर्मया ॥

न ते हस्तग्रहं प्राप्तो विप्राग्निगुरुसन्निधौ ॥ १९ ॥

तत्कथं स पतिर्जातस्तवः पुत्रि वदस्व मे ॥ ६.१९८.२० ॥

॥ रत्नावत्युवाच ॥ ॥

मनसा चिंत्यते कार्यं सकृत्तातपुरा यतः ॥

वाचया प्रोच्यते पश्चात् कर्मणा क्रियते ततः ॥ २१ ॥

तन्मया मनसा दत्तस्तस्यात्माऽयं पुरा किल ॥

त्वया च वाचया चास्मै प्रदत्तास्मि तथा विभो ॥

तत्कथं न पतिर्मे स्याद्ब्रूहि वा यदि मन्यसे॥२२॥

साहं तपश्चरिष्यामि कौमारव्रतधारिणी ॥

नान्यं पतिं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः ॥ २३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं रौद्रं माता तस्या मृगावती ॥

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥

मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपोऽर्थं त्वं कथञ्चन ॥

बाला त्वं सुकुमारांगी सदैव सुखभागिनी ॥२५॥

कथं तपः समर्थासि विधातुं त्वमनिंदिते ॥

कन्दमूलफलाहारा चीरवल्कलधारिणी ॥२६ ॥

तस्मान्मुख्यस्य भूपस्य कस्यचित्वां ददाम्यहम्॥ ॥ २७ ॥

एषा ते ब्राह्मणीनाम सखी परमसंमता ॥

प्रतीक्षते विवाहं ते कौमारं भावमाश्रिता ॥ २८ ॥

यस्य भूपस्य त्वं हर्म्ये प्रयास्यसि विवाहि ता ॥

पुरोधास्तस्य यो राज्ञो भार्येयं तस्य भाविनी ॥ २९ ॥

॥ रत्नावत्युवाच ॥ ॥

न च भूयस्त्वया वाच्यं वाक्यमेवंविधं क्वचित् ॥

मदर्थे यदि मे प्राणास्त्वं वांछसि सुतैषिणी ॥ ६.१९८.३० ॥

अथवा त्वं हठार्थं च तपोविघ्नं करिष्यसि ॥ ३१ ॥

ततस्त्यक्ष्याम्यहं देहं भक्षयित्वा महद्विषम्॥

खंडयिष्याम्यहं जिह्वां प्रवेक्ष्यामि च वा जलम्॥३२॥

एवं सा निश्चयं कृत्वा प्रोच्य तां जननीं तदा॥३३॥

ततः प्रोवाच तां कन्यां ब्राह्मणीं संमतां सखीम्॥

कृतांजलिपुटा भूत्वा समालिंग्य च सादरम्॥३४॥

गच्छ त्वं स्वपितुर्हर्म्यं प्रेषितासि मया शुभे॥

येन ते यच्छति पिता नागराय महात्मने ॥ ३५ ॥

क्षमस्व यन्मया प्रोक्ता कदाचित्परुषं वचः ॥

त्वयापि यन्मम प्रोक्तं क्षांतं चैतन्मया ध्रुवम् ॥ ३६ ॥ ॥

॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी ॥

दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ ३७ ॥

कौमार्यं च प्रणष्टं मे त्वत्संपर्काद्वरानने ॥

जातं षोडशकं वर्षं स्त्रीधर्मेण समन्वितम् ॥ ३८ ॥

न मे पाणिग्रहं कश्चिन्नागरोऽत्र करिष्यति ॥

बुध्यमानस्तु स्मृत्यर्थं वक्ष्य माणं वरानने ॥ ३९ ॥

रजस्वलां च यः कन्यामुद्वाहयति निर्घृणः ॥

तस्याः सन्तानमासाद्य पातयेत्पुरुषान्दश ॥ ६.१९८.४० ॥

रजस्वला तु यः कन्यां पिता यच्छति निर्घृणः ॥

स पातयेदसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान् ॥ ४१ ॥

तस्मादहं करिष्यामि त्वया सार्धं तपः शुभे ॥

पित्रा नैव हि मे कार्यं न च मात्रा कथंचन ॥ ४२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं ते निश्चयं कृत्वा कन्यके द्वे द्विजोतमाः ॥

गते यत्र स्थितः साक्षाद्भर्तृयज्ञो महामुनिः ॥ ४३ ॥

स्थितो वास्तुपदे रम्ये सर्वतीर्थमये शुभे ॥

तस्य तपःप्रभावेन जातु कोपो न दृश्यते ॥ ४४ ॥

कस्यचित्क्वापि मर्त्यस्य तिर्यग्योनिग तस्य च ॥

क्रीडंति नकुलाः सर्पैर्मार्जाराः सह मूषकैः ॥ ४६ ॥

सारंगा द्वीपिभिः सार्धं काकाश्च सह कौशिकैः ॥

भर्तृयज्ञं सुखासीनं तत्र गत्वा तु ते शुभे ॥

प्रोचतुर्विनयोपेते कृतांजलिपुटे स्थिते ॥ ४६ ॥

॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥

अहं सख्या समं याता ह्यनया राजकन्यया ॥

तपोऽर्थे तव पादांते तद्ब्रूहि तपसो विधिम् ॥ ४७ ॥

वदस्व येन तत्कृत्स्नं प्रकरोमि महामते ॥ ४८ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

अहं ते कथयिष्यामि तपश्चर्याविधिं पृथक् ॥

येन संप्राप्यते मोक्षः कि पुनस्त्रिदशालयः ॥ ४९ ॥

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च ॥

षष्ठे काले तथा भोज्यं दिनांतरितमेव च ॥ ६.१९८.५० ॥

ब्रह्मकूर्चं त्रिरात्रं च एकभक्तमयाचितम् ॥

तपोद्वाराणि सर्वाणि कृतान्येतानि वेधसा ॥ ५१ ॥

स्वशक्त्या चैव कार्याणि रागद्वेषविवर्जितैः ॥

वांछितव्यं फलं चैव सर्वेषामेव पुत्रिके ॥

ततः सिद्धिमवाप्नोति या सदा मनसि स्थिता ॥ ५२ ॥

समत्वं शत्रुमित्राभ्यां तथा पा षाणरत्नयोः ॥

यदा संजायते चित्ते तदा मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ५३ ॥

यो लिंगग्रहणं कृत्वा ततः कोपपरो भवेत् ॥

तस्य वृथा हि तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा ॥ ५४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सा तथेतिप्रतिज्ञाय ब्राह्मणी सहिता तया ॥

रत्नावत्या जगामाथ किंचिच्चैव जलाशयम् ॥ ५५ ॥

स्वच्छोदकेन संपूर्णं पद्मिनीषंडमंडितम् ॥

ततश्चांद्रायणं चक्रे तपसः प्रथमं व्रतम् ॥ ५६ ॥

ततः कृच्छ्रव्रतं चक्रे ततः सांतपनं च सा ॥

षष्ठान्नकालभोज्या च सा चाभूद्वत्सरत्रयम् ॥ ५७ ॥

त्रिरात्रोपोषणं पश्चाद्यावद्वर्षत्रयं तथा ॥

एकान्तरोपवासैश्च साऽनयद्वत्सरत्रयम् ॥ ५८ ॥

हेमंते जलमध्यस्था सा बभूव तपस्विनी ॥

पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे सा बभूव यशस्विनी ॥ ५९ ॥

निराश्रयाऽभवत्साध्वी वर्षाकाल उपस्थिते ॥

ध्यायमाना दिवानक्तं देवदेवं जनार्दनम्॥६.१९८.६०॥।

यद्यद्व्रतं पुरा चक्रे ब्राह्मणी सा च सुव्रता ॥

अन्यं जलाशयं प्राप्य सा तच्चक्रे नृपात्मजा ॥

प्रीत्या परमया युक्ता तदा सा द्विजस त्तमाः ॥ ६१ ॥

ततो वर्षशतं सार्धं फलाहारा बभूव सा ॥

शीर्णपर्णाशना पश्चात्तावन्मात्रं व्यवस्थिता ॥ ६२ ॥

ततश्चैव जलाहारा यावद्वर्षशतानि षट् ॥

वायुभक्षा बभूवाथ सहस्रं परिवत्सरान् ॥ ६३ ॥

यथायथा तपश्चक्रे सा कुमारी द्विजोत्तमाः ॥

तथातथाऽभवत्तस्यास्तेजोवृद्धिरनुत्तमा॥६४॥

एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः ॥ ६५ ॥

गौर्या सह प्रसन्नात्मा तस्या गोचरमागतः ॥

मेघगंभीरया वाचा ततोवचनमब्रवीत् ॥ ६६ ॥

वत्से तपोनिवृत्तिं त्वं कुरुष्व वचनान्मम ॥

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन सर्वं ददामि ते ॥ ६७ ॥

॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥

अभीष्टमेतदेवं मे यत्त्वं दृष्टोऽसि शंकर ॥

स्वप्नेऽपि दर्शनं देव दुर्लभं ते नृणां यतः ॥ ६८ ॥

॥ भगवानुवाच ॥ ॥

न मे स्याद्दर्शनं व्यर्थं कथंचित्सुतपस्विनि ॥

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं येन ददाम्यहम् ॥ ६९ ॥

॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥

एषा मे सुसखी साध्वी राजपुत्री यशस्विनी ॥

ख्याता रत्नावतीनाम प्राणेभ्योऽपिगरीयसी ॥ ६.१९८.७० ॥

मम तुल्यं तपश्चक्रे शूद्रयोनावपि स्थिता ॥

निवर्तते तु यद्येषा तपसस्तु निवर्तनम् ॥

करोम्यद्य जगन्नाथ तदहं संशयं विना ॥ ७१ ॥

अस्याः स्नेहेन संत्यक्तो मया भर्ता सुरेश्वर ॥

तस्माद्देव वरं देहि त्वमस्या मनसि स्थितम् ॥ ७२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः ॥

अब्रवीद्राजपुत्रीं तां मेघगंभीरया गिरा ॥

वत्से मद्वचनादद्य तपस्त्वं त्यक्तुमर्हसि ॥ ७३ ॥

वरं वरय कल्याणि नित्यं मनसि संस्थितम् ॥

अदेयमपि दास्यामि सांप्रतं तव भामिनि ॥ ७४ ॥

॥ रत्नावत्युवाच ॥ ॥

एतज्जलाशयं पुण्यं पद्मिनीषण्ड मण्डितम् ॥ ७५ ॥

यत्रैषा ब्राह्मणी साध्वी नित्यं च तपसि स्थिता ॥

अस्या नाम्ना च विख्यातिं तीर्थमेतत्प्रपद्यताम् ॥ ७६ ॥

अत्र यः कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः ॥

तस्य भूयात्सदा वासो देवदेव त्रिविष्टपे औ। ७७ ॥

मदीयं मम नाम्ना तु शूद्रासंज्ञं तु जायताम् ॥

तस्य तुल्यप्रभावं तु तीर्थस्य प्रतिपद्यताम् ॥ ७८ ॥

आवाभ्यां नित्यशः कार्यं कुमारत्वे महत्तपः ॥

आराध्यस्त्वं सुरश्रेष्ठो वाङ्मनःकर्मभिस्तथा ॥ ७९ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु निर्भिद्य धरणीतलम् ॥

लिंगं माहेश्वरं विप्रा निष्क्रांतं सूर्यसंनिभम् ॥ ६.१९८.८० ॥

ततः प्रोवाच ते देवः स्वयमेव महेश्वरः ॥

ताभ्यां सुतपसा तुष्टः सादरं भक्तवत्सलः ॥ ८१ ॥

एतत्तीर्थद्वयं ख्यातं त्रैलोक्येपि भविष्यति ॥

शूद्रीनाम त्वदीयं तु ब्राह्मणी च सखी तव ॥ ८२ ॥

तीर्थद्वयेऽपि यः स्नात्वा एतस्मिञ्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥

त्वत्तः पद्मानि संगृह्य अस्यास्तोयं च निर्मलम् ॥

एतच्च मामकं लिंगं स्नापयित्वाऽर्चयिष्यति ॥ ८३ ॥

पश्चात्पद्मैश्चतुर्दश्यां शुक्लायां सोमवासरे ॥

चैत्रे मासि च संप्राप्ते चिरायुः स भविष्यति ॥ ८४ ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो यद्यपि स्यात्सुपापकृत् ॥ ८५ ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

तत्र नित्यं च तपसि स्थिते सख्यावुभावपि ॥ ८६ ॥

यावत्कल्पशतं तावज्जरामरणवर्जि ते ॥

अद्यापि गगने ते च दृश्येते तारकात्मके ॥ ८७ ॥

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थयुग्मं धरातले ॥

आगत्याथ नरो दूरात्ताभ्यां कृत्वा निमज्जनम् ॥ ८८ ॥

पूजयित्वा तु तल्लिंगं ततो याति दिवालयम् ॥

महापातकयुक्तोऽपि तत्प्रभावादसंशयम् ॥ ८९ ॥

एतस्मिन्नंतरे मर्त्ये नष्टा धर्मस्य च क्रिया ॥

यज्ञदानकृता या च देवार्चनसमुद्भवा ॥ ६.१९८.९० ॥

व्याप्तस्तथाखिलः स्वर्गो मानवैः स्पर्धयान्वितैः ॥

सार्धं देवैर्विमानस्थैरप्सरोगणसेवितैः ॥ ९१ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु धर्मराजः समाययौ ॥

यत्र वेदध्वनिर्ब्रह्मा ब्रह्मलोकं समाश्रितः ॥ ॥ ९२ ॥

अब्रवीद्दुःखितो दीनः क्षिप्त्वाग्रे पत्रकद्वयम् ॥

एकं पापसमुद्भूतमन्यद्धर्मसमुद्भवम् ॥ ९३ ॥

चित्रेण लिखितं यच्च विचित्रेण तथा परम् ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवतीर्थयुगं स्थितम् ॥ ९४ ॥

शूद्राख्यं ब्राह्मणीनाम तथान्यत्पद्ममंडितम् ॥

तथा तत्रास्ति लिंगं च पुण्यं माहेश्वरं महत् ॥ ९५ ॥

त्रयाणामथ तेषां च प्रभावात्सर्वमानवाः ॥

अपि पापसमायुक्ताः प्रयांति त्रिदशालयम् ॥ ९६ ॥

शून्या मे नरका जाताः सर्वे ते रौरवादयः ॥ ९७ ॥

न कश्चिद्यजनं चक्रे न दानं न च तर्पणम् ॥

देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां विशेषतः ॥ ९८ ॥

तस्मान्मुक्तो मया सर्वो योऽधिकारस्तवोद्भवः ॥

नियोजयस्व तत्रान्यं कञ्चिच्छक्ततमं ततः ॥ ९९ ॥

अप्रमाणं स्थितं सर्वमेतत्पत्रद्वयं मम ॥

तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह समानीय शतक्रतुम् ॥ ६.१९८.१०० ॥

गत्वा शीघ्रतमं मर्त्ये त्वं शक्र वचनान्मम ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम् ॥ १०१ ॥

शूद्र्याख्यं ब्राह्मणीत्येव यच्च लिंगमनुत्तमम् ॥

तत्रस्थं नाशय क्षिप्रं कृत्वा पांसुप्रवर्षणम् ॥ १०२ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रो गत्वा भूमितलं ततः ॥

पांसुभिः पूरयामास ते तीर्थे लिंगमेव च ॥ १०३ ॥

अद्यापि कलिकालेऽस्मिन्द्वाभ्यां गृह्य सुमृत्तिकाम् ॥

स्नात्वा च तिलकं कार्यं सर्वपापविशुद्धये ॥ १०४ ॥

चतुर्दशीदिने प्राप्ते सोमवारे च संस्थिते ॥

द्वाभ्यां यः कुरुते श्राद्धं श्रद्धया परया युतः ॥

गयाश्राद्धेन किं तस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १०५ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥

यथा सा ब्राह्मणी जाता शूद्री चापि तथापरा॥१ ०६॥

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा द्विजसत्तमाः ॥

सोऽपि तद्दिनजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ १०७ ॥

एवं नरो न कः सिद्धस्तस्य लिंगस्य पूजनात्।।

चिरायुश्च तथा जातो यथान्यो नात्र विद्यते।।१०८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शूद्रीब्राह्मणीतीर्थद्वयमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टनवत्युत्तरशततममोऽध्यायः॥

ऋषय ऊचुः॥

तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले॥

श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः॥१॥

कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम्।।

अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते।।२।।

।।सूत उवाच।।

क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत्।।

पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः ॥ ३ ॥

तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् ॥

महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम् ॥ ४ ॥

मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥

सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत् ॥ ५ ॥

चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः ॥

य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत् ॥ ६ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च ॥

पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च ॥ ७ ॥

के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः ॥

नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात् ॥ ८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ ९ ॥

प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः ॥

एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ ६.१९९.१० ॥

यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते ॥

यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः ॥ ११ ॥

स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् ॥

चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः॥१२॥

एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च ॥

धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः ॥ १३ ॥

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ १४ ॥

वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी ॥

अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये ॥ १५ ॥

एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ १६ ॥

वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् ॥

ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले ॥ १७ ॥

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥१८॥

कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः ॥

नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः ॥१९॥

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ ६.१९९.२० ॥

अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम्॥

तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम् ॥ २१ ॥

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २२ ॥

श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा ॥

तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः ॥ २३ ॥

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २४ ॥

गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा ॥

सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा ॥ २५ ॥

आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २६ ॥

एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः ॥

सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात् ॥ २७ ॥

यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत् ॥ २८ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥

संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि ॥ २९ ॥

सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम् ॥ ६.१९९.३० ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज ॥

तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात् ॥ ३१ ॥

तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च ॥

अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते ॥ ३२ ॥

तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् ॥

देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते ॥ ३३ ॥

यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता ॥

अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः ॥ ३४ ॥

त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे ॥

एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन ॥ ३५ ॥

लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् ॥

देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये ॥ ३६ ॥

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा ॥

येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया ॥ ३७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ॥

समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा ॥ ३८ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च ॥

तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक् ॥ ३९ ॥

मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः ॥

दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा ॥ ६.१९९.४० ॥

देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् ॥

न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने ॥ ४१ ॥

अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः॥

तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम् ॥४२॥

एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः॥

सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम् ॥ ४३ ॥

तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् ॥

फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम ॥ ४९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः ॥

अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते ॥ ४५ ॥

चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव ॥

येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् ॥

सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम् ॥ ४६ ॥

सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च ॥

सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥ ४७ ॥

तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा ॥

सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम् ॥ ४८ ॥

एकस्मिन्नपि संदृष्टे पूजिते वा सुरोत्तमे ॥

सप्तविंशतिलिंगानां पूजा तेन कृता भवेत् ॥ ४९ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने ॥

येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम् ॥ ६.१९९.५० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया ॥

कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा ॥ ५१ ॥

विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥

निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा ॥ ५२ ॥

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥ ५३ ॥

तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् ॥

तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्॥ ॥ ५४ ॥

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः ॥

सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि ॥ ५५ ॥

तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् ॥

अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम् ॥ ५६ ॥

विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् ॥

नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम् ॥ ५७ ॥

शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् ॥

तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च ॥

आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम् ॥ ५८ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् ॥

विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता ॥ ५९ ॥ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ ॥

यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान् ॥ ६.१९९.६० ॥

भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः ॥

भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः ॥ ६१ ॥

श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः ॥

स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत् ६२ ॥

वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च ॥

तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः ॥ ६३ ॥

ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः ॥

चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः ॥६४॥

दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः॥

देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः ॥

वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च ॥ ६५॥

संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः ॥

दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि ॥ ६६ ॥

पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति ॥

बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम ॥ ६७ ॥

एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते ॥

मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात् ॥ ६८ ॥

स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् ॥

बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत् ॥ ६९ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत् ॥ ६.१९९.७० ॥

स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि ॥

हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम् ॥ ७१ ॥

कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा ॥

आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः ॥

सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम ॥ ७२ ॥

वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः॥

श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः ॥ ७३ ॥

आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा ॥

श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः ॥ ७४ ॥

उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः ॥

श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः ॥ ७५ ॥

नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती ॥

तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः ॥ ७६ ॥

ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः ॥

तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः ॥ ७७ ॥

पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः ॥

स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा ॥ ७८ ॥

पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् ॥

स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा ॥ ७९ ॥

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव ।

कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः ॥ ६.१९९.८० ॥

नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः ॥

वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप ॥ ८१ ॥

पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति ॥

दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम् ॥ ८२ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् ॥

सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते ॥८३॥

न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम ॥ ८४ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥

अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः॥८५॥

श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः॥

परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च ॥ ८६ ॥

प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः ॥

तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः ॥ ८७ ॥

तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः ॥

अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः ॥ ८८ ॥

नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः ॥

भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना ॥ ८९ ॥

मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति ॥

श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति ॥६.१९९.९० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः ॥

मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः ॥ ९१ ॥

भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः ॥

हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः ॥ ९२ ॥

कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः ॥

श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद ॥ ९३ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च ॥

चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः॥ ९४ ॥

स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च ॥

पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम् ॥ ९५ ॥

दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा ॥

विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा ॥ ९६ ॥

कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् ॥

प्रजयाऽऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ ९७ ॥

विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा ॥

सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम् ॥ ९८ ॥

अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् ॥

पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात् ॥ ९९ ॥

उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश ॥

गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः ॥ ६.१९९.१०० ॥

स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च ॥

पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च ॥ १०१ ॥

भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने ॥

ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः ॥ १०२ ॥

वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् ॥

पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः ॥ १०३ ॥

मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः ॥

अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः ॥ १०४ ॥

ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे ॥

क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे ॥ १०५ ॥

ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥

श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च ॥ ॥ १०६ ॥

अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ ॥

त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात् ॥ १०७ ॥

नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु ॥

त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः ॥ १०८ ॥

एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः ॥

पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक् ॥ १०९ ॥

कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम् ॥ ६.१९९.११० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः ॥

स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते ॥ १११ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् ॥

भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः ॥ ११२ ॥

वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः ॥

चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत् ॥ ११३ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह ॥

विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः ॥ ११४ ॥

पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव ॥

दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः ॥ ११५ ॥

स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥

तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् ॥

दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः ॥११६॥

ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः ॥

चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः ॥

स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः ॥ ११७ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः ॥

छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः ॥ ११८ ॥

नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः ॥

तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः ॥ ११९ ॥

तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता ॥

दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव॥६.१९९.१२०॥।

दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन ॥

यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा ॥१२१॥

यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः ॥

त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् ॥

संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत् ॥१२२॥

पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् ॥

बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ १२३ ॥

अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः ॥

चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति ॥ १२४ ॥

किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् ॥

न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः ॥ १२५ ॥

दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः ॥

स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः ॥ १२६ ॥

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ॥

दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ १२७ ॥

माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च ॥

त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥ १२८ ॥

एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् ॥

भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना ॥ १२९ ॥

पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् ॥

कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक ॥ ६.१९९.१३० ॥

ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः ॥

किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते ॥ १३१ ॥

सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् ॥

नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम् ॥ १३२ ॥

तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः ॥

वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः ॥ ॥ १३३ ॥

तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः ॥ १३४ ॥

ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः ॥

तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः ॥ १३५ ॥

माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥

ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात् ॥ १३६ ॥

तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव ॥

अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् ॥ १३७ ॥

यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः ॥

न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम् ॥ १३८ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि ॥

ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः ॥

यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम् ॥ १३९ ॥

यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता ॥

कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा ॥ ६.१९९.१४० ॥

ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया ॥

यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज ॥ १४१ ॥

भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि ॥१४२॥

तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् ॥

तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप ॥ १४३ ॥

तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता ॥

गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः ॥ १४४ ॥

ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् ॥

तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम् ॥ १४५ ॥

अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् ॥

खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः ॥ १४६ ॥

परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् ॥

सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै ॥ १४७ ॥

अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः ॥

वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् ॥

रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः ॥ १४८ ॥

एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः ॥

अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम् ॥ १४९ ॥

यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः ॥

सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६.१९९.१५० ॥

मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः ॥

नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः ॥ १५१ ॥

ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः ॥ १५२ ॥

एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः ॥

लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत ॥ १५३ ॥

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः ॥

मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः ॥

तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति ॥ १५४ ॥

अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् ॥

मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम् ॥ १५५ ॥

कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः ॥

स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते ॥ १५६ ॥

अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा ॥

अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः ॥ १५७ ॥

गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः ॥

ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता ॥

मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ १५८ ॥

अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः ॥

बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह ॥ १५९ ॥

न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम्॥

तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम् ॥ ६.१९९.१६०

अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना ॥

एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा ॥ १६१ ॥

अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् ॥

तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला ॥१६२॥

स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् ॥

शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम् ॥ १६३ ॥

सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् ॥

प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च॥१६४॥

प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्॥१६५॥

किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् ॥

ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा ॥ १६६ ॥

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् ॥

शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् ॥

जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः ॥ १६७ ॥

ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम॥

ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः ॥

देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह ॥ १६८ ॥

॥ भार्योवाच ॥ ॥

अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह ॥

पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु ॥ १६९ ॥

बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् ॥

पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम् ॥ ६.१९९.१७० ॥

तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः ॥

तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन ॥ १७१ ॥

नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽऽपदम् ॥ १७२ ॥

ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः ॥

नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात् ॥ १७३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागराष्टकुलश्रैष्ठ्यवर्णनंनामैकोनद्विशततमोऽध्यायः ॥ १९९ ॥ ॥ छ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले ॥

सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः ॥ १ ॥

रोरूयमाणाऽभ्यगमत्पितरं मातरं प्रति ॥

प्रोवाच गद्गदं वाक्यं बाष्पव्याकुललोचना ॥ २ ॥

ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम् ॥

अन्त्यजस्य प्रदत्ताऽहं यत्पापस्य दुरात्मनः ॥ ३ ॥

स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम्॥

तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने ॥ ४ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः ॥

निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः ॥ ५ ॥

ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः ॥

लब्ध्वाशु चेतनां कृच्छ्रात्स्वजनैः परिवारितः ॥

प्रलापान्विविधांश्चक्रे ताडयन्स्वशिरो मुहुः ॥ ६ ॥

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे तस्य संपर्कदूषिताः ॥

भर्तृयज्ञं समासाद्य तेनैव सहितास्ततः ॥ ७ ॥

प्रोचुर्विनयसंयुक्ताः प्रोच्चैस्तत्सुतया सह ॥

सुभद्रेण निजे हर्म्ये सुतां दत्त्वा निवेशितः ॥ ८ ॥

चण्डालो द्विजरूपोत्र चंद्रप्रभ इति स्मृतः ॥ ९ ॥

यावत्संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च योजितः ॥

पापकर्मा न विज्ञातः सोऽधुना प्रकटोऽभवत् ॥ ६.२००.१० ॥

सुभद्रस्यानुषंगेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम् ॥

अन्त्यजेन महाभाग तत्कुरुष्व विनिग्रहम्॥ ११ ॥

कैश्चित्तस्य गृहे भुक्तं जलं पीतं तथा परैः ॥

अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा ॥ १२ ॥

किं वा ते बहुनोक्तेन न स कोऽस्ति द्विजोत्तम ॥

संकरो यस्य नो जातस्तस्य पापस्य संभवः ॥ १३ ॥

त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते ॥

सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः ॥ १४ ॥

ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः ॥

प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम् ॥ १५ ॥

चांद्रायणशतं प्रादात्सुभद्रायाहिताग्नये ॥

सर्वभंडपरित्यागं पुनराधानमेव च ॥ १६ ॥

लक्षहोमविधानं च गृहमध्यविशुद्धये ॥

वह्निप्रवेशनं तस्यास्तत्सुतायाः प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥

येन यावंति भोज्यानि तस्य भुक्तानि मंदिरे ॥

तस्य तावंति कृच्छ्राणि तेनोक्तानि महात्मना ॥ १८ ॥

यैर्जलानि प्रपीतानि यावन्मात्राणि तद्गृहे ॥

प्राजापत्यानि दत्तानि तेभ्यस्तावंति पार्थिव ॥ १९ ॥

ब्राह्मणानां तथान्येषां तत्र स्थाने निवासिनाम् ॥

तत्स्पर्शदूषितानां च प्राजापत्यं पृथक्पृथक् ॥ ६.२००.२० ॥

स्त्रीशूद्राणां तदर्धं च तदर्ध बालवृद्धयोः ॥

मृन्मयानां च भांडानां परित्यागो निवेदितः ॥ २१ ॥

सर्वेषामेव लोकानां रसत्यागस्तथैव च ॥

कोटिहोमस्तु निर्दिष्टो ब्रह्मस्थाने यथोदितः ॥

सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं स्थानवित्तेन केवलम् ॥ ॥ २२ ॥

अथोवाच पुनर्विप्रान्स कृत्वा चोच्छ्रितं भुजम ॥

तारनादेन महता सर्वांस्तान्नागरोद्भवान् ॥ २३ ॥

सुभद्रेण च सर्वस्वं देयं विप्रेभ्य एव च ॥

चतुर्थांशश्च यैर्भुक्तं तद्गृहे स्वधनस्य च ॥ २४ ॥

अष्टांशं यैर्जलं पीतं गोदानं स्पर्शसंभवम् ॥

शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा ॥ २५ ॥

दीक्षितेन जपः कार्यो लक्षगायत्रिसंभवः ॥

शेषैर्विप्रैर्यथा वित्तं तथा कार्यो जपोऽखिलः ॥ २६ ॥

अहं चैव करिष्यामि प्राणायामशतत्रयम् ॥

नित्यमेव द्विजश्रेष्ठाः षष्ठकालकृताशनः ॥ २७ ॥

यावत्संवत्सरस्यांतं ततः शुद्धिर्भविष्यति ॥

जन संपर्कसंजाता सैवं तस्य दुरात्मनः ॥ २८ ॥

एवमुक्त्वा ततो भूयः स प्रोवाच द्विजोत्तमान् ॥

अथाऽऽद्यान्मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान् ॥ ॥ २९ ॥

अद्यप्रभृति यः कन्यामविदित्वा तु नागरम् ॥

नागरो दास्यति क्वापि पतितः स भविष्यति ॥६.२००. ३० ॥

अश्राद्धेयो ह्यपांक्तेयो नागराणां विशेषतः ॥ ३१ ॥

यः श्राद्धं नागरं मुक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति ॥

विमुखास्तस्य यास्यंति पितरो विबुधैः सह ॥ ३२ ॥

नागरेण विना यस्तु सोमपानं करिष्यति ॥

स करिष्यत्यसंदिग्धं मद्यपानं तु नागरः ॥

तन्मतेन विना यस्तु श्राद्धकर्म करिष्यति ३३ ॥

ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः ॥

विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति ॥ ३४ ॥

श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति ॥

सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया ॥ ३५ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः ॥

वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये ॥ ३६ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम ॥

श्राद्धार्हा नागरा येन नागराणां व्यवस्थिताः ॥

भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता तेषां यथा पुरा ॥ ३७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञकृतनागरज्ञातिमर्यादावर्णनं नाम द्विशततमोऽध्यायः ॥ २०० ॥ ॥ छ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे भर्तृयज्ञं महामतिम् ॥

कृतांजलिपुटा भूत्वा स्तुतिं कृत्वा वचोऽब्रुवन् ॥ १ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं शोधितो यो भवेद्द्विजः ॥

श्राद्धस्य कन्यकायाश्च सोमपानस्य सोऽर्हति ॥ २ ॥

कथं शुद्धिः प्रकर्तव्या तस्य सर्वं ब्रवीहि नः ॥

नागरस्य समस्तस्य देशांतरगतस्य च ॥३॥

देशांतरप्रजातस्य तत्र जातस्य वा पुनः ॥

अज्ञातपितृवर्गस्य सामा न्यं पदमिच्छतः ॥ ४ ॥

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते ॥ ५ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणानां नृपोत्तम ॥

अब्रवीद्भर्तृयज्ञस्तु स्वाभिप्रायं सुसंमतम् ॥ ६ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः ॥

तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवम्॥ ७॥

अज्ञातपितृवंशो यो दूरादपि समागतः ॥

सामान्यं वांछते पद्यं नागरोऽस्मीति कीर्तयन् ॥ ८ ॥

तस्य शुद्धिः प्रदा तव्या मुख्यैः शांतैः शुभैर्द्विजैः ॥

गर्तातीर्थोद्भवं विप्रं कृत्वा चैव पुरःसरम् ॥९ ॥

विशुद्धिं याचमानस्य यदि यच्छंति नो द्विजाः ॥

कामाद्वा यदि वा क्रोधात्प्रद्वेषाद्वा च्युतेर्भयात् ॥ ६.२०१.१० ॥

ब्रह्महत्योद्भवं पापं सर्वेषां तत्र जायते ॥

तस्मादभ्यागतो यस्तु दूरादपि विशेषतः ॥ ११ ॥

तस्य शुद्धिः प्रदातव्या प्रयत्नेन द्विजोत्तमैः ॥

शुद्धिं तु त्रिविधां प्राप्तो मम वाक्यसमुद्भवाम् ॥ १२ ॥

स शुद्धो नागरो ज्ञेयो जातो देशांतरेष्वपि ॥

पूर्वं विशोधयेद्वंशं ततो मातृकुलं स्मृतम् ॥ १३ ॥

ततः शीलं त्रिभिः शुद्धः सामान्यं पदमर्हति ॥ १४ ॥

सर्वेषामपि विप्राणां वर्षांते समुपस्थिते ॥

शुद्धिः कार्या प्रयत्नेन स्वस्थानस्य विशुद्धये ॥ १५ ॥

तदर्थं शरदश्चांते शुभर्त्तौ ब्राह्मणोत्तमाः ॥

चातुश्चरणसंपन्नाः संस्थाप्याः षोडशैव तु ॥ १६ ॥

ब्राह्मणाः पुरतः सर्वे शांता दांता जितेंद्रियाः ॥

गर्त्तातीर्थोद्भवं विप्रं तेषां मध्ये निवेशयेत् ॥ १७ ॥

तदग्रे पीठिका देयाश्चतस्रो लक्षणान्विताः ॥

यावत्कार्त्तिकपर्यंतं चातुश्चरणकल्पिताः ॥ १८ ॥

प्रथमा बह्वृचस्यार्थे याजुषस्य तथाऽपरा ॥

सामगस्य तथैवान्या तथाऽऽद्यस्य चतुर्थिका ।। ॥ १९ ॥

मुद्रिकार्थं तथैवान्या पंचमी परिकीर्तिता ॥

श्रीसूक्तं पावमानं च शाकुनं विष्णुदैवतम्॥ ६.२०१.२० ॥

पारावतं तथा सूक्तं जीवसूक्तेन संयुतम्॥

बह्वृचः कीर्तयेत्तत्र शांतिकं च तथापरम् ॥ २१ ॥

शांतिकं शिवसंकल्पमृषिकल्पं चतुर्विधम् ॥

मंडलंब्राह्मणं चैव गायत्रीब्राह्मणं तथा ॥ २२ ।।

तथा पुरुषसूक्तं च मधुब्राह्मणमेव च ॥

अध्वर्युः कीर्तयेत्तत्र रुद्रान्पंचांगसंयुतान् ॥ २३ ॥

देवव्रतं च गायत्रं सोमसूर्यव्रते तथा ॥

एकविंशतिपर्यंतं तथान्यच्च रथंतरम् ॥ २४ ॥

सौव्रतं संहिता विष्णोर्ज्येष्ठसाम तथैव च ॥

सामवेदोक्तरुद्रांश्च भारुंडैः सामभिर्युतान् ॥ २५ ॥

छंदोगः कीर्तयेत्तत्र यच्चान्यच्छांतिकं भवेत् ॥

गर्भोपनिषदं चैव स्कंदसूक्तं तथापरम् ॥ २६ ॥

नीलरुद्रैः समोपेतान्प्राणरुद्रांस्तथापरान् ॥

नवरुद्रांश्च क्षुरिकानाद्यस्तत्र प्रकीर्तयेत् ॥ २७ ॥

ततः पुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः ॥

शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लचंदनचर्चितः २८ ॥

शुद्धिकामो व्रजेत्तत्र यत्र ते ब्राह्मणाः स्थिताः ॥

प्रणम्य शिरसा तेषां ततोवाच्यस्तु मध्यगः ॥ २९ ॥

मदर्थं प्रार्थय त्वं हि सर्वानेतान्द्विजोत्तमान् ॥

यतः शुद्धिं प्रयच्छंति प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ६.२०१.३० ॥

ततस्तु प्रार्थयेद्विप्रांस्तदर्थं च विशुद्धये ॥

गर्तातीर्थोद्भवो विप्रो विनयावनतः स्थितः ॥ ३१ ॥

गोचर्मणि समालग्नः शुद्धिकामस्य तस्य च ॥

प्रष्टव्यास्तु ततस्तेन सर्व एव द्विजोत्तमाः ॥ ३२ ॥

एष शुद्धिकृते प्राप्तः सुदूरान्नागरो द्विजः ॥

अस्य शुद्धिः प्रदातव्या युष्माकं रोचते यदि ॥ ३३ ॥

अथ तैर्वेदसूक्तेन निषेधो वा प्रवर्तनम् ॥

वक्तव्यं वचसा नैव मम वाक्यमिदं स्थितम्॥ ३४ ॥

ततश्च बहुलान्दृष्ट्वा ऋगध्वर्यूंस्ततः परम् ॥

छादोग्यांश्च तथाद्यांश्च क्रमेण तु द्विजोत्तमाः ॥ ३५ ॥

यदि तेषां मनस्तुष्टिर्जायते द्विजसत्तमाः ॥

ततः सूक्तानि वाक्यानि सौम्यानि सुशुभानि च ॥

वारुणानि तथैंद्राणि मांगल्यप्रभवाणि च ॥ ३६ ॥

श्रेष्ठानि मंत्रलिंगानि वृद्धितुष्टिकराणि च ॥

यदि नो मानसी तुष्टि स्तेषां चैव प्रजायते ॥ ३७ ॥

तदा रौद्राणि याम्यानि नैर्ऋत्यानि विशेषतः ॥

आग्नेयानि त्वनिष्टानि तथा नाशकराणि च ॥ ३८ ॥

अथ ये तत्र मूर्खाः स्युर्न वेदपठने रताः ॥

पुष्पदानं तु वक्तव्यं तैः संतुष्टैर्द्विजोत्तमैः ॥ ३९ ॥

सीत्कारः कुपितैः कार्यः संतोषेण विवर्जितैः ॥

एवं सर्वेषु कृत्येषु न च कार्यो विनिर्णयः ॥ ६.२०१.४० ॥

प्राकृतैर्वचनैश्चैव यथा कुर्वंति मानवाः ॥

तथैव निर्णयस्यांते मध्यगेन विपश्चिता ॥ ४१ ॥

देयं तालत्रयं सम्यक्सर्वेषां निर्णयोद्भवे ॥ ४२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागर प्रश्ननिर्णयवर्णनंनामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०१ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः ॥

तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः ॥ १ ॥

कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः ।।

वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ। २ ।।

कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना ॥

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ ३ ॥

तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् ॥

श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम् ॥ ४ ॥

नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन ॥

ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥ ५ ॥

वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः ॥

इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः ॥ ६ ॥

भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् ॥

प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः ॥ ७ ॥

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् ॥

माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते ॥ ८ ॥

क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः ॥

एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः ॥ ९ ॥

समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते ॥

तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति ॥ ६.२०२.१० ॥

तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् ॥

द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया ॥ ११ ॥

एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः ॥ १२ ॥ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः ॥

स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः ॥ १३ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः ॥

तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ १४ ॥

नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी ॥

निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये ॥ १५ ॥

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः ॥

पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः ॥ १६ ॥

अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् ॥

हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा ॥ १७ ॥

अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये ॥

एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः ॥ १८ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥

पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि ॥ १९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनंनाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०२ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः ॥

नागरः शुद्धिमाप्रोति यथा तन्मे वद द्विजः ॥ १ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ।१ ॥

एवं मध्यस्थवचनात्समुदाये स्थिरे सति ॥

स प्रष्टव्यः पितुर्माता कतमा ते वदस्व नः ॥ २ ॥

किं गोत्रः कतमस्तस्याः पिता किंप्रवरः स्मृतः ॥

एवं तस्यान्वयं ज्ञात्वा गोत्रप्रवरसंयुतम् ॥ ३॥

प्रष्टव्या च ततो माता तस्याश्चापि च या भवेत् ॥

जननी चापि प्रष्टव्या तस्याश्चापि च या भवेत् ॥ ४ ॥

ज्ञातव्या सापि यत्नेन ब्राह्मणैः शुद्धि कर्मणि॥५॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः॥

शोधनीयाः प्रयत्नेन त्रयश्चैतेऽपि तस्य च॥६॥

तथा पितामहीपक्षे त्रय एते द्विजोत्तमाः॥

मातामहस्ततस्तस्य पिता तस्यापि यः पिता॥७॥

माता मातामही चैव तथैवान्या प्रपूर्विका॥

पितामह्याश्च या माता सापि शोध्या सभर्तृका ॥ ८ ॥

एवं शाखाऽगमं ज्ञात्वा तस्य सर्वं यथाक्रमम् ॥

मूलवंशादधिष्ठानं न्यग्रोधस्येव सर्वतः ॥ ९ ॥

ततः शुद्धिः प्रदातव्या सिन्दूरति लकेन तु ॥

चातुश्चरणमंत्रैश्च दत्त्वाशीर्वचनं क्रमात् ॥ ६.२०३.१० ॥

ततो वाच्यं नृपश्रेष्ठ मध्यस्थेन तदग्रतः ॥

दत्त्वा तालत्रयं राजञ्छुद्धोऽयं नागरो द्विजः ॥

सामान्यपदयोग्यश्च संजातः सांप्रतं द्विजः ॥ ११ ॥

ततोऽग्निशरणं गत्वा संतर्प्य च हुताशनम् ॥

पञ्चवक्त्रेण मंत्रेण दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः॥

विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या भोजनान्विताम् ॥ १२ ॥

सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः ॥

पितॄणां जायते तुष्टिर्वंशो नोऽद्य प्रतिष्ठि तः ॥ १३ ॥

यस्य नो जायते शुद्धिः शाखाभिर्मूलवंशगा ॥

निग्रहस्तस्य कर्तव्यो द्विजार्हो द्विजसत्तमैः ॥ १४ ॥

यथा नान्यो हि जायेत शुद्धि स्तस्य प्रकल्पिता॥

एवं संशोधितो विप्रः श्राद्धार्हो जायते ततः॥१५॥

अपि चाष्टकुलोत्पन्नः सामान्यः किं पुनर्हि यः॥

अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धा द्यं करोति हि ॥

तस्य भस्महुतं यद्वत्सर्वं तज्जायते वृथा ॥१६॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः ॥

स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकु लस्य च ॥ १७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा ॥

वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत ॥ १ ॥

सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् ॥

पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् ॥

तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत् ॥ २ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः ॥

नष्टवंशकृते राजन्यथा पृष्टोऽस्मि वै त्व या ॥ ३ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

नष्टवंशस्तु यो ब्रूयान्नागरोऽस्मीति संसदि ॥

तस्य शीलं प्रविज्ञेयं ततः शुद्धिं समादिशेत् ॥ ४ ॥

नागराणां तु ये धर्मा व्यवहाराश्च केवलाः ॥

तेषु चेद्वर्तते नित्यं संभाव्यो नागरो हि सः ॥ ५ ॥

तस्य शुद्धिकृते देयं धटं ब्राह्मणसत्तमाः ॥

धटे तु शुद्धिमापन्ने ततोऽसौ शुद्धतां व्रजेत् ॥ ६ ॥

श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च सोमार्हश्च विशेषतः ॥

सामान्यपदयोग्यश्च समस्ते स्थानकर्मणि ॥ ७ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नरोत्तम ॥

द्वितीया जायते शुद्धिर्यथा नष्टान्वये द्विजे ॥

तस्माद्वद महाराज यद्भूयः श्रोतुमर्हसि ॥ ८ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

तस्मात्ते नागरा भूत्वा विप्राश्चाष्टकुलोद्भवाः ॥

सर्वेषामुत्तमा जाताः प्राधान्येन व्यवस्थिताः ॥ ९ ॥

तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः ॥

विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः ॥ ६.२०४.१० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा ॥

विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः ॥ ११ ।।

तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम् ॥ १२ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

कस्मिन्काले तु ते विप्राः शक्रे णात्र प्रतिष्ठिताः ॥

किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते ॥ १३ ॥

।। विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

हिरण्याक्ष इति ख्यातः पुराऽऽसीद्दानवो त्तमः ॥

अभवत्तस्य संग्रामः शक्रेण सह दारुणः ॥ १४ ॥

तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः ॥

दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः ॥ १५ ॥

अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः ॥

विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः ॥ १६ ॥

देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा ॥ १७ ॥

धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो ॥

या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन ॥ ॥ १८ ॥

पराङ्मुखा मृता ये च पलायनपरायणाः ॥

तेषामपि गतिं ब्रूहि यादृग्जायेतवाच्युत ॥ १९ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

धारातीर्थमृतानां च सन्मुखानां महाहवे ॥

यथा चोच्छिन्नबीजानां पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.२०४.२० ॥

ये पुनः पृष्ठदेशे तु हन्यते भयविक्लवाः ॥

भुज्यमानाः परैस्ते च प्रेताः स्युस्त्रिदशाधिप ॥ २१ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

केचिद्देवा मृता युद्धे युध्यमानाश्च सन्मुखाः ॥

तथैवान्ये मया दृष्टा हन्यमानाः पराङ्मुखाः ॥

प्रेतत्वं दानवानां च सर्वेषां स्यान्न वा प्रभो ॥ २२ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

असंशयं सहस्राक्ष हता युद्धे पराङ्मुखाः ॥

प्रेतत्वे यांति ते सर्वे देवा वा मानुषा यदि ॥ २३ ॥

विषादग्नेः कुलघ्नानां तया चैवात्मघातिनाम् ॥

दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृंगिभिश्च सुरेश्वर ॥

प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम् ॥२४॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो ॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम् ॥२५॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर ॥ २६ ॥

गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा ॥

ततः प्रयांति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम् ॥ २७ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन ॥

शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद ।। २८ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्मांडै राक्षसैरपि ॥

पुरा संप्रार्थितः शंभुर्दिने तत्र समागते ॥

अद्यैकं दिवसं देव कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥ २९ ॥

अस्माकं देहि येन स्यात्तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा ॥

प्रदत्ते वंशजैः श्राद्धे दीनानां त्वं दयां कुरु ॥ ६.२०४.३० ॥ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

यः करिष्यति वै श्राद्धमस्मिन्नहनि संस्थिते ॥

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य च वंशजः ॥

भविष्यति परा प्रीतिर्यावत्संवत्सरः स्थितः ॥ ३१ ॥

यः पुनस्तु गयां गत्वा युष्मद्वंशसमुद्भवः ॥

करिष्यति तथा श्राद्धं तेन मुक्तिमवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥

शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम् ॥

न करिष्यति यः श्राद्धं तस्मिन्नहनि संस्थिते ॥ ३३ ॥

क्षुत्पिपासार्तदेहाश्च पितरस्तस्य दुःखिताः ॥

स्थास्यंति वत्सरं यावदेतदाह पितामहः ॥ ३४ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि कारयेत् ॥

अन्यमुद्दिश्य तत्सर्वं प्रेतानामिह जायते ॥ ३५ ॥

ततो भगवता दत्ता तेषां चैव तु सा तिथिः ॥ श्रा

द्धकर्मणि संजाते विना शस्त्रहतं जनम् ॥ ३६ ॥

संमुखस्यापि संग्रामे युध्यमानस्य देहिनः ॥

कदाचिच्चलते चित्तं तीक्ष्णशस्त्रहतस्य च ॥ ३७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे प्रेतश्राद्धकथनंनाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष मम वाक्यं समाचर ॥

यदि ते वल्लभास्ते च ये हता रणमूर्धनि ॥ १ ॥

युध्यमानास्तवाग्रे च गयाश्राद्धेन तर्पय ॥

तान्सर्वान्प्रेतभावाच्च येन मुक्तिं भजंति ते ॥ २ ॥

पलायनपरा ये च पृष्ठदेशे हता मृताः ॥ ३ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

वर्षेवर्षे तदा श्राद्धं प्रकरोति पितामहः ॥

गयां गत्वा दिने तस्मिन्पितॄणां दिव्यरूपिणाम् ॥ ४ ॥

तत्कथं देव गच्छामि तत्राहं श्राद्धसिद्धये ॥

तस्मात्कथय मे तेषां किंचिच्छ्राद्धाय भूतले ॥

मुक्तिदं येन गच्छामि तव वाक्याज्जनार्दन ॥ ५ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

ततः स सुचिरं ध्यात्वा तमुवाच जनार्दनः ॥

अस्ति तीर्थं महत्पुण्यं तस्मादप्यधिकं च यत् ॥ ६ ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कूपिकामध्यसंस्थितम् ॥

अमावास्यादिने तत्र चतुर्दश्याश्च देवप ॥

गया संक्रमते सम्यक्सर्वतीर्थसमन्विता ॥ ७ ॥

कन्यासंस्थे रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥

अष्टवंशोद्भवैर्विप्रैः स पितॄंस्तारयेन्निजान् ॥ ८ ॥

अपि प्रेतत्वमापन्नान्किं पुनः स्वर्गसंस्थितान् ॥

तत्क्षेत्रप्रभवा विप्रा अष्टवंशसमुद्भवाः ॥ ९ ॥

तप उग्रं समास्थाय वर्तंते हिमपर्वते ॥

आनर्ताधिपतेर्दानाद्भीतास्तत्र समागताः ॥ ६.२०५.१० ॥

तान्गृहीत्वा द्रुतं गच्छ तत्र संबोध्य गौरवात् ॥

सामपूर्वैरुपायैस्तैस्तेषामग्रे समाचर ॥ ११ ॥

श्राद्धं चैव यथान्यायं ततः प्राप्स्यसि वांछितम् ॥

ते चाऽपि सुखिनः सर्वे भविष्यंति समागताः ॥ १२ ॥

त्वया सह प्रपूज्याश्च ह्यस्माभिः श्राद्धकारणात् ॥

तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रः सन्तोषं परमं गतः ॥ १३ ॥

हिमवंतं समुद्दिश्य प्रस्थितस्त्वरयाऽन्वितः ॥

वासुदेवोऽपि राजेंद्र क्षीराब्धिमगमत्तदा ॥ १४ ॥

हिमवन्तं समाश्रित्य शक्रोऽपि ददृशे द्विजान् ॥

अष्टवंशसमुद्भूतान्विष्णुना समुदाहृतान् ॥ १५ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे गयाश्राद्धफलमाहात्म्य वर्णनंनाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः ॥२०५॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

इंद्रोऽपि विष्णुवाक्येन हिमवंतं समागतः ॥

ऐरावतं समारुह्य नागेद्रं पर्वतोपमम् ॥१॥

तत्रापश्यदृषींस्तान्स चमत्कार समुद्भवान् ॥

नियमैः संयमैर्युक्तान्सदाचारपरायणान् ॥

वानप्रस्थाश्रमोपेतान्कामक्रोधविवर्जितान् ॥ २ ॥

एके विप्राः स्थितास्तेषामेकांतरितभोजनाः ॥

षष्ठकालाशिनश्चान्ये चांद्रायणपरायणाः ॥ ३ ॥

अश्मकुट्टाः स्थिताः केचिद्दंतोलूखलिनः परे ॥

शीर्णपर्णाशनाः केचिज्जलाहारास्तथा परे ॥

वायुभक्षास्तथैवान्ये तपस्तेपुः सुदारुणम् ॥४॥

अथ शक्रं समालोक्य तत्राऽऽयांतं द्विजोत्तमाः ॥

पूजितं चारणैः सिद्धैस्तैरदृष्टं कदाचन ॥५॥

ते सर्वे ब्राह्मणाः प्रोक्तास्तदाश्रमसमीपगैः ॥ ६ ॥

अयं शक्रः समायातो भवतामाश्रमे द्विजाः ॥

क्रियतामर्हणं चास्मै यच्चोक्तं शास्त्रचिंतकैः ॥ ७ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः॥

संमुखाः प्रययुस्तूर्णं कृतांजलिपुटाः स्थिताः ॥ ८ ॥

गृह्योक्तविधिना तस्मै संप्रहृष्टतनूरुहा. ॥

प्रोचुश्च विनयात्सर्वे किमागमनकारणम् ॥ ९ ॥

निरीहस्यापि देवेंद्र कौतुकं नो व्यवस्थितम् ॥ ६.२०६.१० ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

कुशलं वो द्विजश्रेष्ठा अनिहोत्रेषु कृत्स्नशः ॥

तपश्चर्यासु सर्वासु वेदाभ्यासे तथा श्रुते ॥ ११ ॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं त्यक्त्वा तीर्थमयं शुभम् ॥

कस्मादत्र समायाता हिमार्तिजनके गिरौ ॥ १२ ॥

तस्मात्सर्वे मया सार्धं समागच्छंतु सद्द्विजाः ॥

चमत्कारपुरे पुण्ये बहुविप्रसमाकुले ॥ १३ ॥

वासुदेवसमादेशात्तत्र गत्वाथ सांप्रतम् ॥

गयाकूपे करिष्यामि श्राद्धं भक्त्या द्विजोत्तमाः ॥ १४ ॥

युष्मदग्रे चतुर्दश्यां प्रेतपक्ष उपस्थिते ॥

खेचरत्वं समायातं सर्वेषां भवतां स्फुटम् ॥ १५ ॥

सबालवृद्धपत्नीकाः साग्निहोत्रा मया सह ॥

तस्माद्गच्छत भद्रं वस्तत्र स्थानं भविष्यति ॥ १६ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

न वयं तत्र यास्यामश्चमत्कारपुरं पुनः॥

अन्येऽपि ब्राह्मणास्तत्र वेदवेदांगपारगाः ॥ १७ ॥

नागरा याज्ञिकाः संति स्मार्ताः श्रुतिपरायणाः ॥

तेषामग्रे कुरु श्राद्धं श्रद्धा चेच्छ्राद्धजा तव ॥ १८ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

तत्र ये ब्राह्मणाः केचिद्भवद्भिः संप्रकीर्तिताः ॥

तथाविधाश्च ते सर्वे वेदवेदांगपारगाः ॥ १९ ॥

श्रुताध्ययनसंपन्ना याज्ञिकाश्च विशेषतः ॥

परं द्वेषपराः सर्वे तथा परुषवादिनः ॥ ६.२०६.२० ॥

अहंकारेण संयुक्ताः परस्परजिगीषवः॥

तपसा विप्रयुक्ताश्च भोगसक्ता दिवानिशम् ॥ २१ ॥

यूयं सर्वगुणोपेता विष्णुना मे प्रकीर्तिताः ॥

तस्मादागमनं कार्यं मया सार्धं समस्तकैः ॥ २२ ।।

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

अस्माभिस्तेन दोषेण त्यक्तं स्थानं निजं हि तत् ॥

बहुतीर्थसमोपेतं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम् ॥ २३ ॥

यदि यास्यामहे तत्र त्वया सार्धं पुरंदर ॥

अस्माकं स्वजनाः सर्वे रागद्वेषपरायणाः ॥ २४ ॥

अपराधान्करिष्यंति नित्यमेव पदेपदे ॥

ईर्ष्याधर्मसमोपेताः परुषाक्षरजल्पकाः ॥ २५ ॥

ततः संपत्स्यते क्रोधः क्रोधाच्च तपसः क्षयः ॥

ततो न प्राप्यते मुक्तिस्तद्गच्छामः कथं विभो ॥ २६ ॥

अपरं तत्र भूपोऽस्ति देशे दानपरः सदा ॥

आनर्ताधिपतिः ख्यातः सर्वभूमौ सदैव सः ॥ २७ ॥

ददाति विविधं दानं हस्त्यश्वकनकादिकम् ॥

यदि तत्र न गृह्णीमस्तदा कोपं स गच्छति ॥ २८ ॥

भूपाले कोपमापन्ने स्वजनेषु विरोधिषु ॥

सिद्धिर्नो तपसोऽस्माकं तेन त्यक्तं निजं पुरम् ॥ २९ ॥

यदि गृह्णीमहे दानं तस्य भूपस्य देवप ॥

तपसः संप्रणाशः स्याद्यद्धि प्रोक्तं स्वयंभुवा ॥ ६.२०६.३० ॥

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ॥

दशध्वजि समा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ ३१ ॥

तत्कथं तस्य गृह्णीमो दानं पापरतस्य च ॥

यथाऽन्ये नागराः सर्वे लोभेन महतान्विताः ॥ ३२ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

प्रभावोऽयं द्विजश्रेष्ठास्तस्य क्षेत्रस्य संस्थितः ॥

हाटकेश्वरसंज्ञस्य सर्वदैव व्यवस्थितः ॥ ३३ ॥

पितॄणां च सुतानां च बंधूनां च विशेषतः ॥

श्वश्रूणां च स्नुषाणां च भगिनीभ्रातृभार्ययोः ॥ ३४ ॥

तस्याधस्तात्स्वयं देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः ॥

पुरस्य विद्यते तस्य प्रतापेनाखिला जनाः ॥ ३५ ॥

सन्तप्यंते ततो द्वेषं प्रकुर्वंति परस्परम् ॥

किं न श्रुतं भवद्भिस्तु यथा रामः सलक्ष्मणः ॥

सीतया सह संप्राप्तो विरोधं परमं गतः ॥ ३६ ॥

सीतया लक्ष्मणेनैव सार्धं कोपेन संयुतः ॥

अवाच्यं प्रोक्तवान्विप्रास्तौ च तेन समं तदा ॥ ३७ ॥

अपि मासं वसेत्तत्र यदि कोपविवर्जितः ॥

तदा मुक्तिमवाप्नोति स्वर्गभाक्पञ्चरात्रतः ॥ ३८ ॥

तस्मात्तत्र प्रगंतव्यं युष्माभिस्तु मया सह ॥

ईर्ष्याधर्मं न युष्माभिस्ते करिष्यंति नागराः ॥ ३९ ॥

न चैव भवतां कोपस्तत्रस्थानां भविष्यति ॥

प्रसादान्मम विप्रेंद्राः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६.२०६.४० ॥

आनर्तः पार्थिवो दाने योजयिष्यति न क्वचित् ॥

युष्माकं पुत्रपौत्रेभ्यो ये दास्यंति च कन्यकाः ॥ ४१ ॥

सहस्रगुणितं तेषां तत्फलं संभविष्यति ॥

अमावास्यादिने श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥ ४२ ॥

युष्मदग्रे द्विजश्रेष्ठा गया कूप्यां करिष्यति ॥

यस्तस्य तत्फलं भावि सहस्रशतसंमितम् ॥ ४३ ॥

गयाश्राद्धान्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

यदि श्राद्धकृते तत्र नायास्यथ द्विजोत्तमाः ॥ ४४ ॥

ततः शापं प्रदास्यामि तपोविघ्नकरं हि वः ॥

एवं ज्ञात्वा मया सार्धं तत्राऽऽगच्छत सत्वरम् ॥ ४५ ॥

इत्युक्तास्तेन ते सर्वे शक्रेण सह तत्क्षणात् ॥

कश्यपश्चैव कौंडिन्य उक्ष्णाशः शार्कवो द्विषः ॥ ४६ ॥

बैजवापश्चैव षष्ठः कापिष्ठलो द्विकस्तथा ॥

एतत्कुलाष्टकं प्राप्तमिंद्रेण सह पार्थिव ॥ ४७ ॥

अग्निष्वात्तादिकान्सर्वान्पितॄनाहूय कृत्स्नशः ॥

विश्वेदेवांस्तथा चैव प्रस्थितः पाकशासनः ॥ ४८ ॥

सम्यक्छ्रद्धासमाविष्टश्चमत्कारपुरं प्रति ॥

एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४९ ॥

गयायां प्रस्थितः सोऽपि श्राद्धार्थं तत्र वासरे ॥

विश्वेदेवाः प्रतिज्ञाय गयायां प्रस्थिता विधिम् ॥ ६.२०६.५० ॥

शक्र श्राद्धं परित्यज्य गता यत्र पितामहः ॥

शक्रोऽपि तत्पुरं प्राप्य गयाकूप्यामुपागतः ॥ ५१ ॥

ततः स्नात्वाह्वयामास श्राद्धार्थं श्रद्धयान्वितः ॥

विश्वेदेवान्पितॄंश्चैव काले कुतपसंज्ञिते ॥५२॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः समाहूताश्च तेन ये ॥

पितरो देवरूपा ये प्रेतरूपास्तथैव च॥५३॥

प्रत्यक्षरूपिणः सर्वे द्विजोपांते समाश्रिताः॥

विश्वेदेवा न संप्राप्ता ये गयायां गतास्तदा॥५४॥

ततो विलंबमकरोत्तदर्थं पाक शासनः ॥

विश्वेदेवा यतः श्राद्धे पूज्याः प्रथममेव च ॥ ५५ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः ॥

शक्रं प्राह समागत्य विश्वेदेवाऽभिकांक्षिणम्॥ ५६ [।

॥ नारद उवाच ॥ ॥

विश्वेदेवा गताः शक्र श्राद्धे पैतामहेऽधुना ॥

गयायां ते मया दृष्टा गच्छमानाः प्रहर्षिताः ॥५७ ॥

तच्छ्रुत्वा तत्र कुपितस्तेषामुपरि तत्क्षणात् ॥

अब्रवीत्परुषं वाक्यं विप्राणां पुरतः स्थितः ॥ ५८ ॥

विश्वेदेवान्विना श्राद्धं करिष्याम्यहमद्य भोः ॥

तथान्ये मानवाः सर्वे करिष्यंति धरातले ॥५९॥

विश्वेदेवान्पुरः स्थाप्य योऽत्र श्राद्धं करिष्यति ॥

व्यर्थतां यास्यते तस्य ऊषरे वर्षितं यथा ॥६.२०६.६॥।

एवमुक्त्वा सहस्राक्ष एकोद्दिष्टानि कृत्स्नशः ॥

चकार सर्वदेवानां ये हता रणमूर्धनि ॥ ६१ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥

येषामुद्दिश्य तच्छ्राद्धं कृतं तेषां नृपोत्तम ॥ ६२ ॥

शक्रशक्र महाबाहो येषां श्राद्धं कृतं त्वया ॥

प्रेतत्वे संस्थितानां च प्रेतत्वेन विवर्जिताः ॥ ६३ ॥

गताः स्वर्गप्रसादात्ते दिव्यरूपवपुर्धराः ॥

ये पुनः स्वर्गताः पूर्वं युध्यमाना महाहवे ॥ ६४ ॥

ते च मोक्षं गताः सर्वे प्रसादात्तव वासव ॥

तच्छ्रुत्वा वासवो वाक्यं तोषेण महतान्वितः ॥ ६५ ॥

अहो तीर्थमहो तीर्थं शंसमानः पुनःपुनः ॥

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता विश्वे देवाः समुत्सुकाः ॥ ६६ ॥

निर्वृत्य ब्रह्मणः श्राद्धं गयायां तत्र पार्थिव ॥

प्रोचुश्च वृत्रहंतारं कुरु श्राद्धं शतक्रतो ॥ ६७॥

भूयोऽपि न विनाऽस्माभिर्लभ्यते श्राद्धजं फलम् ॥

वयं दूरात्समायातास्तव श्राद्धस्य कारणात् ॥

निर्वर्त्य ब्रह्मणः श्राद्धं येन पूर्वं निमंत्रिताः ॥ ६८ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां कुपितः पाकशासनः ॥

अब्रवीत्परुषं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ६९ ॥

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं मर्त्यलोके करिष्यति ॥

अन्योऽपि यो भवत्पूर्वं वृथा तस्य भविष्यति ॥ ६.२०६.७० ॥

एकोद्दिष्टानि श्राद्धानि करिष्यंत्यखिला जनाः ॥

सांप्रतं मर्त्यलोकेऽत्र मर्यादेयं कृता मया ॥ ७१ ॥

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये चान्ये श्राद्धहारकाः ॥

विश्वेदेवैः प्ररक्ष्यंते रक्षयिष्यामि तानहम् ॥ ७२ ॥

यजमानस्य काये च श्राद्धं संयोज्य यत्नतः ॥

मया हताः प्रयास्यंति सर्वे ते दूरतो द्रुतम् ॥ ७३ ॥

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो विश्वेदेवांस्ततः परम् ॥

प्रोवाच ब्राह्मणान्सर्वान्विश्वेदेवैर्विना कृतम् ॥

श्राद्धकर्म भवद्भिस्तु कार्यमन्यैश्च मानवैः ॥ ७४ ॥

तथेत्युक्ते द्विजेंद्रैश्च विश्वेदेवाः सुदुःखिताः ॥

रुरुदुर्बाष्पपूरेण प्लावयन्तो वसुन्धराम्॥ ७९ ॥

तेषामुष्णाश्रुणा तेन यत्पृथ्वी प्लाविता नृप ॥

भूतान्यंडान्यनेकानि संख्यया रहितानि च ॥७६॥

ततोंऽडेभ्यो विनिष्क्रांताः प्राणिनो रौद्ररूपिणः ॥

कृष्णदंताः शंकुकर्णा ऊर्ध्वकेशा भयावहाः ॥

रक्ताक्षाश्च ततः प्रोचुर्विश्वेदेवांश्च ते नृप ॥ ७७ ॥

वयं बुभुक्षिताः सर्वे भोजनं दीयतां ध्रुवम् ॥

भवद्भिर्विहिता यस्माद्याचयामो न चापरम् ॥ ७८ ॥

॥ विश्वेदेवा ऊचुः ॥ ॥

अस्माभी रहितं श्राद्धं किञ्चित्संजायते क्षितौ॥

श्रद्धया परया यच्च युष्माकं भावि भोजनम् ।। ७९ ॥

एवमुक्त्वा तु ते श्राद्धं विश्वेदेवा नृपोत्तम ॥

ब्रह्मलोकं गताः सर्वे दुःखेन महताऽन्विताः ॥

प्रोचुश्च दीनया वाचा प्रणिपत्य पितामहम् ॥ ६.२०६.८० ॥

वयं बाह्याः कृता देव श्राद्धानां बलविद्विषा ॥

तव श्राद्धे गता यस्माद्गयायां प्राङ्निमंत्रिताः ॥ ॥ ८१ ॥

तेन रुष्टः सहस्राक्षस्तव चांते समागताः ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं नः श्राद्धार्हाः स्याम वै यथा ॥ ८२ ॥

तच्छ्रुत्वा सत्वरं ब्रह्मा कृपया परयान्वितः ॥

विश्वेदेवान्समादाय कूप्माण्डैस्तैः समन्वितान् ॥ ८३ ॥

शक्रोऽपि श्राद्धकर्माणि कृत्वा तेषां दिवौकसाम् ॥

तीर्थयात्रापरो भूत्वा तथैव च व्यवस्थितः ॥ ९८४ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा तत्र समागतः ॥

विश्वेदेवसमायुक्तो हंसयानसमाश्रितः ॥ ८५ ॥

शक्रोऽपि सहसा दृष्ट्वा संप्राप्तं कमलासनम् ॥

अर्घ्यमादाय पाद्यं च सत्वरं सम्मुखो ययौ ॥ ८६ ॥

ततः प्रणम्य शिरसा साष्टांगं विनयान्वितः ॥

प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा स्वागतं ते पितामह ॥ ८७ ।।

तव संदर्शनादेव ज्ञातं जन्मत्रयं मया ॥

द्रुतं पूर्वं शुभं कर्म करोमि च यथाऽधुना ॥ ८८ ॥

करिष्यामि परे लोके व्यक्तमेतदसंशयम् ॥ ८९ ॥

निःस्पृहस्यापि ते देव यदागमनकारणम् ॥

तन्मे द्रुततरं ब्रूहि येन सर्वं करोम्यहम् ॥ ६.२०६.९० ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

यैर्विना न भवेच्छ्राद्धं ममापि सुरसत्तम ॥

विश्वेदेवास्त्वया तेऽद्य श्राद्धबाह्या विनिर्मिताः ॥ ९१ ॥

तत्त्वया न कृतं भद्रं तेन कर्म वितन्वता ॥

अप्रमाणं कृता वेदा यतश्च स्मृतयस्तथा ॥ ९२ ॥

एते पूर्वं मया शक्र श्राद्धार्थं विनिमंत्रिताः ॥

पश्चात्त्वया न दोषोऽस्ति तस्माच्चैषां महात्मनाम् ॥ ९३ ॥

तस्माच्छापप्रमोक्षार्थं त्वं यतस्व सुरेश्वर ॥

येन स्युः श्राद्धयोग्याश्च सर्वेऽमी दुःखिता भृशम् ॥ ९४ ॥

पुरा ह्येतन्मया प्रोक्तं सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ॥

एतत्पूर्वं च यच्छ्राद्धं सफलं तद्भविष्यति ॥९५॥

तत्कथं मम वाक्यं त्वमसत्यं प्रकरोषि च ॥९६॥॥

इंद्र उवाच ॥

मयाऽपि कोपयुक्तेन शप्ता एते पितामह ॥

तद्यथा सत्यवाक्योऽहं प्रभवामि तथा कुरु ॥ ९७ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

तव वाक्यं यथा सत्यं प्रभविष्यति वासव ॥

तथाऽहं संविधास्यामि विश्वेदेवार्थमेव ह ॥९८॥

विश्वेदेवैर्विना श्राद्धं यत्त्वया समुदाहृतम् ॥

एकोद्दिष्टं नराः सर्वे करिष्यंति धरातले ॥ ॥ ९९ ॥

तस्मिन्नहनि देवेंद्र त्वया यत्र विनिर्मितम् ॥

प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां शस्त्रेण निहतस्य च ॥ ६.२०६.१०० ॥

क्षयाहे चाऽपि संजाते विश्वेदेवैर्विना कृतम् ॥

नागरस्य शुभं श्राद्धं वचनान्मे भविष्यति ॥ १०१ ॥

शेषकाले तु यः श्राद्धं प्रकरिष्यति तैर्विना ॥

व्यर्थं संपत्स्यते तस्य मम वाक्यादसंशयम् ॥ १०२ ॥

मुक्त्वा शस्त्रहतं चैकं तस्मिन्नहनि यो नरः ॥

करिष्यति तथा श्राद्धं भूतभोज्यं भविष्यति ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तथेत्युक्ते तु शक्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

विश्वेदेवैस्ततः प्रोक्तो विनयावनतैः स्थितैः ॥ १०४ ॥

एते पुत्राः समुत्पन्ना अस्मदश्रुभ्य एव च ॥

तेषां तु भोजनं दत्तं क्षुधार्तानां मया विभो ॥ १०५ ॥

अस्मद्विवर्जितं श्राद्धं कुपितैर्वासवोपरि ॥

तद्यथा जायते सत्यं वाक्यमस्मदुदीरितम् ॥ १०६ ॥

अस्माकं वासवस्यापि तथा कुरु पितामह ॥

निरूपय शुभाहारं येन स्यात्तृप्तिरुत्तमा ॥ १०७ ॥

एतेषामेव सर्वेषां प्रसादात्तव पद्मज ॥ १०८ ॥ ॥

॥पद्मज उवाच॥ ॥

श्राद्धकाले तु विप्राणां भोज्यपात्रेषु कृत्स्नशः॥

भस्मरेखां प्रदास्यंति ह्येतैस्तत्त्याज्यमेव हि॥१०९॥

भस्मरक्षां विना यत्र किंचिच्छ्राद्धं भविप्यति ॥

एकोद्दिष्टं पार्वणं च वृद्धिश्राद्धमथापि वा ॥६.२०६.११॥।

एतेभ्यश्चैव तद्दत्तं मया तुष्टेन सांप्रतम् ॥

एवमुक्त्वा ततो नाम तेषां चक्रे पितामहः ॥ १११ ॥

कुशब्देन स्मृता भूमिः संसिक्ता चाश्रुणा यतः ॥

ततोंऽडानि च जातानि तेभ्यो जाता अमी घनाः ॥

कूष्मांडा इति विख्याता भविष्यंति जगत्त्रये ॥ ११२ ॥

ततस्तांश्च त्रिधा कृत्वा क्रमेणैवार्पयत्तदा ॥

अग्नेर्वायोस्तथार्कस्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ११३ ॥

यजुर्वेदे प्रविख्यातं यद्देवति ऋचां त्रयम् ॥

तेन भागः प्रदातव्य एतेषां भक्तिहोमतः ॥ ११४ ॥

कोटिहोमोद्भवे चैव निजभागस्य मध्यतः ॥

तेन तृप्तिं प्रयास्यंति मम वाक्यादसंशयम् ॥ ११५ ॥

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

विश्वेदेवास्तथा हृष्टाः कूष्माण्डाश्च विशेषतः ॥ ११६ ॥

एतस्मात्कारणाद्रक्षा क्रियते भस्मसम्भवा ॥

विप्राणां भोज्यपात्रेषु श्राद्धे कूष्मांडजाद्भयात् ॥

नागराणां न वांछंति श्राद्धे छिद्रं यतः शृणु ॥ ११७ ॥

तेषां स्थाने यतो जाता दाक्षिण्येन समन्विताः ॥

निषिद्धा भस्मजा रक्षा भर्तृयज्ञेन तेजसा ॥ ११८ ॥

तदर्थं नागराः सर्वे न कुर्वन्ति हि कर्हिचित् ॥

इन्द्रोऽपि च गते तस्मिंश्चतुर्वक्त्रे निजालयम् ॥ ११९ ॥

अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वांश्चमत्कारपुरोद्भवान् ॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः ॥ ६.२०६.१२० ॥

श्रूयतां मद्वचो विप्राः करिष्यथ ततः परम् ॥

स्थापयिष्याम्यहं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥ १२१ ॥

ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तस्य दर्शितं स्थानमुत्तमम् ॥

सोऽपि लिंगं च संस्थाप्य प्रहृष्टस्त्रिदिवं ययौ ॥ १२२ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥

गयाकूप्याश्च माहात्म्यं सर्वकामप्रदायकम् ॥ १२३ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

गयाकूप्याश्च माहात्म्यं भवता मे प्रकीर्तितम् ॥

बालमंडनजं वापि सांप्रतं वक्तुमर्हसि ॥ १२४ ॥

कस्मिन्स्थाने च शक्रेण तच्च लिंगं प्रतिष्ठितम ॥

वदास्माकं महाभाग तस्मिन्दृष्टे तु किं फलम् ॥२१५॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

सहस्राक्षेण ते विप्रा लिंगार्थं याचिता यदा ॥

स्थानं शुभं पवित्रं च सर्वक्षेत्रस्य मध्यगम् ॥ ॥ १२६ ॥

ततस्तैर्दर्शितं लिंगं सुपुण्यं बालमंडनम्॥

यत्र बालाः पुरा जाता मरुदाख्या दितेः सुताः ॥१२७॥

तेनैव च पुरा ध्वस्ता न च मृत्युमुपागताः ॥

तच्च मेध्यतमं ज्ञात्वा स्थानं दृष्टं पुरा च यत् ॥१२८॥

यत्र दित्या तपस्तप्तं सुसुतं कांक्षमाणया ॥

तद्दृष्ट्वा परमं स्थानं जीवं प्रोवाच देवपः॥ ॥ १२९ ॥

गुरो ब्रूहि ममाशु त्वं सुमुहूर्तं च सांप्रतम् ॥

दिवसं यत्र सल्लिंगं स्थापयामि हरोद्भवम् ॥

प्रलयेऽपि समुत्पन्ने न नाशो यत्र जायते ॥ ॥ ६.२०६.१३० ॥

ततः सोऽपि चिरं ध्यात्वा तं प्रोवाच शचीपतिम् ॥

माघमासे सिते पक्षे पुष्यर्क्षे रविवासरे ॥ १३१ ॥

त्रयोदश्यामभीष्टे तु संजातेऽ भ्युदये शुभे ॥

संस्थापय विभो लिंगं मम वाक्येन सांप्रतम् ॥ १३२ ॥

आकल्पांतसमं दिव्यं स्थिरं ते तद्भविष्यति ॥

तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु हर्षेण महताऽन्वितः ॥ १३३ ॥

बालमंडनसांनिध्ये स्थापयामास तत्तदा ॥

विप्रपुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः ॥' १३४ ॥

ततो होमावसाने तु तर्पयित्वा द्विजोत्तमान् ॥

दक्षिणायां ददौ तेषामाघाटं स्थानमुत्तमम् ॥ १३५ ॥

मांकूले संस्थितं यच्च दिव्यप्राकारभूषितम् ॥

सर्वेषामेव विप्राणां सामान्येन नृपोत्तम ॥ १३६ ॥

ततोऽष्टकुलिकान्विप्रान्समाहूयाब्रवीदिदम् ॥

युष्माभिस्तु सदा कार्या चिंता लिंगसमुद्भवा ॥ १३७ ॥

अस्य यस्मान्मया दत्ता वृत्तिश्चन्द्रार्ककालिका ॥

सा च ग्राह्या तदर्थे च द्वादशग्रामसंभवा ॥ १३८ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

न वयं विबुधश्रेष्ठ करिष्यामो वचस्तव ॥

लिंगचिंतासमुद्भूतं श्रूयतामत्र कारणम् ॥ १३९ ॥

ब्रह्मस्वं विबुधस्वं च तडागोत्थं विशेषतः ॥

भक्षितं स्वल्पमप्यत्र नाश येत्सर्वपूर्वजान् ॥ ६.२०६.१४० ॥

यदि कश्चित्कुलेऽस्माकं जातस्तद्भक्षयिष्यति ॥

पातयिष्यति नः सर्वांस्तदस्माकं महद्भयम् ॥ १४१ ॥

अथ तं मध्यगः प्राह कृतांजलिर्द्विजोत्तमः ॥

दृष्ट्वाऽन्यमनसं शक्रं कृतपूर्वोपकारिणम् ॥ १४२ ॥

देवशर्माभिधानस्तु विख्यातः प्रवरैस्त्रिभिः ॥

अहं चिंतां करिष्यामि तव लिंगसमुद्भवाम् ॥ १४३ ॥

अपुत्रस्य तु मे पुत्रं यदि यच्छसि वासव ॥

यस्मात्संजायते वंशो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ १४४ ॥

धर्मज्ञस्तु कृतज्ञस्तु देवस्वपरिवर्जकः ॥

तच्छ्रुत्वा वासवो हृष्टस्तमुवाच द्विजोत्तमम् ॥१४५॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

भविष्यति शुभस्तुभ्यं पुत्रो वंशधरः परः ॥

धर्मात्मा सत्यवादी च देवस्वपरिवर्जकः ॥१४६॥

तस्यान्वये तु ये पुत्रा भविष्यंति महात्मनः ॥

ते सर्वेऽत्र भविष्यंति तद्रूपा वेदपारगाः ॥ १४७ ॥

अपरं शृणु मे वाक्यं यत्ते वक्ष्यामि सद्द्विज ॥

तथा शृण्वंतु विप्रेंद्राः सर्वे येऽत्र समागताः ॥१४८॥

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिंगमुत्तमम् ॥

चतुर्वक्त्र समादेशाच्चतुर्वक्त्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १४९ ॥

योऽत्र स्नानविधिं कृत्वा तीर्थेऽत्र पितृतर्पणम् ॥

आजन्म पितरस्तेन प्रभविष्यंति तर्पिताः ॥ ६.२०६.१५०

ग्रामा द्वादश ये दत्ता मया देवस्य चास्य भोः ॥

वसिष्यंति च ये विप्रा वृद्धिश्राद्ध उपस्थिते ॥

ते श्राद्धं प्रथमं चास्य कृत्वा श्राद्धं ततः परम् ॥ ॥ १५१ ॥

तत्कृत्यानि करिष्यन्ति ते विघ्नेन विवर्जिताः ॥

वृद्धिः संपत्स्यते तेषां नो चेद्विघ्नं भविष्यति ॥ १५२ ॥

माघमासे सिते पक्षे त्रयो दश्यां दिने स्थिते ॥

तद्ग्रामसंस्थिता लोका येऽत्रागत्य समाहिताः ॥ १५३ ॥

बालमण्डनके स्नात्वा लिंगमेतत्समाहिताः ॥

पूजयिष्यंति सद्भक्त्या ते यास्यंति परां गतिम् ॥ १५४ ॥

ग्रामाणां मम लिंगस्य ये करिष्यंति पीडनम् ॥

कालांतरेऽपि संप्राप्तास्ते यास्यंति च संक्षयम् ॥ ॥ १५५ ॥

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्रसरांसि च ॥

बालमण्डनके तीर्थ आगमिष्यंति तद्दिने ॥ १५६ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतदुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चाष्टकुलान्द्विजान् ॥

अग्रतः कोपसंयुक्तस्ततोवचनमब्रवीत् ॥ १५७ ॥

एतैः सप्तकुलैर्विप्रैर्यत्कृतं वचनं न मे ॥

कृतघ्नैस्ता ञ्छपिष्यामि कृतघ्नत्वान्न संशयः ॥ १५८ ॥

यस्मादिदंपुरा प्रोक्तं मनुना सत्यवादिना ॥

स्वायंभुवेन प्रोद्दिश्य कृतघ्नं सकलं जनम् ॥ १५९ ॥

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते शठे ॥

निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ६.२०६.१६० ॥

अवध्या ब्राह्मणा गावः स्त्रियो बालास्तपस्विनः ॥

तेनाऽहं न वधाम्येताञ्छिद्रेऽपि महति स्थिते ॥ १६१ ॥

ततस्तोयं समादाय सदर्भं निजपाणिना ॥

शशाप तान्द्विजश्रेष्ठान्कृतघ्नान्पाकशासनः ॥ १६२ ॥

मम वाक्यादपि प्राप्य एते लक्ष्मीं द्विजोत्तमाः ॥

निर्धनाः संभविष्यंति नीत्वा यद्द्वारतो ऽखिलम् ॥ १६३ ॥

भक्तानां च पीरत्यागमेतेषां वंशजा द्विजाः ॥

करिष्यंति न सन्देहो यथा मम सुनिष्ठुराः ॥

दाक्षिण्यरहिताः सर्वे तथा बह्वाशिनः सदा ॥ १६४ ॥

एवमुक्त्वाऽथ तान्विप्रान्सप्तवंशसमुद्भवान् ॥

पुनः प्रोवाच तान्विप्राञ्छेषान्नगरसंभवान् ॥ १६५ ॥

ममात्र दीयतां स्थानं स्थानेऽत्रैव द्विजोत्तमाः ॥

येन संवत्सरस्यांते पंचरात्रं वसाम्यहम् ॥ १६६ ॥

देवस्यास्य प्रपूजार्थं मर्त्यलोकसु खाय च ॥

ब्राह्मणानां प्रपूजार्थं सर्वेषां भवतामिह ॥ १६७ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे तदर्थं स्थानमुत्तमम् ॥

दर्शयामासुः संहृष्टाः प्रोचुश्च तदनंतरम् ॥ १६८ ॥

ब्रह्मस्थाने त्वया शक्र पंचरात्रमुपेत्य च ॥

स्थातव्यं मर्त्यलोकस्य सुखमासेव्यतां प्रभो ॥ ॥ १६९ ॥

अत्र स्थाने तवाऽग्रे तु करिष्यामो महोत्सवम् ॥

गीतवादित्रनिर्घोषैर्गंधमाल्यानुलेपनैः ॥

द्विजानां तर्पणैश्चैव सर्वकामसमृद्धिदम् ॥ ॥ ६.२०६.१७० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां प्रहृष्टः पाकशासनः ॥

पूजयित्वा द्विजान्सर्वान्गतोऽथ त्रिदिवालयम् ॥ १७१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्ड हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षडुत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥ २०६ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥

बालमंडनमाहात्म्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥

यत्रैकस्मिन्नपि स्नाने कृते पार्थिवसत्तम ॥

सर्वेषां लभ्यते पुण्यं तीर्थानां स्नानसंभवम् ॥

माघमासे त्रयोदश्यां शुक्लपक्ष उपस्थिते ॥ २ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

कस्माच्छक्रस्य संस्थानं पंचरात्रं धरातले ॥

नाधिकं जायते तेषां यथान्येषां दिवौकसाम् ॥ ३ ॥

वर्षांते कानि चाहानि येषु शक्रो धरातले ॥

समागच्छति को मास एतत्सर्वं ब्रवीहि मे ॥ ४ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

श्रूयतामभिधास्यामि कथा मेनां धराधिप ॥

पंचरात्रात्परं शक्रो यथा न स्याद्धरातले ॥ ५ ॥

आसीत्पूर्वं बृहत्कल्पे जयत्सेनः सुरेश्वरः ॥

त्रैलोक्यस्य समस्तस्य स्वामी दानवदर्पहा ॥ ६ ॥

त्रैलोक्ये सकले पूजां भजमानः सदैव हि ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य गौतमस्य मुनेः प्रिया ॥ ७ ॥

अहिल्यानाम भार्याऽभूद्रूपे णाप्रतिमा भुवि ॥

तां दृष्ट्वा चकमे शक्रः कामदेववशं गतः ॥८॥

नित्यमेव समागत्य स्वर्गलोकात्स कामभाक् ॥

गौतमे निर्गते राजन्समिदिध्मार्थमेव हि ॥

दर्भार्थं फलमूलार्थं स्वयमेव महात्मभिः ॥ ९ ॥

अथ तस्य समाचख्यौ नारदो मुनिसत्तमः ॥

शक्रस्य चेष्टितं सर्वं तथाहिल्यासमुद्भवम् ॥ ॥६.२०७.१॥।

तच्छ्रुत्वा सहसा तूर्णं गौतमो गृहमभ्यगात् ॥

यावत्पश्यति देवेशं सह पत्न्या समागतम् ॥११॥

शक्रोऽपि गौतमं दृष्ट्वा पलायनपरायणः ॥

निर्जगामाश्रमात्तस्माद्विवस्त्रोऽपि भयाकुलः ॥१२॥

अहिल्यापि भयत्रस्ता दृष्ट्वा भर्तारमागतम्॥

अधोमुखी स्थिता राजंस्तदा व्याकुलितेंद्रिया॥१३॥

गौतमोऽपि च तद्दृष्ट्वा सम्यग्भार्याविचेष्टितम् ॥

ददौ शापं महाराज कोपसंरक्तलोचनः ॥ १४ ॥

यस्माच्छक्र पापकर्म कृतमीदृग्विगर्हितम् ॥

भार्या मे दूषिता साध्वी तस्मादवृषणो भव ॥१५॥

सहस्रं च भगानां ते वक्त्रे भवतु मा चिरम् ॥

येन त्वं विप्लवं यासि त्रैलोक्ये सचराचरे ॥१६॥

अपरं मर्त्यलोकेऽत्र यद्यागच्छसि वासव ॥

पूजाकृते ततो मूर्धा शतधा ते भविष्यति ॥ १७ ॥

एवं शप्त्वा च तं शक्रं ततोऽहिल्यामुवाच सः ॥

कोपसंरक्तनेत्रस्तु भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः ॥ १८ ॥

यस्मात्पापे त्वया कर्म कृतमेतद्विगर्हितम्॥

तस्माच्छिलामयी भूत्वा त्वं तिष्ठ वसुधातले ॥ १९ ॥

ततः सा तत्क्षणाज्जाता तस्य भार्या शिलात्मिका ॥

इन्द्रोऽपि च परित्यक्तो वृषणाभ्यां तथाऽभवत् ॥ ६.२०७.२० ॥

सहस्रभगचिह्नस्तु वक्त्रदेशे बभूव ह ॥ २१ ॥

अथ मेरोः समासाद्य कंदरं विजनं हरिः ॥

सव्रीडः सेवते नित्यं न जगाम निजां पुरीम् ॥ २२ ॥

ततो देवगणाः सर्वे सोद्वेगास्तेन वर्जिताः ॥

नो जानंति च तत्रस्थं कन्दरान्वेषणे रताः ओ। २३ ॥

पीड्यंते दानवै रौद्रैः स्वर्गे जाते विराजके ॥ २४ ॥

एतस्मिन्नन्तरे जीवः शक्राण्या भयभीतया ॥

सोद्वेगया परिपृष्टः क्व गतोऽथ पुरंदरः ॥ २५ ॥

अथ जीवश्चिरं ध्यात्वा दृष्ट्वा तं ज्ञानचक्षुषा ॥

जगाम सहितो देवैः प्रोवाचाथ सुनिष्ठुरम् ॥ २६ ॥

किमित्थं राज्यभोगांस्त्वं त्यक्त्वा विजनमाश्रितः ॥

किं त्वया विहितं ध्यानं किं रौद्रं संश्रितं तपः ॥ २७ ॥

बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा भगवक्त्रः पुरंदरः ॥

प्रोवाच लज्जया युक्तो दीनो बाष्पपरिप्लुतः ॥ २८ ॥

नाहं राज्यं करिष्यामि त्रैलोक्येऽपि कथंचन ॥

पश्य मे यादृशी जाता ह्यवस्था गौतमान्मुनेः ॥ २९ ॥

सहस्रभगचिह्नेन कथं वक्त्रेण तानहम् ॥

देवान्संभावयिष्यामि पौलोमीं च तथा शिवम्॥६.२०७.३॥।

मर्त्यलोकोद्भवा पूजा नष्टा मम बृहस्पते ॥

गौतमस्य मुनेः शापात्कस्मिंश्चित्कारणांतरे ॥ ३१ ॥

तच्छ्रुत्वा देवराजस्य बृहस्पतिरुवाचह ॥

दुःखेन महता युक्तः सर्वैर्देवैः समावृतः ॥

गौतमस्य समीपे च गत्वा प्रोवाच तं स्वयम् ॥ ३२ ॥

एतच्छक्रपरित्यक्तं त्रैलोक्यमपि चाखिलम् ॥

पीड्यते दानवैर्विप्र नष्टयज्ञोत्सवक्रियम् ॥ ३३ ॥

नैष वांछति राज्यं स्वं लज्जया परया युतः ॥

तस्मादस्य प्रसादं त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि ॥

अनुग्रहेण शापस्य मम वाक्याद्द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥

तच्छ्रुत्वा गौतमः प्राह न मे वाक्यं भवेन्मृषा ॥

न वाक्यं लोपयिष्यामि यदुक्तं स्वयमेव हि ॥ ॥ ३५ ॥

ततः प्रोवाच ते विष्णुः स्वयं चापि महेश्वरः ॥

तथा देवगणाः सर्वे विनयावनता स्थिताः ॥ ३६ ॥

अन्यथा ब्रह्मणो वाक्यं न ते कर्तुं प्रयुज्यते ॥

तस्मात्कुरुष्व विप्रेन्द्र शापस्यानुग्रहं हरेः ॥ ३७ ॥

दृष्ट्वा तन्मनसो दार्ढ्यं सुरा विष्णुपुरोगमाः ॥

ब्रह्मणोंऽतिकमभ्येत्य तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥ ३८ ॥

शापं शक्रस्य संजातं तथा तस्मान्महामुनेः ॥ ३९ ॥

यथा विडंबना जाता देवराजस्य गर्हिता ॥

तथा च दानवैः सर्वं त्रैलोक्यं व्याकुलीकृतम् ॥ ६.२०७.४० ॥

यथा न कुरुते राज्यं व्रीडितः स शचीपतिः ॥

तच्छ्रुत्वा पद्मजस्तूर्णं हरिशंभुसमन्वितः ॥ ४१ ॥

जगाम तत्र यत्रास्ते दुःखितः पाकशासनः ॥

गौतमं च समानीय तत्रैव च पितामहः ॥ ४२ ॥

ततः प्रोवाच प्रत्यक्षं देवानां वासवस्य च ॥

अयुक्तं देवराजेन विहितं मुनिसत्तम ॥४३॥

यत्ते प्रदूषिता भार्या कामोपहतचेतसा ॥

न ते दोषोऽस्ति यच्छप्तश्छिद्रे चास्मिन्पुरंदरः ॥

परं प्रशस्यते नित्यं मुनीनां परमा क्षमा ॥ ४४ ॥

यथा त्रैलोक्यराज्यं स्वं प्रकरोति शतक्रतुः ॥

त्वया स्वयं प्रसादेन तथा नीतिर्विधीयताम् ॥४५॥

दत्त्वाऽस्य वृषणौ भूयो नाश यित्वा भगानिमान्॥

मर्त्यलोके गतिश्चास्य यथा स्यात्तत्समाचर॥४६॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां स मुनिर्देवगौरवात् ॥

वृषणौ मेषसंभूतौ योजयामास तौ तदा ॥४७॥

तान्भगान्पाणिना स्पृष्ट्वा चक्रे नेत्राणि सन्मुनिः॥

ततः प्रोवाच तान्देवान्गौतमश्च महातपाः॥४८॥

सहस्राक्षो मया शक्रो निर्मितोयं सुरोत्तमाः ॥

स मेषवृषणश्चापि स्वं च राज्यं करिष्यति ॥

शोभाऽस्य नेत्रजा वक्त्रे सुरम्या संभविष्यति ॥४९॥

पुंस्त्वं च मेषजोत्थाभ्यां वृषणाभ्यां भविष्यति ॥

न च मर्त्ये गतिश्चास्य पूजार्थं संभविष्यति ॥ ६.२०७.५० ॥

एतस्मिन्नन्तरे जातः सहस्राक्षः पुरंदरः॥

शोभया परया युक्तो मुनेस्तस्य प्रभाव तः ॥५१॥

ततः संगृह्य पादौ च गौतमस्य महात्मनः॥

प्रोवाच वचनं शक्रः सर्वदेवसमागमे ॥ ५२ ॥

दुर्लभा मर्त्यलोकोत्था पूजा ब्राह्मणसत्तम ॥

सा मे तव प्रसादेन यथा स्यात्तत्समाचर ॥ ५३ ॥

त्रैलोक्यपतिजा संज्ञा मा नाशं यातु मे द्विज ॥

प्रसादात्तव सा नित्यं यथा स्यात्तद्विधीयताम् ॥ ५४ ॥

तच्छ्रुत्वा लज्जयाविष्टः कृपया चाथ सन्मुनिः॥

तमूचे सर्वदेवानां प्रत्यक्षं पाकशासनम् ॥ ५५ ॥

पंचरात्रं च ते पूजा मर्त्यलोके भविष्य ति ॥

अनन्यां तृप्तिमभ्येषि यथा चैव तु वत्सरम् ॥ ५६ ॥

यत्र देशे पुरे ग्रामे पंचरात्रं महोत्सवः ॥

तत्र संवत्सरं यावन्नीरोगो भविता जनः ॥५७॥

आधयो व्याधयो नैव न दुर्भिक्षं कथंचन ॥

न च राज्ञो विनाशः स्यान्नैव लोकेऽसुखं क्वचित् ॥ ५८ ॥

यत्र स्थाने महो भावी तावकश्च पुरंदर ॥

प्रभूतपयसो गावः प्रभविष्यंति तत्र च ॥

सुभिक्षं सुखिनो लोकाः सर्वोपद्रववर्जिताः ॥ ५९ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

यद्येवं शरदि प्राप्ते सर्व सत्त्वमनोहरे ॥

सप्तच्छदसमाकीर्णे बन्धूकसुविराजिते ॥ ६.२०७.६० ॥

मालतीगन्धसंकीर्णे नवसस्यसमाकुले ॥

चंद्रज्योत्स्नाकृतोद्द्योते षट्पदाराव संकुले ॥ ६१ ॥

कुमुदोत्पलसंयुक्ते तत्र स्यात्सुमहोत्सवः ॥

येन बालोऽपि वृद्धोऽपि संहृष्टस्तत्समाचर ॥ ६२ ॥

॥ गौतम उवाच ॥ ॥

अद्य श्रवणनक्षत्रे तव दत्तो महोत्सवः ॥

वैष्णवे पुण्यनक्षत्रे सर्वपापविवर्जिते ॥ ६३ ॥

त्वया मे धर्षिता भार्या पौष्णे नक्षत्रसंज्ञिते ॥

तस्मिन्भविष्यति व्यक्तं तव पातः पुरंदर ॥ ६४ ॥

येनैषा मामकी कीर्तिस्तावकं वक्तु कर्म तत् ॥

विख्यातिं यातु लोकेऽत्र न कश्चित्पापमाचरेत् ॥ ६५ ॥

श्रवणादीनि पंचैव नक्षत्राणि पृथक्पृथक् ॥

तव पूजाकृते पंच क्रतुतुल्यानि तानि च ॥

भविष्यंति न संदेहः सर्वतीर्थमयानि च ॥ ६६ ॥

यो यं काममभिध्याय पूजां तव करिष्यति ॥

विशेषात्फलपुष्पैश्च स तं कृत्स्नमवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥

परं मूर्तिर्न ते पूज्या कुत्रापि च भविष्यति ॥

त्वया मे दूषिता भार्या ब्राह्मणी प्राणसंमता ॥ ६८ ॥

तस्माद्वृक्षोद्भवां यष्टिं ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥

तावकैः सकलैर्मंत्रैः स्थापयिष्यंति शक्तितः ॥ ६९ ॥

पंचरात्रविधानेन यथान्येषां दिवौकसाम् ॥

ततः संक्रमणं कृत्वा पूजा मर्त्यसमुद्भवा ॥

त्वया ग्राह्या सहस्राक्ष तृप्तिश्चैव भविष्यति ॥ ६.२०७.७० ॥

यो यथा चैव ते यष्टिं सुप्तामुत्थापयिष्यति ॥

तस्य तस्याधिका सिद्धिः संभविष्यंति वासव ॥ ७१ ॥

पंचरात्रव्रतरतो यो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥

प्रकरिष्यति ते पूजां फलपुष्पैर्यथोदितैः ॥ ७२ ॥

परदारकृतात्पापात्स सर्वान्मुक्तिमेष्यति ॥ ७३ ॥

नमः शक्राय देवाय शुनासीराय ते नमः ॥

नमस्ते वज्रहस्ताय नमस्ते वज्रपाणये ॥ ७४ ॥

मन्त्रेणानेन यश्चार्घ्यं तव शक्र प्रदास्यति ॥

परदारकृतं पापं तस्य सर्वं प्रयास्यति ॥ ॥ ७८५ ॥

यश्चेदं तव संवादं मया सार्धं पुरंदर ॥

कीर्तयिष्यति सद्भक्त्या तथैवाकर्णयिष्यति ॥ ७६ ॥

तस्य संवत्सरं यावन्नैव रोगो भविष्यति ॥

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे तथेत्युक्त्वा प्रहर्षिताः ॥ ७७ ॥

जग्मुः शक्रं समादाय पुनरेवामरावतीम् ॥

गौतमोऽपि निजा वासं गतः कोपसमाश्रितः ॥ ७८ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य इन्द्रमहोत्सववर्णनंनाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०७ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एवं शक्रे दिवं प्राप्ते देवेषु सकलेषु च ॥

गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्कोपेन महता ज्वलन् ॥ १ ॥

ततः स कथयामास सर्वं देवविचेष्टितम् ॥

वरदानं च शक्राय शतानन्दस्य चाग्रतः ॥ २ ॥

तच्छ्रुत्वा पितरं प्राह विनयावनतः स्थितः ॥

तातांबाया न कस्मात्त्वं प्रसादं प्रकरोषि मे ॥ ३ ॥

उत्थापने न ते किञ्चिदसाध्यं विद्यते विभो ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मम चांबया ॥ ४ ॥

समागमो मुनिश्रेष्ठ दीनस्योत्कण्ठितस्य च ॥

तस्मादुत्थाप्य तां तूर्णं प्रायश्चित्तविधिं ततः ॥

तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते ॥ ५ ॥

॥ गौतम उवाच ॥ ॥

मद्यावलिप्तभांडस्य यदि शुद्धिः प्रजायते ॥

तत्स्त्रीणां जायतेशुद्धिर्योनौ शुक्राभिषेचनात् ॥ ६ ॥

ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौंजीहोमेन शुध्यति ॥

तिंगिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता ॥ ७ ॥

मद्यभांडमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम्॥

विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति ॥

यस्या रेतोऽथ संक्रांत मुदरांतेऽन्यसंभवम्॥ ८ ॥

एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला ॥

विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन ॥ ९ ॥

॥ शतानन्द उवाच ॥ ॥

यद्येवं साधयिष्यामि तत्कृतेऽहं हुताशनम्॥

विषं वा भक्षयिष्यामि पतिष्यामि जलाशये ॥ ६.२०८.१० ॥

मातुर्वियोगतस्तात सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

धर्मद्रोणाः स्थिताश्चान्ये मन्वाद्या मुनयस्तथा ॥ ११ ॥

इतिहासपुराणानि वेदांतानि बहूनि च ॥

संचिंत्य तात सर्वाणि देहि शुद्धिं ममापि ताम्॥

मम मातुः करिष्यामि नो चेत्प्राणपरिक्षयम् ॥ १२ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥

तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः प्राह तं सुतम्॥

परिष्वज्य स्वबाहुभ्यां मूर्ध्न्याघ्राय ततः परम् ॥१३॥

यद्येवं वत्स मा कार्षीः साहसं पापसंभवम्॥

आत्मदेहविघातेन श्रूयतां वचनं मम ॥ ॥ १४ ॥

मेध्यत्वे तव मातुश्च शुद्धिर्ज्ञाता मया पुरा ॥

यया सा मम हर्म्यार्हा भविष्यति न संशयः ॥ १५ ॥

उत्पत्स्यते रवेर्वंशे रामरूपी जना र्दनः॥

रावणस्य वधार्थाय मानुषं रूपमास्थितः॥

तस्य पादस्य संस्पर्शाद्भूयः शुद्धा भविष्यति।

तस्मात्प्रतीक्ष्य तावत्त्वमौत्सुक्यं व्रज पुत्रक॥

एतत्सम्यङ्मया ज्ञातं वत्स दिव्येन चक्षुषा॥१८॥

एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा शतानन्दः प्रहर्षितः॥

स्थितः प्रतीक्षमाणस्तु तं कालं मातृवत्सलः ॥ १९ ॥

ततः कालेन महता रामरूपी जनार्दनः ॥

रावणस्य वधार्थाय जातो दशरथालये ॥ ६.२०८.२० ॥

स मया भगवा विष्णुर्बालभावेन संस्थितः ॥

निजयज्ञस्यरक्षार्थं समानीतः स्वमाश्रमम् ॥

राक्षसानां विनाशाय यज्ञकर्मविनाशिनाम् ॥ २१ ॥

हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः ॥

अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनंदनः ॥ २२ ॥

सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः ॥

श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम् ॥ २३ ॥

ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे ॥

अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा ॥ २४ ॥

ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना ॥

मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः ॥

शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः ॥ २५ ॥

अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् ॥

पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतू हलसमन्वितः ॥ २६ ॥

अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैवांगना मुनेः ॥

शुशुभे मानुषी जाता दिव्यरूपवपुर्धरा ॥ २७ ॥

ततः सा लज्जयाऽऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् ॥

स्मरमाणाऽऽत्मनः कृत्यं यच्छक्रेण समन्वितम् ॥ २८ ॥

प्रायश्चित्तं मम स्वामिन्देहि सर्वमशेषतः ॥

यन्नरस्य समायोगे परस्याह प्रजापतिः ॥ २९ ॥

अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः ॥

येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात् ॥ ६.२०८.३० ॥

ततः संचिंत्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा ॥

कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम् ॥ ३१ ॥

प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणा ॥

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु यानि तीर्थानि भूतले ॥

तेषां संदर्शनात्सम्यक्ततः शुद्धिमवाप्स्यसि ॥ ३२ ॥

सा तथैति प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा ॥

अष्टषष्टिसु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्॥ ३३ ॥

बभ्राम तानि लिंगानि पूजयन्ती प्रभक्तितः ॥

क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम् ॥ ३४ ॥

यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान् ॥

पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः ॥ ३५ ॥

गच्छंति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः ॥

हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः ॥ ३६ ॥

अथ सा चिन्तयामास न दृष्टे तु सुरेश्वरे ॥

हाटकेश्वरदेवे च न हि यात्राफलं लभेत् ॥ ३७ ॥

तस्मात्तपः करि ष्यामि स्थित्वा चैव सुदुष्करम् ॥

येनाहं तत्प्रभावेन तं पश्यामि सुरेश्वरम् ॥ ३८ ॥

एवं सा निश्चयं कृत्वा तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥

दर्शनार्थं हि देवस्य पातालनिलयस्य च ॥ ३९ ॥

पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया ॥

वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी ॥ ६.२०८.४० ।।

हरलिंगं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना चांतिके तदा ॥

त्रिकालं पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥ ४१ ॥

एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः ॥

न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्॥ ४२ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य शतानन्दश्च तत्सुतः ॥

स तामन्वेषमाणस्तु तस्मिन्क्षेत्रे समागतः ॥

मातृस्नेह परीतात्मा तीर्थान्वेषणतत्परः ॥ ४३ ॥

अथ तां तत्र संवीक्ष्य दारुणे तपसि स्थिताम् ॥

प्रणिपत्य स्थितो दीनः सदुःखो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४४ ॥

किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम्॥

सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च ॥ ४५ ॥

माहेश्वराणि लिंगानि तानि दृष्टानि च त्वया ॥

एतत्पातालसंस्थं च हाटकेश्वरसंज्ञितम्॥ ४६ ॥

न पश्यति नरः कश्चिद्दृष्टं क्षेत्रे न केनचित् ॥

तेन शुद्धिश्च संजाता स्वभर्त्रा विहिता तु या ॥४७ ॥

तस्मादागच्छ गच्छामस्ताताश्रामपदे शुभे ॥

त्वन्मार्गं वीक्षते तातः कर्षुको वर्षणं यथा ॥ ४८ ।

॥ आहिल्योवाच ॥ ॥

यावत्पश्यामि नो देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥

तावद्गच्छामि नो गेहं यदा पश्यामि तं हरम् ॥ ४९ ॥

तदा यास्ये गृहं पुत्र निश्चयोऽयं मया कृतः ॥ ६.२०८.५० ॥

तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह ह्येष चेन्निश्चयस्तव ॥

मयाऽपि तातपार्श्वे तु प्रगंतव्यं त्वया -प ॥ ५१ ॥

एवमुक्त्वा ततः सोपि स्थापयामास शांभ वम् ॥

लिंगं च पूजयामास त्रिकालं तपसि स्थितः ॥ ५२ ॥

शतानन्दस्तु राजर्षिः गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥

नैवेद्यैर्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः पर्यतोषयत् ॥ ५३ ॥

षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च ॥

एवं तस्याऽपि संस्थस्य गतः कालो महान्मुने ॥

न च तुष्यति देवेश स्ताभ्यां द्वाभ्यां कथञ्चन ॥ ५४ ॥

ततः कालेन महता गौतमोऽपि महामुनिः ॥

आजगाम स्वयं तत्र पुत्रदर्शनलालसः ॥ ५५ ॥

स दृष्ट्वा भार्यया सार्धं पुत्रं तपसि संस्थितम् ॥

तुतोष प्रथमं तावत्पश्चादुःखसमन्वितः ॥ ५६ ॥

अहो बत महत्कष्टं पुत्रो मे कृशतां गतः ॥

तपसः संप्रभावेन नयामि स्वगृहं कथम् ॥

भार्येयं च तथा मह्यं विवर्णा तु कृशा स्थिता ॥ ५७ ॥

एवं संचिंत्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत ॥

गम्यतां स्वगृहं कृत्वा तपसः संनिवर्तनम् ॥ ५८ ॥

॥ शतानन्द उवाच ॥ ॥

तातांबा बहुधा प्रोक्ता तपसः संनिवर्तने ॥

नो गच्छति तथा हर्म्यमदृष्टे हाटकेश्वरे ॥ ५९ ॥

अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम् ॥

एवं ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर ॥ ६.२०८.६० ॥

॥ गौतम उवाच ॥ ॥

यद्येवं निश्चयो वत्स तव मातुश्च संस्थितः ॥

अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम् ॥ ६१ ॥

एवमुक्त्वा ततः सोऽपि तपश्चक्रे महामुनिः ॥

एकांतरोपवासस्तु स्थितो वर्षशतं मुनिः॥

षष्ठान्नकालभोजी च तावत्काले ततोऽभवत्॥६२॥

त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः।

तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः॥

वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः॥६३॥

ततो वर्षसहस्रांते परमे संव्यवस्थिते॥

प्रभिद्य मेदिनीपृष्ठं निष्क्रांतं लिंगमुत्तमम् ॥ ६४

द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम ॥

एतस्मिन्नंतरे देवः शंभुः प्रत्यक्षतां गतः ॥ ६५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः ॥

तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६६ ॥

गौतमाऽहं प्रतुष्टस्ते तपसाऽनेन सुव्रत ॥ ६७ ॥

एतच्च मामकं लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥

पातालाच्च विनिष्क्रांतं तव भक्त्या महामुने ॥६८॥

एतदर्थं तपस्तप्तं सभार्येण त्वया हि तत् ॥

सपुत्रेणाखिलं जातं फलं तस्य यथेप्सितम् ॥ ६९ ॥

एतत्पश्यतु ते भार्या अहिल्या दिव्यरूपिणी ॥

अष्टषष्ट्युद्भवं येन यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ६.२०८.७० ॥

त्वं चापि प्रार्थय वरं येन सर्वं ददामि ते ॥ ७१ ॥

॥ गौतम उवाच ॥

हाटकेश्वरसंज्ञे तु सकृद्दृष्टे च यत्फलम् ॥

पातालस्थे च यत्पुण्यं नराणां जायते फलम् ॥

दृष्टेनानेन तत्पुण्यं पूजितेन विशेषतः ॥ ७२ ॥

अन्येऽपि ये जनास्तच्च पूजयंति प्रभक्तितः ॥

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां ते प्रयांतु त्रिविष्टपम् ॥ ७३ ॥

एतल्लिंगं न जानंति नराः सिद्ध्यभिकांक्षिणः ॥

विशंति विवरं तेन हाटकेश्वरकांक्षया ॥ ७४ ॥

अपि पापसमोपेता लिंगस्यास्य प्रभावतः ॥

परदारोद्भवा त्पापादहिल्येश्वरदर्शनात् ।। ७९ ॥

मुच्यंते मानवास्तद्वच्छतानंदेश्वरादपि ॥

तस्मिन्दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया ॥ ७६ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु व्याप्तः स्वर्गोऽखिलो नृप ॥

मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः ॥ ७७ ॥

न कश्चित्कुरुते यज्ञं तीर्थ यात्रामथापरम् ॥

न व्रतं नियमं चैव दानस्यापि कथामपि ॥ ७८ ॥

तच्च लिंगत्रयं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा संपूज्य भक्तितः ॥ ७९ ॥

ततो भीताः सुराः सर्वे सस्पर्धैर्मानुषैर्वृताः ॥

प्रोचुः पुरंदरं गत्वा व्यथया प्रया युताः ॥ ६.२०८.८० ॥

मर्त्यलोके सहस्राक्ष सर्वे धर्माः क्षयं गताः ॥

अपि पापसमाचारा अभ्येत्य पुरुषा इह ॥ ८१ ॥

अस्माभिः सह गर्वाढ्याः स्पर्धां कुर्वंति सर्वदा ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे लिंगत्रयमनुत्तमम् ॥ ८२ ॥

यत्स्थितं स्थापितं तत्र गौतमेन महात्मना ॥

सपुत्रेण सदारेण तस्य पूजाप्रभावतः ॥ ८३ ॥

अपि पापसमाचारा इहागच्छंति तेऽखिलाः ॥

यमस्य नरकाः सर्वे सांप्रतं शून्यतां गताः ॥ ८४ ॥

गौतमेन समानीतः पातालाद्धाटकेश्वरः ॥

तपसा तोषयित्वा तु तत्र स्थाने सुरेश्वरः ॥ ८५ ॥

तत्प्रभावादयं जातो व्यवहारो धरातले ॥ ८६ ॥

एवं ज्ञात्वा प्रवर्तंते यथा यज्ञास्तथा कुरु ॥

तैर्विना नैव तृप्तिः स्यादस्माकं च कथंचन ॥ ८७ ॥

तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र समाहूय च मन्मथम् ॥

क्रोधं लोभं तथा दंभं मत्सरं द्वेषसंयुतम् ॥ ९८ ॥

गत्वा धरातलं सर्वे ममादेशाद्द्रुतं ततः ॥

स्वशक्त्या वारयध्वं भो गौतमेश्वरपूजकान् ॥ ८९ ॥

अहिल्येश्वरदेवस्य शतानंदेश्वरस्य च ॥

शक्रादेशं तु संप्राप्य ते गता धरणीतले ॥ ६.२०८.९० ॥

कामादिका नरान्भेजुर्गौतमेश्वरपूजकान् ॥

तथाऽहिल्येश्वरस्यापि शतानंदेश्वरस्य च ॥ ९१ ॥

ततो भूयो मखा जाताः समग्रे धरणीतले ॥

संपूर्णदक्षिणाः सर्वे वतानि नियमास्तथा ॥ ९२ ॥

तीर्थयात्रा जपो होमो याश्चान्याः सुकृतक्रियाः ॥

एतत्सर्वं मया ख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि धराधिप ॥ ९३ ॥

गयाकूप्यनुषंगेण शक्रगौतमचेष्टितम् ॥

बालमण्डनमाहात्म्यं शक्रेश्वरसमन्वितम् ॥ ९४ ॥

इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च ॥

गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च ॥ ९५ ॥

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं श्रद्धया परया युतः ॥

स मुच्येत्पातकात्सद्यः परदारसमुद्भवात् ॥ ९६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वर शतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम्॥

माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता ॥ १ ॥

अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् [।

क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम् ॥ २ ॥

नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन ॥

शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम् ॥ ३ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् ॥

शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले ॥ ४ ॥

आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः ॥

यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः ॥ ५ ॥

सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह ॥

अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः ॥ ६ ॥

स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः ॥

राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम् ॥ ७ ॥

तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः ॥ ८ ॥

हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् ॥

स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम् ॥ ९ ॥

कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात् ॥ ॥ 6.209.१० ॥

स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् ॥

द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते ॥ ११ ॥

तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया ॥ १२ ॥

तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः ॥ १३ ॥ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम ॥

ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ ॥ १४ ॥

विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः ॥

यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम् ॥ १५ ॥

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु ॥

तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम् ॥ १६ ॥

अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् ॥

येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम ॥ १७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः ॥

प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ १८ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् ॥

मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा ॥ १९ ॥

त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते ॥

पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः ॥ 6.209.२० ॥

त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः ॥

महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः ॥ २१ ।।

तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः ॥ २२ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् ॥

तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः ॥ २३ ॥

लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् ॥

जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना ॥ २४ ॥

मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् ॥

मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ २५ ॥

लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते।।

प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत् ॥ २६ ॥

यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः ॥

तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति ॥ २७ ॥

धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् ॥

गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः ॥ २८ ॥

तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् ॥

धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम् ॥ २९ ॥

कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् ॥

एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत् ॥ 6.209.३० ॥

मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम ॥

सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः ॥ ३१ ॥

एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः ॥

कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया ॥

दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः ॥ ३२ ॥

प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने ॥

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ ॥

यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ ३३ ॥

श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे ॥

जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः ॥ ३४ ॥

सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः ॥

यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३५ ॥

निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् ॥

तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम् ॥ ३६ ॥

कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् ॥

अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा ॥ ३७ ॥

कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् ॥

एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम ॥ ३८ ॥

न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् ॥

तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने ॥ ३९ ॥

अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् ॥

भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम् ॥ 6.209.४० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ।। ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः ॥

कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४१ ॥

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते ॥

तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते ॥ ४२ ॥

तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये ॥

हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् ॥

शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्॥ ४३॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः ॥

अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे ॥ ४४ ॥

सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति ॥

सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः ॥ ४५ ॥

यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् ॥

स तदाऽऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्॥ ४६ ॥

किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप ॥

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः ॥४७॥

॥ सिद्धसेन उवाच ॥ ॥

कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने ॥ ४८ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ॥

यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव॥ ४९ ॥

आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च ॥

भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ ॥ 6.209.५० ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति ॥

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप ॥५१॥

सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम् ॥५२॥

अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः ॥

प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽऽश्रमम् ॥५३॥

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे॥

यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्॥५४॥

किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् ॥

चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च ॥५५॥

अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम्॥

चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च ॥५६॥

॥ शंख उवाच ॥ ॥

एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता ॥

भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता ॥ ५७ ॥

तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने ॥

यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो ॥ ५८ ॥ ॥

॥ लिखित उवाच ॥ ॥

न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन ॥

एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम् ॥ ५९ ॥

विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम्॥

तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे ॥ 6.209.६० ॥

पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा ॥

न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्॥ ६१ ॥

अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा ॥

तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः ॥ ६२ ॥

त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः ॥

यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ ६३ ॥

॥ शंख उवाच ॥ ॥

यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः॥

निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः॥६४॥

विश्वामित्र उवाच॥

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम्॥

चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः॥

सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः॥६५॥

मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव ॥ ६६ ॥

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥

मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम् ॥ ६७ ॥

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः ॥ ६८ ॥

संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् ॥

जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् ॥

प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान् ॥ ६९ ॥

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः ॥

प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः ॥ 6.209.७० ॥

॥ महेश्वर उवाच ॥ ॥

शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत ॥

तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना ॥ ७१ ॥

॥ ।। शंख उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥

जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ ॥ ७२ ॥

त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर ॥

लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम् ॥ ७३ ॥

एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले ॥

प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः ॥ ७४ ॥

अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् ॥

किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो ॥ ७५ ॥ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने ॥

माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम ॥ ७६ ॥

तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम ॥

करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम् ॥ ७७ ॥

यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे ॥

स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते ॥ ७८ ॥

पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज ॥

कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति ॥ ७९ ॥

शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् ॥

मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम ॥ 6.209.८० ॥

तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि ॥

तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ ॥ ८१ ॥

एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना ॥

भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय ॥ ८२ ॥

अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते ॥

स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज ॥ ॥ ८३ ॥

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः ॥

शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ ८४ ॥

यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् ॥

आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः ॥ ८५ ॥

ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽऽश्रमपदं नृप ॥

तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम् ॥ ८६ ॥

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः ॥

तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम् ॥ ८७ ॥

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः ॥

तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते ॥ ८८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०९ ॥ ॥ ॥

॥ ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च ॥

सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम् ॥ १ ॥

माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे ॥

सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम् ॥२॥

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत ॥

ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः ॥ ३ ॥

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् ॥

अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम् ॥ ४ ॥

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः ॥

पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा ॥ ५ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् ॥

माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि ॥ ६ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥

यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात् ॥ ७ ॥

कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे ॥

कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा॥ ८ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप ॥

अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति ॥

तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः ॥ ९ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः ॥

अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ ६.२१०.१० ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः ॥

तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप ॥

यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्॥ ११ ॥

अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः ॥

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ १२ ॥

मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः ॥

वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः ॥ १३ ॥

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम ॥

आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च ॥ १४ ॥

नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः ॥

कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः ॥

शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः ॥ १५ ॥

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा ॥

शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा ॥ १६ ॥

ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः ॥

मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः ।। १७ ॥

अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः ॥

जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम् ॥ १८ ॥

अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

ब्रह्माऽऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते ॥ १९ ॥

रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः ॥

येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात् ॥ ६.२१०.२० ॥

तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु ॥

इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः २१॥

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत्॥

दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव ॥

ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः ॥ २२ ॥

ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता ॥

बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः ॥ २३ ॥

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः ॥

स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २४ ॥

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः ॥

सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात् ॥ २५ ॥

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः ॥

स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने ॥ २६ ॥

तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता ॥

निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता ॥ २७ ॥

ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् ॥

संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप ॥ २८ ॥

गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया ॥

देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः॥ २९ ॥

ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप ॥

पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा ॥ ६.२१०.३० ॥

स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम ॥

मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः ॥ ३१ ॥

कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः ॥

संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश ॥ ३२ ॥

तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः ॥

भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत् ॥ ३३ ॥

अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा ॥

अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह ॥ ३४ ॥

अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् ॥

ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत् ॥ ३५ ॥

विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह ॥

ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः ॥ ३६ ॥

तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः ॥

अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः ॥ ३७ ॥

येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् ॥

ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम् ॥ ३८ ॥

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान् ॥ ३९ ॥

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते ॥

राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः ॥ ६.२१०.४० ॥

स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् ॥

निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः ॥ ॥ ४१ ॥

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम्॥

वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम् ॥ ४२ ॥

यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते ॥

अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः ॥ ४३ ।।

ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः ॥

तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना ॥ ४४ ।।

त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव ॥

संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले ॥ ४५ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् ॥

पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले ॥ ४६ ॥

एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः ॥

दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः ॥ ४७ ॥

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने ॥

नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च ॥ ४८ ॥

अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः ॥

तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः ॥४९॥

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः ॥

तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता ॥ ६.२१०.५० ॥

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः ॥

अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च ॥ ५१ ॥

वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः ॥ ५२ ॥

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते ॥

नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति ॥ ५३ ॥

सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति ॥

नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम् ॥ ५४ ॥

संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा ॥

पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव ॥ ५५ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः ॥

प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च ॥ ५६ ॥

ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत् ॥ ५७ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् ॥

ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा ॥ ५८ ॥

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम ॥

विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे ॥

नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो ॥५९॥

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् ॥

विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक् ॥ ६.२१०.६० ॥

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् ॥

भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम् ॥ ६१ ॥

तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति ॥

स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ६२ ॥

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत ॥

तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते ॥ ६३ ॥

अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः ॥

नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम् ॥ ६४ ॥

मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा ॥ ६५ ॥

गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा ॥

ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ ॥ ६६ ॥

यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत ॥

न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः ॥

अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः ॥ ६७ ॥

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः ॥

पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम् ॥ ६८ ॥

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् ॥

कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत् ॥ ६९ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् ॥

यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव ॥ ६.२१०.७० ॥

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः ॥

निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः ॥ ७१ ॥

तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् ॥

तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो ॥ ७२ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः ॥

अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह ॥ ७३ ॥

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः ॥

तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः ॥ ७४ ॥

पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च ॥

रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस ॥ ७५ ॥

धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् ॥

पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम् ॥ ७६ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥ ७७ ॥

तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह ॥

तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता ॥

तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप ॥ ७८ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर ॥

कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम् ॥ ७९ ॥

येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा ॥ ६.२१०.८० ॥

॥ विश्वा मित्र उवाच ॥ ॥

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् ॥

आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात् ॥ ८१ ॥

पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम् ॥ ८२ ॥

प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् ॥

संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् ॥

स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत् ॥ ८३ ॥

पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च ॥

मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत् ॥ ८४ ॥

यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम्॥

चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च ॥ ८५ ॥

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥

ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत् ॥ ८६ ॥

यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये ॥

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम् ॥ ८७ ॥

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् ॥

तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम् ॥ ८८ ॥

अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् ॥

कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप ॥ ८९ ॥

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर ॥

बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम् ॥ ६.२१०.९० ॥

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः ॥

जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते ॥ ९१ ॥

तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति ॥

तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि ॥ ९२ ॥

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते ॥

कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम् ॥ ९३ ॥

तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् ॥

सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि ॥ ९४ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् ॥

यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते ॥ ९५ ॥

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे ॥

ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे ॥ ९६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तांबूलोत्पत्ति तांबूलमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१० ॥ ॥ ॥ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

राज्ञो दारिद्र्यदोषस्य कुष्ठव्याधेश्च कारणम् ॥

कथयित्वा पुनः प्राह नारदो मुनिसत्तमः ॥ १ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं राजन्कुष्ठस्य कारणम् ॥

दारिद्र्यस्य च यत्सम्यग्ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ २ ॥

अधुना संप्रवक्ष्यामि यथा तव पराभवः ॥

शत्रुभ्यः संप्रजातोऽत्र द्विजानामपमानतः ॥ ३ ॥

आनर्ताधिपतिर्योऽत्र कश्चिद्राज्येऽभिषिच्यते ॥

स पूर्वं गच्छति ग्रामं नागराणां प्रभक्तितः ॥ ४ ॥

त्वया तत्कल्पितं राजन्नैव दत्तं प्रमादतः ॥

पराभूता द्विजास्ते च याचमाना मुहुर्मुहुः ॥ ५ ॥

तथा कोपवशाद्यानि शासनानि द्विजन्मनाम् ॥

लोपितानि त्वयान्यानि पितृपैतामहानि च ॥ ६ ॥

तेन तेऽत्र पराभूतिः संजाता शत्रुसंभवा ॥

एवं ज्ञात्वा द्विजेद्राणां शास नानि प्रयच्छ भोः ॥ ७ ॥

गृहीतानि च यान्येव तेषां मोक्षं समाचर ॥

तच्छ्रुत्वा पार्थिवः सोऽथ शंखतीर्थे प्रभक्तितः ॥ ८ ॥

स्नात्वा विप्रान्समा हूय मध्यगेन समन्वितान् ॥

शंखादित्यस्य पुरतः प्रक्षाल्य चरणौ नृप ॥ ९ ॥

ददौ च शासनशतं प्रक्षाल्य चरणांस्ततः ॥

षड्विंशत्यधिकं राजा नागराणां महात्मनाम् ॥ ६.२११.१० ॥

एतस्मिन्नंतरे तत्र शत्रवो ये च संस्थिताः ॥

सर्वे मृत्युं समापन्ना ब्राह्मणानां प्रसादतः ॥ ११ ॥

विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् ॥

प्रभावं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२११॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

श्रुतं तीर्थत्रयं पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञिते ॥

क्षेत्रेऽत्र यत्त्वया प्रोक्तमस्माकं सूतनंदन ॥ १ ॥

विश्वामित्रीयमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥

सांप्रतं तत्समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

समुद्रस्यापि पारोऽत्र लक्ष्यते च क्षितेरपि ॥

तारकाणां मुनेस्तस्य न गुणानां द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥

लक्ष्यते केनचित्पारो गाधेः पुत्रस्य धीमतः ॥

क्षत्रियोऽपि द्विजत्वं यः संप्राप्तो द्विजसत्तमाः॥ ॥ ४

अंत्यजत्वं गतस्यापि त्रिशंकोः पृथिवीपतेः ॥

यज्ञभागभुजो देवाः प्रत्यक्षेण विनिर्मिताः ॥ ५ ॥

ब्रह्मणः स्पर्धया येन पुरा सृष्टिर्द्विजोत्तमाः ॥

प्रारब्धा च ततो देवैः प्रणिपत्य निवारितः ॥ ६ ॥

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं साप्रतं वदतो मम ॥

श्रूयतां ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाश नम् ॥ ७ ॥

तेन तत्र कृतं कुण्डं स्वहस्तेन महात्मना ॥

शस्त्रं विनापि भूपृष्ठं प्रविदार्य समंततः ॥ ८ ॥

तत्र ध्यात्वा समानीता पातालाज्जाह्नवी नदी ॥

मर्त्यलोके समायातं यस्यास्तोयं सुनिर्मलम् ॥ ९ ॥

सुस्वादु च तथा स्नानात्सर्वपातकनाशनम् ॥

तेनापि स्थापितस्तत्र भास्करो वारितस्करः ॥ ६.२१२.१० ॥

यः सप्तम्यां सूर्यवारे स्नात्वा तस्य हृदे शुभे ॥

माघमासे सिते पक्षे नमस्यति दिवाकरम् ॥

स कुष्ठैर्मुच्यते सर्वैस्तथा पापैर्द्विजो त्तमाः ॥ ११ ॥

पश्चिमोत्तरदिग्भागे तस्यास्ति जलसंभवा ॥

धन्वंतरिकृता वापी सर्वरोगविनाशिनी ॥ १२ ॥

तत्र पूर्वं तपस्तेपे धन्वं तरिरुदारधीः ॥

ववन्दे तपसा युक्तो ध्यायमानः समाहितः ॥ १३ ॥

ततः कालेन महता संतुष्टस्तस्य भास्करः ॥

उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व महामते ॥ १४ ॥

॥ धन्वंतरिरुवाच ॥ ॥

अत्र कुण्डे नरो भक्त्या यः स्नानं कुरुते विभो ॥

तस्य स्यात्सर्वरोगाणां संक्षयः सुरसत्तम ॥ १५ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

अद्य शस्ते दिने योऽत्र सप्तम्यां रविवासरे ॥

सूर्योदये नरः स्नानं करिष्यति समाहितः ॥

व्याधिग्रस्तः स नीरोगस्तत्क्षणात्संभविष्यति ॥ १६ ॥

नीरोगश्चेप्सितान्कामान्निष्कामो मोक्षमेष्यति ।१ १७ ॥

एवमुक्त्वा सुरश्रे ष्ठोंऽतर्धानं स गतो रविः ॥

धन्वन्तरिः प्रहृष्टात्मा स्वस्थानं च गतस्ततः ॥ १८ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य रत्नाक्षोऽथ महीपतिः ॥

अयोध्याधि पतिः ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः ॥ १९ ॥

कृतज्ञश्च वदान्यश्च स्वदारनिरतः सदा ॥

शूरः परमतेजस्वी सर्वशत्रुनिषूदनः ॥ ६.२१२.२० ॥

पूर्वकर्मविपाकेन तस्य भूमिपतेर्द्विजाः ॥

कुष्ठव्याधिरभूद्रौद्रो दुश्चिकित्स्यो जगत्त्रये ॥२१॥

तदस्ति नौषधं लोके यत्तेन न कृतं द्विजाः ॥

कुष्ठग्रस्तेन वा दानं यत्र दत्तं महात्मना ॥ २२ ॥

यथायथौषधान्येव स करोति ददाति च ॥

तथातथा तस्य कायो व्याधिना क्षामितो भृशम् ॥ २३ ॥

ततो वैराग्यमापन्नः स नृपो द्विजसत्तमाः ॥

पुत्रं राज्येऽथ संस्थाप्य वांछयामास पावकम् ॥

निषिद्धोऽपि हि तैः सर्वैः कलत्रैराप्तसेवकैः ॥ २४ ॥

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः पूजयित्वा सुरोत्तमान् ॥

संभाष्य च सुहृद्वर्गं शासयित्वा निजं सुतम् ॥ २५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु भ्रममाणे यदृच्छया ॥

कश्चित्कार्पटिकः प्राप्तो दिव्यरूपवपुर्धरः ॥ २६ ॥

अथासौ व्याकुलं दृष्ट्वा तत्सर्वं नृपतेः पुरम् ॥

अपृच्छद्विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा कञ्चिन्नरं द्विजाः ॥ २७ ॥ ॥

॥ कार्पटिक उवाच ॥ ॥

किमेषा व्याकुला भद्रे सर्वा जाता महापुरी ॥

निरानन्दाऽश्रुपूर्णाक्षैर्बालवृद्धैर्निषेविता ॥ २८ ॥

सोऽब्रवीन्नृपतिश्चायं कुष्ठव्याधिसमन्वितः ॥

साधयिष्यति सन्दीप्तं सुनिर्विण्णो हुताशनम् ॥ २९ ॥

तेनेयं नगरी कृत्स्ना परं दुःखमुपागता ॥

गुणैरस्य समाविष्टा नूनं मृत्युं प्रयास्यति ॥ ६.२१२.३० ॥

तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नृपं कार्पटिकोऽब्रवीत् ॥ ३१ ॥

सर्वं जनं नरेन्द्रस्य मृतं जीवापयन्निव ॥

मा नृपानेन दुःखेन व्याधिजेन हुताशनम् ॥

प्रविश त्वं स्थिते तीर्थे सर्वव्याधिक्षयावहे ॥ ३२ ॥

मदीयो भूपते देह ईदृगासीद्यथा तव ॥

तत्र स्नातस्य सद्योऽथ जात ईदृक्पुनः प्रभो ॥ ३३ ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण भास्करस्योदयं प्रति ॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिग्रस्तो नरो भुवि ॥३४॥

स व्याधिना विनि र्मुक्तस्तत्क्षणात्कल्पतां व्रजेत्॥

तथा पापविनिर्मुक्तो यथाहं नृपसत्तम ॥३५॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

कस्मिन्देशे महातीर्थं तादृशं वद मे द्रुतम् ॥ ॥ ३६ ॥

॥ कार्पटिकउवाच ॥ ॥

अस्ति भूमितले ख्यातं नागरं क्षेत्रमुत्तमम् ॥

कुष्ठव्याधिसमाक्रांतो गतोऽहं तत्र भूपते ॥ ३७ ॥

तस्य सन्दर्शनार्थाय तीर्थयात्रापरायणः ॥

तत्र मां दीनमालोक्य व्याधिग्रस्तं सुदुःखितम्॥

कश्चित्तत्राश्रयः प्राह तपस्वी कृपयान्वितः ॥ ३८ ॥

पश्चिमोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः ॥

तीर्थमस्ति महापुण्यं विश्वामित्रजलावहम्॥३९॥

तत्र गत्वा कुरु स्नानं सप्तम्यां रविवासरे ॥

माघमासे तु संप्राप्ते शुक्लपक्षे विशेषतः ॥ ६.२१२.४० ॥

येन निर्याति ते कुष्ठो भास्करस्योदयं प्रति ॥

तच्छ्रुत्वाऽहं च तत्प्राप्तः सप्तम्यां सूर्यसंयुजि ॥

ततश्च कृतवान्स्नानं निर्झरे तत्र शांभवे ॥४१॥

ततस्तस्माद्विनिष्क्रांतो यावत्पश्याम्यहं तनुम्॥

तावन्नृपेदृशी जाता सत्यमेतत्तवोदितम् ॥४२॥

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र तत्र स्नानं समाचर ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण भास्करस्योदयं प्रति ॥४३॥

येन ते नश्यति व्याधिर्विशेषमपि पातकम् ॥

तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं तेनैव सहितो ययौ ॥ ४४ ॥

चकार स तथा स्नानं सप्तम्यां सूर्यवासरे ॥

माघमासे तु संप्राप्ते विश्वामित्रजले शुभे ॥ ४५ ॥

ततः कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्समपद्यत ॥

दिव्यरूपवपुर्द्धारी कामदेव इवापरः ॥ ४६ ॥

अथ तुष्टो नरेंद्रस्तु तस्मै कार्पटिकाय च ॥

ददौ कोटित्रयं हेम्नः प्रोवाच स ततो वचः ॥ ४७॥

त्वत्प्रसादाद्विमुक्तोऽस्मि रोगादस्मात्सुदारुणात् ॥

तस्मात्त्वं गच्छ गेहं स्वं स्थास्येऽहं चात्र निर्भरम् ॥ ४८ ॥

करिष्यामि तपो नित्यं स्वकलत्रसम न्वितः ॥

राज्ये संस्थापितः पुत्रः समर्थो राज्यकर्मणि ॥ ४९ ॥

इत्युक्त्वा प्रेरयामास तं तथान्यान्समागतान् ॥

सेवकास्वगृहायैव स्वयं तत्रैव संस्थितः ॥ ६.२१२.५० ॥

कृत्वाऽऽश्रमपदं रम्यं स्वकलत्रसमन्वितः ॥

संप्राप्तश्च परां सिद्धिं कालेन द्विजसत्तमाः ॥ ५१ ॥

तस्य नाम्ना ततः ख्यातं तीर्थ मेतत्त्रिविष्टपे ॥

सर्वव्याधिहरं रम्यं सर्वपातकनाशनम् ॥५२॥

तेन संस्थापितस्तत्र देवदेवो दिवाकरः ॥

रत्नादित्य इति ख्यातो निजनाम्ना महा त्मना ॥ ५३ ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण तत्र स्नात्वा प्रपश्यति ॥

यस्तु पापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति ॥ ५४ ॥

यदन्यत्तत्र संवृत्तं क्षेत्रजातं द्विजो त्तमाः ॥

तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ५५ ॥

आसीत्तत्र पुमान्कश्चिद्देशे ग्राम्यो जरात्मकः ॥

कुष्ठी तथापि नित्यं स करोति पशु रक्षणम् ॥५६॥

एकदा रक्षतस्तस्य पशूंस्तत्र गिरेरधः ॥

एकः पशुर्विनिष्क्रांतः सत्पथात्तृणलोभतः ॥५७॥

सप्तम्यां रविवारेण पतितस्तस्य निर्झरे ॥

न च संलक्षितस्तेन गच्छमानः कथंचन ॥ ५८ ॥

अथ यावद्गृहे सोऽथ भोजनाथं समुद्यतः ॥

तावत्तस्य पशोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः ॥५९॥

नायातः स पशुः कस्मान्मदीयो मामके गृहे ॥

तस्मादानय तं शीघ्रं नो चेत्प्राणान्हरामि ते ॥ ६.२१२.६० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा भय संत्रस्तः स कुष्ठी सत्वरं ययौ ॥

तेन मार्गेण येनैव दिवा भ्रांतो महीतले ॥ ६१ ॥

अथ दूरात्स शुश्राव तस्य रावं पशोस्तदा ॥

पतितस्य महागर्ते निशांते तमसि स्थिते ॥६२॥

ततो गत्वाऽथ तं गर्तं प्रविश्य जलमध्यतः ॥

चकर्ष तं पशुं कृच्छ्रात्पंकमध्यात्सुदारुणात् ॥

समादायाथ तं हर्म्यं प्रजगाम शनैःशनैः ॥ ६३ ॥

अर्पयित्वाथ तं तस्य स्वकीयं त्वाश्रमं गतः ॥ ६४ ॥

ततः सुप्तो महाभागाः स प्रबुद्धः पुनर्यदा ॥

प्रभाते वीक्षते गात्रं यावत्कुष्ठविवर्जितम् ॥ ६५ ॥

शोभया परया युक्तं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥

चिंतयामास किं ह्येतदकस्माद्रोगसंक्षयः ॥ ६६ ॥

नूनं तस्य प्रभावोऽयं तीर्थस्याद्य निशागमे ॥

मयावगाहितं यच्च पशोरर्थं सुकर्द्दमम् ॥ ६७ ॥

ततश्च वीक्षयामास तेन गत्वा सुकौतुकात् ॥

यावत्कंडूविनिर्मुक्तस्तेजसा परिवारितः ॥ ६८ ॥

तत्र स्थाने स्वयं गत्वा ज्ञात्वा च तीर्थमुत्तमम् ॥

तपस्तेपे स तत्रैव ध्यायमानो दिवाकरम् ॥६९॥

अरण्यवासिनं सम्यग्दिवारात्रमतंद्रितः ॥

गतश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि ॥ ६.२१२.७० ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् ॥ ७१ ॥

पूजयेच्चापि तं देवं भास्करं वारितस्करम् ॥

अद्यापि कलिकालेऽपि तत्र स्नातो नरः शुचिः ॥ ७२ ॥

तत्र पुण्यजले कुण्डे सप्तम्यां सूर्यवासरे ॥

यस्तं पूजयते भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥७३॥

गायत्र्यष्टसहस्रं यो जपेत्तत्पुरतः स्थितः ॥

सोऽपि रोगविनिर्मुक्तो मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ७४ ॥

तस्योद्देशेन यो दद्याद्धेनुं श्रद्धासमन्वितः ॥

न तस्यान्वयजातोऽपि व्याधिना परिगृह्यते ॥ ७८५ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं मयादित्यस्य संभवम् ॥

माहात्म्यं श्रवणाद्यस्य नरः पापाद्विमुच्यते ॥ ७६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१२ ॥ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

रत्नादित्यस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् ॥

सर्वकुष्ठहरं यच्च सर्वपातकनाशनम् ॥

भूयस्तथैव माहात्म्यं महद्वै श्रूयतां रवेः ॥ १ ॥

पुरासीद्ब्राह्मणः कश्चित्कुष्ठव्याधिसमाकुलः ।१

तेन चाराधितः सूर्यस्तत्रस्थेन द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥

पूर्वदक्षिणदिग्भागे समासाद्य ततः परम् ॥

रक्त चन्दनजां कृत्वा प्रतिमां भावितात्मना ॥ ३ ॥

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य दिवाकरः ॥

वरदोऽस्मीति तं प्राह दृष्टिगोचरमागतः ॥ ४ ॥ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोऽसि मे देव कुष्ठव्याधिं हर प्रभो ॥

नान्येन कारणं मेऽस्ति राज्येनापि त्रिविष्टपे ॥ ५ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण कुरु विप्र प्रदक्षिणाम् ॥

शतमष्टोत्तरं यावत्स्नात्वा पुण्यह्रदे शुभे ॥

फलहस्तः पृथक्त्वेन ततः कुष्ठेन मुच्यसे ॥६॥

अन्योऽत्र गां गतो योऽपि व्रतमेतत्करिष्यति ॥

सर्वरोगविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ ७ ॥

॥ श्रीसूर्य उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा स तथा चक्रे ब्राह्मणः श्रद्धयाऽन्वितः ॥

विमुक्तश्च तदा कुष्ठाद्दिव्यदेहमवाप्तवान् ॥ ८ ॥

अथ भूयोऽपि तं प्राह नीरोगं भगवान्रविः ॥

किं ते प्रियं करोम्यन्यद्वद ब्राह्मणसत्तम ॥ ९ ॥

सोऽब्रवीत्सर्वदैवात्र स्थातव्यं भगवन्विभो ॥ ६.२१३.१० ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

अतः परं ममावासः स्थानेऽत्र च भविष्यति ॥

नाम्ना कुहरवासाख्या संज्ञा मम भविष्यति ॥ ११ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुपुत्रो बभूव ह ॥

सांबोनाम सुरूपाढ्यो जांबवत्यां द्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥

क्षोभसंजननः स्त्रीणां मातॄणामपि स द्विजाः ।१

अथ तं राजमार्गेण गच्छंतं यदुसत्तमम् ॥ १३ ॥

पुरनार्योऽपि संतुष्टा वीक्षांचक्रुः सुकौतुकात् ॥

गृहकार्याणि संत्यज्य समारूढा गवाक्षकान् ॥ १४ ॥

तस्य कामात्मदेहस्य दर्शनार्थं समुत्सुकाः ॥

काश्चिदर्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकांजितेक्षणाः ॥ १५

अर्धसंयमितैः केशैस्तथान्यास्त्यक्तबालकाः॥

एकस्मिंश्चरणे काश्चिन्नियोज्योपानहं द्रुताः । १६ ॥

पादुकां च द्वितीये तु पर्यधावन्नितंबिनीः ॥

व्रजंतीषु तथान्यासु वनितासु गवाक्षकान् ॥ १७ ॥

व्याक्रोशंति क्रुधाविष्टाः शिशवो गुरवस्तथा ॥

नीवीबन्धनविश्लेषसमाकुलितचेतसः ॥ १८ ॥

ययुरेवापराः स्वेषु गवाक्षेषु वरांगनाः ॥

स चकर्ष तदा तासां पतितैर्नेत्ररश्मिभिः ॥ १९ ॥

हृदयानि धरापृष्ठे कामदेवसमो युवा ॥

काचिद्दृष्ट्वैव तद्रूपं तस्य सांबस्य कामिनी ॥ ६.२१३.२० ॥

निश्चला कामतप्तांगी लिखितेव विभाब्यते ॥

काचिदग्निसमान्मुक्त्वा निश्वासान्कामपीडिता ॥ २१ ।।

एकास्तं च समालोक्य रूपयौवनसंयुतम् ॥

गवाक्षात्प्रपतंति स्म निश्चेष्टा धरणीतले ॥ २२ ॥

अन्याः परस्परालाप प्रकुर्वंति वरस्त्रियः ॥

एका सा कामिनी धन्या यास्य चक्रेवगूहनम् ॥ २३

निःशेषां रजनीं प्राप्य माघमाससमुद्भवाम् ॥

आस्तां तावत्स्त्रियो याश्च नरा अपि निरर्गलम् ॥ २४ ॥

जल्पंति चेदृशं सर्वं तस्य रूपेण विस्मिताः ॥

अत्रये वदन्ति सेवाम एनमर्थेन वर्जिताः ॥ २५ ॥

वीक्ष्यामो वदनं येन नित्यमेवेंदुसंनिभम् ॥

कर्णाभ्यां वारिता वृद्धिर्नेत्रयोरप्यसंशयम् ॥

नो चेज्जानीमहे नैव कियती सं भविष्यति ॥ २६ ॥

एवं संवीक्ष्यमाणस्तु कामिनीभिर्नरैस्तथा ॥

निर्ययौ राजमार्गेण पितृदर्शनलालसः ॥ २७ ॥

भगिन्यो मातरो याश्च भ्रातृपत्न्यश्च याः स्थिताः ॥

अवस्थामीदृशीं प्राप्ता ब्राह्मणानामपि स्त्रियः ॥

मातरोऽपि च यास्तस्य भगिन्यश्च विशेषतः ॥ ॥ २८ ॥

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते प्रावृट्काले निशागमे ॥

कृष्णपक्षे तमोभूते अलक्ष्येऽपि गते पुरः ॥ २९ ॥

तन्माता नन्दिनीनाम कामदेवशरार्दिता ॥

तत्पत्न्या वेषमाधाय तच्छय्यायामुपस्थिता ॥ ६.२१३.३० ॥

सोऽपि तां दयितां ज्ञात्वा सेवयामास कामिनीम् ॥

रतोपचारैर्विविधैरश्रद्धेयविनिर्मितैः ॥ ३१ ॥

तया तत्र यदुश्रेष्ठो विकल्पमकरोत्तदा ॥

अंगराजसुता या मे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ॥ ३२ ॥

नैवंविधं रतं वेद अनया यद्विनिर्मितम् ॥

वेश्या अपि न जानंति रतमीदृक्कथञ्चन ॥ ३३ ॥

ततो गाढं करे धृत्वा दीपमानीय तत्क्षणात् ॥

यावत्पश्यति सा माता नन्दिनीति च या स्मृता ॥ ३४ ॥

ततश्च गर्हयामास रपे किमिदं कृतम् ॥

गर्हितं सर्वलोकानां नर कार्तिप्रदं तथा ॥ ३५ ॥

सापि लज्जासमोपेता महाभयसमाकुला ॥

प्रणष्टा तत्क्षणादेव भयेन महताऽन्विना ॥ ३६ ॥

सांबोऽपि प्रलपन्नार्तो निद्रां लेभे न वै द्विजाः ॥

रात्रिशेषमभूत्तस्य तदा वर्षशतोपमम् ॥ ३७ ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रोद्गते रविमण्डले ॥

दुःखेन महता युक्तः प्रोत्थितः स हरेः सुतः ॥ ३८ ॥

आवश्यकमपि त्यक्त्वा कंचिद्ब्राह्मणसत्तमम् ॥

धर्मशास्त्रविधानज्ञं समानीयाथ चाब्रवीत् ॥ ३९ ॥

रहस्ये विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

॥ सांब उवाच ॥ ॥

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा स्वयं स्याद्यदि मोहनम् ॥ ६.२१३.४० ॥

कथं शुद्धिर्भवेत्तस्य परमार्थेन मे वद ॥

धर्मशास्त्राणि संवीक्ष्य सर्वाणि च यथाक्रमम् ॥ ४१ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

परनार्याः कृते वत्स प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् ॥

धर्म द्रोणेषु सर्वेषु वर्णानां च पृथग्विधम् ॥ ४२ ॥

आसां च तिसृणां चैव त्रयाणां परिकीर्तितम् ॥

एवमेवं विनिर्दिष्टं प्रायश्चित्तं विशुदये ॥ ४३ ॥

मात्रा मोहनमासाद्य भगिन्या वाथ यादव ॥

दुहित्रा वा प्रमादाच्च कार्यं संशोधनं बुधैः ॥

शुद्ध्यर्थं तिंगिनीमेकां नान्यज्जानाम्यहं यतः ॥ ४४ ॥

धर्मद्रोणेषु सर्वेषु निर्णयोऽयमुदाहृतः ॥

यो मया तव संदिष्टो नान्योस्ति यदुपुंगव ॥ ४५ ॥

अन्यथा यो वदेत्पृष्टः प्रायाश्चित्तं स्वच्छन्द तः ॥

तस्य पापस्य भागी स्याद्यथा कर्ता तथैव सः ॥ ४६ ॥

॥ सांब उवाच ॥ ॥

तिंगिन्याः किं स्वरूपं च किं प्रमाणं द्विजोत्तम ॥

सर्वं विस्तरतो ब्रूहि ममास्त्यत्र प्रयोजनम् ॥ ४७ ॥

॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥

गोवाटचूर्णमादाय गर्तां भृत्वा स्वमानजाम् ॥

शयनं तत्र कर्तव्यं यावद्वक्त्रेण यादव ॥ ४८ ॥

उपरिष्टात्तच्च चूर्णं धार्यं गोवाटसंभवम् ॥

यावद्वक्त्रप्रमाणं च वर्जयित्वा स्वमाननम् ॥ ४९ ॥

ततः पादप्रदेशे तु ज्वालयेद्धव्यवाहनम् ॥

यथा शनैः शनैर्दाहः शरीरस्य प्रजायते ॥ ६.२१३.५० ॥

न चैव चालयेदंगं कथंचित्तत्र संस्थितः ॥

नैवाक्रंदं तथा कुर्याद्ध्यायेदेकं जनार्दनम् ॥ ५१ ॥

ततो जीवितनाशेन गात्रशुद्धिः प्रजायते ॥ ५२ ॥

तिंगिन्या यत्स्वरूपं च तन्मया परिकीर्तितम् ॥

प्रायश्चित्तमिदं सम्यङ्महापातकनाशनम् ॥ ५३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सांबो जांबवतीसुतः ॥

हृदये निश्चयं कृत्वा तिंगिनीसाधकोद्भवम् ॥ ५४ ॥

ततः प्रोवाच विजने वासुदेवं घृणान्वितः ॥

ताताहं विप्रलब्धस्तु नंदिन्या तव भार्यया ॥ ५५ ॥

भार्याया रूपमाधाय पापया तमसि स्थिते ॥

सा मया निजभार्येयमिति मत्वा निषेविता ॥ ५६ ॥

ततस्तु चेष्टितैर्ज्ञात्वा गर्हयित्वा विसर्जिता ॥

ततःप्रभृति गात्रे मे कुष्ठव्याधिरयं स्थितः ॥ ॥ ५७ ॥

मयाथ धर्मशास्त्रज्ञः कश्चित्पृष्टो द्विजोत्तमः ॥

प्रायश्चित्तं यथोक्तं मे वद मातृनिषेवणात् ॥ ५८ ॥

तेनोक्तं साधनं सम्यक्तिंगिन्या मम शुद्धये ॥

सोऽहं तां साधयिष्यामि तस्य पापस्य शुद्धये ॥ ५९ ॥

अनुज्ञां देहि मे शीघ्रं कार्यं येन करोम्यहम् ॥

क्षंतव्यं च मया बाल्ये यत्किंचित्कुकृतं कृतम्॥ ६.२१३.६० ॥

मम माता यथा दुःखं न कुर्यात्त्वं तथा कुरु ॥ ६१ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वज्रपातोपमं हरिः ॥

बाष्पपूर्णेक्षणो दीनस्ततः प्रोवाच गद्गदम् ॥ ६२ ॥

न त्वया कामतः पुत्र कृत्यमेतदनुष्ठितम् ॥

न ज्ञानेन कृतं यस्मात्तत्स्मात्स्वल्पं हि पातकम् ॥ ६३ ॥

जानता यत्कृतं पापं तच्चैवाक्षयतां व्रजेत् ॥

न करोति महीपालो यदि तस्य विनिग्रहम् ॥ ६४ ॥

तस्मात्ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥

दानं चैव महाभाग येन कुष्ठं प्रणश्यति ॥ ६५ ॥

उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः संभावितानि च ॥

सापेक्षनिरपेक्षाणि मुनिवाक्यान्यशेषतः ॥ ६६ ॥

तदत्र विषये पुत्र मम वाक्यं समाचर ॥

भविष्यति महच्छ्रेय इह लोके परत्र च ॥ ६७ ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विश्वामित्रप्रतिष्ठितः ॥

मार्तण्डोऽस्ति सुविख्यातः सर्वकुष्ठविनाशकः ॥ ६८ ॥

सूर्यवारेण सप्तम्यां संप्राप्ते मासि माधवे ॥

नक्षत्रे पितृदैवत्ये शुक्लपक्षे समागते ॥ ६९ ॥

भास्करस्योदये प्राप्ते श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

शतमष्टोत्तरं यावत्कुरुते च प्रदक्षिणाम् ॥ ६.२१३.७० ॥

फलैः श्रेष्ठतमैश्चैव तत्प्रमाणैः पृथक्पृथक् ॥

तस्य कुष्ठं विनिर्याति सद्य एव न संशयः ॥ ७१ ॥

नीरोगः कुरुते यस्तु रवेस्तस्य प्रदक्षिणाः ॥

तावद्युगं पुमानेष सूर्यलोके महीयते ॥ ७२ ॥

सूर्यवारेण यो मर्त्यस्तस्य कृत्वा ण्दक्षिणाम् ॥

नमस्करोति सद्भक्त्या सोऽपि रोगैः प्रमुच्यते ॥ ७३ ॥

तस्मात्त्वं हि महाराज तमाराधय भास्करम् ॥

देवं वै विधिनानेन यो मयोक्तोऽखिलस्तव ॥ ७४ ॥

अविकल्पेन मनसा समाराधय सत्वरम् ॥

मुक्तरोगे विपाप्माथ दिब्यदेहमवाप्स्यसि ॥ ७५॥

मा कुरुष्व विषादं त्वं कुष्ठव्याधिसमुद्रवम् ॥

तस्मिन्क्षेत्रे स्थिते देवे कुहराश्रयसंज्ञिते ॥ ७६ ॥

अथ तद्वचनं श्रुत्वा प्रस्थितो विष्णुनन्दनः ॥ ७७ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः ॥

चकार गमने बुद्धियोगं सांबोऽर्बुदं प्रति ॥ ७८ ॥

ततः शुभेऽहनि प्राप्ते हस्त्यश्वरथसंयुतः ॥

प्रतस्थे स सुतो विष्णोः सेनया परिवारितः ॥ ७९ ॥

अनुयातः सुदूरं च कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ॥

बाष्पपूर्णे क्षणेनैव सर्वमातृजनेन च ॥ ६.२१३.८० ॥

बलभद्रेण वीरेण चारुदेष्णेन धीमता ॥

युयुधानानिरुद्धाभ्यां प्रद्युम्नेन च धीमता ॥ ८१ ॥

ततो जांबवती पुत्रं दृष्ट्वा तीर्थोन्मुखं तदा ॥

गच्छमानं प्रचक्रेऽथ प्रलापान्कुररी यथा ॥ ८२ ॥

हा हतास्मि विनष्टास्मि मंदभाग्या ह्यभागिनी ॥

एकोपि तनयो यस्या ममाप्येनां दशां गतः ॥ ८३ ॥

अथ तां रुदतीं दृष्ट्वा प्रोवाच मधुसूदनः ॥

किममंगलमेतस्य प्रस्थितस्य करिष्यसि ॥८४॥

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना मुक्तकेशी विशेषतः ॥

एष व्याधिविनिर्मुक्तस्तीर्थयात्राफलान्वितः ॥

कुष्ठव्याधिपरित्यक्तः पुनरेष्यति तेंऽतिकम् ॥ ८५ ॥

एतस्मिन्नंतरे यानादवतीर्य त्वरान्वितः ॥

सांबोऽसौ प्रस्थितस्तत्र यत्र जांबवती स्थिता ॥ ८६ ॥

स तां प्रणम्य हृष्टात्मा कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

प्रणिपत्य विहस्यो च्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह ॥८७॥

मा त्वं मातर्वृथा दुःखमस्मदर्थे करिष्यसि ॥

आगमिष्याम्यहं शीघ्रं तीर्थयात्रां विधाय वै ॥८८॥

॥ जांबवत्युवाच ॥ ॥

रक्षतु त्वां वने वत्स सर्वास्ता वनदेवताः ॥

श्वापदेभ्यः पिशाचेभ्यो दुष्टेभ्यः पुत्र सर्वतः ॥८९॥

शिरस्ते पातु गोविंदः कण्ठं च मधुसूदनः ॥

बाहुदेशं हृषीकेशो हृदयं दैत्यनाशनः ॥६.२१३.९०॥

जठरं पुंडरीकाक्षः कटिं पातु गदाधरः ॥

जानुनोर्युगलं कृष्णः पादौ च धरणीधरः ॥ ९१ ॥

एवं संस्पृश्य हस्तेन निजेनांगानि तस्य सा॥

समालिंग्य समाघ्राय मूर्धदेशे मुहुर्मुहुः ॥ ९२ ॥

प्रेषयामास तं पुत्रं कृतरक्षं यशस्विनी ॥

सा सर्वांतःपुरीयुक्ता निवृता तदनन्तरम् ॥ ९३ ॥

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना निःश्वसन्ती यथोरगी ॥

तथा च भगवान्विष्णुर्यादवैः सकलैः सह ॥ ९४ ॥

प्रविष्टो द्वारकापुर्या सांबं प्रोष्य ततः परम्॥

अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो बलभद्रपुरःसरः ॥ ९५ ॥

पुत्रैः पौत्रैस्तथा मित्रैर्बांधवैरपरैरपि ॥

द्वारकाया विनिष्क्रम्य सांबोऽपि द्विजसत्तमाः ॥ ९६ ॥

संप्राप्तश्च क्रमेणाथ सिंधुसागरसंगमे ॥

यत्र योगीश्वरः साक्षादंबरीषप्रतिष्ठितः ॥ ९७ ॥

अद्यापि तिष्ठते विष्णुर्जंतूनां पापनाशनः ॥

तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवं योगीश्वरं ततः ॥ ९८ ॥

ददौ दानानि विप्रेभ्यो नानारूपाणि शक्तितः ॥

दीनांधकृपणेभ्यश्च तथैवान्येभ्य एव च ॥ ९९ ॥

यानानि वस्त्ररत्नानि यद्यच्च येन वांछितम् ॥

स त्रिरात्रं हरेः पुत्रः स्थित्वा तत्र समाहितः ॥ ६.२१३.१०० ॥

च्यवनस्याश्रमं पुण्यं जगामाथ ततः परम् ॥

यत्र संतिष्ठते विष्णुश्च्यवनेन प्रतिष्ठितः ॥ १ ॥

सिंधोस्तटे च पुण्ये च सर्वपातकनाशनः ॥

तत्रापि विप्रमुख्येभ्यो ददौ दानानि यादवः ॥ २

वांछितानि यथोक्तानि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥

तत्रापि संयतः सांब स स्थित्वा श्रद्धयान्वितः ॥ ३ ॥

त्रिरात्रं प्रजगामाथ स्नात्वा सिंधूदके शुभे ॥

ततस्तु पुष्करादीनि समुद्दिश्य शनैः शनैः ॥ ४ ॥

पुष्करावासिनं देवं ध्यायमानो ह्यहर्निशम् ॥

तस्तु पुष्करं प्राप्य क्रमेण यदुसत्तमः ॥५॥

पुण्ये कुण्डजले स्नातः संतर्प्य पितृदेवताः॥

सप्तम्यां सूर्यवारेण गृहीत्वाथ फलानि च ॥

गतः संतिष्ठते यत्र देवो वै विष्णु सूचितः ॥ ६॥

पूजयित्वा ततो भक्त्या देवं कुहरवासिनम् ॥

वस्त्रानुलेपनैर्धूपैर्नैवेद्यैस्तु पृथग्विधैः ॥७॥

ततः प्रदक्षिणाश्चक्रे फलहस्तः शनैःशनैः ॥

प्रपठन्सूर्यगायत्रीं श्रद्धया परया युतः ॥ ८ ॥

यथायथा करोत्येष रवेस्तस्य प्रदक्षिणाम् ॥

तथातथा च संयाति तस्य कुष्ठं द्विजोत्तमाः ॥ ९ ॥

तत्र क्षणेऽभवत्तस्य चित्ते सांबस्य धीमतः ॥

मुक्तोऽहं कुष्ठरोगेण निर्विकल्पं द्विजोत्तमाः ॥ ६.२१३.११० ॥

ततश्च सहितं तेन यत्किंचित्तत्र चागतम् ॥

हस्त्यश्वरथरत्नाढ्यं तत्सर्वं भक्तिपूर्वकम् ॥ ११ ॥

नागराणां ददौ सर्वं तथान्यद्ग्रामपंचकम् ॥

सांबाऽऽदित्यं प्रतिष्ठाप्य ततः संप्रस्थितो गृहम् ॥ १२ ॥

किंचिदुर्वरितं यच्च तत्सर्वं भक्तिसंयुतम् ॥

प्रददौ सूर्यविप्रेभ्यः पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ १३ ॥

अष्टौ वाजिसहस्राणि नागानां च शतत्रयम् ॥

रथानां षट्शतान्येव अश्वैर्युक्तानि वाजिभिः ॥

अनंतानि च रत्नानि दत्त्वा सांबो गृहं गतः ॥ १४

य एतत्पठते भक्त्या सांबाख्यानमनुत्तमम् ॥

शृणोति वाऽन्वये तस्य न कुष्ठं संप्रजायते ॥ १५ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं विश्वामित्रीयमुत्तमम् ॥

चतुर्थं च पुण्यतीर्थं स्त्रीणां चैव शुभावहम् ॥ ११६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रीयमाहात्म्ये कुहरवासिसांबादित्यप्रभाववर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१३ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तथान्योपि च तत्रास्ति विश्वामित्रप्रतिष्ठितः ॥

गणनाथो द्विजश्रेष्ठाः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् ॥ १ ॥

माघमासे चतुर्थ्यां च शुक्लायां पूजयेत्तु यः ॥

स च संवत्सरं यावत्सर्वै विघ्नैर्विमुच्यते ओ। २ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

गणनाथस्य चोत्पत्तिं सांप्रतं सूत नो वद ॥

कथमेष समुत्पन्नः किं माहात्म्यः प्रकीर्तितः ॥ ३ ॥ ॥

॥सूत उवाच ॥ ॥

एष चोत्पादितो गौर्या निजांगमलतः स्वयम् ॥

क्रीडार्थं मानुषैरंगैर्मातंगाननशोभितः ॥४॥

चतुर्हस्तसमोपेत आखुवाहनगस्तथा ॥

कुठारहस्तश्च तथा मोदकाशनतोषकृत् ॥ ५ ॥

सर्वसिद्धिप्रदो लोके भक्तानां च विशेषतः ॥

एष पूर्वं प्रभोः कार्ये संग्रामे तारकामये ॥६॥।

संग्राममकरोद्रौद्रं न कृतं यच्च केनचित् ॥

निहता दानवाः सर्वे संख्यया परिवर्जिताः ॥ ७ ॥

ततः शक्रेण तुष्टेन प्रोक्तः संग्रामभूमिपः ॥

क्षत विक्षतसर्वांगो रुधिरेण परिप्लुतः ॥ ८ ॥

अस्मदर्थे त्वया युद्धं यत्कृतं सुगजानन ॥

निहता दानवाः सर्वे संख्यया परिवर्जिताः ॥९॥

तस्मात्त्वं सर्वदेवानामपि पूज्यो भविष्यसि ॥

किंपुनर्मानुषाणां च ये नित्यं विघ्नसंप्लुताः ॥ ६.२१४.१० ॥

ये त्वां संपूजयिष्यंति कार्यारंभेषु सर्वतः ॥

कार्यसिद्धिर्न संदेहस्तेषां भूयाद्गिरा मम ॥ ११ ॥

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो विससर्जाथ तं तदा ॥

संमान्य बहुमानेन गौरीशंकरपार्श्वतः ॥ १२ ॥

अयमर्थः पुरा पृष्टो रोहिताश्वेन धीमता ॥

सर्वविप्रविनाशार्थं मार्कंडेयं महामुनिम् ॥ १३ ॥

तमेवार्थं महाभागाः कथयिष्ये यथार्थतः ॥

तच्छृणुध्वं पुरावृत्तं सर्वं सर्वे समाहिताः ॥ १४ ॥

॥ रोहिताश्व उवाच ॥ ॥

भगवन्नत्र ये मर्त्याः सर्वे विघ्नसमन्विताः ॥

शुभकृत्येषु सर्वेषु जायंते शुचयोऽपि च ॥ ॥ १५ ॥

प्रारब्धेषु च कार्येषु धर्मजेषु विशेषतः ॥

तानि विघ्नानि जायन्ते यैस्तत्कार्यं न सिध्यति ॥ १६ ॥

तस्माद्विघ्नविनाशाय किंचिन्मे व्रतमा दिश ॥

व्रतं वा नियमो वाऽथ तपो वा दानमेव च ॥ १७ ॥

सकृच्चीर्णेन येनात्र यावज्जीवति मानवः ॥

तावन्न जायते विघ्नमाजन्ममरणांतिकम् ॥ ॥ १८ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥

अत्र ते कीर्तयिष्यामि सर्वविघ्नविनाशनम् ॥

व्रतं सर्वगुणोपेतं सर्वपापप्रणाशनम् ॥

विश्वामित्रेण सञ्चीर्णं यत्पुरा भावितात्मना ॥ १९ ॥

विश्वामित्र इति ख्यातो गाधिपुत्रः प्रतापवान् ॥

वसिष्ठेन समं तस्य वैरमासीन्महात्मनः ॥ ६.२१४.२० ॥

ब्राह्मण्यार्थे न सम्प्रोक्तः कथंचित्स महातपाः ॥

ब्राह्मणस्त्वं वसिष्ठेन ततो वैरमजायत ॥ २१ ॥

॥ रोहिताश्व उवाच ॥ ॥

कस्मान्न प्रोक्तवान्विप्रो वसिष्ठस्तु कथंचन ॥

ब्राह्मणः स परं प्रोक्तोब्रह्मादिभिरपि स्वयम्॥ २२ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥

क्षत्रियश्च स्थितः पूर्वं विश्वामित्रो महीपतिः ॥

मृगयासु परिभ्रांतो वसिष्ठस्य तदाऽऽश्रमम्॥

प्रविष्टः क्षुत्पिपासार्त्तः स तेनाथ प्रपूजितः ॥ २३ ॥

तस्यासीन्नन्दिनीनाम धेनुः कामदुघा सदा ॥

सा सूते वाञ्छितं सद्यो यद्वसिष्ठोऽभिवाञ्छति ॥ २४ ॥

तत्प्रभावात्स भूपालः सभृत्यबलवाहनः ॥

तेन तृप्तिपरा नीतो मिष्टान्नैर्विविधैस्ततः ॥ ॥ २५ ॥

पार्थिवोऽयमिति ज्ञात्वा ह्यर्घ्याद्यैर्भोजनैः स च ॥

सोऽपि दृष्ट्वा प्रभावं तं सर्वं धेनोश्च संभवम् ॥

प्रार्थयामास तां मूल्यैर्गजवाजिसमु द्भवैः ॥ २६ ॥

न ददौ स तदा विप्रः साम्ना दानेन वा पुनः ॥

भेदेन च ततो दण्डं योजयामास वै नृपः ॥ २७ ॥

कालयामास तां धेनुं ततः कोपात्स पार्थिवः ॥ २८ ॥

साऽब्रवीन्नीयमानाऽथ वसिष्ठं किं त्वया विभो ॥

दत्ताहमस्य नृपतेर्यन्मां नयति यत्नतः ॥ २९ ॥

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥

न मया त्वं महाभागे दत्ता चास्य महीपतेः ॥

बलान्नयति यद्येष तस्माद्युक्तं समाचर ॥ ६.२१४.३० ॥

तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्ता नन्दिनी धेनुरुत्तमा ॥

जृंभां चकार तत्सैन्यं समुद्दिश्य नृपोद्भवम् ॥ ३१ ॥

धूमावर्तिस्ततो जाता तस्या वक्त्रात्ततः परम् ॥

ततो ज्वाला महारौद्रास्ततो योधाः सहस्रशः ॥ ३२ ॥

नानाशस्त्रधरा रौद्रा यमदूता यथा च ते ॥

पुलिन्दा बर्बराभीराः किराता यवनाः शकाः ॥ ॥ ३३ ॥

ते प्रोचुस्तां वदास्माकं कस्मात्सृष्टा वयं शुभे ॥ ३४ ॥

॥ नन्दिन्युवाच ॥ ॥

एते मां ये बलात्पापा नयंति नृपसेवकाः ॥

तान्निघ्नन्तु समादेशान्नान्यद्वांछामि किंचन ॥ ३५ ॥

ततस्तैस्तस्य तत्सैन्यं विश्वामित्रस्य सूदितम् ॥

युध्यमानं महाराज दशरात्रेण संयुगे ॥ ३६ ॥

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा ब्राह्म्यं बलमनुत्तमम् ॥

प्रतिज्ञामकरोत्तत्र तारेण सुस्वरेण च ॥ ३७ ॥

अथाहं संभविष्यामि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥

ममापि जायते येन प्रभावश्चेदृशोऽद्भुतः ॥ ३८ ॥

तस्मात्तपः करिष्यामि यदसाध्यं सुरैरपि ॥

स्वपुत्रं स्वे पदे धृत्वा ततश्चक्रे तपो महत् ॥ ३९ ॥

ब्राह्मण्यार्थं महारौद्रं सुमहद्दुष्करं तपः ॥

ब्राह्मण्यं तेन नैवाप्तं वैलक्ष्यं परमं गतः ॥ ६.२१४.४० ॥

ततः कैलासमासाद्य देवदेवं महेश्वरम् ॥

सम्यगाराधयामास गौरीयुक्तं महेश्वरम् ॥ ४१ ॥

अहं तपः करिष्यामि ब्राह्मण्यस्य कृते प्रभो ॥

त्वदीये पर्वतश्रेष्ठे कैलासे शरणं गतः ॥ ४२ ॥

तस्माद्विघ्नस्य मे रक्षां देवदेवः प्रयच्छतु ॥

यथा नो नाशमायाति तपः सर्वं कृतं महत् ॥ ४३ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

शुद्ध्यर्थं चैव यत्कार्यं कार्येस्मिन्नृपसत्तम ॥

विनायकसमुद्भूतां तत्त्वं पूजां समाचर ॥ ४४ ॥

येन ते जायते सिद्धिः सम्यग्ब्राह्मण्यसंभवा॥ ४५ ॥ ॥

॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥

तद्वदस्व सुरश्रेष्ठ तथा तस्य करोम्यहम् ॥

पूर्वं पूजां गणेशस्य सर्वविघ्नप्रशान्तये ॥ ४६ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

एष गौर्या पुरा कृत्वा निजांगोद्वर्तनं कृतः ॥

निर्मलेन कृतः पश्चान्नराकारश्चतुर्भुजः ॥ ४७ ॥

क्रीडार्थं मम पुत्रोऽयं बालभावः प्रकल्पितः ॥

गजवक्त्रो महाकायो लंबोदरलघूरुकः ॥ ४- ॥

ततोऽहमनया प्रोक्तः सजीवः क्रियतामयम् ॥

पुत्रको मे यथा भावी लोके पूज्य तमो विभो ॥ ४९ ॥

ततो मयापि संस्पृष्टः सृष्टिसूक्तेन पार्थिव ॥

जीवसूक्तेन सम्यक्स प्राणवान्समजायत ॥ ६.२१४.५० ॥

ततो मया प्रहृष्टेन प्रोक्ता देवी हिमाद्रिजा ॥

चतुर्थीदिवसे प्राप्ते मयाऽद्यायं विनिर्मितः ॥ ५१ ॥

पुत्रस्तव महाभागे जीवसूक्तप्रभावतः ॥

एष सर्वागणानां च मदीयानां सुरेश्वरि ॥

भविष्यति सदाऽध्यक्ष स्तस्माच्च गणनायकः ॥ ५२ ॥

पठ्यमानेन यश्चैनं जीवसूक्तेन सुन्दरि ॥

पूजयिष्यति सद्भक्त्या चतुर्थीदिवसे शुभे ॥ ५३ ॥

तस्य सर्वेषु कृत्येषु सर्वविघ्रानि कृत्स्नशः ॥

प्रयास्यंति क्षयं देवि तमः सूर्योदये यथा ॥ ५४ ॥

नमो लंबोदरायेति नमो गणविभो तथा ॥

कुठारधारिणे नित्यं तथा वाक्संगताय च ॥ ५५ ॥

नमो मोदकभक्षाय नमो दन्तैकधारिणे ॥ ५६ ॥

एभिर्मन्त्रैः समभ्यर्च्य पश्चान्मोद कजंशुभम् ॥

नैवेद्यं च प्रदातव्यं ततश्चार्घ्यं निवेदयेत् ॥ ५७ [।

अहं कर्म करिष्यामि यत्किचिच्छंभुसंभवम् ॥

अविघ्नं तत्र कर्तव्यं सर्वदैव त्वया विभो ॥ ५८ ॥

ततस्तु ब्राह्मणानां च भोजनं मोदकोद्भवम् ॥

यथाशक्त्या प्रदातव्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ ५९ ॥

एवमुक्तं मया पूर्वं स्वयमेव नृपोत्तम ॥

गणनाथं समुद्दिश्य गौर्याः पुरत एव च ॥ ६.२१४.६० ॥

ततः प्रहृष्टा सा देवी वाक्यमेतदुवाच ह ॥

अद्यप्रभृति यः पुत्रं मदीयं गणनाय कम् ॥ ६१ ॥

अनेन विधिना सम्यक्चतुर्थ्यां पूजयिष्यति ॥

तस्य विघ्नानि सर्वाणि नाशं यास्यंत्यसंशयम् ॥ ६२ ॥

स्मृत्वा वा पूजयित्वा वा यः कार्याणि करिष्यति ॥

भविष्यंति न संदेहस्ततोस्याविचलानि च ॥ ६३ ॥

न सन्देहस्ततोऽस्य श्रीरचलैव भविष्यति ॥ ६४ ॥

॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥

तस्मात्त्वं हि महाभाग चतुर्थ्यां सम्यगाचर ॥

विनायकोद्भवां पूजां येनाभीष्टेन युज्यसे ॥ ६५ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महीपतिः ॥

गणनाथसमुद्भूतां पूजां कृत्वा यथोचिताम् ॥ ६६ ॥

तपश्चचार विपुलं सर्वविघ्नविवर्जितम् ॥

ब्राह्मण्यं च ततः प्राप्तं सर्वेषामपि दुर्लभम् ओ। ६७ ॥

तस्मात्त्वं हि महाभाग विनायकसमुद्भवाम् ॥

पूजां कुरु चतुर्थ्यां च संप्राप्तायां विशेषतः ॥

संप्राप्नोषि महाभोगान्हृदिस्थान्नात्र संशयः ॥ ६८ ॥

यो यं काममभिध्याय गणनाथं प्रपूजयेत् ॥

स तं सर्वमवाप्नोति महेश्वरवचो यथा ॥ ६९ ॥

अपुत्रो लभते पुत्रं धनहीनो महद्धनम् ॥

शत्रूञ्जयति संग्रामे स्मृत्वा तं गणनायकम् ॥ ६.२१४.७० ॥

या नारी पतिना त्यक्ता दुर्भगा च विरूपिता ॥

सा सौभाग्यमवाप्नोति गणनाथस्य पूजया ॥ ७१ ॥

य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः ॥

न विघ्नं जायते तस्य सर्वकृत्येषु सर्वदा ॥ ७२ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रोपाख्यानप्रसंगेन गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१४ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः ॥

विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत् ॥ १ ॥

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः ॥

कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः ॥

रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः॥३ ॥

हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः ॥ ४ ॥

सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः ॥

तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्॥ ५ ॥

प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् ॥

रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम्॥

पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्॥ ६ ॥

ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः ॥

प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः ॥ ७ ॥

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने ॥

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् ॥

यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः ॥ ॥ ८॥

एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा ॥

ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम् ॥ ९ ॥

सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः ॥

उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ ६.२१५.१० ॥

ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः ॥

निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽऽगमनकारणम् ॥ ॥ ११ ॥

तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् ॥

अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो ॥ १२ ॥

मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः ॥

सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः ॥ १३ ॥

निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः ॥

ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १४ ॥

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा ॥

नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात् ॥ १५

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः ॥

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम् ॥ १६ ॥

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥

कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्॥ १७ ॥

॥ रोहिताश्व उवाच ॥ ॥

कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् ॥

कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम् ॥ १८ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥

रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १९ ॥

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥ ६.२१५.२० ॥

चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते ॥

यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता ॥ २१ ॥

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः ॥

राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः ॥ २२ ॥

ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः ॥

पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः ॥ २३ ॥

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः ॥

दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि ॥ २४ ॥ ॥

॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम ॥

श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः॥ २५ ॥

तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा ॥

आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम् ॥ २६ ॥

भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः ॥

आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत् ॥ २७ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् ॥

येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ २८ ॥

कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद ॥

श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम ॥

यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम् ॥ २९ ॥

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥

कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद ॥ ६.२१५.३० ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् ॥

यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः ॥ ॥ ३१ ॥

श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता ॥

यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप ॥ ३२ ॥

शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च ॥

पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम् ॥ ३३ ॥

दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः ॥

पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम् ॥ ३४ ॥

यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये ॥

तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम् ॥ ३५ ॥

यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् ॥

पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम् ॥ ३६ ॥

जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः ॥

दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति । ३७ ॥

अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता॥

वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् ॥

यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः ॥ ३८ ॥

ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः ॥

निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम् ॥ ३९ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज ॥

विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम् ॥ ६.२१५.४० ॥

मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् ॥

गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः ॥ ४१ ॥

एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः ॥ ४२ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥

स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः ॥ ४३ ॥

परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति ॥

तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत् ॥ ४४ ॥

मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले ॥

ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः ॥ ४५ ॥

परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये ॥

पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः ॥ ४६ ॥

अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् ॥

शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः ॥ ४७ ॥

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा ॥

पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका ॥ ४८ ॥

यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा ॥

तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् ॥

भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित् ॥ ४९ ॥

तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप ॥

वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले ॥

त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम् ॥ ॥ ६.२१५.५० ॥

एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः ॥

प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा ॥ ५१ ॥

अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः ॥

तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः ॥ ५२ ।।

पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना ॥

पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप॥ ॥ ५३ ॥

यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप ॥

कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति ॥ ५४ ॥

अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले ॥

पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः ॥ ५५ ॥

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् ॥

समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः ॥ ५६ ॥

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप ॥

स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः ॥

स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च ॥ ५७ ॥

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् ॥

क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन् ॥ ॥ ५८ ॥

नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः ॥

तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः ॥ ५९ ॥

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि ॥

तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् ॥

त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ ॥ ६.२१५.६० ॥

तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप ॥

पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः ॥ ६१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ २१५ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज ॥

कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्॥ १ ॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ॥ २ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः ॥

कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये ॥ ३ ॥

मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः ॥

व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः ॥ ४ ॥

एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये ॥

तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे ॥ ५ ॥

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः ॥

अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः ॥ ६ ॥

सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप ॥

अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः ॥ ७ ॥

यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः ॥

तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता ॥ ८ ॥

अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः ॥

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ॥ ९ ॥

रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे ॥

तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप ॥ ६.२१६.१० ॥

एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः ॥

आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि ॥ ११ ॥

सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् ॥

ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम ॥ १२ ॥

तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः ॥ ॥ १३ ॥

पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे ॥

द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे ॥ १४ ॥

येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः ॥

ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः ॥ १५ ॥

येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः ॥

क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः ॥ १६ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः ॥

अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः ॥ १७ ॥

भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः ॥

तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने ॥ १८ ॥

पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि ॥

तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः ॥ १९ ॥

क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः ॥

स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव ॥ ॥ ६.२१६.२० ॥

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः ॥

ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः ॥ २१ ॥

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः ॥

तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम् ॥ २२ ॥

॥ पितर ऊचुः ॥ ॥

वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः ॥

स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह ॥ २३ ॥

विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् ॥

वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु ॥ २४ ॥

हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः ॥

गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः ॥ २५ ॥

परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह ॥

अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा ॥ २६ ॥

यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् ॥

भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि ॥

हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान् ॥ २७ ॥

यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् ॥

गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न ॥ २८ ॥

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः ॥

तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च ॥ २९ ॥

फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः ॥

तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि ॥ ६.२१६.३० ॥

न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि ॥

एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः ॥

प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत् ॥ ३१ ॥

भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि ॥

तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः ॥ ३२ ॥

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः ॥

दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः ॥ ३३ ॥

क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः ॥

कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव ॥ ३४ ॥

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः ॥

तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते ॥ ३५ ॥

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति ॥

तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते ॥ ३६ ॥

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् ॥

यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम् ॥ ३७ ॥

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः ।। ॥

॥ पितर ऊचुः ॥ ॥

अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते ॥ ३८ ॥

शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा ॥

ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे ॥ ३९ ॥

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् ॥

युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः ॥ ६.२१६.४० ॥

कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः ॥

यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन ॥ ४१ ॥

क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः ॥

किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने ॥ ४२ ॥

एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन ॥

क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम् ॥ ४३ ॥

तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः ॥

सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम् ॥ ४४ ॥

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम्॥

बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि ॥ ४५ ॥

दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् ॥

नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः ॥ ४६ ॥

सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः ॥

अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् ॥

प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः ॥ ४७ ॥

पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् ॥

विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४८ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् ॥

देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः ॥ ४९ ॥

तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः ॥

य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः ॥ ६.२१६.५० ॥

॥ पितर ऊचुः ॥ ॥

पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः ॥

देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया ॥ ५१ ॥

यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः ॥

तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः ॥ ५२ ॥

तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये ॥

न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः ॥ ५३ ॥

यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो। ॥

कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर ॥ ५४ ॥

तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर ॥

यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि॥ ॥ ५५ ॥

एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः ॥

प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम् ॥ ५६ ॥

देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये ॥

यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया ॥ ५७ ॥

पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते ॥

स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत् ॥ ॥ ५८ ॥

पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥

न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत् ॥ ५९ ॥

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये ॥ ६.२१६.६० ॥

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते ॥

स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु ॥ ६१ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम ॥६२॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा॥

संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति ॥ ६३ ॥

यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति ॥

तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः ॥ ॥ ६४ ॥

न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन ॥

ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति ॥ ६५ ॥

तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् ॥

येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ ॥ ६६ ॥

पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम्॥

समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः ॥ ६७ ॥

सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना ॥

तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः ॥ ६८ ॥

त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि ॥

युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति ॥ ६९ ॥

तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् ॥

पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्॥ ६.२१६.७० ॥

तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः ॥

तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति ॥ ७१ ॥

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः ॥ ७२ ॥

ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥

विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम ॥ ७३ ॥

अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः ॥

तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत् ॥ ७४ ॥

नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप ॥

कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप ॥ ७५ ॥

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत ॥

तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम ॥ ७६ ॥

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः ॥

प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्॥ ७७ ॥

भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः ॥

श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो ॥ ७८ ॥

यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय ॥

कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन् ॥७९॥

भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः ॥

कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा ॥ ६.२१६.८० ॥

सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने ॥

जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः ॥ ८१ ॥

तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् ॥

उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति ॥ ८२ ॥

अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः ॥

तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता ॥ ८३ ॥

तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः ॥

करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः ।। ८४ ॥

धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः ॥

अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्॥ ८५ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः ॥

पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना ॥ ८६ ॥

ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना ॥

अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः ॥ ८७ ॥

संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः ॥

गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि ॥

दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन ।।८८॥

ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः॥

क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः॥८९॥

प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैस्ते समेताःपितामहम्॥

परमं दैन्यमास्थाय बाष्पगद्गदया गिरा ॥६.२१६.९॥।

भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो॥

अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः ॥९१॥

दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह ॥

तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा॥९२॥

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर॥

तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना॥९३॥

॥भर्तृयज्ञ उवाच॥ ॥

अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः ॥

युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः ॥ ९४ ॥

येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः ॥

अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्॥ ९५ ॥

यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥

आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥ ९६ ॥

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः ॥

तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम् ॥ ९७ ॥

एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि ॥

श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः ॥ ९८ ॥

यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः ॥

तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति॥ ९९ ।।

शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति ॥

आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा ॥ ६.२१६.१०० ॥

ये करिष्यंति तैः सार्धं तेऽपि पापतमा नराः ॥

न तेषां संततिर्वृद्धिं संप्रयास्यति कर्हिचित् ॥११॥

न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन ॥

तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम् ॥१०२॥

कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने ॥

वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः ॥१०३॥

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा ॥१०४॥

॥ ॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् ॥

वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः ॥ १०५ ॥

अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः ॥

कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः ॥१०६॥

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः ॥

ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः ॥ १०७ ॥

भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥

नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः॥१०८॥

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः ॥

वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर ॥ १०९ ॥

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम्॥

एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती ॥

प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ ६.२१६.११० ॥

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत् ॥ १११ ॥ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः ॥

कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ११२

॥ ब्रह्मोवाच ॥

अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया ॥

स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥११३॥

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः ॥

अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ ॥ ११४ ॥

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः ॥

अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च ॥११५॥

प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति ॥

गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति ॥ ११६ ॥

एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः ॥

निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च ॥

गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम् ॥ ११७ ॥

भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः ॥

अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥ ११८ ॥

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले ॥

पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्॥ ११९ ॥

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः ॥

परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप ॥ ६.२१६.१२० ॥

तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् ॥

अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम् ॥ १२१ ॥

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् ॥

तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता ॥ १२२ ॥

पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः॥

गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता ॥ १२३ ॥

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये ॥

क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः ॥ ॥ १२४ ॥

प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः ॥

कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः ॥ १२५ ॥

प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः ॥

तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः ॥ १२६ ॥

ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव ॥

श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः ॥ १२७ ॥

तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ ॥

निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम् ॥ १२८ ॥

मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः ॥

वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम् ॥ १२९ ॥

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते॥

तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप ॥ ६.२१६.१३० ॥

तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता ॥

तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप ॥१३१॥

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता ॥

तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे ॥ १३२ ॥

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् ॥

येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते ॥ १३३ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥

येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः ॥ १३४ ॥

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव ॥ १३५ ॥

यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा ॥

स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत् ॥ १३६ ॥

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः ॥

अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्॥ ॥ १३७ ॥

असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि ॥

अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा ॥ १३८ ॥

सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम।

अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि ॥ १३९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धोत्पत्तिवर्णनंनाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१६ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर॥

तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता॥ १ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् ॥

पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ २ ॥

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् ॥

मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः॥

स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत्॥

सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते॥४॥

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः॥

शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते॥५॥

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम्॥

पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्॥ ६ ॥

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः॥

आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः॥७॥

तदभावे गृहस्थांश्च

ब्रह्मज्ञानपरायणान्॥ अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्॥८॥

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा॥

बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः॥९॥

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् ॥

एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥ ६.२१७.१० ॥

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते ॥

हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन् ॥ ११ ॥

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् ॥

वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान् ॥ ॥ १२ ॥

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान्॥

जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि ॥ १३ ॥

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान्॥

अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान् ॥ १४ ॥

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम्॥

परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः ॥ १५ ॥

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा ॥

अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला ॥ १६ ॥

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः ॥

सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः ॥ १७ ॥

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः ॥

तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः ॥ १८ ॥

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः ॥

निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः ॥ १९ ॥

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः ॥

एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम् ॥ ६.२१७.२० ॥

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि ॥

ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः ॥ २१ ॥

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् ॥

यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः॥ २२ ॥

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् ॥

अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत् ॥ २३ ॥

सद्यःप्रक्षालको यश्च शुक्लो दौहित्र एव च ॥

जामाता भागिनेयश्च परोपकरणे रतः ॥ २२ ॥

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः ॥

एते ? ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः ॥ २५ ॥

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः ॥

पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः ॥ २६॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् ॥

शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम् ॥ २७ ॥

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः ॥

श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम् ॥ २८ ॥

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम्॥

कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ २९ ॥

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि ॥

एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः ॥ ६.२१७.३० ॥

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥

युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः ॥ ३१ ॥

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् ॥

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ॥ ३२ ॥

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव ॥

एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान् ॥ ३३ ॥

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् ॥

ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक् ॥ ३४ ॥

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् ॥

ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः ॥ ३५ ॥

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् ॥

श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः ॥ ३६ ॥

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः ॥

स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव ॥ ३७ ॥

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ ॥

संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते ॥ ३८ ॥

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥

तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः ॥ ३९ ॥

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् ॥

तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः ॥ ६.२१७.४० ॥

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते ॥

स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥

सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत् ॥ ४१ ॥

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे ॥

न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम् ॥ ४२ ॥

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला ॥

पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ४३ ॥

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते ॥

सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ४४ ॥

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम्॥

दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ४५ ॥

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ ॥

शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ४६ ॥

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते ॥

पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥४७॥

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि ॥

पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत ॥ ४८ ॥

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि ॥

भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत् ॥४९॥

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते ॥

अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥६.२१७.५०॥

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् ॥

तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ ५१ ॥

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप ॥

पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः ॥ ५२ ॥

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् ॥

पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ५३ ॥

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च ॥

तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ ५४ ॥

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा ॥

तथाऽऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी ॥ ५५ ॥

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽऽषाढी व पूर्णिमा ॥

तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च ॥ ५६ ॥

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप ॥

मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप ॥ ५७ ॥

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् ॥

पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम् ॥ ५८ ॥

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः ॥

किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः ॥ ५९ ॥

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः ॥

यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः ॥ ६.२१७.६० ॥

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता ॥

अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी ॥ ६१ ॥

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् ॥

स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे ॥ ६२ ॥

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः ॥

यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत् ॥ ६३ ॥

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः ॥

मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप ॥ ६४ ॥

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते ॥

रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते ॥ ६५ ॥

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः ॥

त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः ॥

नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः ॥ ६६ ॥

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः ॥

अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत् ॥ ६७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१७ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः ॥

कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम ॥ १ ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप ॥

स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः ॥ २ ॥

श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥

तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ३ ॥

अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् ॥

विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव ॥ ४ ॥

जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः ॥

ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः ॥ ॥

विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी॥

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्॥६॥

श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ॥

पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर॥७॥

तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः॥

कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप॥८॥

यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम्॥

तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः ॥ ९ ॥

ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः ॥

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ॥ ६.२१८.१० ॥

उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः ॥

विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः ॥ ॥ ११ ॥

यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा ॥

विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत् ॥ १२ ॥

तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता ॥

य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः ॥ १३ ॥

दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् ॥

यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च ॥ १४ ॥

श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् ॥

न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत् ॥ १५ ॥

श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति ॥

तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः ॥ १६ ॥

श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् ॥

तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः ॥

प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ १७ ॥

श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः ॥

स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप ॥

व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया ॥ १८ ॥

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः ॥

ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ १९ ॥

ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे ॥

अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम् ॥ ६.२१८.२० ॥

यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम्॥

कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम् ॥ २१ ॥

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत्॥

असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत् ॥ २२ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् ॥

श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते ॥ २३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१८ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

काम्यानि तेऽधुना वच्मि श्राद्धानि पृथिवीपते ॥

यैः कृतैः समवाप्नोति मर्त्यो हृदयसंस्थितम् ॥१॥

यो नारीं वांछते क्ष्माप रूपाढ्यां शीलमण्डनाम् ॥

इह लोके परे चैव तस्यार्हं प्रथमं दिनम् ॥ २॥

श्राद्धीयप्रेतपक्षस्य मुख्यभूतं च यन्नृप ॥

य इच्छेत्कन्यकां श्रेष्ठां सुशीलां रूपसंयु ताम् ॥

द्वितीयादिवसे तेन श्राद्धं कार्यं महीपते ॥ ३ ॥

यो वांछति नरोऽश्वांश्च वायुवेगसमाञ्जवे ॥

तृतीयादिवसे श्राद्धं तेन कार्यं विपश्चिता ॥ ४ ॥

यो वांछति पशून्मुख्यान्कुप्याकुप्यधनानि च ॥

चतुर्थ्यां तेन कर्तव्यं श्राद्धं पितृप्रतुष्टये ॥ ५ ॥

पुत्रान्वांछति योऽभीष्टान्सुशीलान्वंशमंडनान् ॥

पञ्चम्यां तेन कर्तव्यं सदा श्राद्धं नराधिप ॥ ६ ॥

यः श्राद्धं वंशजैर्दत्तं परलोकगतो नृप ॥

वांछते तेन कर्तव्यं षष्ठ्यां श्राद्धं विपश्चिता ॥ ७ ॥

कृषिसिद्धिं य इच्छेत ग्रैष्मिकीं शारदीमपि ॥

सप्तम्यां युज्यते तस्य श्राद्धं कर्तुं न संशयः ॥ ८ ॥

य इच्छेत्पण्यसंसिद्धिं व्यवहारसमुद्भवाम् ॥

अष्टम्यां युज्यते श्राद्धं तस्य कर्तुं नराधिप ॥ ९ ॥

नवम्यां श्राद्धकृन्नाना चतुष्पदगणाल्लँभेत् ॥

सौभाग्यं रोगनाशं च तथा वल्लभसंगमम् ॥ ६.२१९.१० ॥

दशमीदिवसे श्राद्धं यः करोति समाहितः ॥

तस्य स्याद्वांछिता सिद्धिः सर्वकृत्येषु सर्वदा ॥ ११ ॥

एकादश्यां धनं धान्यं श्राद्धकर्ता लभेन्नरः ॥

तथा भूपप्रसादं च यच्चान्यन्मनसि स्थितम् ॥ १२ ॥

यः करोति च द्वादश्यां श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ॥

पुत्रांस्तु प्रवरांश्चैव स पशून्वांछिताल्लँभेत् ॥ ॥ १३ ॥

यो वांछति नरो मुक्तिं पितृभिः सह चात्मनः ॥

असंतानश्च यस्तस्य श्राद्धे प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ १४ ॥

संतानकामो यः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत् ॥

न संतानविवृद्धयै च तस्य प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ १५ ॥

श्राद्धकर्मणि राजेंद्र श्रुतिरेषा पुरातनी ॥

अपि नः स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ॥ १६ ॥

पायसं मधुसर्पिर्भ्यां वर्षासु च मघासु च ॥

मघात्रयोदशीयोगे पायसेन यजेत्पितॄन् ॥ १७ ॥

पितरस्तस्य नेच्छंति तद्वर्षं श्राद्धसत्क्रियाम् ॥

पुण्यातिशयभीतेन पिंडदानं निराकृतम् ॥ १८ ॥

शक्रेण तद्दिने पुत्रमरणं दर्शितं भयम् ॥

येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा ॥ १९ ॥

उपसर्गमृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम् ॥

वह्निना तु प्रदग्धानां जलमृत्यु मुपेयुषाम् ॥ ६.२१९.२० ॥

सर्पव्यालहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि ॥

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप ॥ २१ ॥

तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत् ॥ २२ ॥

सर्वे कामाः पुरः प्रोक्ता युष्माकं ये मया नृप ॥

अमावास्यादिने श्राद्धात्तानाप्नोति न संश यः ॥ २३ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं काम्यश्राद्धफलं नृप ॥

यच्छ्रुत्वा वांछितान्कामान्सर्वानाप्नोति मानवः ॥ २४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे काम्यश्राद्धवर्णनंनामैकोनविंशोत्तरद्विशततमोऽ ध्यायः ॥ २१९ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

त्रयोदश्यां कृते श्राद्धे कस्माद्वंशक्षयो भवेत् ॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्त्वं महा मुने॥

भर्तृयज्ञ उवाच॥

एषा मेध्यतमा राजन्युगादिः कलिसंभवा॥

स्नाने दाने जपे होमे श्राद्धे ज्ञेया तथाऽक्षया ॥ २ ॥

अस्यां चेत्तु गजच्छाया तिथौ राजन्प्रजायते ॥

तदाऽक्षयं मघायोगे श्राद्धं संजायते ध्रुवम्॥३॥

यः क्षीरं मधुना युक्तं तस्मिन्नहनि यच्छति ॥

पितॄनुद्दिश्य यो मांसं दद्याद्वाध्रीणसं च यः ॥ ४ ॥

वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥

त्रिःपिबंत्विंद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् ॥ ५ ॥

तं तु वाध्रीणसं विद्यात्सर्वयूथाधिपं तथा ॥

खड्गमांसं च वा दद्यात्तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥

संजायते न संदेहस्तेषां वाक्यं न मे मृषा ॥ ६ ॥

आसीद्रथंतरे कल्पे पूर्वं पार्थिवसत्तमः॥

सिताश्वो नाम पांचालदेशीयःपितृभक्तिमान्॥७॥

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन केवलम् ॥

स हि श्राद्धं त्रयोदश्यां कुरु ते पायसेन च ॥ ८ ॥

सोमवंशं समुद्दिश्य श्राद्धं यच्छति भक्तितः ॥९॥

अथ तैर्बाह्मणैः सर्वैः स भूयः कौतुकान्वितैः ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य पृष्टो भुक्त्वा यथेच्छया ॥ ६.२२०.१० ॥

श्राद्धादनंतरं राजन्दृष्ट्वा तं श्रद्धयाऽन्वितम् ॥

पादावमर्द्दनपरं प्रणिपातपुरः सरम् ॥११॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

कृत्वा श्राद्धं महाराज प्रदातव्याऽथ दक्षिणा ॥

ब्राह्मणेभ्यस्ततः श्राद्धं पितॄणां चोपतिष्ठति ॥ १२ ।।

सा त्वया कल्पिताऽस्माकं वितीर्णाद्यापि नो नृप।

कुप्याकुप्यं परित्यज्य तां देहि नृप मा चिरम् ॥ १३ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तच्छ्रुत्वा च नृपः प्राह संप्रहृष्टेन चेतसा ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि विप्रैरद्य न संशयः ॥ १४ ॥

ये वांछंति ममाभीष्टं श्राद्धे भुक्त्वाऽथ पैतृके १।

तस्माद्ब्रूत महाभागा युष्मभ्यं किं ददाम्यहम् ॥ १५ ॥

वर न्नागान्मदोन्मत्तान्भद्रजातिसमुद्भवान् ॥

किं वा सप्तिप्रधानांश्च मनोमारुतरंहसः ॥ १६ ॥

किं वा स्थानानि चित्राणि ग्रामाणि नगराणि च ॥

पितॄनुद्दिश्य यत्किंचिन्नादेयं विद्यते यतः ॥ १७ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

नास्माकं वाजिभिः कार्यं न रत्नैर्न च हस्तिभिः ॥

न देशैर्ग्राममुख्यैर्वा नान्येनापि च केनचित् ॥ १८ ॥

यदर्थेन महाराज पृष्टोस्माभिर्यतो भवान् ॥

तस्मान्नो दक्षिणां देहि संदेहघ्नां तपोत्तम ॥ १९ ॥

यां पृच्छामो वयं सर्वे कौतूहलसमाहिताः ॥ ६.२२०.२० ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

उपदेशाधिकारोऽस्ति ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

दातुं नैव ग्रहीतुं च नी चजात्यस्य वैदिकाः ॥ २१ ॥

सोऽहं राजा न सर्वज्ञो यो यच्छामि द्विजोत्तमाः ॥

उपदेशं हि युष्मभ्यं सर्वज्ञेभ्यो विचक्षणाः ॥ २२ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

गुरुशिष्यसमुत्थोऽयमुपदेशो महीपते ॥

प्रार्थयामो वयं किंचिन्मा भयं त्वं समाविश ॥ २३ ॥

वयं च प्रश्नमेकं हि पृच्छामो यदि भूपते ॥

ब्रूषे कौतुकयुक्तानां सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ॥ २४ ॥

तस्माद्वद महाभाग यदि जानासि तत्त्वतः ॥

न चेद्गुह्यतमं किंचित्पृच्छामस्त्वां कुतूहलात् ॥ २५ ॥

॥ राजोवाच ॥ ॥

यदि वः संशयो विप्रा युष्मत्प्रश्नमसंशयम् ॥

कथयिष्याभि चेद्गुह्यं तद्वद्ध्वं गप्ल? ज्वराः ॥ २६ ॥

॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥

अन्नेषु च विचित्रेषु लेह्येषु विविधेषु च ॥

अमृतेष्वेषु सर्वेषु तथा पेयेषु पार्थिव ॥ ॥ २७ ॥

तस्मादद्य दिने ब्रूहि मधु यच्छसि गर्हितम् ॥

वर्तते च यथाऽभक्ष्यं ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ २८ ॥

तथा विचित्र मासेषु संस्थितेषु नराधिप ॥

खङ्गमांसं निरास्वादं कस्माद्यच्छसि केवलम् ॥ २९ ॥

संति शाकानि राजेन्द्र पावनीयानि सर्वशः ॥

सुष्ठु स्वादु कराण्यत्र व्यञ्जनार्थं महीपते ॥ ६.२२०.३० ॥

कालशाकं सकटुकं मुखाऽऽधिजनकं महत् ॥

कस्माद्यच्छसि चास्माकं भक्त्या परमया युतः ॥

न श्राद्धे प्रतिषेधश्च प्रकर्तव्यः कथंचन ॥ ३१ ॥

न च त्याज्यं समुच्छिष्टं तेन भुंजामहे ततः ॥

तदत्र कारणेनैव गुरुणा भाव्यमेव हि ॥

येन त्वं यच्छसि प्राय एतत्सिद्धिर्भवेत्स्थिता ॥ ३२ ॥

तस्मात्कथय नः सर्वं परं कौतूहलं हि नः ॥

निःस्वादितं यथा दद्यादीदृक्छ्राद्धे विगर्हितम् ॥ ३३ ॥

यथा त्वं नृपशार्दूल श्रद्धया संप्रयच्छसि ॥ ३४ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

स वैलक्ष्यस्मितं प्राह सलज्जं पृथिवीपतिः ॥ ३५ ॥

गुह्यमेतन्महाभागा अस्माकं यदि संस्थितम् ॥

अवाच्यमपि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ३६ ॥

अहमासं पुरा पापो लुब्धकश्चान्य जन्मनि ॥

निहंता सर्वजंतूनां तथा भक्षयिता पुनः ॥ ३७ ॥

पर्यटामि तदारण्ये धनुषा मृगयारतः ॥

सिंहो व्याघ्रो गजेन्द्रो वा शरभो वा द्विजो त्तमाः ॥ ३८ ॥

मद्बाणगोचरं प्राप्तो न जीवत्यपि कर्हिचित् ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो महीतले ॥ ३९ ॥

संप्राप्तोऽहं महाभागा अग्नि वेशस्य सन्मुनेः ॥

आश्रमे समनुप्राप्तो निशीथे क्षुत्पिपासितः ॥ ६.२२०.४० ॥

तावत्तत्र सशिष्याणां श्राद्धकर्मविधिं वदन्॥

संस्थितो वेष्टितः शिष्यैः समन्ताद्द्विजसत्तमाः ॥ ४१ ॥

॥ अग्निवेश उवाच ॥ ॥

ऋक्षे पित्र्ये यदा चन्द्रो हंसश्चापि करे व्रजेत् ॥

त्रयोदशी तु सा च्छाया विज्ञेया कुञ्जरोद्भवा ॥ ४२ ॥

पित्र्ये यदास्थितश्चेन्दुर्हंसश्चापि करे स्थितः ॥

तिथिर्वैश्रवणी या च सा च्छाया कुञ्जरस्य च ॥ ४३ ॥

सैंहिकेयो यदा चंद्रं ग्रसते पर्वसंधिषु ॥

हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया तस्यां श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४४ ॥

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं जलैरपि प्रभक्तितः ॥

यावद्द्वादश वर्षाणि पितरस्तस्य तर्पिताः ॥ ४५ ॥

वनस्पतिगते सोमे या च्छाया पूर्वतोमुखी ॥

गजच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ४६ ॥

सा भवेच्च न सन्देहः पुण्यदा पैतृकी तिथिः ॥

तस्यां श्राद्धं प्रकर्तव्यं संभाराः संभृताश्च ये ॥ ४७ ॥

प्रभाते तु न सन्देहः पितॄणां परितृप्तये ॥

शाकैस्तथैंगुदैर्बिल्वैर्बदरैश्चिर्भटैरपि ॥ ४८। ॥

यदन्नं पुरुषोऽश्नाति तदन्नास्तस्य देवताः ॥

बाढमित्येव ते प्रोच्य गताः स्वंस्वं निकेतनम् ॥ ४९ ॥

सर्वे शिष्या महाभागाः नारायणपुरोगमाः ॥

अग्निवेश्योऽपि सुष्वाप समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्॥ ६.२२०.५० ॥

तेन संकथ्यमानं च रात्रौ तच्च श्रुतं मया ॥

अहं चापि करिष्यामि प्रातः श्राद्धमसंशयम् ॥ ५१ ॥

निहत्य खड्गमादाय तस्य मांसं सुपुष्कलम् ॥

तथा मधु समादाय कालशाकं विशेषतः ॥ ॥ ५२ ॥

स्वजातीयेभ्य आदाय तर्पयिष्यामि तान्पितॄन् ॥ ५३ ॥

एवं निश्चित्य मनसा प्रसुप्तोऽहं द्विजोत्तमाः ॥

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले ॥५४॥

मधुजालानि भूरीणि गृहीतानि मया ततः ॥

कालशाकं तथा लब्धं स्वेच्छया द्विजसत्तमाः ॥५५॥

ततः सर्वं समादाय श्रपितं तत्क्षणान्मया ॥

स्नात्वा च निजवर्गाणां पितॄनुद्दिश्य चात्मनः ॥

प्रदत्तं लुब्धकानां च भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥

एवं मया पुरा दत्तं पितॄ नुद्दिश्य तान्निजान् ॥

नान्यत्किंचिन्मया दत्तं कदाचित्कस्यचिद्विजाः ॥ ५७ ॥

ततः कालेन महता मृत्युं प्राप्तोऽस्म्यहं द्विजाः ॥

तद्दानस्य प्रभावेन पार्थिवीं योनिमाश्रितः ॥ ५८ ॥

एवं जातिस्मरत्वं च सञ्जातं मे द्विजोत्तमाः ॥

ते च मे तर्पितास्तेन खड्गमांसेन माक्षिकैः ॥५९ ॥

संप्राप्ताः परमां प्रीतिं ततो द्वाशवार्षिकीम् ॥

एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं प्रकरोमि द्विजोत्तमाः ॥ ६.२२०.६० ॥

खड्गमांसेन मधुना कालशाकेन भूरिशः ॥

विधिहीनं द्विजैर्हीनं तिलदर्भैर्विवर्जितम् ॥ ६१ ॥

मया तद्विहितं श्राद्धं तस्यैतत्फलमागतम् ॥

सांप्रतं विधिना सम्यग्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ ६२ ॥

उपविष्टैः करोम्येव यच्छ्राद्धं श्रद्धयान्वितः ॥

दर्भैस्तिलैः समोपेतं मन्त्रवच्च द्विजोत्तमाः ॥ ६३ ॥

नो जानामि फलं किं वा सांप्रतं च भविष्यति ॥

तस्मादेवं परिज्ञाय यूयं चैव द्विजोत्तमाः ॥ ६४ ॥

संतर्पयध्वं च पितॄन्निजान्गजदिने स्थिते ॥

छायायां चैव जातायां कुञ्जरस्य द्विजोत्तमाः ॥६५॥

येन संजायते तृप्तिः पितॄणां द्वादशाब्दिकी ॥

युष्माकं च गतिः श्रेष्ठा यथा जाता ममाधुना ॥ ६६ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥

संतुष्टाः साधुवादांश्च ददुस्तस्य महीपतेः ॥ ६७ ॥

ततःप्रभृति चक्रुस्ते श्राद्धानि द्विजसत्तमाः ॥

त्रयोदश्यां नभस्यस्य कृष्णायां भक्तितत्पराः ॥ ६८ ॥

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन तर्पिताः ॥

प्राप्नुवंति परां सिद्धिं विमानवरमास्थिताः ॥ ६९ ॥

स्पर्धंते सहिता दैवैः पितरश्च विशेषतः ॥

वंशजेन प्रदत्तस्य प्रभावात्सुरसत्तमाः ॥ ६.२२०.७० ॥

श्राद्धार्थं संपरिज्ञाय मन्त्रं चक्रुः परस्परम् ॥

आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावपि पार्थिव ॥ ७१ ॥

यथा न भवति श्राद्धं तस्मिन्नहनि भूतले ॥

यत्प्रभावाद्वयं सर्वे मानुषैः श्राद्धमाश्रितैः ॥

न यामोऽभिभवस्थानं तस्माच्छप्स्यामहे च तान् ॥ ७२ ।१

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति ॥

कन्यासंस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसंक्षयः ॥७३॥

इति शापेन देवानां निर्दग्धेयं महातिथिः ॥ ७४ ॥

ततःप्रभृति नैतस्या क्रियते श्राद्धमुत्तमम् ॥

यः प्रमादेन कुरुते तस्य स्याद्वंश संक्षयः ॥ ७६ ॥

येन भीता न कुर्वंति च्छायायां कुञ्जरस्य च ॥

विशेषेण गजच्छाये तत्र पिण्डोऽयमाहृतः ॥ ७३ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे गजच्छायामाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः ॥ २२० ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव ॥

ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् ॥

वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १ ॥

श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह ॥

पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात् ॥ २ ॥

खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् ॥

प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम् ॥ ३ ॥

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा ॥

एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा ॥ ४ ॥

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् ॥

तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप ॥ ५ ॥

तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम्॥

सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम् ॥ ६ ॥

यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव ॥

कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव ॥ ७ ॥

पितॄनुद्दिश्य चाऽऽज्येन मधुना पायसेन च ॥

कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप ॥ ८ ॥

श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते ॥

त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके ॥ ९ ॥

दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् ॥

तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता ॥ ६.२२१.१० ॥ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते ॥

तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम् ॥ ११ ॥

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः ॥

स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः ॥ १२ ॥

त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम ॥

विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः ॥ १३ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् ॥

श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम् ॥ १४ ॥

यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा ॥

संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान्॥

तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः ॥ १५ ॥

ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः ॥

जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः ॥ १६ ॥

तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया ॥

युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम् ॥ १७ ॥

एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति ॥

मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि ॥ १८ ॥

नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ १९ ॥

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् ॥

तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः ॥ ६.२२१.२० ॥

श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् ॥

पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी ॥ २१ ॥

एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप ॥

तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः ॥ २२ ॥

॥ रोहिताश्व उवाच ॥ ॥

अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च ॥

कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम् ॥ २३ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥

मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये ॥

तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते ॥ २४ ॥

आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम्॥

मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम् ॥ २५ ॥

तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् ॥

मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः ॥ २६ ॥

आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी ॥

रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका ॥ २७ ॥

शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् ॥

चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च ॥ २८ ॥

मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले ॥

नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन ॥ २९ ॥

एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम ॥ ६.२२१.३० ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् ॥

श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम ॥ ३१ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा ॥

खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ ३२ ॥

एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम ॥

अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः ॥ ३३ ॥

तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप ॥

सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः ॥ ३४ ॥

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः॥

गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप [। ३५ ॥

नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥

तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम् ॥ ३६ ॥

पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका ॥

सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा ॥ ३७ ॥

धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा ॥

तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये॥३८॥

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते॥

पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते ॥ ३९ ॥

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् ॥

तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः ॥ ६.२२१.४० ॥

रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा ॥

तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम् ॥ ४१ ॥

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि ॥

मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये ॥ ४२ ॥

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् ॥

नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः ॥ ४३ ॥

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ ॥

कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम् ॥ ४४ ॥

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः ॥

तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता ॥

य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम् ॥ ४५ ॥

वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम ॥

दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः ॥ ४६ ॥

श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना ॥

दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः ॥ ॥४७ ॥

अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा ॥

दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये ॥ ४८ ॥

पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः॥

तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः ॥ ४९ ॥

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये ॥ ६.२२१.५० ॥

प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः ॥

तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा ॥ ५१ ॥

देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः ॥

तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ ५२ ॥

ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः ॥

छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः ॥ ५३ ॥

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् ॥

स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः ॥ ५४ ॥

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप ॥ ५५ ॥

एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् ॥

पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम् ॥ ५६ ॥

यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम ॥

विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत् ॥५७॥

यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥

विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात् ॥५८॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२१ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा ॥

उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम् ॥ १ ॥

वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् ॥

सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि ॥ २ ॥

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप ॥

तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत् ॥ ३ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी ॥

नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे ॥ ४ ॥

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् ॥

कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात् ॥ ५॥

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते ॥

प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च ॥ ६ ॥

॥ भर्तृयज्ञउवाच॥ ॥

बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः ॥

बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः ॥ ७ ॥

ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः ॥

कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते ॥ ८ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥

अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम् ॥९ ॥ ।।

॥ हिरण्याक्ष उवाच ॥ ॥

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः ॥

बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव ॥ ६.२२२.१० ॥

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥

एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा ॥ ११ ॥

तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव ॥

तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह ॥ १२ ॥

॥ श्रीब्रह्मोवाच ॥ ॥

यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति ॥

प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते॥१३॥

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति॥

मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया॥१४॥

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये ॥

एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति ॥ १५ ॥

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः ॥

हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ ॥ १६ ॥

यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते ॥

एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्॥ १७ ॥

संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा ॥

युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः ॥ १८ ॥

पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः ॥

ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः ॥१९॥

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च ॥

पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः॥६.२२२.२०॥

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥

कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते ॥ २१ ॥

तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः ॥

अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम् ॥ २२ ॥

प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् ॥

श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः ॥

सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम् ॥ २४ ॥

यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् ।

तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप ॥२५॥

पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् ॥

अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते(?) राक्षसैस्तु तत् ॥ २६ ॥

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः ॥

तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम् ॥ २७ ॥

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥

पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा ॥ २८ ॥

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः ॥ २९ ॥

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते ॥

तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः ॥ ६.२२२.३० ॥

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च ॥

नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत् ॥ ३१ ॥

अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् ॥

संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः ॥ ३२ ॥

अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः ॥

वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते ॥

किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः ॥ ३३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्ध कल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनंनाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२२ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः कार्यं श्राद्धं दर्शे तु पार्वणम्॥

विपरीतं न कर्तव्यं श्राद्धमेकं कथंचन ॥ १ ॥

जारजातापविद्धाद्यैर्यो नरः श्राद्धमाचरेत् ॥

ब्राह्मणैस्तु न संदेहस्तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ २ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

भयं मे सुमहज्जातमत्र यत्परिकीर्तितम् ॥

जारजातापविद्धैस्तु यच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत् ॥ ३ ॥

मनुना द्वादश प्रोक्ताः किल पुत्रा महामते ॥

अपुत्राणां च पुत्रत्वं ये कुर्वंति सदैव हि ॥ ४ ॥

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः ॥

प्रतिपन्नः सहोढश्च कानीनश्चापि सत्तम॥५॥

तथान्यौ कुण्डगोलौ च पुत्रावपि प्रकीर्तितौ ॥६॥

शिष्यश्च रक्षितो मृत्योस्तथाश्वत्थो वनांतिगः ॥

किमेते नैव कथिता यत्त्वमेवं प्रजल्पसि ॥ ७ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभाग सर्वे ते धर्मतः सुताः ॥

परं युगत्रये प्रोक्ता न कलौ कलुषापहाः ॥ ॥ ८ ॥

तदर्थं तेषु सन्तानं तावन्मात्रं युगेयुगे ॥

सत्त्वाढ्यानां च लोकानां न कलौ चाल्पमेधसाम् ॥ ९ ॥

कलावेव समाख्यातो व्यवहारः प्रपा तदः ॥

अल्पसत्त्वा यतो लोकास्तेन चैष विधिः स्मृतः ॥ ६.२२३.१० ॥

अत्र यः संकरं कुर्याद्योनेस्तस्य फलं शृणु ॥

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणात्पुत्रो ब्रह्मघ्नः संप्रजायते ॥ ११ ॥

सर्वाधमानामधमो यो वारड इति स्मृतः ॥ १२ ॥

क्षत्रियाच्च तथा सूतो वैश्यान्मागध एव च ॥

शूद्रात्तथांत्यजः प्रोक्तस्तेनैते वर्जिताः सुताः ॥ १३ ॥

एतेषामपि निर्दिष्टाः सप्त राजन्सुपुत्रकाः ॥

पंच वंशविनाशाय पूर्वेषां पातनाय च ॥ १४ ॥

औरसः प्रतिपन्नश्च क्रीतः पालित एव च ॥

शिष्यश्च दत्तजीवश्च तथाश्वत्थश्च सप्तमः ॥ १५ ॥

पुंनाम्नो नरकाद्घोराद्रक्षंति च सदा हि ते ॥

पतन्तं पुरुषं तत्र तेन ते शोभनाः स्मृताः ॥ १६ ॥

क्षेत्रजश्च सहोढश्च कानीनः कुण्डगोलकौ ॥

पंचैते पातयंतिस्म पितॄन्स्वर्गगतानपि ॥ १७ ॥

एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं जारजातस्य तद्वृथा ॥ १८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ २२३ । ॥

॥ आनर्तउवाच ॥ ॥

श्रुता मया महाभाग श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्च ये ॥

ये च त्याज्यास्तथा पुत्रा बहवश्चैव सुव्रत ॥ १ ॥

सांप्रतं कथयाऽस्माकं मन्त्रपूर्वश्च यो विधिः ॥

गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये ॥ २ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

प्रणम्यामंत्रिता ये च श्राद्रार्थं ब्राह्मणोत्तमाः ॥

आनीय कुतपे काले तान्सर्वान्प्रार्थयेदि दम् ॥ ३ ॥

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ॥

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते ॥ ४ ॥

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वांस्ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम्॥

जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत् ॥ ५ ॥

मंत्रेणानेन राजेंद्र सपुष्पाक्षतचंदनैः ॥

अर्घमेनं प्रगृह्णंतु मया दत्तं द्विजोत्तमाः ॥

पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वंतु मम प्रियम्॥ ६ ॥

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम् ॥

साक्षतान्प्रक्षिपेद्दर्भान्विश्वेदेवान्प्रकीर्तयन् ॥ ७ ॥

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भांस्तिलसमन्वितान् ॥

द्विगुणान्प्रक्षिपेद्भूमौ पितॄनुद्दिश्य चात्मनः ॥ ८ ॥

एवं सर्वाः क्रियाः कार्या दैविका सव्यपूर्विकाः ॥

पैतृकाश्चापसव्येन मुक्त्वा नांदीमुखान्पितॄन् ॥ ९ ॥

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्या युग्माश्च शक्तितो नृप ॥

पितरो मातृपक्षीयाः स्थाप्याश्चोदङ्मुखास्तथा ॥ ६.२२४.१० ॥

एकैकं वा त्रयो वाऽपि स्युरेकैकं वा पृथक्पृथक ॥

पैतृकान्स्थाप्प चक्रेण पितॄणां परितुष्टये ॥ ११ ॥

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं च प्रदापयेत् ॥

ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणांगतः ॥ १२ ॥

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः ॥

पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन ॥ १३ ॥

यो हस्ते चासनं दद्याच्चेद्दार्भं बुद्धिवर्जितः ॥

पितरो नासने तत्र प्रकुर्वंति निवेशनम् ॥ १४ ॥

आवाहनं प्रकर्तव्यं विभक्त्या च द्वितीयया ॥

येनागच्छंति ते सर्वे समाहूताः पृथक्पृथक् ॥ १५ ॥

अन्यया च विभक्त्या चेत्पितॄनावाहयेत्क्वचित् ॥

नागच्छंति महाभागा यद्यपि स्युर्बुभुक्षिताः ॥ १६ ॥

विश्वेदेवास आगत मंत्रेणानेन पार्थिव ॥

तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोंऽतिकात् ॥ १७ ॥

उशंतस्त्वेति च तिलैः पितॄनावाहयेत्ततः ॥

आयंतु न इति जपेत्ततः पार्थिवसत्तम ॥ १८ ॥

शन्नो देवीति मंत्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् ॥

पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत् ॥ १९ ॥

यवोऽसि यवयास्मद्द्वेत्यक्षतांस्तत्र निक्षिपेत् ॥

चंदनं गंधपुष्पाणि धूपं दद्याद्यथाक्रमम् ॥

सपवित्रेषु हस्तेषु दद्यादर्घ्यं समाहितः ॥ ६.२२४.२० ॥

या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् ॥

पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत् ॥ २१ ॥

तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः ॥

प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमाँल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वधेति प्रक्षिपेत्तिलान् ॥ २२ ॥

यादिव्येति च मन्त्रेण ततो ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् ॥

पितृपात्रे समादाय अर्घ्यपात्राणि कृत्स्नशः ॥ २३ ॥

अधोमुखं च तत्पात्रं मन्त्रवत्स्थापयेत्ततः ॥

आयुष्कामस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां न वीक्षयेत् ॥ २४ ॥

ततस्तु चन्दनादीनि दीपांतानि समाददेत् ॥

ततः पाकं समादाय पृच्छेद्विप्रान्द्विजो त्तमान् ॥ २५ ॥

अहमग्नौ करिष्यामि होमं पितृसमुद्भवम् ॥

अनुज्ञा दीयतां मह्यमपसव्याश्रितस्य भोः ॥ २६ ॥

कुरुष्वेति च तैः प्रोक्ते गत्वाग्नि शरणं ततः ॥

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः ॥ २७ ॥

सोमाय पितृमते स्वधेति च ततः परम् ॥

हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते ॥ २८ ॥

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रमालभ्य संजपेत् ॥

विप्रांगुष्ठं समादाय पाकमध्ये निधाय च ॥ २९ ॥

पृथिवी ते पात्रमादाय वैष्ण व्या च ऋचा तथा ॥

स्वहस्तेन न वै दद्यात्प्रत्यक्षं लवणं तथा ॥ ६.२२४.३० ॥

स्वहस्तेन च यद्दत्तं प्रत्यक्षलवणं नृप ॥

तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेर्द्धभुक्तके ॥

तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत् ॥ ३१ ॥

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम ॥

भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिम् ॥ ३२ ॥

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् ॥

मधुवातेति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान् ॥ ३३ ॥

तृप्ताः स्थ इति राजेन्द्र अनुज्ञां प्रार्थयेत्ततः ॥

बन्धूनां भोजनार्थाय शेषस्यान्नस्य भक्तिमान् ॥ ३४ ॥

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात्पितृवेदिं समाचरेत् ॥

पितृविप्रासनस्थानां नोच्छिष्टं द्विजसन्निधौ ॥३५ ॥

ततो वेदिं समाधाय पैतृकीं दक्षिणाप्लवाम् ॥

तस्यां दर्भान्समाधाय कुर्याच्चैवावनेजनम् ॥ ३६ ॥

विभक्त्या पूर्वया पश्चात्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् ॥

भूयोऽप्यत्र जलं दद्यात्पितृतीर्थेन पार्थिव ॥

सूत्रं च प्रतिपिण्डे वै दयात्तेषु पृथक्पृथक् ॥ ३७ ॥

यः सूत्रं पूर्वपिण्डेषु सततं विनियोजयेत् ॥

स विरोधं चरेत्तेषां त्रोटनाच्च परस्परम् ॥ ३८ ॥

ततः संपूजयेत्सर्वान्पिंडान्यद्वद्द्विजोत्तमान् ॥

आचम्य प्रक्षाल्य तथा हस्तौ पादौ च पार्थिव ॥ ३९ ॥

नमस्कृत्य पितॄन्पश्चात्सुप्रोक्षितं ततः परम् ॥

कृत्वा सव्येन राजेन्द्र याचयित्वा वराशिषः ॥ ६.२२४.४० ॥

अक्षय्यसलिलं देयं षष्ठ्या चैव ततः परम् ॥

पवित्राणि समादाय ऊर्ध्वं स्वधेति कीर्तयेत्॥

अस्तु स्वधेति तैरुक्ते पिंडोपरि परिक्षिपेत् ॥ ४१ ॥

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम् ॥

ऊर्जस्वेति च मन्त्रेण पितॄणामुपरिक्षिपेत् ओ। ४२ ॥

उत्तानमर्घपात्रं तु कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् ॥

हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा ॥ ४३ ॥

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः ॥

न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित् ॥ ४४ ॥

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत् ॥ ४५ ॥

ततः कृतांजलिर्भूत्वा प्रार्थयेत्पार्थिवोत्तम ॥

अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम् ॥ ४६ ॥

दातारो नोऽभिवर्धंतां वेदाः सन्ततिरेव नः ॥

श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुधेयं च नोऽस्त्विति ॥ ४७ ॥

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमद्दि ॥

याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन ॥ ४८ ॥

एता एवाशिषः सन्तु विश्वेदेवाः प्रीयंतां ततः ॥

स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः ॥ ४९ ॥

वाजेवाजेति च ऋचा विसृजेच्च ततः परम् ॥

आमा वाजस्येति प्रदक्षिणीकृत्योपवेशयेत् ॥६.२२४.५॥।

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमांतमनुव्रजेत् ॥

बलिं च निक्षिपेत्तस्माद्भोजनं च समाचरेत् ॥ ५१ ॥

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप ॥ ५२ ॥

यश्चैवास्तमिते सूर्ये भुंक्ते च श्राद्धकृन्नरः ॥

व्यर्थतां याति तच्छ्राद्धं तस्माद्भुंजीत नो निशि ॥ ५३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२४ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

एकोद्दिष्टविधिं ब्रूहि मम त्वं वदतां वर ॥

पार्वणं तु यथा प्रोक्तं विस्तरेण महामते ॥ १ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

त्रीणि संचयनादर्वाक्तानि त्वं शृणु सांप्रतम् ॥

यस्मिन्स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत् ॥२॥

एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः ॥

ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते ॥ ३ ॥

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा ॥

नवमे दशमे चैव नव श्राद्धानि तानि च ॥ ४ ॥

वैतरिण्याश्च संप्राप्तौ प्रेतस्तृप्तिमवाप्नुयात् ॥

एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकम् ॥ ५ ॥

आवाहनपरित्यक्तं कार्यं पार्थिवसत्तम ॥

तृप्तिप्रश्नस्तथा कार्यः स्वदितं च सकृत्ततः ॥ ६ ॥

अभिरम्यतामिति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनम् ॥

अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं कुर्याद्दर्भतृणद्वयम् ॥

पवित्रं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टे विधीयते ॥ ७ ॥

सर्वत्रैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकर्मणि ॥

पित्र्ये संकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने ॥ ८ ॥

गोत्रं स्वरांतं सर्वत्र गोत्रे तर्पणकर्मणि ॥

गोत्राय कल्पनविधौ गोत्रस्याक्षय्यदापने ॥ ९ ॥

शर्मन्नर्घ्यादिकर्तव्ये शर्मा तर्पणकर्मणि ॥

शर्मणे सस्यदाने च शर्मणोऽक्षय्यके विधौ ॥ ६.२२५.१० ॥

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये ॥

गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः ॥ ११ ॥

देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् ॥

प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी स्याच्छ्राद्धसिद्धये ॥ १२ ॥

विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते वा विपर्ययात् ॥

अकृतं तद्विजानीयात्पितृणां नोपतिष्ठति ॥ ॥ १३ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता ॥

विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्धे कार्यो विधिः सदा ॥ १४ ॥

ततः सपिंडीकरणं वत्सरा दूर्ध्वतः स्थितम् ॥

वृद्धिर्वाऽऽगामिनी चेत्स्यात्तदार्वागपि कारयेत् ॥ १५ ॥

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् ॥

प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेको द्दिष्टं च पार्थिव ॥ १६ ॥

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् ॥

अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम् ॥ १७ ॥

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् ॥

एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु ॥ १८ ॥

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् ॥

अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम् ॥ १९ ॥

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् ॥

पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम् ॥ ६.२२५.२० ॥

केचिच्चतुर्थं कुर्वंति प्रेतं च स्वपितुस्ततः ॥

पितुः पूर्वं भवेच्छ्राद्धं परं नैतन्मतं मम ॥ २१ ॥

सपिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न कारयेत् ॥

क्षयाहं च परित्यज्य शस्त्राहत चतुर्दशीम् ॥ २२ ॥

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् ॥

अकृतं तद्विजानीयात्पितृहा चोपजायते ॥।२३ ॥

पिता यस्य तु निर्वृत्तो जीवते च पितामहः ॥

पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् ॥ २४ ॥

पितामहस्तु प्रत्यक्षं भुक्त्वा गृह्णाति पिण्डकम् ॥

पितामहक्षयाहे च पार्वणं श्राद्धमिष्यते ॥ २५ ॥

जनकं स्वं परित्यज्य कथंचिन्नास्य दीयते ॥

तस्याकृतेन श्राद्धेन न स्वल्पं पितृतो भयम् ॥ २६ ॥

अमावास्यासु सर्वासु मृते पितरि पार्वणम् ॥

नभस्यापरपक्षस्य मध्ये चैतदुदाहृतम्॥ २७ ॥

यावत्सपिंडता नैव न तावच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ २८ ॥

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते ॥

पितामहादेः कर्तव्यं श्राद्धं यन्नैकपिंडता ॥२९॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सपिंडीकरणविधिवर्णनंनाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२५ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

यतः सपिंडता प्रोक्ता पितृपिण्डैः समंततः ॥

यावत्सपिण्डता नैव तावत्प्रेतः स तिष्ठति ॥ १ ॥

अपि धर्मसमोपेतस्तपसाऽपि समन्वितः ॥

एतस्मात्कारणात्प्रोक्ता मुनिभिस्तु सपिंडता ॥ २ ॥

यस्ययस्य च योऽन्यत्र योनिं प्राप्नोति मानवः ॥

तत्रस्थस्तृप्तिमाप्नोति यद्दत्तं तस्य वंशजैः ॥ ३ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

ये दृश्यंते निजाः स्वप्ने चिरात्पितृपितामहाः ॥

प्रार्थयंति निजान्कामांस्ततः किं स्यान्महामुने ॥ ४ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

येषां गतिर्न संजाता प्रेतत्वे च व्यवस्थिताः ॥

दर्शयंति च ते सर्वे स्वयमात्मानमेव हि ॥ ५ ॥

स्ववंश्यानां न चान्ये तु सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

यथा लोकेऽत्र संजाता ये च कृत्यैः शुभाशुभैः ॥ ६ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम् ॥

तस्य कार्यं भवेदत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ॥ ७ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते ॥

चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः ॥ ८ ॥

प्रकर्षेण व्रजेद्यस्मात्तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः ॥

पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिंडता ॥ ९ ॥

चतुर्थो यदि राजेंद्र जायते न कथंचन ॥

क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ॥ ६.२२६.१० ॥

पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥

काले यदि न राजेंद्र जायतेऽस्योत्तरक्रिया ॥ ११ ॥

नारायणबलिः कार्यः प्रेतत्वस्य विनाशकः ॥

यथान्येषां मनुष्याणामपमृत्युमुपेयुषाम् ॥

कार्यश्चैवात्महंतॄणां ब्राह्मणान्मृत्युमीयुषाम् ॥ १२ ॥

॥ आनर्त उवाच ॥ ॥

कथं मृत्युमवाप्नोति पुरुषोऽत्र महामते ॥ १३ ॥

स्वर्गं वा नरकं वापि कर्मणा केन गच्छति ॥

मोक्षं वाऽथ महाभाग सर्वं मे विस्त राद्वद ॥ १४ ॥

॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥

धर्मी पापी तथा ज्ञानी तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः ॥

धर्मात्संप्राप्यते स्वर्गः पापान्नरक एव च ॥ १५ ॥

ज्ञानात्संप्राप्यते मोक्षः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

एनमर्थं भविष्यं तु भीष्मं शांतनवं नृप ॥ १६ ॥

युधिष्ठिरो महाराज धर्मपुत्रो नृपोत्तमः ॥

कृष्णेन सह राजेंद्र पितामहमपृच्छत ॥ १७ ॥

॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ॥

कियंतो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह ॥

केन पापेन गच्छंति तेषु सर्वेषु जंतवः ॥ १८ ॥

॥ श्रीभीष्म उवाच ॥ ॥

एकविंशत्प्रमाणाः स्युर्नरका यममंदिरे ॥

प्राणिनस्तेषु गच्छंति निजकर्मानुसारतः ॥ १९ ॥

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममंदिरे ॥ ६.२२६.२० ॥

चित्रोऽथ लिखते धर्मं सर्वं प्राणिसमुद्भवम् ॥

विचित्रः पातकं सर्वं परमं यत्नमास्थितः ॥ २१ ॥

यमदूताः सदैवाष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः ॥

ये नयंति नरान्मृत्युलोकात्स्ववशगान्सदा॥ २२ ॥

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः ॥

सौम्यः शांतस्तथा नंदः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः ॥ २३ ॥

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः ॥

पापं जनं च ते सर्वे नयन्ति यमसादनम् ॥ २४ ॥

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्द्धराः ॥

धर्मिणं ते जनं सर्वं नयंति यमसादनम् ॥ २५ ॥

विमानेन समारूढमप्सरोगणसेवितम् ॥ २६ ॥

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च ॥

एतेषां किंकरा ये च तेषां संख्या न जायते ॥ २७ ॥

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम् ॥

सहायार्थं यमेनात्र ज्वरयक्ष्मांतरस्थितम् ॥ २८ ॥

ते गत्वा व्याधयः पूर्वं वशे कुर्वंति मानवम् ॥ २९ ॥

यमदूतास्ततो गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम्॥

वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः ॥ ६.२२६.३० ॥

गच्छंति यममार्गेण देहं संस्थाप्य भूतले ॥

षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः ॥ ॥ ३१ ॥

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता ॥

स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि ॥ ३२ ॥

तत्र शोणितमेकस्मिन्स्रोतस्यस्या वह त्यलम्॥

शस्त्राणि च सुतीक्ष्णानि तन्मध्ये भरतर्षभ ॥ ३३ ॥

मृत्युकाले प्रयच्छंति ये धेनुं ब्राह्मणाय वै ॥

तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरंति च तां नृप॥३४॥

स्वबाहुभिस्तथैवान्ये शतयोजनविस्तृतम्॥

द्वितीयं चैव तत्स्रोतो वैतरण्या व्यवस्थितम्॥

तस्यास्तत्सलिलस्रावि गम्यं धर्मवतां सदा॥३५॥

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले व्यवस्थिते॥

ते गोपुच्छं समाश्रित्य तां तरंति पृथूदकाम्॥

अन्ये स्वबाहुभिः कृत्वा गोप्रदानविवर्जिताः॥३६॥

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं तस्माच्चैव विशेषतः।.

मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते य इच्छेद्गतिमात्मनः॥३७॥

तस्या अनन्तरं यांति पापमार्गेण पापिनः॥

धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः॥३८॥

वैतरण्याः परं पारे पंचयोजनमायतम्॥

असिपत्रवनंनाम पापलोकस्य दुःखदम्॥३९॥

तत्र लोहमयान्येवासिपत्राणां शतानि च॥

यानि कृन्तंति मर्त्यानां शरीराणि समंततः॥६.२२६.४०॥

यैर्हृतं परवित्तं च कलत्रं च दुरात्मभिः॥

नव श्राद्धानि तेषां चेत्तस्मान्मुक्तिः प्रजायते॥४१॥

तस्मात्परतरो ज्ञेयो विख्यातः कूटशाल्मलिः॥

अधोमुखाः प्रलंबंते तस्मिन्कंटकसंकुले॥४२॥

अधस्ताद्वह्निना चैव दह्यमाना दिवानिशम्॥

विश्वासघातका ये च सर्वदैव सुनिर्दयाः॥

तस्मान्मुक्तिं प्रयांति स्म श्राद्धे ह्येकादशे कृते॥४३॥

यंत्रात्मकस्ततः प्रोक्तो नरको दारुणाकृतिः॥

ब्रह्मघ्नास्तत्र पीड्यंते ये चाऽन्ये पापकर्मिणः॥४४॥

श्राद्धेन द्वादशोत्थेन तेभ्यो दत्तेन पार्थिव॥

तस्मान्मुक्तिं प्रगच्छन्ति यन्त्राख्यनरकात्स्फुटम् ॥ ४५ ॥

ततो लोहसमाः स्तंभा ज्वलमाना व्यवस्थिताः ॥

आलिंगंति च तान्सर्वान्परदाररताश्च ये ॥ ॥ ४६ ॥

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः ४७ ॥

लोहदंष्ट्रास्ततो रौद्राः सारमेया व्यवस्थिताः ॥

भक्षयंति च ते पापान्पृष्ठमांसा शिनो नरान् ॥

त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः ॥ ४८ ॥

लोहचंचुमयाः काकाः संस्थितास्तदनंतरम् ॥

सरागैर्लोचेनैर्यैश्च ईक्षिताः पर योषितः ॥ ४९ ॥

तेषां नेत्राणि ते घ्नंति भूयो जातानि भूरिशः ।

द्विमासिकं च यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते । ६.२२६.५० ॥

ततः शाल्मलिकूटस्तु तथान्ये लोहकण्टकाः ॥

तेषां मध्येन नीयंते पैशुन्यनिरता नराः ॥

त्रिमासिकं तु यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते ॥ ५१ ॥

रौरवोऽथ सुविख्यातो दारुणो नरको महान् ॥

ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः स महाक्लेशकारकः ॥ ५२ ॥

छिद्यंते विविधैः शस्त्रैस्तत्रस्था ये मुहुर्मुहुः ॥

चतुर्मासिकश्राद्धेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते ॥ ५३ ॥

अपरस्तु समाख्यातः क्षारोदस्तु सुदारुणः ॥

कृतघ्नानां समादिष्टः सदैव बहुवेदनः ॥ ५४ ॥

अधोमुखा ऊर्ध्व पादाः पीड्यंते यत्र लंबिताः ॥

पञ्चमासिकदानेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते ॥ ५५ ॥

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः ॥

तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः ॥

दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च ॥ ५६ ॥

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः॥

षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात् ॥ ५७ ॥

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः ॥

तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः ॥

सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते ॥ ५८ ॥

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः ॥

वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः ॥ ५९ ॥

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः ॥

स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः ॥ ६.२२६.६० ॥

परार्थेऽपि च ये ब्रूयुस्तेषां गात्राणि कृत्स्नशः ॥

अष्टमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते ॥ ६१ ॥

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान् ॥

तत्र ते यांति वै मूढाः कूटसाक्ष्यिप्रदा नराः ॥ ६२ ॥

तत्रस्था यातनां रौद्रां सहं तेऽतीव दुःखिताः ॥

नवमासिकदानं च तेषामाह्लादनं परम् ॥ ६३ ॥

ततो लोहमयैः कीलैः संचितोऽन्यः समंततः ॥

तत्र चाग्निप्रदातारः स्त्रीणां हन्तार एव च ॥ ६४ ॥

तत्र धावंति दुःखार्तास्ताड्यमानाश्च किंकरैः ॥

दशमासिकजं दानं तत्र तेषां प्रमुक्तये ॥६८५॥

ततोंऽगारमयैः पुंजैरावृताभूः समंततः ॥

स्वामिद्रोहरतास्तत्र भ्राम्यंते सर्वतो दिशः ॥ ६६ ॥

एकादशोद्भवं दानं तत्र मुक्त्यै प्रजायते ॥

संतप्तसिकतापूर्णो नरको दारुणाकृतिः ॥ ॥६७॥

स्वामिनं चागतं दृष्ट्वा पलायनपरायणाः ॥

ये भवन्ति नरास्तत्र पच्यंते तेऽपि दुःखिताः ॥

तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चैवोपतिष्ठति ॥६८॥

यत्किंचिद्दीयते तोयमन्नं वा वत्सरांतरे ॥

प्रभुंजते च तन्मार्गे प्रदत्तं निजबान्धवैः ॥ ६९ ॥

ततः संवत्सरादूर्ध्वं निजकर्मसमुद्भवम् ॥

शुभाशुभं प्रपद्यंते धर्मराजसमीपगाः ॥ ६.२२६.७० ॥

एवं पंचदशैतानि संसेव्य नरकाणि ते ॥

प्राप्नुवंति ततो जन्म मर्त्यलोके पुनर्नराः ॥ ७१ ॥

प्राप्नुवंति विदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः ॥

नित्यं तर्पणदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥ ७२ ॥

स्वामिद्रोहरता ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः ॥

हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥ ७३ ॥

अदत्त्वा ये नरोऽश्नंति पितृदेवद्विजातिषु ।।

दुर्भिक्षे जन्म तेषां तु तेन पापेन जायते ॥ ७४ ॥

क्षयाहे श्राद्धसंप्राप्तौ तत स्तृप्तिः प्रजायते ॥ ७५८ ॥

ये प्रकुर्वंति दम्पत्योर्भेदं वै सानुरागयोः ॥

परस्परमसत्यानि तेषां भार्याऽसती भवेत् ॥ ७६ ॥

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते दश ब्रूते क्रुधान्विता ॥

विरूपा भ्रममाणा च सर्वलोकविगर्हिता ॥

कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत् ॥ ७७ ॥

कन्यकादानविघ्नं हि विक्रयं वा करोति यः ॥

स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित् ॥ ७८ ॥

जायंते ताश्च बंधक्यो विधवा दुर्भगास्तथा ॥

कन्यादानफल प्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते ॥ ७९ ॥

यैर्हृतानि च रत्नानि तथा शास्त्रांतराणि च ॥

ते दरिद्राः प्रजायंते मूकाः खंजा विचक्षुषः॥

तेषां शास्त्र प्रदानेन इह सौख्यं प्रजायते ॥ ६.२२६.८० ॥

एते तु नरकाः प्रोक्ता मर्त्यलोकसमुद्भवाः ॥

एतैर्विज्ञायते सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ८१ ॥

तीर्थयात्राफलैस्तस्य ततः शुद्धिः प्रजायते ॥ ८२ ॥

॥ भीष्म उवाच ॥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि नराधिप ॥

एकविंशत्प्रमाणं च नरकाणां यथा स्थितम् ॥ ८३ ॥

भूयश्च पृच्छ राजेंद्र संदेहो यो हृदि स्थितः ॥ ८४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनंनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः ॥२२६ ॥

॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ॥

नरकाणां स्वरूपं च श्रुत्वा मे भयमागतम् ॥

कथं मुक्तिर्भवेत्तेषां पापानामपि पार्थिव ॥

व्रतैर्वा नियमैर्वापि होमैर्वा तीर्थसंश्रयैः ॥ १ ॥

॥ भीष्म उवाच ॥ ॥

गंगायामस्थिपातोऽत्र येषां संजायते नृणाम् ॥

न तेषां नारको वह्निः प्रभवेन्मध्यवर्तिनाम् ॥ २ ॥

गंगायां क्रियते श्राद्धं येषां नाम्ना स्वकैः सुतैः ॥

ते विमानं समाश्रित्य प्रयांति नरकोपरि ॥ ॥ ३ ॥

पापं कृत्वा प्रकुर्वंति प्रायश्चित्तं यथोदितम् ॥

हेम यच्छंति वा भूप न तेषां नरको भवेत् ॥ ४ ॥

शेषाः स्वकर्मणः प्राप्त्या सेवंते च यथोचितम् ॥

स्वर्ग वा नरकं वापि सेवन्ते ते नराधिप ॥ ५ ॥

धारातीर्थे म्रियंते ये स्वामिनः पुरतः स्थिताः ॥

ते गच्छंति परं स्थानं नरकाणां सुदूरतः ॥ ६ ॥

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे नागरे पुरे ॥

प्रयागे वा प्रभासे वा यस्त्यजेत्तनुमा त्मनः ॥

महापातकयुक्तोऽपि नरकं न स पश्यति ॥ ७ ॥

नीलो वा वृषभो यस्य विवाहे संनियुज्यते ॥

स्वपुत्रेण न संपश्येन्नरकं ब्रह्महाऽपि सः ॥ ८ ॥

प्रायोपवेशनं कृत्वा हृदयस्थे जनार्दने ॥

यस्त्यजेत्पुरुषः प्राणान्नरकं न स पश्यति ॥ ९ ॥

प्रायोपवेशनं यो च चित्रेश्वरनिवेशने ॥

कुर्वन्ति नरकं नैव ते गच्छंति कदाचन ॥ ६.२२७.१० ॥

दीनांधकृपणानां च पथिश्रममुपेयुषाम् ॥

तीर्थयात्रापराणां च यो यच्छति सदाऽशनम् ॥

काले वा यदि वाऽकाले नरकं न स पश्यति ॥ ११ ॥

जलधेनुं च यो दद्याद्धृषसंस्थे दिवाकरे ॥

तिलधेनुं मृगस्थे च नरकं न स पश्यति ॥ १२ ॥

सोमे सोमग्रहे चैव सोमनाथस्य दर्शनात् ॥

समुद्रे च सरस्वत्यां स्नात्वा न नरकं व्रजेत् ॥ १३ ॥

सन्निहित्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥

सूर्यवारेण यः याति नरकं न स पश्यति ॥ १४ ॥

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः करोति प्रदक्षिणाम् ॥

त्रिपुष्करस्य मौनेन नरकं न स पश्यति ॥ १५ ॥

मृगसंक्रमणे ये तु सूर्यवारेण संस्थिते ॥

चण्डीशं वीक्षयंति स्म न ते नरकगामिनः ॥ १६ ॥

गां पंकाद्ब्राह्मणीं दास्यात्साधून्स्तेनाद्द्विजं वधात् ॥

मोचयन्ति च ये राजन्न ते नरकगामिनः ॥ १७ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥

यथा न नरकं याति पुरुषस्तु स्वकर्मणा ॥

यथा च नरकं याति स्वल्पपापोऽपि मानवः ॥ १८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे नरकयातनानिरसनोपायवर्णनंनाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥

सूत उवाच ॥ ॥

तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् ॥

दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम् ॥ १ ॥

स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये ॥

यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् ॥

आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ २ ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम्॥

संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते ॥ ३ ॥

तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् ॥

मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे ॥ ४ ॥

संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् ॥

यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् ॥

तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते ॥ ५ ॥

यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः ॥

तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः ॥ ६ ॥

अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच ॥

ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः ॥

पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते ॥ ७ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् ॥

बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान् ॥ ८ ॥

स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः ॥

सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः । ९ ॥.

कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः ॥

एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः ॥ ६.२२८.१० ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः ॥

योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः ॥ ११ ॥

स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् ॥

जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः १२ ॥

यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः ॥

मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम् ॥ १३ ॥

चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले ॥

सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः ॥ १४ ॥

तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः ॥

तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ १५ ॥

अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च ॥

सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा ॥ १६ ॥

पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् ॥

नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः ॥ १७ ॥

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् ॥

प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि ॥ १९ ॥

हिरण्यकशिपौ प्राप्ते परं लोकं महासुरे ॥

अमात्यैरभिषेकाय प्रह्लादः स नियोजितः ॥ १९ ॥

स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत्॥

समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम् ॥ ६.२२८.२० ॥

दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा ॥

न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा ॥ ॥ २१ ॥

एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः ॥

स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः ॥ २२ ॥

ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः ॥

अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा ॥ २३ ॥

अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम्॥

अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ २४ ॥

वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम् ॥ २५ ॥

जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् ॥

गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् ॥

स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा ॥ २६ ॥

शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् ॥

सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते ॥२७॥

ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् ॥

तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम् ॥ २८ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर ॥

यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽऽशु तत्प्रयच्छ मे ॥२९॥

तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः ॥

प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम् ॥ ६.२२८.३० ॥

ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् ॥

गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम् ॥ ३१ ॥

ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् ॥

पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर ॥ ३२ ॥

परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् ॥

स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम् ॥ ३३ ॥

सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये ॥

अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः ॥ ॥ ३४ ॥

अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् ॥

क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते ॥ ३५ ॥

न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते । ३६ ॥

अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः॥

दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः ॥ ३७ ॥

स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् ॥

भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका ॥ ३८ ॥

कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः॥

तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्॥ ३९ ॥

त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु ॥

मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च ॥ ६.२२८.४० ॥

वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् ॥

नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर ॥ ४१ ॥

तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः ॥

क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्॥ ४२ ॥

ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः ॥

अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक् ॥ ४३ ॥

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञाव माननवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२८ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नंतरे शम्भुर्गणैः सर्वैः समावृतः ॥

इन्द्राद्यैश्च सुरैः सर्वेः क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

जगाम वृषमारुह्य पुरीं चैवामरावतीम् ॥ १ ॥

अंधकोऽपि समालोक्य संप्राप्तां देववाहिनीम् ॥

सगणां च महादेवं परितोषं परं गतः ॥ २ ॥

निश्चक्रामाथ युद्धाय बलेन चतुरंगिणा ॥

वरं स्यंदनमारुह्य सुश्वेताश्ववहं शुभम् ॥ ३ ॥

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह ॥

गणैश्च विकृताकारैर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ४ ॥

एकवर्षसहस्रांतं यावद्युद्धमवर्तत ॥

दिनेदिने क्षयं यांति तत्र देवा न दानवाः ॥

ततो वर्षसहस्रांते संक्रुद्धः शशिशेखरः॥

त्रिशूलेन समुद्यम्य स्वहस्तेन व्यभेदयत् ॥ ६ ॥

स विद्धोऽपि स्वयं तेन त्रिशूलेन महासुरः॥

ब्रह्मणो वरमाहात्म्यान्नैव प्राणैविर्युज्यते ॥ ७ ॥

ततो भूयोऽपि चोत्थाय चक्रे युद्धं महात्मना ॥

जघान च स संक्रुद्धो विशेषेण बहून्गणान् ॥ ८ ॥

शंकरं ताडयामास गदाघातैर्मुहुर्मुहुः ॥ ९ ॥

एवं वर्षसहस्रांतमभूत्सार्द्धं पिनाकिना ॥

रौद्रं युद्धमन्धकस्य सर्वलोकभयावहम् ॥ ६.२२९.१० ॥

त्रिशूलभिन्नो दैत्यः स यदा मृत्युं न गच्छति ॥

उत्थायोत्थाय कुरुते प्रहारान्गदया बली ॥ ११ ॥

तथा तं शंकरो ज्ञात्वा मृत्युना परिवर्जितम्॥

ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां च दिवौकसाम्॥ १२ ॥

ततो निर्भिद्य शूलाग्रैः प्रोत्क्षिप्य गगनांगणे ॥

छत्रवद्धारयामास लंबमानमधोमुखम् ॥

अक्षरद्रुधिरं भूमौ गात्रेभ्यो वर्ष्मसंभवम् ॥ १३ ॥

यावद्वर्षसहस्रांते चर्मास्थि स्नायुरेव च ॥

धातुत्रयं स्थितं तस्य नष्टमन्यच्चतुष्टयम् ॥ १४ ॥

स ज्ञात्वा बल संहीनमात्मानं धातुसंक्षयात् ॥

सामोपायं ततश्चके स्तुत्वा सार्धं पिनाकिना ॥ १५ ॥

॥ अन्धक उवाच ॥ ॥

न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना ॥

ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद्युक्तं भवता कृतम् ॥ १६ ॥

अनुरूपं मदांधस्याविवेकस्य सुरोत्तम ॥

स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेक रहितस्य च ॥ १७ ॥

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेवच ॥

न तिष्ठति चिरं कालं यथाऽहं मदगर्वितः ॥ १८ ॥

पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसंभवः ॥

त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव ॥ १९ ॥

दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः ॥

त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो ॥ ६.२२९.२० ॥

दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर ॥

तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ ॥ २१ ॥

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना ॥ २२ ॥

नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो ॥

सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः ॥ २३ ॥

तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च ॥

यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम् ॥ २४ ॥

कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पंगुर्वा बधिरोऽपि वा ॥

मा भूत्तस्य कुले जन्म शंभुर्यत्र न देवता ॥ २५ ॥

तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् ॥

गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो ॥ । २६ ॥

त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह ॥

त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम् ॥ २७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम्॥

उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम्॥२८॥

ततो नाम स्वयं चक्रे भृंगिरीटिरिति प्रभुः॥

अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि॥२९॥

नन्दिनोऽपि गजास्यस्य महाकालस्य पुत्रक॥

तिष्ठ सौम्य मया सौख्यं न स्मरिष्यसि बांधवान्॥६.२२९.३०॥।

स तथेति प्रतिज्ञाय प्रणम्य शशिशेखरम् ॥

तस्थौ सर्वगणैर्युक्तः प्रभुसंश्रयसंयुतः ॥ ३१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२९ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एवं गणत्वमापन्ने ह्यन्धके दानवोत्तमे ॥

तस्य पुत्रो वृकोनाम निरुत्साहो द्विषज्जये ॥ १ ॥

भयेन महता युक्तो हतशेषैश्च दानवैः ॥

प्रविवेश समुद्रांतं सुदुर्गं ब्राह्मणोत्तमाः ॥ २ ॥

ततः शक्रः प्रहृष्टात्मा प्रणम्य वृषभध्वजम् ॥

तस्यादेशं समासाद्य प्रविवेशामरावतीम् ॥ ३ ॥

चकार च सुखी राज्यं त्रैलोक्येऽपि द्विजोत्तमाः॥

यज्ञभागान्पुनर्लेभे यथार्थं च धरातले ॥ ४ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु ह्यंधकस्य सुतो वृकः ॥

निष्क्रम्य सागरात्तूर्णं जंबुद्वीपं समागतः ॥५॥

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं मत्वा पुण्यं सुसिद्धिदम् ॥

पित्रा यत्र तपस्तप्तमंधकेन दुरात्मना ॥ ६ ॥

सगुप्तस्तु तपस्तेपेऽयथा वेत्ति न कश्चन ॥

ध्यायमानः सुरश्रेष्ठं भक्त्या कमलसंभवम् ॥७॥

यावद्वर्षसहस्रांतं जलाहारो द्वितीयकम् ॥

तपस्तेपे स दैत्येन्द्रो ध्यायमानः पितामहम् ॥ ८ ॥

वायुभक्षस्ततो जातस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः ॥

अंगुष्ठाग्रेण भूपृष्ठं स्पर्शमानो जितेन्द्रियः ॥ ९ ॥

एवं च पञ्चमे प्राप्ते सहस्रे द्विजसत्तमाः ॥

ब्रह्मा तस्य गतस्तुष्टिं दृष्ट्वा तस्य तपो महत् ॥ ६.२३०.१० ॥

ततोऽब्रवीत्तमागत्य तां गर्तां ब्राह्मणोत्तमाः ॥

भोभो वृक निवर्तस्व तपसोऽस्मात्सुदारुणात् ॥ ११ ॥

वरं वरय भद्रं ते यो नित्यं मन सि स्थितः ॥ १२ ॥

॥ वृक उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥

जरामरणहीनं मां तत्कुरुष्व पितामह ॥ १३ ॥

॥ श्रीब्रह्मोवाच ॥ ॥

मम प्रसादतो वत्स जरामरणवर्जितः ॥

भविष्यसि न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवांतरधी यत ॥

वृकोऽपि कृतकृत्यस्त्वागतश्च स्वगृहं पितुः ॥ १५ ॥

गिरिं रैवतकं नाम सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् ॥

तत्र गत्वा निजामात्यैः समं मन्त्र्य च सत्व रम् ॥

इन्द्रोपरि ततश्चक्रे यानं युद्धपरीप्सया ॥ १६ ॥

इंद्रोऽपि च परिज्ञाय दानवं तं महाबलम् ॥

जरामृत्युपरित्यक्तं प्रभावात्परमेष्ठिनः ॥ १७ ॥

परित्यज्य भयाच्चैव पुरीं चैवामरावतीम् ॥

ब्रह्मलोकं गतस्तूर्णं देवैः सर्वैः समन्वितः ॥ १८ ॥

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो वृकश्च त्रिदशालये ॥

ससैन्यपरिवारेण प्रहृष्टेन समन्वितः ॥ १९ ॥

ततश्चैंद्रपदे तस्मिन्स्वयमेव व्यवस्थितः ॥

शुक्रात्प्राप्याभिषेकं च पुष्पस्नानसमुद्भवम् ॥ ६.२३०.२० ॥

सोऽभिषिक्तस्तु शुक्रेण देवराज्यपदे वृकः॥

स्थापयामास दैतेयान्देवतानां पदेषु च॥ २१॥

आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां मरुतामपि॥

यज्ञभागकृते विप्राः शुक्रशासनमाश्रिताः॥२२॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने वृकेन्द्रराज्यलंभनवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२३०॥

॥सूत उवाच॥

वृकोऽपि तत्समासाद्य राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्॥

यदृच्छया जगत्सर्वं समाज्ञापयत्तदा॥१॥

सोंऽधकस्य बले वीर्ये धैर्ये कोपे च दानवः॥

सहस्रगुणितश्चासीद्रौद्रः परमदारुणः॥२॥

एतस्मिन्नंतरे कश्चिन्न मर्त्यो यजति क्षितौ॥

न होमं नैव जाप्यं च दैत्याञ्ज्ञात्वा सुरास्पदे॥३॥

अथ यः कुरुते धर्मं होमं वा जपमेव वा।

सुगुप्तस्थानमासाद्य करोत्यमरतुष्टये॥४॥

अथ स्वर्गस्थिता दैत्या यज्ञभागविवर्जिताः॥

तथा मर्त्योद्भवैर्भागैः संदेहं परमं गताः॥५॥

ततः कोपपरीतात्मा प्रेषयामास दानवः॥

मर्त्यलोके चरान्गुप्तान्निपुणांश्चाब्रवीत्ततः॥६॥

यः कश्चिद्देवतानां च प्रगृह्णाति करोति च॥

तदर्थं यजनं होमं दानं वा पृथिवीतले॥

स च वध्यश्च युष्माभिर्मम वाक्यादसंशयम्॥७॥

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा दानवा बलवत्तराः॥

गत्वा च मेदिनीपृष्ठं गुप्ताः सर्पंति सर्वतः॥८॥

यं कञ्चिद्वीक्षयंतिस्म जपहोमपरायणम॥

स्वाध्यायं वा प्रकुर्वाणं तं निघ्नंति शितासिभिः॥ ९॥

एतस्मिन्नेव काले तु सांकृतिर्मुनिसत्तमः॥

गुप्तश्चक्रे ततस्तस्यां गर्तायां छन्नवर्ष्मकः॥

यत्र पूर्वं तपस्तप्तं वृकेण च द्विजाः पुरा॥६.२३१.१०॥

अथ ते तं तदा दृष्ट्वा तद्गुहायां व्यवस्थितम्॥

भर्त्समानास्तपस्तच्च प्रोचुश्च परुषाक्षरैः॥११॥

दृष्ट्वा तस्याग्रतः संस्थां गन्धपुष्पैश्च पूजिताम्॥

वासुदेवात्मिकां मूर्तिं चतुर्हस्तां द्विजोत्तमाः॥१२॥

ततस्ते शस्त्रमुद्यम्य निर्जघ्नुस्तं क्रुधान्विताः॥

न शेकुस्ते यदा हंतुं संवृतं विष्णुतेजसा॥

कुण्ठतां सर्वशस्त्राणि गतानि विमलान्यपि॥१३॥

अथ वैलक्ष्यमापन्ना निर्विण्णाः सर्व एव ते॥

तां वार्तां दानवेन्द्राय वृकायोचुश्च ते तदा॥१४॥

कश्चिद्विप्रः समाधाय वैष्णवीं प्रतिमां पुरः॥

तपस्तेपे महाभाग क्षेत्रे वै हाटकेश्वरे॥१५॥

यत्र त्वया तपस्तप्तं भीत्या सर्वदिवौकसाम्॥

अपि चौर्येण चास्माकं तपस्तपति तादृशम्॥ १६॥

येन सर्वाणि शस्त्राणि कुण्ठतां प्रगतानि च॥

तस्य गात्रे प्रहारैश्च तस्मात्कुरु यथोचितम्॥ १७॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृकः कोपसमन्वितः॥

जगाम सत्वं तत्र यत्रासौ सांकृतिः स्थितः॥१८॥

स गत्वा वैष्णवीं मूर्तिं तामुत्क्षिप्य सुदूरतः॥

श्वभ्राद्बहिः प्रचिक्षेप भर्त्समानः पुनः पुनः॥१९॥

जघान पादघातेन दक्षिणेनेतरेण तम्॥

अब्रवीन्मम वध्यस्त्वं यन्मच्छत्रुं जनार्दनम्॥६.२३१.२०॥

संपूजयसि चौर्येण तेन प्राणान्हराम्यहम्॥

एवमुक्त्वाथ खड्गेन तं जघान स दैत्यपः॥२१॥

ततस्तस्य स खड्गस्तु तीक्ष्णोऽपि द्विजसत्तमाः॥

तस्य काये प्रहीणस्तु शतधा समपद्यत॥२२॥

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप स सांकृतिः॥२३॥

यस्मात्पाप त्वयाहं च पादघातैः प्रताडितः ॥

तस्मात्ते पततां पादौ सद्य एव धरातले ॥ २४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

उक्तमात्रे ततस्तेन पादौ तस्य द्विजोत्तमाः ॥

पतितौ मेदिनीपृष्ठे पंचशीर्षाविवोरगौ ॥ २५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु आक्रन्दः सुमहानभूत् ॥

वृकस्य सैनिकानां च नारीणां च विशेषतः ॥ ॥ २६ ॥

अथ देवाः परिज्ञाय तं तदा पंगुतां गतम् ।

आगत्य मेरुपृष्ठं च निजघ्नुस्तत्परिग्रहम् ॥ २७ ॥

हतशेषाश्च दैत्यास्ते पातालांतःसमा गताः ॥

वृकोऽपि पंगुतां प्राप्तस्तस्थौ तपसि सुस्थिरम् ॥ २८ ॥

सर्वैरंतःपुरैः सार्धं दुःखशोकसमन्वितः ॥

इन्द्रोऽपि प्राप्तवान्राज्यं तदा निहत कंटकम् ॥ २९ ॥

धर्मक्रियाः प्रवृत्ताश्च ततो भूयो रसातले ॥ ६.२३१.३० ॥

अथ दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टः पितामहः ॥

उवाच तत्र चागत्य गर्त्तामध्ये द्विजोत्तमाः ॥ ३१ ॥

वृक तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत ॥

अहं दास्यामि ते नूनं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ३२ ॥

॥ वृक उवाच ॥ ॥

यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥

पाददानं तदा देव मम ब्रह्मन्समाचर ॥

पंगुता याति शीघ्रं मे येनेयं ते प्रसादतः ॥ ३३ ॥

तच्छ्रुत्वा तं समानीय सांकृतिं तत्र पद्मजः ॥

प्रोवाच सांत्वपूर्वं च वृकस्यास्य द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥

मद्वाक्यात्पंगुता याति येनास्य त्वं तथा कुरु ॥ ३५ ॥ ॥

॥ सांकृतिरुवाच ॥ ॥

अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि पितामह ॥

ज्ञायते देवदेवेश तत्कथं तत्करोम्यहम् ॥ ३६ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

मम भक्तिपरो नित्यं वृकोऽयं दैत्यसत्तमः ॥

पौत्रस्त्वं दयितो नित्यं तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम् ॥ ३७ ॥

तव वाक्यं च नो मिथ्या कर्तुं शक्नोमि सन्मुने ॥ ३८ ॥

॥ सांकृतिरुवाच ॥ ॥

एष दैत्यः सुदुष्टात्मा देवानामहिते स्थितः ॥

विशेषाद्वासुदेवस्य पुरोर्मम महात्मनः ॥ ३९ ॥

पंगुतामर्हति प्रायः पापात्मा द्विजदूषकः ॥

बलेन महता युक्तो जरामरणवर्जितः ॥ ६.२३१.४० ॥

पुरा कृतस्त्वया देव स चेत्पादाववाप्स्यति ॥

हनिष्यति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ४१ ॥

तस्मात्तिष्ठतु तद्रूपो न कल्पं कर्तुमर्हसि ॥

त्वयापि चिन्ता कर्तव्या त्रैलोक्यस्य यतः प्रभो ॥ ॥ ४२ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

प्रावृट्काले तु सञ्जाते यानं कर्तुं न युज्यते ॥

विजिगीषोर्विशेषेण मुक्त्वा शीतातपागमम् ॥ ४३ ॥

तस्माच्च चतुरो मासान्वार्षिकान्पादसंयुतः ॥

अगम्यः सर्वलोकानां कुर्यात्कर्माणि धैर्यतः ॥ ४४ ॥

तद्भूयात्पादसंयुक्तः स वृको दान वोत्तमः ॥

येन क्षेमं च देवानां द्विजानां जायते द्विज ॥ ४५ ॥

एवं कृते न मिथ्या ते वाक्यं विप्र भविष्यति ॥

फलं च तपसस्तस्य न वृथा संभविष्यति ॥ ४६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

बाढमित्येव तेनोक्ते सांकृतेन महात्मना ॥

उत्थितौ सहसा पादौ तस्य गात्रात्पुनर्नवौ॥ ४७ ॥

पुनश्च दानवो रौद्रः पशुत्वं समपद्यत॥

तस्यामेव तु गर्तायां संतिष्ठति द्विजोत्तमाः॥४८॥

मासानष्टौ स दुःखेन सकलत्रः सबांधवः ॥

स्मरमाणो महद्वैरं दैवैः सार्धं दिवानिशम्॥४९॥

अन्यांश्च चतुरो मासान्निष्क्रम्य स रुषान्वितः॥

सदा पीडयते देवान्सहेंद्रान्मानुषानपि ॥६.२३१.५॥।

विध्वंसयति सर्वाणि धर्मस्थानानि यानि च ॥५१॥

विध्वंसयति देवानां स्त्रियो मासचतुष्टयम् ॥

उद्यानानि च सर्वाणि सपुराणि गृहाणि च ॥५२॥

ततो देवाः समभ्येत्य देवदेवं जनार्दनम् ॥

क्षीराब्धौ संस्थितं नित्यं शेषपर्यंकशायिनम्॥५३॥

चतुरो वार्षिकान्मासांस्तत्र स्थित्वा तदंतिके ॥

मासानष्टौ पुनर्जग्मुस्त्रिदिवं प्रति निर्भयाः ॥ ५४ ॥

तस्मिन्पंगुत्वमापन्ने दैत्ये परमदारुणे ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य देवराजो बृहस्पतिम् ॥

प्रोवाच दुःखसंतप्त आषाढांते सुरो त्तमः ॥ ५५ ॥

गुरो स मासः संप्राप्तः प्रावृट्कालो भयावहः ॥

आगमिष्यति यत्रासौ लब्धपादो वृकासुरः ॥५६॥

गन्तव्यं च ततोऽस्माभिः क्षीरोदे केशवालये ॥

मैवं दीनैस्तथा भाव्यं पराश्रयनिवासिभिः ॥ ५७ ॥

स्वगृहाणि परित्यज्य शयनान्यासनानि च ॥

वाहनानि विचित्राणि यच्चान्य द्दयितं गृहे ॥ ५८ ॥

तस्मात्कथय चास्माकमुपायं कञ्चिदेव हि ॥

व्रतं वा नियमं वाथ होमं वा मुनिसत्तम ॥ ५९ ॥

अशून्यं शयनं येन स्वकलत्रेण जायते ॥

तथा न गृहसंत्यागः स्वकीयस्य प्रजायते ॥ ६.२३१.६० ॥

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद्द्विजवरोत्तम ॥

वर्षेवर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत् ॥ ६१ ॥

पुनर्भूमौ शयिष्यामि यावन्मासचतुष्टयम् ॥

निष्कलत्रो भयोद्विग्नो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥ ६२ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयार्तस्य बृहस्पतिः ॥

प्रोवाच सुचिरं ध्यात्वा ततो देवं शतक्रतुम् ॥ ६३ ॥

अशून्यशयनंनाम व्रतमस्ति महत्तपः ॥

विष्णोराराधनार्थाय तत्कुरुष्व समा हितः ॥ ६४ ॥

देवो यत्रास्ति विष्णुः स क्षीराब्धौ मधुसूदनः ॥

जलशायी जगद्योनिः स दास्यति हितं च ते ॥ ६५ ॥

यथा न शून्यं शयनं गृह भंगः प्रजायते ॥

सर्वशत्रुविनाशश्च तत्प्रसादेन वासव ॥ ६६ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

तस्मिन्व्रते ततश्चीर्णे ह्यशून्यशयनात्मके ॥

तुतोष भगवान्विष्णुस्ततः प्रोवाच देवपम् ॥ ६७ ॥

शक्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत ॥

व्रतेनानेन चीर्णेन चातुर्मास्योद्भवेन च ॥

तस्मात्प्रार्थय देवेन्द्र नित्यं यन्मनसि स्थितम् ॥ ६८ ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥

कृष्ण जानासि त्वं चापि यश्च मेऽत्र पराभवः ॥

क्रियते दानवेन्द्रेण वृकेण सुदुरात्मना ॥ ६९ ॥

ममाष्टमासिकं राज्यं त्रैलोक्येऽपि व्यवस्थितम् ॥

शेषांश्च चतुरो मासान्वर्षेवर्षे समेति सः ॥ ६.२३१.७० ॥

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि ॥

तथा कुरु यथा राज्यं मम स्यात्सार्वकालिकम् ॥ ७१ ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥

अजरश्चामरश्चापि स कृतः पद्मयोनिना ॥

तत्कथं जीवमानेन तेन राज्यं भवेत्तव ॥ ७२ ॥

परं तथापि देवेन्द्र करिष्यामि हितं तव ॥ ७३ ॥

क्षीरार्णवं परित्यज्य हाटकेश्वरसंज्ञिते ॥

क्षेत्रे गत्वा समं लक्ष्म्या तस्योपरि ततः परम् ॥ ७४ ॥

करिष्यामि त्वहं शक्र शयनं यत्नमास्थितः ॥

यावच्च चतुरो मासान्यथा स न चलिष्यति ॥ ७८५ ॥

तस्मात्स्थानात्सहस्राक्ष मद्भारेण प्रपीडितः ॥

वर्षेवर्षे सदा कार्यं मया तत्सुहितं तव ॥ ७६ ॥

तस्माद्गच्छाधुना स्वर्गे कुरु राज्यमकंटकम् ॥

प्रावृट् काले तु संप्राप्ते न भीः कार्या तदुद्भवा ॥ ७७ ॥

यो मां तत्र शयानं तु व्रतेनानेन देवप॥

पूजयिष्यति सद्भक्त्या तस्य दास्यामि वांछितम् ॥ ७८ ॥।

॥ सूत उवाच ॥

एवमुक्त्वा हृषीकेशो विससर्ज शतक्रतुम् ॥

निःशेषभयनिर्मुक्तं स्वराज्यपरिवृद्धये ७९॥

आषाढस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने सदा॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रागत्य स्वयं विभुः ॥ ६.२३१.८० ॥

वृकोपरि ततश्चक्रे शयनं यत्नमास्थितः ॥

तेनाक्रांतस्ततः सोऽपि शक्नोति चलितुं न हि ॥ ८१ ॥।

मृतप्रायस्ततो नित्यं तद्भारेण प्रपीडितः ॥

कार्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने स्थिते ॥ ८२ ॥

उत्थानं कुरुते विष्णुः क्षीरोदं प्रति गच्छति ॥ा।

सोऽपि सांकृतिशापेन वृकः पंगुत्वमाप्नुयात् ॥ ८३ ॥

एवं च चतुरो मासान्न त्यजेच्छयनं हरिः ।।

भयात्तस्यासुरेंद्रस्य दानवस्य दुरात्मनः ॥ ॥ ८४ ॥

तत्र मर्त्यैः क्रिया सर्वाः क्रियते न मखोद्भवाः ॥

यस्मात्स यज्ञपुरुषो न सुप्तो भागमश्नुते ॥ ८५ ॥

तथा यज्ञाश्च ये सर्वे क्त्वयादानादि काः शुभाः ॥

ते सर्वे न क्रियंते च चूडाकरणपूर्वकाः ॥ ८६ ॥

मुक्त्वान्नप्राशनंनाम सीमंतोन्नयनं तथा ॥

तस्मात्सुप्ते जगन्नाथे ताः सर्वाः स्युर्वृथा द्विजाः ॥ ८७ ॥

व्रतं वा नियमं वाथ तस्मिन्यः कुरुते नरः ॥

प्रसुप्ते देवदेवेशे तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥८८॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्रसुप्ते जनार्दने ॥

व्रतस्थैर्मानवैर्भाव्यं तस्य देवस्य तुष्टये ॥ ८९ ॥

एकादश्यां दिने प्राप्ते शयने बोधने हरेः ॥

यत्किंचित्क्रियते कर्म श्रेष्ठं तच्चाक्षयं भवेत् ॥ ६.२३१.९० ॥

किंवात्र बहुनोक्तेन क्रियते यद्व्रतं नरैः ॥

तेन तुष्टिं परां याति दैत्योपरि स्थितो हरिः ॥९१॥

एवं स भगवान्प्राह सुप्तस्तत्र जनार्दनः ॥

किं वा तस्य ज्वरो जातो महती वेदनापि च ॥ ९२ ॥

तस्मिन्नहनि पापात्मा योन्नमश्नाति मानवः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्राप्ते हरिवासरे ॥ ९३ ॥

अन्यस्मिन्नपि भोक्तव्यं न नरेण विजानता ॥

किं पुनः शयनं यत्र कुरुते यत्र बोधनम् ॥ ९४ ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजो त्तमाः ॥

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः ॥ ९५ ॥

क्षीराब्धिं संपरित्यज्य सदा मासचतुष्टयम् ॥

श्रूयतां च फलं यत्स्यात्तस्मिन्नाराधिते विभो ॥ ९६ ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्यस्तं पूजयते विभुम् ॥

व्रतस्थः स नरो याति यत्र देवः स संस्थितः ॥ ९७ ॥

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैः किं व्रतैः किमुपोषितैः ॥

तत्र यः पुंडरीकाक्षं सुप्तं पूजयति ध्रुवम् ॥ ९८ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यान एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः । २३१ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

प्रसुप्ते देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे ॥

यच्चान्यदपि कर्तव्यं नियमो व्रतमेव वा ॥ १ ॥

होमो वाथ जपो वाथ दानं वा तद्वदस्व नः ॥

॥ सूत उवाच ॥

यः कश्चिन्नियमो विप्राः प्रसुप्ते गरुडध्वजे ॥ २ ॥

अनंतफलदः स स्यादित्युवाच पितामहः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कश्चिद्बाह्यो विजानता ॥ ३ ॥

नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा ॥

कर्तव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः ॥ ४ ॥

चतुरो वार्षिकान्मासानेकभुक्तेन यो नयेत् ॥

वासुदेवं समुद्दिश्य स धनी जायते नरः ॥ ५ ॥

नक्षत्रैर्भोंजनं कुर्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने ॥

स धनी रूपसंपन्नः सुमतिश्च प्रजायते ॥ ६ ॥

एकांतरोपवासैश्च यो नयेद्द्विजसत्तमाः ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्वैकुंठे स सदा वसेत् ॥ ७ ॥

षष्ठान्नकालभोजी स्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने ॥

राजसूयाश्वमेधाभ्यां स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्॥ ८ ॥

त्रिरात्रोपोषितो यस्तु चतुर्मासान्सदा नयेत् ॥

न स भूयोऽपि जायेत संसारेऽत्र कथंचन ॥ ९ ॥

सायंप्रातः परो भूत्वा चतुर्मासान्सदा नयेत्॥

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स फलं लभते नरः ॥ ६.२३२.१० ॥

अयाचितं चरेद्यस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने ॥

न विच्छेदो भवेत्तस्य कदाचित्सह बंधुभिः ॥ ११ ॥

तैलाभ्यंगं च यो जह्याद्घृताभ्यंगं विशेषतः ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्स स्वर्गे भोगभाग्भवेत् ॥ १२ ॥

ब्रह्मचर्येण यो मासांश्चतुरोऽपि नयेन्नरः ॥

विमानवरमारूढः स स्वर्गे स्वेच्छया वसेत् ॥ १३ ॥

यः स्नानं चतुरो मासान्कुरुते तैलवर्जितम् ॥

मधुमांसपरित्यागी स भवेन्मुक्तिभाक्सदा ॥ १४ ॥

वर्जयेच्छ्रावणे शाकं दधि भाद्रपदे च यः ॥

क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्तिके च सदामिषम्॥ १८ ॥

न स पापेन लिप्येत संवत्सरकृते पुनः ॥

एतत्प्राह द्विजश्रेष्ठा मनुः स्वायंभुवो वचः ॥ १६ ॥

शाके संक्रमते ब्रह्मा श्रावणे मासि संस्थिते ॥

दध्नि भाद्रपदे विष्णुः क्षीरे चाश्वयुजे हरः ॥ १७ ॥

त्रयोऽपि कार्तिके मासि संक्रमंति तथाऽऽमिषे ॥

तस्मादेतान्स देवेषु सर्वथा परिवर्जयेत् ॥ १८ ॥

यः कांस्यं वर्जयेन्मर्त्यः प्रसुप्ते गरुडध्वजे ॥

स फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं वाजपेयातिरात्रयोः ॥ १९ ॥

अक्षारलवणाशी च यो भवेद्ब्राह्मणोत्तमः ॥

तस्यापि सकलाः पूर्ताः प्रभवंति सदा ततः ॥ ६.२३२.२० ॥

यो होमं चतुरो मासान्प्रकरोति तिलाक्षतैः ॥

स्वाहांतैर्वैष्णवैर्मंत्रैर्न स रोगेण युज्यते ॥ २१ ॥

यो जपेत्पौरुषं सूक्तं स्नात्वा विष्णोः स्थितोऽग्रतः ॥

मतिस्तस्य विवर्धेत शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥ २२ ॥

शतमष्टोत्तरं यावत्फलहस्तः प्रदक्षिणाम् ॥

करोति विष्णोर्मौनेन न स पापेन लिप्यते ॥ २३ ॥

मिष्टान्नं ब्राह्मणेंद्राणां यो ददाति स्वशक्तितः ॥

विशेषात्कार्तिके मासि सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्॥ २४ ॥

यः स्वाध्यायं चतुर्वेदैर्विष्णोरायतने चरेत् ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्स विद्वान्सर्वदा भवेत् ॥ २५ ॥

नृत्यगीतादिकं यश्च कुर्याद्विष्णोः सदा गृहे ॥

अप्सरसोऽस्य कुर्वंति पुरतः स्वर्गतस्य च ॥ २६ ॥

यस्तु रात्रिदिनं विप्रो नृत्यगीतादिकं ददेत् ॥

चतुरो वार्षिकान्मासान्स गन्धर्वत्वमाप्नुयात् ॥ २७ ॥

एते च नियमाः सर्वे शक्यंते यदि भो द्विजाः ॥

कर्तुं च चतुरो मासानेकस्मिन्वाऽपि कार्त्तिके ॥ २८ ॥

तथापि चैव कर्तव्यं लोकद्वयमभीप्सता ॥

कार्तिक्यां ब्राह्मणश्रेष्ठा वैष्णवैः पुरुषैरिह ॥ २९ ॥

कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनमैथुने ॥

कार्तिके वर्जयेद्यस्तु य एतान्ब्राह्मणः सदा ॥ ६.२३२.३० ॥

पूर्वोक्तानां तु सर्वेषां नियमानां फलं लभेत् ॥ ३१ ॥

अथ यः कार्तिके मासि प्रासादस्योपरि द्विजाः ॥

जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददेत्॥

पूर्वोक्तनियमानां च स षण्णां फलभाग्भवेत् ॥ ३२ ॥

यद्यदिष्टतमं किंचि त्सुप्राप्यं चैव यद्भवेत् ॥

नियमस्तस्य कर्तव्यश्चातुर्मास्ये शुभार्थिभिः ॥ ३३ ॥

नियमे च कृते दद्याद्ब्राह्मणाय तदेव हि ॥

नियमस्तु कृतो यस्य स्वशक्त्या स्यात्फलं ततः ॥ ३४ ॥

यो विना नियमं मर्त्यो व्रतं वा जाप्यमेव वा ॥

चतुर्मासान्नयेन्मूर्खो जीवन्नपि मृतो हि सः ॥३५॥

यथा काक यवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः ॥

नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि ॥ ३६ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यो यत्नेन कार्तिके ॥

एकोऽपि नियमः कश्चित्सुसूक्ष्मोऽपि द्विजोत्तमाः ॥ ३७ ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मासीसमुद्भवम्॥

व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद्द्विजाः ॥३८॥

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः ॥

चातुर्मासी कृतात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ३९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः ॥२३२ ॥। ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥

चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम् ॥१॥

तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद ॥

त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते ॥२॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥

शृणुध्वं मुनयः सर्वे चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् ॥

माहात्म्यं विस्तरेणैव कथयिष्यामि वोऽग्रतः ॥३॥

पुरा ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नानाव्रतविधानकम्॥

नारदः परिपप्रच्छ भूयो ब्रह्माणमादरात् ॥४॥

॥नारद उवाच ॥ ॥

देवदेव महाभाग व्रतानि सुबहून्यपि ॥

श्रुतानि त्वन्मुखाद्ब्रह्मन्न तृप्तिमधिगच्छति ॥ ५ ॥

अधुना श्रोतुमिच्छामि चातुर्मास्यव्रतं शुभम्॥ ६ । ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

शृणु देवमुने मत्तश्चातुर्मास्यव्रतं शुभम् ॥

यच्छ्रुत्वा भारते खंडे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा ॥ ७ ॥

मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणम् ॥

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ८ ॥

मानुष्ये दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता ॥

तत्रापि सदयत्वं च तत्र सत्संगमः शुभः ॥ ९ ॥

सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः ॥ ६.२३३.१० ॥

चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् ॥

सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ११ ॥

विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते ॥

सुपुष्टेनापि देहेन जीवितं तस्य शोभनम् ॥ १२ ॥

चातुर्मास्ये समायाते हरिं यः प्रणमेद्बुधः ॥

कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः ॥ १३ ॥

संप्राप्य मानुषं जन्म चातुर्मास्यपराङ्मुखः ॥

तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः ॥ १४ ॥

मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने ॥ १५ ॥

चातुर्मास्ये नरः स्नानं प्रातरेव समाचरेत् ॥

सर्वक्रतुफलं प्राप्य देववद्दिवि मोदते ॥ १६ ॥

चातुर्मास्ये तु यः स्नानं कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

तथा निर्झरणे स्नाति तडागे कूपिकासु च ॥ १७ ॥

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् ॥

पुष्करे च प्रयागे वा यत्र क्वापि महाजले ॥

चातुर्मास्येषु यः स्नाति पुण्यसंख्या न विद्यते ॥ १८ ॥

रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे ॥

एकाहमपि यः स्नातश्चातुर्मास्ये न दोषभाक् ॥ १९ ॥

दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः ॥

सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा ॥ ६.२३३.२० ॥

पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये ॥

स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम् ॥ २१ ॥

तिलोदकेन यः स्नाति तथा चैवामलोदकैः ॥

बिल्वपत्रोदकैश्चैव चातुर्मास्ये न दोषभाक् ॥ २२ ॥

गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः ॥

तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत् ॥ २३ ॥

गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांगुष्ठवाहिनी ॥

पापघ्नी सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ २४ ॥

यतः पापसहस्राणि विष्णुर्दहति संस्मृतः ॥

तस्मात्पादोदकं शीर्षे चातुर्मास्ये धृतं शिवम् ॥२५॥

चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् ॥

सर्वतीर्थाधिकं स्नानं विष्णुतेजोंशसंगतम्॥२६॥

स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम महाफलम् ॥

सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात् ॥२७॥

विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् ॥

क्रियते निष्फलं ब्रह्मंस्तत्प्रगृह्णंति राक्षसाः ॥२८॥

स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः ॥

धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति॥२९॥

ये चाध्यात्मविदः पुण्या ये च वेदांगपारगाः ॥

सर्वदानप्रदा ये च तेषां स्नानेन शुद्धता ॥६.२३३.३॥।

कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति ॥

सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्ण फलदो भवेत् ॥ ३१ ॥

सर्वपापविनाशाय देवता तोषणाय च ॥

चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम् ॥ ३२ ॥

निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना ॥

उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते ॥ ३३ ॥

भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी ॥ ३४ ॥

अशक्त्या तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति ॥

मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्णुपादोदकेन वा ॥ ३५८ ॥

नारायणाग्रतः स्नानं क्षेत्र तीर्थनदीषु च ॥

यः करोति विशुद्धात्मा चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२३३॥॥ ॥

ब्रह्मोवाच ॥ ॥

पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा ॥

स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम् ॥१॥

संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः ॥

जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम् ॥२॥

गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः ॥

एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः ॥ ३ ॥

श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् ॥

कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे ॥ ४ ॥

सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् ॥

गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम् ॥ ५ ॥

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् ॥

कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः ॥ ६ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् ॥

नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद ॥७ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च ॥

कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम् ॥ ८ ॥

एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् ॥

अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम् ॥ ९ ॥

तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः ॥

विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६.२३४.१० ॥

कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् ॥

स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम् ॥ ११ ॥

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम्॥

भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात् ॥ १२ ॥

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः ॥

स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते ॥ १३ ॥

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् ॥

तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः ॥ १४ ॥

मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम्॥

तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि ॥ १५ ॥

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा ॥

मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम् ॥ १६ ॥

तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा ॥

एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः ॥ १७ ॥

सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः ॥

सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ १८ ॥

धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् ॥

कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत् ॥ १९ ॥

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम् ॥ ६.२३४.२० ॥

अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः ॥

अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते ॥ २१ ॥

स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः ॥ ?

अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम् ॥ २२ ॥

तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः ॥

अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः ॥ २३ ॥

तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा ॥

मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा ॥ २४ ॥

विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः ॥

मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः ॥ २५ ॥

चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् ॥

सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत् ॥ २६ ॥

एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः ॥ २७ ॥

सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः ॥

स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः ॥ २८ ॥

यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः ॥

दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च ॥ २९ ॥

तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः ॥

सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ६.२३४.३० ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३४ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

दानधर्मं प्रशंसंति सर्वधर्मेषु सर्वदा ॥

हरौ सुप्ते विशेषेण दानं ब्रह्मत्वकारणम् ॥ १ ॥

अन्नं ब्रह्म इति प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥

तस्मादन्नप्रदो नित्यं वारिदश्च भवेन्नरः ॥ २ ॥

वारिदस्तृप्तिमायाति सुखमक्षय्यमन्नदः ॥

वार्यन्नयोः समं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ३ ॥

मणिरत्नप्रवालानां रूप्यं हाटकवाससाम्॥

अन्येषामपि दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥ ४ ॥

अन्नोदकप्रदानं च गोप्रदानं च नित्यदा ॥

वेदपाठो वह्निहोमश्चातुर्मास्ये महाफलम् ॥ ९ ॥

वैकुण्ठपदवाञ्छा चेद्विष्णुना सह संगमे ॥

सर्वपापक्षयार्थाय चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत् ॥ ६ ॥

सत्यंसत्यं हि देवर्षे मयोक्तं तव नारद ॥

जन्मांतरसहस्रेषु नादत्तमुपतिष्ठते ॥ ७ ॥

तस्मादन्नप्रदानेन सर्वे हृष्यंति जन्तवः ॥

देवाश्च स्पृहयंत्येनमन्नदानप्रदायिनम् ॥ ८ ॥

आज्यं देयं च पात्रेषु श्रद्धया वज्रमिश्रितम् ॥

वज्रदानकरो मर्त्यश्चातुर्मास्ये न मानवः ॥ ९ ॥

भोजनं गुरुविप्राणां घृतदानं च सत्क्रिया ॥

एतानि यस्य तिष्ठन्ति चातुर्मास्ये न मानवः ॥ ६.२३५.१० ॥

सद्धर्मः सत्कथा चैव सत्सेवा दर्शनं सताम् ॥

विष्षुपूजा रतिर्दाने चातुर्मास्येषु दुर्लभाः ॥ ११ ॥

पितॄनुद्दिश्य यो मर्त्यश्चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत् ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा पितृलोकमवामुयात् ॥ १२ ॥

देवाः सर्वेऽन्नदानेन तृप्ता यच्छन्ति वांछितम् ॥

पिपीलिकाऽपि यद्गेहाद्भक्ष्यमादाय गच्छति ॥ १३ ॥

रात्रौ दिवाऽनिषिद्धान्नो ह्यन्नदानमनुत्तमम् ॥

हरौ सुप्ते हि पापघ्नं वार्य मपि शत्रुषु ॥ १४ ॥

चातुर्मास्ये दुग्धदानं दधि तक्रं महाफलम् ॥

जन्मकाले येन बद्धः पिंडस्तद्दानमुत्तमम् ॥ १५ ॥

शाकप्रदाता नरकं यमलोकं न पश्यति ॥

वस्त्रदः सोमलोकं च वसेदाभूतसंप्लवम् ॥ १६ ॥

सुप्ते देवे यथाशक्ति ह्यन्यासु प्रतिमासु च ॥

पुष्पवस्त्रप्रदानेन सन्तानं नैव हीयते ॥ १७ ॥

चन्दनागुरुधूपं च चातुर्मास्ये प्रयच्छति ॥

पुत्रपौत्रसमायुक्तो विष्णुरूपी भवेन्नरः ॥१८ ॥

सुप्ते देवे जगन्नाथे फलदानं प्रय च्छति ॥

विप्राय वेदविदुषे यमलोकं न पश्यति ॥ १९ ॥

विद्यादानं च गोदानं भूमिदानं प्रयच्छति ॥

विष्णुप्रीत्यर्थमेवेह स तारयति पूर्वजान् ॥ ६.२३५.२० ॥

गुडसैंधवतैलादिमधुतिक्ततिलान्नदः ॥

देवतायास्समुद्दिश्य तासां लोकं प्रयाति हि ॥ २१ ॥

चातुर्मास्ये तिलान्दत्त्वा न भूयः स्तनपो भवेत् ॥

यवप्रदाता वसते वासवं लोकमक्षयम् ॥ २२ ॥

हूयेत हव्यं वह्नौ च दानं दद्याद्द्विजातये ॥

गावः सुपूजिताः कार्याश्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ २३ ॥

यत्किंचित्सुकृतं कर्म जन्मावधि सुसंचितम् ॥

चातुर्मास्ये गते पात्रे विमुखे यन्न दीयते ॥ २४ ॥

प्रणश्यति क्षणादेव वचना द्यस्तु प्रच्युतः ॥

दिवसेदिवसे तस्य वर्द्धते च प्रतिश्रुतम् ॥ २५ ॥

तस्मान्नैव प्रतिश्राव्यं स्वल्पमप्याशु दीयते ॥

तावद्विवर्द्धते दानं यावत्तन्न प्रयच्छति ॥ २६ ॥

यो मोहान्मनुजो लोके यावत्कोटिगुणं भवेत् ॥

ततो दशगुणा वृद्धिश्चातुर्मास्ये प्रदातरि ॥ २७ ॥

नरके पतनं तस्य याव दिंद्राश्चतुर्दश ॥

अतस्तु सर्वदा देयं नरैर्यत्तु प्रतिश्रुतम् ॥ २८ ॥

अन्यस्मै न प्रदातव्यं प्रदत्तं नैव हारयेत् ।

चातुर्मास्येषु यः शय्यां द्विजाग्र्याय प्रयच्छति ॥ २९ ॥

वेदोक्तेन विधानेन न स याति यमालयम् ॥

आसनं वारिपात्रं च भाजनं ताम्रभाजनम् ॥ ६.२३५.३० ॥

चातुर्मास्ये प्रयत्नेन देयं वित्तानुसारतः ॥

सर्वदानानि विप्रेभ्यो ददत्सुप्ते जगद्गुरौ ॥ ३१ ॥

आत्मानं पूर्वजैः सार्द्धं स मोचयति पातकात् ॥

गौर्भूश्च तिलपात्रं च दीपदानमनुत्तमम् ॥ ३२ ॥

ददद्विजातये मुक्तो जायते स ऋणत्रयात् ॥ ३३ ॥

स विश्वकर्ता भुवनेषु गोप्ता स यज्ञभुक्सर्वफलप्रदश्च ॥

दानानि वस्तुष्वधिदैवतं च यस्मिन्समुद्दिश्य ददाति मुक्तः ॥ ३४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यदानमहिमवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ ॥ २३५ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

इष्टवस्तुप्रदो विष्णुर्लोकश्चेष्टरुचिः सदा ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चातुमास्ये त्यजेच्च तत् ॥ १ ॥

नारायणस्य प्रीत्यर्थं तदेवाक्षय्यमाप्यते ॥

मर्त्यस्त्यजति श्रद्धावान्सोऽनंतफलभाग्भवेत् ॥ २ ॥

कांस्यभाजनसंत्यागाज्जायते भूपतिर्भुवि ॥

पालाशपत्रे भुञ्जानो ब्रह्मभूयस्त्वमश्नुते ॥ ३ ॥

ताम्रपात्रे न भुञ्जीत कदाचिद्वा गृही नरः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ताम्रपात्रं विवर्जयेत् ॥ ४ ॥

अर्कपत्रेषु भुञ्जानोऽनुपमं लभते फलम् ॥

वटपत्रेषु भोक्तव्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ५ ॥

अश्वत्थपत्रसंभोगः कार्यो बुधजनैः सदा ॥

एकान्नभोजी राजा स्यात्सकलं भूमिमण्डले ॥ ६ ॥

तथा च लवणत्यागात्सुभगो जायते नरः ॥

गोधूमान्नपरित्यागाज्जायते जनवलभः ॥ ७ ॥

अशाकभोजी दीर्घायुश्चातुर्मास्येऽभिजायते ॥

रसत्यागान्महाप्राणी मधुत्यागात्सुलोचनः ॥ ८ ॥

मुद्गत्यागाद्रिपुमृती राजमाषाद्धनाढ्यता ॥

अश्वाप्तिस्तंडुलत्यागाच्चातुर्मास्येऽभिजायते ॥ ९ ॥

फलत्यागाद्बहुसुतस्तैलत्यागात्सुरूपिता ॥

ज्ञानी तुवरिसंत्यागाद्बलं वीर्यं सदैव हि ॥ ६.२३६.१० ॥

मार्गमांसपरित्यागान्नरकं न च पश्यति ॥

शौकरस्य पीरत्यागाद्ब्रह्मवासमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥

ज्ञानं लावकसन्त्यागादाज्यत्यागे महत्सुखम् ॥

आसवं सम्परित्यज्य मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा ॥ १२ ॥

सबलः कनकत्यागाद्रूप्यत्यागेन मानुषः ॥ ६९॥

दधिदुग्धपरित्यागी गोलोके सुख भाग्भवेत् ॥ १३

ब्रह्मा पायससंत्यागात्क्षिप्रात्यागान्महेश्वरः ॥

कन्दर्पोऽपूपसंत्यागान्मोदकत्याजकः सुखी ॥ १४ ॥

गृहाश्रमपरित्यागी बाह्या श्रमनिषेवकः ॥

चातुर्मास्यं हरिप्रीत्यै न मातुर्जठरे शिशुः ॥ १५ ॥

नृपो मरीचसंत्यागाच्छुण्ठीत्यागेन सत्कविः ॥

शर्करायाः परित्यागाज्जायते राजपूजितः ॥ १६ ॥

गुडत्यागान्महाभूतिस्तथा दाडिमवर्जनात् ॥

रक्तवस्त्रपरित्यागाज्जायते जनवल्लभः ॥ १७ ॥

पट्टकूलपरित्यागादक्षय्यं स्वर्ग माप्नुयात् ॥

माषान्नचणकान्नस्य त्यागान्नैव पुनर्भवः ॥ १८ ॥

कृष्णवस्त्रं सदा त्याज्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

सूर्यसंदर्शनाच्छुद्धिर्नीलवस्त्रस्य दर्शनात् ॥ १९ ॥

चंदनस्य परित्यागाद्गांधर्वं लोकमश्नुते ॥

कर्पूरस्य परित्यागाद्यावज्जीवं महाधनी ॥ ६.२३६.२० ॥

कुसुम्भस्य परित्यागान्नैव पश्येद्यमाल यम् ॥

केशरस्य परित्यागान्मनुष्यो राजवल्लभः ॥ २१ ॥

यक्षकर्दमसंत्यागाद्ब्रह्मलोके महीयते ॥

ज्ञानी पुष्पपरित्यागाच्छय्यात्यागे महत्सु खम्॥ २२ ॥

भार्यावियोगं नाप्नोति चातुर्मास्ये न संशयः ॥

अलीकवादसंत्यागान्मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २३ ॥

परमर्मप्रकाशश्च सद्यःपापसमा गमः ॥

चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते परनिन्दां विवर्जयेत् ॥ २४ ॥

परनिन्दा महापापं परनिन्दा महाभयम् ॥

परनिन्दा महद्दुःखं न तस्यां पातकं परम् ॥ २५ ॥

केवलं निन्दने चैव तत्पापं लभते गुरु ॥

यथा शृण्वान एव स्यात्पातकी न ततः परः ॥ २६ ॥

केशसंस्कारसंत्यागात्तापत्रयविवर्जितः ॥

नखरोमधरो यस्तु हरौ सुप्ते विशेषतः ॥ २७ ॥

दिवसेदिवसे तस्य गंगास्नानफलं भवेत् ॥ २५ ॥

सर्वोपायैर्विष्णुरेव प्रसाद्यो योगिध्येयः प्रवरैः सर्ववर्णेः ॥

विष्णोर्नाम्ना मुच्यते घोरबन्धाच्चातुर्मास्ये स्मर्यतेऽसौ विशेषात् ॥ २९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिता यां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवाद इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनंनाम षट्त्रिंशदुत्तरद्वि शततमोऽध्यायः ॥ २३६ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ ॥

युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते ॥ १ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः ॥

फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः ॥ २ ॥

जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते ॥

मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः ॥ ३ ॥

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम ॥

तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः ॥ ४ ॥

॥ इति मंत्रेणार्घ्यम् ॥ ॥

ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः ॥

चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे ॥ ५ ॥

विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः ॥

विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि ॥ ६ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः ॥

विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा । ७ ॥

सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् ॥

वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः ॥ ८ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् ॥

हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् ॥

देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ ॥ २९ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् ॥

सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम् ॥ ६.२३७.१० ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् ॥

तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा ॥ ११ ॥

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव ॥

ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥ १२ ॥

ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् ॥

क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत् ॥ १३ ॥

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते ॥

ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्॥ १४ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् ॥

महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज ॥ १५ ॥

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते ॥

शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे ॥ १६ ॥

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः ॥

सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः ॥ १७ ॥

कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् ॥

वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा ॥ १८ ॥

सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि॥

आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः ॥ १९ ॥

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः ॥

निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः ॥ २० ॥

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः ॥

एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम ॥ २१ ॥

जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः ॥

व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम् ॥ २२ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् ॥

अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम् ॥ २३ ॥

धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः ॥

सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम् ॥ २४ ॥

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा ॥

सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः ॥ २५ ॥

चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः ॥ २६ ॥

भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् ॥

यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम् ॥ २७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३७ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते ॥

यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ, घनाशनम् ॥ १ ॥

षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः ॥

ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम् ॥ २ ॥

करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि ॥

तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः ॥ ३ ॥

ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि ॥

चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः ॥ ४ ॥

सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् ॥

सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत् ॥ ५ ॥

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः ॥

चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः ॥ ६ ॥

तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत् ॥ ७ ॥ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् ॥

कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद ॥ ८ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा ॥

रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः ॥ ९ ॥

वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये ॥

रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ६.२३८.१० ॥

नैर्ऋतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा ॥

गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः ॥ ११ ॥

नैर्ऋत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः ॥

सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः ॥ १२ ॥

गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः ॥

पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः ॥ १३ ॥

ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः ॥

अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये ॥ १४ ॥

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते ॥

पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः ॥ १५ ॥

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् ॥

पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते ॥ १६ ॥

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा ॥

जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत् ॥ ॥ १७ ॥

इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् ॥

निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः ॥ १८ ॥

इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते ॥

नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः ॥ १९ ॥

ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् ॥

तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम् ॥ ६.२३८.२० ॥

काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् ॥

जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत् ॥ २१ ॥

एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् ॥

सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा ॥ २२ ॥

तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते ॥

महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम् ॥२३॥

लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् ॥

तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ २४ ॥

मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः ॥

तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात ॥२५॥

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः ॥

सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः ॥२६॥

मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः ॥

क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः॥२७॥

मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् ॥

चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह ॥२८॥

अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः ॥

धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम् ॥२९॥

अहंकारं परित्यज्य सततं सुखमाप्नुयात् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तस्य त्यागे महाफलम् ॥६.२३८.३॥।

एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् ॥

त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत् ॥ ३१ ॥

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् ॥

शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः ॥ ३२ ॥

हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् ॥

यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम् ॥ ३३ ॥

हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् ॥

दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत् ॥ ३४ ॥

चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि ॥

पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः ॥ ३५ ॥

चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् ॥

एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते ॥ ३६ ॥

सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः ॥

नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम् ॥ ३७ ॥

कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने ॥

पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत् ॥ ३८ ॥

तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने ॥

कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत् ॥ ३९ ॥

दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते ॥

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः ॥ ६.२३८.४० ॥

मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि ॥

निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात् ॥ ४१ ॥

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते ॥

अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक् ॥ ४२ ॥

कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् ॥

हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः ॥ ४३ ॥

कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना ॥

उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम् ॥ ४४ ॥

नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् ॥

दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ ४५ ॥

शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् ॥

हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति ॥ ४६ ॥

महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् ॥

मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते ॥ ४७ ॥

देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी ॥

पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी ॥ ४८ ॥

महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥

श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी ॥४९॥

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् ॥

आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी ॥ ६.२३८.५० ॥

महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते ॥

एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५१ ॥

यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः ॥

इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम् ॥ ५२ ॥

दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् ॥

दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् ॥

इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् ॥

इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम् ॥ ५४ ॥

नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते ॥

जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः ॥ ५५ ॥

तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि ॥

तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः ॥ ५६ ॥

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् ॥

सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत् ॥ ५७ ॥

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम् ॥ ५८ ॥

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ५९ ॥

इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु ॥

नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम् ॥ ६.२३८.६० ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३८ ॥

॥ नारद उवाच ॥

उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् ॥

ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः ॥ १ ॥

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते ॥

तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम् ॥ २ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः ॥

वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः ॥ ३ ॥

ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः ॥

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा ॥ ४ ॥

जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा ॥

नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः ॥ ५ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः ॥

जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे ॥ ६ ॥

विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते ॥

तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम् ॥ ७ ॥

पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते ॥

आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत् ॥ ८ ॥

ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये ॥

ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च ॥ ९ ॥

षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् ॥

तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते॥6.239.१०॥।

विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः॥

ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः॥११॥

क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम्॥

आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्॥१२॥

कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम्।.

दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम् ॥१३॥

महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम् ॥१४॥

आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम॥

ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया ॥१५॥

द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम्॥

सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत् ॥१६॥

चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् ॥

पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः ॥ १७ ॥

अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः ॥

पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः ॥१८॥

त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते ॥

अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः ॥१९॥

हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः ॥

शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः ॥6.239.२०॥।

पञ्चम्याऽऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा ॥

भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽऽत्मानं प्रयच्छति ॥ २१ ॥

ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः ॥

शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत् ॥ २२ ॥

तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः ॥

अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत् ॥ २३ ॥

वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः ॥ २४ ॥

षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् ॥

दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः ॥ २५ ॥

आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम् ॥ २६ ॥

पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे ॥

वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर ॥ २७ ॥

यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु ॥

सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा ॥ २८ ॥

क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम्॥

सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम् ।। २९ ॥

त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् ॥

यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते ॥ 6.239.३० ॥

जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते ॥

शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता ॥ ३१ ॥

त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते ॥

न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः ॥ ३२ ॥

न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥

दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने ॥ ॥ ३३ ॥

सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः ॥

नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये ॥ ३४ ॥

सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः ॥

तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत् ॥ ३५ ॥

तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः ॥

ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः ॥ ३६ ॥

चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः ॥

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३७ ॥

दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च ॥

पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम् ॥ ३८ १।

लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते ॥

यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते ॥ ३९ ॥

तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते ॥

प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा ॥ 6.239.४० ॥

मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते ॥

पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह ॥ ४१ ॥

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् ॥

अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा ॥४२ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः ॥

भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि ॥ ४३ ॥

यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा ॥

पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च ॥ ४४ ॥

तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् ॥

एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ ॥ ४५ ॥

वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः॥

आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ४६ ॥

इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् ॥

दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम् ॥ ४७ ॥

कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् ॥

मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम ॥ ४८ ॥

देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम्॥

द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः ॥ ४९ ॥

दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः ॥

दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति ॥ 6.239.५० ॥

तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ॥

अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः ॥

दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम् ॥ ५१ ॥

चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः ॥

तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते ॥ ५२ ॥

तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी ॥

यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये ॥ ५३ ॥

दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत् ॥ ५४ ॥

कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ ॥

सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम् ॥ ५५ ॥

पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु ॥

विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम् ॥ ५६ ॥

एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च ॥

यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः ॥ ५७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारषोडशोपचारदीपमहिमवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥ २३९ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

हरेर्दीपस्तु मद्दीपादधिकोऽयं प्रकुर्वतः ॥

वैकुण्ठवास एव स्यान्ममैश्वर्यमवांछितम् ॥ १ ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

दीपोऽयं विष्णुभवने मन्त्रवद्विहितो नरैः ॥

सदा विशेषफलदश्चातुर्मास्येऽधिकः कथम् ॥ २ ॥ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

विष्णुर्नित्याधिदैवं मे विष्णुः पूज्यः सदा मम ॥

विष्णुमेनं सदा ध्याये विष्णुर्मत्तः परो हि सः ॥ ३ ॥

स विष्णु वल्लभो दीपः सर्वदा पापहारकः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण कामनासिद्धिकारकः ॥ ४ ॥

विष्णुर्दीपेन संतुष्टो यथा भवति पुत्रक ॥

तथा यज्ञसहस्रैश्च वरं नैव प्रयच्छति ॥ ५ ॥

स्वल्प व्ययेन दीपस्य फलमानंतकं नृणाम् ॥

अनंतशयने प्राप्ते पुण्यसंख्या न विद्यते ॥ ६ ॥

तस्मात्सर्वात्मभावेन श्रद्धया संयुतेन च ॥

दीपप्रदानं कुरुते हरेः पापैर्न लिप्यते ॥ ७ ॥

उपचारैः षोडशकैर्यतिरूपे हरौ पुनः ॥

दीपप्रदाने विहिते सर्वमुद्द्योतितं जगत् ॥ ८ ॥

दीपादनंतरं ब्रह्मन्नन्नस्य च निवेदनम् ॥

त्रयोदश्या भक्तियुक्तैः कार्यं मोक्षपदस्थितैः ॥ ९ ॥

अमृतं संपरित्यज्य यदन्नं देवता अपि ॥

स्पृहयंति गृहस्थस्य गृहद्वारगताः सदा ॥ 6.240.१० ॥

हरौ सुप्ते विशेषेण प्रदेयः प्रत्यहं नरैः ॥

फलैरर्घ्यो विष्णुतुष्ट्यै तत्कालसमुदा हृतैः ॥ ११ ॥

तांबूलवल्लीपत्रैश्च तथा पूगफलैः शुभैः ॥

द्राक्षाजंब्वाम्रजफलैरक्रोडैर्दाडिमैरपि ॥ १२ ॥

बीजपूरफलैश्चैव दद्यादर्घ्यं सुभक्तितः ॥

शंखतोयं समादाय तस्योपरि फलं शुभम्॥ १३ ॥

मंत्रेणानेन विप्रेन्द्र केशवाय निवेदयेत् ॥

पुनराचमनं देयमन्नदानादनंतरम् ॥ १४ ॥

आर्तिक्यं च ततः कुर्यात्सर्वपापविनाशनम् ॥

चतुर्दश्या नमस्कुर्याद्विष्णवे यतिरूपिणे ॥ १५ ॥

पंचदश्या भ्रमः कार्यः सर्वदिक्षु द्विजैः सह ॥

सप्तसागरजै स्तोयैर्दत्तैर्यत्फलमाप्यते ॥ १६ ॥

तत्तोयदानाच्च हरेः प्राप्यते विष्णुवल्लभैः ॥

चतुर्वारभ्रमीभिश्च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ १७ ॥

क्रांतं भवति विप्राग्र्य तत्तीर्थगमनादिकम् ॥

षोडश्या देवसायुज्यं चिन्तयेद्योगवित्तमः ॥ १८ ॥

आत्मनश्च हरेर्नित्यं न मूर्तिं भावयेत्तदा ॥

मूर्तामूर्तस्वरूप त्वाद्दृश्यो भवति योगवित् ॥ १९ ॥

तस्मिन्दृष्टे निवर्तेत सदसद्रूपजा क्रिया ॥

आत्मानं तेजसां मध्ये चिन्तयेत्सूर्यवर्चसम् ॥ 6.240.२० ॥

अहमेव सदा विष्णुरित्यात्मनि विचारयन् ॥

लभते वैष्णवं देहं जीवन्मुक्तो द्विजो भवेत् ॥ २१ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण योगयुक्तो द्विजो भवेत् ॥

इयं भक्तिः समादिष्टा मोक्षमार्गप्रदे हरौ ॥ २२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्यु पाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये दीपदानादिसायुज्यचिन्तनान्तभक्तिनिरूपणं नाम चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२४०॥। ॥छ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् ॥

कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥ १ ॥

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा ॥

शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन ॥ २ ॥

॥ कार्तिकेय उवाच ॥ ॥

शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद ॥

केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना ॥ ३ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा ॥

न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत् ॥ ४ ॥

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा ॥

स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम् ॥ ५ ॥

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥

सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद ॥

के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के ॥ ६ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः ॥

समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता ॥ ७ ॥

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः ॥

अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता ॥ ८ ॥

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता ॥

बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी ॥ ९ ॥

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः ॥

विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा ॥ 6.241.१० ॥

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् ॥

पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता ॥ ११ ॥

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः ॥ १२ ॥

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः ॥

श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः ॥ १३ ॥

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च ॥

देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः ॥ १४ ॥

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः ॥

ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत् ॥ १५ ॥

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् ॥

पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः ॥ १६ ॥

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा ॥

पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि ॥ १७ ॥

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः ॥

यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः ॥ १८ ॥

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा ॥

चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम् ॥ १९ ॥

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् ॥

पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन ॥ 6.241.२० ॥

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी ॥

स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम् ॥ ॥ २१ ॥

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज ॥

साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम् ॥ २२ ॥

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता ॥

वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम् ॥ २३ ॥

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः ॥

एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति ॥ २४ ॥

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि ॥

तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ ॥ २५ ॥

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् ॥

तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः ॥ २६ ॥

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते ॥

तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम् ॥ २७ ॥

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा ॥

क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता ॥ २८ ॥

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते ॥

या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च ॥ २९ ॥

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी ॥

सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा ॥ 6.241.३० ॥

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति ॥

विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी ॥ ३१ ॥

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥

एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः ॥ ३२ ॥

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा ॥

विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत् ॥ ३३ ॥

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम ॥

शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः । ३४ ॥

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना ॥

गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः ॥३५॥

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश ॥

एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः ॥३६॥

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ॥

गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः ॥३७॥

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः ॥

औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः ॥ ३८ ॥

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा ॥

विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च ॥३९॥

तासां ब्राह्मणशुश्रूषा विष्णुध्यानं शिवार्चनम् ॥

अमन्त्रात्पुण्यकरणं दानं देयं च वै सदा ॥6.241.४॥।

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते ॥

अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम् ॥ ४१ ॥

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया ॥४२॥

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः [।

सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः॥४३॥

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा ॥

अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते ॥४४॥

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते ॥

एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन॥४५॥

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् ॥

अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत् ॥ ४६ ॥

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः ॥

पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः ॥ ४७ ॥

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः ॥

सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः ॥ ४८ ॥

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः ॥

षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः ॥ ४९ ॥

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि ॥

विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः ॥ 6.241.५० ॥

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः ॥

तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः ॥ ५१ ॥

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा ॥

देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ५२ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ ॥ २४१ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

नारद उवाच ॥ ॥

अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह ॥

वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम ॥ १ ॥ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः ॥

स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः ॥ २ ॥

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः ॥

स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः ॥ ३ ॥

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः ॥

उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम् ॥ ४ ॥

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः ॥

विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता ॥ ५ ॥

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता ॥

बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम् ॥ ६ ॥

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः ॥

नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना ॥ ७ ॥

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी ॥

तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव ॥ ८ ॥

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः॥

पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा ॥ ९ ॥

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् ॥

ततो भगवताऽऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः ॥ ६.२४२.१० ॥

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् ॥

मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया ॥ ११ ॥

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः ॥

तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः ॥ १२ ॥

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः ॥

निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः ॥ १३ ॥

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः ॥

क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च ॥ १४ ॥

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता ॥

ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद ॥ १५ ॥

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम ॥

वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे ॥ १६ ॥

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः ॥

शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः ॥ १७ ॥

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः ॥

नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते ॥ १९ ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रय एव द्विजातयः ॥

वेदास्तपोऽध्ययनं च यजनं दानमेव च ॥ १९ ॥

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् ॥

विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे ॥ ६.२४२.२० ॥

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा ॥

वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता ॥ २१ ॥

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता ॥

क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः ॥ २२ ॥

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते ॥

क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च ॥ २३ ॥

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम्॥

स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे ॥ २४ ॥

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते ॥

आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः ॥ २५ ॥

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः ॥

रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः ॥ २६ ॥

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः ॥

दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता ॥ २७ ॥

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा ॥

नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्॥ २८ ॥

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति ॥

शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम् ॥ २९ ॥

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात्॥

वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः ॥ ६.२४२.३० ॥

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः ॥

अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते ॥ ३१ ॥

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् ॥

शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः ॥ ३२ ॥

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा ॥

गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः ॥ ३३ ॥

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः ॥

औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते ॥ ३४ ॥

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः ॥

काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट् ॥ ३५ ॥

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च ॥

गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम् ॥ ३६ ॥

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥

कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः ॥३७॥

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः ॥

सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः ॥३८॥

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् ॥

शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः ॥ ३९ ॥

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः ॥

तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा ॥ ६.२४२.४० ॥

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च ॥

न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता ॥ ४१ ॥

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता ॥

विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः ॥ ४२ ॥

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने ॥

सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा ॥ ४३ ॥

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् ॥

कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा ॥ ४४ ॥

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् ॥

विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः ॥ ४५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४२ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् ॥

धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते ॥ १ ॥

आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल ॥

स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः ॥ २ ॥

न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः ॥

सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी ॥ ३ ॥

धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा ॥

पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता ॥ ॥ ४ ॥

काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता ॥

सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी ॥ ५ ॥

भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् ॥

सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः ॥६॥

अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः ॥

वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम् ॥ ॥७॥

कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः ॥

एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः ॥ ८ ॥

पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् ॥

तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः ॥ ९ ॥

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः ॥

पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन ॥6.243.१०॥

ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना ॥

तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम् ॥ ११ ॥

ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् ॥

सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ १२ ॥

गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन ॥

शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः ॥ १३ ॥

वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा ॥

वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च ॥ १४ ॥

कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः ॥

इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः ॥ १५ ॥

अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा ॥

स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः ॥ १६ ॥

विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥१८॥

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः ॥ १७ ॥

ब्रह्मज्ञानरतः शांतस्तपोनिष्ठो महावशी ॥

अभ्याजगाम शूद्रस्य गेहे पैजवनस्य सः ॥ १८ ॥

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः ॥

उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन् ॥ १९ ॥

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् ॥

अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया ॥ 6.243.२० ॥

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने ॥

गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया ॥ २१ ॥

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः ॥

उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम् ॥ २२ ॥

कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते ॥

अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः ।1 २३ ॥

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते ॥

धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव ॥ २४ ॥

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा ॥

पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम् ॥ २५ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् ॥

हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः ॥ २६ ॥

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् ॥

एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः ॥ २७ ॥

भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः ॥

तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम् ॥ २८ ॥

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते ॥

ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ ॥ २९ ॥

मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः ॥

किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः ॥ 6.243.३० ॥

को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे ॥

गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम् ॥ ३१ ॥

मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः ॥

इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते ॥ ३२ ॥

आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे ॥

नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा ॥

प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम् ॥ ३३ ॥

॥ पैजवन उवाच ॥ ॥

मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव ॥

वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा ॥ ३४ ॥

पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे ॥

तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम् ॥ ३५ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद ॥ ३६ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा ॥

येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः ॥ ३७ ॥

शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् ॥

अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३८

शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला ॥

उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा ॥ ३९ ॥

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः ॥

पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः ॥ 6.243.४० ॥

तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् ॥

यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम् ॥ ४१ ॥

सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च ॥

नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि ॥४२॥

सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः ॥

व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ४३ ॥

पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा ॥

कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः ॥ ४४ ॥

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा ॥

शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन ॥ ४५ ॥

॥ सच्छूद्र उवाच ॥ ॥

ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद ॥

स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते ॥ ४६ ॥

मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद ॥ ४७ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद ।।

स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः ॥ ४८ ॥

मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽऽप्नुषे संशयात्फलम् ॥

शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः ॥ ४९ ॥

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः ॥

शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये ॥ 6.243.५० ॥

तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्॥

शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम् ॥ ५१ ॥

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते ॥

शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः॥

येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा ॥ ५२ ॥

पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः ॥

शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः॥ ५३ ॥

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् ॥

हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक् ॥ ५४ ॥

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ५५ ॥

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा ॥

सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया ॥ ॥ ५६ ॥

तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः ॥ ५७ ॥

अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः ॥

मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम् ॥ ५८ ॥

तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् ॥

पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः ॥ ५९ ॥

मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा ॥

मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा ॥ 6.243.६० ॥

तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् ॥

शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः ॥ ६१ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी॥

शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः ॥ ६२ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ ॥

य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम् ॥ ६३ ॥

श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥

शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥

भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते ॥ ६४ ॥

इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥

तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम् ॥ ६५ ॥

स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽऽद्यः ॥

स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः ॥ ६६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४३ ॥

॥ पैजवन उवाच ॥ ॥

एतान्भेदान्मम ब्रूहि विस्तरेण तपोधन ॥

त्वद्वाक्यामृतपानेन तृषा नैव प्रशाम्यति ॥ १ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

शृणु विस्तरतो भेदान्पुराणोक्तान्वदामि ते ॥

याञ्छ्रुत्वा मुच्यतेऽवश्यं मनुजः सर्वकिल्बिषात् ॥ २ ॥

पूर्वं तु केशवः पूज्यो द्वितीयो मधुसूदनः ॥

संकर्षणस्तृतीयस्तु ततो दामोदरः स्मृतः ॥ ३ ॥

पंचमो वासुदेवाख्यः षष्ठः प्रद्युम्नसंज्ञकः ॥

सप्तमो विष्णुरुक्तश्चाष्टमो माधव एव च ॥ ४ ॥

नवमोऽनंतमूर्त्तिश्च दशमः पुरुषोत्तमः ॥

अधोक्षजस्ततः पश्चाद्द्वादशस्तु जनार्दनः ॥ ५ ॥

त्रयोदशस्तु गोविंदश्चतुर्दशस्त्रिविक्रमः ॥

श्रीधरश्च पंचदशो हृषीकेशस्तु षोडशः ॥ ६ ॥

नृसिंहस्तु सप्तदशो विश्वयोनिस्ततः परम्॥

वामनश्च ततः प्रोक्त स्ततो नारायणः स्मृतः ॥ ७ ॥

पुंडरीकाक्ष उक्तस्तु ह्युपेंद्रश्च ततः परम् ॥

हरिस्त्रयोविंशतिमः कृष्णश्चांत्य उदाहृतः ॥ ९ ॥

शालिग्रामस्य भेदांश्च मयोक्तास्तव शूद्रज ॥

मूर्तिभेदास्तथा प्रोक्ता एत एव महाधन ॥ ९ ॥

मूर्त्तयस्तिथिनान्म्यः स्युरेकादश्यः सदैव हि ॥

संवत्सरेण पूज्यंते चतुर्विंश तिमूर्तयः ॥ ६.२४४.१० ॥

देवावताराश्च तथा चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥

मासा मार्गशिराद्याश्च मासार्द्धाः पक्षसंज्ञकाः ॥ ११ ॥

अधीशसहितान्नित्यं पूजयन्भक्तिमान्भवेत् ॥

चतुर्विंशतिसंज्ञं च चतुष्टयमुदाहृतम् ॥ १२ ॥

एतच्चतुष्टयं नृणां धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥

यः शृणोति नरो भक्त्तया पठेद्वापि समाहितः ॥ १३ ॥

भूतसर्गस्य गोप्ताऽसौ हरिस्तस्य प्रसीदति ॥ १४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शालिग्रामशिलासुमूर्त्त्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरद्वि शततमोध्यायः ॥ २४४ ॥

॥ पैजवन उवाच ॥ ॥

शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः ॥

कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद ॥

त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् ॥

भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः ॥ २ ॥

तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् ॥

भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः ॥ ३ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते ॥

यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः ॥ ४ ॥

महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ ॥

पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः ॥ ५ ॥'

तस्यासीद्दुहिता साध्वी सतीनाम्नी सुलक्षणा ॥

हरेणोढा विधिज्ञेन वेदोक्तविधिना ततः ॥ ६ ॥

स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः ॥

तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम् ॥ ७ ॥

यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा ॥

प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा ॥ ८ ॥

पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती ॥

मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम् ॥ ९ ॥

यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ ॥

अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः ॥ ६.२४५.१० ॥

दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् ॥

तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता ॥ ११ ॥

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा ॥

शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे ॥ ॥ १२ ॥

ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः ॥

अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः ॥ १३ ॥

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः ॥

ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम् ॥ १४ ॥

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् ॥

ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः । ॥ १५ ॥

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः ॥

ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह ॥ १६ ॥

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः ।

ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम् ॥ १७ ॥

ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः ॥

योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम् । १८ ।

हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः ॥

उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम् ॥ १९ ॥

वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् ॥

पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः ॥ ६.२४५.२० ॥

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् ॥

दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर ॥२१॥

ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः॥

चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्॥२२॥

सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः॥

गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः॥२३॥

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत्॥

वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज॥२४॥

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु ॥

भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत ॥ २५ ॥

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् ॥

ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि ॥ २६ ॥

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका ॥

पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः ॥ २७ ॥

मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात्॥

विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम् ॥ २८ ॥

निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् ॥

सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम् ॥ २९ ॥

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् ॥

गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः ॥ ६.२४५.३० ॥

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः ॥

वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः ॥ ३१ ॥

कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ ॥

तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे ॥ ३२ ॥

पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ ॥

वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम् ॥ ३३ ॥

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज ॥

नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते ॥३४॥

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही ॥

न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे ॥ ३५ ॥

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः ॥

कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे ॥ ३६ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ ॥

यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ ॥

तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान् ॥ ३७ ॥

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः ॥

ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत् ॥ ३८ ॥

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् ॥

लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये ॥ ३९ ॥

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः ॥

पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः ॥ ६.२४५.४० ॥

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् ॥

दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा ॥ ४१ ॥

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः ॥

एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ ॥ ४२ ॥

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः ॥

एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् ॥

ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः ॥ ४३ ॥

॥ देवा उचुः ॥ ॥

तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा ॥ ४४ ॥

विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः ॥

वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम् ॥ ॥ ४५ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि ॥

स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति ॥ ४६ ॥

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः ॥

पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः ॥ ४७ ॥

दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति ॥

इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्॥ ४८ ॥

ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः ॥ ४९ ॥

तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः ॥

गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः ॥ ६.२४५.५० ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥

देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः ॥

संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम् ॥ ५१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतानां देवानां शिवदर्शनार्थं मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४५ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

शक्रादयस्तु देवेशा दुःखसंतप्तमानसाः ॥ ॥

ईश्वरादर्शनभ्रांतमनः कर्मेंद्रिया रतिम् ॥ १ ॥

न प्रापुर्लोकनाथं ते कृत्वा यः प्रतिमाकृतिम् ॥

तपसाराधयामासुः सर्वभूतहृदिस्थितम् ॥ २ ॥

कपर्दशिरसं देवं शूलहस्तं पिनाकिनम् ॥

कपालखट्वांगधरं दशहस्तं किरीटिनम्॥ ३ ॥

उमासहितमीशानं पंचवक्त्रं महाभुजम्॥

कर्पूरगौरदेहाभं सितभूतिविभूषितम्॥ ॥ ४ ॥

नागयज्ञोपवीतेन गजचर्मसमन्वितम् ॥

कृष्णसारत्वचा चापि कृतप्रावरणं विभुम् ॥ ५ ॥

कृतध्यानाः सुरास्तत्र वृक्षाधारे समाश्रिताः ॥

व्रतचर्यां समाश्रित्य प्रचक्रुस्तप उत्तमम् ॥ ६ ॥

षडक्षरेण मंत्रेण शैवेन विहिताः सुराः ॥

॥ शूद्र उवाच ॥ ॥

व्रतचर्या त्वया या सा प्रोक्ता संजा यते कथम् ॥ ७ ॥

ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि न तृप्येते वचोऽमृतैः ॥ ८ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

जपन्भस्म च खट्वांगं कपालं स्फाटिकं तथा ॥

रुंडमालां पंचवक्त्रमर्द्धचंद्रं च मूर्द्धनि ॥ ९ ॥

चित्रकृत्तिपरीधानं कौपीनकुण्डलद्वयम् ॥

घंटायुग्मं त्रिशूलं च सूत्रं चर्यास्वरूपकम् ॥ ६.२४६.१० ॥

अमीभिर्लक्षणैर्लक्ष्यं मयोक्तं तव शूद्रज ॥

अनेन विधिना सर्वे देवा वह्निपुरोगमाः ॥ ११ ॥

सर्व आराधयामासुः सर्वोपायैर्वरप्रदम् ॥

चातुर्मास्ये च संपूर्णे सपूर्णे कार्तिकेऽमले ॥ १२ ॥

चीर्णव्रतान्सुरान्दृष्ट्वा विशुद्धांश्च महेश्वरः ॥

मतिं तेषां ददौ तुष्टो जीवात्मा सर्वभूतदृक् ॥ १३ ॥

शतरुद्रीयजाप्येन विधानसहितेन च ॥

ध्यानेन दीपदानेन चातुर्मास्ये तुतोष सः ॥ १४ ॥

पूजनैः षोडशविधैर्यथा विष्णोस्तथा हरे ॥

कुर्वाणान्भक्तिभावेन ज्ञात्वा देवान्समागतान् ॥ १५ ॥

प्रहृष्टो भगवान्रुद्रो ददौ तेषां शुभा मतिम् ॥

ततः संमंत्र्य ते देवा वह्निं स्तुत्वा यथार्थतः ॥ १६ ॥

प्रसन्नवदनं चक्रुः कार्यसाधनतत्परम् ॥

कर्मसाक्षी महातेजाः कृत्वा पारावतं वपु ॥ १७ ॥

प्रविवेश ततो मध्ये द्रष्टुं देवं महेश्वरम् ॥

चकार गतिविक्षेपं गुंठनैरवगुंठनैः ॥१८॥

लुंठनैः सर्पणैश्चैव चारुरूपोऽद्भुतां गतिम् ॥

तं दृष्ट्वा भगवांस्तत्र कारणं समबुद्ध्यत ॥१९॥

ऊर्ध्वरेतास्ततस्तस्मिन्ससर्जादौ दधार तत् ॥

वीर्यं वह्निमुखे चैव सोत्पपात गृहाद्बहिः ॥ ६.२४६.२० ॥

गते तस्मिन्पतंगेऽथ पार्वती विफलश्रमा ॥

संक्रुद्धा सर्वदेवानां सा शशाप महेश्वरी ॥ २१ ॥

यस्मान्ममेच्छा विहता भवद्भिर्दुष्टबुद्धिभिः ॥

तस्मात्पाषाणतामाशु व्रजंतु त्रिदिवौकसः ॥ २२ ॥

निरपत्या निर्दयाश्च सर्वे देवा भविष्यथ ॥

ततः प्रसादयामासुः प्रणताः शापयंत्रिताः ॥ २३ ॥

महद्दुःखं संप्रविष्टाः पुनः पुनरथाब्रुवन् ॥ २४ ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥

त्वं माता सर्वदेवानां सर्वसाक्षी सनातनी ॥

उत्पत्तिस्थितिसंहारकारणं जगतां सदा ॥ २५ ॥

भूतप्रकृतिरूपा त्वं महाभूतसमाश्रिता ॥

अपर्णा तपसां धात्री भूतधात्री वसुन्धरा ॥ २६ ॥

मंत्राराध्या मन्त्रबीजं विश्वबीजलयस्थितिः ॥

यज्ञादिफलदात्री च स्वाहारूपेण सर्वदा ॥ २७ ॥

मन्त्रयन्त्रसमोपेता ब्रह्मविष्णुशिवादिषु ॥

नित्यरूपा महारूपा सर्वरूपा निरञ्जना ॥ २९८ ॥

दोषत्रयसमाक्रान्त जननैः श्रेयसप्रदा ॥

महालक्ष्मीर्महाकालीमहादेवी महेश्वरी ॥ २९ ॥

विश्वेश्वरी महामाया मायाबीजवरप्रदा ॥

वररूपा वरेण्या त्वं वरदात्री वरासुता ॥ ६.२४६.३० ॥

बिल्वपत्रैः शुभैर्ये त्वां पूजयन्ति नराः सदा ॥

तेषां राज्यप्रदात्री च कामदा सिद्धिदा सदा ॥ ३१ ॥

चातुर्मास्येऽर्चिता यैस्त्वं बिल्वपत्रैर्विशेषतः ॥

तेषां वांछितसिद्ध्यर्थं जाता कामदुघा स्वयम् ॥ ३२ ॥

येऽर्चयंति सदा लोके महेश्वरसमन्विताम् ॥

बिल्वपत्रैर्महाभक्त्या न तेषां दुःखदुष्कृती ॥ ३३ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तव पूजा महाफला ॥

अद्यप्रभृति यैर्लोकैर्बिल्वपत्रैस्तु पूजिता ॥ ३४ ॥

विधास्यसि महेशानि तेषां ज्ञानमनुत्तमम्॥

चातुर्मास्येऽधिकफलं बिल्वपत्रं वरानने ॥ ३५ ॥

उमामहेश्वरप्रीत्यै दत्तं विधिवदक्षयम् ॥

यथा श्रीस्तुलसीवृक्षे तथा बिल्वे च पार्वती ॥ ३६ ॥

त्वं मूर्त्या दृश्यसे विश्वं सकलाभीष्टदायिनी ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितौ द्वौ महाफलौ ॥ ३७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ २४६ ॥

॥ पैजवन उवाच ॥ ॥

श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती ॥

एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो ॥ १ ॥ ॥

॥ गालव उवाच ।1 ॥

पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः ॥

देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः ॥ २ ॥

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥

ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः ॥ ३ ॥

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः ॥

किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः ॥ ४ ॥

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः॥

॥ देवा ऊचुः ॥

दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः ॥ ९ ॥

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः ॥

त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान् ॥ ६ ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च ॥ ७ ॥

वक्ष्याम्युपायं सद्धर्माश्रितानां भवतां पुरः ॥

एकदा शिवभक्तानां विवादः सुमहानभूत्॥

समं केशवभक्तैश्च परस्परजिगीषया ॥

ततस्तु भगवान्रुद्रः स्वभक्तानां च पश्यताम् ॥ ९ ॥

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् ॥

तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः॥6.247.१०।।

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् ॥

एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः॥११॥

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् ॥

वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः ॥ १२ ॥

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा ॥

द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत १३॥

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः ॥

पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन् ॥ १४ ॥

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् ॥

मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता ।। १५ ॥

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला ॥

सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका ॥ १६ ॥

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी ॥

योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा ॥ १७ ॥

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः ॥ १८ ॥

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति ॥

इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत ॥ १९ ॥

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् ॥

बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम् ॥ 6.247.२० ॥

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् ॥

आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत ॥ २१ ॥

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः ॥

एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते [। २२ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः ॥

यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम् ॥ २३ ॥

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः ॥

ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः ॥ २४ ॥

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः ॥

अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः ।। २५ ।

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा ॥

दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः ॥ २६ ॥

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च ॥

दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति ॥ २७ ॥

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा ॥

पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम् ॥ २८ ॥

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् ॥

ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम् ॥ २९ ॥

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते ॥

कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत ॥ 6.247.३० ॥

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् ॥

दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान् ॥ ३१ ॥

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय ॥

मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम् ॥ ३२ ॥

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः ॥

अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम् ।१ ३३ ॥

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि ॥

अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३४ ।।

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः ॥

जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते ॥ ३५ ॥

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् ॥

तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः ॥ ३६ ॥

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् ॥

तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी ॥ ३७ ॥

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः ॥

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् ॥ ३८ ॥

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः ॥

मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः ॥ ३९ ॥

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते ॥

निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम् ॥ 6.247.४० ॥

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च ॥

नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः ॥ ४१ ॥

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक् ॥ ४२ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् ॥

यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम् ॥ ४३ ॥

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः ॥

यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः ॥ ४४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४७ ॥

॥ वाण्युवाच ॥ ॥

पलाशो हरिरूपेण सेव्यते हि पुराविदैः ॥

बहुभिर्ह्युपचारैस्तु ब्रह्मवृक्षस्य सेवनम् ॥ १ ॥

सर्वकामप्रदं प्रोक्तं महापातकनाशनम् ॥

त्रीणि पत्राणि पालाशे मध्यमं विष्णुशापितम् ॥ २ ॥

वामे ब्रह्मा दक्षिणे च हर एकः प्रकीर्तितः ॥

पलाशपात्रे यो भुंक्ते नित्यमेव नरोत्तमः ॥ ३ ॥

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण भोक्तुर्मोक्षप्रदं भवेत् ॥ ४ ॥

पयसा वाथ दुग्धेन रविवारेऽनिशं यदि ॥

चातुर्मास्येऽर्चितो यैस्तु ते यांति परमंपदम् ॥५॥

दृश्यते यदि पालाशः प्रातरुत्थाय मानवैः ॥

नरकानाशु निर्धूय गम्यते परमं पदम् ॥ ६ ॥

पालाशः सर्वदेवानामाधारो धर्मसाधनम् ॥

यत्र लोभस्तु तस्य स्यात्तत्र पूज्यो महातरुः ॥७॥

यथा सर्वेषु वर्णेषु विप्रो मुख्यतमो भवेत् ॥

मध्ये सर्वतरूणां च ब्रह्मवृक्षो महोत्तमः ॥८॥

यस्य मूले हरो नित्यं स्कंधे शूलधरःस्वयम् ॥

शाखासु भगवान्रुद्रः पुष्पेषु त्रिपुरांतकः ॥ ९ ॥

शिवः पत्रेषु वसति फले गणपतिस्तथा ॥

गंगापतिस्त्वचायां तु मज्जायां भगवा न्भवः ॥ ६.२४८.१० ॥

ईश्वरस्तु प्रशाखासु सर्वोऽयं हरवल्लभः ॥

हरः कर्पूरधवलो यथावद्वर्णितः सदा ॥ ११ ॥

तथा ह्ययं ब्रह्मरूपः सितवर्णो महाभगः॥

चिंतितो रिपुनाशाय पापसंशोषणाय च ॥ १२ ॥

मनोरथप्रदानाय जायते नात्र संशयः ॥

गुरुवारे समायाते चातुर्मास्ये तथैव च ॥ १३ ॥

पूजितश्च स्तुतो ध्यातः सर्वदुःखविनाशकः ॥ १४ ॥

देवस्तुत्यो देवबीजं परं यन्मूर्तं ब्रह्म ब्रह्मवृक्षत्वमाप्तम् ॥

नित्यं सेव्यः श्रद्धया स्थाणुरूपश्चातुर्मास्ये सेवितः पापहा स्यात्॥ १५ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने पालाशमहिमवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४८ ॥

वाण्युवाच ॥ ॥

तुलसी रोपिता येन गृहस्थेन महाफला ॥

गृहे तस्य न दारिद्र्यं जायते नात्र संशयः ॥ १ ॥

तुलस्या दर्शनादेव पापराशिर्निवर्तते ॥

श्रियेऽमृतकणोत्पन्ना तुलसी हरिवल्लभा ॥ २ ॥

पिबन्त्या रुचिरं पानं प्राणिनां पापहारिणी ॥

यस्या रूपे वसेल्लक्ष्मीः स्कन्धे सागरसंभवा ॥ ३ ॥

पत्रेषु सततं श्रीश्च शाखासु कमला स्वयम् ॥

इन्दिरा पुष्पगा नित्यं फले क्षीराब्धिसंभवा ॥ ४ ॥

तुलसी शुष्ककाष्ठेषु या रूपा विश्वव्यापिनी ॥

मज्जायां पद्मवासा च त्वचासु च हरिप्रिया ॥ ५ ॥

सर्वरूपा च सर्वेशा परमानन्ददायिनी ॥

तुलसी प्राशको मर्त्यो यमलोकं न गच्छति । ६ ।

शिरस्था तुलसी यस्य न याम्यैरनुभूयते ॥

मुखस्था तुलसी यस्य निर्वाणपददायिनी ॥ ७ ॥

हस्तस्थातुलसीयस्य स तापत्रयवर्जितः ॥

तुलसी हृदयस्था च प्राणिनां सर्वकामदा ॥ ८ ॥

स्कन्धस्था तुलसी यस्य स पापैर्न च लिप्यते ॥

कण्ठगा तुलसी यस्य जीवन्मुक्तः सदा हि सः ॥ ९ ॥

तुलसीसंभवं पत्रं सदा वहति यो नरः ॥

मनसा चिन्तितां सिद्धिं संप्राप्नोति न संशयः ॥ ॥ 6.249.१० ॥

तुलसींसर्वकायार्थसाधिनीं दुष्टवारिणीम् ॥

यो नरः प्रत्यहं सिञ्चेन्न स याति यमालयम् ॥ ११ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण वन्दितापि विमुक्तिदा ॥

नारायणं जलगतं ज्ञात्वा वृक्षगतं तथा ॥ १२ ॥

प्राणिनां कृपया लक्ष्मीस्तुलसीवृक्षमाश्रिता ॥

चातुर्मास्ये समायाते तुलसी सेविता यदि ॥ १३ ॥

तेषां पापसहस्राणि यांति नित्यं सहस्रधा ॥

गोविन्दस्मरणं नित्यं तुलसीवनसेवनम् ॥ १४ ॥

तुलसीसेचनं दुग्धै श्चातुर्मास्येऽतिदुर्लभम् ॥

तुलसीं वर्द्धयेद्यस्तु मानवो यदि श्रद्धया ॥ १५ ॥

आलवालांबुदानैश्च पावितं सकलं कुलम् ॥

यथा श्रीस्तुलसीसंस्था नित्यमेव हि वर्द्धते ॥ १६ ॥

तथातथा गृहस्थस्य कामवृद्धिः प्रजायते ॥

ब्रह्मचारीगृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥ १७ ॥

तथा प्रकृतयः सर्वास्तुलसीसेवने रताः ॥

श्रद्धया यदि जायन्ते न तासां दुःखदो हरिः ॥ १८ ॥

एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव ॥

वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि ॥ १९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नाग रखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तुलसीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥२४९॥

॥ वाण्युवाच ॥ ॥

बिल्वपत्रस्य माहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते॥

तवोद्देशेन वक्ष्यामि महेन्द्र शृणु तत्त्वतः ॥१॥

विहारश्रममापन्ना देवी गिरिसुता शुभा ॥

ललाटफलके तस्याः स्वेदबिन्दुरजायत ॥२॥

स भवान्या विनिक्षिप्तो भूतले निपपात च ॥

महातरुरयं जातो मन्दरे पर्वतोत्तमे ॥ ३ ॥

ततः शैलसुता तत्र रममाणा ययौ पुनः ॥

दृष्ट्वा वनगतं वृक्षं विस्मयोत्फुल्ललोचना ॥ ४ ॥

जयां च विजयां चैव पप्रच्छ च सखीद्वयम् ॥

कोऽयं महातरुर्दिव्यो विभाति वनमध्यगः ॥

दृश्यते रुचिराकारो महाहर्षकरो ह्ययम् ॥ ५ ॥

॥ जयोवाच ॥ ॥

देवि त्वद्देहसंभूतो वृक्षोऽयं स्वेदबिन्दुजः ॥

नामाऽस्य कुरु वै क्षिप्रं पूजितः पापनाशनः ॥ ६ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

यस्मात्क्षोणीतलं भित्त्वा विशिष्टोऽयं महातरुः ॥ ७ ॥

उदतिष्ठत्समीपे मे तस्माद्बिल्वो भवत्वयम् ॥

इमं वृक्षं समासाद्य भक्तितः पत्रसंचयम् ॥ ८ ॥

आहरिष्यत्यसौ राजा भविष्यत्येव भूतले ॥

यः करिष्यति मे पूजां पत्रैः श्रद्धासमन्वितः ॥ ९ ॥

यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिः प्रजायते ॥

यो दृष्ट्वा बिल्वपत्राणि श्रद्धामपि करिष्यति ॥ ६.२५०.१० ॥

पूजनार्थाय विधये धनदाऽहं न संशयः ॥

पत्राग्रप्राशने यस्तु करिष्यति मनो यदि ॥

तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं स्वयम ॥ ११ ॥

शिरः पत्राग्रसंयुक्तं करोति यदि मानवः ॥

न याम्या यातना ह्यस्य दुःखदात्री भविष्यति ॥ १२ ॥

इत्युक्त्वा पार्वती हृष्टा जगाम भवनं स्वकम् ॥

सखीभिः सहिता देवी गणैरपि समन्विता ॥ १३ ॥

॥ वाण्युवाच ॥ ॥

अयं बिल्वतरुः श्रेष्ठः पवित्रः पापनाशनः ॥

तस्य मूले स्थिता देवी गिरिजा नात्र संशयः ॥ १४ ॥

स्कन्धे दाक्षायणी देवी शाखासु च महेश्वरी ॥

पत्रेषु पार्वती देवी फले कात्या यनी स्मृता ॥ १५ ॥

त्वचि गौरी समाख्याता अपर्णा मध्यवल्कले ॥

पुष्पे दुर्गा समाख्याता उमा शाखांगकेषु च ॥ १६ ॥

कण्टकेषु च सर्वेषु कोटयो नवसंख्यया ।

शक्तयः प्राणिरक्षार्थं संस्थिता गिरिजाऽऽज्ञया ॥१७ ॥

तां भजंति सुपत्रैश्च पूजयंति सनातनीम् ॥

यंयं कामयते कामं तस्य सिद्धिर्भवेद्ध्रुवम्॥ १८ ॥

महेश्वरी सा गिरिजा महेश्वरी विशुद्धरूपा जनमोक्षदात्री॥

हरं च दृष्ट्वाथ पलाशमाश्रितं स्वलीलया बिल्ववपुश्चकार सा ॥ १९ ॥

इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातु र्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने बिल्वोत्पत्तिवर्णनंनाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२५०॥।

॥ गालव उवाच ॥ ॥

इत्युक्त्वाऽऽकाशजावाणी विरराम शुभप्रदा ॥

तेऽपि देवास्तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा महाव्रताः ॥ १ ॥

चतुष्टयं च वृक्षाणां चातुर्मास्ये समागते ॥

अपूजयंश्च विधिवदैक्यभावेन शूद्रज ॥ २ ॥

चातुर्मास्येऽथ संपूर्णे देवो हरिहरात्मकः ॥

प्रसन्नस्तानुवाचाथ भक्त्या प्रत्यक्षरूपधृक् ॥ ३ ॥

यूयं गच्छत देवेश महा व्रतपरायणाः ॥

भुंक्त स्वान्स्वांश्चाधिकारान्मया ते दानवा हताः ॥ ४ ॥

इत्युक्त्वा देवदेवेशावैक्यरूपधरौ यदा ॥

गणानां देवतानां च बुद्धिं निर्भेदतां तदा ॥ ५ ॥

नयन्तौ तौ तदा चेशा बभूवतुररिन्दमौ॥

तेऽपि देवा निराबाधा हृष्टचित्ता ह्यभेदतः ॥ ६ ॥

प्रययुः स्वांश्चाधिकारान्विमानगण कोटिभिः ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

तथा तत्रापि ते देवाः पार्वत्याः शापमोहिताः ॥ ७ ॥

स्तुत्वा तां बिल्वपत्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरीम् ॥

प्रसन्नवदनां स्तुत्वा प्रणिपत्य पुनःपुनः ॥ ८ ॥

सा प्रोवाच ततो देवान्विश्वमाता तु संस्तुता ॥

मम शापो वृथा नैव भविष्यति सुरोत्तमाः ॥ ९ ॥

तथापि कृतपापानां करवाणि कृपां च वः ॥

स्वर्गे दृषन्मया नैव भविष्यथ सुरोत्तमाः ॥ ६.२५१.१० ॥

मर्त्यलोकं च संप्राप्य प्रतिमासु च सर्वशः ॥

सर्वे देवाश्च वरदा लोकानां प्रभविष्यथ ॥ ११ ॥

पाणिग्रहेण विहिता ये कुमाराः कुमारिकाः ॥

तेषांतेषां प्रजाश्चैव भविष्यथ न संशयः ॥ १२ ॥

इत्युक्त्वा सा भगवती देवतानां वरप्रदा ॥

विष्णुं महेश्वरं चैव प्रोवाच कुपिता भृशम् ॥ १३ ॥

देवास्तस्या भयान्नष्टा मर्त्येषु प्रतिमां गताः ॥

भक्तानां मानसं भावं पूरयन्तः सुसंस्थिताः ।। १४ ॥

यस्माद्विष्णो महेशानस्त्वयाऽपि न निषेधितः ॥

तस्मात्त्वमपि पाषाणो भविष्यसि न संशयः ॥ १५ ॥

हरोऽप्यश्ममयं रूपं प्राप्य लोकविगर्हितम् ॥

लिंगाकारं विप्रशापान्महद्दुःखमवाप्स्यति ॥ १६ ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पार्वतीमनुकूलयन् ॥

उवाच प्रणतो भूत्वा हरभार्यां महेश्वरीम् ॥ १७ ॥

॥ श्रीविष्णुरुवाच ॥ ॥

महाव्रते महादेवि महादेवप्रिया सदा ॥

त्वं हि सत्त्वरजःस्था च तामसी शक्तिरुत्तमा ॥ १८ ॥

मात्रात्रयसमोपेता गुणत्रयविभाविनी ॥

मायादीनां जनित्री त्वं विश्वव्यापकरूपिणी ॥ १९ ॥

वेदत्रयस्तुता त्वं च साध्यारूपेण रागिणी ॥

अरूपा सर्वरूपा त्वं जनसन्तानदायिनी ॥ ६.२५१.२० ॥

फलवेला महाकाली महालक्ष्मीः सरस्वती ॥

ओंकारश्च वषट्कारस्त्वमेव हि सुरेश्वरि ॥ २१ ॥

भूतधात्रि नमस्तेऽस्तु शिवायै च नमोऽस्तु ते ॥

रागिण्यै च विरागिण्यै विकराले नमः शुभे ॥ २२ ॥

एवं स्तुता प्रसन्नाक्षी प्रसन्नेनांतरात्मना ॥

उवाच परमोदारं मिथ्यारोषयुतं वचः ॥ २३ ॥

मच्छापो नाऽन्यथा भावी जनार्दन तवाप्ययम् ॥

तत्राऽपि संस्थितस्त्वं हि योगीश्वरविमुक्तिदः ॥ २४ ॥

कामप्रदश्च भक्तानां चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

निम्नगा गंडकीनाम ब्रह्मणो दयिता सुता ॥ २५ ॥

पाषाणसारसंभूता पुण्यदात्री महाजला ॥

तस्याः सुविमले नीरे तव वासो भविष्यति ॥ २६ ॥

चतुर्विंशतिभेदेन पुराणज्ञैर्निरीक्षितः ।

मुखे जांबूनदं चैव शालग्रामः प्रकीर्तितः ॥ २७ ॥

वर्त्तुलस्तेजसः पिंडः श्रिया युक्तो भविष्यसि ॥

सर्वसामर्थ्यसंयुक्तो योगिनामपि मोक्षदः ॥ २८ ॥

ये त्वां शिलागतं विष्णुं पूजयिष्यंति मानवाः ॥

तेषां सुचिन्तितां सिद्धिं भक्तानां संप्रयच्छसि ॥ २९ ॥

शिलागतं च देवेशं तुलस्या भक्ति तत्पराः ॥

पूजयिष्यंति मनुजास्तेषां मुक्तिर्न दूरतः ॥ ६.२५१.३० ॥

शिलास्थितं च यः पश्येत्त्वां विष्णुं प्रतिमागतम् ॥

सुचक्रांकितसर्वांगं न स गच्छेद्यमालयम् ॥ ३१ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

इति ते कथितं सर्वं शालग्रामस्य कारणम् ॥

यथा स भगवान्विष्णुः पाषाणत्वमुपा गतः ॥ ३२ ॥

गोविन्दोऽपि महाशापं लब्ध्वा स्वभवनं गतः ॥

पार्वती च महेशानं कुपिता प्रणमय्य च ॥ ३३ ।

एवं स एव भगवान्भवभूत भव्यभूतादिकृत्सकलसंस्थितिनाशनांकः ॥

सोऽपि श्रिया सह भवोऽपि गिरीशपुत्र्या सार्द्धं चतुर्षु च द्रुमेषु निवासमाप ॥ ३४ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैज वनोपाख्याने विष्णुशापोनामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५१ ॥

॥ शूद्र उवाच ॥ ॥

महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः ॥

चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः ॥ १ ॥

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः ॥

एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया ॥ २ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया ॥

लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः ॥ ३ ॥

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः ॥

बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः ॥ ४ ॥

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् ॥

नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते ॥ ५ ॥

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः ॥

तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि ॥ ६॥

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया ॥

वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा ॥ ७ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः ॥

तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम् ॥ ८ ॥

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः ॥

चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया ॥ ९ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् ॥

ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः ॥ 6.252.१० ॥

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् ॥

सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला ॥ ११ ॥

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः ॥

तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः ॥ १२ ॥

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः ।

तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः ॥ १३ ॥

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् ॥

तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम् ॥ १४ ॥

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज ॥

ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः ॥ १५ ॥

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः ॥

तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ १६ ॥

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा ॥

हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा ॥ १७ ॥

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः ॥ १८ ॥

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः ॥

यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा ॥ १९ ॥

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् ॥

प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः ॥ 6.252.२० ॥

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः ॥

समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च ॥ २१ ॥

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् ॥

गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः ॥ २२ ॥

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः ॥

रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति ॥ २३ ॥

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैर्ऋताधिपः ॥

वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः ॥ २४ ॥

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम्॥

सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः ॥ २५ ॥

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः ॥

कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः ॥ २६ ॥

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः ॥

जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम् ॥ २७ ॥

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम्॥

चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने ॥ २८ ॥

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः ॥

तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान् ॥ २९ ॥

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः॥

परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥ 6.252.३० ॥

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च ॥

फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात् ॥ ३१ ॥

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा ॥

बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात् ॥ ३२ ॥

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः ॥

जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च ॥ ३३ ॥

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रियालश्च महानगः ॥

आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा ॥ ३४ ॥

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः ॥

सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः ॥ ३५ ॥

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च ॥

अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा ॥ ३६ ॥

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः॥

राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता॥३७॥

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः॥

केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः॥३८॥

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते॥

पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्॥३९॥

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः ॥

अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा ॥ 6.252.४० ॥

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् ॥

अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः ॥ ४१ ॥

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः ॥

चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः ॥ ४२ ॥

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि ॥

तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः ॥ ४३ ॥

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः ॥ ४४ ॥

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् ॥

चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः ॥ ४५॥

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी ॥

एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत् ॥ ४६ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम्॥

एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ ४७ ॥

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज ॥ ४८ ॥

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च ॥

कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत् ॥ ४९ ॥

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च ॥

यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत् ॥6.252.५० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये वृक्षमाहात्म्यकथनं नाम द्विपञ्चाशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ २५२ ॥ छ ॥ ॥

॥ शूद्र उवाच ॥ ॥

पार्वतीकुपिता देवी कथं देवेन शूलिना ॥

प्रसादं च गता शप्त्वा यत्कोपात्क्षुभ्यते जगत् ॥ १ ॥

कथं स भगवान्रुद्रो भार्याशापमवाप ह ॥

वैकृतं रूपमासाद्य पुनर्दिव्यं वपुः श्रितः ॥ २ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

देवा रूपाण्यदृश्यानि कृत्वा देव्या महाभयात्॥

मनुष्यलोके सकले प्रतिमासु च संस्थिताः ॥ ३ ॥

तेषामपि प्रसन्ना साऽनुग्रहं समुपाकरोत् ॥

विष्णुस्तुता महाभागा विश्वमाताऽघनाशिनी ॥ ४ [।

तेषां बलाच्च पार्वत्याः शापभारेण यन्त्रितः ॥

तां नित्यमेवानुनयन्नृचे सोवाच शंकरम् ॥ ५ ॥

एते देवा विश्व पूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः ॥

मत्प्रसादाद्भविष्यंति भक्तितस्तोषिता नरैः ॥ ६ ॥

त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम् ॥

वेद्यां विवाह काले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम् ॥ ७ ॥

यत्सप्तमंडलानां च गमनं च करार्पणम् ॥

वह्निश्च वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः ॥ ८ ॥

चतुर्दिक्ष्वंग संयुक्ता देवब्राह्मणसंयुताः ॥

एतेषामग्रतो दिब्यं कृत्वा त्वं जनसंसदि ॥ ९ ॥

प्रमादात्सत्त्वमापन्नो व्यभिचारं कथं कृथाः ॥

गुरुवोऽपि न सन्मार्गे प्रवर्त्तंते जनौघवत् ॥ ६.२५३.१० ॥

निग्राह्याः सर्वलोकेषु प्रबुद्धैः श्रूयते श्रुतौ ॥

पुत्रेणापि पिता शास्यः शिष्येणापि गुरुः स्वयम् ॥ ११ ॥

क्षत्रियैर्ब्राह्मणः शास्यो भार्यया च पतिस्तथा ॥

उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम् ॥ १२ ॥

नीचैरपि प्रशास्येत श्रुतिराह सनातनी ॥

सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते नापथः क्वचित् ॥ १३ ॥

येन स्वकुलजो धर्मस्त्यक्तः स पतितो भवेत् ॥

मृतश्च नरकं प्राप्य दुःखभारेण युज्यते ॥ ॥ १४ ॥

धर्मं त्यजति नास्तिक्याज्ज्ञातिभेदमुपागतः ॥

स निग्राह्यः सर्वलोकैर्मनुधर्मपरायणैः ॥ १५ ॥

कुलधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्देशधर्मान्महेश्वर ॥

ये त्यजंति च तेऽवश्यं कुलाच्च पतिता जनाः ॥ १६ ॥

अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्याग एव च ॥

धर्मत्यागो नैव कार्यः कुर्वन्पतित एव हि ॥ ॥ १७ ॥

न पिता न च ते माता न भ्राता स्वजनोऽपि च ॥

पश्यते तव वार्तां च अस्पृश्यस्त्वमदन्विषम् ॥ १८ ॥

अस्थिमालाचिताभस्म जटाधारी कुचैलवान् ॥

चपलो मुक्तमर्यादस्तस्थुं नार्हसि मेऽग्रतः ॥ १९ ॥

अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा ॥

नार्हसि त्वं मम पुरः संभाषयितुमीश्वर ॥ ६.२५३.२० ॥

एवं सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना ॥

महादुःखयुतैवासीद्देवेशेऽनुनयत्यपि ॥ २१ ॥

पुनरेव प्रकुपिता हरं प्रोवाच भामिनी ॥

तवार्जवं न हृदये काठिन्यं वेद्मि नित्यदा ॥ २२ ॥

ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषा प्रतिभाति मे ॥

यस्मान्मयि महादुष्टभाव एव कृतस्त्वया ॥ २३ ॥

ब्राह्मणा वंचिता यस्माद्ब्राह्मणैस्त्वं हनिष्यसे ॥

एवमुक्त्वा भगवती पुनराह न किञ्चन ॥ २४ ॥

ईशः प्रसन्नवदनामुपचारैरथाकरोत् ॥

शनैर्नीतिमयैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर्महेश्वरः ॥ २५ ॥

प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा किंचित्प्राह हरस्ततः ॥

कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम् ॥ २६ ॥

कस्मात्त्वं कुरुषे भद्रे युक्तमेव वचो न ते ॥

सर्वभूतदया कार्या प्राणिनां हि हितेच्छया ॥ २७ ॥

यद्यपीष्टो हि यस्यार्थो न कार्यं परपीडनम् ॥

जगत्सर्वं सुतप्रायं तवास्ति वरवर्णिनि ॥ २८ ॥

जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे ॥

मया यदि कृतं कर्मावद्यं देव हिताय वै ॥ २९ ॥

तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः ॥

अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ६.२५३.३० ॥

यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान्॥

प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने ॥ ३१ ॥

इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् ॥

चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रत धरो यदि ॥ ३२ ॥

देवतानां च प्रत्यक्षं तांडवं नर्तसे यदि ॥

पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर ॥ ३३ [।

मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं च प्रयच्छसि ॥

शापस्यानुग्रहं कुर्यां प्रसववदना सती ॥ ३४ ॥

नान्यथा मम चित्तं त्वां विश्वासमनुगच्छति ॥

तच्छ्रुत्वा भगवांस्तुष्टस्तथेति प्रत्युवाच ताम् ॥ ३५ ॥

सापि हृष्टा भगवती शापस्यानुग्रहे वृता ॥ ३६ ॥

इदं पुराणं मनुजः शृणोति श्रद्धायुक्तो भेदबुद्ध्या दृढत्वम् ॥

तस्या वश्यं जीवितं सर्वसिद्धं मर्त्याः सत्यात्तच्छ्रयत्वं प्रयांति ॥ ३७ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शंकरकृतपार्वत्यनुनयो नाम त्रिपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ ॥ २५३ ॥

शूद्र उवाच ॥ ॥

इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव ॥

यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत ॥ १ ॥

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः ॥

न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः ॥ २ ॥

पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् ॥

कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः ॥ ३ ॥

चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते ॥

अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः ॥ ४ ॥

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम ॥

भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः ॥ ५ ॥

प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत ॥

गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान् ॥ ६ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ ॥

शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्॥ ७ ॥

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः ॥

ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत् ॥ ८ ॥

देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह ॥

समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः ॥ ९ ॥

प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः ॥

तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्॥६.२५४.१० ॥

पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति ॥

मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः ॥ ११ ॥

भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते ॥

ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम् ॥ १२ ॥

स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः ॥

तथाऽऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः ॥ १३ ॥

प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च ॥

मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः ॥ १४ ॥

नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः ॥

अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः ॥ १५ ॥

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च ॥

जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च ॥ १६ ॥

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥

प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः ॥ १७ ॥

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह ॥

आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ ॥ १८ ॥

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥

समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः ॥ १९ ॥

ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा ॥

भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम् ॥ ६.२५४.२० ॥

ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः ॥

सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्॥ २१ ॥

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् ॥

जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा ॥ २२ ॥

चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना ॥

तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम् ॥ २३ ॥

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते ॥

ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः ॥ २४ ॥

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः ॥

स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः ॥ २५ ॥

विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा ॥

चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः ॥ २६ ॥

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः ॥

अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः ॥ २७ ॥

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः ॥

ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा ॥ २८ ॥

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना ॥

तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन ॥ २९ ॥

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः ॥

आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः ॥ ६.२५४.३० ॥

तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः ॥

द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः ॥ ३१ ॥

महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः ॥

पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः ॥ ३२ ॥

महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् ॥

नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्॥ ॥ ३३ ॥

मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् ॥

पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात् ॥ ३४ ॥

राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च ॥

स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः ॥ ३५ ॥

क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते ॥

रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम् ॥ ३६ ॥

आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् ॥

महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः ॥ ३७ ॥

एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः ॥

भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः ॥ ३८ ॥

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय ॥

गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी ॥ ३९ ॥

षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः ॥

आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी ॥ ६.२५४.४० ॥

गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा ॥

त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा ॥ ४१ ॥

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः॥

भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा ॥ ४२ ॥

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः ॥

बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका ॥ ४३ ॥

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा ॥

त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च ॥ ४४ ॥

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः ॥

एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम् ॥ ४५ ॥

स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः ॥

ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम् ॥ ४६ ॥

चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः ॥

तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः ॥ ४७ ॥

वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा ॥

महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः ॥ ४८ ॥

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ ॥

उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः ॥ ४९ ॥

घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः ॥

मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा ॥ ६.२५४.५० ॥

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् ॥

शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः ॥ ॥ ५१ ॥

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः ॥

झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे ॥ ५२ ॥

तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः ॥

सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः ॥ ५३ ॥

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः ॥

मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः ॥ ॥ ५४ ॥

जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः ॥

बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः ॥ ५५ ॥

त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥

कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे ॥ ५६ ॥

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् ॥

वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम् ॥ ५७॥

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत ॥

तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च ॥ ५८ ॥

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ ॥

सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्॥ ५९ ॥

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः ॥

जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः ॥ ६.२५४.६० ॥

ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् ॥

दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत ॥ ६१ ॥

पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः ॥

भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्॥ ६२ ॥

हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः ॥

ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः ॥६३॥

महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः ॥

ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः ॥ ६४ ॥

प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा ॥

किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह ॥ ६५ ॥

एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत ॥

अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता ॥ ६६ ॥ पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा ॥

फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः ॥ ६७ ॥

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा ॥

समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ ॥ ६८ ॥

सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना ॥

विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति ॥ ६९ ॥

नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति ॥

एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह ॥ ६.२५४.७० ॥

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने ॥

जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च ॥ ॥ ७१ ॥

कपर्दिनेऽजयादाय ब्रह्मगर्भाय ते नमः ॥

हिरण्यरेतसे तुभ्यं नीलग्रीवाय ते नमः ॥ ७१ ॥

नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च ॥

पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः ॥ ७३ ॥

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे ॥

अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः ॥ ७४ ॥

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च ॥

शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः ॥ ७६ ॥

अमूर्तब्रह्मरूपाय मूर्त्तानां भावनाय च ॥

नमः शिवाय चोग्राय हराय च भवाय च ॥ ७६ ॥

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे ॥

अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते ॥ ७७ ॥

सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः ॥

ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने ॥ ७८ ॥

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने ॥

पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने ॥ ७९ ॥

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे ॥

महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः ॥ ६.२५४.८० ॥

गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे ॥

जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः ॥९१॥

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च ॥

नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे ॥ ८२ ॥

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः ॥

मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक ॥ ८३ ॥

क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये ॥

शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः ॥ ८४ ॥

ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ ॥

एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह ॥ ८५ ॥

तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् ॥

य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् ॥

तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति ॥ ८६ ॥

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥

भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम् ॥ ८७ ॥

इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः ॥

वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती ॥ ८८ ॥

शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् ॥

रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः ॥ ८९ ॥

ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः ॥

सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम् ॥ ६.२५४.९० ॥

स्वर्णाभरणसंयुक्तमेकतो भुजगांगदम् ॥

एकतः कृत्तिवसनमन्यतः पट्टकूलवत् ९१ ॥

मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् ॥

एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम् ॥ ९२ ॥

रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥

तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम् ॥ ९३ ॥

त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् ॥

पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः ॥ ९४ ॥

साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः ॥

उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः ॥ ९५ ॥

ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा ॥

अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः ॥ ९६ ॥

क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् ॥

तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः ॥ ९७ ॥

अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः ॥

अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम् ॥ ९८ ॥

भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् ॥

शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम् ९९ ॥

यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः ॥

इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः॥ ॥ ६.२५४.१०० ॥

यत्किंचिच्च जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥

मध्ये बहिश्च तत्सर्वं त्रयं व्याप्य स्थिता यदा ॥ १ ॥

जगत्पूज्ये सुरेशानि जगद्वंद्ये तथांबिके ॥

प्रसादं कुरु देवेशि देवेश प्रणता वयम् ॥ २ ॥

इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम् ॥ ३ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् ॥

संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः ॥ ॥१०४॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५४ ॥

गालव उवाच ॥ ॥

एवं ते लब्धशापाश्च पार्वतीशाप पीडिताः ॥

अनपत्या बभूवुश्च तथा च प्रतिमानवाः ॥ १ ॥

शालग्रामस्तु गंडक्यां नर्मदायां महेश्वरः ॥

उत्पद्यते स्वयंभूश्च तावेतौ नैव कृत्रिमौ ॥ २ ॥

चतुर्विंशतिभेदेन शालग्रामगतो हरिः ॥

परीक्ष्यः पुरुषैर्नित्यमेकरूपः सदाशिवः ॥ ३ ॥

शालग्रामशिला यत्र गंडकीविमले जले ॥

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ ४ ॥

तां पूजयित्वा विधिवद्गंडकीसंभवां शिलाम् ॥

योगीश्वरो विशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः ॥ ५ ॥

एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥

यथा हरो विप्रशापं प्राप्तवांस्तन्निशामय ॥ ६ ॥

यः शृणोति नरो भक्त्या वाच्यमानामिमां कथाम् ॥

गिरीशनृत्यसंबन्धामुमादेहार्द्धवर्णिताम् ॥ ७ ॥

ब्रह्मणः स्तुतिसंयुक्तां स गच्छेत्परमां गतिम् ॥

श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा समस्तं श्लोकमेव वा ॥ ८ ॥

यः पठेदविरोधेन मायामानविवर्जितः ॥

स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ ९ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण पठञ्छृण्वन्नरोत्तमः ॥

लभते चिंतितां सिद्धिं धनपुत्रादिसंवृतः॥६.२५५.१॥।

यथा ब्रह्मादयो देवा गीतवाद्याभियोगतः ॥

परां सिद्धि मवापुस्ते दुर्गाशिवसमीपतः ॥ ११ ॥

वर्षाकाले च संप्राप्ते भक्तियोगे जनार्दने ॥

महेश्वरेऽथ दुर्गायां न भूयः स्तनपो भवेत् ॥ १२ ॥

गणेशस्य सदा कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

पूजां मनुष्यो लाभार्थं यत्नो लाभप्रदो हि सः ॥१३॥

सूर्यो नीरोगतां दद्याद्भक्त्या यैः पूज्यते हि सः॥

चातुर्मास्ये समायाते विशेषफलदो नृणाम् ॥ १४ ॥

इदं हि पंचायतनं सेव्यते गृहमेधिभिः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितं चिंतितप्रदम् ॥ १५ ॥

शालग्रामगतं विष्णुं यः पूजयति नित्यदा ॥

द्वारवतीचक्रशिलासहितं मोक्षदायकम् ॥ १६ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण दर्शनादपि मुक्तिदम् ॥

यस्मिन्स्तुते स्तुतं सर्वं पूजिते पूजितं जगत् ॥ १७ ॥

पूजितः पठितो ध्यातः स्मृतो वै कलुषापहः ॥

शालग्रामे किं पुनर्यच्छालग्रामगतो हरिः ॥ १८ ॥

पुनर्हि हरिनैवेद्यं फलं चापि धृतं जलम् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण शालग्रामगतं शुभम् ॥ १९ ॥

तिलाः पुनंत्यर्पिताश्च शालग्रामस्य शूद्रज ॥

चातुमास्ये विशेषेण नरं भक्त्या समन्वितम् ॥ ६.२५५.२० ॥

स लक्ष्मीसहितो नित्यं धनधान्यसमन्वितः ॥

महाभाग्यवतां गेहे जायते नात्र संशयः ॥२१॥

स लक्ष्मीसहितो विष्णुर्विज्ञेयो नात्र संशयः ॥

तं पूजयेन्महाभक्त्या स्थिरा लक्ष्मीर्गृहे भवेत् ॥ २२ ॥

तावद्दरिद्रता लोके तावद्गर्जति पातकम् ॥

तावत्क्लेशाः शरीरेऽस्मिन्न यावत्पूजयेद्धरिम् ॥ २३ ॥

स एव पूज्यते यत्र पंचक्रोशं पवित्रकम् ॥

करोति सकलं क्षेत्रं न तवाऽशुभसंभवः ॥ २४ ॥

एतदेव महाभाग्यमेतदेवमहातपः ॥

एष एव परो मोक्षो यत्र लक्ष्मीशपूजनम् ॥ २५ ॥

शंखश्च दक्षिणावर्त्तो लक्ष्मीनारायणात्मकः ॥

तुलसी कृष्णसारोऽत्र यत्र द्वारवती शिला ॥

तत्र श्रीर्विजयो विष्णुर्मुक्तिरेवं चतुष्टयम्॥ २६ ॥

लक्ष्मीनारायणे पूजां विधातुर्मनुजस्य तु ॥

ददाति पुण्यमतुलं मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥ २७ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण पूज्यो लक्ष्मीयुतो हरिः ॥ २८ ॥

कुर्वतस्तस्य देवस्य ध्यानं कल्मषनाशनम् ॥

तुलसीमञ्जरीभिश्च पूजितो जन्मनाशनः ॥ २९ ॥

पूजितो बिल्वपत्रेण चातुर्मास्येऽघहृत्तमः ॥ ६.२५५.३० ॥

सर्वप्रयत्नेन स एव सेव्यो यो व्याप्य विश्वं जगतामधीशः ॥

काले सृजत्यत्ति च हेलया वा तं प्राप्य भक्तो न हि सीदतीति ॥ ३१ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोअध्यायः ॥ २५५ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

एकदा भगवान्रुद्रः कैलासशिखरे स्थितः ॥

दधार परमां लक्ष्मीमुमया सहितः किल ॥ १ ॥

गणानां कोटयस्तिस्रस्तं यदा पर्यवारयन् ॥

वीरबाहुर्वीरभद्रो वीरसेनश्च भृङ्गिराट् ॥ २ ॥

रुचिस्तुटिस्तथा नन्दी पुष्पदन्तस्तथोत्कटः ॥

विकटः कण्टकश्चैव हरः केशो विघंटकः ॥ ३ ॥

मालाधरः पाशधरः शृङ्गी च नरनस्तथा ॥

पुण्योत्कटः शालिभद्रो महाभद्रो विभद्रकः ॥ ४ ॥

कणपः कालपः कालो धनपो रक्तलोचनः ॥

विकटास्यो भद्रकश्च दीर्घजिह्वो विरोचनः ॥ ५ ॥

पारदो घनदो ध्वांक्षी हंसक्री नरकस्तथा ॥

पंचशीर्षस्त्रिशीर्षश्च क्रोडदंष्ट्रो महाद्भुत ॥ ६ ॥

सिंहवक्त्रो वृषहनुः प्रचण्डस्तुंडिरेव च ॥

एते चान्ये च बहवस्तदा भवसमीपगाः ॥ ७ ॥

महादेव जयेत्युच्चैर्भद्रकालीसमन्विताः ॥

भूतप्रेतपिशाचानां समूहा यस्य वल्लभाः ॥८॥

अस्तुवंस्तं समीपस्था वसन्ते समुपागते ॥

वनराजिर्विभाति स्म नवकोरकशोभिता ॥ ९ ॥

दक्षिणानिलसंस्पर्शः कवीनां सुखकृद्बभौ ॥

वियोगिहृदयाकर्षी किंशुकः पुष्पशोभितः ॥ ॥ ६.२५६.१० ॥

द्वन्द्वादिविक्रियाभावं चिक्रीडुश्च समंततः ॥

तस्मिन्विगाढे समये मनस्युन्मादके तथा ॥ ११ ॥

नंदी दंडधरः संज्ञां दृष्ट्वा चक्रे हरो परः॥

अलं चापलदोषेण तपः कुर्वंतु भो गणाः ॥ १२ ॥

तदा सर्वे वनमपि भूकांडजमभूत्पुनः ॥

गणास्ते तप आतस्थुर्दृष्ट्वा कान्तिंवसन्तजाम् ॥ १३ ॥

ततः सा विश्वजननी पार्वती प्राह शंकरम् ॥

इयं ते करगा नित्यमक्षमाला महेश्वर ॥ १४ ॥

त्वया किं जप्यते देव संदेहयति मे मनः ॥

त्वमेकः सर्व भूतानामादिकृत्सकलेश्वरः ॥ १५ ॥

न माता न पिता बंधुस्तव जातिर्न कश्चन ॥

अहं तव परं किंचिद्वेद्मि नास्तीति किंचन ॥ १६ ॥

श्रमेण त्वं समायुक्तो श्वासोच्छ्वासपरायणः॥

जपन्नपि महाभक्त्या दृश्यसे त्वं मया सदा ॥१७॥

त्वत्तःपरतरं किचिद्यत्त्वं ध्यायसि चेतसा ॥

तन्मे कथय देवेश यद्यहं दयिता तव॥ १८ ॥

इति स्पृष्टस्तदा शंभुरुवाच हरिसेवकः ॥

हरेर्नामसहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः ॥ १९ ॥

जपामि रामनामांकमवातरं(?) ससप्तमम्॥

चतुर्विशतिसंख्याकान्प्रादुर्भावान्हरेर्गुणान् ॥ ६.२५६.२० ॥

एतेषामपि यत्सारं प्रणवाख्यं महत्फलम् ॥

द्वादशाक्षरसंयुक्तं ब्रह्मरूपं सना तनम्॥ २१ ॥

अक्षरत्रयसंबद्धं ग्रामत्रयसमन्वितम् ॥

सबिंदुं प्रणवं शश्वज्जपामि जपमालया ॥ २२ ॥

वेदसारमिदं नित्यं द्व्यक्षरं सततोद्यतम् ॥

निर्मलं ह्यमृतं शांतं सदूपममृतोपमम् ॥ २३ ॥

कलातीतं निर्वशगं निर्व्यापारं महत्परम् ॥

विश्वाधारं जगन्मध्यं कोटिब्रह्मांडबीजकम्॥ २४ ॥

जडं शुद्धक्रियं वापि निरंजनं नियामकम् ॥

यज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरसंसारबंधनात् ॥ २५ ॥

ओंकारसहितं यच्च द्वादशाक्षरबीजकम् ॥

जपतः पापकोटीनां दावाग्नित्वं प्रजायते ॥ २६ ॥

एतदेव परं गुह्यमेतदेव परं महः ॥

एतद्धि दुर्लभं लोके लोकत्रयविभूषणम्॥ २७ ॥

प्राप्यते जन्मकोटीभिः शुभाशुभविनाशकम् ॥

एतदेव परं ज्ञानं द्वादशाक्षरचिन्तनम् ॥ २८ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदं चिंतितप्रदम् ॥

एतदक्षरजं स्तोत्रं यः समाश्रयते सदा ॥ २९ ॥

मनसा कर्मणा वाचा तस्य नास्ति पुनर्भवः ॥

द्वादशाक्षरसंयुक्तं चक्रद्वादशभूषितम् ॥ ६.२५६.३० ॥

मासद्वादशनामानि विष्णोर्यो भक्तितत्परः ॥

शालग्रामेषु तान्युक्त्वा न्यसेदघहराणि च ॥ ३१ ॥

दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत् ॥

द्वादशाक्षर माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते ॥ ३२ ॥

जिह्वासहस्रैरपि च ब्रह्मणापि न वार्यते ॥

महामन्त्रो ह्ययं लोके जप्यो ध्यातः स्तुतस्तथा ॥ ३३ ॥

पापहा सर्वमासेषु चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

इदं रहस्यं वेदानां पुराणानामनेकशः ॥ ३४ ॥

स्मृतीनामपि सर्वासां द्वादशाक्षरचिन्तनम्॥

चिंतनादेव मर्त्यानां सिद्धिर्भवति हीप्सिता ॥ ३५ ॥

पुण्यदानेन याम्येन मुक्तिर्भवति शाश्वती ॥

वर्णैस्तथाश्रमैरेव प्रणवेन समन्वितैः ॥ ३६ ॥

जपैर्ध्यानैः शमपरैर्मोक्षं यास्येत निश्चितम ॥

शूद्राणां चापि नारीणां प्रणवेन विवर्जितः ॥ ३७ ॥

प्रकृतीनां च सर्वासां न मन्त्रो द्वादशाक्षरः ॥

न जपो न तपः कार्यं कायक्लेशाद्विशुद्धिता ॥ ३८ ॥

विप्रभक्त्या च दानेन विष्णुध्यानेन सिद्ध्यति ॥

तासां मन्त्रो रामनाम ध्येयः कोट्यधिको भवेत् ॥ ३९ ॥

रामेति द्व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः ॥

गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात् ॥ ६.२५६.४० ॥

इह निर्वर्ततो याति प्रान्ते हरिगणो भवेत् ॥

रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रो मंत्रकोटिशताधिकः ॥ ४१ ॥

सर्वासां प्रकृतीनां च कथितः पापनाशकः ॥

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सोऽप्यनंतफलप्रदः ॥ ४२ ॥

चातुर्मास्ये महापुण्ये लभ्यते भक्तितत्परैः ॥

देववन्निष्फलं तेषां यमलोकस्यसेवनम् ॥ ४३ ॥

न रामादधिकं किंचित्पठनं जगतीतले ॥

रामनामाश्रया ये वै न तेषां यमयातना ॥ ४४ ॥

ये च दोषा विघ्नकरा मृतका विग्रहाश्च ये ॥

राम नामैव विलयं यांति नात्र विचारणा ॥ ४५ ॥

रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥

अन्तरात्मस्वरूपेण यच्च रामेति कथ्यते ॥ ४६ ।

रामेति मत्रराजोऽयं भयव्याधिनिषूदकः ॥

रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः ॥ ४७ ॥

सर्वतीर्थफलः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः ॥

रामचन्द्रेति रामेति रामेति समुदाहृतः ॥ ४८ ॥

द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वकार्यकरो भुवि ॥

देवा अपि प्रगायंति रामनामगुणाकरम् ॥ ४९ ॥

तस्मात्त्वमपि देवेशि रामनाम सदा वद ॥

रामनाम जपेद्यो वै मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ६.२५६.५० ॥

सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव जायते ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्पुण्यं दशधोत्तरम् ॥ ५१ ॥

हीनजातिप्रजातानां महदह्यति पातकम् ॥ ५२ ॥

रामो ह्ययं विश्वमिदं समयं स्वतेजसा व्याप्य जनांतरात्मना ॥

पुनाति जन्मांतरपातकानि स्थूलानि सूक्ष्माणि क्षणाच्च दग्ध्वा ॥ ५३ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये रामनाममहिमवर्णनं नाम षट्पंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५६ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद ॥

यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया ॥ १ ॥

॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ ॥

द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः ॥

स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः ॥ २ ॥

प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः ॥

सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः ॥ ३ ॥

क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि ॥

क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् ॥

तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः ॥ ४ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः ॥

रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम् ॥ ५ ॥

॥ ईश्वर उवाच । ॥

प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि ॥

नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा ॥ ६ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम ॥

प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे । ७ ॥ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः ॥

ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः ॥ ८ ॥

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः ॥

तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः ॥९॥

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः ॥

चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने ॥ ६.२५७.१० ॥

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् ॥

तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः ॥ ११ ॥

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः ॥

सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते ॥ १२ ॥

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् ॥

तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम् ॥ १३ ॥

तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् ॥

यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत् ॥ १४ ॥

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः ॥

तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा ॥ १५।।

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु ॥

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम् ॥ १६ ॥

विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप। ॥

स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम् ॥ १७ ॥

प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् ।

ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम् ॥ १८ ॥

मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति ॥

इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता ॥ १९ ॥

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते ॥

ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता ॥ ६.२५७.२० ॥

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् ॥

वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च ॥ २१ ॥

सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे ॥

अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता ॥ २२ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता ॥

जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता ॥ २३ ॥

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा ॥

विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः ॥ २४ ॥

पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः ॥

मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः ॥ २५ ॥

या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि ॥

स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽऽप शुद्धिम् ॥ २६ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ।। २५७ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे ॥

कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः ॥ १ ॥

वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च ॥

जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः ॥ २ ॥

तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् ॥

एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम् ॥ ॥ ३ ॥

विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव ॥

कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना ॥ ४ ॥

दग्धं विगाहनेनाशु मषीप्रायं तदा बभौ १।

साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामा भूत्वा हराद्यतः ॥ ५ ॥

स्तुत्वा नत्वा महेशानमुवाच पुनरेव सा ॥

प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव ॥ ६ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

अस्मिंस्तीर्थवरेपुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि ॥

तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् १। ७ ॥

हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति ॥

इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवांतरधीयत ॥ ८ ॥

तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम् ॥

कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुंड्रं जटाधरम् ॥ ९ ॥

स्वेच्छया मुनिगेहेषु दर्शयत्यंगचापलम् ॥

क्वचिद्गायति गीतानि क्वचिन्नृत्यति छन्दतः ॥ 6.258.१० ॥

स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् ॥

एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः ॥ ११ ॥

पत्युः शुश्रूषणं गेहे त्यक्त्वा कार्याण्यपि क्षणात् ॥

तमेव मनसा चक्रुः पतिरूपेण मोहिताः ॥ १२ ॥

भ्रमंत्यश्चैव हास्यानि चक्रुस्ता अपि योषितः ॥

ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम् ॥ १३ ॥

चुक्रुधुर्मुनयः सर्वे रूपं तस्य मनोहरम् ॥

गृह्यतां हन्यतामेष कोऽयं दुष्ट उपागतः ॥ १४ ॥

इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा ॥

पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम् ॥ १५ ॥

यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् ॥

न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते ॥ १६ ॥

न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् ॥

तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः ॥ १७ ॥

यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् ॥

परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि ॥ १८ ॥

सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस ॥

एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान् ॥ १९ ॥

तल्लिगं धूर्जटेश्छित्त्वा पातयामास भूतले ॥

रुधिरौघपरिव्याप्तो मुमोह भगवान्विभुः ॥ 6.258.२० ॥

वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुर्महाशापाभिभूतधीः ॥

तं तथा पतितं दृष्ट्वा त आजग्मुर्महर्षयः ॥ २१ ॥

आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुर्विश्वं चचाल ह ॥

देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः ॥ २२ ॥

ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन् ॥

शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम् ॥ २३ ॥

किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते ॥

साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः ॥ २४ ॥

वयं मूढधियः पापाः परमज्ञानदुर्बलाः॥

कथमस्माभिर्यस्यात्मा श्रुतश्च न निवेदितः ॥ २५ ॥

मयेदृशो गृहस्थाय ह्यात्माऽयं न निवेदितः ॥

निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवः ॥ २६ ॥

निर्ममो निरहंकारो यः शंभुर्नोपलक्षितः ॥

यस्य लोका इमे सर्वे देहे तिष्ठंति मध्यगाः ॥ २७ ॥

स एष जगतां स्वामी हरोऽस्माभिर्न वीक्षितः ॥

इत्युक्त्वा ते ह्युपविष्टा यावत्तत्र समागताः ॥ २८ ॥

तान्दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः ॥

विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ ॥ २९ ॥

सुरभिं गां च गोलोके तां तुष्टाव सुसंयतः १।

सृष्टिस्थिति विनाशानां कर्त्र्यै मात्रे नमोनमः ॥ 6.258.३० ॥

या त्वं रसमयैर्भावैराप्यायसि भूतलम् ॥

देवानां च तथासंघान्पितॄणामपि वै गणान् ॥ ३१ १।

सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी ॥

त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम् ॥ ३२ ॥

त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा ॥

आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वांच्छितसिद्धिदा ॥ ३३ ॥

त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा ॥

ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्ति स्तथा मतिः ॥ ३४ ॥

कांतिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी ॥

त्वया विरहितं किंचिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि ॥ ३५ ॥

वह्नेस्तृप्तिप्रदात्री च देवादीनाम् च तृप्तिदा ॥

त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३६ ॥

पादास्ते वेदाश्चत्वारः समुद्राः स्तनतां ययुः ॥

चंद्रार्कौ लोचने यस्या रोमाग्रेषु च देवताः ॥ ३७ ॥

शृङ्गयोः पर्वताः सर्वे कर्णयोर्वायवस्तथा ॥

नाभौ चैवामृतं देवि पातालानि खुरास्तथा ॥३८॥

स्कन्धे च भगवान्ब्रह्मा मस्तकस्थः सदाशिवः ॥

हृद्देशे च स्थितो विष्णुः पुच्छाग्रे पन्नगास्तथा ॥ ३९ ।।

शकृत्स्था वसवः सर्वे साध्या मूत्रस्थितास्तव ॥

सर्वे यज्ञा ह्यस्थिदेशे किन्नरा गुह्यसंस्थिताः ॥ 6.258.४० ॥

पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा ॥

सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः ॥ ४१ ॥

सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा ॥

सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव ॥ ४२ ॥

प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे ॥

स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव ॥ ४३ ॥

विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने ॥

स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे ॥ ४४ ॥

इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः ॥

साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम् ॥ ४५ ॥

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ ॥

यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते ॥ ४६ ॥

देवा महार्तिं प्रययुश्चचाल पृथिवी तथा ॥

चंद्रार्कौ निष्प्रभौ चैव वायुरुच्चण्ड एव च ॥ ४७ ॥

समुद्राः क्षोभमग मंस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥ ४८ ॥

यस्मिञ्जगत्स्थावरजंगमादिकं काले लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति ॥

तस्मिन्प्रनष्टे द्विजशापपीडिते जयद्धतप्राय मवर्तत क्षणात् ॥ ४९ ॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये हरशापो नामाष्टपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५८ ॥ ॥ ।

॥ गालव उवाच ॥ ॥

तस्मिंस्तु पतिते लिंगे योजनायामविस्तृते॥

विषादार्त्ता ऋषिगणास्तत्राजग्मुः सहस्रशः ॥ १ ॥

व्यलोकयन्त सर्वत्र दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम्॥

नासौ दृष्टिपथे तेषां बभूव भयविह्वलः ॥ २ ।१

वीर्यं वर्षसहस्राणि बहून्यपि सुसंचितम् ॥

पृथिवीं सकलां व्याप्य स्थितं ददृशिरे द्विजाः ॥३॥

तद्दृष्ट्वा सुमहल्लिंगं रुधिराक्तं जलैः प्लुतम् ॥

ब्राह्मणाः संशयगता दह्यमाना वसुन्धरा ॥ ४ ॥

तल्लिंगं तत्र संस्थाप्य चक्रुस्तां नर्मदां नदीम् ॥

तज्जलं नर्मदारूपं ल्लिंगं चामरकण्टकम्॥५..

नरकं वारयत्येतत्सेवितं नरकापहम्॥

भूतग्रहाश्च सर्वेऽपि यास्यंति विलयं ध्रुवम्॥६॥

तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा संतर्प्य च पितॄंस्तथा।.

सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यो भुवि दुर्लभान्॥७॥

लिंगानि नार्मदेयानि पूजयिष्यंति ये नराः॥

तेषां रुद्रमयो देहो भविष्यति न संशयः॥

चातुर्मास्ये विशेषेण लिंगपूजा महाफला॥

चातुर्मास्ये रुद्रजपं हरपूजा शिवे रतिः॥ ९॥

पंचामृतेन स्नपनं न तेषांगर्भवेदना ॥

ये करिष्यंति मधुना सेचनं लिंगमस्तके ॥ ६.२५९.१० ॥

तेषां दुःखसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् ॥

दीपदानं कृतं येन चातु र्मास्ये शिवाग्रतः ॥ ११ ॥

कुलकोटिं समुद्धृत्य स्वेच्छया शिवलोकभाक् ॥

चन्दनागुरुधूपैश्च सुश्वेतकुसुमैरपि ॥ १२ ॥

नर्मदाजललिंगं ये ह्यर्च यिष्यंति ते शिवाः ॥

शिला हरत्वमापन्नाः प्राणिनामपि का कथा ॥ १३ ॥

तत्संभूतं महालिंगं जलधारणसंयुतम् ॥

पूजयित्वा विधानेन चातुर्मास्ये शिवो भवेत् ॥ १४ ॥

चातुर्मास्ये ये मनुजा नर्मदाऽमरकण्टके ॥

तीर्थे स्नास्यंति नियतास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ १५ ॥ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

इत्युक्त्वा ते द्विजास्तत्र स्थाप्य लिंगं यथाविधि ॥

अमरकण्टकतीर्थे नर्मदां च महानदीम् ॥ १६ ॥

पुनश्चिन्तापरा जाता विश्वस्य क्षोभकारणे ॥

पद्मासनगता भूत्वा प्राणायामपरायणाः ॥ १७ ॥

चिन्तयामासुरव्यग्रं हृदयस्थं महे श्वरम् ॥

ततो देवा महेंद्राद्याः संप्राप्यामरकण्टकम् ॥ १८ ॥

ब्राह्मणानां स्तुतिं चक्रुर्विनयानतकन्धराः ॥

नमोऽस्तु वो द्विजातिभ्यो ब्रह्मविद्भ्यो महेश्वराः ॥ १९ ॥

भूसुरेभ्यो गुरुभ्यश्च विमुक्तेभ्यश्च वंधनात् ॥

यूयं गुणत्रयातीता गुणरूपा गुणाकराः ॥ ६.२५९.२० ॥

गुणत्रयमयैर्भावैः सततं प्राणबुद्बुदाः ॥

येषां वाक्यजलेनैव पापिष्ठा अपि शुद्धताम् ॥

प्रयांति पापपुंजाश्च भस्मसाद्यांति पापिनाम् ॥ २१ ॥

शस्त्रं लोहमयं येषां वागेव तत्समन्विताः ॥

पापैः पराभिभूतानां तेषां लोकोत्तरं बलम् ॥ २२ ॥

क्षमया पृथिवीतुल्याः कोपे वैश्वानरप्रभाः ॥

पातनेऽनेकशक्तीनां समर्था यूयमेव हि ॥ २३ ॥

स्वर्गादीनां तथा याने भवन्तो गतयो ध्रुवम् ॥ २४ ॥

सत्कर्मकारकाश्चैव सत्कर्मनिरताः सदा ॥

सत्कर्मफलदातारः सत्कर्मेभ्यो मुमुक्षवः ॥ २५ ॥

सावित्रीमंत्रनिरता ये भवंतोऽघनाशनाः ॥

आत्मानं यजमानं च तारयंति न संशयः ॥ २६ ॥

वह्नयश्च तथा विप्रास्तर्पिताः कार्यसाधकाः ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण तेषां पूजा महाफला ॥ २७ ॥

कोपिताः सर्वदेहस्य नाशनाय भवंति हि १।

तावन्न वज्रमिंद्रस्य शूलं नैव पिनाकिनः ॥ २८ ॥

दण्डो यमस्य तावन्नो यावच्छापो द्विजोद्भवः ॥

अग्निना ज्वाल्यते दृश्यं शापोद्दिष्टानपि स्वयम् ॥ २९ ॥

हंति जातानजातांश्च तस्माद्विप्रं न कोपयेत्॥

विप्रकोपाग्निना दग्धो नरकान्नैव मुच्यते ॥ ६.२५९.३० ॥

शस्त्रक्षतोऽपि नरकान्मुच्यते नात्र संशयः ॥

देवानां मधुधान्यानां सामर्थ्यं भेदनेन हि ॥ ३१ ॥

वाङ्मात्रेण हि विप्रस्य भिद्यते सकलं जगत् ॥

ते यूयं गुरवोऽस्माकं विश्वकारणकारकाः ॥

प्रसादपरमा नित्यं भवंतु भुवनेश्वराः ॥ ३२ ॥

ईश्वरेण विना सर्वे वयं लोकाश्च दुःखिताः ॥

तत्कथ्यतां स भगवान्कुत्रास्ते परमेश्वरः ॥ ३३ ॥ ॥

गालव उवाच ॥ ॥

ज्ञात्वा मुनिभयत्रस्तं देवेशं शूलपाणिनम् ॥ ३४ ॥

सुरभीगर्भसंभूतं देवानूचुर्महर्षयः ॥

स्वागतं देवदेवेभ्यो ज्ञातो वै स महेश्वरः ॥ ३५ ॥

तत्र गच्छंतु देवेशा यत्र देवः सनातनः ॥

इत्युक्त्वा ते महात्मानः सह देवैर्ययुस्तदा ॥ ३६ ॥

गोलोकं देवमार्गेण यत्र पायसकर्दमाः ॥

घृतनद्योमधु ह्रदा नदीनां यत्र संघशः ॥ ३७ ॥

पूर्वजानां गणाः सर्वे दधिपीयूषपाणयः ॥

मरीचिपाः सोमपाश्च सिद्धसंघास्तथा परे ॥ ३८ ॥

घृतपाश्चैव साध्याश्च यत्र देवाः सनातनाः ॥

ते तत्र गत्वा मुनयो ददृशुः सुरभीसुतम् ॥ ३९ ॥

तेजसा भास्करं चैव नीलनामेति विश्रुतम् ॥

इतस्ततोऽभिधावंतं गवां संघातमध्यगम् ॥ ६.२५९.४० ॥

नंदा सुमनसा चैव सुरूपा च सुशीलका ॥

कामिनी नंदिनी चैव मेध्या चैव हिरण्यदा ॥ ४१ ॥

धनदा धर्मदा चैव नर्मदा सकलप्रिया ॥

वामनालंबिका कृष्णा दीर्घशृंगा सुपिच्छिका ॥ ४२ ॥

तारा तरेयिका शांता दुर्विषह्या मनोरमा ॥

सुनासा दीर्घनासा च गौरा गौरमुखीह या ॥ ४३ ॥

हरिद्रवर्णा नीला च शंखिनी पंचवर्णका ॥

विनताभिनताचैव भिन्नवर्णा सुपत्रिका ॥ ४४ ॥

जयाऽरुणा च कुण्डोध्नी सुदती चारुचंपका ॥

एतासां मध्यगं नीलं दृष्ट्वा ता मुनिदेवताः ॥४५॥

विचरंति सुरूपं तं संजातविस्मयोन्मुखाः ॥

मुनीश्वराः कृपाविष्टा इन्द्राद्या हृष्टमानसाः ॥

स्तुतिमारेभिरे कर्त्तुं तेजसा तस्य तोषिताः ॥ ४६ ॥ ॥

॥ शूद्र उवाच ॥ ॥

कथं नीलेति नामासौ जातोयमद्भुताकृतिः ॥

किमस्तुवन्प्रसन्नास्ते ब्राह्मणा विश्वकारणम् ॥ ४७ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पांडुरः ॥ ४८ ॥

श्वेतः खुरविषाणेषु स नीलो वृषभः स्मृतः ॥

चतुष्पादो धर्मरूपो नील लोहितचिह्नकः ॥ ४९ ॥

कपिलः खुरचिह्नेषु स नीलो वृषभः स्मृतः ॥

योऽसौ महेश्वरो देवो वृषश्चापि स एव हि ॥ ६.२५९.५० ॥

चतुष्पादो धर्मरूपो नीलः पंचमुखो हरः ॥

यस्य संदर्शनादेव वाजपेयफलं लभेत् ॥ ५१ ॥

नीले च पूजिते यस्मिन्पूजितं सकलं जगत् ॥

स्निग्धग्रासप्रदानेन जगदाप्यायितं भवेत् ॥ ५२ ॥

यस्य देहे सदा श्रीमान्विश्वव्यापी जनार्दनः ॥

नित्यमर्चयते योऽसौ वेदमन्त्रैः सनातनैः ॥ ५३ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥

त्वं देवः सर्वगोप्तॄणां विश्वगोप्ता सनातनः ॥

विघ्नहर्ता ज्ञानदश्च धर्मरूपश्च मोक्षदः ॥५४॥

त्वमेव धनदः श्रीदः सर्वव्याधिनिषूदनः ॥

जगतां शर्मकरणे प्रवृत्तः कनकप्रदः ॥ ५५ ॥

तेजसां धाम सर्वेषां सौरभेय महाबल ॥

शृंगाग्रे धृतकैलासः पार्वतीसहितस्त्वया ॥ ५६ ॥

३३ स्तुत्यो वेदमयो वेदात्मा वेदवित्तमः ॥

वेदवेद्यो वेदयानो वेदरूपो गुणाकरः ॥ ५७ ॥

गुणत्रयेभ्योऽपि परो याथात्म्यं वेद कस्तव ॥

वृषस्त्वं भगवान्देव यस्तुभ्यं कुरुते त्वघम् ॥ ५८ ॥

वृषलः स तु विज्ञेयो रौरवादिषु पच्यते ॥

यदा स्पृष्टः स तु नरो नरकादिषु यातनाः ॥ ५९ ॥

सेवते पापनिचयैर्निगाढप्रायबन्धनैः ॥

क्षुत्क्षामं च तृषाक्रांतं महाभारसमन्वितम् ॥ ६.२५९.६० ॥

निर्दया ये प्रशोष्यंति मतिस्तेषां न शाश्वती ॥

चतुर्भिः सहितं मर्त्या विवाहविधिना तु ये ॥ ६१ ॥

विवाहं नीलरूपस्य ये करिष्यंति मानवाः ॥

पितॄनुद्दिश्य तेषां वै कुले नैवास्ति नारकी ॥ ॥ ६२ ॥

त्वं गतिः सर्वलोकानां त्वपिता परमेश्वरः ॥

त्वया विना जगत्सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ६३ ॥

परा चैव तु पश्यंती मध्यमा वैखरी तथा ॥

चतुर्विधानां वचसामीश्वरं त्वां विदुर्बुधाः ॥ ६४ ॥

चतुःशृंगं चतुष्पादं द्विशीर्षसप्तहस्तकम् ॥

त्रिधा बद्धं धर्ममयं त्वामेव वृषभं विदुः ॥ ६५ ॥

तृप्तिदं सर्वभूतानां विश्वव्यापकमोजसा ॥

ब्रह्म धर्ममयं नित्यं त्वामात्मानं विदुर्जनाः ॥ ६६ ॥

अच्छेद्यस्त्वमभेद्यस्त्वमप्रमेयोमहा यशाः ॥

अशोच्यस्त्वमदाह्योऽसि विदुः पौराणिका जनाः ॥ ६७ ॥

त्वदाधारमिदं सर्वं त्वदाधारमिदं जगत् ॥

त्वदाधाराश्च देवाश्च त्वदाधारं तथा मृतम् ॥ ६८ ॥

जीवरूपेण लोकांस्त्रीन्व्याप्य तिष्ठसि नित्यदा ॥

एवं स संस्तुतो नीलो विप्रैस्तैः सोमपायिभिः ॥ ६९ ॥

प्रसन्नवदनो भूत्वा विप्रा न्प्रणतितत्परः ॥

पुनरेव वचः प्रोचुर्विप्राः कृतशिवागसः ॥ ६.२५९.७० ॥

वरं ददुर्महेशस्य नीलरूपस्य धर्मतः ॥

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः ॥ ७१ ॥

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥

पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम् ॥ ७२ ॥

स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् ॥

चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे ॥ ७३ ॥

उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा ॥

ततो देवगणाः सर्वे महर्षीणां गणाः पुनः ॥

स्वानि स्थानानि ते जग्मुर्मुनयो वीतमत्सराः ॥ ७४ ॥

एवमृषीणां दयितासु सक्तः कामार्त्तचित्तो मुनिपुंगवानाम् ॥

शापं समासाद्य शिवोऽपि भक्त्या रेवाजलेऽगात्सुशिलामयत्वम् ॥ ७९ ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने वृषस्तुतिर्नामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोअध्यायः ॥ २५९ ॥ [। छ ॥

॥ गालव उवाच ॥ ॥

इति ते कथितं सर्वं शालग्रामकथानकम् ॥

महेश्वरस्य चोत्पत्तिर्यथा लिंगत्वमाप सः ॥ १ ॥

तस्माद्वरं लिंगरूपं शालग्रामगतं हरिम् ॥

येऽर्चयंति नरा भक्त्या न तेषां दुःखयातनाः ॥ २ ॥

चातुर्मास्ये समायाते विशेषात्पूजयेच्च तौ ॥

अर्चितौ यावभेदेन स्वर्गमोक्षप्रदायकौ ॥ ३ ॥

देवौ हरिहरौ भक्त्या विप्रवह्निगवां गतौ ॥

येऽर्चयंति महाशूद्र तेषां मोक्षप्रदोहरिः ॥ ॥ ४ ॥

वेदोक्तं कारयेत्कर्म पूर्तेष्टं वेदतत्परः ॥

पंचायतनपूजा च सत्यवादो ह्यलोलता ॥ ५ ॥

विवेकादिगुणैर्युक्तः स शूद्रो याति सद्गतिम्॥

ब्रह्मचर्यं तपो नान्यद्द्वादशाक्षरचिंतनात् १। ६ ॥

मन्त्रैर्विना षोडश सोपचारैः कार्या सुपूजा नरकादिहंतुः ॥

यथा तथा वै गिरिजापतेश्च कार्या महा शूद्र महाघहंत्री ॥ ७ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ।। ॥

एवं कथयतोरेषा रजनी क्षयमाययौ ॥

सच्छूद्रो गालवश्चैव शिष्यैश्च परिवारितः ॥ ८ ॥

स तेन पूजितो विप्रो ययौ शीघ्रं निजाश्रमम् ॥ ९ ॥

य इमं श्रुणुयान्मर्त्यो वाचयेत्पाठयेच्च वा ॥

श्लोकं वा सर्वमपि च तस्य पुण्यक्षयो न हि ॥ ६.२६०.१० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६० ॥

॥ नारद उवाच ॥ ॥

कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी ॥

योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये ॥ १ ॥

मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् ॥

एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्॥२॥ ॥

।। ब्रह्मोवाच ॥ ॥

चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता ॥

मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा ॥ ३ ॥

चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता ॥

देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा ॥ ४ ॥

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे ॥

जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना ॥ ५ ॥

शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् ॥

मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः ॥ ६ ।।

गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् ॥

श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः ॥७॥

सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः ॥

बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम्॥

देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम् ॥ ८ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् ॥

इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम् ॥९॥

स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् ॥

स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः ॥६.२६१.१०॥।

विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः ॥

अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः ॥ ११ ॥

अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः ॥

मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः ॥ १२ ॥

ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः ॥

इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान् ॥१३॥

एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् ॥

सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके ॥ १४ ॥

तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः ॥

सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत ॥ १५ ॥

स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ ॥

अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः ॥ १६ ॥

विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते ॥

गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः ॥ १७ ॥

एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः ॥

विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा ॥ १९ ॥

नानाधातुमयानद्रीन्नानारत्नविचित्रितान् ॥

नदीनिर्झरकुंजांश्च नदान्कोकिलकूजितान् ॥१९॥

अखातान्देवखातांश्च गंगाद्याः सरितस्तथा ॥

सौगंधिकांश्च कल्हारान्सहस्रदलपिंजरान् ॥६.२६१.२॥।

दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् ॥

तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि ॥ २१ ॥

तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् ॥

क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन् ॥ २२ ॥

ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् ॥

फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम् ॥ २३ ॥

हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् ॥

तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ २४ ॥

आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् ॥

षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ ॥ २५ ॥

स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः ॥

ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते ॥ २६ ॥

तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः ॥ २७ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् ॥

न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्॥२८॥

सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात्॥

किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्॥२९॥

कृत्तिका ऊचुः॥

वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि॥

चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्॥६.२६१.३०॥।

पार्वत्युवाच॥

न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम्॥

एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्॥३१॥

कृत्तिका ऊचुः॥

सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते॥

अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु॥३२॥

कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा॥

ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्॥३३॥

तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम्॥

वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्॥ ३४॥

सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा॥

विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह॥ ३५॥

चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान्॥

इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्॥३६॥

संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम्॥

कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्॥३७॥

ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना॥

तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्॥३८॥

जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम्॥

ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च॥३९॥

उत्तरांश्च कुरून्नीत्वा विमानेनार्कतेजसा॥

समुद्रद्विगुणं द्वीपं कुशनाभेति कीर्तितम्॥६.२६१.४॥।

दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम्॥

इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः॥४१॥

तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम्॥

ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः॥४२॥

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम्॥

अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं॥४३॥

परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः॥

तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्॥४४॥

समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः॥

साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः॥ ४५॥

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम्॥

क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः॥

षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः॥

तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता॥४७॥

दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका॥

यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः॥४८॥

वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च॥

एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम॥४९॥

महेश्वरो विमानेन व्यतिक्रामद्विहायसा॥

प्लक्षद्वीपस्य च प्रांते द्विगुणः क्षीरसागरः॥६.२६१.५॥।

तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम्॥

रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः॥५१॥

तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा॥

तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके॥५२॥

क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते॥

विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते॥५३॥

उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् ॥

कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत् ॥५४ ।

ध्यानयोगं मंत्ररूपं द्वादशाक्षरसंज्ञितम् ।१

प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम् ॥ ॥ ५५ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः ॥

माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः ॥

विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः ॥

तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः ५७ ॥

निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः ॥

नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः। ९८८ ॥

ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः ॥

तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम् ॥ ५९ ॥

ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म देहशोधनतत्परः १।

पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः ॥ ६.२६१.६० ॥

नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ ॥

चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम् ॥ ६१ ॥

तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् ॥

चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १। ६२॥

मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् ॥

चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् ॥

चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः॥ ६३ ।१

एवं च मद्रूपमिदं मुरारेरमोघवीर्यं गुण तोप्यपारम् १।

विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय ।। ६४ ।।

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६१ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् ॥

तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव ।। १ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ।१

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः ॥

जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः ॥ २ ॥

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः ।।

प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥ ३ ॥

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता ।।

परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु ।। ४ ॥

एतद्ब्रह्ममयं बीजं विश्वमत्र समन्वितम् १।

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम् ॥ ५ ॥

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः ॥

बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः ॥ ६ ॥

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः ॥

रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः । ७ ॥

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः ॥

मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः ॥ ८ ॥

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः ॥

वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः ॥। ९ ॥

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः ॥

ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः ॥ ६.२६२.१० ।१

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् ॥

अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १। ११ ॥

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् ॥

पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम् ।१ १२ ॥

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः ॥

मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम् ॥ १३ ॥

देकाराक्षरकं बीजं हंसरूपं च कर्बुरम् ।१ ।

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम् ॥ १४ ॥

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् ॥

प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम् ॥ १५ ॥

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी ॥

भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम् ॥ १६ ॥

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् ॥

गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत् ॥ १७ ॥

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः ॥

मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे ॥ १८ ॥

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः ॥

तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः ॥ १९ ॥

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः ॥

वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत् ॥ ६.२६२.२० ॥

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् ॥

सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम् ॥ २१ ॥

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते ॥

एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम् ॥ २२ ॥

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः ॥

ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि ॥ २३ ॥

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः ॥

विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः ॥ २४ ॥

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम ॥

मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः ॥ २५८ ॥

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि ॥

ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा ॥ २६ ॥

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा ॥

जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः ॥ २७ ॥

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः ॥

ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम् ॥ २८ ॥

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः ॥

सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम् ॥ २९॥

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः ॥

अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा ॥ ६.२६२.३० ॥

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् ॥

निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत् ॥ ३१ ॥

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् ॥

विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्॥ ३२ ॥

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् ॥

बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम् ॥ ३३ ॥

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् ॥

निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम् ॥ ३४ ॥

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् ॥

शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् ॥

नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा ॥ ३५ ॥

॥ पार्वत्युवाच ॥ ॥

तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम्॥

नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो ॥ ३६ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्॥ ॥ ३७।।

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् ॥

शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम् ॥ ३८ ॥

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् ॥

सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च ॥ ३९ ॥

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् ॥

अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः ॥ ६.२६२.४० ॥

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् ॥

सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः ॥ ४१ ॥

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् ॥

सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम् ॥ ४२ ॥

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि ॥

सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम् ॥ ४३ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते ॥

अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम् ॥ ४४ ॥

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः ॥

सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम् ॥ ४५ ॥

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः ॥ ॥ ४६ ॥

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः ॥

शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे ॥ ४०७ ॥

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च ॥

अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके ॥ ४८ ॥

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा ॥

नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा ॥ ४९ ॥ ।

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने ॥

अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते ॥ ६.२६२.५० ॥

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने ॥

अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम् ॥ ५१ ॥

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् ॥

स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत् ॥ ५२ ॥

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते ॥

अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः ॥ ५३ ॥

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि ॥

कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः ॥ ५४ ॥

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः ॥

पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा ॥ ५५ ॥

तेजो वायुस्तथाऽऽकाशं विद्यते भालमध्यतः॥

हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् ॥

भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते ॥ ५७ ॥

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः ॥

मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः ॥ ५८ ॥

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः ॥

योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश ॥ ५९ ॥

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति ॥ ६.२६२.६० ॥

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः ॥

कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः ॥ ६१ ॥

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा ॥

एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च ॥ ६२ ॥

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह ॥

यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि ॥ ६३ ॥

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः ॥

सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि ॥ ६४ ॥

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् ॥

यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान् ॥ ६५ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् ॥

यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम् ॥ ६६ ॥

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् ॥

यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि ॥ ६७ ॥

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः ॥

यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा ॥ ६८ ॥

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा ॥

एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम् ॥ ६९ ॥

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा ॥

सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः ॥ ६.२६२.७० ॥

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा ॥

तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति ॥ ७१ ॥

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः ॥

भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः ॥ ७२ ॥

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः ॥

योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते ॥ ७३ ॥

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः ॥

न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते ॥ ७४ ॥

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् ॥

स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे ॥ ७५ ॥

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः ॥

तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ७६ ॥

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् ॥

घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम् ॥ ७७ ॥

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् ॥

पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात् ॥ ७८ ॥

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका ॥ ७९ ॥

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः ॥

ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम् ॥ ६.२६२.८० ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६२ ॥

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥

यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते ॥

तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः ॥ १ ॥

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् ॥

यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा ॥ २ ॥

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा ॥

तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः ॥ ३ ॥

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः ॥

जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते ॥ ४ ॥

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च ॥

इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये ॥ ५ ॥

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि ॥

तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात् ॥ ६ ॥

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः ॥

एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम् ॥ ७ ॥

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः ॥

तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम् ॥ ८ ॥

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः ॥

यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते ९ ॥

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् ॥

तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति ॥ ६.२६३.१० ॥

स एव ज्ञानवाँल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः ॥

महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः ॥ ११ ॥

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते ॥

वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः ॥ ॥ १२ ॥

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् ॥

कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत् ॥ १३ ॥

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः ॥

पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले ॥ १४ ॥

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते ॥

स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः ॥ १५ ॥

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने ॥

मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः ॥ १६ ॥

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते ॥

अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः ॥१७ ॥

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि ॥

यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते ॥ १८ ॥

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् ॥

यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः ॥ १९ ॥

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् ॥

अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा ॥ ६.२६३.२० ॥

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् ॥

मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः ॥ २१ ॥

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः ॥

त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः ॥ २२ ॥

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः ॥

एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः ॥ २३ ॥

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च ॥

प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः ॥ २४ ॥

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः ॥

सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला ॥ २५ ॥

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् ॥

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् ॥ २६ ॥

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः ॥

सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम् ॥ २७ ॥

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा ॥

शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति ॥ २८ १।

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् ॥

कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम् ॥ २९ ॥

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः ॥

उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम् ॥ ६.२६३.३० ॥

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् ॥

यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत् ॥ ३१ ॥

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा ॥

संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा ॥ ३२ ॥

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः ॥

ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा ॥ ३३ ॥

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् ॥

हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये ॥ ॥ ३४ ॥

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव ॥

रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम् ॥ ३६ ॥

एवं ज्ञात्वा विमुच्येत योगी संसारबन्धनात् ॥

गुरूपदेशाद्गृहस्थो लभते नान्यथा क्वचित् ॥३६॥

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति ॥

गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः ॥ ३७ ॥

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः ॥

क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम् [। ३८ ॥

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः ॥

स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः ॥३९॥

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् ॥

दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम् ॥ ६.२६३.४० ॥

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् ॥

मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव ॥४१॥

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च ॥

चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः ॥ ४२ ॥

॥ब्रह्मोवाच ॥ ॥

एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः ॥

उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः ॥ ४३ ॥

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः ॥

महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः ॥ ४४ ॥

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः ॥

तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ४५ ॥

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः ॥

कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो ॥ ४६ ॥

॥ मत्स्य उवाच ॥ ॥

अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे ॥

मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः ॥४७॥

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् ॥

गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत् ॥ ४८ ॥

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः ॥

झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत् ॥ ४९ ॥

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् ॥

तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः। ॥६.२६३.५०॥।

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च ॥

यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते ॥ ५१ ॥

॥ हर उवाच ॥ ॥ विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः ॥

बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः ॥ ५२ ॥

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः ॥

ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः ॥ ५३ ॥

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः ॥

सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक् ॥ ८५४ ॥

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् ॥

चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः ॥ ८९५ ॥

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् ॥

तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति ॥ ५६ ॥

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः ॥

निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः ॥ ५७ ॥

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश ॥

इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः ॥

महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ ॥ ५८ ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥

कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत् ॥ ५९ ॥

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ॥

एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम् ॥ ६.२६३.६० ॥

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना ॥

इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च ॥ ६१ ॥

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥६२॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२६३॥

ब्रह्मोवाच॥

कार्तिकेयश्च पार्वत्याः प्राणेभ्यश्चातिवल्लभः॥

संक्रीडति समीपस्थो नानाचेष्टाभिरुद्यतः॥१॥

रक्तकांतिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुत विक्रमः॥

क्वचिद्गायति चात्यर्थं क्वचिन्नृत्यति स्वेच्छया॥२॥

मातरं पितरं दृष्ट्वा विनयावनतः क्वचित्॥

क्वचिच्च गंगापुलिने सिकतालेपनाकृतिः॥३॥

गणैः सह विचिन्वानो विविधान्वनभूरुहान्॥

एवं प्रक्रीडितस्तस्य दिवसाः पंच जज्ञिरे॥४॥

ततो देवा महेन्द्राद्यास्तारकत्रासविद्रुताः॥

स्तुवन्तः शंकरं सर्वे तारकस्य जिघृक्षया॥५॥

चक्रुः कुमारं सेनान्यं जाह्नव्यां स्वगणैः सुराः॥

सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवर्षं पपात ह॥६॥

वह्निस्तु स्वां ददौ शक्तिं हिमवान्वाहनं ददौ॥

सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः॥७॥

प्रणम्य मुनिसंघेभ्यः प्रययौ रिपुविग्रहे॥

ताम्रवत्यां नगर्यां च शंखं दध्मौ प्रतापवान्॥८॥

ततस्तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः॥

समाजग्मुस्तस्य पुराच्छंखनादभयातुराः॥९॥

स्ववाहनसमारूढाः संयता बलदर्पिताः॥

देवाः सर्वेऽपि युयुधुः स्कन्दतेजोपबृंहिताः॥६.२६४.१०॥

तदा दानवसैन्यानि निजघान च सर्वशः॥

विष्णुचक्रेण ते छिन्नाः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः॥११॥

ततो भग्नाश्च शतशो दानवा निहतास्तदा॥

नद्यः शोणितसंभूता जाता बहुविधामुने॥१२॥

तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स युयुधे रणे॥

बभंज सद्यो देवेशो बाणजालैरनेकधा॥१३॥

शक्तिनायुध्य गंगिन्याश्चिक्षेप कृष्णप्रेरिताः॥

सरथं च सयंतारं चक्रे तं भस्मसात्क्षणात्॥१४॥

शेषाः पातालमगमन्हतं दृष्ट्वाऽथ तारकम्॥

ततो देवगणाः सर्वे शसंसुस्तस्य विक्रमम्॥ १५॥

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिस्तथाऽभवत्॥

ते लब्धविजयाः सर्वे महेश्वरपुरोगमाः॥ १६॥

सिषिचुः सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननम्॥

ततः स्कंदं समालिंग्य पार्वती हर्षगद्गदा॥१७॥

मांगल्यानि तदा चक्रे स्वसखीभिः समावृता॥

एवं च तारकं हत्वा सप्तमेऽहनि बालकः॥१८॥

मंदराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन्॥

उवाच सकलं स्कन्दः परमानंदनिर्भरः॥१९॥

काले दारक्रियां तस्य चिन्तयामास शंकरः॥

स उवाच प्रसन्नात्मा गांगेयममितद्युतिम्॥६.२६४.२०॥

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः॥

कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः॥२१।

क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत्॥

अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च॥

दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्॥२३॥

याः स्त्रियः सकला विश्वे पार्वत्या ताः समा हि मे॥

नराः सर्वेऽपि देवेश भवद्वत्तान्विलोकये॥२४॥

त्वं गुरुर्मां च रक्षस्व पुनर्नरकमज्जनात्॥

येन ज्ञातमिदं ज्ञानं त्वत्प्रसादादखंडितम्॥२५॥

पुनरेव महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये॥

दीपहस्तो यथा वस्तु दृष्ट्वा तत्करणं त्यजेत्॥२६॥

तथा ज्ञानमधिप्राप्य योगी त्यजति संसृतिम्॥

ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म सर्वज्ञ परमेश्वर॥२७॥

निवर्त्तंते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः॥

विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः॥२८॥

सर्वत्र समदृष्टीनां गेहे मुक्तिर्हि शाश्वती॥

ज्ञानमेव महेशान मनुष्याणां सुदुर्लभम्॥२९॥

लब्धं ज्ञानं कथमपि पंडितो नैव पातयेत्॥

नाहमस्मि न माता मे न पिता न च बांधवः॥६.२६४.३०॥

ज्ञानं प्राप्य पृथक्भावमापन्नो भुवनेष्वहम्॥

प्राप्यं भागमिदं दैवात्प्रभावात्तव नार्हसि॥३१॥

वक्तुमेवंविधं वाक्यं मुमुक्षोर्मे न संशयः॥

यदाग्रहपरा देवी पुनःपुनरभाषत॥३२॥

तदा तौ पितरौ नत्वा गतोऽसौ क्रौञ्चपर्वतम्॥

तत्राश्रमे महापुण्ये चचार परमं तपः॥३३॥

जजाप परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकम्॥

पूर्वं ध्यानेन सर्वाणि वशीकृत्येन्द्रियाणि च॥३४॥

ममतां संवियुज्याथ ज्ञानयोगमवाप्तवान्॥

सिद्धयस्तस्य निर्विघ्ना अणिमाद्या यदाऽऽगताः॥३५॥

तदा तासां गणा क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच ह॥

ममापि दु्ष्टभावेन यदि यूयमुपागताः॥३६॥

तदास्मत्समशांतानां नाभिभूतिं करिष्यथ॥

एवं ज्ञात्वा महेशोऽपि यतो ज्ञानमहोदयम्॥३७॥

मत्तोऽपि ज्ञानयोगेनस्कन्दोऽप्यधिकभावभृत्॥

विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्॥३८॥

पुत्रशोकपरां चोमां शुभैर्वाक्यामृतैर्हरः॥

चातुर्मासस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥३९॥

महेश्वरो वा मधुकैटभारिर्हृद्याश्रितो ध्यानमयोऽद्वितीयः॥

अभेदबुद्ध्या परमार्तिहंता रिपुः स एवातिप्रियो भवेत्ततः॥६.२६४.४०॥

सूत उवाच॥

एतद्वः कथितं विप्राश्चातुर्मास्यसमुद्भवम्॥

माहात्म्यं विस्तरेणैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥४१॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तारकासुरवधो नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२६४॥

ऋषय ऊचुः॥

प्रभूतानि त्वयोक्तानि व्रतानि नियमास्तथा॥

प्रसुप्ते पुंडरीकाक्षे येषां संख्या न विद्यते॥१॥

अशक्त्या हि शरीरस्य नियमानां कथं चरेत्॥

व्रतं हि सुकुमारांगो दानैर्वापि वदस्व नः॥२॥

सूत उवाच॥

अशक्तो नियमं कर्तुं सुकुमारो भवेत्तु यः॥

तेन तत्र प्रकर्तव्यं विख्यातं भीष्मपंचकम्॥३॥

कार्त्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः॥

प्रातरुत्थाय विप्रेंद्र कर्तव्यं दंतधावनम्॥४॥

ततस्तु नियमं कुर्याद्वासुदेवपरायणः॥

पूर्वोक्तानां च सर्वेषां नियमानां द्विजोत्तमाः॥५॥

उपवासः प्रकर्तव्यस्तस्मिन्नहनि भक्तितः॥

अशक्त्या वा शरीरस्य हेमं दद्यात्स्वशक्तितः॥६॥

ब्राह्मणाय हविष्यान्नं दातव्यं वैष्णवैर्नरैः।

एवं पञ्चदिनं यावत्कर्तव्यं व्रतमुत्तमम्॥७॥

पूजनीयो हृषीकेशो जलशायिस्वरूपधृक्॥

गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यै रात्रिजागरणैरपि॥८॥

षष्ठेऽहनि ततो जाते पूजयेद्ब्राह्मणोत्तमान्॥

तांश्च वस्त्रैर्हिरण्येन मिष्टान्नेन प्रभक्तितः॥९॥

ततः कृतांजलिर्भूत्वा याचयेद्ब्राह्मणोत्तमान्॥

सर्वे मे नियमाः प्राप्ता युष्माकं च प्रसादतः॥६.२६५.१०॥

ततस्तैरपि वक्तव्यं चतुर्मासीसमुद्भवम्॥

व्रतानां नियमानां च व्रतं भूयात्तवाखिलम्॥११॥

ततो विसर्ज्य तान्विप्रान्भोजनं स्वयमाचरेत्॥

सर्वाहारेण राजेंद्र पंचगव्यप्रपूर्वकम्॥१२॥

यः करोति व्रतं तस्य फलं स्याद्बहुपुण्यदम्॥

यः पुनर्व्रतमेतद्धि कुरुते दिनपंचकम्॥

उपवासपरस्तस्य फलं शतगुणं भवेत्॥१३॥

एकादश्यां हरेः पूजां जातिपुष्पैः समाचरेत्॥

द्वादश्यां बिल्वपत्रेण शतपत्र्या ततः परम्॥

त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां सुरभ्या भक्तिपूर्वकम्॥१४॥

भृंगराजेन पुण्येन पौर्णमास्यां प्रपूजयेत्॥

प्रतिपद्दिवसे सर्वैः पूजनीयो जनार्दनः॥

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्॥१५॥

प्रतिपद्दिवसे सर्वान्प्राशयेत्कायशुद्धये॥

अगरं गुग्गुलं चैव कर्पूरं तगरं त्वचा॥१६॥

एकैकं निर्वपेद्धूपं प्रतिपद्दिवसेऽखिलम्॥

जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यंकमाश्रितः॥१७॥

अर्घं गृह्णातु मे देवो भीष्मपंचकसिद्धये॥

मंत्रेणानेन दातव्यो ह्यर्घो देवस्य भक्तितः॥१८॥

शंखतोयं समादाय सपुष्पफलचंदनैः॥

नैवेद्यं परमान्नं च स्वशक्त्या निर्वपेद्द्विजाः॥१९॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं व्रतं वै भीष्मपंचकम्॥

संप्राप्यते फलं चैव व्रतानां नियमैः सह॥६.२६५.२०॥

ऋषय ऊचुः॥ यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम्॥

इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः॥

प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्॥२१॥

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं केनैव विधिना तथा॥

तस्मात्सूत महाभाग विधानं विस्तराद्वद॥२२॥

सूत उवाच॥

श्रावण्यां समतीतायां द्वितीयादिवसे स्थिते॥

प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्रा नक्षत्रे विष्णुदैवते॥

पापिष्ठैः पतितैर्म्लेच्छैः संभाषं नैव कारयेत्॥२३॥

ततो मध्याह्नसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः॥

जलशायिनमासाद्य मंत्रेणानेन पूजयेत्॥२४॥

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीधामञ्छ्रीपतेऽव्यय॥

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्॥२५॥

पितरो मा प्रणश्यंतु मा प्रणश्यंतु चाग्नयः॥

देवता मा प्रणश्यंतु मत्तो दांपत्यभेदतः॥२६॥

लक्ष्म्या वियुज्यसे कृष्ण न कदाचिद्यथा भवान्॥

तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे प्रणश्यतु॥२७॥

लक्ष्म्या ह्यशून्यं शयनं यथा ते देव सर्वदा॥

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनि॥ २८॥

एवमर्थं निवेद्याथ ततो विप्रं प्रपूजयेत्॥

यथाशक्त्या द्विजश्रेष्ठा वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्॥२९॥

एवं भाद्रपदे मासि आश्विने कार्तिके तथा॥

पूजयेच्च जगन्नाथं जलशायिनमच्युतम्॥६.२६५.३०॥

अक्षारभोजनं कार्यं विशेषात्तैलवर्जितम्॥

समाप्तौ च ततो दद्याद्ब्राह्मणेंद्राय भक्तितः॥३१॥

फलव्रीहिसमोपेतां शय्यां वस्त्रसमन्विताम्॥

सुवर्णं दक्षिणायां च तथैव च फलं लभेत्॥३२॥

एवं यः कुरुते सम्यग्व्रतमेतत्समाहितः॥

तस्य तुष्टिपथं याति जलशायी जगद्गुरुः॥३३॥

यथा शक्रस्य संतुष्टः पूर्वमेव द्विजोत्तमाः॥

अशून्यं शयनं तस्य भवेज्जन्मनि जन्मनि॥३४॥

अष्टमासकृतं पापमज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा॥

अशून्यशयनात्सर्वं व्रतान्नाशं नयेत्पुमान्॥३५॥

पुत्रहीना च या नारी काकवन्ध्या च या भवेत्॥

विधवा या करोत्येतद्व्रतमेवं समाहिता॥

तस्यास्तुष्टो जगन्नाथः कायशुद्धिं प्रयच्छति॥३६॥

न तस्या जायते बुद्धिः कदाचित्पापसंभवा॥

न कामोपहता बुद्धिः कथंचिदपि जायते॥३७॥

कुमारिकापि या सम्यग्व्रतमेतत्समाचरेत्॥

सा पतिं लभते विप्राः कुलीनं रूपसंयुतम्॥३८॥

निष्कामः कुरुते यस्तु व्रतमेतत्समाहितः॥

चातुर्मास्युद्भवानां च नियमानां फलं लभेत्॥३९॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२६५॥

ऋषय ऊचुः॥

श्रुतानि मुख्यतीर्थानि तत्क्षेत्रप्रोद्भवानि च॥

येषु स्नातो नरः स्म्यक्सर्व तीर्थफलं लभेत्॥१॥

लिंगानि च महाभाग तत्र मुख्यानि यानि च॥

यैर्दृष्टैर्लभ्यते श्रेयः सर्वेषां तानि नो वद॥२॥

सूत उवाच॥

तत्र च मंकणाख्यं तु लिंगमस्ति सुशोभनम्॥

तथा सिद्धेश्वरं नाम गौतमेश्वरसंयुतम्॥३॥

कपालेश्वमन्यच्च चतुर्थं परिकीर्तितम्॥

एकैकं सर्वलिंगानां फलं यच्छत्यसंशयम्॥

यथोक्तविधिना सम्यग्यथोक्तं द्विजसत्तमाः॥४॥

तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि मंकणेश्वरजं फलम्॥

मकाराक्षरयुक्तस्य लिंगस्यात्र द्विजोत्तमाः॥५॥

शिवरात्रिं समासाद्य यस्तस्य पुरुषो द्विजाः॥

कुर्याज्जागरणं रात्रौ निराहारः स्थितः शुचिः॥६॥

सर्वलिंगोद्भवं चैव फलं दर्शनसंभवम्॥

जायते नात्र संदेह इत्युवाच हरः स्वयम्॥७॥

ऋषय ऊचुः॥

शिवरात्रिर्महाभाग कस्मिन्काले तु सा भवेत्॥

विध्यानं चैव माहात्म्यं सर्वं नो विस्तराद्वद॥८॥

सूत उवाच॥ माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी॥

तस्या रात्रिः समाख्याता शिवरात्रिसमुद्भवा॥९॥

तस्यां सर्वेषु लिंगेषु सदा संक्रमते हरः॥

विशेषात्सर्वपुण्येषु ख्यातेयं मंकणेश्वरे॥६.२६६.१०॥

ऋषय ऊचुः॥

शिवरात्रिः कथं जाता केनैषा च विनिर्मिता॥

कस्माद्बहुफला जाता सर्वं नो विस्तराद्वद॥११॥

सूत उवाच॥

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथानकम्॥

भर्तृयज्ञस्य संवादमश्वसेनस्य भूपतेः॥१२॥

आनर्ताधिपतिः पूर्वमश्वसेन इति स्मृतः॥

आसीद्धर्मपरो नित्यं वेदवेदागंपारगः॥१३॥

भर्तृयज्ञः पुरा तेन इदं पृष्टः कुतूहलात्॥

कलिकालं समुद्वीक्ष्य वर्धमानं दिनेदिने॥१४॥

अश्वसेन उवाच॥

कलिकालकृते किंचिद्व्रतं मे वद सन्मुने॥

स्वल्पायासं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥१५॥

स्वल्पायुषः सदा मर्त्या ब्रह्मन्कृतयुगे पुरा॥

त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे॥१६।

तस्माद्वर्षव्रतं त्यक्त्वा किंचिदेकाह्निकं वद॥१७॥

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्॥

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्॥१८।

तस्य तद्वचं श्रुत्वा भर्तृयज्ञ उदारधीः॥

अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा॥ १९॥

अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं शिवरात्रीतिसंज्ञितम्॥

एकाह्निकं महाराज सर्वपातकनाशनम्॥६.२६६.२०॥

तत्र यद्दीयते दानं हुतं जप्तं तथैव च॥

सर्वमक्षयतां याति रात्रि जागरणे कृते॥२१॥

अपुत्रो लभते पुत्रानधनो धनमाप्नुयात्॥

स्वल्पायुर्दीर्घमायु्ष्यं शत्रूणां चैव संक्षयम्॥२२॥

यंयं काममभिध्यायन्व्रतमेतत्समाचरेत्॥

तंतं समाप्नुयान्मर्त्यो निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्॥२३॥

कार्पण्येनाथ वित्तेन यदि कुर्यात्प्रजागरम्॥

तथा वर्षकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः॥२४॥

यानि कान्यत्र लिंगानि स्थावराणि चराणि च॥

तेषु संक्रमते देवस्तस्यां रात्रौ यतो हरः॥२५॥

शिवरात्रिस्ततः प्रोक्ता तेन सा हरवल्लभा॥

प्रार्थितः स सुरैः सर्वैर्लोकानुग्रहकाम्यया॥२६॥

भगवन्कलिकालेऽस्मिन्सर्वपापसमन्विते॥

वर्षपापविशुद्ध्यर्थं दिनमेकं क्षितौ व्रज॥

येन त्वत्पूजया पूता मर्त्याः शुद्धिमवाप्नुयुः॥२७॥

ततो दत्तं हुतं तेषामस्माकमुपतिष्ठति॥

यदुच्छिष्टं नरैर्दत्तं तद्वृथा जायतेऽखिलम्॥२८॥

कलिकाले न चास्माकं किंचिदेवोपतिष्ठति॥

अशुद्धैर्मानवैर्दत्तं प्रभूतमपि शंकर॥२९॥

श्रीभगवानुवाच॥

माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर॥

अहं यास्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ॥६.२६६.३०॥

लिंगेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च॥

संक्रमिष्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये॥३१॥

तस्यां रात्रौ हि मे पूजां यः करिष्यति मानवः॥

मंत्रैरेतैः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति॥३२॥

ॐ सद्योजाताय नमः॥

ॐ वामदेवाय नमः॥

ॐ घोराय नमः॥

ॐ तत्पुरुषाय नमः॥

ॐ ईशानाय नमः॥

एवं वक्त्राणि संपूज्य गन्धपुष्पानुलेपनैः॥

वस्त्रैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ततोऽर्घं संप्रदापयेत्॥

मंत्रेणानेन संपूज्य मां ध्यात्वा मनसि स्थितम्॥३३।

गौरीवल्लभ देवेश सर्वाद्य शशिशेखर॥

वर्षपापविशुद्ध्यर्थमर्घो मे प्रतिगृह्यताम्॥३४।

ततः संपूजयेद्विप्रं भोजनाच्छादनादिभिः॥

दत्त्वाथ दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्॥३५॥

धर्माख्यानकथाभिश्च सलास्यैस्तांडवैस्तथा॥३६॥

एवं करिष्यते योऽत्र व्रतमेतत्सुरेश्वर॥

वर्षपापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं भविष्यति॥३७॥

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे प्रणम्य शशिशेखरम्॥

संप्रहृष्टा नरश्रेष्ठ स्वानि स्थानानि भेजिरे॥३८॥

प्रेषयामासुरुर्व्यां च नारदं मुनिसत्तमम्॥

प्रबोधनाय लोकानां शिवरात्रिकृते सदा॥३९॥

सोऽपि गत्वा धरापृष्ठं श्रावयामास सर्वतः॥

शिवरात्रेस्तु माहात्म्यं यदुक्तं शूलपाणिना॥ ६.२६६.४०॥

ततः प्रभृति संजाता शिवरात्रिर्धरातले॥

सर्वकामप्रदा पुण्या सर्वपातकनाशिनी॥४१॥

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं कथानकम्॥

यद्वृत्तं नैमिषारण्ये लुब्धकस्यात्र कस्यचित्॥४२॥

तत्रासील्लुब्धकः कश्चिज्जातिमात्रान्न कर्मतः॥

व्यसेनानाभिभूतात्मा परवित्तापहारकः॥४३।

न कदाचिद्व्रतं तेन न दत्तं न जपः कृतः॥

केवलं च हृतं वित्तं लोकानां छलसंश्रयात्॥४४॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रिः समागता॥

माघमासेऽसितेपक्षे सर्वपातकनाशिनी॥४५॥

तत्रास्त्यायतनं पुण्यं देवदेवस्य शूलिनः॥

तत्र जागरणं रात्रौ प्रारब्धं बहुभिर्ज्जनैः॥४६॥

नारीभिर्नरशार्दूल भूषिताभिः सुभूषणैः॥

अथासौ चिंतयामास चोरो दृष्ट्वाथ जागरम्॥४७॥

गच्छामि यदि कांचित्स्त्रीं भूषणैः परिभूषिताम्॥

निष्क्रांतां बाह्यतश्चास्य प्रासादस्याप्नुयामहम्॥४८॥

ततो हत्वा समादाय भूषणानि व्रजाम्यहम्॥४९।

एवं निश्चित्य मनसा गतस्तस्य समीपतः।

कर्णिकारं समारुह्य स्थितो गुप्तस्ततो हि सः॥६.२६६.५०॥

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः॥

चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः॥५१॥

अल्पापि निद्रा नायाता न च नारी विनिर्गता॥

तस्याधस्तात्ततो लिंगमभवत्तु धरोद्भवम्॥

गत्वा च पत्राण्यादाय प्रचिक्षेपास्य चोपरि॥५२॥

एतस्मिन्नेव काले तु प्रोद्गतस्तीक्ष्णदीधितिः॥

असतीनां च चौराणां कामिनामसुखावहः॥ ५३॥

ततो नराश्च नार्यश्च जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम्॥

उपचारपराः शांताः प्रणिपत्य महेश्वरम्॥५४॥

सोऽपि चौरो निराशश्च क्षुत्क्षामः शीतविह्वलः॥

अवतीर्य द्रुमात्तस्मादुपायं कंचिदाश्रितः॥५५॥

ततः कालेन महता पंचत्वं समपद्यत॥

जातो जातिस्मरः सोऽथ दशार्णाधिपतेर्गृहे॥५६॥

उपवासप्रभावेन बलादपि प्रजागरात्॥

शिवरात्रेस्तथा तस्य लिङ्गस्यापि प्रपूजया॥५७॥

ततो राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं महत्॥

कारयामास लिंगस्य प्रासादं तस्य शोभनम्॥५८॥

वर्षेवर्षे समाश्रित्य शिवरात्रौ प्रजागरात्॥

उपवासपरोभूत्वा गीतवादित्रनिःस्वनैः॥५९॥

धर्माख्यानकथाभिश्च गीतध्वनिभिरेव च॥

पूर्वोक्तमंत्रैः संपूज्य अर्घं दत्त्वा विधानतः॥

संतर्प्य ब्राह्मणान्कामैर्जगाम निलयं निजम्॥६.२६६.६०॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रौ समागताः॥

प्रासादे तत्र मुनयः प्राप्ता शाण्डिल्यपूर्वकाः॥६१॥

शांडिल्योऽथ भरद्वाजो यवक्रीतोऽथ गालवः॥

पुलस्त्यः पुलहो गार्ग्यस्तथान्ये बहवो नृप॥६२॥

सोऽपि राजा बृहत्सेनो दशार्णाधिपतेः सुतः॥

संप्राप्तो जागरं कर्तुं तस्य लिंगस्य चाग्रतः॥६३॥

पूजयित्वा ततो देवं प्रणिपत्य मुनीश्वरान्॥

उपविष्टस्तस्य चाग्रे ह्यनुज्ञातो द्विजोत्तमैः॥६४॥

ततस्तस्याग्रतश्चक्रुः कथास्ते बहुधा नृप॥

राजर्षीणामतीतानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः॥६५॥

अथ कस्मिन्कथांते स तैः पृष्टो ब्रह्मवादिभिः॥

कौतुकाविष्टचित्तैश्च विस्मयोत्फुल्ललोचनैः॥६६॥

राजन्पृच्छामहे सर्वे वयं कौतूहलान्विताः॥

यदि ब्रवीषि नः सत्यं देवतायतने स्थितः॥६७॥

राजोवाच॥

यदि ज्ञास्यामि विप्रेंद्राः कथयिष्याम्यसंशयम्॥

देवस्याग्रे च संपृष्टः सत्येनात्मानमालभे॥६८॥

ऋषय ऊचुः॥

पुष्कलानि परित्यज्य कस्माद्दानान्यनेकशः॥

जागरं कर्तुकामोऽत्र स्वदेशादुपतिष्ठसि॥६९॥

वर्षेवर्षे सदा प्राप्ते नूनं त्वं वेत्सि कारणम्॥

रहस्यं यदि ते न स्यात्तद्ब्रवीहि नराधिप॥६.२६६.७०॥

सूत उवाच॥

सवैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा ततः प्राह स दुर्मनाः॥

रहस्यं परमं ह्येतदवाच्यं हि द्विजोत्तमाः॥७१॥

तथापि च वदिष्यामि पृष्टो देवाग्रतो यतः॥७२॥

ततः स कथयामास पूर्वदेहसमुद्भवम्॥

मलिम्लुचस्ततो नूनं शिवरात्रिसमुद्भवम्॥७३॥

चौर्यभावेन देवस्य पूजनं जागरस्तथा॥

उपवासं विना तेन शिवरात्रौ पुरा कृतम्॥७४॥

जातिस्मरणसंयुक्तं जन्मजातं यथातथम्॥

ततस्ते मुनयः सर्वे साधुवादान्पृथग्विधान्॥७५॥

नृपोत्तमस्य राजर्षेर्दत्त्वाशीर्भिः समन्वितान्॥

रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रजग्मुस्ते निजाश्रमान्॥७६॥

सोऽपि राजासमभ्यर्च्य तं देवं तान्द्विजोत्तमान्॥

जगाम स्वपुरं पश्चात्कृत्वा रात्रौ प्रजागरम्॥७७॥

भर्तृयज्ञ उवाच॥

शिवरात्रिः समुत्पन्ना एवं भूमितले नृप॥

एवंविधं च माहात्म्यं तस्यास्ते परिकीर्तितम्॥७८॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या स नृपसत्तम॥

कलिकाले विशेषेण य इच्छेद्भूतिमात्मनः॥७९॥

एषा कृता दिलीपेन नलेन नहुषेण च॥

मान्धात्रा धुंधुमारेण सगरेण युयुत्सुना॥६.२६६.८०॥

तथान्यैश्च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः॥

प्राप्ताश्च हृद्गताः कामा ये दिव्या ये च मानुषाः॥८१॥

तथा चैव तु सावित्र्या श्रिया देव्या तु सीतया॥

अरुंधत्या सरस्वत्या मेनया रंभया तथा॥८२॥

इंद्राण्याथ दृषद्वत्या स्वधया स्वाहया तथा॥

रत्या प्रीत्या प्रभावत्या गायत्र्या च नृपोत्तम॥

सर्वाः प्राप्ताः प्रियान्कामानतिसौभाग्यसंयुतान्॥८३॥

यश्चैतां पठते व्युष्टिं भावेन शिवसंनिधौ।

दिनजात्पातकात्सोऽपि मुच्यते नात्र संशयः॥८४॥

नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति देवो हरोपमः॥

शिवरात्रेः परं नास्ति तपः सत्यं मयोदितम्॥८५॥

सर्वरत्नमयो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं तपः॥

सर्वधर्ममयी राजञ्छिवरात्रिः प्रकीर्तिताः॥८६॥

गरुडः पक्षिणां यद्वन्नदीनां सागरो यथा।

प्रधानः सर्वधर्माणां शिवरात्रिस्तथोत्तमा॥८७॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२६६॥